Дәүләт

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4041</id>
    <revision>
      <id>1299665</id>
      <parentid>1292253</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26374" sha1="fuz0emaddj15nb46hszrbikunk9sogt" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{другие значения}}
'''Дәүләт''' — бер географик өлкәлә йәшәүсе [[халыҡ]]тың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр [[Яҡын Көнсығыш]]та барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ [[хөкүмәт]]е, халҡы һәм [[баш ҡала|баш ҡалаһы]] була.

Дәүләт — сәйәси институттар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәттә берҙәмлекте һаҡлау.
Хәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләттен маҡсаттары ошондай тип әйтелә:
* кешенең фән, ижад, шәхси, иҡтисад именлеген һаҡлау
* кешеләрҙен дөйөм булған рухи һәм материаль байлыҡтарын һаҡлау (азатлыҡ, медицина, мәғариф, юлдар, экология һәм башҡа)
* төп шарты: демократия, хакимлыҡ алған кешеләрҙе һайлау
Хәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктидала дәүләт юҡ.
Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләттә идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала идара итеүгә һәр индивидтың хоҡуғы бар&lt;ref&gt;Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. ''Теория государства и права: учебник'' под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.&lt;/ref&gt;.

== Дәүләттәрҙең исемдәре ==
Күпселек дәүләттәрҙең ике исеме бар: тулы (рәсми, протокол) һәм ҡыҫҡа (географик)&lt;ref&gt;[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm List of Countries, Territories and Currencies]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ UNGEGN World Geographical Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |date=2011-07-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/countryprofiles/iso3list/en/ Country codes/names]&lt;/ref&gt;, ҡайһы бер осраҡтарҙа тулы һәм ҡыҫҡа атамалар бер төрлө була (мәҫәлән, «Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре», «Босния һәм Герцеговина», «Венгрия», «Грузия»).

Тулы исеме (мәҫәлән, ''Чех Республикаһы'', ''Бөйөк Люксембург герцоглығы'', ''Бөйөк Британия'' һәм Т''өньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге'') дәүләтте юридик шәхес (хоҡуҡ субъекты) тип атағанда, мәҫәлән, договорҙарҙа, закондарҙа, башҡа рәсми документтарҙа ҡулланыла, әммә хатта бындай осраҡтарҙа ла дәүләттең ҡыҫҡаса формаһы бирелә.
Ҡыҫҡаса исем (''Чехия'', ''Люксембург'', ''Берләшкән короллек'') дәүләт географик йә иҡтисади яҡтан телгә алынғанда ҡулланыла (йәғни 'Францияла эшләүсе', 'Грециянан экспорт…')&lt;ref&gt;[https://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm Countries: Designations and abbreviations to use]&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт символдары ==
* дәүләт [[флаг]]ы
* дәүләт [[герб]]ы
* дәүләт [[гимн]]ы

=== Халыҡ-ара хоҡуҡта дәүләт билдәләмәһе ===
Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксациялау хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда [[Конвенция Монтевидео]] дәүләттен билдәләмәһен бирҙе. Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәһебулырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте).
&lt;ref&gt;[http://www.un.org/russian/question/faq/fs2.htm Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120423231025/http://www.un.org/russian/question/faq/fs2.htm |date=2012-04-23 }} Неофициальный документ ООН для информации.&lt;/ref&gt;.

== Дәүләттең билдәһе ==
Дәүләт — закондарға һәм традицияларға таянып, үҙ ағзалары араһында тәртип мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүсе социаль институт. Уны башҡа социаль институттарҙан айырып торған бер нисә билдә бар.

* Территориаль нигеҙҙә халыҡтың бүленеше һәм ойошторолоуы
* Суверенитет, йәғни дәүләт территорияһында башҡа дәүләттәргә бойондороҡһоҙ берҙәм власть булыуы. Суверенитет властың халыҡҡа асыҡ характерын, халыҡҡа хеҙмәт иткәнен билдәләй. (Монтевидео конвенцияһында билдәләнмәгән.)
* Дәүләт менән идара итеү буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ дәүләт ҡарарҙарын үтәүҙе тәьмин итеү йүнәлешендә эшләгән кешеләр төркөмө (шул иҫәптән армия, полиция, төрмә) барлығы.
* Дәүләт, дәүләт аппаратын да индереп, үҙ ғәмәлдәрен тормошҡа ашырғанда, [[һалым]], пошлина һәм башҡа йыйымдарҙан килгән аҡсаны тотона.
* Дәүләт үҙенең бөтә территорияһында башҡарылыу мотлаҡ булған закондар һәм башҡа норматив хоҡуҡи акттарҙы ҡабул итеү буйынса ғәҙәттән тыш хоҡуҡҡа эйә.

=== Фәндә дәүләт билдәләмәһе ===
Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт — сәйәси хакимлыҡты ойоштороусы, идара итеүсе синыфтың йәки бөтә халыҡтың хыялдарын тормошҡа ашырыусы махсус аппарат&lt;ref&gt;Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. [[Лазарев, Валерий Васильевич|Лазарева В. В.]]. — М.,1994. — С.23&lt;/ref&gt;.

=== Платон ҡарашы ===
{{main|Дәүләт (Платон)}}
[[Платон]] дәүләттең килеп сығыуы тураһында ла иғтибарға лайыҡ фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж.
Платон дәүләт менән идара итеүҙең өс формаһын атай: [[монархия]], аристократия һәм [[демократия]]. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлығы. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркөм) кешенең хакимлығы. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлығы. Демократия — күптәрҙең хакимлығы.
[[Демократия]] — [[закон]]да нигеҙләнгән формаларҙан иң насар.

=== Аристотель ҡарашы ===
[[Аристотель]] буйынса дәүләт [[ғаилә]]ләр, ырыуҙар араһында имен тормошҡа ынтылыш нигеҙендә төҙөлә. Ул үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа.

=== Гегель ҡарашы ===
[[Георг Вильһельм Фридрих Гегель|Гегель]] буйынса дәүләт — объектив Рухтың иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck).
Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухты диалектик ҡәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.

=== Конфуций ҡарашы ===
[[Конфуций]] дәүләт — ҙур ғаилә, тип иҫәпләй. Ил башлығының маҡсаты — халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлыларға бүленеү насар түгел.

=== Аврелий Августин ҡарашы ===
[[Аврелий Августин]] буйынса дәүләт — кешеләргә беренсе гонаһ эшләү өсөн яза, дәүләт эсендә бер кешеләр икенселәренә буйһона. Дәүләт бәхет өсөн түгел, ә кешеләр тормош кисереү өсөн кәрәк. Ғәҙел дәүләт — [[Христианлыҡ|христиан]] дәүләт. Августин Аврелий буйынса донъяуи дәүләт — гонаһ иле, уның прототибы — [[Рим]].

=== Георг Пухта (1789—1846) ҡарашы ===
Георг Пухта (1789—1846) буйынса дәүләт халыҡ рухы менән төҙөлә. Георг Пухта монархияға нигеҙләнгән дәүләт төҙөлөшөн яҡлай.

== Дәүләт формалары ==
Дәүләт формаһы — структура, дәүләттең эске ҡоролошоноң билдәле бер моделе, шул иҫәптән уның дәүләт ҡоролошо, принциптары, дәүләт власы органдарының формалашыу һәм үҙ-ара эш итеү ысулдары, шулай уҡ айырым дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеүсе сәйәси режим&lt;ref&gt;Теория государства и права / Под ред. Пиголкина А. С. — Изд-во: Городец, 2003. — С. 42.&lt;/ref&gt;.
Дәүләт формаларын классификациялауҙың түбәндәге төп параметрҙары бар&lt;ref name=&quot;брэ&quot; /&gt;:
* '''Дәүләт власы формаһы''' — дәүләт власы органдарын ойоштороу системаһы, уларҙың үҙ-ара һәм халыҡ менән мөнәсәбәттәре; төп миҫалдар — [[монархия]] һәм [[республика]].
* '''Дәүләт ҡоролошо формаһы''' — дәүләттең территориаль ҡоролошо системаһы, уның өлөштәренең бер-береһе менән үҙ-ара бәйләнеше; [[унитар дәүләт]] һәм [[федерализм|федерация]] төп миҫал булып тора.
* '''Сәйәси режим''' — дәүләт власын тормошҡа ашырыу ысулы; миҫалдар: [[демократия]], [[олигархия]], [[авторитаризм]], [[тоталитаризм]].

== Дәүләттең барлыҡҡа килеүе ==
Власть учреждениеларының формалары һәм, дөйөм алғанда, мотлаҡ тәртип нормалары тәү башлап йәмғиәт үҫешенең тәүтормош стадияһында барлыҡҡа килә. Был осорға сәйәси властың һәм дәүләт институттарының булмауы хас. Социаль нормалар был осорҙа ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, йолалар һәм тыйыу характерына эйә.

Боронғо көнсығыш дәүләттәре (хәҙерге [[Ираҡ]], [[Мысыр]], [[Һиндостан]], [[Ҡытай]] территорияһында) хәҙерге заман мәғәнәһендә иң боронғо билдәле дәүләттәр булып тора. Дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәре тураһында бер ниндәй ҙә консенсус юҡ: социаль договор теорияһы һәм материалистик теория кеүек бер нисә теория бар, әммә уларҙың береһе лә һуңғы хәҡиҡәт була алмай.

== Дәүләт үҫешенең этаптары ==
Дәүләт үҫешенең өс төп этабы бар&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Эпоха формирования государства: общий контекст социальной эволюции при образовании государства. — М.: Комкнига, 2007. — 272 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Эволюция государственности: от раннего государства к зрелому. — М.: Комкнига, 2007. — 368 с.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Гринин, Л. Е.]] Государство и исторический процесс. Политический срез исторического процесса. — М.: Комкнига, 2007. — 240 с.&lt;/ref&gt;:

* иртә дәүләт ойоштороу һәм социаль яҡтан тулы түгел. Франктар дәүләте, нормандарға тиклемге Англия, Киев Русе, боронғо полистар иртә дәүләттәргә миҫал булып тора. Иртә дәүләт концепцияһын голланд сәйәси антропологы Х. Я.M. Классен һәм уның авторҙаштары эшләй.&lt;ref&gt;Claessen, H. J. M., Hagesteijn, R. R., and van de Velde, P. 2008. The Early State Today. Social Evolution &amp; History 7(1)&lt;/ref&gt;;
* үҫешкән дәүләт — ҡатлам-корпоратив дәүләт, власты мотлаҡ үҙәкләштереү, уның бөтә учреждениеларының юғары үҫеше менән ҡылыҡһырлана. Тәүге үҫешкән дәүләттәр Мысырҙа, Месопотамияла һәм Ҡытайҙа барлыҡҡа килә;
* Өлгөрөп еткән дәүләт, синыфтары, милләттәре, милләтселеге булған сәнәғәт йәмғиәтен кәүҙәләндергән иң үҫешкән структура — капитализм үҫеше һәм сәнәғәт революцияһы һөҙөмтәһе, йәғни бөтөнләй икенсе етештереү нигеҙенә эйә; өлгөрөп еткән дәүләттәрҙең айырмалы үҙенсәлеге булып уларҙың дөйөм милли мәҙәниәтле милләткә (милләттәргә) таяныуы тора. Тәүге үҫешкән илдәр XVII—XVIII быуаттарҙа [[Англия]] һәм [[Франция]] һәм бер ни тиклем һуңыраҡ [[Ҡытай]] тип таныла.

== Дәүләт хеҙмәте ==
Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте 58-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте системаһы тураһында» федераль закон буйынса көйләнә.
Һәр чиновник '''Класс дәрәжәһе''' буйынса айырыла.
'''Класс дәрәжәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]]нда федераль, региональ дәүләт хеҙмәткәренең квалификация күрһәткесе.

=== Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре ===
Юғары тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы ғәмәлдәге (мөхбир) дәүләт кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы дәүләт кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы дәүләт кәңәшсеһе

Башҡарыусы тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәңәшсеһе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәңәшсеһе

Баш тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы референты
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы референты
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы референты

Кесе тѳркѳмө:
* Рәсәй Федерацияһының 1 класлы кәтибе
* Рәсәй Федерацияһының 2 класлы кәтибе
* Рәсәй Федерацияһының 3 класлы кәтибе

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Государство
|Портал       = 
|Викисловарь  = государство
|Викицитатник = Государство
|Викитека     = Государство
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
* ''[[Виттфогель, Карл Август|Виттфогель К.]]'' «[http://samlib.ru/s/strahow_a_a/wittfogel-oriental-despotism.shtml Деспотизм Востока. Сравнительное исследование тотальной власти.]»
* {{статья
|заглавие = Государство
|ссылка = http://abc.informbureau.com/html/ainoaadnoai.html
|издание = Экономический словарь
}}
* [http://philosophicalclub.ru/content/docs/sb-final.html ''Государство как произведение искусства: 150-летие концепции: Сб. статей''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720202917/http://philosophicalclub.ru/content/docs/sb-final.html |date=2011-07-20 }} // Институт философии РАН, Московско-Петербургский философский клуб; Отв. ред. [[Гусейнов, Абдусалам Абдулкеримович|А. А. Гусейнов]]. — М.: [[Летний сад (издательство)|Летний сад]], 2011. — 288 с. (PDF-версия)]
* {{статья
| автор         = Иванов С. С.
| заглавие      = О нравственном преобразовании сущности государства
| оригинал      = 
| ссылка        = http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2011/5/Ivanov_Essence-of-State/
| автор издания = 
| издание       = Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]»
| тип           = 
| место         = 
| год           = 2011
| том           = 
| номер         = 5 (сентябрь-октябрь)
| страницы      = 
}}
* ''[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин П. А.]]'' [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view Государство и его роль в истории]
* ''[[Ленин, Владимир Ильич|Ленин В. И.]]'' [http://www.marxists.org/russkij/lenin/works/lenin007.htm Государство и революция]
* [http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=72&amp;Itemid=1&amp;mosmsg=%D3%F1%EF%E5%F8%ED%EE+%F1%EE%F5%F0%E0%ED%B8%ED%21 Логика эволюции политической организации государств]
* [http://philosophicalclub.ru/content/docs/fp/fp.html ''Философия права в начале 21-го столетия через призму конституционализма и конституционной экономики''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720165045/http://philosophicalclub.ru/content/docs/fp/fp.html |date=2011-07-20 }} // Московско-Петербургский философский клуб

{{ВС}}
{{ТГП}}

== Әҙәбиәт ==
* {{статья|автор=П. Д. Баренбойм, А. В. Захаров |заглавие=Пакт Рериха как этап внедрения в жизнь эстетической концепции правового государства Николая Рериха|издание=Журнал зарубежного законодательства и сравнительного правоведения |номер=2 |год=2010}}
* ''Власов В. И.'' Теория государства и права: учебник для высших юридических учебных заведений и факультетов. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2002. — С. 70-75. — ISBN 5-222-02434-2.
* {{книга|автор=[[Гринин, Леонид Ефимович|Гринин Л. Е.]] |год=2007 |ссылка=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;page=Book&amp;id=53187&amp;lang=Ru&amp;blang=ru&amp;list=Found|заглавие=Государство и исторический процесс |место={{М.}} |издательство=КомКнига}}
* {{книга|автор =[[Ильин, Виктор Васильевич (философ)|Ильин В. В.]], [[Ахиезер, Александр Самойлович|Ахиезер А. С.]]|часть= |заглавие =Российская государственность: истоки, традиции, перспективы |ссылка= |издание = |место=М.|издательство=Издательство МГУ |год=1997 |том= |страницы= |страниц=384 |серия=Теоретическая политология, мир России и Россия в мире |isbn =5-211-03762-6 |тираж = }}
* {{книга|автор=[[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]]|год=2001|заглавие=Политическая антропология |место={{М.}} |издательство=Ладомир}}
* {{книга|автор=Малков С. Ю.|заглавие=Логика эволюции политической организации государства |ссылка=http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&amp;page=Book&amp;id=53074&amp;lang=Ru&amp;blang=ru&amp;list=Found |серия=История и Математика: Макроисторическая динамика общества и государства|место={{М.}}|издательство=КомКнига |год=2007 |страницы=142—152}}
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/martin_van_creveld-the_rise_and_decline_of_the_state.htm|автор=Мартин ван Кревельд.|заглавие=Расцвет и упадок государства}}
* ''Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х.'' Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.философский клуб. — М.: [[Летний сад (издательство)|Летний сад]], 2010. ISBN 978-5-98856-119-4
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/nozik-anarchy.htm|автор=Роберт Нозик.|заглавие=Анархия, государство и утопия}}
* {{книга|ссылка=http://marsexxx.com/lit/jasay-the-state.htm|автор=Энтони де Ясаи.|заглавие=Государство}}
* Бредихин А. Л. Суверенитет как политико-правовой феномен: монография. — М.: Инфра-М,2012.
* ''[[Ротбард, Мюррей|Мюррей Ротбард]]''. Анатомия государства.
* ''[[Франц Оппенгеймер]]''. [[Государство (Оппенгеймер)|Государство]].

[[Категория:Дәүләт]]
[[Категория:Социаль институт төрҙәре]]</text>
      <sha1>fuz0emaddj15nb46hszrbikunk9sogt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089</title>
    <ns>3</ns>
    <id>4504</id>
    <revision>
      <id>1299701</id>
      <parentid>1299003</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:48:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228255" sha1="41a2t8mvy5w7c6wdp6qij7b014h231q" xml:space="preserve">{{Ҡатнашыусы:Comp1089/FlexiShort}}
'''Welcome to my talk page!&lt;br /&gt;
'''Фекерләшеү битемә рәхим итегеҙ!'''&lt;br /&gt;
'''Добро пожаловать на мою страницу обсуждения!'''
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|+ Башҡа телдәрҙәге дискуссиялар&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Discussions in different languages&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Diverslingvaj diskutoj
! [[Файл:Bash flag gerb.png|50px|center]] !! [[Файл:US-UK-blend.png|50px|center]] !! [[Файл:Nuvola Esperanto flag.svg|50px|center]] !![[Файл:Flag of Poland.svg{{!}}border|50px|center]]
|-
| [[User:231013-a/Башҡортса алышыуҙары|Чтобы просмотреть или добавить обсуждение на башкирском, нажмите здесь]] || [[User:231013-a/Discussions in English|Please click here to add topic to or look through my English-language discussions]]||[[User:231013-a/Esperantlingvaj diskutoj|Por rigardi kaj aldoni la diskutojn, klaku ĉi tie]] || [[User talk:231013-a/Dyskusje po polsku|Kliknij tutaj aby rozpocząć dyskusję po polsku]]
|-
| [[User:231013-a/Запросы на перевод с русского|Добавляйте запросы на перевод с русского сюда]] || [[User:231013-a/English to Bashkir text translation requests|Please add your English-Bashkir text translation requests here]] || [[User:231013-a/Tradukpetoj|Bonvolu aldoni viajn EO-baŝkirajn tradukpetojn ĉi tien]] || [[User:231013-a/Teksty do tłumaczenia|Proszę dodawać teksty do tłumaczenia na język baszkirski tutaj]]
|}
{{Архив|2016. yıldıñ alağarayına tiklem}}
== Näśelsänlek ==
* Вячеслав, сәләм! Ярҙам кәрәк: удали статью [[Нәҫелсәнлек]] после исправления названия, автор не поймет сразу, начнет заново ставить. У меня нет прав. --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:09, 5 апрель 2016 (UTC)
@Айсар: {{Эшләнде}} --&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue&quot;&gt;[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]&lt;/span&gt;&lt;sub&gt;шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green&quot;&gt;[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 14:17, 5 апрель 2016 (UTC)
* Күрәм. Рәхмәт! 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:20, 5 апрель 2016 (UTC)

== Уведомление о переводе: Wikimedia Highlights, March 2016 ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[Wikimedia Highlights, March 2016]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+March+2016&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Please consider helping non-English-language Wikimedia communities to stay updated about the Wikimedia blog's most notable posts from March, covering Wikimedia Foundation activities and other important events from across the Wikimedia movement. Completed translations will be announced on social media, project village pumps and (for some languages) mailing lists.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 19:21, 13 апрель 2016 (UTC)&lt;/div&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Highlights, April 2016 ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[Wikimedia Highlights, April 2016]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Highlights%2C+April+2016&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Please consider helping non-English-language Wikimedia communities to stay updated about the Wikimedia blog's most notable posts from April, covering Wikimedia Foundation activities and other important events from across the Wikimedia movement. Completed translations will be announced on social media, project village pumps and (for some languages) mailing lists.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 20:45, 17 май 2016 (UTC)&lt;/div&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Usurpation requested ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Usurpation requested|Template:Usurpation requested]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 22:27, 5 сентябрь 2016 (UTC)&lt;/div&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Usurpation requested ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Usurpation requested|Template:Usurpation requested]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUsurpation+requested&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 22:29, 5 сентябрь 2016 (UTC)&lt;/div&gt;

== {{subst:#switch:ba|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha… ==

[[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] &quot;Вики-яҙ 2016&quot; конкурсында ҡатнашыусыларға сәләм!  Халыҡ-ара конкурсты ойоштороусылар һорау алыуҙа ҡатнашырға саҡыра. Ул бик ҡыҫҡа. Был беҙгә статистиканы күрһәтә һәм киләһе конкурсты яҡшыраҡ ойошторорға ярҙам итә.  Түбәндәге һылтанмаға күсеп һорау алыу үтегеҙ:https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45  Иң изге теләктәр менән, &lt;br /&gt;-- [[:m:user:Ата|Ата]]  [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 13:28, 10 сентябрь 2016 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Base@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&amp;oldid=15897871 --&gt;

== Уведомление о переводе: Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role|Strategy/Wikimedia movement/2017/Toolkit/Discussion Coordinator Role]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FToolkit%2FDiscussion+Coordinator+Role&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 23:33, 9 март 2017 (UTC)&lt;/div&gt;
== Статус бюрократа ==
[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]], вы несколько лет не выполняете обязанности админа и бюрократа, возможно на это есть причины. Вы просто числитесь бюрократом и админом и это отражается в статистических показателях, которые вычисляет Фархад. Вам бы следовало добровольно снять с себя эти полномочия. Будем только рады, если задумаете вернуться в проект и несложно будет все восстановить.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:45, 10 март 2017 (UTC)
* Һаумы [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]]. Әүҙемлек булмағанда Бей статусын тотоу килешмәй, ивет. Үҙеңдең әйткәнең иҫтәлер бит. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 10:38, 19 март 2017 (UTC)
: Hawmıhığıđ! Isınlap ta, şäxsi säbäptär menän (belgegeđ kilhä, bıl xaqta e-mail'da yađa alam) Başqort Wikipediyahında qatnaşa almağaynım. Xäđer ihä yaylap äwđemläşermen, tip ömöt itäm. Kilähe 1.5-2.5 ay esendä äwđemlegem artmaha, bey wazifahınan waqıtlısa baş tartırğa uylayım (Ğäfü itegeđ, älege waqıtta kiril xäreftäre menän yađa almayım, şuğa transliteraciya menän yađırğa tura kilä). İ.m., --&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue&quot;&gt;[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]&lt;/span&gt;&lt;sub&gt;шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green&quot;&gt;[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 11:00, 19 март 2017 (UTC)
:: Шәхси сәбәптәрең тураһында беҙ төҫмәрләйбеҙ һәм хәлеңде аңлайбыҙ. Әммә, ул сәбәптәрҙең вазифа тотоуға ни ҡыҫылышы бар? Әүҙемләк булмауға бар, ә вазифанан баш тартыу өсөн бер кәртә лә юҡ ине. Күпме ваҡыт инде шундай аңлатма менән генә сикләнәһең. Бер мин генә әйтмәйем бит һиңә был турала. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 11:10, 19 март 2017 (UTC)

== Уведомление о переводе: Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, беларуская (тарашкевіца)‎ һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing|Strategy/Wikimedia movement/2017/Process/Briefing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на беларуская (тарашкевіца)‎]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy%2FWikimedia+movement%2F2017%2FProcess%2FBriefing&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 22:19, 10 март 2017 (UTC)&lt;/div&gt;

== Translation request ==

Dear Comp, please translate the article about Belarusian writer [[:en:Uladzimir Karatkievich]]/ [[:de:Uladsimir Karatkewitsch]]. Thank you in advance. --[[Ҡатнашыусы:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Rymchonak|әңгәмә]]) 09:09, 3 апрель 2017 (UTC)
: @Rymchonak: Dziakuj za zapyt, ale možna było b i pa-biełarusku pisać, ja zusim nia suprać. Pierakładu najbližejšym časam. --&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua'; font-size:150%; font-style:italic; color:blue&quot;&gt;[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Вячеслав]]&lt;/span&gt;&lt;sub&gt;шулай уҡ [[Ярҙамсы:Contributions/Comp1089|Comp1089]]&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;&lt;span style=&quot;font-family:'Book Antiqua, Arial Unicode MS'; font-size:150%; font-style:italic; color:green&quot;&gt;[[User talk:Comp1089|aralaşayıq!]]&lt;/span&gt;&lt;/sub&gt; 10:23, 3 апрель 2017 (UTC)

== Bashkir Wikibooks namespaces ==

Sorry for the cross-wiki note, but it would be great if you could weigh in on the choice of namespaces for the to-be-reopened Bashkir Wikibooks being discussed at [[m:Requests for new languages/Wikibooks Bashkir#Namespace names]]. (It seems I have done a very good job confusing everyone about the choices&lt;nowiki&gt;&lt;/sarcasm&gt;&lt;/nowiki&gt;, so it would be a good idea to get another &quot;independent&quot; viewpoint on what the names should be. Please be explicit in your choices, as a lot of the confusion has been over exactly which names each user is actually suggesting / agreeing to.) - [[Ҡатнашыусы:Dcljr|dcljr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dcljr|әңгәмә]]) 23:19, 14 август 2017 (UTC)
: Regarding being &quot;explicit&quot;: If you still can't type in Cyrillic, you could either copy-and-paste the current listed choices to form your own list of suggestions, or just indicate &quot;agree with ZUFAr&quot; or &quot;use name at Bashkir Wikipedia&quot;, etc., for each namespace (assuming you can simply select from among the names that have already been suggested). - [[Ҡатнашыусы:Dcljr|dcljr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dcljr|әңгәмә]]) 23:33, 14 август 2017 (UTC)

== Ҡултамғаң хаталы ==

Сәләм. Һинең &quot;ҡабартмалы&quot; ҡултамғаң хата бирә - отсутствующий закрывающий тег sup. Төҙәт әле. --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 06:16, 29 октябрь 2017 (UTC)

== Уведомление о переводе: Meta:Babylon/Translators newsletter ==

&lt;div lang=&quot;ba&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Meta:Babylon/Translators newsletter|Meta:Babylon/Translators newsletter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ABabylon%2FTranslators+newsletter&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This page explains a new service: to keep translators posted about messages that need a particular effort, we have created a new newsletter. that newsletter is distributed on wiki as a notification and does not requires an email to subscribe. 

This message is both to kindly suggest you to translate the page explaining that new process, and also to invote you to subscribe to that newsletter. :)&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 18:15, 21 ноябрь 2017 (UTC)&lt;/div&gt;
== Тауыш биреү һөҙөмтәләре == 
*Башвикила бер нисә тауыш биреү үткәрҙек. Бына ҡайһы берҙәре: [[Википедия:Ҡоролтай#Башҡорт Википедияһында бер айҙан артыҡ бер ниндәй ҙә әүҙемлек күрһәтмәгән осраҡта админдың хоҡуғы автоматик рәүештә үҙ көсөн юғалта (юҡҡа сыға)|Әүҙем булмаған админдарҙан ҡотолоу]], [[Википедия:Ҡоролтай#Soul Train админ хоҡуғын сикләү|Soul Train админ хоҡуғын сикләү]], [[Википедия буйынса фекерләшеү:Ҡағиҙә һәм күрһәтмәләр|Конкурстар тураһында]]. Ошо тауыш биреүҙәргә ҡаршы булһағыҙ ҙа, законлы көсөнә инде тип ҡарар сығарып ҡуйырға тейешһегеҙ —[[Ҡатнашыусы:Тутыйғош|Тутыйғош]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Тутыйғош|әңгәмә]]) 11:00, 10 июнь 2020 (UTC)
: Oşo tawış birewđärđeñ ikehe tamamlandı, ularđı [[Википедия:Тауыш биреүҙәр|oşonda]] küsergäynem. Berehe ihä (konkurstar xaqındağıhı) 2 genä kön buyı bara ine, 10 köngä ođayttım. Kötöp qalayıq. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 13:39, 10 июнь 2020 (UTC)

== Уведомление о переводе: VisualEditor/Newsletter/2020/July ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2020/July|VisualEditor/Newsletter/2020/July]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2020%2FJuly&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — the end of this week.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 20:26, 6 июль 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Tech/News/2020/32 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Tech/News/2020/32|Tech/News/2020/32]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews%2F2020%2F32&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:27, 31 июль 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Path slopu@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Tech/Server switch 2020 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Tech/Server switch 2020|Tech/Server switch 2020]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch+2020&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch+2020&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FServer+switch+2020&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:03, 15 август 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Path slopu@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia CH ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia CH|Wikimedia CH]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+CH&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+CH&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+CH&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 07:43, 17 декабрь 2020 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Eihel@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Project wiki representatives ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Project wiki representatives|Project wiki representatives]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Project+wiki+representatives&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Project+wiki+representatives&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Project+wiki+representatives&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-02-14.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The five year old strategy process has resulted in recommendations. After Global Conversations the number one priority is to establish an Interim Global Council, who will draft a Movement Charter, which will lead to the formation of a Global Council.

Please help in translating the concise page &quot;Project wiki representatives&quot; which asks contributor to select for each project wiki a representative, who will help in implementing the first strategic priority.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 12:09, 6 февраль 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Ad Huikeshoven@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Hello, 20th anniversary of the Catalan Wikipedia ==

Hello,
I hope that you are doing fine. Thanks again for your support so long ago!
Sorry to write in English, I still can't speak nor write your language, unfortunately.

I write you this message because we'll be celebrating our Catalan Viquipèdia 20th birthday soon and I would really appreciate having at least one user of your wikipedia saying a few words in your language in a short video, filmed horizontally, congratulating the Catalan Wikipedia. The time would be around 15 seconds and you are free to say what you want (if the background can be something beautiful of your country (building, monument) it would be just great..) though you would have to finish in Catalan saying &quot;Bon aniversari&quot; and/or &quot;per molts anys&quot;. I really hope you will participate! The video has to be sent to viquipedia@wikimedia.cat if possible before February 28th.
I hope to hear from you soon! Take real care and have a great week! Claudi/[[Ҡатнашыусы:Capsot|Capsot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Capsot|әңгәмә]]) 21:36, 25 февраль 2021 (UTC)

== Уведомление о переводе: VisualEditor/Newsletter/2021/June ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:VisualEditor/Newsletter/2021/June|VisualEditor/Newsletter/2021/June]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-VisualEditor%2FNewsletter%2F2021%2FJune&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-06-20.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This short newsletter is good news about posting comments on wiki.  You can try out the &quot;Discussion tools&quot; in the Beta Features here at Meta-Wiki, too:  [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures]].  Thank you!
&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 00:16, 16 июнь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:InternetArchiveBot header ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:InternetArchiveBot header|Template:InternetArchiveBot header]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AInternetArchiveBot+header&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The InternetArchiveBot team has come up with a new header for its documentation and user pages designed to make important links as easy to find as possible. We use this header on the bot's global user page, and we have it set up to show the labels in your interface language, meaning that the labels will appear in Russian on Russian Wikipedia (unless you override the interface language).

In order for this feature to work, we need translations of those labels. There are only six labels:
* About the Bot
* Report Problem
* Contact Us
* Documentation
* Configure
* Disable Bot

If you know how to say those things in another language, you can help! And your work will make it easier for non-English speakers to use InternetArchiveBot.
&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 16:20, 29 июнь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Harej@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: InternetArchiveBot/Problem ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:InternetArchiveBot/Problem|InternetArchiveBot/Problem]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-InternetArchiveBot%2FProblem&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Thank you to everyone who translated &quot;Template:InternetArchiveBot header&quot;. The template is now available in 64 languages (including variants)! Now when people visit the bot's user page on those language wikis, they will be greeted with navigation options in their language. (We have since added one more link to the header – &quot;Translate&quot; – translations are appreciated!)

This page I am requesting translations for is the &quot;report problem&quot; page for InternetArchiveBot, directing the user to different places depending on the kind of problem they are having. There are a total of 17 terms to translate, consisting of short phrases and sentences. This page is directly linked from the header on InternetArchiveBot's global user page, so your work will likely be seen.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 23:14, 12 июль 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Harej@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2021/Voting ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/Voting|Wikimedia Foundation elections/2021/Voting]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2FVoting&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:21, 2 август 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:KCVelaga (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Hack4OpenGLAM ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Hack4OpenGLAM|Hack4OpenGLAM]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Hack4OpenGLAM&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Hack4OpenGLAM&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Hack4OpenGLAM&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-09-20.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Welcome to translate the messages of the Hack4OpenGLAM hackathon, taking place at the Creative Commons Summit 20–24 September! Your work is appreciated!&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:25, 10 август 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short|Wikimedia Foundation elections/2021/2021-09-07/2021 Election Results/Short]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2021%2F2021-09-07%2F2021+Election+Results%2FShort&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-09-07.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This short text (125 words) is meant to announce the results of the board elections on September, 7 to as much communities and volunteers as possible on such short notice in their native tongue. Please help us to make that happen! &lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 19:04, 6 сентябрь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Lingua Libre ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Lingua Libre|Lingua Libre]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Lingua+Libre&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Lingua+Libre&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Lingua+Libre&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-11-30.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:33, 18 сентябрь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Movement Charter/Drafting Committee/Election translation ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Election translation|Movement Charter/Drafting Committee/Election translation]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElection+translation&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-08.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;2 sentences, 21 words! 

Movement Charter Drafting Committee Elections are coming. Translating the voting tool SecurePoll in as many native tongues is crucial for this. But: there are two sentences we need to be translated for this. Please support the effort to make this a global experience. Thank you for helping out!&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 14:04, 6 октябрь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message|Grants:MSIG/Announcements/2021/Global message]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Grants%3AMSIG%2FAnnouncements%2F2021%2FGlobal+message&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-26.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hi everbody! The [[Movement Strategy and Governance|Movement Strategy and Governance team]] is announcing a Movement Strategy Implementation Grants program to the communities. 

We want to reach out to as many communities as possible, calling out volunteers globally. Please support us and help translating the announcement in all the languages you speak, '''it is only 50 words'''. We will send it out as a mass message later.

Beyond this: if you would like to, please check out the program and spread the word. We would appreciate your help in sharing this news in social media channels of your community.

We are grateful for all your support, you are awesome!&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 14:24, 21 октябрь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement|Movement Charter/Drafting Committee/Elections/Results/Announcement]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FDrafting+Committee%2FElections%2FResults%2FAnnouncement&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2021-10-31.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The announcement of the members of the Movement Charter Drafting Committee is coming close. We would like to announce the results in as many languages as possible and kindly ask for your support. It is '''less than 100 words''', we would appreciate your help a lot and it is just a few minutes. 

Thank you for your continuous support! 

&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:31, 29 октябрь 2021 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== [[Википедия:Хакимдар һайлау/ZUFAr]] ==

{{u|Comp1089}}, хәйерле көн. Ошо тауыш биреүгә йомғаҡ яһарға кәрәк. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 12:30, 20 декабрь 2021 (UTC)

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

18:10, 4 ғинуар 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&amp;oldid=22532492 --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections|Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Board of Trustees elections]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees%2FCall+for+feedback%3A+Board+of+Trustees+elections&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-01-10.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;''This year four seats of the WMF Board of Trustees are to be newly filled and there will be a Call for Feedback about the Board of Trustees selection processes from 10 January to 7 February 2022.''

''The [[Movement Strategy and Governance]] team is supporting this Call for Feedback. For widest outreach across the Wikiverse we kindly ask you to support this by helping us out with additional translations.''

'''Postscriptum: During the last year many of you have helped us a lot to reach out to many different communities by translating 
in dozens of languages. We are utterly grateful for this - thanks to all of you for your ongoing support! You are the best!'''
&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 17:24, 7 ғинуар 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Education/News/Contents ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Education/News/Contents|Template:Education/News/Contents]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AEducation%2FNews%2FContents&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 08:47, 22 ғинуар 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement|Leadership Development Task Force/Call for Feedback Announcement]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Leadership+Development+Task+Force%2FCall+for+Feedback+Announcement&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-02-07.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Good day to you from [[Movement Strategy and Governance]]! The coming weeks see a Call for Feedback concerning the creation of a movementwide [[Leadership_Development_Task_Force]]. We are announcing it by a short message of '''only 60 words''' to be distributed globally on Tuesday. Global distribution asks for native language support, so we kindly ask for your help to have as many translations as possible available. It should be a few minutes of work only. Thank you very much for your help, [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:13, 4 февраль 2022 (UTC)&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:13, 4 февраль 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: ContribuLing 2022 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2022|ContribuLing 2022]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 12:04, 12 февраль 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FEnforcement+guidelines&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 15:18, 22 февраль 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Ericliu1912@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Stefania Turkewich ==

Hello Comp1089, When you have time, could you take a look at this article: [[en: Stefania Turkewich]]?  Stefania was the first woman composer of classical music in Ukraine.  If the article interests you, could you give it a start in the Bashkir language Wikipedia, with an opening paragraph, for the Украинаның мәҙәни дипломатияһы айлығы 2022 project? [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 20:26, 26 февраль 2022 (UTC)
: Hi, @[[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]]. I think, I can do that in a short while. Thanks a lot. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 00:11, 1 март 2022 (UTC)
::Thanks so much! [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 02:09, 1 март 2022 (UTC)
: @[[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]]: {{done|Ready}}, see [[Стефания Туркевич-Лукиянович|here]]. --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|әңгәмә]]) 12:27, 5 март 2022 (UTC)
:::It looks great!  Thank you so much for this! [[Ҡатнашыусы:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Nicola Mitchell|әңгәмә]]) 12:46, 5 март 2022 (UTC)

== Уведомление о переводе: Ukraine's Cultural Diplomacy Month ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Ukraine's Cultural Diplomacy Month|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ukraine%27s+Cultural+Diplomacy+Month&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 01:50, 2 март 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Juan90264@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: ContribuLing 2022/Program ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2022/Program|ContribuLing 2022/Program]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2022%2FProgram&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-03-31.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 15:49, 26 март 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: GLAM School/Questions ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:GLAM School/Questions|GLAM School/Questions]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School%2FQuestions&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School%2FQuestions&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School%2FQuestions&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-12-31.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;GLAM School is a project by AvoinGLAM to chart out, uncover, and support practices that help GLAM professionals, GLAM-Wiki volunteers, Open GLAM advocates and others to be more empowered to contribute to Wikimedia and other open projects. In 2022 we are conducting surveys, chats, and interviews across organizations and networks involved in providing Open Access to cultural heritage. This page lists the questions that are used in the survey and the interviews.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 08:52, 26 апрель 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: GLAM School ==
Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:GLAM School|GLAM School]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-GLAM+School&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2022-12-31.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The GLAM School main page is ready for translation. I hope the syntax still remained correct after I changed the page a lot. Thank you for your amazing help!&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 18:19, 4 май 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник: Susannaanas@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Тәҡдим ==
* Хөрмәтле [[Comp1089(Х,Б)]], Wikimedia Summit 2022 йыйынында ҡатнашырға бараһығыҙ бит инде? Шунда минең яҙған ҡатмарлы мәсьәләләр буйынса хәл итерлек тәҡдимдәр индерерһегеҙ тигән өмөт менән яҙам.
«РСФСР мәғарифы отличнигы билдәһе булғандарҙы яҙырға мөмкин, Башҡортостандың хеҙмәт ветераны инмәй» тигәнерәк кәмләүҙе күңелем ҡабул итмәй. [[Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы]] мәҡәләһен уҡығыҙ әле. Зәйтүнә яҙа: рувикиның критерийҙары бик ҡәтғи, алып ташларға ҡушыуҙары бар тип. Шундайыраҡ яуап яҙҙым: &quot;Хеҙмәт ветеранына инмәйһең тип әйтеү 47 йыл буйы, ярамһаҡланмай, дуҫ-иш аша ғына үрләмәй, намыҫлы эшләп тә, юғары бүләктәрҙән мәхрүм ителгәндәрҙең йөҙөн йыртыу түгелме? Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны тигән кенәгәм? Ҡыҙыҡ был донъя?!.. Кешенең РФ-фәләне юҡ икән, был бер ҙә уның бүтәндәрҙән насар эшләгәнен күрһәтмәй. Киреһенсә икәнен тормош тәжрибәһенән сығып беләм. Йомортҡа һалғанмын, бауырым бәпкә баҫҡан — был дәрәжә түгелме? Исмаһам 2016 йылдан бирле Википедия ирекмәне булған өсөн генә, исемем Википедия битендә торорға тейеш. Ғәҙеллек һағында торабыҙ тиһәк, барса маҡтаулы исем һәм бүләктәр тиң ҡаралырға тейеш. Ирекле энциклопедияла «кәм»—«өҫтөн» һымаҡ «каста»ға бүлеү аҙымдары  булырға тейеш түгел тип аңлайым&quot;.  [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|әңгәмә]]) 18:47, 30 июнь 2022 (UTC)

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email|Wikimedia Foundation elections/2022/Announcement/Board voter email]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2022%2FAnnouncement%2FBoard+voter+email&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hi all!

The community vote of this year's Board Elections are close. As always voter mails will be sent out. To invite as many community members as possible in their native tongue your help is very much appreciated. While there are already plenty of translations we would appreciate you to check for languages still missing and to contribute translations for these.

The mails are short, just a bit about two times '''200 words''', a few minutes of work. 

Your support is very important as it helps communities to learn about the election and to cast their vote.

Best,
Denis Barthel (WMF)
(Movement Strategy and Governance)&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 12:51, 9 август 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Admin activity review/Notice to communities ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующий язык: башҡортса.
Страница [[:metawikipedia:Admin activity review/Notice to communities|Admin activity review/Notice to communities]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Admin+activity+review%2FNotice+to+communities&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Localisation of notice template needed for yearly AAR. Check and translate [[Admin activity review/Notice to inactive right holders]] if needed as well.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:56, 15 сентябрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close|Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Consultation Close]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FRevised+enforcement+guidelines%2FAnnouncement%2FConsultation+Close&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 02:17, 13 октябрь 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Tests ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Tests|Tests]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tests&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tests&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tests&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;= This is a test message, please ignore =

= ଏହା ଏକ ପରୀକ୍ଷା ସନ୍ଦେଶ, ଦୟାକରି ଅଣଦେଖା କରନ୍ତୁ = &lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 17:39, 13 ғинуар 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:APatro (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: ContribuLing 2023 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:ContribuLing 2023|ContribuLing 2023]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2023&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2023&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-ContribuLing+2023&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-02-28.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;ContribuLing is a Wikimedia event focusing on collaborative tools and minority languages.

Please consider translating the page and - why not - proposing a presentation or a workshop!

Thank you very much, on behalf of the organizing committee&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:18, 2 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:WikiLucas00@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/LandingCNTranslate]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FLandingCNTranslate&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-02-22.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Wikimedia Foundation Legal Department is starting a feedback cycle to discuss updating the Wikimedia Terms of Use on February, 21.

We would like to hear from communities all over the world. Your help in translating a banner is very much appreciated. It is just 19 words in two sentences.

Due to technical reasons the link above leads to a landing page. To translate the banner directly, please click 
https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;amp;group=Centralnotice-tgroup-wmftou2023&amp;amp;language=abc 

Thank you for your help! &lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 20:09, 20 февраль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DBarthel (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: $1 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:$1|$1]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-%241&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-%241&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-%241&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello translators. Please help us with this group page.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:42, 22 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DNdubane (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimédiens du Burkina Faso ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimédiens du Burkina Faso|Wikimédiens du Burkina Faso]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikim%C3%A9diens+du+Burkina+Faso&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Please help us translating this page&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:44, 22 март 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:DNdubane (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: WWC2023/Scholarship ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:WWC2023/Scholarship|WWC2023/Scholarship]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WWC2023%2FScholarship&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WWC2023%2FScholarship&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WWC2023%2FScholarship&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-10-22.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;this page is available for translating, you can start working on it&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 21:41, 26 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Sandra Hanbo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Massive changes to the pages. Would require a review to keep information updated as per the English version.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 04:45, 23 июль 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Legal+department%2F2023+ToU+updates%2FProposed+update&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Severely outdated page. Kindly assist to update.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 11:50, 2 август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Movement Charter/Community Consultation ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Community Consultation|Movement Charter/Community Consultation]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FCommunity+Consultation&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Severely outdated. Requires review and translation.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 04:18, 10 август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:MovedToFoundationGovWiki ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:MovedToFoundationGovWiki|Template:MovedToFoundationGovWiki]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AMovedToFoundationGovWiki&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Template used to indicate content that is moved to foundation wiki and translations should be made there instead.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:46, 19 август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Universal Code of Conduct/Navbox ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Universal Code of Conduct/Navbox|Template:Universal Code of Conduct/Navbox]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AUniversal+Code+of+Conduct%2FNavbox&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Navigational template that requires translation to your language.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:48, 19 август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Movement Charter/Content/Preamble ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Movement Charter/Content/Preamble|Movement Charter/Content/Preamble]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter%2FContent%2FPreamble&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Content changed. Please assist to translate.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 07:08, 20 август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:FormerAffiliate ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:FormerAffiliate|Template:FormerAffiliate]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AFormerAffiliate&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AFormerAffiliate&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AFormerAffiliate&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Template indicating former affiliates. Please assist to translate into your language.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 08:01, 26 Август 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikiquote ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikiquote|Wikiquote]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikiquote&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikiquote&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikiquote&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Kindly assist to check and translate the page. Also, proceed to [https://translatewiki.net/ translatewiki] to translate the remaining interface languages for [[Template:Int]]  used on this page.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 04:52, 7 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates/2023-09]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-IP+Editing%3A+Privacy+Enhancement+and+Abuse+Mitigation%2FUpdates%2F2023-09&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;I have made the image translatable because there is a Japanese version of the image at [[:File:MediaWiki Temporary accounts page history mockup 2023-09 ja.gif]].  You can use the image that you think is best for your language.

It is possible that one short sentence will be added to this message, but no other changes are expected.  This message will be sent to most wikis next week.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 21:39, 15 сентябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Whatamidoing (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: WikiWomenCamp 2023 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:WikiWomenCamp 2023|WikiWomenCamp 2023]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WikiWomenCamp+2023&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WikiWomenCamp+2023&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WikiWomenCamp+2023&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2023-10-19.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;It is an information page about the upcoming WikiWomenCamp.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 11:14, 6 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Asaf (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+short&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 06:21, 16 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Хазарҙар ==

Hello Vyacheslav, did you eat your rice today? 

I'm Gia from Israel. we met at Turkic WikiCon 2023. User from the Hebrew wikipedia asking: How the [[Хазарҙар]] people called to themselves. Some info about that as well could be perfect. You can answer in [https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A9%D7%99%D7%97%D7%AA_%D7%9E%D7%A9%D7%AA%D7%9E%D7%A9:Geagea#%D7%98%D7%95%D7%A8%D7%A7%D7%99%D7%AA_%D7%9E%D7%A7%D7%95%D7%A8%D7%99%D7%AA my talk page] if you wish (chance to improve your סמיכות). [[Ҡатнашыусы:Geagea|Geagea]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Geagea|фекер алышыу]]) 13:13, 24 октябрь 2023 (UTC)

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing|Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - closing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+elections%2F2024%2FAnnouncement%2FRules+package+review+-+closing&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 01:06, 25 октябрь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Флаг администратора ==
Минән администратор хоҡуҡтарын алыуығыҙҙы һорайым.--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 10:05, 19 декабрь 2023 (UTC)
: {{Done}}. Күп йыл буйы хакимлыҡ ҡылғанығыҙ өсөн оло рәхмәт! --[[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 20:07, 19 декабрь 2023 (UTC)

== Уведомление о переводе: Meta:Policies and guidelines ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Meta:Policies and guidelines|Meta:Policies and guidelines]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3APolicies+and+guidelines&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Index of policies and guidelines, useful to be translated into different languages for users.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 08:45, 13 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Ombuds commission ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Ombuds commission|Ombuds commission]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 04:50, 21 ғинуар 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Threats of harm ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Threats of harm|Threats of harm]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Threats+of+harm&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Threats+of+harm&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Threats+of+harm&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 07:21, 4 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:49, 12 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Help:Signature ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Help:Signature|Help:Signature]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ASignature&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ASignature&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ASignature&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 02:21, 21 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Global bans ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Global bans|Global bans]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+bans&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+bans&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+bans&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 08:40, 29 февраль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Small Wiki Monitoring Team ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Small Wiki Monitoring Team|Small Wiki Monitoring Team]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Small+Wiki+Monitoring+Team&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Вы можете [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup поменять настройки оповещений].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 13:51, 16 март 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Special global permissions/Seealso ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Special global permissions/Seealso|Template:Special global permissions/Seealso]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ASpecial+global+permissions%2FSeealso&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:24, 1 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This page contains outdated information. Please assist in updating the page to prevent confusion.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 04:48, 19 апрель 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Board of Trustees ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Board+of+Trustees&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:15, 27 май 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Movement Charter ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Movement Charter|Movement Charter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Movement+Charter&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 05:31, 12 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia LGBT+/Portal ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia LGBT+/Portal|Wikimedia LGBT+/Portal]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+LGBT%2B%2FPortal&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 10:03, 30 июнь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Strategy ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Strategy|Strategy]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Strategy&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 14:27, 7 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MrBenjo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: WMDE Technical Wishes/Sub-referencing ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|WMDE Technical Wishes/Sub-referencing]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-WMDE+Technical+Wishes%2FSub-referencing&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;The sub-referencing feature is planned to be implemented until the end of 2024 on various wikis. Therefore, it would be great to have information about the feature ready in multiple languages.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 20:35, 8 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MrBenjo@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Meta:Administrators/Removal (inactivity) ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Meta:Administrators/Removal (inactivity)|Meta:Administrators/Removal (inactivity)]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&amp;language=ba&amp;action=page перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&amp;language=be-x-old&amp;action=page перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3AAdministrators%2FRemoval+%28inactivity%29&amp;language=kv&amp;action=page перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 06:37, 18 август 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== NowCommons and GFDL ==

Hello!

I have created [[Ҡалып:NowCommons]] to be able to mark files that is also on Commons. I hope you will help translate if needed. 

Also I would like to complete the [[:en:Wikipedia:Image license migration]] so it will help if files on Commons are deleted (and if unused files on [[Махсус:Ҡулланылмаған_файлдар]] that are no longer needed).

I noticed that [[:mw:Help:Extension:FileImporter]] has not been set up for this wiki. Do you know if there is a reason for that? [[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 18:46, 5 сентябрь 2024 (UTC)

:Hello, I'll translate that ASAP. There's no particular reason for this extension not to have been set up here so far. I'll have to find out what the community thinks of introducing it here. [[Ҡатнашыусы:Comp1089|Comp1089]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Comp1089|фекер алышыу]]) 20:02, 5 сентябрь 2024 (UTC)

:: Thank you. If you need help with FileImporter just let me know. It usually do not take very long time to set up. And if the files licensed GFDL is moved to Commons then you do not have to worry about the license migration. --[[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 20:12, 5 сентябрь 2024 (UTC)

:::I have now checked the files and none of the files that can't be deleted because they are also on Commons were eligible for a relicense so there is no need for creating templates etc. I added a &quot;migration=not-eligible&quot; and it will not work here. But if file is ever moved to Commons it will tell that file is not eligible to relicense. --[[Ҡатнашыусы:MGA73|MGA73]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MGA73|фекер алышыу]]) 11:26, 7 сентябрь 2024 (UTC)

== Уведомление о переводе: Steward requests/Global/block-header ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, Belarusian (Taraškievica orthography) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Steward requests/Global/block-header|Steward requests/Global/block-header]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на Belarusian (Taraškievica orthography)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Steward+requests%2FGlobal%2Fblock-header&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Contains information on how to appeal global blocks.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»&amp;lrm;, 12:49, 25 сентябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Changing username ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Changing username|Changing username]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Changing+username&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Changing+username&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Changing+username&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 10:49, 27 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wiktionary ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wiktionary|Wiktionary]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiktionary&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiktionary&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiktionary&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 11:52, 13 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure|Ombuds commission/2019/CU Global Procedure on information disclosure]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Ombuds+commission%2F2019%2FCU+Global+Procedure+on+information+disclosure&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 12:29, 22 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:MdsShakil@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Policy-cross-project ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Policy-cross-project|Template:Policy-cross-project]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3APolicy-cross-project&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3APolicy-cross-project&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3APolicy-cross-project&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 09:12, 30 декабрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs|Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product &amp; Technology OKRs]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+Annual+Plan%2F2024-2025%2FProduct+%26+Technology+OKRs&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 08:07, 26 ғинуар 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Training/footer ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующий язык: башҡортса.
Страница [[:metawikipedia:Template:Training/footer|Template:Training/footer]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ATraining%2Ffooter&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 10:50, 16 март 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Bot flag removal request for Purbo T ==

Hi, the account [[Special:CentralAuth/Purbo T|Purbo T]] is globally locked, and the owner is confirmed to be deceased. Since it still has the bot flag on this wiki, I suggest the flag be removed.

You can check its rights here: [[Special:ListUsers/bot|List of bots]] / [[Special:UserRights/Purbo T|User rights for Purbo T]].

Thanks. [[Ҡатнашыусы:MdsShakil|MdsShakil]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MdsShakil|фекер алышыу]]) 16:54, 1 апрель 2025 (UTC)

== Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 23:50, 3 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Tech/News ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Tech/News|Tech/News]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Tech%2FNews&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 01:30, 13 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2F2025%2FVoter+information&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]


Крайний срок для перевода этой страницы — 2025-04-25.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;---

Hello, and thank you for the work you do.

'''[https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;amp;filter=%21translated&amp;amp;action=translate  We request you also translate these two sentences.]''' There are more details below.

There is an ongoing community vote - the voter information is in the page linked for translation above. We would appreciate your help to [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;amp;group=Centralnotice-tgroup-UCoC_AR_2025_cookie&amp;amp;filter=%21translated&amp;amp;action=translate translate the two sentence CentralNotice banner], as a priority. If you can also translate the voter information page, I know the folks working on this - including the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) group - would be highly appreciative.

~  In cooperation with the U4C&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 15:30, 23 апрель 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates|Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Call for candidates]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FCoordinating+Committee%2FElection%2F2025%2FCall+for+candidates&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2025-05-15.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;I'm sorry for the short notice, details for the election came together at the last minute.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 18:53, 14 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:17, 29 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

​Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 12:28, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Уведомление о переводе: Incident Reporting System ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Incident Reporting System|Incident Reporting System]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Incident+Reporting+System&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Incident+Reporting+System&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Incident+Reporting+System&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta»‎, 03:53, 2 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Affiliate recognition pause notice 2025 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Affiliate recognition pause notice 2025|Template:Affiliate recognition pause notice 2025]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffiliate+recognition+pause+notice+2025&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 15:33, 30 август 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Meta:Deletion policy ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Meta:Deletion policy|Meta:Deletion policy]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ADeletion+policy&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ADeletion+policy&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Meta%3ADeletion+policy&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 07:07, 15 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wikimedia Foundation website ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wikimedia Foundation website|Wikimedia Foundation website]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+website&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+website&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wikimedia+Foundation+website&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 05:46, 29 сентябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:AffCom ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:AffCom|Template:AffCom]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffCom&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffCom&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3AAffCom&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 04:55, 30 октябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Template:Cat main ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Template:Cat main|Template:Cat main]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ACat+main&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ACat+main&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Template%3ACat+main&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 06:12, 6 ноябрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:44, 19 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 --&gt;

== Уведомление о переводе: Help:Two-factor authentication ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Help:Two-factor authentication|Help:Two-factor authentication]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Help%3ATwo-factor+authentication&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 03:09, 6 декабрь 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open|Universal Code of Conduct/Annual review/Messages/Review open]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Universal+Code+of+Conduct%2FAnnual+review%2FMessages%2FReview+open&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-01-19.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;This message will be sent to all the wikis to inform communities about their chance to participate in proposing changes to the Universal Code of Conduct. &lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 22:30, 14 ғинуар 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1|Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Wiki+Loves+Ramadan+2026%2FList+of+Articles%2FCulture%2F1&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — низкий.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-02-28.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hello! We have a new page for translation: Wiki Loves Ramadan 2026/List of Articles/Culture/1. Thank you!&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 11:02, 15 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Julius 12345@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Mission ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Mission|Mission]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Mission&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Mission&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Mission&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 02:15, 28 февраль 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Event:Wikipedia &amp; Education User Group Showcase/March 2026 ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Event:Wikipedia &amp; Education User Group Showcase/March 2026|Event:Wikipedia &amp; Education User Group Showcase/March 2026]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Event%3AWikipedia+%26+Education+User+Group+Showcase%2FMarch+2026&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — высокий.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-03-21.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;Hi translators, 

The EduWiki Hub is seeking your support to help translate the Meta page for the EduWiki Knowledge Showcase (March 2026) into Portuguese, Spanish, French, Hindi, and Arabic

The event will take place on 24 March 2026, and translations will help make it accessible to more communities.

Thank you for your support.

Kind regards,
Barakat, for the EduWiki Hub.&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 12:56, 17 март 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:BAdegboye (EdWH)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter|User:Keegan (WMF)/U4C eligible voter]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-User%3AKeegan+%28WMF%29%2FU4C+eligible+voter&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.
Крайний срок для перевода этой страницы — 2026-05-19.

&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 00:28, 15 май 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Уведомление о переводе: Global locks ==

Здравствуйте, Comp1089!

Вы получили это письмо, так как зарегистрировались на сайте «Meta-Wiki» в качестве переводчика на следующие языки: башҡортса, белорусский (тарашкевица) һәм коми.
Страница [[:metawikipedia:Global locks|Global locks]] доступна для перевода. Вы можете перевести её здесь:
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+locks&amp;language=ba&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на башҡортса]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+locks&amp;language=be-x-old&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на белорусский (тарашкевица)]
* [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&amp;group=page-Global+locks&amp;language=kv&amp;action=page&amp;action_source=translation_notification перевести на коми]

Приоритет этой страницы — средний.


&lt;div lang=&quot;en&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;&lt;/div&gt;

Мы были бы очень признательны за вашу помощь. Такие переводчики, как вы, помогают сделать сайт «Meta-Wiki» подлинно многоязычным сообществом.

Чтобы отказаться от подписки или изменить настройки оповещений о переводах, пожалуйста, посетите [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:TranslatorSignup служебную страницу регистрации переводчика — Special:TranslatorSignup].

Спасибо!

Координаторы переводов сайта «Meta-Wiki»‎, 01:45, 7 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Minorax@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:NotifyTranslators --&gt;

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:48, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>41a2t8mvy5w7c6wdp6qij7b014h231q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Amherst99</title>
    <ns>3</ns>
    <id>6238</id>
    <revision>
      <id>1299699</id>
      <parentid>37517</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1142" sha1="qu9p952iyr4xxt8kdudqppyzaadxdjp" xml:space="preserve">{{Рәхим итегеҙ2/текст
|ҡатнашыусы=
|ярҙам=
|тултырыу= 
|lang={{#ifexist: Ҡалып:Рәхим итегеҙ2/lang/{{INT:Lang}}|{{INT:Lang}}|en}}
}}
{{#if: |
 - {{#if:  |  | 
--&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;Ихтирам менән, &lt;/font&gt;[[Ҡатнашыусы:231013-a|Вячеслав]] (&lt;sup&gt;[[Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:231013-a|hүҙҙәрем]],&lt;/sup&gt;  &lt;sub&gt;[[Ярҙамсы:Contributions/231013-a|эштәрем]]&lt;/sub&gt;) 04:43, 27 Май (Һабанай) 2010 (UTC)
 }} | {{#if:  |  | 
--&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;Ихтирам менән, &lt;/font&gt;[[Ҡатнашыусы:231013-a|Вячеслав]] (&lt;sup&gt;[[Ҡатнашыусы м-н фекер алышыу:231013-a|hүҙҙәрем]],&lt;/sup&gt;  &lt;sub&gt;[[Ярҙамсы:Contributions/231013-a|эштәрем]]&lt;/sub&gt;) 04:43, 27 Май (Һабанай) 2010 (UTC)
 }} }}

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:43, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>qu9p952iyr4xxt8kdudqppyzaadxdjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дерби индустрия музейы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9386</id>
    <revision>
      <id>1299657</id>
      <parentid>1150781</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8488" sha1="dgf6skghi3kttqhlp6npswpwur2t5c8" xml:space="preserve">[[Рәсем:Silkmill1.jpg|thumb|Музей бинаһы|left]]
''' Де́рби индустрия музейы''' ({{lang-en|Derby Industrial Museum}}, шулай үк «[[Дерби ебәк фабрикаһы]]» исеме менән билдәле, {{lang-en|The Silk Mill}}) — [[сәнәғәт]] һәм Англияның Дерби ҡалаһы [[музей]]ы.  Музейҙа тимер юл тармағына [[Rolls-Royce plc]] фирмаһы продукцияһын яҡтыртауға, авияция һәс судно двигателдере етештереүсе компаниялар продукцияларын күрһәтеүгә баҫым яһала. Шулай уҡ тау эшкәртеү, керамика, металл ҡойоу сәнәғәтенә урын бирелә. Музейҙа ваҡытлыса күргәҙмәләр һәм уҡыу-уҡытыу программалары эшләгән &lt;ref name=&quot;off&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090221113752/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm The Silk Mill&lt;/ref&gt;.

Музей беренсе [[ебәк]] етештереүсе &lt;ref name=&quot;dvm-80&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.derwentvalleymills.org/history/key-sites/80-introduction |title=History: Key Site: Introduction |publisher=Derwent Valley Mills |lang=en |accessdate=2010-05-07 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101004053241/http://www.derwentvalleymills.org/history/key-sites/80-introduction |date=2010-10-04 }}&lt;/ref&gt; [[Дерби ебәк фабрикаһы|''Lombe’s Mill'' фабрикаһы]] бинаһында урынлашҡан. Был музей Бөйөк Британиялағы ЮНЕСКОның бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән иң көньяҡ нөктә.  &lt;ref name=&quot;unesco&quot;&gt;{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1030 |title= Derwent Valley Mills |publisher= [[ЮНЕСКО]]|lang=en |accessdate=2010-05-07}}&lt;/ref&gt;. Фабрика в 1702 һәм1717 йылдарҙа Ломбе йылғаһы тирмәнендә төҙөлә.
Джон Ломбе Италияла булған сағында ебәк иләү машиналары төҙөлөшөн күсереп ала һәм шундай машиналарҙы Дербиҙа төҙөй. Был беренсе сәәғәт шпионажы миҫалы булып тора.

[[Рәсем:Derby Silk Mill pre 1910.jpg|thumb|left|Дерби ебәк комбинаты, 1900 — 1910 йылдар ]]
Ғәҙәттә, өйҙәрендә ҡатын-ҡыҙҙар ебәк иләп ултырған. Ә фабрикалағы машиналар ҙур күләмдә ебәк иләй алған һәм Италия машиналарына конкурент була алған. һыу тирмәнендәге кеүек , һыу ҡуласаһы ҙур-ҙур ебәк иләү машиналарын хәрәкәткә килтергән. Был бик күп күләмдә ебәк иләргә мөмкинлек биргән.

Джон Ломбе 1722 йылда билдәһеҙ сәбәптәр менән вафат була. Итальяндар коммерсия серен урлаған өсөн ултергән тигән юрама бар. Фабрика менән уның ағаһы Томас Ломбе идара итә. Ул 1739 йылдың 2 июнендә, фабриканы Джондың тол ҡаты һәм ике ҡыҙына ҡалдырып, үлеп китә. 
Ебәк комбинаты туристар өсөн иҫтәлекле урынға әүрелә. Туристар эш шарттарына шаҡ ҡаталар. Торрингтон 1777 йылда эш шарттары тураһында былай тип яҙа: «еҫе, һаҫыҡ еҫ, тауыш». 1835 йылда Фэрхолт ярлы ғаиләләрҙән балалар эшләүе тураһында әсенеп яҙа. Комбинат сит ил туристарына ла күрһәтелә. Комбината ялланып эшләгән Уильям Хаттон оҙаҡ сәғәттәр буйынса эшләүе, түбән эш хаҡы, туҡмауҙары тураһында хәтерләй. Эш ҡоролоҡ ваҡытында, һалҡындарҙа һәм сеймал булмағанда ғына туҡтай.

1833 йылдың ноябрендә сәнәғәт сыуалыштары башлана. 1834 йылдың февралендә Бөйөк Милли профсоюз ойошмаһы барлыҡҡа килә. Тейлор бәхәс үҙәгендә булмаһа ла, профсоюз ағзаларын эшкә алмаҫҡа ризалығын белдерә. &quot;The Derby Mercury&quot; белдереүенсә, профсоюз ағзалары Дербиҙа башҡа эш таба алмай. 

Тейлор ғаиләһе 1865 йылға тиклем комбината була, банкротлыҡ машиналарҙы һатырға мәжбүр итә. &quot;The Derby Mercury&quot; ошо уҡ йылда конкуренттарға бер нисә ебәк эшләү машинаһын һата, был иҡдисат түбәнәйеүенә килтерә. Дүрт йылдан һуң, Франция менән Колден килешеүе Британияның ебәк сәнәғәтен юҡҡа сығара.

[[Рәсем:1910SilkMillFire.jpg|thumb|1910 йылғы янғын. Alfred John Keene аквареле]]
1908 йылда бурыстар түләп бөтөрөлә, FW Hampshire and Company комбинаты һатып алырға килә. 1910 йылдың 5 декабрендә сәғ.5:00 күрше он тартыу тирмәнендә янғын сыға. Янғында ебәк комбинатының көнсығыш стенаһы зыян күреп емерелә. Янғын һүндереү бюроһы һәм Midland тимер юл компанияһы бинаны һаҡлау өсөн ҙур эш башҡара. Был бинаны бөгөн дә күреп була.

1920 йылдарҙа бина Electricity Authority милегенә күсә. Бинала магазин, оҫтаханалар, ашхана асалар. Бинала электростанция эшләгән йәмәғәтселек был турала онота. 1970 йылда электростанция емерелгәс, был урында Дерби индустрия музейы асырға ҡарар ителә. Музей 1974 йылдың 29 ноябрендә эшләй башлай.
== Ябылыу һәм 2011 йылғы консервация ==
2011 йылдың 3 апрелендә &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090221113752/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Industrial_Museum.htm]Derby City Council Museum website, accessed 9th April2011&lt;/ref&gt; элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ &lt;ref name=&quot;report&quot;&gt;[http://cmis.derby.gov.uk/CMISWebPublic/Binary.ashx?Document=16506 Report of the Strategic Director of Neighbourhoods]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 26 October 2010, accessed 4 January 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thisisderbyshire.co.uk/news/Don-t-allow-valuable-museum-sacrificed/article-3268056-detail/article.html] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120527085009/http://www.thisisderbyshire.co.uk/news/Don-t-allow-valuable-museum-sacrificed/article-3268056-detail/article.html |date=2012-05-27 }}This is Derbyshire 25 February 2011, accessed 9 April 2011&lt;/ref&gt;. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә &lt;ref name=&quot;off&quot;/&gt;.

== Һылтанмалар ==
&lt;references/&gt;

[[Категория:Дерби]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Сәнәғәт]]
[[Категория:Етештереү]]</text>
      <sha1>dgf6skghi3kttqhlp6npswpwur2t5c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джастин Бибер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25933</id>
    <revision>
      <id>1299658</id>
      <parentid>1179864</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:45:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3672" sha1="65jvjj7b9m6o409v7v0uytvlnjmcfj7" xml:space="preserve">[[Файл:Justin_Bieber_in_2015.jpg|мини|Джастин Бибер (2015)]]
'''Джа́стин Дрю Би́бер''' ({{lang-en|Justin Drew Bieber}}&lt;ref name=&quot;ew06&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20350064,00.html?xid=rss-music-reviews-My+World+2.0|title=My World 2.0 (2010)|last=Greenblatt|first=Leah|date=March 10, 2010|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=Time|accessdate=June 11, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607061610/http://www.ew.com/ew/article/0,,20350064,00.html?xid=rss-music-reviews-My+World+2.0 |date=June 7, 2011 }}&lt;/ref&gt;, [[1994 йыл]]дың [[1 март]]ында тыуған)&lt;ref name=&quot;mtv_snl&quot;&gt;{{Cite news|url=http://newsroom.mtv.com/2010/02/22/justin-bieber-saturday-night-live/|title=Justin Bieber Joins The Ranks Of Youngest 'SNL' Performers|last=Anderson|first=Kyle|date=February 22, 2010|publisher=MTV Networks|work=MTV Newsroom|accessdate=February 24, 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226130204/http://newsroom.mtv.com/2010/02/22/justin-bieber-saturday-night-live |date=February 26, 2010 }}&lt;/ref&gt; — килеп сығышы менән [[Стратфорд (Онтарио)|Стратфорд]] ҡалаһынан булған (Канада провинцияһы - [[Онтарио]]) [[поп-музыка|поп]] һәм [[R&amp;B]]-[[йырсы]].&lt;ref name=&quot;BILLBOARDBIO&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NY&quot;/&gt;&lt;ref name=Allmusicbio&gt;{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;sql=11:fcfexzqgld6e|title=allmusic ((( Justin Bieber &gt; Overview )))|last1=Collar|first1=Matt|last2=Leahey|first2=Andrew |work=[[Allmusic]]|publisher=[[Macrovision|Macrovision Corporation]]|accessdate=October 21, 2009}}&lt;/ref&gt;

Джастин Бибер American Music Awards ([[22 ноябрь]], [[2010 йыл|2010]]) бәйгеһендә «йыл артисы» була.
Джастин MTV Music Awards церемонияһының йондоҙо; әлеге бәйгенең юрамаһы нәтиҗәһендә, Бибер йылдың иң һәйбәт йырсыһы, йылдың яңы асышы, поп/рок жанрын иң һәйбәт башкарыусы, иң һәйбәт альбом өсөн һын һәм тағын бер махсус бүләк ала.

== Дискографияһы ==

=== Студия альбомдары ===
* «My World» (17ноябрь,2009)
* «My World 2.0» (23 март,2010)
* «My World Acoustic» (2010)
* «Under the Mistletoe» (2011)
* «Believe» (2012)
* «Purpose» (2015)
* «Changes» (2020)
* «Justice» (2021)

=== Синглдары ===
* One Time (2009) (Бер тапҡыр)
* One Less Lonely Girl (2009) (Бер яңғыҙ ҡыҙҙан әҙерәк)
* Love Me (2009) (Ярат мине)
* Favorite Girl (2009) (Яратҡан ҡыҙым)
* Common Denominator (2009)
* First Dance (featuring [[Ашер (йырсы)|Usher]], 2009) 
* Bigger (2009)
* Down to Earth (2009)
* Baby (featuring [[Ludacris]], 2010) 
* Never Let You Go (2010) 
* Eenie Meenie (featuring [[Шон Кингстон|Sean Kingston]], 2010)
* Never Say Never (featuring [[Джейден Смит|Jaden Smith]], 2010)
* Somebody To Love (Remix) (featuring Usher, 2010)
* U Smile (2010) (Һин йылмаяһың)
* Pray (2010)
* That Should Be Me (2010) (Был мин булырға тейешмен)

== Һөйгән ҡыҙы ==
Селена Гомез (йырсы)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтамалар ==
* [http://www.justinbiebermusic.com/ Рәсми сайт сайт]
* [http://www.youtube.com/justinbieber Джастин Бибер] [[YouTube]] сәхифәсендә

{{DEFAULTSORT:Бибер, Джастин}}

{{stub}}</text>
      <sha1>65jvjj7b9m6o409v7v0uytvlnjmcfj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гераберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29034</id>
    <revision>
      <id>1299675</id>
      <parentid>773032</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:25:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Geraberg.jpg]] → [[File:DEU Geraberg (Geratal) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>1299675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5184" sha1="nett594d604ach8vzqxklcxox2xd1cm" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Гераберг 
 |төп исеме                                         = Geraberg 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Geraberg (Geratal) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 43|lat_sec     5 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 50|lon_sec  = 45 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Гюнтер Иррганг  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 15,1  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 440  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2418 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98716 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 019 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.geraberg.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гераберг''' ({{lang-de|Geraberg}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 2418 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 15,1 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98716 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.geraberg.de/ Рәсми сайт].
{{Библиоинформация}}
[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>nett594d604ach8vzqxklcxox2xd1cm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грос-Наундорф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30356</id>
    <revision>
      <id>1299650</id>
      <parentid>1249341</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5130" sha1="cu0sefz7vikcrpo4h782io9jj4kk21e" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Грос-Наундорф 
 |төп исеме                                         = Groß Naundorf 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 42|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 13|lon_min = 0|lon_sec  = 0 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Райнхард Пфайль  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 17,68  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 77  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 747 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2007 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6925 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 125 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Грос-Наундорф''' ({{lang-de|Groß Naundorf}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2007 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 747 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 17,68 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6925 һәм автомобиль коды — WB. 
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>cu0sefz7vikcrpo4h782io9jj4kk21e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Перу флагы</title>
    <ns>10</ns>
    <id>31410</id>
    <revision>
      <id>1299704</id>
      <parentid>465940</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Flag_of_Peru_(state).svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:War_flag_of_Peru.svg|War_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F</comment>
      <origin>1299704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="167" sha1="0w3tmmsq5c6l1g65idmy3l0qlf79mjf" xml:space="preserve">[[Рәсем:War flag of Peru.svg|border|{{{1|22px}}}|Перу]]&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Ҡалыптар:Дәүләт флагтары|Перу]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0w3tmmsq5c6l1g65idmy3l0qlf79mjf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur</title>
    <ns>3</ns>
    <id>42584</id>
    <revision>
      <id>1299702</id>
      <parentid>1299332</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6348" sha1="i22dl0pvgcvqxo1afmkveb1zz5fasnm" xml:space="preserve">
&lt;div style=&quot;border:1px solid #DFDFDF; padding:0em 1em 1em 1em; background-color:#E0 FF FF;&quot;&gt; 
[[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ilnur efende/Архив |&lt;small&gt;'''Архив'''&lt;/small&gt;]]
&lt;/div&gt;

== Next Steps and Feedback meeting for Feminism and Folklore Organizers ==

&lt;div style=&quot;border:8px maroon ridge; padding:6px;&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]]

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot; style=&quot;padding: 1em 2em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; width: 100%;&quot;&gt;''{{int:please-translate}}''&lt;/div&gt;

Dear Organizer,

I hope this message finds you well.

First and foremost, on behalf of the International Team I want to extend my gratitude to you for your efforts in organizing the '''Feminism and Folklore 2026''' campaign on your local Wikipedia. Your contribution has been instrumental in bridging the gender and folk gap on Wikipedia, and we truly appreciate your dedication to this important cause.

As the campaign has ended I wanted to inform you about the next steps. It's time to commence the jury process using the CampWiz or Fountain tool where your campaign was hosted. Please ensure that you update the details of the jury, campaign links and the names of organizers accurately on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|sign-up page]].

Once the jury process is completed, kindly update only the top 3 winners details on the [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|results page]] accordingly. The deadline for jury submission of results is '''April 30, 2026'''. However, if you find that the number of articles is high and you require more time, please don't hesitate to inform us via email or on campaign Meta Wiki talk page. We are more than willing to approve an extension if needed.

Should you encounter any issues with the tools, please feel free to reach out to us on Telegram for assistance. 

Your feedback and progress updates are crucial for us to improve the campaign and better understand your community's insights. Therefore, we kindly ask you to spare just an hour to collectively share your progress and achievements with us during our '''[[:m:Event:Feminism and Folklore 2026 Post-Campaign Office Hour|community feedback session]]'''. Your input will greatly assist us in making the campaign more meaningful and impactful.

Thank you once again for your hard work and dedication to the Feminism and Folklore campaign. Your efforts are deeply appreciated, and we look forward to hearing from you soon.

Warm regards,

[[User:Tiven2240|Tiven2240]]

on behalf of Feminism and Folklore International Team 

&lt;nowiki&gt;#WeTogether&lt;/nowiki&gt;
&lt;/div&gt;&lt;/div&gt;
--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:57, 11 апрель 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26&amp;oldid=30391231 --&gt;

== Final Reminder: Submission of Local Winners for Feminism and Folklore 2026 ==

Dear Feminism and Folklore organiser, 

This is a friendly reminder that the deadline for submitting the names and details of your local winners for '''Feminism and Folklore 2026''' is '''5 June 2026'''.

Please ensure that your community's [[:m:Feminism and Folklore 2026/Results|winner information]] is submitted before this date. Communities that do not provide their winner data by the deadline will unfortunately not be eligible for prize distribution, and the international organizing team will not be able to accommodate late submissions received after 5 June 2026.

Thank you for your prompt attention to this matter and for your participation in the campaign.

Best regards,

'''Feminism and Folklore International Organizing Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:09, 3 июнь 2026 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30627457 --&gt;

== Thank you for organising Feminism and Folklore 2026 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;

[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|right|350px]]

Dear {{PAGENAME}},

Your dedication, coordination, and hard work played a vital role in making this year's [[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore]] campaign successful. We truly appreciate the time and effort you invested in engaging your community and supporting participants.

As we have completed the jury phase and begin planning for next year's campaign, we would like to learn from your experiences. Please complete the organisers' feedback form and share your insights, challenges, and suggestions on how we can improve the campaign.

'''This feedback form is mandatory for all organisers''', as it helps us evaluate the campaign and make meaningful improvements for future editions.

'''Form link [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf6IsGAsxkTEWTwueyLg-gBjRVlY3g2kTNj3xRhDiILiQnQwQ/viewform?usp=dialog here]'''

Please submit your response by '''25 June 2026'''.

Thank you once again for your invaluable contributions and for helping make Feminism and Folklore a global success. We look forward to working with you again in the future!

Regards,

'''Feminism and Folklore Team'''

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:05, 18 июнь 2026 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/wlf2026&amp;oldid=30704175 --&gt;

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:50, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>i22dl0pvgcvqxo1afmkveb1zz5fasnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Флагификация/Перу</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43464</id>
    <revision>
      <id>1299705</id>
      <parentid>1299047</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:54:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Flag_of_Peru_(state).svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:War_flag_of_Peru.svg|War_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F</comment>
      <origin>1299705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="762" sha1="g5bps2li4fbnfy7mbvttb7kgz7jc75r" xml:space="preserve">{{ {{{1&lt;noinclude&gt;|флагификация/флаг&lt;/noinclude&gt;}}}
| размер = {{{размер|}}}
| alias = Перу
| flag alias = Flag of Peru.svg
| flag alias-1825 = Flag of Peru (1825–1950).svg
| flag alias-1822 = Flag of Peru (1822–1825).svg
| flag alias-1822-мар = Flag of Peru (1822).svg
| flag alias-1820 = Flag of Peru (1821-1822).svg
| flag alias-ВМС = State flag of Peru.svg
| flag alias-армия = State flag of Peru.svg
| flag alias-торговый = War flag of Peru.svg
| variant = {{{variant|}}}
&lt;noinclude&gt;
| var1 = 1825
| var2 = 1822
| var3 = 1822-мар
| var4 = 1820
| var5 = ВМС
| var6 = армия
| var7 = торговый
&lt;/noinclude&gt;
}}&lt;noinclude&gt;
[[bg:Шаблон:Флагификация/Перу]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g5bps2li4fbnfy7mbvttb7kgz7jc75r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag</title>
    <ns>3</ns>
    <id>53286</id>
    <revision>
      <id>1299700</id>
      <parentid>1287711</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28182" sha1="q4f5mikquedifik70jfrki0ut4uxwta" xml:space="preserve">{{hello}}
{{Архив|2015|2016|2017-2018|2019-2021}}

== Wikipedia Asian Month 2021 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Hi [[m:Wikipedia Asian Month|Wikipedia Asian Month]] organizers and participants!
Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[Wikipedia Asian Month 2021]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules|basic guidance and regulations]] for organizers. Please remember to:

# use '''[https://fountain.toolforge.org/editathons/ Fountain tool]''' (you can find the [[m:Wikipedia Asian Month/Fountain tool|usage guidance]] easily on meta page), or else you and your participants' will not be able to receive the prize from Wikipedia Asian Month team.
# Add your language projects and organizer list to the [[m:Template:Wikipedia Asian Month 2021 Communities and Organizers|meta page]] before '''October 29th, 2021'''.
# Inform your community members Wikipedia Asian Month 2021 is coming soon!!!
# If you want Wikipedia Asian Month team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth Twitter], or you want to share your Wikipedia Asian Month experience / achievements on [https://asianmonth.wiki/ our blog], feel free to send an email to [mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki] or PM us via Facebook.

If you want to hold a thematic event that is related to Wikipedia Asian Month, a.k.a. [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Events|Wikipedia Asian Month sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Rules#How to Participate in Contest?|event regulations]] and [[m:Wikipedia Asian Month 2021/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let's edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from Wikipedia Asian Month team:'''

# Due to the [[m:COVID-19|COVID-19]] pandemic, this year we hope all the Edit-a-thons are online not physical ones.
# The international postal systems are not stable enough at the moment, Wikipedia Asian Month team have decided to send all the qualified participants/ organizers extra digital postcards/ certifications. (You will still get the paper ones!)
# Our team has created a [[m:Wikipedia Asian Month 2021/Postcards and Certification|meta page]] so that everyone tracking the progress and the delivery status.

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the Wikipedia Asian Month team via emailing '''[Mailto:info@asianmonth.wiki info@asianmonth.wiki]''' or discuss on the meta talk page. If it's urgent, please contact the leader directly ('''[Mailto:&amp;#x20;Jamie@asianmonth.wiki jamie@asianmonth.wiki]''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2021

Sincerely yours,

[[m:Wikipedia Asian Month 2021/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.10
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=20538644 --&gt;

== How we will see unregistered users ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;section begin=content/&gt;
Hi!

You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki.

When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed.

Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help.

If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]].

We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January.

Thank you. 
/[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]&lt;section end=content/&gt;
&lt;/div&gt;

18:10, 4 ғинуар 2022 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&amp;oldid=22532492 --&gt;

== Wikipedia Asian Month 2021 Postcard ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear Participants,

Congratulations!

It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap!

:This form will be closed at March 15.

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&amp;oldid=22878389 --&gt;

== You are invited to join/orginize Wikipedia Asain Month 2022 ! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;[[File:Wikipedia_Asian_Month_Logo.svg|link=m:Wikipedia_Asian_Month_2022|right|217x217px|Wikipedia Asian Month 2022]]

Hi WAM organizers and participants!

Hope you are all doing well! Now is the time to sign up for [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]], which will take place in this November.

'''For organizers:'''

Here are the [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Rules|basic guidance and regulations]]  for organizers. Please remember to:

# use '''[https://outreachdashboard.wmflabs.org/campaigns/wikipedia_asian_month_2022/overview/ Wikipedia Asian Month 2022 Programs &amp; Events Dashboard.]''' , or else you and your participants’ will not be able to receive the prize from WAM team.
# Add your language projects and organizer list to the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Communities and Organizers|meta page]] 1 week before '''your campaign start date'''.
# Inform your community members WAM 2022 is coming!!!
# If you want WAM team to share your event information on [https://www.facebook.com/wikiasianmonth/ Facebook] / [https://twitter.com/wikiasianmonth twitter], or you want to share your WAM experience/ achievements on our blog, feel free to send an email to info@asianmonth.wiki.

If you want to hold a thematic event that is related to WAM, a.k.a. [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#Subcontests|WAM sub-contest]]. The process is the same as the language one.

'''For participants:'''

Here are the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022#How to Participate in Contest|event regulations]] and [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/FAQ|Q&amp;A information]]. Just join us! Let’s edit articles and win the prizes!

'''Here are some updates from WAM team:'''
#	Based on the [[:m:COVID-19|COVID-19]] pandemic situation in different region, this year we still suggest all the Edit-a-thons are online, but you are more then welcome to organize local offline events. 
#	The international postal systems are not stable, WAM team have decided to send all the qualified participants/ organizers a [[:m:Wikipedia Asian Month 2022/Barnstars|digital Barnstars]]. 

If you have any suggestions or thoughts, feel free to reach out the WAM team via emailing '''info@asianmonth.wiki''' or discuss on the meta talk page. If it’s urgent, please contact the leader directly ('''reke@wikimedia.tw''').

Hope you all have fun in Wikipedia Asian Month 2022

Sincerely yours,

 [[:m:Wikipedia_Asian_Month_2022/Team|Wikipedia Asian Month International Team]] 2022.10&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Organisers&amp;oldid=23975688 --&gt;

== Requesting AWB access ==

Hi Ryanag, can you add me to [[Википедия:AutoWikiBrowser/CheckPageJSON]]. I would like to use AWB to do some clean up. Thanks. [[Ҡатнашыусы:EN-Jungwon|EN-Jungwon]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:EN-Jungwon|әңгәмә]]) 08:06, 26 октябрь 2022 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:EN-Jungwon|EN-Jungwon]], refine your request. what edits will you make? --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 12:54, 29 октябрь 2022 (UTC)
*: I'll be mainly fixing [[Махсус:LintErrors|linterrors]]. Mostly [[Махсус:LintErrors/obsolete-tag|Obsolete HTML tags]] which had about 36,000 errors. Thanks. [[Ҡатнашыусы:EN-Jungwon|EN-Jungwon]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:EN-Jungwon|әңгәмә]]) 13:05, 29 октябрь 2022 (UTC)
*:: [[Ҡатнашыусы:EN-Jungwon|EN-Jungwon]], {{Эшләнде}}. Thanks for helping BashWiki. {{-)}} --[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 20:56, 29 октябрь 2022 (UTC)

== Запыт на пераклад  ==
Привет, извините за беспокойство, не могли бы вы перевести это на башкирский?
&lt;poem&gt;
Лингва Франка Нова («Элефен») – простой и логичный язык, предназначенный для международного общения. Его положительные качества:
1. Небольшое число фонем. По звучанию он напоминает итальянский или испанский язык.
2. Фонетическое правописание: пишется так, как слышится. Никто не должен тратить годы на изучение правил и исключений из них.
3. Простая и регулярная грамматика, как в креольских языках.
4. Небольшой набор продуктивных аффиксов для регулярного словопроизводства.
5. Хорошо определенный порядок слов в предложении, такой же как во многих важнейших языках.
6. Словарная база на основе современных романских языков. Лексика этих языков чрезвычайно широко распространена, в частности, на ней основана немалая часть английского словаря.
7. Способность естественно воспринимать греко-латинские термины, которые фактически являются словарём мировой науки.
8. Натуралистичность и простота для всех, кто знаком с романскими языками; при этом Элефен не менее лёгок и для тех, кто с ними не знаком.
Мы надеемся, что вам понравится Элефен!
&lt;/poem&gt;
Спасибо за вашу помощь. --[[Ҡатнашыусы:Caro de Segeda|Caro de Segeda]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Caro de Segeda|әңгәмә]]) 06:26, 1 июнь 2023 (UTC)

== Викидата ==

Һеҙ минең [[Эпсомда тәртипһеҙлектәр|мәҡәләне]] Викидата элементына ҡуша алмаҫ инегеҙме? [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 09:31, 25 Август 2023 (UTC)
* {{u|Bashkir Bey}}, {{эшләнде}}.--[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 16:43, 25 Август 2023 (UTC)
*:Рәхмәт [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 17:11, 25 Август 2023 (UTC)

== Викидата ==

Мәҡәләмде викидата элементы ҡушҡандары өсөн рәхмәт. Мин викидата тағы бер [[Мостафа II|мәҡәләне]] ҡушыуҙы һорар инем. [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 17:20, 25 Август 2023 (UTC)

== Йомғаҡ яһау ==

Һеҙ минең мәҡәләмдең яҡшы мәҡәлә статусын биреү буйынса [https://ba.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Википедия%3AЯҡшы_мәҡәләләр%2FКандидаттар# фекер алышыуҙы] йомғаҡлай алмаҫ инегеҙме? Һөйләшеү бер аҙна бара, йомғаҡ яһарға ваҡыт. [[Ҡатнашыусы:Bashkir Bey|Bashkir Bey]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Bashkir Bey|әңгәмә]]) 19:18, 27 Август 2023 (UTC)
* {{u|Bashkir Bey}}, [[Эпсомда тәртипһеҙлектәр]] мәҡәләһен «Эпсомда сыуалыштар» тип үҙгәртергә тәҡдим итәм. Шулай уҡ мәҡәләлә хаталарҙы төҙәтергә, тәржемә ителмәгән һөйләмдәрҙе тәржемә итеүҙе тамаларға кәрәк. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|фекер алышыу]]) 05:14, 12 ноябрь 2023 (UTC)

== [[Саберов Руслан Юрьевич]] ==

@[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] Коллега, написал одному из участников этого раздела, но понял, что он не админ, дублирую тот же текст вам: 

здравствуйте! Прошу прощения, что пишу на русском, пересмотрите вопрос о существовании статьи, так как участник является [[metawiki:Special:CentralAuth/Nublo777|обходцем блокировки]], также глобальным спамером. Статья уже [[:be:Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2023#Руслан_Юр’евіч_Сабераў|удалена]] в Белорусской Википедии, сделал запрос администратору в Татарском разделе, статья также [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич_(музыкант)|удалялась и защищена от создания]] в [[:ru:Саберов,_Руслан_Юрьевич|Русскоязычном разделе]]. Буду очень благодарен, если вы сможете быстро ответить! [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 22:57, 10 ноябрь 2023 (UTC)
* Доброго времени суток! Статья удалена участником  Johannnes89.--[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|фекер алышыу]]) 04:42, 12 ноябрь 2023 (UTC)
*:@[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] Да, я уже понял, но всё равно, большое спасибо, что ответили! [[Ҡатнашыусы:Alibek Attamonov|Alibek Attamonov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Alibek Attamonov|фекер алышыу]]) 11:08, 12 ноябрь 2023 (UTC)

== Ярамаған исемле ҡатнашыусы ==

‎[[Ҡатнашыусы:Kytak-batyr|&lt;bdi&gt;Kytak-batyr&lt;/bdi&gt;]] тигән исемле ҡатнашыусы килгән. ҡарағыҙ әле.  [[Махсус:Өлөштәр/109.187.110.158|109.187.110.158]] 04:37, 16 декабрь 2023 (UTC)

== [[Кристина Шереметьева]] ==
Здравствуйте, коллега! Статья - продукт творчества бессрочно заблокированного серийного спамера Papa2004, который пытается размещать свою рекламу в самых разных языковых версиях. Требуется ваша помощь как единственного активного администратора. [[Ҡатнашыусы:Кронас|Кронас]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Кронас|фекер алышыу]]) 18:13, 1 апрель 2024 (UTC)

== Обращение ==
* [[Ҡатнашыусы:Ryanag]], Башҡорт Википедияһының Ҡоролтай битен уҡығыҙ ҙа, тауыш бирегеҙ әле. [[Ҡатнашыусы:Akkashka|Akkashka]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Akkashka|фекер алышыу]]) 12:36, 7 июнь 2024 (UTC)

== &quot;Бәхәс&quot; ==

Һаумыһығыҙ, нимәгә минең мәҡәләләремде юйырға уйлайһығыҙ?) [[Ҡатнашыусы:Tash 02|Tash 02]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Tash 02|фекер алышыу]]) 17:35, 10 июнь 2024 (UTC)
== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Хәерле көн!

[[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:44, 12 июнь 2024 (UTC)

Сез актив булсагыз да җавап килмәде әле. Әгәр приз алырга теләмәсәгез, алдан ук хәбәр итегез әле, башкалар арасында бүлер идем. --[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:28, 14 июнь 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! ==

Hi everyone, 

We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there.

The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]'').

If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''.

[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:17, 29 май 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Growth features - Mentorship and Community updates ==

​Hi everyone, 

Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page).

You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''.

CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''.

We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed.

If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]].

--[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 12:28, 16 июль 2025 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=28802724 --&gt;

== Invitation for a session &quot;Tools and features for Users with Extended Rights&quot; ==

Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you.

The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session.

The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''.

If you have any questions, please contact me. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:44, 19 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&amp;oldid=29165186 --&gt;

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:47, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>q4f5mikquedifik70jfrki0ut4uxwta</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Высоцкий Владимир Семёнович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60189</id>
    <revision>
      <id>1299636</id>
      <parentid>1279350</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:55:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37233" sha1="7sruj147j4ds89k7bex0dnq7b9bucs6" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме = Владимир Семёнович Высоцкий
| Рәсеме = Vladimir Vysotsky.jpg
| Киңлек= 220px
| Рәсем аңлатмаһы = ''Владимир Высоцкий, [[1979]]&lt;br /&gt;(фото Игоря Пальмина)
| Тыуыу датаһы = 25.1.1938
| Тыуған урыны = {{Флагификация|Москва}}, {{Флагификация|СССР}}
| Вафат булыу датаһы = 25.7.1980
| Вафат булған урыны  = {{Флагификация|Москва}}, {{Флагификация|СССР}}
| Гражданлығы = {{USSR}}
| Эшмәкәрлек төрө = автор-башҡарыусы, {{поэт|XX быуат|СССР}}, прозаик, театр һәм кино актёры, йырсы 
| Әүҙемлек йылдары = [[1959]]—[[1980]]
| Жанр песен = [[Автор йыры]]
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[рус теле]]
|  Наградалары = 
| Премиялары = СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1987) 
| Imdb_id = 0904584
}}

'''Высоцкий Владимир Семёнович''' ([[25 ғинуар]] [[1938 йыл]] — [[25 июль]] [[1980 йыл]]) — актёр, шағир, йырҙар яҙыусы һәм башҡарыусы&lt;ref&gt;В. С. Высоцкий үҙен бард тип һанаған&lt;/ref&gt;. СССР Дәүләт премияһы лауреаты ([[1987]] — ''үлгәндән һуң'').

1964—1980 йылдарҙа Мәскәүҙә Таганкалағы Драма һәм комедия театрында эшләй. Владимир Высоцкий унда тиҫтәләрсә роль башҡара: («Гамлет» — [[У. Шекспир]]), Галилей («Галилей тормошо» — Б. Брехт), Лопахин — («Сейә баҡсаһы» — [[А. Чехов]]). Кинематографта иң иҫтәлекле ролдәре: «Место встречи изменить нельзя», «Маленькие трагедии», «Интервенция», «Хозяин тайги», «Вертикаль», «Служили два товарища», «Сказ про то, как царь Пётр арапа женил», «Короткие встречи», «Плохой хороший человек» фильмдарында.

[[2010 йыл]]дағы ВЦИОМ халыҡ фекере белешмә буйынса, Высоцкий «XX быуат кумирҙары» номинацияһында икенсе урында билдәләнә, тәүге урында — [[Юрий Гагарин]]&lt;ref name=&quot;VCIOM&quot;&gt;[http://www.gzt.ru/topnews/society/-gagarin-stal-kumirom-novogo-pokoleniya-rossiyan-/283517.html GZT.RU]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Владимир Высоцкий 1938 йылдың 25 ғинуарында Мәскәүҙә тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 1941—1943 йылдарҙа әсәһе менән Ырымбур өлкәһенең Воронцовка ауылында эвакуацияла була. 1943 йылда Мәскәүгә кире ҡайталар. 1945 йылда Владимир ҡаланың 273-сө мәктәбенә беренсе класҡа уҡырға бара.

1955 йылда Куйбышев ис. Мәскәү инженер-төҙөлөш институтының механика бүлегенә уҡырға инә, әммә унан 1-се курстан һуң китә.

1956—1960 йылдарҙа Высоцкий — МХАТ студия-мәктәбенең актёрлыҡ бүлеге студенты. Ул Б. И. Вершиловта, унан П. В. Массальский менән А. М. Комиссаровта уҡый.

1959 йылда театрҙағы тәүге эше («Преступление и наказание», Порфирий Петрович роле) һәм кинолағы тәүге роле («Сверстницы» фильмы, студент Петя) менән күренә.

1960 йылда үҙәк матбуғатта тәүге тапҡыр В. Высоцкий телгә алына («Советская культура», 1960, 28 июнь).

1960—1964 йылдарҙа Высоцкий А. С. Пушкин ис. Мәскәү драма театрында эшләй.
 
1964 йылда Высоцкий кинофильдар өсөн үҙенең тәүге йырҙарын яҙа, шул уҡ йылда Таганкалағы Мәскәү драма һәм комедия театрына килә һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошонда эшләй. Актёрлыҡ эше менән бер рәттән шиғырҙар һәм йырҙар яҙа[21].

1971 йылдың 29 ноябрендә [27][28] Таганкала Шекспирҙың трагедияһы буйынса «Гамлет» спектакле ҡуйыла (режиссёры — Ю. П. Любимов), төп ролде Высоцкий башҡара[14]:445.

1972 йылдың 15 июнендә эстон телевидениеһы 56-минутлыҡ «Noormees Tagankalt» тапшырыуын күрһәтә («Парень с Таганки») — был Высоцкийҙың тәүге тапҡыр совет телеэкранына сығыуы була.
Шул уҡ йылда Высоцкийҙың совет әҙәби-художестволы йыйынтығында тәүге һәм һуңғы тапҡыр берҙән-бер шиғыры баҫыла («День поэзии 1975». М., 1975) — «Из дорожного дневника».

1975 йылдың сентябрендә Высоцкий Болгарияла «Балкантон» фирмаһында «В. Высоцкий. Автопортрет» тигән ҙур пластинка яҙҙыра.

1977 йылда «Театр» журналында Михаил Борктың актёр эшмәкәрлеге хаҡында «Владимир Высоцкий» мәҡәләһе донъя күрә.

1977 йылдың 21 мартында Владимир Высоцкий TF1 француз телеканалында «Restez donc avec nous le lundi» тапшырыуында ҡатнаша. Бында ул ике йырын башҡара («Баллада о Любви» һәм «Охота на волков»).

1978 йылдың 13 февралендә СССР-ҙың мәҙәниәт министрлығы тарафынан Владимир Высоцкий профессионал йырсы тип танылып, эстрада вокалист-солисы исеме ала[29].

1979 йылдың 17 ғинуарында Владимир Высоцкий Нью-Йорктағы Бруклин колледжында концерт бирә. 12 апрелдә Торонто ҡалаһында (Канада) сығыш яһай (Vladimir Vysotsky. Concert in Toronto).

СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһында Высоцкий тере саҡта бер тапшырыу ҙа күрһәтелмәй[32].

== Ижады ==

== Поэзия һәм йырҙары ==
Шулай уҡ ҡара: Список песен Владимира Высоцкого

Высоцкий 200-ҙән ашыу шиғыр, 600 тирәһе йыр һәм балалар өсөн поэма (ике өлөштән) яҙа; дөйөм алғанда уның 850 — ләп поэтик әҫәре бар.
Шулай уҡ ул бик күп кинофильмдарға йырҙар ижад итә, әммә уларҙың ҡайһы берҙәре тыйыу сәбәпле ҡулланылмай [52], мәҫәлән, «Земля Санникова», «Вторая попытка Виктора Крохина», «Бегство мистера Мак-Кинли», «Стрелы Робин Гуда» һ.б.

== Проза һәм драматургия ==
«Жизнь без сна». 1968 йыл.

«Как-то так всё вышло…» (сценарий; 1969—1970 йй.)
«Где центр?» (сценарий; 1975)

«Роман о девочках» 1977 йыл

«Венские каникулы». Киноповесть (Э. Володарский менән; 1979).
«Чёрная свеча», 1-се өлөш. (Леонидом Мончинский менән).

== Библиография ==
* Песни и Стихи. Нью-Йорк: Литературное зарубежье, 1981.
* Нерв. М.: Современник, 1981.
* Я куплет допою…. (Песни для кино). М.: Киноцентр, 1988.
* Не вышел из боя. Воронеж: Цент.-Чернозем. кн. изд-во, 1988.
* Нерв. М.: Современник, 1988. 240 с., 200000 экз., ISBN 5-270-00742-8
* Нерв. Издательство Онер, 1989. 192 с., 100 000 экз., ISBN 978-5-89840-084-2
* Поэзия и проза. М.: Книжная палата, 1989.
* Стихи и песни. М.: Искусство, 1989 (с приведением нот).
* Поэзия и проза. М.: Книжная палата, 1989. 448 с., 100 000 экз., ISBN 5-7000-0135-7
* Венские каникулы. М.: ВО «Союзинформкино» Госкино СССР, 1990.
* Сочинения (в 2 томах). Составитель А. Е. Крылов. М.: Художественная литература, 1991.
* Владимир Высоцкий, Леонид Мончинский. Чёрная свеча. М.: Московская международная школа переводчиков, 1992. ISBN 5-8234-0006-3
* Сочинения в четырёх томах. Подготовка текстов и комментариев Б. И. Чака, В. Ф. Попова. СПб.: АОЗТ «Технэкс — Россия». 50 000 экз.,
** Том 1. Вечный огонь. 1992. 320 с., ISBN 5-8422-0006-6
** Том 2. Королева грез моих. 1993. 320 с., ISBN 5-8422-0007-4
** Том 3. Купола. 1993., ISBN 5-8422-0008-2
** Том 4. Татуировка. 1993 272 с., ISBN 5-8422-0009-0
* Мне есть что спеть… Неопубликованные и малоизвестные стихи и песни Владимира Высоцкого. Чебоксары: По заказу ТОО «Посев», 1993. 272 с., 60 000 экз.
* Собрание сочинений в семи томах. Издательство Вельтон Б. Б. Е. Составитель Сергей Жильцов. Издано в Германии в июле 1994 года по договору от 28 сентября 1992 с наследниками В. С. Высоцкого. ISBN 5-85414-044-6 ISBN 5-85414-045-4 (1)
* Собрание сочинений в 4 книгах. Издательство Надежда-1, 1997. 10 000 экз.
* Альманах. «Мир Высоцкого: Исследования и материалы». — М.: ГКЦМ В. С. Высоцкого:
** Вып. 1 — 1997 г.
** Вып. 2 — 1998 г.
** Вып. 3 (два тома) — 1999 г.
** Вып. 4 (два тома) — 2000 г.
* Я не люблю… М: Эксмо-Пресс, 1998. Серия «Домашняя библиотека поэзии». 480 с., 10 000 экз., ISBN 5-04-000449-4
* Стихотворения и песни. Сост. М. Заячковский. Издательство Профиздат, 2001. 336 с., 10 000 экз., ISBN 5-255-01374-9
* Избранное. Издательство «Русич», 2003. Серия «Библиотека поэзии», 480 с., 5 000 экз., ISBN 5-8138-0422-6
* Не пройдет и полгода. М.: Эксмо, 2004. Серия «Золотая серия поэзии». 352 с., 5 000 экз., ISBN 5-699-07669-7
* Сочинения в двух томах, М.: Локид-пресс, Рипол классик, 2004. I том — 528 с., II том — 528 с., 6100 экз. (в двух оформлениях)
* Чёрная свеча (роман, в соавторстве с Леонидом Мончинским). М.: АСТ, 2004. 477 с., 10 000 экз., ISBN 5-17-020034-Х
* Избранное (комплект из 2 книг). Сост. А. Крылов. Екатеринбург: У-Фактория, 2005. 13 000 экз., ISBN 5-94799-479-8, ISBN 5-94799-478-X
* Стихотворения. М: Эксмо, 2005. Серия «Всемирная библиотека поэзии», 480 с., 4 100 экз., ISBN 5-699-09547-0
* Кони привередливые. Сост. В. Коркин. М.: Эксмо-Пресс, Эксмо-Маркет, 2006. 448 с., 8100 экз., ISBN 5-699-15059-5
* Где же наша звезда? Песни. Редактор А. Корина. М: Эксмо, 2007. 432 с., 3 100 экз., ISBN 978-5-699-24168-2
* Стихотворения и песни. Профиздат, 2008. Серия «Поэзия XX века», 336 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-255-01646-4
* Своя колея. Екатеринбург: У-Фактория, 2008. 480 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-9757-0306-4
* Избранное. Издательство: М.: АСТ, Харвест, 2008. Серия «Книга на все времена». 480 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-17-053153-0, ISBN 978-985-16-5365-8
* Баллады и песни. М: Эксмо, 2008. Серия «Иллюстрированная библиотека поэта. Мировая классика». 352 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-29730-6
* Собрание сочинений: В 4 т. — 2-е изд. — М.: Время, 2009
* Две судьбы. Эксклюзивное подарочное издание. Пан пресс. 2009. 256 с., 50 экз., ISBN 5-9680-1029-0
* Лучшие стихотворения. Избранная проза. Сост. Ю. Славянов. М.: Эксмо, 2009. Серия «Золотые страницы». 416 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-38029-9
* Я однажды гулял по столице. Москва в творческой судьбе поэта и актёра. Сост. А. Кулагин. М.: Эксмо, 2009. Серия «Стихи и биографии». 400 с., 3 000 экз., ISBN 978-5-699-36400-8
* Песни. Екатеринбург: У-Фактория, 2009. 704 с., 5 000 экз., ISBN 978-5-9757-0378-1
* Кони привередливые (избранные стихотворения и проза). СПб.: Азбука-классика, 2010. 448 с., 12 000 экз., ISBN 978-5-9985-0479-2
* Кони привередливые. СПб.: Азбука, Азбука-Аттикус, 2010. 464 с., 7 000 экз.,ISBN 978-5-389-01153-3
* Песни. Стихотворения. Проза. Сост. М. Раевская. М.: Эксмо, 2010, Серия «Библиотека всемирной литературы», 616 с., 4 000 экз., ISBN 978-5-699-44686-5
* Собрание сочинений (комплект из 4 книг). Издательство «Время», 2011. ISBN 978-5-9691-0603-1
* Собрание сочинений в одном томе. Издательство «Альфа-книга», 2011. 816 с., 6 000 экз., ISBN 978-5-9922-0733-0
* Иллюстрированное собрание сочинений в 11 томах. СПб.: Амфора.
** Том 1. Выйти живым из боя… (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 135 000 экз., ISBN 978-5-367-02108-0
** Том 2. Я был душой дурного общества… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 120 000 экз., ISBN 978-5-367-02109-7
** Том 3. Летела жизнь в плохом автомобиле… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 112 000 экз., ISBN 978-5-367-02110-3
** Том 4. Больно мне за наш СССР… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 105 000 экз., ISBN 978-5-367-02111-0
** Том 5. Любой из нас — ну чем не чародей?! (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 92 000 экз., ISBN 978-5-367-02112-7
** Том 6. Лукоморья больше нет… (+ CD). СПб.: Амфора, 2012. 128 с., 82 000 экз., ISBN 978-5-367-02113-4
** Том 7. Приготовьтесь — сейчас будет грустно… (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 77 000 экз., ISBN 978-5-367-02114-1
** Том 8. Ловите ветер всеми парусами! (+ CD-ROM). 2011. 128 с., 72 000 экз.
** Том 9. Не кричи нежных слов, не кричи… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 67 000 экз.
** Том 10. Каюсь! каюсь! каюсь!… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 62 000 экз.
** Том 11. Вот и сбывается все, что пророчится… (+ CD-ROM). 2012. 128 с., 59 000 экз.
* Лучшее. М.: АСТ, Астрель, ВКТ, 2012. Серия «Русская классика», 480 с., 3 000 экз., ISBN 978-5-17-062694-6, 978-5-271-38637-4, 978-5-226-04588-2
* Лучшая лирика. М.: Астрель, 2012. — 32 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-271-42828-9

=== Ономастика ===
* Высоцкийҙың исемен утыҙҙан ашыу урам йөрөтә (шул иҫәптән Болгарияла һәм Германияла). Рәсәйҙә [[Екатеринбург]], [[Калининград]], [[Новосибирск]], Һамар, [[Томск]] ҡалаларында.
* Егермеләп ҡая һәм сусаҡ, артылыш һәм йылға тупһалары, каньон һәм боҙлауыҡтар Высоцкий исеме менән аталған. Уның исеме шулай уҡ Утлы Ер архипелагындағы тау яҫылығына бирелгән.
* «Владвысоцкий» [[астероид]]ы (2374 Vladvysotskij).
* Высоцкий исемен йөрөткән театр, корабль, самолёт, кафе, хатта гладиолус сәскәһе төрҙәре лә бар&lt;ref&gt;[http://common.narod.ru/pribalt/307.html common.narod.ru // ГЛАДИОЛУС КРУПНОЦВЕТНЫЙ ВЛАДИМИР ВЫСОЦКИЙ]&lt;/ref&gt;.
* Бер нисә спорт турниры Высоцкий хөрмәтенә арналған.
* [[Екатеринбург]] ҡалаһындағы 200-метрлыҡ бейек йорт (54 ҡатлы).
* Волгоград ҡалаһындағы яр буйы.

=== Музейҙар ===
Уға арналған 6-нан ашыу музей бар.
 В. С. Высоцкий ис. дәүләт мәҙәни үҙәк-музей («Таганкалағы Высоцкий Йорто») .

=== Һәйкәлдәр ===
Элекке [[СССР]] биләмәһендә 20-нән ашыу һәйкәл һәм шул сама иҫтәлекле таҡта асылған; йәнә 4 һәйкәл — алыҫ сит илдәрҙә.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=4 widths=180 heights=180 caption=&quot;Һәйкәлдәр&quot;&gt;
File:Памятник В. С. Высоцкому в Сочи.jpg|&lt;small&gt;Сочи.&lt;/small&gt;
Файл:Памятник Высоцкому в Симферополе.jpg|&lt;small&gt;Симферополь.&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

=== Фильмдар ===
1987 йылда Высоцкий тураһында тәүге фильм сыға — документаль фильм «Четыре встречи с Владимиром Высоцким» тип атала һәм уның режиссёры Эльдар Рязанов. Артабан төрлө режиссёрҙар тарафынан ундан ашыу документаль фильм төшөрөлә.

Высоцкийҙың әҫәрҙәренән «Фартовый» фильмы төшөрөлә (2006, «Чёрная свеча» романы буйынса.

Владимир Высоцкийҙың образы шулай уҡ башҡа фильмдарҙа:
* А. и Б. Стругацкийҙарҙың «Гадкие лебеди» әҫәрендәге Виктор Баневтың прототибы;
* Иван Дыховичныйҙың «Копейка» фильмында — Высоцкий ролендә Игорь Арташонов;
* «Галина» сериалында;
* Гарик Сукачёвтың «Дом Солнца» фильмында— Высоцкий ролендә режиссёр төшкән&lt;ref&gt;[http://rus.ruvr.ru/2010/09/15/20355023.html Интервью с Гариком Сукачёвым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115043115/http://rus.ruvr.ru/2010/09/15/20355023.html |date=2012-01-15 }}&lt;/ref&gt;;
* «Высоцкий. Спасибо, что живой» фильмында (2011) — Высоцкий ролендә Сергей Безруков
* «Обратная сторона луны» сериалында(2012) — артист Артур Федорович.

== Фильмография ==
1959 — Сверстницы — студент Петя (эпизод)

1961 — Карьера Димы Горина — Софрон

1962 — 713-й просит посадку — американлы

1962 — Увольнение на берег — матрос Пётр

1963 — Штрафной удар — гимнаст Юрий Никулин

1963 — Живые и мёртвые — һалдат (эпизод)

1965 — Наш дом — радиотехник

1965 — На завтрашней улице — бригадир Пётр Маркин

1965 — Стряпуха — Андрей Пчёлка

1966 — Саша-Сашенька — йырсы (эпизод)

1966 — Я родом из детства — капитан-танкист Володя (йырҙары башҡарыла)

1967 — Вертикаль — радист Володя (5 йыры башҡарыла)

1967 — Короткие встречи — геолог Максим (3 йыры башҡарыла)

1967 — Война под крышами — полицай (2 йыры башҡарыла)

1968 — Интервенция — Мишель Воронов / Е. Бродский (1 йыры башҡарыла)

1968 — Служили два товарища — поручик Александр Брусенцов

1968 — Хозяин тайги — бригадир Иван Рябой (2 йыры башҡарыла)

1969 — Опасные гастроли — Жорж Бенгальский, Николай Коваленко (3 йыры башҡарыла)

1969 — Белый взрыв — капитан

1972 — Четвёртый — Ул

1973 — Плохой хороший человек — зоолог Николай фон Корен

1974 — Единственная дорога — шофёр Солодов

1975 — Бегство мистера Мак-Кинли — йырсы Билл Сигер (2 йыры башҡарыла)

1975 — Знаки зодиака (сценарий; музыка, текст һәм йыры)

1975 — Единственная — Борис Ильич

1976 — Сказ про то, как царь Пётр арапа женил — Ибраһим Ганнибал

1977 — Их двое — камео

1979 — Место встречи изменить нельзя (сериал) — МУР капитаны Глеб Жеглов

1979 — Маленькие трагедии (сериал) — Дон Гуан

=== Ғаиләһе ===
* Атаһы — Семён Владимирович Высоцкий (1915—1997) — [[Киев]]тан, хәрби элемтәсе, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, 20-нән ашыу орден-миҙалдар менән бүләкләнгән, Кладно һәм Праганың почетлы гражданы, полковник.
* Әсәһе — Нина Максимовна (ҡыҙ фамилияһы Серёгина (1912—2003). Мәскәү сит ил телдәре институтын тамамлаған, ВЦСПС-тың сит илдәр бүлегендә тәржемәсе-референт, унан «Интуриста» гид булып эшләй. Һуғыштың тәүге йылдарында СССР эске эштәр министрлығының геодезия һәм картография идаралығында, трaнскрипция бюроһында эшләй&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.rulit.net/books/vladimir-vysockij-stranicy-biografii-read-245566-2.html Читать онлайн «Владимир Высоцкий: страницы биографии» автора Зубрилина Светлана Николаевна — RuLIT.Net — Страница 2&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310055028/http://www.rulit.net/books/vladimir-vysockij-stranicy-biografii-read-245566-2.html |date=2013-03-10 }}&lt;/ref&gt;.
* Атаһы яғынан туғаны — Алексей Владимирович Высоцкий, (1919—1977) — яҙыусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, өс Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
* Улы — Аркадий Владимирович Высоцкий (29 ноябрь, 1962, Мәскәү) — актёр һәм киносценарист.
* Улы — Никита Владимирович Высоцкий (8 август, 1964, Мәскәү) — театр һәм кино актёры, режиссёр.

=== Ерләнгән урыны ===
[[Файл:Могила Владимира Высоцкого в 1983 году.jpg|thumb|Могила Владимира Высоцкого&lt;br /&gt;в 1983 году]]
Владимир Семёнович Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}
{{external media
| topic     = 
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = right
| clear     = 
| width     = 320px
| video1    = [http://www.youtube.com/user/filatovv Видеозаписи В. С. Высоцкого. Канал на youtube, посвящённый его творчеству]
| video2    =[http://www.youtube.com/watch?v=rVj1YVKmPtQ  Иосиф Бродский о Владимире Высоцком. Видео на Youtube]
| video3    = [http://www.youtube.com/watch?v=2Vslqug5_ic Рассуждения Василия Аксенова о значении Высоцкого для русского народа. Видео на Youtube]
| video4    = [http://www.err.ee/etv2/video-ee.aspx?id=1071 Video: telesaade «Noormees Tagankalt. Vladimir Võssotski» (ETV 1972, 56 minutit, ETV2 arhiivis)]
}}

== Әҙәбиәт ==
* 2012 — Ф. Раззаков, М. Крыжановский «Владимир Высоцкий — суперагент КГБ», Эксмо, — 416с. ISBN 978-5-4438-0223-7
* 2011 — Ф. Раззаков. Другой Владимир Высоцкий. Темная сторона биографии знаменитого артиста. Алгоритм. Серия «Лучшие биографии». 424 с., ISBN 978-5-4320-0053-8; 2011 г.
* 2011 — В. Батов. Владимир Высоцкий: художник и человек. Аграф. 240 с., 1 000 экз., Серия «XX век + Междисциплинарные исследования», ISBN 978-5-7784-0407-6
* 2011 — Ю. Сушко. Владимир Высоцкий. По-над пропастью. Астрель, Русь-Олимп, Харвест. Серия «Я люблю читать». 544 с., ISBN 978-5-9648-0355-3, ISBN 978-5-271-37021-2, ISBN 978-5-271-30660-0, ISBN 978-985-16-9991-5, ISBN 978-985-16-9992-2
* 2011 — В. Бакин. Владимир Высоцкий без мифов и легенд. Эксмо, Алгоритм. Серия «Легенды авторской песни». 704 с., ISBN 978-5-699-53512-5
* 2011 — Высоцкий В., Шемякин М. Две судьбы. СПб.: Вита Нова. 272 с.
* 2010 — Протоиерей Михаил Ходанов. «Спасите наши души!..» Книга 1. Православная духовность и творчество руссих поэтов XX века. Владимир Высоцкий, Игорь Тальков и другие. НИИ школьных технологий. 128 с., ISBN 978-5-91447-048-4
* 2010 — Ю.Сушко. Владимир Высоцкий. По-над пропастью. Астрель, Русь-Олимп. Серия «Кумиры. история великой любви». 544 с., ISBN 978-5-271-23411-8, 978-5-9648-0271-6
* 2010 — Владимир Высоцкий. Песни. Стихотворения. Проза. Издательство: Эксмо. Серия: Библиотека Всемирной Литературы. Суперобложка, 816 с., ISBN 978-5-699-44686-5.
* 2010 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 512 с., ISBN 978-5-235-03353-5.
* 2009 — Раззаков Ф. И. «Владимир Высоцкий: козырь в тайной войне — Другая версия биографии великого барда». Издательство: Эксмо. Серия: Книги Раззакова о великих артистах. ISBN 978-5-699-36352-0.
* 2008 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 474 с.
* 2006 — Я. Корман. Владимир Высоцкий. Ключ к подтексту. Феникс. 384 с., ISBN 5-222-08088-9
* 2006 — {{книга
 |автор         = Перевозчиков В.
 |заглавие      = Правда смертного часа. Посмертная судьба
 |ссылка        = http://1001.ru/books/vysotskij/index.htm
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = Вагриус
 |год           = 2006
 |том           = 
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 5-9697-0318-4
}}
* 2005 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 416 с., ISBN 5-235-02922-4.
* 2005 — Владимир Высоцкий. Авторский сборник. Избранное (подарочный комплект из 2 книг, в футляре). Издательство: Локид-Пресс, кожаный переплёт, футляр, 1040 с. ISBN 5-98601-013-2.
* 2005 — Владимир Высоцкий. Авторский сборник. Избранное (комплект из 2 книг). Издательство: Локид-Пресс, тканевый переплёт, футляр, 1040 с., ISBN 5-98601-013-2.
* 2002 — Новиков В. И.. Высоцкий. Издательство: Молодая гвардия. Серия: ЖЗЛ, твёрдый переплёт, 413 с., ISBN 5-235-02541-5.

== Һылтанмалар ==
{{внешние ссылки нежелательны}}
{{Навигация
 |Тема         = Владимир Высоцкий
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = 
 |Викиучебник  = 
 |Викиөҙөмтә = :ru:Владимир Семёнович Высоцкий
 |Викикитапхана     = 
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = 
 |Викимилек    = Category:Vladimir Vysotsky
 |Викигид      = 
 |Викиданные   = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* {{Rodovid|269706|Владимир Высоцкий}}
* {{lib.ru|http://lib.ru/WYSOCKIJ/}}
* {{imdb name|name=Владимир Высоцкий|id=0904584}}
* [http://visotsky.ru/ visotsky.ruГосударственный культурный центр-музей В. Высоцкого]
* [http://www.wysotsky.com www.wysotsky.com Стихотворения Высоцкого в переводе на языки мира]
* [http://vv.uka.ru/ Владимир Высоцкий. Народная фонотека]
* [http://vv.uka.ru/km/ Каталог фонограмм В. Высоцкого]
* [http://imusic.am/artist/владимир+высоцкий Дискография Владимира Высоцкого ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308113917/http://imusic.am/artist/%d0%b2%d0%bb%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d0%bc%d0%b8%d1%80+%d0%b2%d1%8b%d1%81%d0%be%d1%86%d0%ba%d0%b8%d0%b9 |date=2016-03-08 }} at iMusic.am
* Известия: [https://web.archive.org/web/20090713044057/http://www.izvestia.ru/culture/article3100429/ Одно из последних интервью Владимира Высоцкого]
* [http://www.novayagazeta.ru/data/2007/05/28.html Воспоминания Валерия Абрамова о Высоцком начала 1960-х.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819002551/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/05/28.html |date=2011-08-19 }} «Новая газета», 2007—01—25
* [http://dreamiech.ru/crnews/16.htm В. С. Высоцкий. Неопубликованное интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216111210/http://dreamiech.ru/crnews/16.htm |date=2008-12-16 }} «Творческая лаборатория Dreamiech.ru», Евдоким Рысь, 2008-01-25
* [http://www.kulichki.com/vv/ovys/anketa2.html Анкета, заполненная Высоцким 28 июня 1970 года]
* [http://runyweb.com/articles/culture/music/vladimir-vysotsky-in-new-york-30-years-ago.html Владимир Высоцкий в Нью-Йорке и фото, сделанные 32 года назад (в 1979 г.)]
* [http://1001.vdv.ru/books/vysotskij/index.htm В.Перевозчиков «Правда смертного часа. Посмертная судьба»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100119142345/http://1001.vdv.ru/books/vysotskij/index.htm |date=2010-01-19 }}
* [http://parfirich.kohanov.com/creator/ideas/vis/1_1.pdf К. П. Коханов «Последняя точка в творчестве Владимира Высоцкого» (книга)]
* [http://m-necropol.narod.ru/ Могила В. С. Высоцкого. Посмертные фотографии.]
* [http://starodub.org.ua/2009/08/20/kyjivska-ridnya-volodymyra-vysotskoho/ Київська рідня Володимира Висоцького] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401190343/http://starodub.org.ua/2009/08/20/kyjivska-ridnya-volodymyra-vysotskoho/ |date=2016-04-01 }} {{ref-uk}}
* [http://www.newizv.ru/culture/2010-07-23/130246-ujdu-ja-v-eto-leto.html «Уйду я в это лето…» Статья в «Новых Известиях» о последних неделях жизни Высоцкого с воспоминаниями друзей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130127011443/http://www.newizv.ru/culture/2010-07-23/130246-ujdu-ja-v-eto-leto.html |date=2013-01-27 }}
* [http://www.vtopaller.com/default.aspx?contentid=1551 Георгий Вайнер о Высоцком в программе «В Нью-Йорке с Виктором Топаллером», к 25-й годовщине смерти В. Высоцкого]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite web|url=http://www.relga.ru/Environ/WebObjects/tgu-www.woa/wa/Main?textid=3096|title=Бардовский счёт Владимира Высоцкого|author=Сергей Орловский|date=2012-01-10|publisher=журнал RELGA, №1 [239]|accessdate=2012-01-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BP2pRv2|archivedate=2012-02-03}}
* {{cite web
 |url         = http://www.world-shake.ru/ru/Encyclopaedia/4284.html
 |title       = Высоцкий Владимир Семёнович
 |author      = Гайдин Б. Н.
 |date        = 2011
 |work        = 
 |publisher   = Электронная энциклопедия «Мир Шекспира»
 |accessdate  = 2012-10-31
 |lang        =
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6BpBQeUC6
 | archivedate = 2012-10-31  
}}

{{Библиоинформация
|PND=118809636
|LCCN=
|VIAF=
|SELIBR=
|GKD=
|SWD=
|WP=
}}

[[Категория:Владимир Высоцкий| ]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]


{{Singer-stub}}</text>
      <sha1>7sruj147j4ds89k7bex0dnq7b9bucs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ельцин Борис Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67068</id>
    <revision>
      <id>1299674</id>
      <parentid>1259616</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14549" sha1="jzejstrrel3z2ngrph8kxy3oqb5f10y" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 |имя                = Борис Николаевич Ельцин
 |изображение        = Boris Yeltsin Kremlin.ru.jpg
 |ширина             = 250
 |должность          = [[Рәсәй]] Президенты
 |флаг               = Standard_RF.jpg
 |флаг2 = Standard_RF.jpg
 |периодначало       = 10.07.1991
 |периодконец        = 31.12.1999
 |преемник           = [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]]
| порядок = 1
|премьер = Иван Степанович Силаев&lt;br /&gt; Олег Иванович Лобов (ваҡытлыса) &lt;br /&gt;'''Борис Николаевич Ельцин'''&lt;br /&gt; Егор Тимурович Гайдар (ваҡытлыса &lt;br /&gt;[[Черномырдин Виктор Степанович]]&lt;br /&gt;Кириенко, Сергей Владиленович&lt;br /&gt;[[Черномырдин Виктор Степанович]](ваҡытлыса)&lt;br /&gt; Евгений Максимович Примаков&lt;br /&gt; Сергей Вадимович Степашин&lt;br /&gt;[[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Владимирович Путин]]
| должность_2 = [[Рәсәй Федерацияһы]] Премьер-министры, Хөкүмәт башлығы һымаҡ
| флаг_2 = Flag of Russia 1991—1993.svg
| периодначало_2 = 6.11.1991
| периодконец_2 = 15.06.1992
| предшественник_2 = Иван Степанович Силаев&lt;br /&gt;Олег Иванович Лобов (ваҡытлыса)
| преемник_2 = Егор Тимурович Гайдар (ваҡытлыса )&lt;br /&gt;Виктор Степанович Черномырдин
| должность_3 = РСФСР-ҙын Юғары Советы Рәйесе
| флаг_3 = Flag of the Russian SFSR.svg
| порядок_3 = 10
| периодначало_3 = 29.05.1990
| периодконец_3 = 10.07.1991
| предшественник_3 = Николай Матвеевич Грибачёв
| преемник_3 = Руслан Имранович Хасбулатов
 |дата рождения      = 1.2.1931
 |место рождения     = Урал өлкәһенең Бутка ауылы йәки Басмановское ауылы &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.newstube.ru/media/gde-rodilsya-boris-el-cin newstube.ru Где родился Борис Ельцин?]&lt;/ref&gt;,хәҙерге  Талица районы, [[Свердловск өлкәһе]], [[РСФСР]], [[СССР]]
 |дата смерти        = 23.4.2007
 |место смерти       = [[Мәскәү]], [[Рәсәй]]
 |похоронен          = Новодевичье зыяраты, [[Мәскәү]]
 |отец               = Николай Игнатьевич Ельцин
 |мать               = Клавдия Васильевна Старыгина
 |супруга            = Наина Иосифовна Гирина
 |дети               = '''ҡыҙҙар:''' Окулова Елена Борисовна һәм Юмашева Татьяна Борисовна
 |партия             = [[КПСС]] ([[1961]]—[[1990]])
 |образование        = [[РФ Беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|С. М. Киров ис. Урал политехник институты]]
 |профессия          = инженер-төҙөүсе, Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө
 |деятельность       = 
 |вероисповедание    = 
 |награды            = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Орден «За заслуги перед Отечеством» I степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Ленина}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!!}} {{Орден Знак Почёта}}
{{!}}-
{{!}}{{Ҡаҙандын 1000 йыллыҡ иҫтәлегенә}} {{!!}} {{В. И. Ленин тыуыуна 100 йыллыҡ иҫтәлегенә}} {{!!}} {{Медаль Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль 60 лет Вооружённых Сил СССР}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Кавалер Большого Креста ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Орден Князя Ярослава Мудрого І степени}}{{!!}}{{Орден Золотого орла}}
{{!}}-
{{!}}{{Большой крест с лентой Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}{{!!}}{{Орден Трёх звёзд}}{{!!}}{{Специальный класс ордена Доброй Надежды}}
{{!}}-
{{!}}{{Кавалер Большого креста ордена Креста Витязя}}{{!!}}{{Медаль памяти 13 января (Литва)}} {{!!}} {{Золотой Олимпийский орден}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Орден Франциска Скорины}}{{!!}}{{Орден За личное мужество (ПМР)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{!!}} {{Почётный гражданин Свердловской области}} {{!!}} {{Орден Дмитрия Донского 1 степени}}{{!!}}{{Золотая медаль ВДНХ}}
{{!}}}
 |автограф           = Yeltsin signature.svg
}}

'''Бори́с Никола́евич Е́льцин''' ([[1 февраль]] [[1931 йыл]] — [[23 апрель]] [[2007 йыл]]) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм [[КПСС|партия]], [[Рәсәй]]ҙең дәүләт эшмәкәре, [[Рәсәй Президенты|Рәсәй Федерацияһының беренсе Президенты]]. Был вазифаға 2 тапҡыр һайлана: (12.06.1991, 3.07.1996).

== Биографияһы ==
[[Файл:Youth of Eltsin.JPG|thumb|left|250px|Борис Ельцин (һул яҡтан икенсе) баласаҡ дуҫтары менән]]

Борис Николаевич Ельцин 1931 йылдын 1 февралендә РСФСР-ҙын Урал өлкәһе Бутка районы административ үҙәге Бутка ауылында (хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]нең Талица районы Бутка ауылы) тыуҙы.

1950—1955 йылдарҙа [[РФ Беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал политехник институтында]] инженер-төҙөлөш факультеты студенты.

1955—1963 йылдарҙа «Уралтяжтрубстрой» һәм «Южгорстрой» трестарында, мастер, участок начальниһы, эш етештереүсе (прораб, производитель работ).

1963 −1968 йылдарҙа Свердловск йорттар төҙөү комбинатында эшләй. 1963—1966 йылдарҙа баш инженер, 1966 −1968 йылдарҙа директор.

1968—1976 КПСС-тың Сверлдловск өлкә комитетында төҙөлөш бүлеге начальнигы.

1976 йылдан башлап КПСС‑тың Свердловск өлкә комитетының 1‑се секретары.

1985—1986 йылдарҙа КПСС ҮК секретары, бер үк ваҡытта 1985 йылдан алып КПСС‑тың Мәскәү ҡала комитетында 1‑се секретарь.

1987 йылдан башлап [[СССР]]‑ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесенең 1‑се урынбаҫары — СССР министры,

1990—1991 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы рәйесе.

1991—1999 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]].

2000 йылдан алып Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин фондына етәкселек итә.

2007 йылда вафат булды. Новодевичье зыяратында ерләнгән.

== Башҡортостан Республикаһы Суверенитеты,Рәсәйҙен демократик һәм федератив үсешендә Борис Ельцин роле ==

Рәсәйҙә демократик һәм федератив принциптар тергеҙеү өсөн Борис Ельцин күп көс һалған.

Урал яҡтарынан кеше булараҡ, ул милли проблемаларҙы яҡшы аңлаған. 1990 йылдын 6 августа, [[Рәхимов Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] менән осрашыуҙан һуң ул Өфөлә үҙенең танылған һүҙҙәрҙе әйтә: «күпме йотоп ебәреү көсө булғанса, суверенитетты алығыҙ».

Борис Николаевич осоронда Федератив договорға һәм Башҡортостан Республикаһының уға ҡушымтаһына, «Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында» килешеүгә ҡул ҡуйыла.

Ельцин 1990 һәм 1996 йылдарҙа [[Башҡортостан]]ға килә һәм [[Өфө]], [[Ағиҙел (ҡала)|Ағиҙел]], [[Нефтекама]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаларында була.
[[Файл:Dmitri Medvedev in front of the Boris Yeltsin memorial in Yekaterinburg, Russia - 20110201.jpg|thumb|right|300px|[[Екатеринбург]]та Борис Ельцин һәйкәле асылған көн. Дмитрий Меведев. 2011 йыл. ]]

== Бүләктәр ==
СССР һәм РСФСР Юғары Советтары депутаты. СССР-ҙың [[Ленин ордены|Ленин]] (1981), ике тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1974), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1966) ордендары, [[Рәсәй]]ҙең 1‑се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2001) ордены, шулай уҡ сит дәүләттәрҙең һәм сиркәү ордендары менән бүләкләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83268}} {{V|30|01|2021}}   
* Известия: [https://web.archive.org/web/20110517125548/http://www.izvestia.ru/interview/article3094440/ Егор Гайдар о Борисе Ельцине]
* ''Джон Кэмпфнер.'' [http://xopo6o.livejournal.com/1259.html «Ельцин принёс России лучшее и худшее»] — Статья в газете Дейли Телеграф, переведённая на русский язык. 24.04.2007
* ''Борис Ихлов.'' [http://scepsis.ru/library/id_1200.html «Что говорят о Ельцине»]
* ''Рой Медведев.'' [http://2000.net.ua/2000/svoboda-slova/sudby/71382 «Борис Ельцин. От Ипатьевского дома до храма Христа Спасителя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209043052/http://2000.net.ua/2000/svoboda-slova/sudby/71382 |date=2011-02-09 }}
* ''Дмитрий Шляхтин.'' [http://scepsis.ru/library/id_1198.html «На смерть Ельцина»]
* [http://kremlin.ru/events/detail/2007/04/125066.shtml Первый президент России. Памяти Бориса Ельцина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090803035727/http://www.kremlin.ru/events/detail/2007/04/125066.shtml |date=2009-08-03 }}
* [http://www.lenta.ru/story/archive/ Изъятие видеоархива оператора Ельцина]

=== Ельцин фондының сайтында рәсми биография ===
* [http://yeltsin.ru/yeltsin/ До 1985-го года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130620010142/http://www.yeltsin.ru/yeltsin/ |date=2013-06-20 }}
* [http://yeltsin.ru/yeltsin/1985-1990.php 1985-1990 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023055751/http://yeltsin.ru/yeltsin/1985-1990.php |date=2013-10-23 }}
* [http://yeltsin.ru/yeltsin/1991-1995.php 1991-1995 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023054134/http://yeltsin.ru/yeltsin/1991-1995.php |date=2013-10-23 }}
* [http://yeltsin.ru/yeltsin/1996-1999.php 1996-1999 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131023065134/http://yeltsin.ru/yeltsin/1996-1999.php |date=2013-10-23 }}

=== Видеоматериалдар ===
* {{youtube|n9PzB7-BuKU|Борис Ельцин Өфөлә}}
* {{youtube|lNwIWQtbKKg|Ельцин и 38 снайперов}}
* {{youtube|5Ti5IMmLjxA|Танцы с Ельциным (1996 г.)}}
* {{youtube|yvSpiFvPUP4|Ельцин объявляет о своей отставке (31 декабря 1999 г.)}}
* [http://cccp.tv/cinema/Vremya_07_08_1990/ CCCP TV]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — информационная программа Время с репортажем о Б. Н. Ельцине

[[Категория:Үҙгәртеп ҡороу]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президенттары]]</text>
      <sha1>jzejstrrel3z2ngrph8kxy3oqb5f10y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Денеб (йондоҙ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69393</id>
    <revision>
      <id>1299655</id>
      <parentid>1052484</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:28:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4806" sha1="jgstcvxnr2th5mwoo0pwo8at3ta2m3m" xml:space="preserve">{{Звезда
 | Название                    = Денеб
 | Изображение                 = Deneb Sun comparison.svg
 | Описание                    = Ҡояш менән сағыштырғанда Денеб йондоҙо(Һулда).
 | Открыватель                 = 
 | Дата_открытия               = 
 | Эпоха                       = [[J2000.0]]
 | Тип                         = 
 | Прямое_восхождение          = {{RA|20|41|25,9}}
 | Склонение                   = {{Dec|+45|16|49}}
 | Шаблон_AstroCoord           = да
 | Шаблон_Eq                   = да
 | Прямое_восхождение_Eq       = {{RA|00|00|00,0|Eq}}
 | Склонение_Eq                = {{Dec|±00|00|00,0|Eq}}
 | Угол_Eq                     = 
 | Название_Eq                 = 
 | Расстояние                  = {{ly|1500|460}}
 | Видимая_звёздная_величина   = 1,25
 | Созвездие                   = Аҡҡош
 | Лучевая_скорость            = −4,5
 | Собственное_движение_RA     = 1,99
 | Собственное_движение_Dec    = 1,95
 | Параллакс                   = 2,29
 | Ошибка_параллакса           = 0,32
 | Абсолютная_звёздная_величина= −6,95
 | Спектральный_класс          =  A2Iae C&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?protocol=html&amp;Ident=Deneb&amp;NbIdent=1&amp;Radius=10&amp;Radius.unit=arcmin&amp;CooFrame=FK5&amp;CooEpoch=2000&amp;CooEqui=2000&amp;output.max=all&amp;o.catall=on&amp;output.mesdisp=N&amp;Bibyear1=1983&amp;Bibyear2=2005&amp;Frame1=FK5&amp;Frame2=FK4&amp;Frame3=G&amp;Equi1=2000.0&amp;Equi2=1950.0&amp;Equi3=2000.0&amp;Epoch1=2000.0&amp;Epoch2=1950.0&amp;Epoch3=2000.0|title=Deneb  - Pulsating variable Star|publisher=SIMBAD|lang=en|accessdate=2013-11-05}}&lt;/ref&gt;
 | Показатель_цвета_B-V        = +0,09
 | Показатель_цвета_U-B        = −0,24
 | Переменность                = [[Переменная типа Альфы Лебедя]]
 | Масса                       = 15 — 16
 | Радиус                      = 108 — 114
 | Возраст                     = 
 | Температура                 = 8525
 | Светимость                  = ~54.400
 | Металличность               = 
 | Вращение                    = -4,5 км/с
 | Свойства                    = 
 | Другие_обозначения          = [[Harvard Revised catalogue|HR]] 7924, [[Bonner Durchmusterung|BD]] +44°3541, [[Henry Draper catalogue|HD]] 197345, [[Каталог SAO|SAO]] 49941, FK5: 777, [[Hipparcos catalogue|HIP]] 102098. &lt;br /&gt;α Cygni, Alpha Cyg, 50 Cyg, Arided, Aridif, Gallina, Arrioph
 | SIMBAD                      = HD 197345
 | ARICNS                      = 
 | accessdate                  = 
 | Источники                   = 
}}
'''Денеб (йондоҙ)''' —— [[Аҡҡош (йондоҙлоҡ)|Аҡҡош]] α‑һы, ифрат гигант аҡ йондоҙ. Визуаль йондоҙ дәүмәле 1m,26. Радиусы [[Ҡояш]]тыҡынан яҡынса 40 тапҡырға ҙурыраҡ. Ерҙән 1400 яҡтылыҡ йылы алыҫлығында урынлашҡан. Төньяҡ ярымшар йондоҙлоғона ҡарай. [[Альтаир (йондоҙ)|Альтаир]] һәм [[Вега (йондоҙ)|Вега]] менән бергә ҙур йәйге өсмөйөштө барлыҡҡа килтерә. [[Башҡортостан]] территоряһында байымай торған яҡтыртҡыс, йыл әйләнәһенә күренә. Август‑сентябрҙә, төн уртаһында Денеб офоҡ өҫтөнән иң ҙур бейеклеккә (79°) күтәрелгән саҡ — күҙәтеү өсөн иң уңайлы осор.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/deneb.html Info from Star of the Week] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216045639/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/deneb.html |date=2008-12-16 }} {{ref-en}}
* [http://domeofthesky.com/clicks/deneb.html Info from St. Cloud State University]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801050436/http://domeofthesky.com/clicks/deneb.html |date=2015-08-01 }} {{ref-en}}
* [http://www.heavens-above.com/hipentry.asp?hip=102098 Hipparcos star catalog entry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927203733/http://www.heavens-above.com/hipentry.asp?hip=102098 |date=2007-09-27 }} {{ref-en}}

{{Звёзды созвездия Лебедя}}
{{star-stub}}
[[Категория:Аҡҡош (йондоҙлоҡ)]]</text>
      <sha1>jgstcvxnr2th5mwoo0pwo8at3ta2m3m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Динозаврҙар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70420</id>
    <revision>
      <id>1299661</id>
      <parentid>1279906</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42449" sha1="ptyor0k4df7zuruzlge1o6rflm8r1ap" xml:space="preserve">{{Яҡшы мәҡәлә}}
{{Таксон
 |image file        = Various dinosaurs.png
 |image title       = Динозавр һөлдәлере
 |image descr       = Динозавр һөлдәлере
 |regnum            = Хайуандар
 |rang              = 
 |latin             = Dinosauria
 |author            = [[Оуэн, Ричард|Owen]], [[1842 год в науке|1842]]
 |children name     = [[Отряд]]
 |children          = 
* {{bt-latrus|Saurischia|кәҫәрткезаврҙар}}
* {{bt-latrus|Ornithischia|ҡошзаврҙар}}
 |Возник            = 225
 |Вымер             = 65
 |wikispecies       = Dinosauria
 |commons           = Category:Dinosauria
 |itis              = 
 |ncbi              = 436486
 |eol               = 3014672
}}

'''Диноза́врҙар''' ({{lang-la|Dinosauria}}, {{lang-grc|δεινός}} «ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле» һәм σαῦρος «кеҫәртке»&lt;ref&gt;«Liddell-Scott-Jones Lexicon of Classical Greek». http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?lookup=deino/s&amp;lang=greek&amp;doc=Perseus:text:1999.01.0169&amp;formentry=0. Retrieved 2008-08-05.&lt;/ref&gt;) — [[мезозой]] эраһында Ер йөҙөндә 160 йыл буйы хакимлыҡ иткән умыртҡаһыҙ, ер өҫтө һөйрәлеүселәре отрядына ҡараған хайуан. Улар өҫтөнлөк иткән дәүер — яҡынса һуңғы [[триас осоро]]нан (бөгөнгөнән 225 миллион йыл элек) [[аҡбур осоро]] аҙағына тиклем (бөгөндән 65 миллион йыл элек). Аҡбур осоронан өсөнсөл осорға күскән ваҡытта, сағыштырмаса ҡыҫҡа геологик ваҡыт эсендә, бик күп хайуандар һәм үҫемлектәр менән бергә юҡҡа сыға. Динозаврҙарҙың һөлдәләре планетаның бөтә континенттарында ла табылған&lt;ref&gt;Oldest evidence of dinosaurs found in Polish footprints Contact: Kristin Elise Phillips kphillips@amnh.org American Museum of Natural History http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924044327/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2010-10/amon-oeo100510.php |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;. Палеонтологтар тарафынан был хайуандарҙың 500-ҙән&lt;ref&gt;MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E &amp; Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292. doi:10.1144/gsjgs.154.2.0265. http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223014750/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3721/is_199703/ai_n8738406/print |date=2008-12-23 }}.&lt;/ref&gt; артыҡ ырыу һәм 1000-дән&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;Wang, S.C., and Dodson, P. (2006). «Estimating the Diversity of Dinosaurs». Proceedings of the National Academy of Sciences USA 103 (37): 13601-13605. doi:10.1073/pnas.0606028103. PMID 16954187.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7620621.stm Will the real dinosaurs stand up?], BBC, September 17, 2008&lt;/ref&gt; артыҡ төрө билдәләнгән һәм тасуирлап һүрәтләнгән Улар ике ҙур төркөмгә бүленә — ҡоштар һәм кеҫәрткеләр.

== Этимология ==
«Динозавр» терминын фәнни әҙәбиәткә [[1842 йыл]]да [[Англия|инглиз]] [[Биология|биологы]] Ричард Оуэн беренсе тапҡыр индереп ебәрә. Ул был һүҙҙе ташҡа әйләнгән боронғо кеҫәрткеләрҙең тәү табылған һәм ҙурлығы менән ғалимдарҙы таң ҡалдырған һөлдәләрен тасуирлағанда ҡуллана&lt;ref&gt;Owen, R. (1842). «Report on British Fossil Reptiles.» Part II. Report of the British Association for the Advancement of Science, Plymouth, England.&lt;/ref&gt;. Таксономик яҡтан атама динозаврҙың теше, тырнағы һәм башҡа үҙенсәлегенә ишара булһа ла, Оуэн был терминды табылған һөлдәләрҙең нәҡ ҙурлығына ҡарап бирә&lt;ref&gt;Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (1997). «Preface». in Farlow, J.O., and Brett-Surman, M.K. (eds.). The Complete Dinosaur. Indiana University Press. pp. ix-xi. ISBN 0-253-33349-0.&lt;/ref&gt;. Үҙенең ҡараштарын нигеҙләп, Оуэн динозаврҙарҙы икенсел осорҙоң ''ҡалын тиреле хайуандары'' тип нарыҡлай. [[XIX быуат]]та ҙур бегемоттарҙы, филдәрҙе һәм носорогтарҙы тап ''ҡалын тирелеләр'' тип йөрөткәндәр, ә икенсел осор тип [[мезозой]] дәүере аталған.

== Өйрәнеү тарихы ==
Ер аҫтында табылған ҙур һөйәктәрҙе боронғо заманда [[Троя һуғышы]]нда ҡатнашыусыларҙан ҡалған тип, [[Урта быуаттар]]ҙан [[XIX быуат]]ҡа тиклем [[туфан ҡалҡыу]]ы ваҡытында һәләк булған бәһлеүән һөйәктәре тип иҫәпләгәндәр. [[Алыҫ Көнсығыш]]та [[аждаһа]] һөйәктәре, уларҙың дауалау сифаты бар тип ҡарағандар.

[[1824 йыл]]да Король геология йәмғиәте президенты [[Уильям Бакэнд]] [[Юра осоро]] сланецтарында табылған бик боронғо хайуан һөйәктәре табылыуы хаҡында сығыш яһай. Сағыштырмаса анатомия белгесе Жорж Кювье ярҙамы менән Бакленд табылған һөйәктәрҙе гигант йыртҡыс кеҫәрткенеке тип квалификациялай, һәм уны мегалозавр, йәғни «ғәйәт ҙур кеҫәртке» тип атай. 1826 йылда Линней йәмғиәте ағзаһы хирург Гидеон Мантелл (Суссекс графлығы) Геологик йәмғиәттә ошоға оҡшаш табыш менән сығыш яһай, ул билдәһеҙ төрҙөң тешен тәҡдим итә. Теште ул игуанодон, йәғни [[игуана]] кәҫәрткеһе теше тип атай. 1833 йылда панцирлы анкилозавр кәҫерткеләр вәкиле ''гилеозавр'' тураһында яҙа.

[[Файл:Buckland, Megalosaurus jaw.jpg|thumb|275px|Мегалозавр яңаҡ һөйәге,Баклэнд мәҡәләһенән иллюстрация]]
[[Файл:Goodrich Megalosaurus.jpg|thumb|275px|Мезозой фаунаһы XIX быуат төҫмөрләү. Алғы планда, Р. Оуэн реконструкциялаған дүрт аяҡлы йән эйәһе — мегалозавр]]
[[Файл:2005-03-30 - London - Crystal Palace - Victorian Dinosaurs 1 4887762470.jpg|thumb|left|250px|Гәлсәр һарайҙа мегалозавр статуяһы]]

1842 йылда инглиз биологы Ричард Оуэн ошо өс төрҙөң оҡшашлағын һәм хәҙерге һөйрәлеүселәрҙән айырмаһын иҫәпкә алып, уларҙы айырым Dinosauria («ҡот осҡос кеҫәртке»)&lt;ref&gt;''В. Р. Алифанов'' [http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM Небесные драконы, допотопные грешники и змеи Ирландии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061009031357/http://vivovoco.rsl.ru/VV/JOURNAL/NATURE/10_00/DRAGONS.HTM |date=2006-10-09 }}&lt;/ref&gt; тигән аҫ отрядҡа керетә.

[[АҠШ]]-да [[1858]] йылда яҡшы һаҡланған гидрозавр һөлдәһе табылғас, ике аяҡта йөрөй алыуы асыҡлана, дүрт аяҡлы динозавр тураһында фаразлау юҡҡа сыға. Артабанғы тиҫтә йыл эсендә динозаврҙар төркөмөнөң төп вәкилдәре өйрәнелә. Динозаврҙарҙы өйрәнеүҙә Америка палеонтологтары Гофониил Марш менән Эдвард Коп өлөшө баһалап бөткөһөҙ, улар апатозавр һәм бронтозавр (һуңынан уларҙы бер төргә керетәләр), диплодок һәм стегозавр, моноклон, трицератопс һәм башҡа, барлығы 142 төрҙө өйрәнә. Йыйылған материал динозаврҙарҙы ике ғаиләгә, ҡошзаврҙар һәм кеҫәрткезаврҙарға бүлергә мәжбүр итә.

XX быуаттың беренсе яртыһына тиклем күпселек фәнни йәмғиәттәрҙә динозаврҙар бик ҙур, һәлмәк атлап йөрөүсе тигән яңылыш фекер йөрөткәндәр. 1970 йылдарҙа үткерелгән күп кенә тикшереүҙәр динозаврҙар бик әүҙем, юғары метоболизмлы һәм социаль мөнәсәбәтле йән эйәләре булыуын күрһәтә.

1964 йылда дейноних ҡалдыҡтары табылғас, фәндә яңы асыш башлана, уның тән төҙөлөшө буйынса йылғыр һәм  йылы ҡанлы йән эйәһе булыуы асыҡлана. Йылы ҡанлы йән эйәһе булған тигән фекер, уларҙың физиология һәм үҙ-үҙен тотошо тураһындағы фаразды киренән ҡарарға мәжбүр итә. 1979 йылда динозаврҙарҙың ата-әсә инстинкты һәм социаль тотошо тураһында дәлилдәр табыла (йомортҡа баҫыу, балаларын һаҡлау һәм туйындырыу). Ниһайәт, дейнонихтың өҫкө ослоҡтарын ҡош ҡанаты менән сағыштырып ҡарау уларҙың яҡын икәнен һәм ҡоштарҙың динозаврҙарҙан килеп сыҡҡан тигәнде иҫбатлай, һуңыраҡ ҡайһы бер динозаврҙар ҡауырһын менән ҡапланған булыуы дәлилләнә. 2005 йылда [[тираннозавр]]ҙың&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_4382000/4382083.stm Би-би-си | Наука и техника | Найдены мягкие ткани тираннозавра?] — 25 марта 2005 г.&lt;/ref&gt; һаҡланған туҡымаһынан коллаген тигән матдәне айырып алып була, был матдәнең химик составы динозаврҙарҙың хәҙерге [[ҡоштар]] менән яҡын икәнен иҫбатлаусы дәлил булып тора&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/news/430500 Элементы — новости науки: Коллаген из костей динозавров — это уже реальность] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518151215/http://elementy.ru/news/430500 |date=2008-05-18 }}. — 20.04.07&lt;/ref&gt;.

=== Хәҙерге ваҡыт ===
Ҡайһы бер ғалимдар раҫлауынса, динозаврҙарҙың һүрәтләнгән төрҙөренең өстән бере бөтөнләй булмаған. Быға тиклем тикшерелеп тасуирланған бер үк хайуандың төрлө кимәлдәге үҫешкән һөлдәләре фәнгә билдәһеҙ имеш тип яңынан һүрәтләнгән. Икенсе ғалимдарҙың киңәйтелгән тикшеренеүе күрһәтеүенсә, динозаврҙарҙың барлыҡ төрҙәренең 50 процентҡа яҡыны яңылыш аталып йөрөтөлә&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/10/13/mistake/ Lenta.ru: Наука и техника: Треть известных видов динозавров предложили упразднить]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта динозаврҙарҙы системалаштырыуҙа ике ҡапма-ҡаршы йүнәлеш йәшәп килә. Боронғо ҡаҙылдыҡ хайуандарҙы өйрәнеүсе палеонтологтарҙың бер төркөмө әлегәсә билдәле таксондарҙы бүлгеләп, теге йәки был күрһәткес буйынса уларҙан яңы ырыу һәм төрҙәр айырып сығарһа, уларҙың башҡа һөнәрҙәштәре алдан һүрәтләнгән төрҙәрҙең дә булыу-булмауын шик аҫтына ала. Мәҫәлән, [[АҠШ|Америка]] палеонтологы Джек Хорнер ({{lang-en|Jack Horner}}) [[2007 йыл]]да баҫылған мәҡәләһендә хәҙерге ваҡытта фәндә ''Dracorex hogwartsia'', ''Stygimoloch spinifer'' һәм ''Pachycephalosaurus wyomingensis'' исемдәре менән билдәле динозаврҙар бары тик бер төрҙөң төрлө йәштәге вәкилдәре генә тип раҫлай. [[2009 йыл]]да ''Nanotyrannus'' тип йөрөтөлгән төр вәкиленең баш һөйәген ныҡлап тикшергәндән һуң, Джек Хорнер был динозавр ғәмәлдә ''Tyrannosaurus'' тип аталған төрҙөң йәш сағы тигән һығымта яһай. [[2010 йыл]]да ''Journal of Vertebrate Paleontology'' баҫмаһындағы мәҡәләлә Монтана дәүләт университеты (''Montana State University'') палеонтологтары шулай уҡ ''Трицератопстар'' (''Triceratops'') һәм ''Торозаврҙар'' (''Torosaurus'') — бер үк хайуан затының төрлө кимәлдә үҫкән вәкилдәре генә тип яҙып сыҡты. Шул уҡ йылда Йель университеты ғалимдары быға тиклем һөйәктәре ''Chasmosaurus'' тип аталған төргә индерелеп йөрөтөлгән динозаврҙың яңы — ''Мохоцератопс'' (''Mojoceratops'') төрөүенә ҡарауын нигеҙле тасуирланы&lt;ref&gt;[http://www.ammonit.ru/new/880.htm Аммонит.ру — Возможно, что трицератопс и торозавр — это один и тот же динозавр]&lt;/ref&gt;.

== Барлыҡҡа килеүе һәм эволюция ==

=== Боронғо быуындары ===
[[Файл:Laurasia-Gondwana-ru.svg‎|thumb|200px|[[Триас осоро]]нда [[Ер (планета)|Ер]] [[география]]һы]]
Һөйрәлеүселәр динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе уҡ булған. Тәпәйҙәре кәүҙәнең ян-яғынан, хәҙерге кеҫәрткеләрҙеке кеүек, урынлашҡан. [[Ташкүмер осоро]]нда, бынан 300 миллион йылдар элек, [[глобаль йылыныу]] башлана, был тропик урмандарҙы юҡ итә һәм һөйрәлеүселәрҙең эволюцион үҫешенә килтерә. Һәр популяция ҙур булмаған тереклек итеү өлкәһендә бикләнеп ҡала һәм һәр популяция үҙенсә үҫешә башлай, шулай итеп төрлөлөк күбәйә&lt;ref&gt;[http://geology.gsapubs.org/content/38/12/1079.short Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica]&lt;/ref&gt;.

Динозаврҙарҙың ата-бабалары — архозаврҙар (&quot;хакимлыҡ итеүсе кеҫерткә&quot;ләр) барлыҡҡа килә. Архозаврҙар килеп сығышы, пермь һәм триас осоро сиктәрендә, терапсидтарҙың күпләп юҡҡа сығыуы менән бергә бара. Триас осоро башында бик күп яңы төрҙәр барлыҡҡа килә.

Динозаврҙарҙың текодонттарҙан айырмаһы, кәүҙә торошо һәм локомоция характеры менән бәйле. Артҡы ослоҡтары вертикаль булып формалаша, алғы ослоҡтарға ҡарағында оҙонораҡ булыуы ике аяҡта йөрөгән тигәнде дәлилләй&lt;ref name=&quot;Carrol&quot;&gt;{{книга
 |автор          = Кэрролл Р.
 |заглавие       = Палеонтология и эволюция позвоночных
 |оригинал       = Vertebrate Paleontology and Evolution
 |ответственный  = Под ред. акад. Л. П. Татаринова
 |место          = М.
 |издательство   = Мир
 |год            = 1993
 |том            = 2
 |страницы       = 87—88
 |страниц        = 283
 |isbn           = 5-03-001819-0
}}
&lt;/ref&gt;. Юғары төҙөлөшлө терапсидтар төҙөлөшө буйынса бер арт юллы һөтимәрҙәргә оҡшаш була, ҡайһы бер фараздар буйынса һөт биҙҙәре һәм йөнө булған. Тероморфтарҙың ҡапыл юҡҡа сығыуы һәм «ысын кәҫәрткеләр»ҙең үҫеше — палеонтологияның өйрәнелмәгән даирәһе. Диназаврҙар үҙҙәренең боронғо быуыны архозаврҙарҙан, Пермь осоронда күмәк ҡырылыуҙан 20 миллион йыл үткәс айырыла. Был осорҙа Ерҙәге тереклектең 95%-ы юҡҡа сыға&lt;ref&gt;''Kump LR, Pavlov A &amp; Arthur MA'' (2005). «Massive release of hydrogen sulfide to the surface ocean and atmosphere during intervals of oceanic anoxia». Geology 33 (5): 397—400.&lt;/ref&gt;. Бөгөнгө көндә билдәле булған динозавр ҡалдыҡтарының яҡынса йәше 230 миллион йыл.

Динозаврҙар отряды [[Көньяҡ Америка]] биләмәһендә барлыҡҡа килгән һәм, триас осоронда 230-ҙан 199-сы миллион йылдар элек барлыҡ [[Пангея]]ға таралған тигән фараз бар&lt;ref&gt;''Nesbitt, S. J.; Smith, N. D.; Irmis, R. B.; Turner, A. H.; Downs, A. &amp; Norell, M. A.'' (2009). «A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs». Science 326 (5959): 1530—1533.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/science/2009/12/11/n_1434404.shtml Родиной динозавров является Южная Америка]&lt;/ref&gt;.

== Тәүге динозаврҙар ==
Хәҙерге [[Бразилия]] биләмәһендә табылған [[ставрикозавр]] бөгөнгө көндә билдәле булған иң тәүге динозавр булып иҫәпләлә, 228 миллион йылдар элек йәшәгән диназаврҙың өлөшләтә [[һөлдә]]һе [[триас осоро]] ҡатламдарында табылған. [[Сираҡ һөйәге]] [[бот һөйәге]]нән оҙонораҡ, һөйәк эсе буш, был йүгереүсе хайуандарға хас&lt;ref name=&quot;Carrol2&quot;&gt;
{{книга
 |автор          = Кэрролл, Р. Л.
 |часть          = Глава 14. Анатомия и филогенетические связи динозавров
 |заглавие       = Палеонтология и эволюция позвоночных
 |оригинал       = Paleontology and evolution of vertebrates
 |ссылка         = 
 |ответственный  = Под ред. Л. П. Татаринова
 |издание        = 
 |место          = М.
 |издательство   = «Мир»
 |год            = 1993
 |том            = 2
 |страницы       = 90
 |страниц        = 87—125
 |серия          = 
 |isbn           = 5-03-001819-0
 |тираж          = 
}}&lt;/ref&gt;. [[1963 йыл]]да [[Аргентина]]ның төньяҡ-көнсығышында [[эрреразавр]] табылыуы тураһында хәбер ителә. Табылған ҡалдыҡтар өлөшләтә булғанға квалификациялап булмай. Тик [[1988 йыл]]да баш һөйәге менән тулы һөлдә табылғас, ябай ''терепод'' тип квалификациялана&lt;ref name=&quot;Theropoda&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20090821021007/http://www.dinoweb.narod.ru/a_Theropoda.htm DINOWEB — подотряд Theropoda]&lt;/ref&gt;. Хәҙерге [[Мексика]] биләмәһендә табылған Tawa hallae эрреразавр һуңғы үҫеш осорондағы теропод икәнен раҫлай&lt;ref&gt;{{cite web|date=11 декабря 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/12/11/dino/|title=Палеонтологи обнаружили одного из самых первых динозавров|publisher=Lenta.ru|accessdate=2010-08-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/619avQBDb|archivedate=2011-08-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://science.compulenta.ru/486431/ Прояснены начальные моменты эволюции динозавров — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217115921/http://science.compulenta.ru/486431/ |date=2010-02-17 }}&lt;/ref&gt;. Эрреразаврҙың оҙонлоғо 4 метрға, ауырлығы 200—250 киллограммға еткән. Баш һөйәге оҙон һәм тар, һуңғы теропод менән оҡшашлығы юҡ, артҡы ослоҡтары тәүге динозаврҙарҙыҡы кеүек. [[Аргентина]]ла [[эрреразавр]] табылып 4 йыл үткәс тағы бер боронғо динозавр һөлдәһе табыла — 235 миллион йыл элек йәшәгән [[эораптор]]. Тышҡы яҡтан ул башҡа һөйрәлеүселәрғе оҡшаған, әммә һөйәк һәм теш үҙенсәлектәре буйынса ябай теропод тип иҫәпләнә. Эораптор төҙөлөшө буйынса динозаврҙарҙың дөйөм ата-бабаһын хәтерләтә, тип иҫәпләй палеонтологтар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071129010825/http://dinoweb.narod.ru/Theropoda.htm#eoraptor Dinoweb — Theropoda — Eoraptor]&lt;/ref&gt;. Был фараз дөрөҫ тип иҫәпләгәндә, уңың һыҙаттары буйынса, беренсе динозаврҙар ике аяҡлы бәләкәй йыртҡыстар булғандар тип әйтергә мөмкин. Маразух и Lagerpeton кеүек ябай динозаврҙар табылғас, уларҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары ҙур булмаған ике аяҡлы йән эйәләре булыуы тураһында һөйләй.

Уларҙың иң билдәлеһе, хәҙерге [[Аргентина]]ла өҫкө триас ҡатламында табылған — [[пизанозавр]].

== Дөйөм тасуирлама ==
[[Файл:Tawa NT small.jpg|мини|150x150пкс|Тава]]
Динозаврҙар [[мезозой осоро]]ноң [[юра осоро|юра]] һәм [[аҡбур осоро]]нда өҫтөнлөҡ итеүсе ерҙә йәшәүсе умыртҡалы хайуандар була. Башҡа хайуандар ул заманда бик бәләкәй булған (һөтимәрҙәр хәҙерге бесәй ҙурлығында ғына), һәм улар ит ашаусы динозавр өсөн табыш булған&lt;ref&gt;Morales, Michael (1997). «Nondinosaurian vertebrates of the Mesozoic». in Farlow, James O.; and Brett-Surman, Michael K. (eds.). The Complete Dinosaur. Bloomington: Indiana University Press. pp. 607—624. ISBN 0-253-33349-0.&lt;/ref&gt;. ''[[Репеномам|Repenomamus giganticus]]'' тигән төрҙө иҫәпкә алмағанда, 12-14 кг ауырлығындағы триконодонт йәш ''[[пситтакозавры]]'' кеүек ваҡ динозаврҙар менән туҡланған&lt;ref&gt;Hu Yaoming; Meng, J; Wang, Y; Li, C (2005). «Large Mesozoic mammals fed on dinosaurs». Nature 433 (7022): 149—152&lt;/ref&gt;.

Динозаврҙар хайуандар донъяһында күп төрлөлөгө менән айырылып торған, 2006 йылғы тикшереүҙәргә ҡарағанда 500 ырыу булғанлығы тураһында һүҙ бара. Элегерәк үткәрелгән тикшереүҙә, дөйөм ырыу иҫәбе 3400 булыуы мөмкин тип күрһәтә, күбеһе беҙҙең көнгә тиклем һакланмаған&lt;ref&gt;Russell, Dale A. (1995). «China and the lost worlds of the dinosaurian era». Historical Biology 10: 3-12. doi:10.1080/10292389509380510.&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың 17 сентябренә торошло динозаврҙарҙың 1047 төрө билдәле булыуы тураһында яҙылған&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;. Табылған динозаврҙарҙын береһе лә диңгеҙҙә йәки һауала йәшәмәгән. Спинозавр исеме менән билдәле төрө ярым һыуҙа йәшәүсе тип билдәләнә&lt;ref&gt;Amiot, R.; Buffetaut, E.; Lécuyer, C.; Wang, X.; Boudad, L.; Ding, Z.; Fourel, F.; Hutt, S.; Martineau, F.; Medeiros, A.; Mo, J.; Simon, L.; Suteethorn, V.; Sweetman, S.; Tong, H.; Zhang, F.; and Zhou, Z. (2010). «Oxygen isotope evidence for semi-aquatic habits among spinosaurid theropods». Geology 38 (2): 139—142.&lt;/ref&gt;.

Динозаврҙар тәүге асылғандан һуң уларҙың ҡалдыҡтары донъяның бөтә ҡитғаларында ла, шул иҫәптән [[Антарктида]]ла табылған&lt;ref&gt;MacLeod, N, Rawson, PF, Forey, PL, Banner, FT, Boudagher-Fadel, MK, Bown, PR, Burnett, JA, Chambers, P, Culver, S, Evans, SE, Jeffery, C, Kaminski, MA, Lord, AR, Milner, AC, Milner, AR, Morris, N, Owen, E, Rosen, BR, Smith, AB, Taylor, PD, Urquhart, E &amp; Young, JR (1997). «The Cretaceous-Tertiary biotic transition». Journal of the Geological Society 154 (2): 265—292&lt;/ref&gt;. Хәҙерге [[Рәсәй]] территорияһында табылған динозаврҙар бер нисәү генә. Был хайуандың (амурозавр) ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғында]] һәм илдең көньяғында табылған&lt;ref&gt;[http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html Тридцать лет спустя &quot; Город 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306031141/http://gorod28.ru/kultura/7141-tridcat-let-spustya.html |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. [[Амур]] йылғаһы буйҙарында: Благовещенск ҡалаһы янында һәм Амур өлкәһенең Архарин районында «олоротитан» исеме алған динозаврҙарҙың ике шаҡтай ҙур ҡәберлеге бар.

=== Морфология ===

==== Дөйөм характеристика һәм ҙурлығы ====
[[Файл:Tyrannosaurus rex Reconstruction by Nobu Tamura.jpg|мини|250x250пкс|[[Тираннозавр]]]]
[[Файл:Edmontonia dinosaur.png|thumb|250px|Анкилозаврҙар төркөмөнә ҡараған эдмонтония]]
[[Файл:Largestdinosaursbysuborder scale.png|thumb|250px|Кеше янында динозаврҙар ҙурлығы: Көрән күк (фиолетовый) — аргентинозавр — 39 метр. Ҡара-ҡыҙыл — шантунгозавр — 15 метр. Йәшел — [[спинозавр]] — 18-19 метр. Ҡыҙғылт һары (оранжевый) — [[стегозавр]] — 8 метр. Зәңгәр (синий) — [[трицератопс]] — 8 метр.]]
Бөгөнгө көнгә динозаврҙарҙың күп төрҙәре билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре ике аяҡтарында йөрөһә, икенселәре дүрт аяҡлы булған. Ә 
''Ammosaurus'' һәм ''игуанодонт'' тигән исем алғандары бер үк ваҡытта ике аяҡлап та, дүрт аяҡтарында ла еңел хәрәкәт итә алған. Хайуандарҙың күптәре бөтә кәүҙәһе һөйәк бронянан ([[анкилозавр]]) һәм мөгөҙ ҡатлауҙан ([[стегозавр]]) тороуынан алып, мөгөҙҙәре ([[трицератопс]]) һәм баштарындағы кикректәренә (паразауролоф) тиклем характерлы үҙенсәлеккә эйә булған.

Динозаврҙарҙы башлыса һәм йыш ҡына ҙур кәүҙәле хайуан тип һанаһалар ҙа, уларҙың күптәре хәҙерге кеше буйы хәтлем генә, ҡайһылары иһә бөгөнгө бесәйҙәр кеүек кенә булған. Ҡасандыр [[Төньяҡ Америка]]ла көн иткән һәм ''Hesperonychus elizabethae'' исеме менән [[2009 йыл]]да тасуирланған динозавр хәҙерге ваҡытта иң бәләкәй тип иҫәпләнә. Уның кәүҙә оҙонлоғо 50 сантиметр, ауырлығы 2 килограмға яҡын булған. Ул, күрәһең, бөжәктәр, ваҡ һөтимәрҙәр һәм динозавр балалары менән туҡланған. [[2008 йыл]]да динозаврҙың  шул уҡ Төньяҡ Америкала йәшәгән һәм ''Albertonykus borealis'' исемен алған, ''Hesperonychus'' тип аталғанына ҡарағаанда ла бәләкәйерәк булған тағы бер төрөн тасуирлаһалар ҙа, палеонтологтар был турала рәсми хәбәр таратырға ашыҡмай, сөнки табылған мәғлүмәттәр етди һығымталар яһау өсөн етеңкерәмәй.


Хәҙерге баһалауҙар буйынса, ҡасандыр [[Ер|Ер йөҙөндә]] көн иткән ит менән туйыныусы йыртҡыс януарҙарҙың иң эреһе 
[[спинозавр]], ул кәүҙәһенең ҙурлығы күрһәткестәре менән хатта [[тираннозавр]]ҙы ла уҙып киткән булған: оҙонлоғо 16—18 метрға яҡын, бейеклеге 8 метр. Арҡаһы буйлап 1,8 метр бейеклеккә еткән елкән һымаҡ тире һуҙылып торған. Оҙонлоҡтары 13 метрға еткән 
[[гиганотозавр]] һәм [[кархародонтозавр]] барлыҡ динозаврҙарҙың өстән бер өлөшөнән күберәген тәшкил иткән эре ''тероподтар'' ярымотрядына ҡарай. Хәҙерге ваҡытта иң билдәле булған йыртҡыс динозавр — [[тираннозавр]] — зурлығы менә алда әйтелгән төркәмдән ныҡ ҡалышмаған. Уның иң тулы һаҡланған һөлдәһенең оҙонлоғо 12,8 метрға етә, ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә күренеүенсә, ул 15 метрға тиклем дә еткән булырға тейеш&lt;ref name=ericksonetal2004&gt;{{cite journal|last=Erickson, Gregory M.|coauthors=Makovicky, Peter J.; Currie, Philip J.; Norell, Mark A.; Yerby, Scott A.; &amp; Brochu, Christopher A.|year=2004|title=Gigantism and comparative life-history parameters of tyrannosaurid dinosaurs |journal=Nature|volume=430|issue=7001|pages=772–775|doi=10.1038/nature02699}}&lt;/ref&gt;.

[[1970 йыл]]да Монголияла ҡаҙып алынған [[дейнохейрус]]тың алғы һаны 2,5 метрға етә. Һаҡланған һөлдә ҡалдыҡтарының бик аҙ булыуы сәбәпле, был төр динозаврҙың дөйөм оҙонлоғо әлегә билдәләнмәгән. Табылғандарға ҡарап, ғалимдар дейнохейрустың оҙонлоғо 20 метрға еткән булыуы мөмкин тип фаразлай.

Динозаврҙарҙың дүрт аяҡлы һәм үлән ашаусы ''зауропод'' төркөмөнә ҡараған ''[[диплодок]], аргентинозавр, суперзавр'' һәм  ''завропосейдон'' тип исемләнгәнде оҙонлоҡҡа 25—35 метрға еткән. Самалауҙар буйынса уларҙың тағы ла эрерәктәре булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;carpenter2006&quot;&gt;Carpenter, K. (2006). «Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod ''Amphicoelias fragillimus''.» In Foster, J.R. and Lucas, S.G., eds., 2006, ''Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation.'' New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin '''36''': 131—138.&lt;/ref&gt;, әммә әлегә бындай фараздар оло шик аҫтында ҡалып килә.

=== Үрсеүе ===
Динозаврҙар ҡаты ҡабыҡлы, [[ҡоштар|ҡош]] һәм башҡа [[һөйрәлеүселәр]] йомортҡаһынан бер ни менән дә айырылмай торған, йомортҡа һалғандар. Йомортҡаны баҫыу өсөн оя төҙөгәндәр.

==== Йомортҡалары һәм оялары ====
[[Файл:Eggs of Oviraptor (Senckenberg).jpg|thumb|250px| [[Овираптор]] йомортҡалары]]
[[Файл:THERIZINOSAURUS.jpg|thumb|left|200px|Йомортҡа эсендә [[теризинозавр]] эмбрионы]]
Беренсе ҡаҙылдыҡ динозавр йомортҡаһы 1959 йылда Францияла табылған.
Был [[гипселозавр]] йомортҡалары.
Дөйөм алғанда, динозавр йомортҡалары йоморо йәки оҙонсараҡ формала. [[Теризинозавр]] йомортҡаһы тип фаразланған, Көнсығыш Ҡытайҙа табылған иң ҙур йомортҡа 45 сантиметр ҙурлыҡта. 1995 йылда Ҡытайҙа ергә күмелеп һаҡланған иң ҙур йомортҡалар ятҡылығы табыла.
[[Гоби]] сүллегендә 1923 йылда динозаврҙар ояһы табыла. Улар ояны ерҙә соҡор итеп йәки ерҙә ҡалҡып торған оя итеп эшләгән. Йомортҡаны инә динозавр баҫҡан. Ояла йомортҡалар рәтләп һәм ярымтүңәрәкләп һалынған.
2010 йылда АҠШ һәм Аргентина ғалимдары динозаврҙар йомортҡа баҫыу өсөн геотермаль сығанаҡ йылыһын файҙаланған икәнен иҫбат итте.&lt;ref&gt;[http://science.compulenta.ru/543418/ Динозавры располагали кладки яиц рядом с геотермальными источниками — Наука и техника — История, археология, палеонтология — Палеонтология — Компьюлента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100705234109/http://science.compulenta.ru/543418/ |date=2010-07-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Юҡҡа сығыуы ==
[[Файл:Impact event.jpg|thumb|250px|[[Астероид]] — динозаврҙарҙың юҡҡа сығыу сәбәптәренең береһе]]
Динозаврҙар [[аҡбур осоро]] аҙағында, яҡынса 65 миллион йыл элек юҡҡа сыҡҡан. Улар әкренләп үлеп бөткәнме, әллә ҡапыл юҡҡа сыҡынмы&lt;ref&gt;[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/254/5033/835 Science, Vol 254, Issue 5033, 835—839 PM Sheehan, DE Fastovsky, RG Hoffmann, CB Berghaus, and DL Gabriel. Sudden extinction of the dinosaurs: latest Cretaceous, upper Great Plains, USA]&lt;/ref&gt;, был һорауға хәҙерге көндә яуап юк.

Динозаврҙарҙың ҡырылыуы, «бөйөк ҡырылыу» тип аталған дәүерҙең бер өлөшө, улар менән бергә диңеҙ [[һөйрәлеүселәр]]е, [[моллюсктар]], күп кенә [[һыу үҫемдәре]] юҡҡа сыға. Барлығы диңгеҙ хайуандарының 16 % юҡҡа сыға, һәм ҡоро ерҙә йәшәүсе [[умыртҡалылар]]ҙың 18%-ы. Бер гипотеза буйынса, Мексика ярымутурауы Юкатан районына төшкән [[астероид]] йәки [[комета]] «бөйөк ҡырылыу»ға сәбәпсе була, әммә башҡа гипотезалар ҙа бар.

== Сәнғәт әҫәрҙәрендә һәм донъя мәҙәниәтендә ==
[[Файл:Hughenden-dinosaur-outback-queensland-australia.JPG|thumb|250px|right| Хьюэндендә муттабурразавр  статуяһые,  Квинсленд штаты, Австралия]]
Динозаврҙарҙы өйрәнеү һәм уның менән бәйле асыштар сағыштырмаса күптән түгел башланғанға күрә, был терминдың тарихы ни бары йөҙ илле йыл самаһы булғанға күрә, динозавр тип барлыҡ тарихҡа тиклем булған һөйрәлеүселәрҙе атайҙар. Эвалюция тарихында динозаврҙар барлыҡҡа килгәнсе миллион йылдар элек [[Триас осоро|Триас]] һәм [[Пермь осоро|Пермь осорҙарында]] ер йәҙәндә өҫтөнләк иткән анаспид һәм синаспид кеүек һөйрәлеүселәр өҫтөнлөк итеүе билдәле. Улар [[дәһшәтле пермь ҡырылыуы]] осоронда юҡҡа сығалар һәм диназарҙарыҙың ата-бабалары архозаврҙарға йәшәргә юл асалар.
Был тарихҡа тиклем булған кәҫәрткенең табылған ҡалдыҡтары  донъяның [[палеонтология]] музейҙарында яҡшы һаҡланған  булауы ла танылыуына ярҙам итә.

Шулай итеп, динозаврҙарҙаң яҡшы өйрәнелеүе, тарихи драма булған [[Аҡбур осоро]]нда уларҙың юҡҡа сығыуы, иҫ киткес ҙурлыҡта булыуы кешелек аңында киң популярлыҡ ала һәм күп һанлы әҫәрҙәрҙең геройына әйләнә.

[[Конан Дойл Артур|Артур Конан Дойл]]дың  «[[Юғалған донъя (роман)|Юғалған донъя]]» һәм [[Обручев Владимир Афанасьевич|Владимир Обручев]] тың «[[Плутония (роман)|Плутония]]»  романдарында сикләнгән тәбиғәт анклавтарында,  [[Юра осоро]]нан бирле үҙгәрештәр кисермәгән, беҙҙең көндәргә тиклем йәшәгән диновазрҙар тураһында һөйләнә. Конан Дойлдың был әҫәре бер нисә тапҡыр экранлаштырыла.

[[Гаррисон Гарри|Гарри Гаррисон]]дың  «[[Эдем (трилогия)|Эдем]]»  трилогияһында диназаврҙар һәм Мезозой эраһының башҡа йән эйәләре юҡҡа сыҡмаған, мозазаврҙарҙың тоҡомдары киң үҫешкән биологик цивилизация төҙөгәне хаҡында һөйләнә.
Америка яҙыусыһы  [[Майкл Крайтон]]  монивтары буйынса «[[Юра осоро паркы (фильм)|Юра осоро паркы]]» һәм уның дауамдары — «[[Юра осоро паркы 2: Юғалған донъя]]» һәм «[[Юра осоро паркы 3]]» фильмдары төшөрөлә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Динозаврҙар| ]]
[[Категория:Триас осоро]]
[[Категория:Юра осоро]]
[[Категория:Аҡбур дәүере]]</text>
      <sha1>ptyor0k4df7zuruzlge1o6rflm8r1ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарри Трумэн Билдинг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71009</id>
    <revision>
      <id>1299639</id>
      <parentid>1052149</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:29:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2771" sha1="gjity2qmhmsg0ebi8z5wwtvicpuabqh" xml:space="preserve">{{Infobox building
| name    = Гарри Трумэн Билдинг
| image        = United States Department of State headquarters.jpg
| caption       = The Harry S Truman Building, as seen in April 2008.
| former_names     = Main State Building
| alternate_names   = [[АҠШ Дәүләт департаменты]]
| architectural_style = [[Modernism|Modern Movement]]&lt;br /&gt;[[Stripped classical]]&lt;ref name=inventory&gt;{{cite web | url = http://www.planning.dc.gov/planning/frames.asp?doc=/planning/lib/planning/preservation/hp_inventory/inventory_narrative_sep_2004.pdf | title = District of Columbia - Inventory of Historic Sites | date = September 1, 2004 | work = District of Columbia: Office of Planning | publisher = Government of the District of Columbia | accessdate = August 8, 2009 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090717032933/http://planning.dc.gov/planning/frames.asp?doc=%2Fplanning%2Flib%2Fplanning%2Fpreservation%2Fhp_inventory%2Finventory_narrative_sep_2004.pdf |date=July 17, 2009 }}&lt;/ref&gt;
| cost         = 
| location       = 2201 C урамы, [[Northwest, Washington, D.C.|NW]]&lt;br /&gt;[[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] &lt;br /&gt;[[Америка Ҡушма Штаттары]]
| owner        = [[Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәте]]
| current_tenants   = [[АҠШ Дәүләт департаменты]]
| coordinates     = {{coord|38.8944|-77.0484|display=inline,title|type:landmark_region:US-DC}}
| start_date      = 1939
| completion_date   = 1941
| renovation_date   = 1960s, 2000s
| height        = 
| diameter       = 
| other_dimensions   = 
| floor_count     = 
| floor_area      = 139 354м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| architect      = Louis A. Simon&lt;ref name=inventory/&gt;
| other_designers   = William Dewey Foster&lt;br /&gt;[[Gilbert Stanley Underwood]]&lt;ref name=inventory/&gt;
| ren_architect    =
| ren_firm       =
| ren_oth_designers  = 
}}

'''Гарри Трумэн Билдинг''' ({{lang-en|The Harry S Truman Building}}) — йорт, 1947 йылдан [[АҠШ Дәүләт департаменты]]ның штаб-фатиры.

АҠШ-тын 33-сө Президенты [[Гарри Трумэн]] исемен йөрөтә. [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонда]] урынлашҡан.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.state.gov/ United States Department of State]''official website''
* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151211124240/http://www.state.gov/ |date=2015-12-11 }} [[Diplomatic Reception Rooms, U.S. Department of State]]

{{әҙерләмә}}
[[Категория:АҠШ иҫтәлекле урындар]]</text>
      <sha1>gjity2qmhmsg0ebi8z5wwtvicpuabqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>23 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71369</id>
    <revision>
      <id>1299651</id>
      <parentid>1244804</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T19:46:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1299651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22221" sha1="07q5a841b186s6kem31wkop2uglgaw9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''23 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 174-се ([[кәбисә йыл]]ында 175-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 191 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның дәүләт хеҙмәте көнө.
** Тол ҡатындар көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Олимпиада]] көнө.
=== Рәсми булмаған ===
* Яҙыу машинкаһы тыуған көн.
* Үпкә-рәнйеүҙәрһеҙ көн.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Армения}}: Физкультура көнө.
* {{Флагификация|Молдавия}}: Суверенитет көнө.
[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡатын-ҡыҙ]]-[[Инженерлыҡ эше|инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Балалайка (халыҡ музыканттары) көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Полиция көнө.
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: Дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәр көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1846]]: [[Бельгия]]ла саксофонға [[Патент хоҡуғы|патент]] алына. 
* [[1937]]: Советтарҙың X Бөтә Башҡортостан съезы [[Башҡорт АССР-ы]]ның икенсе Конституцияһын ҡабул итә. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2000]]: [[Нефтекама]] ҡалаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]] филиалын асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Шәрифйәнов Измаил Ибраһим улы]] (1940), [[Фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1987 йылдан Ҡазан дәүләт университеты һәм  Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—2010 йылдарҙа яңы һәм өр-яңы тарих кафедраһы мөдире. Тарих фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2010) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ҡазан университетының атҡаҙанған профессоры (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Миңлеғәле Мөхәмәтғәле улы]] (1955), [[спорт]]сы. [[Саңғы спорты|Саңғы ярышы]] буйынса 1980—1988 йылдарҙа [[СССР]]-ҙың, 1993—2000 йылдарҙа [[Рәсәй]]ҙең йыйылма командаһы ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000). Һаңғырауҙар араһында Бөтә донъя ҡышҡы уйындарының (1983) ике тапҡыр чемпионы, эстафетала [[Европа]] (2000) чемпионы, 10, 15 һәм 30 километрға ярыштарҙа СССР (1980—1985) һәм [[РСФСР]] (1980—1985, 1988) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡырмыҫҡалы районы]] [[Урал (Ҡырмыҫҡалы районы)|Урал]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтзарипова Эльмира Нәзиф ҡыҙы]] (1960), [[йыр]]сы (лирик сопрано), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. 1997 йылдан (өҙөклөк менән) [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 2014 йылдан — режиссёр, бер үк ваҡытта 2009 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1996).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Кузнецов Николай Дмитриевич]] (1911—1995), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], ааиация һәм ракета двигателдәре конструкторы. 1943 йылдан [[Өфө моторҙар эшләү заводы]]ның баш конструктор урынбаҫары, 1946 йылдан — баш конструктор; 1949 йылдан – ул ваҡыттағы [[Куйбышев]] ҡалаһындағы реактив двигателдәрен тәжрибә нигеҙендә етештереүсе 2-се дәүләт тәжрибә заводы (хәҙер уның исемендәге Һамар ғилми-техник комплексы) директоры. Ике тапҡыр [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1957, 1981). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Аҡтүбә (Ҡаҙағстан)|Аҡтүбә]] ҡалаһынан. 
* [[Хәлимов Зәбир Бәхти улы]] (1936), механизатор. [[Миәкә районы]]ның тракторсыһы, бригадиры. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Абдуллин Венир Ғөбәйҙулла улы]] (1941—28.10.2011), эшсе, рационализатор, йәмәғәтсе. 1959—2001 йылдарҙа «[[Салауатнефтемаш]]» заводының иретеп йәбештереүсеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры, [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] почётлы гражданы (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дәүләкән районы]] [[Суйынсы (Дәүләкән районы)|Суйынсы]] ауылынан.
* [[Йәрмөхәмәтова Мәфрүзә Заһир ҡыҙы]] (1951), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-педиатр. 1976 йылдан [[Күгәрсен районы]] [[Йомағужа (Күгәрсен районы)|Йомағужа]] участка дауаханаһы табибы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Воротникова Людмила Петровна]] (1956), [[театр]] актёры, режиссёр. 1982 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1996 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]] актёры, 1999 йылдан — [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]]ның әйҙәүсе актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы. Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]] Панин районы Ҡыҙыл Лиман ауылынан.
* [[Ғәлиев Фәрит Хәтип улы]] (1956), [[фән|ғалим]]-[[хоҡуҡ]] белгесе. 1979 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]], 2022 йылдан — [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]] уҡытыусыһы. Юридик фәндәр докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Яңы Нуғай]] ауылынан.
* [[Петровская (Лесунова) Людмила Витальевна]] (1971), [[Журналистика|журналист]]. 1995 йылдан «[[Башинформ]]» мәғлүмәт агентлығы хеҙмәткәре: етәксе, 2002 йылдан иҡтисад бүлеге мөдире — етәксе урынбаҫары, 2003 йылдан — «БашвестЪ» интернет гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары, 2005 йылдан — генераль директорҙың махсус вәкиле, 2006 йылдан — «Башинформвидео» хеҙмәте генераль директорының махсус вәкиле — етәксеһе; 2008 йылдан — «Ардо» (Өфө) ижади берекмәһе директоры. [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2002). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Харисов Мөнәүәр Харис улы]] (1922—22.04.1993), [[Педагогика|педагог]]. 1947—1954 һәм 1956—1982 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы һәм директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Ярлыҡап]] ауылынан.
* [[Усманов Фларит Фоат улы]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны. 1985 йылдан [[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]] үҙәк район дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире, 1992 йылдан — дауахананың баш табибы; 2007—2019 йылдарҙа [[Асҡын районы|Асҡын район]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Билгеш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бәҙретдинов Ришат Рафаэль улы]] (1962), табип, хужалыҡ эшмәкәре. Асы шифаханаһының элекке директоры. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Йыланыш (Мәсетле районы)|Йыланыш]]  ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ожаровский Владимир Фёдорович]] (1848—4.09.1911), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре, 1906—1911 йылдарҙа Ырымбур губернаторы һәм [[Ырымбур казак ғәскәре]]нең наказлы атаманы. 
* [[Ключарев Александр Степанович]] (1853—?), [[Рәсәй империяһы]]ның дәүләт эшмәкәре. Тайный советник (1911). Хоҡуҡ кандидаты. 1905—1911 йылдарҙа [[Өфө]] губернаторы. [[Уфимский край (гәзит)|«Уфимский край»]] гәзитен ойошторусы һәм уның мөхәррире. Сығышы менән [[Тифлис]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Чабанова Елена Ивановна]] (1908—28.05.1987), малсы. 1931—1957 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Таналыҡ» совхозының быҙау ҡараусыһы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1957). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]] [[Кваркен районы]] Ново-Курский ауылынан. 
* [[Лунёв Павел Петрович]] (1913—20.09.1968), зоотехник. 1955 йылдан Хәйбулла районы «Красный доброволец» колхозы рәйесе, 1962 йылдан — район ветеринария аптекаһы мөдире, 1965—1968 йылдарҙа Степной совхозы зоотехнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1957). Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһе Үрге Урал районы Ҡарағай ауылынан. 
* [[Черкасов Владимир Иванович]] (1918—22.10.1943), 1939 йылда Халхин-Гол йылғаһындағы алыштарҙа ҡатнашҡан, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир, пулемёт расчёты командиры, сержант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1943, үлгәндән һуң). 
* [[Иванова Валентина Васильевна]] (1943), [[Бәләбәй районы]] үҙәк мәҙәниәт һарайының «Русские звоны» халыҡ хоры етәксеһе, [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Иванов Пётр Фёдорович]] (1943), инженер-химик-технолог, йәмәғәтсе. 1971 йылдан Туймазы химик машиналар эшләү заводының баш инженер урынбаҫары, баш инженеры, 1976 йылдан  — директоры; 1994 йылдан Туймазы ҡала хакимиәте башлығы; Башҡортостан Юғары Советының халыҡ депутаты (1990—1995), беренсе саҡрылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе, Рәсәйҙең һөнәри-техник белем биреү отличнигы. Сығышы менән Украинаның Ворошиловград өлкәһенән.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Шакиров Йыһандар Таһир улы]] (1914—6.05.2006), умартасы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), биология фәндәре кандидаты (1967), доцент (1968). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған зоотехнигы (1985), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
* [[Дмитриев Юрий Константинович]] (1949), ғалим-инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1970—2009 йылдарҙа «Каустик» заводының (артабан производство берекмәһенең һәм ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан — баш инженеры, 2005 йылдан — генераль директоры. 2009 йылдан [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Павлинич Сергей Петрович]] (1954), ғалим-инженер‑механик, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2004—2013 йылдарҙа [[УМПО|Өфө двигателдәр эшләү заводының]] техник директоры. Бер үк ваҡытта 2009 йылдан — [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007) һәм атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (2006). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан.
* [[Таһиров Илгиз Тайфур улы]] (1984), театр актёры. 2009 йылдан [[Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры]] артисы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1750]]: Деода де Доломьё, [[Франция]] [[Геология|геологы]], минералог ([[доломит]] [[минерал]]ына уның исеме бирелгән).
* [[1855]]: Лидия Цераская, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың [[ҡатын-ҡыҙ]] [[Астрономия|астрономы]], яҡтылыҡтары үҙгәреп торған 219 [[йондоҙ]]ҙо асыусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1889]]: [[Анна Ахматова]], Рәсәй империяһы, [[Совет Рәсәйе]] һәм СССР шағиры, [[тәржемә]]се һәм [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]].
* [[1910]]: Жан Ануй, Франция [[драма]]тургы.
* [[1925]]: Усман Әхмәтйәнов, СССР режиссёры, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976).
* [[1930]]: Донн Фултон Айзели, [[АҠШ]]-тың хәрби осоусыһы, НАСА [[Астронавт|астронавы]].
* [[1935]]: Әнәс Хәсәнов, СССР-ҙың [[КПСС|партия]] һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы, [[Журналистика|журналист]] һәм тәржемәсе, [[Татарстан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
* [[1940]]: Стюарт Сатклифф, [[Британия]] рәссамы, [[музыка]]нт, «[[The Beatles]]» төркөмөнең беренсе бас-[[гитара]]сыһы.
* [[1945]]: Джон Гаранг, [[Судан]]дың Азатлыҡ Халыҡ Армияһы етәксеһе, илдең вице-президенты.
* [[1965]]: Валерий Меладзе, [[йыр]]сы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2006).
* [[1995]]: Данна Паола, [[Мексика]] йырсыһы, актриса.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:23 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е23]]
[[Категория:23 июнь]]</text>
      <sha1>07q5a841b186s6kem31wkop2uglgaw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гастев Алексей Капитонович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87832</id>
    <revision>
      <id>1299641</id>
      <parentid>1284102</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19629" sha1="ourbu904fi801my367423xvuy5atwb0" xml:space="preserve">{{Политик
| Имя              = Алексей Капитонович Гастев
| Оригинал имени   = 
| Изображение             = A gastev sm.jpg
| Ширина           = 
| Описание изображения          = 
| Имя при рождении = 
| Псевдонимы       = 
| Дата рождения    = 08.10.1882 (26.09)
| Место рождения   = Суздаль ҡалаһы, [[Рәсәй империяһы]]
| Дата смерти      = 15.04.1939
| Место смерти     = «Коммунарка» полигоны, [[СССР]]
| Гражданство      = [[Рәсәй империяһы]], [[СССР]]
| Вероисповедание  = 
| Партия           = РСДРП(б) (1900—1907), ВКП(б) (1931 йылдан алып)
| Основные идеи    = хеҙмәтте ғилми ойоштороу
| Род деятельности = революционер, ғалим
| Награды          = {{Орден Трудового Красного Знамени}}
| Сайт =
}}
'''Алексей Капитонович Га́стев''' ({{OldStyleDate|8|октябрь|1882|26|сентябрь}}, Суздаль — [[15 апрель]] [[1939 йыл]]&lt;ref&gt;[http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1114787844 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt;, Мәскәү) — рус революционеры, профсоюз эшмәкәре, шағир һәм яҙыусы, хеҙмәтте ғилми ойоштороуҙың теоретигы һәм Үҙәк хеҙмәт институты етәксеһе. 1931 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Пролеткульттың идеологтарының береһе. Мәскәүҙә билдәле &quot;Яҙыусылар кооперативы йорто&quot;нда йәшәй. Әҙәби псевдонимдары — ''А. Зорин, И. Дозоров, А. З., А. Зарембо, А. Набегов.''

== Биографияһы ==
Гастев Алексей Капитонович 1882 йылда Суздаль ҡалаһында уҡытыусы һәм тегенсе ғаиләһендә тыуған. Уға ике йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Ҡала училищеһын һәм техник курстарҙы тамамлағандан һуң Мәскәү уҡытыусылар институтына уҡырға инә, әммә 1902 йылда сәйәси эшмәкәрлеге өсөн — Н. А. Добролюбовтың үлеүенә 40-йыллығына бағышлап ойошторолған демонстрация өсөн был уҡыу йортонан ҡыуып сығарыла&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/Алексей%20Капитонович%20Гастев/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/ Гастев Алексей Капитонович — Революционеры — Яндекс. Словари&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1901 йылда РСДРП-ға инә һәм профессиональ революционер булып китә. 1903 йылда Вологда губернаһының Усть-Сысольск ҡалаһына (хәҙерге [[Сыктывкар]]) һөргөнгә ебәрелә, унан 1904 йылдың 10 июнендә сит илгә ([[Франция]]ға) ҡаса.

1904 йылда [[Париж]]да слесарь булып эшләй һәм Социаль фәндәренең юғары мәктәбендә белем ала. Шул уҡ йылда уның һөргөнгә ебәрелгәндәрҙең тормошо хаҡында булған тәүге хикәйәһе баҫылып сыға.

1905 йылда Гастев Рәсәйгә ҡайта һәм [[Беренсе рус революцияһы]] осоронда Кострома эшсе депутаттар советы рәйесе һәм хәрби дружина етәксеһе итеп һайлана.

1906 йылда Алексей Гастев РСДРП-ның IV съезына делегат итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/2_KPSS/07905.asp Делегаты IV-го съезда РСДРП 10 — 25.4(23.4 — 8.5).1906]&lt;/ref&gt;. 1908 йылда большевиктар рәтенән сыға.

1910 йылда йәнә Парижға китә, бында слесарь булып эшләй. Парижда Берләшкән эшселәр клубының секретары була, синдикалист һәм кооператив хәрәкәттәрендә ҡатнаша. 1913 йылда Санкт-Петербургҡа ҡайтып заводта эшләй.

1914 йылда Нарым крайына һөргөнгә ебәрелә, унан ҡаса һәм шул уҡ йылдан алып Васильев фамилияһы аҫтында [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында йәшәй&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 Деятели революционного движения в России: биобиблиографический словарь: От предшественников декабристов до падения царизма: В 5 т. — М.: Изд-во Всесоюзного общества политических каторжан и ссыльно-поселенцев, 1927—1934.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314175454/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%A0%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%8B/%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9%20%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/?ncrnd=5549 |date=2014-03-14 }}&lt;/ref&gt;. Февраль революцияһынан һуң [[Петроград]]ҡа китә.

1917—1918 йылдарҙа Бөтә Рәсәй эшсе-металлургтар союзының үҙәк комитетының секретары итеп һайлана. [[Мәскәү]]ҙең, [[Харьков]]тың һәм Николаевтың заводтары идаралығында эшләй, профсоюз һәм ойоштороу-мәҙәни эшендә әүҙем шөғөлләнә.

1919 йылдың декабрендә [[Новосибирск|Новониколаевск]] ҡалаһында енәйәт тикшереүе башлығы булып хеҙмәт итә.

1921 йылда Үҙәк хеҙмәт институтына нигеҙ һала һәм уның етәксеһе була. Институт директоры булараҡ Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы янында Хеҙмәтте ғилми ойоштороу буйынса совет рәйесенең урынбаҫары була, ә 1926 йылдан алып — уның рәйесе итеп тәғәйенләнә.

1926 йылда Үҙәк хеҙмәт институтының биш йыллығына арнап «айырмалы энегияһы һәм эшенә тоғро булғанлығы өсөн» [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] бүләкләнгән.

1932 йылдан алып 1936 йылға тиклем Хеҙмәт һәм Оборона Советы янындағы Стандартизация буйынса бөтә союз комитетының рәйесе, һәм тағы ла «Стандартизация хәбәрҙәре» ({{lang-ru|«Вестник стандартизации»}}; хәҙерге — «[http://www.ria-stk.ru/stq Стандарты и качество]») журналының баш мөхәррире була.

1935 йылда Гастев [[Стокгольм]]да уҙғарылған Стандартизация буйынса халыҡ-ара конгресста совет делегацияһын етәкләгән.

1938 йылдың 8 сентябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) органдары менән ҡулға алына һәм 1939 йылдың 15 апрелендә атылған.

=== Ғаиләһе ===
'''Ҡатыны''': Анна Ивановна Васильева (1906 йылдан алып 1917 йылға тиклем), Софья Абрамовна Гринблат (1917 йылдан алып)&lt;ref&gt;[http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1269311997 Современная русская поэзия — интернет-альманах «Красный Серафим» — Связь времён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140827100352/http://serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1269311997 |date=2014-08-27 }}&lt;/ref&gt;.

'''Балалары''' (икенсе никахтан):
* Пётр Гастев (1921—1943) — 1943 йылда [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда [[Курск]] янында һәләк булған.
* Алексей Гастев (1923—1991) — совет кинодраматургы, яҙыусы, сәнғәт белгесе.
* Юрий Гастев (1928—1993) — философ, математик, хоҡуҡ яҡлаусыһы.

== Хеҙмәтте ғилми ойоштороу өлкәһендә идеялары ==
Алексей Гастев даими рәүештә [[Генри Форд]] менән хат алышҡан&lt;ref&gt;[http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&amp;links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&amp;img=brief.gif&amp;name=gastev Economicus.Ru — Галерея экономистов — Алексей Капитонович Гастев&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&amp;links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&amp;img=brief.gif&amp;name=gastev |date=2020-06-06 }}&lt;/ref&gt;.

Айырыуса системаны һәм ойоштороуҙы билдәләгән Фредерик Тейлорҙан һәм етештереү техникаһын камиллаштыуҙа иғтибарын туплаған Генри Фордтан айырмалы рәүештә Гастев кеше факторына айыусар баҫым яһаған. Уның фекеренсә, предприятиеның эшендә төп ролде кеше башҡара, һәм шунлыҡтан ойоштороуҙың эффектлығы эш урынындағы һәр бер кешенең шәхси эффектлығына бәйле{{sfn| Архангельский и др. |2012| с — 8}}.

== Әҙәби ижады ==
1913—1919 йылдарҙа шиғырҙар яҙған, төп формалары — прозалағы шиғырҙар. 1918 йылда «Алдынғы эшселәр шиғриәте» ({{lang-ru|«Поэзия рабочего удара»}}) шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға, ул 1926 йылға тиклем алтыр тапҡыр ҡабат нәшер ителә. 1920 йылдан алып тик мәҡәләләр генә яҙған.

== Хәтер ==
А. К. Гастев хөрмәтенә Суздаль ҡалаһының урамдарының береһе аталған&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/street/1152436/ru/%D1%83%D0%BB-%D0%93%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%B0]&lt;/ref&gt;. Иң яҡшы коллективтарҙы тәбрикләүсе кубокта уның исемен йөрөтә&lt;ref&gt;[http://www.leanforum.ru/library/r24/1976.html Алексей Гастев: перечитывая заново]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Библиография ==
* Поэтический сборник — [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0010.shtml «Поэзия рабочего удара»], П., 1918 (2-е изд., 1919; 3-е изд., Пг.1921; последнее М. 1971);
* Статья «Индустриальный мир», Харьков, 1919; Время. М., 1923;
* Книга стихов [http://az.lib.ru/g/gastew_a_k/text_0005.shtml «Пачка ордеров»], Рига, 1921 — последняя книга стихов А.Гастева (изд. ВЦСПС, М., 1923 и изд. 5-е и 6-е, 1924 и 1925 включают оба вышеназванных сборника; последнее М. 1971)
* «Как надо работать», 1921 (1-е изд. М., 1966, [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&amp;blang=ru&amp;page=Book&amp;id=116746 2-е изд. М., 1972])
* «Юность иди!», М., ВЦСПС, 1923. 72 с. 10 000 экз.
* Статья «Снаряжение современной культуры», 1923
* Статья «Восстание культуры», 1923
* Статья «Новая культурная установка», 1923 (2‑е изд. М., 1924)
* «Трудовые установки», М., ЦИТ, 1924, 302 с. + альбом илл. 3 000 экз. ([http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&amp;blang=ru&amp;page=Book&amp;id=87438 2-е изд. М., 1973])
* «Профессиональные союзы и организация труда», изд-во Ленинградского Губернского Совета профессиональных союзов, 1924
* Книга «Плановые предпосылки», изд-во НКРКИ СССР, М., 1926, работа посвящена анализу резолюции [[Пленум ЦК ВКП(б)|Пленума ЦК ВКП(б)]] от 6—9 апреля 1926 г. «О хозяйственном положении и хозяйственной политике» (с [http://grachev62.narod.ru/stalin/t8/t8_10.htm докладом на эту тему] выступал И. В. Сталин)
* Статья «Установка производства методом ЦИТ», М., 1927
* Статья «Нормирование и организация труда» (Общее введение в проблему), М., ВЦСПС, 1929. 118 с. 5 000 экз.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Первый в России: Иваново-Вознесенский общегородской совет рабочих депутатов 1905 года в документах и воспоминаниях. М., 1975.
* 1905 год в Костроме: сборник статей.
* Кравченко, А. И. Классики социологии менеджмента: Ф. Тейлор, А. Гастев. СПб, 1998.
* {{книга |автор=Казак В. |заглавие=Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917/[пер. с нем.].|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=РИК «Культура» |год=1996 |том= |страниц=XVIII, 491, [1] |страницы= |isbn=5-8334-0019-8 |ref= }}
* {{книга |автор= Глеб Архангельский, Марианна Лукашенко, Татьяна Телегина, Сергей Бехтеров
|заглавие= Тайм-менеджмент. Полный курс|оригинал= |издательство= Альпина Паблишер
|год= 2012|место = М.|серия= |страниц= 312|isbn= 978-5-9614-1881-1|ref= Архангельский и др.}}
* Johansson, Kurt. Aleksej Gastev, Proletarian Bard of the Machine Age. Stockholm, 1983.
* Bailes, K.E. Alexei Gastev and the Soviet Controversy over Taylorism, 1918—1924 // Soviet Studies. Glasgow, UK. 1977.
* Maier, C.S. Between Taylorism and Technology: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920’s // Journal of Contemporary History. London. 1970. Vol. 5. No. 2. P. 27-61.
* Sorenson J.B. The Life and Death of Soviet Trade Unionism, 1917—1928. New York, 1969.
* Williams, R.C. Collective Immortality: The Syndicalist Origins of Proletarian Culture, 1905—1910 // Slavic Review. Champaign, IL, USA. 1980. Vol. 5. No. 3. P. 389—402.
* Лучесский К. Вещи поют. Рассказы о технической эстетике. М. Детская литература, 1971. 125 с., ил.

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/БСЭ/Гастев%20Алексей%20Капитонович/}}, [http://slovari.yandex.ru/Революционеры/Гастев%20Алексей%20Капитонович/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Лит.%20энциклопедия/Гастев/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://slovari.yandex.ru/Гуманитарный%20словарь/Гастев%20Ал.%20Капитонов/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* Э. Б. Корицкий. [http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&amp;links=./ru/gastev/biogr/gastev_b1.txt&amp;img=brief.gif&amp;name=gastev А. К. Гастев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200606141957/http://economicus.ru/cgi-ise/gallery/frame_rightn.pl?type=ru&amp;links=.%2Fru%2Fgastev%2Fbiogr%2Fgastev_b1.txt&amp;img=brief.gif&amp;name=gastev |date=2020-06-06 }}
* [http://www.pseudology.org/people/Gastev_AK.htm Хронология жизни А. К. Гастева]
* [http://www.leanforum.ru/zachem_rossii_kubok_gasteva/ Алексей Баранов. Зачем России Кубок Гастева?]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1114787844 Последние месяцы жизни Алексея Капитоновича Гастева в материалах его следственного дела в Центральном Архиве ФСБ]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140314191413/http://www.serafim.spb.ru/index.php?lan=0&amp;module=6&amp;article_id=1114787844 |date=2014-03-14 }}
* [http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html Презентация «Гастев Алексей Капитонович»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029195925/http://prezentacii.com/obschestvoznanie/10344-gastev-aleksey-kapitonovich.html |date=2013-10-29 }}

[[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй шағирҙары]]
[[Категория:Сәйәсмәндәр]]
[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]</text>
      <sha1>ourbu904fi801my367423xvuy5atwb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Денисова Наталья Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90422</id>
    <revision>
      <id>1299656</id>
      <parentid>1224934</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6009" sha1="4c09uaac3ivuod6ldi9d0146dgvnueu" xml:space="preserve">{{Персона
 |имя                  = Наталья Александровна Денисова
 |оригинал имени       = 
 |имя при рождении     = 
 |изображение          = 
 |ширина               = 
 |описание изображения = 
 |дата рождения        = 2.11.1976
 |место рождения       = Инта, Коми АССР, РСФСР
 |гражданство          = {{USSR}} {{RUS}}
 |подданство           = 
 |дата смерти          = 
 |место смерти         = 
 |отец                 = 
 |мать                 = 
 |супруг               = 
 |супруга              = 
 |дети                 = 
 |род деятельности     = [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуар]]
 |награды и премии     = 
 |автограф             = 
 |сайт                 = 
 |викисклад            = 
}}
{{ФШ|Денисова}}
'''Ната́лья Алекса́ндровна Дени́сова''' ([[2 ноябрь]] [[1976 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[Социаль эшҡыуарлыҡ|социаль эшҡыуары]]. Иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслашыусы [[Аврора (ат үҙәге)|«Аврора» ат үҙәгенең]] нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе{{sfn|Московская|2013|с=114}}.

== Тормош юлы ==
Наталья Александровна Денисова 1976 йылдың 2 ноябрендә Коми АССР-ының Инта ҡалаһында тыуған. 1991 йылда үҙенең туған ҡалаһында мәктәпте тамалап [[Мәскәү]]гә бара. Юғары белемде Мәскәү дәүләт физик культура академияһында физик культура кафедраһында ала. Әлеге ваҡытта Питирим Сорокин исемендәге Сыктывкар дәүләт университетының тарих һәм хоҡуҡ факультеты студенткаһы булып тора.

2003 йылда Наталья Александровна Денисова үҙенең йорт хужалығы нигеҙендә [[Аврора (ат үҙәге)|«Аврора» ат үҙәген]] аса, ул иппотерапияла һәм инвалидтар өсөн ат спортын үҫтереүҙә махсуслаша{{sfn|Московская|2013|с=114}}.

2013 йылға ҡарата ойошма инвалидтар араһында ике ярыш үткәрә (беренсеһендә — 6, икенсеһендә 17 инвалид ҡатнаша){{sfn|Московская|2013|с=115}}. Тәүге ярыш 2008 йылда уҙғарыла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sportrk.ru/news/396/|title=1 августа в м.Давпон в конном центре «Аврора» состоялось первенство ФСКИ «Вега» по конному спорту среди инвалидов.|date=5 августа 2008|publisher=Агентство Республики Коми по физической культуре и спорту|accessdate=2015-06-14|archiveurl=https://archive.is/0Au3s|archivedate=14 июня 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505003124/http://www.sportrk.ru/news/396/ |date=2015-05-05 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда [[Кострома]] ҡалаһында үткәрелгән ат спорты буйынса Рәсәй беренселегендә Наталья Денисова беренсе урын яулай{{sfn|Московская|2013|с=115}}. 2013 йылдың авгусында «Аврора» үҙәге ат спорты буйынса Сыктывкар ҡала ярышында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;БНК&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.bnkomi.ru/data/news/21846/|title=В Сыктывкаре стартовало городское первенство по конному спорту|date=9 августа 2013|publisher=БНК|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/IIKkd|archivedate=14 июня 2015}}&lt;/ref&gt;.

Наталья Денисова «Герасимов йәрминкәһен» үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://vperedgazeta.ru/obshestvo/god-ot-goda-krashe-06-09-2013.html|title=Год от года краше!|date=6 сентября 2013|publisher=Газета Усть-Вымского района «Вперёд»|accessdate=|archiveurl=|archivedate=14 июня 2015}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
2003 йылдан башлап [[Сыктывкар]] ҡалаһында йәшәй, кейәүҙә, ике бала тәрбиәләй — улы Геральд һәм ҡыҙы Аврора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Ҡалып:Китап|автор = Коллектив авторов|часть = Глава 5. Четыре истории социальных предприятий|заглавие = Социальное предпринимательство в России и в мире. Практика и исследования|ссылка = https://books.google.ru/books?id=_46UggZrey8C&amp;dq=Социальное+предпринимательство+в+России+и+в+мире:+практика+и+исследования&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=4d9AVbCHKIqcsAGFuoHoAQ&amp;ved=0CCUQ6AEwAA|ответственный = Редактор Московская А. А., рецензент Чепуренко А. Ю.|издательство = Высшая школа экономики|год = 2013|страницы = 114-124|страниц = 286|isbn = 5759808834|ref = Московская}}

[[Категория:Социаль эшҡыуарҙар]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>4c09uaac3ivuod6ldi9d0146dgvnueu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Забавушка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90494</id>
    <revision>
      <id>1299682</id>
      <parentid>1183130</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7362" sha1="qufpuwof2j0nt6hxy2zilkd9pqe5z29" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = «Забавушка» балалар өсөн халыҡ уйынсыҡтар музейы
 |sort            = Забавушка
 |оригинал        = 
 |файл            = 
 |размер          = 
 |подпись         = 
 |основан         = 1998 
 |основатель      = Алексей Санкин
 |посетители      = 
 |директор        = Алексей Санкин
 |местонахождение = {{Флагификация|Россия}}: [[Мәскәү]]
  |lat_dir =  |lat_deg =  |lat_min =  |lat_sec = 
  |lon_dir =  |lon_deg =  |lon_min =  |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |ссылка          = http://www.zabawushka.ru/
 |Commons         = 
 |позиционная карта       = 
  |размер карты           = 
 |позиционная карта 2     = 
  |размер карты 2         = 
}}
'''«Забавушка» балалар өсөн халыҡ уйынсыҡтар музейы''' — Мәскәү балалар халыҡ уйынсыҡтары интерактив музейы.

Музейҙың фонды балалар өсөн генә тәғәйен{{sfn|Московская|2013|с=140}}. Музейҙың экспонаттары менән балаларға уйнарға рөхсәт ителә{{sfn|Московская|2013|с=141}}. Музейҙың маҡсаты Рәсәй халыҡ уйынсыҡтарын популярлаштырыу&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mospravda.ru/culture_spectacles/article/narodnaya_igryshka_darit_krilya/|title=Народная игрушка дарит крылья|last=Минашкина|first=Елена|date=16 октября 2012|publisher=Московская правда|accessdate=2015-04-30|archiveurl=https://archive.is/48XI8|archivedate=30 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://archive.is/20150430001056/http://mospravda.ru/culture_spectacles/article/narodnaya_igryshka_darit_krilya/ |date=2015-04-30 }}&lt;/ref&gt;. Музейға инеү түләүле, килем сығымдарҙы ҡаплау өсөн китә. Музей мәктәпкә тиклемге һәм башланғыс мәктәп йәшендәге балаларға тәғәйен{{sfn|Московская|2013|с=140}}.

Дәүләт ярҙамы һәм президент гранты алырға тырышыу уңышлы булмай{{sfn|Московская|2013|с=144-145}}. Ойошма етәксеһе музейҙы сәнғәт фәне социаль-профессиональ селтәренә индереүҙән баш тарта{{sfn|Московская|2013|с=147-148}}.

== Тарихы ==
1998 йылда музей «Традиция» халыҡ сәнғәтен яратыусылар ойошмаһы булып төҙөлә, төҙөүсөһе һәм етәксеһе Алексей Санкин{{sfn|Московская|2013|с=141}}. 2002 йылдың 5 сентябрендә ойошма «Возвращение народной игрушки» хәйриә акцияһы үткәрә&lt;ref&gt;{{статья|заглавие=Русские игрушки побеждают покемонов|издательство=День|год=2002|номер=9}}&lt;/ref&gt;. 2002 йылдың 12 февралендә тағын күргәҙмә үткәреү башлана, Рәсәйҙең ун биш төбәгенән егерме промыслаларҙың вәкиле ҡатнаша. Күргәҙмәнең башланыуы гел күсерелеп килә һәм 2002 йылдың 12 февраленән ул рәсми булмаған рәүештә эшләй&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.newsru.com/cinema/12feb2002/igrushki.html|title=На выставке русской народной игрушки можно будет поиграть и даже унести любую игрушку с собой|date=12 февраля 2002|publisher=NEWSru.com|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/1LMyT|archivedate=29 апреля 2015}}&lt;/ref&gt;. 2002 йылдың 27 июненән күргәҙмә рәсми рәүештә эшләй башлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://izvestia.ru/news/263646|title=Детский сад|last=Бурмистрова|first=Татьяна|date=27 июня 2002|publisher=Известия|accessdate=2015-04-30|archiveurl=https://archive.is/YUK74|archivedate=30 апреля 2015}}&lt;/ref&gt;. 1990 йылдар аҙағында ойошма тик балалар күргәҙмәләре һәм семинарҙары менән генә шөғөлләнә, музейға төрлө спонсорҙар ярҙам итә, шул иҫәптә Сорос фонды ла бар. Һуңынан музей ҡуртымға бина ала һәм үҙен ҡарарға етерлек аҡса эшләй башлай{{sfn|Московская|2013|с=142}}. 2008 йылдың 16-18 сентябрендә музей «Кремль — детям» фестивалендә ҡатнаша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kreml.ru/research/conferences-and-seminars002y8/kreml-detyam-2008/|title=Информация о регистрации участия|date=16 сентября 2008|publisher=Музеи Московского Кремля|accessdate=2015-04-29}}&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың 3 сентябрендә музей «Возрождение традиций» күргәҙмәһен үткәрә, унда һәр экспонатты тотоп ҡарау мөмкинлеге була һәм һәр балаға буялмаған тәтәй бирәләр, улар уны музейҙа буяй алалар&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://vao.mos.ru/presscenter/news/detail/646292.html|title=В музее «Забавушка» можно поиграть с экспонатами-игрушками|date=3 сентября 2012|publisher=Префектура восточного административного округа Москвы|accessdate=2015-04-29|archiveurl=https://archive.is/seljS|archivedate=29 апреля 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190322/http://vao.mos.ru/presscenter/news/detail/646292.html |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Коллектив авторов|часть=Глава 5. Четыре истории социальных предприятий|заглавие=Социальное предпринимательство в России и в мире. Практика и исследования|ссылка=https://books.google.ru/books?id=_46UggZrey8C&amp;dq=Социальное+предпринимательство+в+России+и+в+мире:+практика+и+исследования&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ei=4d9AVbCHKIqcsAGFuoHoAQ&amp;ved=0CCUQ6AEwAA|ответственный=Редактор Московская А. А., рецензент Чепуренко А. Ю.|издательство=Высшая школа экономики|год=2013|страницы=140-148|страниц=286|isbn=5759808834|ref=Московская}}


[[Категория:Социаль эшҡыуарлыҡ ойошмалары]]
[[Категория:Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ]]</text>
      <sha1>qufpuwof2j0nt6hxy2zilkd9pqe5z29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вологда өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94881</id>
    <revision>
      <id>1299631</id>
      <parentid>1276668</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8995" sha1="kaq9gw0mymq2ld9oejyaapu6ssb5skg" xml:space="preserve">{{Рәсәй төбәктәре буйынса мәғлүмәт|
|RuNm       = Вологда өлкәһе
|OfNm1      = 
|FSFlag=[[Файл:Flag of Vologda oblast.svg|160px|Вологда өлкәһе флагы]]	
|FSCoA=[[Файл:Coat of arms of Vologda oblast.svg|100px|Вологда өлкәһе гербы]]
|FlagLnk=Вологда өлкәһе флагы
|CoALnk=Вологда өлкәһе гербы
|FSMap      = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Vologda Oblast.svg|350px|Вологда өлкәһе]]
|FSCtrWhat  = Административ үҙәк
|FSCtrNm    = [[Вологда]]
|AreaRnk    = 26-сы
|TotArea    = {{formatnum:{{ПлощадьРегионы|Вологодская область}}}}
|WaterPrcnt = 11,7
|PopRnk     = 43-сө
|PopQty     = {{ Население | Вологодская область | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Вологодская область | г }}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население | Вологодская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Вологодская область}}) round 2 }} кеше
|GDP        = {{ВРП|39}}
|GDPCtDate  = {{ВРП|Дата}}
|GDP(PPP)   = 204
|GDPRnk     = 39-cs
|FedDistrNm = [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы|Төньяҡ-Көнбайыш]]
|EcRegNm    = Төньяҡ
|CadNo      = 35
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Олег Александрович Кувшинников
|LegislTtl  = Өлкә думаһы рәйесе
|LegislNm   = Георгий Егорович Шевцов
}}
'''Вологда өлкәһе''' — [[Рәсәй Федерацияһы]] субъекты, [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округ]] составына инә.

Административ үҙәге — [[Вологда]] ҡалаһы.

== Географияһы ==
Вологда өлкәһе төньяҡта — [[Архангельск өлкәһе]], көнсығышта — [[Киров өлкәһе]], көньяҡта — [[Кострома өлкәһе|Кострома]] һәм [[Ярославль өлкәһе|Ярославль]] өлкәләре, көньяҡ-көнсығышта — [[Тверь өлкәһе|Тверь]] һәм [[Новгород өлкәһе|Новгород]] өлкәләре, көнбайышта — [[Ленинград өлкәһе]], төньяҡ-көнбайышта — [[Карелия]] менән сиктәш.

Өлкә төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай яҡынса 400 киометрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа — яҡынса 700 километрға һуҙылған.

== Халҡы ==
[[Файл:PG Girl with strawberries.jpg|thumb|Ер еләге менән ҡыҙ (Вологода губернаһы)&lt;br /&gt;&lt;small&gt;1909 йылғы С. М. Прокудин-Горский фотографияһы&lt;/small&gt;]]

Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкәнең халыҡ иҫәбе {{formatnum:{{ Население | Вологодская область | ч }}}} ({{ Население | Вологодская область | г }}) кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — {{ #expr: ({{ Население | Вологодская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Вологодская область}}) round 2 }} кеше/км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ({{ Население | Вологодская область | г }}). Ҡала халҡы — {{#expr:({{ГородскоеНаселениеРегионы|Вологодская область|Столбцов=Безформат}} * 100 / {{ Население | Вологодская область | ч }}) round 2 }} % ({{ГородскоеНаселениеРегионы|Вологодская область|Столбцов=Год}}).

Өлкәнең төп халҡы — [[урыҫтар]] (97,27 %&lt;ref name=&quot;с&quot;&gt;Среди тех, чья национальность указана (2010)&lt;/ref&gt;), бында көн иткән [[вепстар]] һаны 0,04 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;с&quot; /&gt;). 

[[2002 йыл]]да Вологда өлкәһендә 232 [[Башҡорттар|башҡорт]] йәшәгәне теркәлгән&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm Перепись населения 2002. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство». 3. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070217111808/http://www.perepis2002.ru/ct/html/TOM_04_03_1.htm |date=2007-02-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Катаев Николай Анатольевич]] (22.11.1939), ғалим-хоҡуҡ белгесе, эске эштәр органдары ветераны, юғары мәктәп эшмәкәре. 1988—1996 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Эске эштәр министрлығының [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты|Өфө юридик институты]] начальнигы. Отставкалағы эске хеҙмәт генерал-майоры (1992). Юридик фәндәр докторы (2004), профессор (1994). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1993) депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2010), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (1993). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2014). Сығышы менән Вологда өлкәһенең Сокол ҡалаһынан&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6651-kataev-nikolaj-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Катаев Николай Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191116181700/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6651-kataev-nikolaj-anatolevich |date=2019-11-16 }}{{V|16|11|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Административ-территориаль бүленеше ==
2006 йылдан алып Вологда өлкәһе территорияһында 372 муниципаль берәмек бар, шул иҫәптән:
* 26 муниципаль район
* 2 ҡала округы ([[Вологда]] һәм [[Череповец]])
* 22 ҡала һәм 322 ауыл биләмәһе.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Чупров И. М.
 |часть         = 
 |заглавие      = По Вологодской области
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Физкультура и спорт
 |год           = 1974
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 176
 |серия         = По родным просторам
 |isbn          = 
 |тираж         = 32000
}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһаҡлағыс|Category:Vologda Oblast}}
* [http://vologda-oblast.ru/ Официальный сайт правительства области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220014945/http://vologda-oblast.ru/ |date=2010-02-20 }}
* [http://www.vologdazso.ru/ Законодательное Собрание Вологодской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120110140606/http://www.vologdazso.ru/ |date=2012-01-10 }}
* [http://russian-north.com/sekciya4/ Законодательство Вологодской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150719000934/http://www.russian-north.com/sekciya4/ |date=2015-07-19 }}
* [http://www.booksite.ru/pressa/index.htm Вологодская область в общероссийской печати]
* [http://1sirius.com/services/LTVO/ Выставка «Лучшие товары Вологодской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820151645/http://1sirius.com/services/LTVO/ |date=2013-08-20 }}
* [http://power35.ru/ Силовые виды спорта в Вологодской области] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031134920/http://power35.ru/ |date=2012-10-31 }}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Вологда өлкәһе]]</text>
      <sha1>kaq9gw0mymq2ld9oejyaapu6ssb5skg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грек алфавиты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96602</id>
    <revision>
      <id>1299649</id>
      <parentid>1291798</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29143" sha1="iq8al8f28omtdcebxgw9ars01u70ap4" xml:space="preserve">{{Письменность
|имя = Грек алфавиты
|тип = алфавит
|языки = [[Грек теле|грек]]
|где возникла = 
|территория = 
|дата = яҡынса б.э.т. VIII быуат
|период = хәҙерге заманға ҡәҙәр
|направление = һулдан уңға
|знаков = 24 хәреф
|статус = [[Греция]]
|создатель = 
|документ = 
|происхождение = 
[[Финикия яҙыуы|Финикия алфавиты]]
|потомки = Гот яҙыуы, Глаголица, [[Кириллица]], Копт яҙыуы, Әрмән яҙыуы, Этруск алфавиты, [[Латин алфавиты]]
|родственные = 
|юникод = 
|ISO = Grek
|пример = Greekalphabet.png
|размер = 250px
|подпись = 
}}

'''Гре́к алфави́ты''' — [[грек теле]]нең һәм башҡа грек төркөмө телдәренең [[алфавит]]ы. Ул даими рәүештә б.э.т. IX быуат аҙағынан йәки б.э.т. VIII быуат башынан ҡулланыла. Грек алфавиты, күрәһең, тартынҡы һәм һуҙынҡы өндәрҙе үҙ эсенә алып улар өсөн айырым билдәләр ҡулланған тәүге алфавит булып тора. Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәүергә тиклем ҡайһы бер диалекттарҙа тағы ла бер нисә хәреф — {{Unicode|Ϝ, ϝ}} (дигамма), {{Unicode|Ϛ, ϛ}} (стигма), {{Unicode|Ͱ, ͱ}} (хета), {{Unicode|Ϻ, ϻ}} (сан), {{Unicode|Ϙ, ϙ}} (коппа), {{Unicode|Ͳ, ͳ}} (сампи). Классик грек телендә быларҙың тәүге өсәүе һандарҙы яҙыу өсөн ҡулланылған.

{{Грек алфавиты}}

== Тарих ==
Грек алфавиты [[финикия яҙыуы]] нигеҙендә үҫешкән һәм иртә грек яҙыуы системалары (һыҙыҡлы Б яҙыуы һәм кипр яҙыуы) менән бәйләнмәгән. Яҡынса 55000 боронғо һәм урта быуат грек ҡулъяҙмалары һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;{{книга |автор=Valentina Calzolari, Michael E. Stone. |часть=|заглавие=Armenian Philology in the Modern Era: From Manuscript to Digital Text |ссылка=https://books.google.ru/books?id=ekz3AwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=BRILL |год=2014|volume= |pages=24|серия=|ref= Valentina Calzolari, Michael E. Stone}}&lt;/ref&gt;.

=== Хәреф атамалары ===
Финикия алфавитының һәр бер хәрефе шул уҡ хәрефтән башланған һүҙ менән аталған. Шул рәүештә беренсе хәреф — ''алеф'' («үгеҙ»), икенсе хәреф — ''бет'' («йорт»), өсөнсө хәреф — ''гимель'' («дөйә») һ. б. тип исемләнгән.

Был хәрефтәрҙе [[грек теле]]н яҙыу өсөн ҡулланғанда, уларҙың атамалары грек [[фонология]]һы тик аҙ ғына үҙгәртелә. Шулай итеп ''алеф, бет, гимель'' хәреф атамалары үҙ мәғәнәләрен юғалтып грек телендә ''альфа, бета, гамма'' тип атала башлай. Һуңыраҡ алфавитҡа яңы хәрефтәр өҫтәлгәс йәки булғандары үҙгәртелгәс, уларға мәғәнәле атамалар бирелгән. Мәҫәлән, ''омикрон'' һәм ''омега'' хәреф атамалары «бәләкәй о» һәм «ҙур о» тип аңлатыла.

== Әһәмиәте ==
Яҙманың консонант-вокал формаһы буларыҡ грек алфавитының барлыҡҡа килеүе, айырым билдәләр - хәрефтәр - фонем билдәләре ниндәйҙер фонда аңлауҙы талап итмәй, һәр шәхестең шәхси үҙаллы үҫешенә килтерә, уҙе менән бәйле һәм үҙенә төбәлгән ҡараш,  донъяға ҡарашын, донъя төҙөлөшөн аңлауға ышаныслы аҙым яһауға килтерә (Ҡарағыҙ. Havelock E. A. The Literate Revolution in Greece and Its Cultural Consequences. Ptinceton, N.J.:Princeton University Press, 1981

Грек алфавиты [[Европа]]ла һәм [[Яҡын Көнсығыш]]та киң таралған һәм күпселек донъя илдәренең яҙыу системаларында, шул иҫәптән [[латин алфавиты]] һәм [[кириллица]], ҡулланылған күп кенә алфавиттарға нигеҙ булып хеҙмәт иткән.

Телде яҙыуҙан башҡа, грек алфавиты хәрефтәре математикала һәм башҡа фәндәрҙә халыҡ-ара билдәләр булараҡ, шулай уҡ элементар киҫәксәләрҙе, йондоҙҙарҙы һәм башҡа объекттарҙы атағанда ҡулланыла.

== Грек алфавиты нигеҙендәге яҙыуҙар ==
Грек яҙыуы Яҡын Көнсығыш, [[Ҡара диңгеҙ]] буйы һәм уларға яҡын өлкәләрҙә, мәҫәлән [[Ҡушан империяһы]]нда бактрия, [[төрки телдәре]]нең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған ором (төрки-румия), Эпирҙың төрки-грек телдәрен яҙыу өсөн ҡулланылған&lt;ref name=&quot;#1&quot;&gt;[http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-urum.html Рукописи на урумском языке]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;#2&quot;&gt;[http://www.christusrex.org/www1/pater/JPN-turco-greek.html «Отче наш» на тюрко-греческом языке]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Кириллица һәм башҡа алфавиттар менән бер рәттән, бынан алдараҡ Грецияның һәм уға яҡын ерҙәрҙең славян диалекттарында, ғағауз һәм арумын телдәрендә ҡулланылған.

[[СССР]] гректары менән 1920—1930-сы йылдарҙа грек алфавитының ҡыҫҡартылған варианты ҡулланылған, унда η, ξ, ς, ψ, ω хәрефтәре булмаған. Был алфавитта гәзиттәр һәм китаптар нәшер ителгән.

== Хәрефтәр ==
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3.27&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Хәреф
!colspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Атамаһы
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Уҡылышы
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|[[Финикия яҙыуы|Финикия]]&lt;br /&gt;өлгөһө
!colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Латин&lt;br /&gt;транслитерацияһы
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Һан мәғәнәһе
|-
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|бор. грек
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|византия
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|хәҙ. грек
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|урыҫ
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|бор. грек
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|хәҙ. грек
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|бор. грек
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|хәҙ. грек
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Α α}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ἄλφα}}
|{{lang-el2|άλφα}}
|альфа
|{{IPA|[a] [aː]}}
|{{IPA|[a]}}
|[[Файл:phoenician_aleph.svg|20px|алеф]] алеф
|colspan=&quot;2&quot;|a
|1
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Β β}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|βῆτα}}
|{{lang-el2|βήτα}}
|бета (вита)
|{{IPA|[b]}}
|{{IPA|[v]}}
|[[Файл:phoenician_beth.svg|20px|бет]] бет
|b
|bh, b, v
|2
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Γ γ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|γάμμα}}
|{{lang-el2|γάμμα}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|γάμα}}
|гамма
|{{IPA|[g]}}/{{IPA|[n]}}
|{{IPA|[ɣ], [ʝ]}}
|[[Файл:phoenician_gimel.svg|20px|гимель]] гимель
|g
|gh, g
|3
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Δ δ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|δέλτα}}
|{{lang-el2|δέλτα}}
|дельта
|{{IPA|[d]}}
|{{IPA|[ð]}}
|[[Файл:phoenician_daleth.svg|20px|далет]] делт
|d
|dh, d
|4
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ε ε}}
|{{polytonic|εἶ}}
|{{polytonic|ἒ ψιλόν}}
|{{lang-el2|έψιλον}}
|эпсилон
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[e]}}
|[[Файл:phoenician_he.svg|20px|хе]] хе
|colspan=&quot;2&quot;|e
|5
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ζ ζ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ζῆτα}}
|{{lang-el2|ζήτα}}
|дзета (зита)
|{{IPA|[dz]}}, һуңыраҡ {{IPA|[zː]}}
|{{IPA|[z]}}
|[[Файл:phoenician_zayin.svg|20px|заин]] заин
|colspan=&quot;2&quot;|z
|7
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Η η}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ἦτα}}
|{{lang-el2|ήτα}}
|эта (ита)
|{{IPA|[ɛː]}}
|{{IPA|[i]}}
|[[Файл:phoenician_heth.svg|20px|хет]] хет
|e, ē
|i
|8
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Θ θ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|θῆτα}}
|{{lang-el2|θήτα}}
|тета (фита)
|{{IPA|[tʰ]}}
|{{IPA|[θ]}}
|[[Файл:phoenician_teth.svg|20px|тет]] тет
|colspan=&quot;2&quot;|th
|9
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ι ι}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ἰῶτα}}
|{{lang-el2|ιώτα}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|γιώτα}}
|йота
|{{IPA|[i] [iː]}}
|{{IPA|[i]}}, {{IPA|[j]}}
|[[Файл:phoenician_yodh.svg|20px|йод]] йод
|colspan=&quot;2&quot;|i
|10
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Κ κ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|κάππα}}
|{{lang-el2|κάππα}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|κάπα}}
|каппа
|{{IPA|[k]}}
|{{IPA|[k], [c]}}
|[[Файл:phoenician_kaph.svg|20px|каф]] каф
|c
|k
|20
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Λ λ}}
|{{polytonic|λάβδα}}
|{{polytonic|λάμβδα}}
|{{lang-el2|λάμδα}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|λάμβδα}}
|лямбда (лямда)
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[l]}}
|[[Файл:phoenician_lamedh.svg|20px|ламед]] ламед
|colspan=&quot;2&quot;|l
|30
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Μ μ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|μῦ}}
|{{lang-el2|μι}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|μυ}}
|мю (ми)
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[m]}}
|[[Файл:phoenician_mem.svg|20px|мем]] мем
|colspan=&quot;2&quot;|m
|40
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ν ν}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|νῦ}}
|{{lang-el2|νι}}&lt;br /&gt;{{lang-el2|νυ}}
|ню (ни)
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[n]}}
|[[Файл:phoenician_nun.svg|20px|нун]] нун
|colspan=&quot;2&quot;|n
|50
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ξ ξ}}
|{{polytonic|ξεῖ}}
|{{polytonic|ξῖ}}
|{{lang-el2|ξι}}
|кси
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[ks]}}
|[[Файл:phoenician_samekh.svg|20px|самех]] самех
|x
|x, ks
|60
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ο ο}}
|{{polytonic|οὖ}}
|{{polytonic|ὂ μικρόν}}
|{{lang-el2|όμικρον}}
|омикрон
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[o]}}
|[[Файл:phoenician_ayin.svg|20px|аин]] аин
|colspan=&quot;2&quot;|o
|70
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Π π}}
|{{polytonic|πεῖ}}
|{{polytonic|πῖ}}
|{{lang-el2|πι}}
|пи
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[p]}}
|[[Файл:phoenician_pe.svg|20px|пе]] пе
|colspan=&quot;2&quot;|p
|80
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ρ ρ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ῥῶ}}
|{{lang-el2|ρω}}
|ро
|{{IPA|[r]}}, {{IPA|[r̥]}}
|{{IPA|[r]}}
|[[Файл:phoenician_res.svg|20px|реш]] реш
|r, rh
|r
|100
|-
|&lt;span style=&quot;font-size:133%;&quot;&gt;{{lang-grc2|Σ σ ς}}&lt;/span&gt;
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|σῖγμα}}
|{{lang-el2|σίγμα}}
|сигма
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[s]}}
|[[Файл:phoenician_sin.svg|20px|шин]] шин
|colspan=&quot;2&quot;|s
|200
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Τ τ}}
|colspan=&quot;2&quot;|{{polytonic|ταῦ}}
|{{lang-el2|ταυ}}
|тау (тав)
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[t]}}
|[[Файл:phoenician_taw.svg|20px|тав]] тав
|colspan=&quot;2&quot;|t
|300
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Υ υ}}
|{{polytonic|ὖ}}
|{{polytonic|ὖ ψιλόν}}
|{{lang-el2|ύψιλον}}
|ипсилон
|{{IPA|[y], [yː]&lt;br /&gt;(иртәрәк [u], [uː])}}
|{{IPA|[i]}}
|[[Файл:phoenician_waw.svg|20px|вав]] вав
|u, y
|y, v, f
|400
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Φ φ}}
|{{polytonic|φεῖ}}
|{{polytonic|φῖ}}
|{{lang-el2|φι}}
|фи
|{{IPA|[pʰ]}}
|{{IPA|[f]}}
|rowspan=&quot;3&quot;|барлыҡҡа&lt;br /&gt;килеүе&lt;br /&gt;билдәһеҙ
|ph
|ph, f
|500
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Χ χ}}
|{{polytonic|χεῖ}}
|{{polytonic|χῖ}}
|{{lang-el2|χι}}
|хи
|{{IPA|[kʰ]}}
|{{IPA|[x], [ç]}}
|ch
|ch, kh
|600
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ψ ψ}}
|{{polytonic|ψεῖ}}
|{{polytonic|ψῖ}}
|{{lang-el2|ψι}}
|пси
|colspan=&quot;2&quot;|{{IPA|[ps]}}
|colspan=&quot;2&quot;|ps
|700
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|{{lang-grc2|Ω ω}}
|{{polytonic|ὦ}}
|{{polytonic|ὦ μέγα}}
|{{lang-el2|ωμέγα}}
|омега
|{{IPA|[ɔː]}}
|{{IPA|[o]}}
|[[Файл:phoenician_ayin.svg|20px|аин]] аин
|o, ō
|o
|800
|}

=== Архаик хәрефтәр ===
Түбәндә күрһәтелгән хәрефтәр классик грек алфавитына кермәй, әммә уларҙың өсәүһе (дигамма, коппа, сампи) грек иҫәпләү системаһында, ә икәүһе (коппа һәм сампи) хәҙерге ваҡытта ла ҡулланыла (дигамма [[Византия империяһы]] осоронда стигма менән алыштырыла. Ҡайһы бер архаик грек диалекттарҙа барлыҡ был хәрефтәрҙең өнлө мәғәнәһе булған һәм улар һүҙҙәрҙе яҙғанда ҡулланылған.

{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Хәреф
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|[[Финикия яҙыуы|Финикия]]&lt;br /&gt;өлгөһө
!colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Атамаһы
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Латин&lt;br /&gt;транслитерацияһы
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Әйтелеше
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Һан мәғәнәһе
|-
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|урыҫ
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|архаик
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|классик
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Digamma uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ϝ ϝ}}]]&lt;br /&gt;[[Файл:Pamphylian digamma uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ͷ ͷ}}]]* (варианттар)
|[[Файл:phoenician_waw.svg|20px|вав]] Вав
|[[дигамма]]&lt;br /&gt;(вав)
|{{polytonic|ϝαῦ}}
|{{polytonic|δίγαμμα}}
|w
|{{IPA|[w]}}
|6
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Heta uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ͱ ͱ}}]]
|[[Файл:phoenician_heth.svg|20px|хет]] хет
|хета
|{{polytonic|ἧτα}}
|{{polytonic|ἧτα}}
|h
|{{IPA|[h]}}
| -
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:San uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ϻ ϻ}}]]
|[[Файл:phoenician_sade.svg|20px|цаде]] цаде&lt;ref&gt;Бәлки синдан.&lt;/ref&gt;
|сан
|{{polytonic|ϻάν}}
|{{polytonic|σάν}}
|s
|{{IPA|[s]}}
| -
|-	
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Greek Sigma 01.svg|20px]]
|
|цан
|
|
|ś
|{{IPA|[t&lt;sup&gt;s&lt;/sup&gt;]}} &lt; *k&lt;sup&gt;w&lt;/sup&gt;
|
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Qoppa uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ϙ ϙ}}]]&lt;br /&gt;[[Файл:Qoppa uc lc 2.svg|30px|{{polytonic|Ϟ ϟ}}]]* (варианттар)
|[[Файл:phoenician_qoph.svg|20px|коф]] коф
|коппа
|{{polytonic|ϙόππα}}
|{{polytonic|κόππα}}
|q
|{{IPA|[k]}}
|90
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Sampi uc lc T-shaped.svg|x16px|{{polytonic|Ͳ ͳ}}]]&lt;br /&gt;[[Файл:Sampi uc lc 2.svg|x16px|{{polytonic|Ϡ ϡ}}]]* (варианттар)
|[[Файл:phoenician_sade.svg|20px|цаде]] цаде
|сампи
| -
|{{polytonic|σαμπῖ}}
|ss
|{{IPA|[ts]}}, {{IPA|[sː]}}, {{IPA|[ks]}},
|900
|}
'''*''' Был символдар күпселек компьютерҙарҙа дөрөҫ күренмәй, сөнки улар тик яңыраҡ ҡына Юникодҡа индерелгәндәр&lt;ref&gt;http://unicode.org/charts/PDF/U0370.pdf&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Pamphylian digamma uc lc.svg|30px]] — дигамма варианты, «памфилий дигаммаһы»
* [[Файл:Greek Sigma 01.svg|20px]] — «цан». «Памфилий дигаммаһы»н хәтерләтә. Бик һирәк осрай, аркадий-крит диалектында яҙылған бер генә яҙма буйынса билдәле. Ғәҙәттә «сан» нигеҙендәге төбәк варианты тип иҫәпләнә. Протогрек */kʷ/ урынына ҡулланыла; [t&lt;sup&gt;s&lt;/sup&gt;] йәғни [tʃ] тип аңлатыла. Башҡа диалекттарҙа уға /t/ йәки /s/ тура килә.
* [[Файл:Sampi_uc_lc_T-shaped.svg|x16px]] — «архаик сампи»

=== Башҡа телдәр өсөн ҡулланылған хәрефтәр ===
Ҡайһы бер саҡтарҙа, мәҫәлән грек алфавитын грек теленән айырлған телдәрҙе билдәләү өсөн ҡулланылғанда, өндәрҙе сағылдырыу өсөн уға өҫтәмә хәрефтәр индерелгән. Ваҡыт үтеү менән был осраҡтарҙа йыш ҡына айырым алфавиттар (мәҫ. этруск, копт йәки кириллица) барлыҡҡа килгәндәр. Әммә һирәк ҡайһы саҡта алфавит нигеҙҙә грек булып ҡалған һәм был осраҡта тейешле хәрефтәр киңәйтелгән грек яҙыуының бер өлөшө булараҡ иҫәпләнергә мөмкин.
{|border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;border-collapse: collapse;text-align:center&quot;
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Хәреф
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|[[Финикия яҙыуы|Финикия]]&lt;br /&gt;өлгөһө
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Тел
!colspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Атама
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Латин&lt;br /&gt;транслитерацияһы
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Әйтелеше
!rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccf;&quot;|Һан&lt;br /&gt;мәғә-&lt;br /&gt;нәһе
|-
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|урыҫ
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|урындағы
!style=&quot;background:#ccffff;&quot;|хәҙерге
|-
|style=&quot;font-size:133%;&quot;|[[Файл:Sho uc lc.svg|30px|{{polytonic|Ϸ ϸ}}]]
|[[Файл:phoenician_sade.svg|20px|цаде]] цаде
|бактрия
|шо
| -
|{{lang-el2|σω}}
|sh
| -
| -
|}

=== Айырым осраҡтар ===
Төрлө ваҡытта грек алфавитында фонемалар йәки аллофон /j/ булған, төрлө сәбәптар арҡаһында уларҙы айырым билдә менән яҙыу зарурлығы юғала. XIX быуатта ғына, һуңғы алмашыныуҙарҙы аңлау өсөн, ғалимдар боронғо грек алфавиты фонемаларын тергеҙә.

== Грек хәрефтәренең кириллик транслитерацияһы ==
{|class = standard style=&quot;text-align:center&quot;
!Грек хәрефе йәки&lt;br /&gt; уларҙың комбинацияһы!!Лат. суррогаты!!Урыҫ. 1!!Урыҫ. 2!!Иҫке слав.
|-
|{{lang-el2|α}}||a, ā||colspan=&quot;2&quot;|а||а
|-
|{{lang-el2|αι}}||ae||э/е||е||є
|-
|{{lang-el2|αυ}}||au||ав/ау||ав||{{unicode|аѵ}}
|-
|{{lang-el2|β}}||b||б||в||в
|-
|{{lang-el2|γ}}||g||colspan=&quot;2&quot;|г||г
|-
|{{lang-el2|γγ}}||ng||colspan=&quot;2&quot;|нг||гг
|-
|{{lang-el2|γκ}}||nc||colspan=&quot;2&quot;|нк||гк
|-
|{{lang-el2|γξ}}||nx||colspan=&quot;2&quot;|нкс||{{unicode|гѯ}}
|-
|{{lang-el2|γχ}}||nch||colspan=&quot;2&quot;|нх||гх
|-
|{{lang-el2|δ}}||d||colspan=&quot;2&quot;|д||д
|-
|{{lang-el2|ε}}||e||э/е||е||є
|-
|{{lang-el2|ει}}||i||colspan=&quot;2&quot;|и||і
|-
|{{lang-el2|ευ}}||eu||эв/ев/эу/еу||ев||{{unicode|єѵ}}
|-
|{{lang-el2|ζ}}||z||colspan=&quot;2&quot;|з||з
|-
|{{lang-el2|η}}||ē||э/е||и||и
|-
|{{lang-el2|θ}}||th||т||ф||{{unicode|ѳ}}
|-
|{{lang-el2|ι}}||i, ī||colspan=&quot;2&quot;|и||і
|-
|{{lang-el2|κ}}||c||colspan=&quot;2&quot;|к||к
|-
|{{lang-el2|λ}}||l||colspan=&quot;2&quot;|л||л
|-
|{{lang-el2|μ}}||m||colspan=&quot;2&quot;|м||м
|-
|{{lang-el2|ν}}||n||colspan=&quot;2&quot;|н||н
|-
|{{lang-el2|ξ}}||x||colspan=&quot;2&quot;|кс||{{unicode|ѯ}}
|-
|{{lang-el2|ο}}||o||colspan=&quot;2&quot;|о||о
|-
|{{lang-el2|οι}}||oe||э/е||и||и
|-
|{{lang-el2|ου}}||u||colspan=&quot;2&quot;|у||{{unicode|ѹ}}
|-
|{{lang-el2|π}}||p||colspan=&quot;2&quot;|п||п
|-
|{{lang-el2|ρ}}||r, rh||colspan=&quot;2&quot;|р||р
|-
|{{lang-el2|σ,ς}}||s||colspan=&quot;2&quot;|с||с
|-
|{{lang-el2|τ}}||t||colspan=&quot;2&quot;|т||т
|-
|{{lang-el2|υ}}||y, {{unicode|ȳ}}||и/ю/в||и/в||{{unicode|ѵ}}
|-
|{{lang-el2|φ}}||ph||colspan=&quot;2&quot;|ф||ф
|-
|{{lang-el2|χ}}||ch||colspan=&quot;2&quot;|х||х
|-
|{{lang-el2|ψ}}||ps||colspan=&quot;2&quot;|пс||{{unicode|ѱ}}
|-
|{{lang-el2|ω}}||ō||colspan=&quot;2&quot;|о||{{unicode|ѡ}}
|-
|{{unicode|ʽ}}||h||г||&amp;nbsp;||{{unicode|҅}}
|}

== Грек лигатураһы ==
Ҡулъяҙмаларҙа һәм баҫмаларҙа грек лигатураһы киң ҡулланыла:

[[File:LigaturesGrecs 1.jpg|500px|Грек лигатураһы 1]]
[[File:LigaturesGrecs 2.jpg|500px|Грек лигатураһы 2]]

== Фәндәрҙә ҡулланыу ==
Фәндәрҙә ғәҙәттә тик формаһы буйынса латин хәрефтәренә тап килмәгән хәрефтәрҙе ҡулланалар (таблицала формалары латн хәрефтәренә тап килгәндәре алһыу төҫ менән күрһәтелгән):

{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Α
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Β
|width=&quot;4.17%&quot;| Γ
|width=&quot;4.17%&quot;| Δ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ε
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ζ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Η
|width=&quot;4.17%&quot;| Θ
|width=&quot;4.09%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ι
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Κ
|width=&quot;4.17%&quot;| Λ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Μ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ν
|width=&quot;4.17%&quot;| Ξ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ο
|width=&quot;4.17%&quot;| Π
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Ρ
|width=&quot;4.17%&quot;| Σ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Τ
|width=&quot;4.17%&quot;| ϒ
|width=&quot;4.17%&quot;| Φ
|width=&quot;4.17%&quot; style=&quot;background: pink&quot;| Χ
|width=&quot;4.17%&quot;| Ψ
|width=&quot;4.17%&quot;| Ω
|-
| α || β || γ || δ || ε || ζ || η || θ || ι || κ || λ || μ || ν || ξ
|style=&quot;background: pink&quot;| ο
| π || ρ || σ || τ || υ || φ || χ || ψ || ω
|}

Фәндәрҙә шулай уҡ хәрефтәрҙең вариатив формалары ҡулланыла: Υ урынына ипсилон ϒ, θ урынына тета ϑ һ. б.
* [[Астрономия]]: [[йондоҙлоҡ]]тарҙа иң сағыу [[йондоҙ]]ҙарҙы билдәләү өсөн.
* [[Математика]]: алмашыныусыларҙы, коэффициенттарҙы, константаларҙы, ғәмәлдәрҙе (ҡушыу — Σ, ҡабатлау — П һ. б.) билдәләү өсөн.
** [[Геометрия]]: мөйөштәрҙе, яҫылыҡтарҙы, ҡайһы саҡта фигураларҙы билдәләү өсөн.
* [[Физика]]: күп кенә физик дәүмәлдәрҙе, константаларҙы, элементар киҫәксәләрҙе, нурланыуҙы һ. б. билдәләү өсөн.
* [[Химия]]: органик берләшмәләре исемлегендә бәйләнеш дәржәһен билдәләү өсөн.
* [[Биология]]: заттарҙың төркөмдәге социаль дәрәжәһен билдәләү өсөн.
* [[Лингвистика]]: фонетик транскрипцияла өндәрҙе билдәләү өсөн.

== Һандрҙы яҙыу өсөн ҡулланыу ==
Грек хәрефтәре һандарҙы яҙыу өсөндә ҡулланылған. Классик ионик системала алфавиттың тәүге 9 хәрефе 1 алып 9 тиклемге цифрҙарға, артабанғы 9 хәреф 10 ҡабатлаусыға һәм һуңғы 9 хәреф 100 ҡабатлаусыға тура килә. Шунлыҡтан алфавиттың 24 хәрефенә тағы ла өс хәреф — дигамма, коппа һәм сампи өҫтәлә.

Грек иҫәпләү системаһы хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған, әммә ул сикле рәүештә, мәҫәлән китап бүлектәрен [[Рим цифрҙары|рим иҫәпләү системаһы]] һымаҡ билдәләр өсөн файҙаланыла.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! align=left |Хәреф !!Мәғәнә !! !!Хәреф !!Мәғәнә !! !!Хәреф !!Мәғәнә
|-
|α || 1 || ||ι || 10 || ||ρ || 100
|-
|β || 2 || ||κ || 20 || ||σ || 200
|-
|γ || 3 || ||λ || 30 || ||τ || 300
|-
|δ || 4 || ||μ || 40 || ||υ || 400
|-
|ε || 5 || ||ν || 50 || ||φ || 500
|-
|{{Unicode|ϝ}} йәғни {{Unicode|ϛ}} йәғни {{Unicode|στ}} || 6 || ||ξ || 60 || ||χ || 600
|-
|ζ || 7 || ||ο || 70 || ||ψ || 700
|-
|η || 8 || ||π || 80 || ||ω || 800
|-
|θ || 9 || ||ϟ || 90 || ||ϡ || 900
|}

== HTML һәм Юникод ==
{|class=&quot;standard collapsible collapsed&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
!Код
!Хәреф
!Unicode
!
!Код
!Хәреф
!Unicode
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;alpha;&lt;/code&gt;
|α
|U+03B1
|rowspan=&quot;25&quot;|
|&lt;code&gt;&amp;amp;Alpha;&lt;/code&gt;
|Α
|U+0391
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;beta;&lt;/code&gt;
|β
|U+03B2
|&lt;code&gt;&amp;amp;Beta;&lt;/code&gt;
|Β
|U+0392
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;gamma;&lt;/code&gt;
|γ
|U+03B3
|&lt;code&gt;&amp;amp;Gamma;&lt;/code&gt;
|Γ
|U+0393
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;delta;&lt;/code&gt;
|δ
|U+03B4
|&lt;code&gt;&amp;amp;Delta;&lt;/code&gt;
|Δ
|U+0394
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;epsilon;&lt;/code&gt;
|ε
|U+03B5
|&lt;code&gt;&amp;amp;Epsilon;&lt;/code&gt;
|Ε
|U+0395
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;zeta;&lt;/code&gt;
|ζ
|U+03B6
|&lt;code&gt;&amp;amp;Zeta;&lt;/code&gt;
|Ζ
|U+0396
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;eta;&lt;/code&gt;
|η
|U+03B7
|&lt;code&gt;&amp;amp;Eta;&lt;/code&gt;
|Η
|U+0397
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;theta;&lt;/code&gt;
|θ
|U+03B8
|&lt;code&gt;&amp;amp;Theta;&lt;/code&gt;
|Θ
|U+0398
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;iota;&lt;/code&gt;
|ι
|U+03B9
|&lt;code&gt;&amp;amp;Iota;&lt;/code&gt;
|Ι
|U+0399
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;kappa;&lt;/code&gt;
|κ
|U+03BA
|&lt;code&gt;&amp;amp;Kappa;&lt;/code&gt;
|Κ
|U+039A
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;lambda;&lt;/code&gt;
|λ
|U+03BB
|&lt;code&gt;&amp;amp;Lambda;&lt;/code&gt;
|Λ
|U+039B
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;mu;&lt;/code&gt;
|μ
|U+03BC
|&lt;code&gt;&amp;amp;Mu;&lt;/code&gt;
|Μ
|U+039C
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;nu;&lt;/code&gt;
|ν
|U+03BD
|&lt;code&gt;&amp;amp;Nu;&lt;/code&gt;
|Ν
|U+039D
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;xi;&lt;/code&gt;
|ξ
|U+03BE
|&lt;code&gt;&amp;amp;Xi;&lt;/code&gt;
|Ξ
|U+039E
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;omicron;&lt;/code&gt;
|ο
|U+03BF
|&lt;code&gt;&amp;amp;Omicron;&lt;/code&gt;
|Ο
|U+039F
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;pi;&lt;/code&gt;
|π
|U+03C0
|&lt;code&gt;&amp;amp;Pi;&lt;/code&gt;
|Π
|U+03A0
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;rho;&lt;/code&gt;
|ρ
|U+03C1
|&lt;code&gt;&amp;amp;Rho;&lt;/code&gt;
|Ρ
|U+03A1
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;sigma;&lt;/code&gt;
|σ
|U+03C3
|&lt;code&gt;&amp;amp;Sigma;&lt;/code&gt;
|Σ
|U+03A3
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;sigmaf;&lt;/code&gt;
|ς
|U+03C2
|colspan=&quot;3&quot;|
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;tau;&lt;/code&gt;
|τ
|U+03C4
|&lt;code&gt;&amp;amp;Tau;&lt;/code&gt;
|Τ
|U+03A4
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;upsilon;&lt;/code&gt;
|υ
|U+03C5
|&lt;code&gt;&amp;amp;Upsilon;&lt;/code&gt;
|Υ
|U+03A5
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;phi;&lt;/code&gt;
|φ
|U+03C6
|&lt;code&gt;&amp;amp;Phi;&lt;/code&gt;
|Φ
|U+03A6
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;psi;&lt;/code&gt;
|ψ
|U+03C8
|&lt;code&gt;&amp;amp;Psi;&lt;/code&gt;
|Ψ
|U+03A8
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;chi;&lt;/code&gt;
|χ
|U+03C7
|&lt;code&gt;&amp;amp;Chi;&lt;/code&gt;
|Χ
|U+03A7
|-
|&lt;code&gt;&amp;amp;omega;&lt;/code&gt;
|ω
|U+03C9
|&lt;code&gt;&amp;amp;Omega;&lt;/code&gt;
|Ω
|U+03A9
|-
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Викиһүҙлек|:ru:Приложение:Греческий алфавит|Грек алфавиты}}
* [http://www.lingvoconverter.com/?keyboard1=greek&amp;keyboard2=rukirilic Грек-урыҫ транслитерацияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408183635/http://www.lingvoconverter.com/?keyboard1=greek&amp;keyboard2=rukirilic |date=2011-04-08 }} {{ref-ru}}
* [http://www.lingvisto.org/novgreka/alfabeto.html Грек алфавиты, уҡыу ҡағиҙәләре һәм әйтеү үҙенсәлектәре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102211352/http://www.lingvisto.org/novgreka/alfabeto.html |date=2013-01-02 }} {{ref-ru}}
* [http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/unicode.html Грек алфавиты — транслитерация һәм юникод]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151104201807/http://www.tlg.uci.edu/~opoudjis/unicode/unicode.html |date=2015-11-04 }} {{ref-en}}

[[Категория:Грек алфавиты|*]]</text>
      <sha1>iq8al8f28omtdcebxgw9ars01u70ap4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иванов Сергей Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97716</id>
    <revision>
      <id>1299692</id>
      <parentid>1094412</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12096" sha1="95wwqw01ha1t31bfsgcck1j8tw3iqor" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 |имя		= Сергей Борисович Иванов
 |изображение		= [[file:Sergei Ivanov2016.jpg|350px]]
| Ширина                = 350px
 |должность	        = [[Рәсәй Президенты]] Хакимиәте башлығы
 |периодначало	        = [[22 декабрь]] [[2011]]
 |периодконец	        = [[12 август]] [[2016]]
 |Президент		= [[Дмитрий Анатольевич Медведев]], [[Владимир Владимирович Путин]]  
 |флаг			= Flag of Russia.svg
 |предшественник = Сергей Евгеньевич Нарышкин
 |гражданство = {{RUS}}
 |дата рождения		= 31.1.1953
 |место рождения = {{ТУ|Ленинград|Санкт-Петербургта}}, РСФСР, [[СССР]]
 |супруга		= Ирина Сергеевна Иванова	
 |дети			= Александр Сергеевич Иванов †&lt;br /&gt;Сергей Сергеевич Иванов
 |должность_2           = [[Рәсәй Хөкүмәте]] Рәйесе урынбаҫары
 |периодначало_2	= [[12 май]] [[2008]]
 |периодконец_2        = [[22 декабрь]] [[2011]]
 |президент_2	= [[Дмитрий Анатольевич Медведев]] 
 |премьер_2            = [[Владимир Владимирович Путин]]
 |флаг_2 = Flag of Russia.svg
 |должность_3		= Рәсәй Хөкүмәте Рәйесенең беренсе урынбаҫары
 |периодначало_3	=[[14 ноябрь]] [[2005]]
 |периодконец_3		=[[12 май]] [[2008]]
 |премьер_3        =  [[Михаил Ефимович Фрадков]] &lt;br /&gt; Виктор Алексеевич Зубков
 |президент_3 = [[Владимир Владимирович Путин]]
 |флаг_3		=Flag of Russia.svg
 |должность_4		=[[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы|Рәсәй Федерацияһы Оборона министры]]
 |периодначало_4	=[[28 март]] [[2001]]
 |периодконец_4		=[[15 февраль]] [[2007]]
 |предшественник_4	=Игорь Дмитриевич Сергеев
 |преемник_4		=Анатолий Эдуардович Сердюков
 |флаг_4		=Flag of the Ministry of Defence of the Russian Federation.svg
 | президент_4 = Владимир Владимирович Путин
 |должность_5		=Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы секретары
| флаг_5 = Emblem Security Council of Russia.svg|30px
| периодначало_5 = [[15 ноябрь]] [[1999 йыл|1999]]
| периодконец_5 = [[7 май]] [[2000 йыл|2000]] &lt;br /&gt; [[27 май]] [[2000 йыл|2000]] — [[28 март]] [[2001 йыл|2001]]
| предшественник_5 = Владимир Владимирович Путин
| преемник_5 = Владимир Борисович Рушайло
| президент_5 = [[Борис Николаевич Ельцин]] &lt;br /&gt;Владимир Владимирович Путин
|партия =
|образование =1. [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]] &lt;br /&gt;2. [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|СССР Дәүләт именлеге комитетының]] Юғары курсы (Минск ҡалаһы) &lt;br /&gt;3. СССР Дәүләт именлеге комитетының Ҡыҙыл Байраҡ орденлы институты
|деятельность = 
| награды =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени}}{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Орден За военные заслуги}}{{!!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден За личное мужество}}{{!!}}{{Медаль В память 850-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль 70 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль Столыпина П. А. 2 степени}}
{{!}}-
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден За заслуги I степени (Украина)}}{{!!}}{{Орден Достык}}{{!!}}{{Медаль Данк}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Кадырова}}
{{!}}}
| годы службы = [[1975]]—[[2000]]
| принадлежность = {{Флагификация|СССР}} {{Флагификация|Россия}}
| род войск = [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте]]
| звание = Генерал-полковник
| командовал =
}}

'''Иванов Сергей Борисович''' ([[31 ғинуар]] [[1953 йыл]]) — [[Рәсәй]] дәүләт эшмәкәре, отставкалағы генерал-полковник. 2011—2016 йылдарҙа [[Рәсәй Президенты]] Хакимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы ағзаһы.

== Биографияһы ==
Сергей Борисович Иванов 1953 йылдың 31 ғинуарында [[Ленинград]] [[ҡала]]һында тыуған. 1975 йылда А. А. Жданов исемендәге [[Ленинград дәүләт университеты]] филология факультетының [[тәржемә]] бүлеген һәм хәрби кафедраһын тамамлай. 1974 йылда Илингс техник колледжында ([[Бөйөк Британия]]) [[инглиз теле]]н камилләштерә&lt;ref name=&quot;Щёголев&quot;&gt;Иванов Сергей Борисович // Щёголев К. А. Кто есть кто в России. Исполнительная власть. — Кто правит современной Россией — {{М}}: Астрель: АСТ, 2007, С. 167—169 ISBN 978-5-17-047056&lt;/ref&gt;.

1975 йылда [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте|СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарына]] хәрби хеҙмәткә алына. 1976 йылда КГБ-ның Юғары курсы (Минск ҡалаһы), 1981 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ҡыҙыл Байраҡ орденлы институтын тамамлай&lt;ref&gt;http://www.scilla.ru/works/raznoe/ivanov.html Информационно-исследовательский центр «Панорама», Иванов Сергей Борисович&lt;/ref&gt;.

1991—1998 йылдарҙа Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәтендә  эшләй.
[[Файл:Sergei Ivanov g8o2613-398h.jpg|left|thumb|2005 йылдын 9 май парадында]]
1998 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте]] директоры урынбаҫары.

2001—2007 йылдарҙа [[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы|Рәсәй Федерацияһының Оборона министры]].

2007—2008 йылдарҙа [[Рәсәй Хөкүмәте]] Рәйесенең беренсе урынбаҫары, 2005—2007 һәм 2008—2011 йылдарҙа [[Рәсәй Хөкүмәте]] Рәйесенең урынбаҫары.

2011-2016 йй.[[Рәсәй Президенты]] Хакимиәте башлығы.

2015 йылдан Ростелеком Директорҙар советы рәйесе&lt;ref&gt;[http://tass.ru/ekonomika/2045466 ТАСС: Экономика и бизнес — Председателем совета директоров «Ростелекома» избран глава администрации президента РФ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема=Сергей Борисович Иванов
|Викицитатник=Сергей Борисович Иванов
|Викиновости=Иванов, Сергей Борисович
}}
* {{ВТ-ЛП|Иванов, Сергей}}
* [http://top.rbc.ru/politics/01/10/2013/879836.shtml  Москвичи — это дворники, чиновники, блогеры, планктон] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131003115305/http://top.rbc.ru/politics/01/10/2013/879836.shtml |date=2013-10-03 }}
* [http://spravda.ru/news/857.html Сергей Иванов и его сыновья никогда не служили в армии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006111136/http://spravda.ru/news/857.html |date=2011-10-06 }}
* [http://www.help-leopard.ru/index.php?page=about&amp;item=council Иванов С. Б. стал председателем АНО «Евроазиатский центр изучения, сохранения и восстановления популяций леопардов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030054603/http://www.help-leopard.ru/index.php?page=about&amp;item=council |date=2012-10-30 }}
* {{cite web|url=http://www.vedomosti.ru/library/library-investigation/news/10131691/nu_kakoj_ya_ministr_oborony|title=Путь Сергея Иванова от разведчика до администратора|author=Роман Шлейнов|date=2013-03-18|publisher=Ведомсти|accessdate=2013-07-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IES91bVj|archivedate=2013-07-19}}
* Игорь Плугатарёв. Супер-тягач и белые кроссовки 20.10.2006 http://nvo.ng.ru/notes/2006-10-20/8_krossovki.html
* Деятельность на посту министра обороны [http://nvo.ng.ru/forces/2005-03-25/1_newarmy.html]
* Джибути, Виталий Ревазович. Миллион километров с Сергеем Ивановым. М.,2008.
* [http://www.itar-tass.com/c112/426731.html/ Биография на сайте ИТАР-ТАСС]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20130127012620/http://www.rgo.ru/2012/04/sergej-ivanov-o-soxranenii-leoparda/ Сергей Иванов о сохранении леопарда]

{{start box}}

{{succession box|before=[[Владимир Владимирович Путин]]|after=Владимир Борисович Рушайло|years=[[1999]]—[[2001]]|title=Рәсәй Федерацияһы Именлек Советы секретары}}
{{succession box|before=Игорь Дмитриевич Сергеев|title=[[Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы|Рәсәй Федерацияһы Оборона министры]]&lt;br /&gt; [[Файл:Defense_minister_gonfalon_n7223.png|70 px]]|after=Анатолий Эдуардович Сердюков|years=[[2001]]—[[2007]]}}
{{succession box|title=[[Рәсәй Президенты]] Хакимиәте башлығы&lt;br /&gt;[[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|60 px]]|before=Сергей Евгеньевич Нарышкин|after=вазифала|years=[[2011]] йылдан}}
{{end box}}

[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>95wwqw01ha1t31bfsgcck1j8tw3iqor</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джигарханян Армен Борисович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100210</id>
    <revision>
      <id>1299659</id>
      <parentid>1254474</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13031" sha1="7oeyiyua8pxr6z0ip80xts5smy1k1sp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Джигарханян Армен Борисович''' ({{lang-hy|Արմեն Բորիսի Ջիգարխանյան}}; [[3 октябрь]] [[1935 йыл]] — [[14 ноябрь]] [[2020 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, театр педагогы һәм режиссёр. [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1985)&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/krugosvet/article/d/df/1007224.htm Армен Борисович Джигарханян]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} «Кругосвет» энциклопедияһында&lt;/ref&gt;.

== Биография ==
Арме́н Бори́сович Джигарханя́н 1935 йылдың 3 октябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы [[Ереван]]да тыуған. Тифлис (хәҙерге Тбилиси) әрмәндәренең боронғо ырыуынан.

Арменға ни бары бер ай булғанда, атаһы Борис ғаиләһен ташлап китә, һәм уны тәүге тапҡыр Армен ҙурайғас ҡына күрә. Малайҙы үгәй атаһы тәрбиәләй, улар араһындағы мөнәсәбәттәр бик йылы һәм яҡын була. Армен [[рус теле|рус телле]] мөхиттә үҫә, рус мәктәбендә уҡыһа ла, әрмән һәм рус мәҙәниәте буйынса тәүге мәғлүмәттәрҙе бер төрлө тырышлыҡ менән үҙләштерә. Уның театрға бар күңеле менән ғашиҡ әсәһе Елена Васильевна бер драма һәм опера спектален дә ҡалдырмай.

Мәктәп йылдарында театр һәм кино менән мауыҡҡан Армен, уҡыуын тамамлағас, Театр сәнғәте дәүләт институтына (русса ГИТИС — Государственный институт театрального искусства, хәҙер Рәсәй театр сәнғәте университеты) инеү теләге менән [[Мәскәү]]гә юллана. Әммә уңышһыҙлыҡҡа осрай һәм, Ереванға кире ҡайтып, «Арменфильм» киностудияһына оператор ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша.

Армен Борисович Джигарханян 2020 йылдың 14 ноябрендә Мәскәүҙә вафат булды&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20201114/dzhigarkhanyan-1584588357.html?utm_medium=referral&amp;utm_source=lentainform.com&amp;utm_campaign=ria.ru&amp;utm_term=1280341&amp;utm_content=8927000 Умер Армен Джигарханян. Агентство РИА Новости, 14 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|14|11|2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tass.ru/obschestvo/10002893?utm_source=24smi&amp;utm_medium=referral&amp;utm_term=10949&amp;utm_content=3187956&amp;utm_campaign=13267 Названа предварительная причина смерти Джигарханяна. ТАСС, 14 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|14|11|2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://news.mail.ru/incident/44152125/?frommail=1 «У нас великая профессия»: каким был Армен Джигарханян. Сайт Новости - Майл РУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201114190017/https://news.mail.ru/incident/44152125/?frommail=1 |date=2020-11-14 }}{{ref-ru}}{{V|14|11|2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://argumenti.ru/culture/2020/11/697335?utm_medium=referral&amp;utm_source=lentainform&amp;utm_campaign=argumenti.ru&amp;utm_term=1280341&amp;utm_content=8927364 Друг Джигарханяна рассказал о причине смерти актера. Сайт Аргументы Недели → Культура. 14 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|15|11|2020}}&lt;/ref&gt;. Ул Ваганьков зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://argumenti.ru/culture/2020/11/697443 Народного артиста Армена Джигарханяна похоронят на Ваганьковском кладбище. Сайт Аргументы Недели → Культура. 15 ноября 2020 года]{{ref-ru}}{{V|15|11|2020}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор = Джигарханян А. Б., Дубровский В. Я.|часть = |заглавие = Армен Джигарханян: Я одинокий клоун : Диалоги, монологи, реплики|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АСТ-Пресс|год = [[2002]]|том = |страницы = |страниц = 336 |серия = |isbn = 5-7805-0949-2|тираж = 10&amp;nbsp;000}} [http://www.knigoboz.ru/?section=catalog&amp;catalog_category_id=&amp;catalog_id=170&amp;PHPSESSID=9a8b35879dd82c92c24ffbaadad89075 — ''Рецензия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304075516/http://www.knigoboz.ru/?section=catalog&amp;catalog_category_id=&amp;catalog_id=170&amp;PHPSESSID=9a8b35879dd82c92c24ffbaadad89075 |date=2016-03-04 }}
* ''Джигарханян А.'' В искусстве важно — кто! // Неистовый Андрей Гончаров [: Антология]. М.: АСТ-Пресс, [[2003]]. С.135—140. — ISBN 5-462-00062-6
* {{книга|автор = Григорян Л. Р.|часть = |заглавие = Армен Джигарханян|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Искусство|год = [[1983]]|том = |страницы = |страниц = 160, [32] |серия = Мастера советского театра и кино|isbn = |тираж = 25&amp;nbsp;000}}
* {{книга|автор = Вартанов А. С.|часть = |заглавие = Армен Джигарханян|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Киноцентр|год = [[1987]]|том = |страницы = |страниц = 100|серия = |isbn = |тираж = 100&amp;nbsp;000}}
* ''Колосов С.'' Азарт: Армен Джигарханян // Мой любимый актёр: Писатели, режиссёры, публицисты об актёрах кино: сб. / Сост. ''Л. И. Касьянова''. М.: Искусство, [[1988]]. С.353—370.
* ''Дубровский В. Я.'' Армен Джигарханян // Ленком: сб. / Сост. ''Б.Поюровский''. М.: Центрполиграф, [[2000]]. С. 203—233. — ISBN 5-227-00880-9 («Звёзды московской сцены»)
* {{книга|автор = Цыркун Н. А.|часть = |заглавие = Армен Джигарханян: Очерк жизни и творчества|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = ЭКСМО-Пресс|год = [[2002]]|том = |страницы = |страниц = 384 |серия = |isbn = 5-04-009428-0|тираж = 4&amp;nbsp;100}}
* {{книга|автор = Цыркун Н. А.|часть = |заглавие = Армен Джигарханян|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = Панорама|год = [[2000]]|том = |страницы = |страниц = 176 |серия = «Мир кино»|isbn = 5-85220-218-5|тираж = 5&amp;nbsp;000}}

== Һылтанмалар ==
{{навигация}}
* {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/teatr_i_kino/DZHIGARHANYAN_ARMEN_BORISOVICH.html|title=Армен Джигарханян}}
* [http://www.peoples.ru/art/cinema/actor/dzhigarhanyan Армен Джигарханян] в проекте «Люди» (peoples.ru)
* [http://www.rusactors.ru/d/djigarhahyan/index.shtml Армен Джигарханян] на сайте «Актеры советского и российского кино»
* [http://www.dzigartheater.ru Московский драматический театр под руководством Армена Джигарханяна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150314192730/http://dzigartheater.ru/ |date=2015-03-14 }}
* [http://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=624/ Армен Джигарханян — Արմեն Ջիգարխանյան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815035757/http://avproduction.am/?ln=am&amp;page=person&amp;id=624/ |date=2022-08-15 }} «AV Production»
* {{youtube|tBRuhbXWpkU|Армен Джигарханян в программе «Без антракта»}} (видео, 2001)
* [http://www.zwezda.ru/dzigarh.html «Люблю одиночество и тишину»] (интервью каналу «Звезда», май 2002)
* [http://www.5-tv.ru/video/505540/ Армен Джигарханян в программе «Встречи на Моховой»], эфир от 5 сентября 2010 (видео)
* [http://www.ogoniok.ru/archive/2003/4792/13-45-47 Илья Вартанов «Тихий американец Джигарханян»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307060633/http://www.ogoniok.ru/archive/2003/4792/13-45-47/ |date=2008-03-07 }} // Огонёк
* [http://www.day.az/news/armenia/133915.html «Я не могу себе представить армянина, который бы не включил в своей машине азербайджанский мугам!»] — интервью для day.az, октябрь 2008
* [http://echo.msk.ru/guests/363/ Армен Джигарханян в программе «Без дураков»] на радио «Эхо Москвы», май 2008
* [http://www.kp.ru/daily/24103/329405/ «Что значит быть клоуном»] — интервью в газете «Комсомольская правда», май 2008
* [http://www.novayagazeta.ru/data/2010/112/20.html Предъюбилейное интервью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113040153/http://www.novayagazeta.ru/data/2010/112/20.html |date=2010-11-13 }} «Новой газете», 2010
* [http://www.mk.ru/social/interview/2011/02/17/566585-kogda-plachet-armen-dzhigarhanyan.html А.Джигарханян: «Самое страшное то, что мы не знаем, чего хотим»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110219013400/http://www.mk.ru/social/interview/2011/02/17/566585-kogda-plachet-armen-dzhigarhanyan.html |date=2011-02-19 }} // «Московский Комсомолец», 2011
* [http://namestars.ru/?p=1152 АРМЕН ДЖИГАРХАНЯН. «Я слишком многого не знаю»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221001054806/https://namestars.ru/?p=1152 |date=2022-10-01 }} // журнал «Отдохни!» — ИМЕНА, апрель 2011
* [http://60-e.ru/intervj/armenom-dzhigarkhanjanom/armen-dzhigarkhanjan/ А.Джигарханян: «Поблагодарите своих родителей, они Вам прислали хорошие гены»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120014647/http://60-e.ru/intervj/armenom-dzhigarkhanjanom/armen-dzhigarkhanjan/ |date=2012-11-20 }} в журнале «60-е!», 2012
* [http://www.notrecinema.com/images/films/Tegeran_43_Teheran_43_Claude_Jade.jpg Фото: Клод Жад (Франсуаз) и Армен Джигарханян (Макс)] в фильме «Тегеран-43» (1980)
* [http://volokhov.ru/site/wp-content/uploads/2010/01/archive11.jpg Армен Джигарханян и авангардный драматург Михаил Волохов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120319214707/http://volokhov.ru/site/wp-content/uploads/2010/01/archive11.jpg |date=2012-03-19 }} // Mikhail Volokhov
* Д/ф [http://www.1tv.ru/documentary/fi8744/fd201510031055 «Армен Джигарханян. Там где мне хорошо»] (Первый канал, 7 октября 2015)

[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса театр режиссёрҙары]]
[[Категория:«Алтын бөркөт» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Алтын битлек» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй театр режиссёрҙары]]
[[Категория:Әрмән ССР-ының атҡаҙанған артистары]]


{{Artist-stub}}</text>
      <sha1>7oeyiyua8pxr6z0ip80xts5smy1k1sp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зороастризм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108448</id>
    <revision>
      <id>1299689</id>
      <parentid>1291830</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:35:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123937" sha1="nn87ds9pv97fbqvjwy0v2h6jawoe1mr" xml:space="preserve">[[Файл:Farvahar001.JPG|thumb|right|Фаравахар, зороастризмдың төп симводарының береһе([[Персеполь]], [[Иран]])]]
[[Файл:CIMRM 44-Mithraic pater (Dura Europos).jpg|thumb|Заратустра. Сүриәлә табылған һүрәт (б.э. яҡынса III быуаты)]]
{{Falseredirect|Иран мифологияһы}}
'''Зороастри́зм''' (''авест.''vahvī- daēnā- māzdayasna — «Зирәктең изге иманын хөрмәтләү», ''фарсы телендә'' «بهدین» — behdin, «Изге иман») — иң боронғо [[дин]]дәрҙең береһе&lt;ref&gt;[[Мэри Бойс|Бойс Мэри]]. Зороастрийцы. Верования и обычаи (пер. с англ. яз.), 4 изд-е, испр. и доп. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2003. −352 с., ISBN 5-352-00486-4&lt;/ref&gt;, [[Заратустра|Спитама Заратустра]] пәйғәмбәрҙең Яңылыҡ асыуынан баш алған ({{lang-fa|زرتشت}}, «Зартошт»; боронғо грек телендә — ''Ζωροάστρης'', «Зороа́стрэс»), — был тәғлимәтте уға Аһура Мазда Хоҙай бүләк иткән&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=religion/rel/rel-0233.htm&amp;encpage=religion&amp;mrkp=http://hghltd.yandex.com/yandbtm%3Furl%3Dhttp://encycl.yandex.ru/texts/religion/rel/rel-0233.htm%26text%3D%EF%B0%FF%B0%FF%B0%FF%B0%EF%B0%2B%EF%B0%EF%B0%EF%AF%EF%AA%EF%B0%26%26isu%3D2 Энциклопедия «Религия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208003251/http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=religion%2Frel%2Frel-0233.htm&amp;encpage=religion&amp;mrkp=http%3A%2F%2Fhghltd.yandex.com%2Fyandbtm%3Furl%3Dhttp%3A%2F%2Fencycl.yandex.ru%2Ftexts%2Freligion%2Frel%2Frel-0233.htm%26text%3D%EF%B0%FF%B0%FF%B0%FF%B0%EF%B0%2B%EF%B0%EF%B0%EF%AF%EF%AA%EF%B0%26%26isu%3D2 |date=2008-12-08 }}{{мёртвая ссылка|число=14|месяц=06|год=2016}}&lt;/ref&gt;. Заратустра тәғлимәте нигеҙендә — кеше изге уй, изге һүҙҙәр һәм яҡшы эштәрҙе әхлаҡи торошонан сығып һайлау азатлығына эйә. Боронғо замандарҙа һәм иртә урта быуаттарҙа зороастризм күпселеген Ҙур Фарсыстан территорияһында таралған булған.

Зороастризм үҙ эсенә [[монотеизм|монотеистик]] һыҙаттар менән бергә дуалистик һыҙаттарҙы ла алған&lt;ref name=&quot;Z&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/658081/Zoroastrianism Zoroastrianism] // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica]]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге осорҙа зороастризм нигеҙҙә [[ислам]] дине тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылған, [[Иран]]да һәм [[Һиндостан]]да кескәй общиналар һаҡланған, көнбайыш илдәрендә һәм [[СССР]] тарҡалғандан һуң үҙаллылыҡ алған илдәрҙә (күпселеген [[Тажикстан]]да һәм [[Әзербайжан]]да) тарафдарҙары бар&lt;ref&gt;[http://blagoverie.org/anjoman/media/jamsid_print.phtml Русский Анджоман//Интервью Джамшида Зартошти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203120539/http://blagoverie.org/anjoman/media/jamsid_print.phtml |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан ғалимы, тарихсы һәм телсе [[Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы|С. А. Ғәлләмов]] зороастризм диненә нигеҙ һалыусы Заратустра ҡасандыр башҡорт ерендә, [[Урал]]да, йәшәгән булырға тейеш, тип иҫәпләй. [[Шүлгәнташ мәмерйәһе]] лә утҡа табыныусыларҙың ғибәҙәтханаһы урынын үтәгән тигән фараз ҡора. «[[Авеста]]» һәм «[[Урал батыр]]» эпостарында параллелдәр булыуын иҫбатлаған&lt;ref&gt;«Урал батыр» эпосына — 4 мең йыл, «Шоңҡар», 1996.
Великий Хау Бен. Уфа, Госкомнауки РБ, 1997
Башкордский язык и санскрит. М., СПб, 2003. 308 с.
Башкордская философия (в 4 томах). Уфа: Китап, 2007, ISBN 5-295-03698-7.

'''Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары: '''Ғәлләмовтың ҡыҙыҡлы гипотезалары:
Шумер тарихы һәм «Урал батыр» араһындағы параллелдәрҙе сағыштырыу:
Ур-Намму — Урҙың III династияһы хакимы, Урал — «Урал батыр» эпосының төп батыры.
Шульги — Ур-Наммуның улы, Шүлгән — Уралдың ағаһы.
Ур-Намму улдары менән каналдар ҡаҙған, Урал улдары менән йылғалар ағыҙып сығара.
Ур-Намму закондар йыйылмаһы ҡалдыра, Урал закондар йыйылмаһы ҡалдыра.
Зарикум — Шульгиҙың залимы, Зәрҡүм — Шүлгәндең кәңәшсеһе.
Бурсуэн, бурсин (бур-нанна) — Шульгиҙың улы, Ур-Наммуның ейәне, Бөрйән (берйән) — «Урал батыр» эпосы яҙып алынған ерҙә йәшәгән башҡорт ҡәбиләһе атамаһы.
Риа Кахкаха — Месопотамия халыҡтарында Ҡош юлының атамаһы, Ҡәхҡәһә — небесный дракон, в эпосе «Урал батыр» эпосында күк аждаһаһы
Митанни — Төньяҡ Месопотамиялағы халыҡ һәм илдең атамаһы, Мөйтән (үҫәргән) — митанниҙың вариҫтары, башҡорт ҡәбиләләренең береһенең атамаһы.
Кутии — «үгеҙҙәргә эйә халыҡ», Ҡатил — царь, в эпосе «Урал батыр» эпосындағы үгеҙгә эйә батша.
Хабанд (табыныу, хаб — орлоҡ), Һабантуй (башҡорттарҙа һабан байрамы).

'''Авеста географияһын Көньяҡ Урал топонимикаһы менән ҡыҙыҡлы сағыштырыу:''':
Даити (Даитих) йылғаһы, Яйыҡ йылғаһы (Урал йылғаһының хәҙерге атамаһы)
Вар Йимы, Аркаим — памятник протогородской археологической синташтинской культуры.
Иранвеж (Аирьяна Ваэждо), Ирәндек — Көньяҡ Урадағы тау һырты атамаһы. Дословно, по мнению С.Ғәлләмов фекеренсә: һүҙмә-һүҙ әйтһәң, Ирәндек — «иран ҡалҡыулығы, тау».
Бурзен, Борзен Хара Березайти, Берйән, Бөрйән — Ирәндек һырты эргәһендә йәшәгән ҡәбилә атамаһы. Ошо ерҙә «Урал батыр» эпосы яҙып алынған&lt;/ref&gt;.

Был фараз, башҡорт ата-бабаларыбыҙҙың боронғолоғо, яҙыусыларҙы яңы әҫәрҙәр яҙыуға рухландырҙы. Мәҫәлән, яҙыусы Ғәлим Хисамов «Аһура Мазда» исемле роман ижад итте&lt;ref&gt;Ғәлим Авзал улы Хисамов. Аһура Мазда (роман)- Өфө:Китап, 2009, 140 бит&lt;/ref&gt;

== Атамаһы ==
''Зороастризм'' — Европа фәне термины, дингә нигеҙ һалыусының исеменең грек телендәге әйтелешенән килеп сыҡҡан. Зороастризм хоҙайы исеменән килеп сыҡҡан икенсе европа исеме ''маздеизм'', хәҙерге заманда иҫкергән кеүек булып ҡабул ителһә лә, ул зороастризм диненең төп тәүатамаһына яҡын — ''авест.'' māzdayasna - «Мазданы хөрмәтләү», {{lang-pal|māzdēsn}}. Зороастризмдың башҡа төрлө үҙатамалары — vahvī- daēnā- «Изге иман», дөрөҫөрәге «Изге Күренеш», «Донъяға изге ҡараш», «Изге Зиһен». Шунан сығып, зороастризм тарафдарҙарының төп үҙатамаһы ''фарсы телендә''|بهدین — behdin — «изге динле», «бехдин».

== Тәғлимәттең нигеҙҙәре ==
Зороастризм — [[Сәсәниҙәр дәүләте]] осоронда һәм өлөшләтә ислам ҡаҙаныштары, Авестаның һуңғы тапҡыр кодификация үткән дәүерендә, теологияһы ныҡ үҫешкән, бер ҡасан да үҙгәртелмәй, бәхәсһеҙ ҡабул ителә торған, догматик дин. Шулай булһа ла, зороастризмда ҡәтғи догматик система өлгөрөп етмәгән. Был күренеште тәғлимәттең үҫеш үҙенсәлектәре, рациональ нигеҙе, менән, һәм Фарсыстанды мосолман яулап алыуы йылдарында зороастризм диненең өҙөлгән институциональ үҫеше тарихы менән аңлаталар. Хәҙерге заман утҡа табыныусылары, ғәҙәттә, үҙҙәренең тәғлимәтен 9 нигеҙҙән тора тип раҫлайҙар&lt;ref&gt;мобед доктор А. Хоршидиан. Пасох бе порсешхае дине зартоштиян (на перс. языке), Тегеран, 1386 с. х., стр. 52&lt;/ref&gt;:
* Аһура Маздаға — изге аллаға «Зирәк хоҙайға» ышаныу.
* Кешелеккә ғәҙеллек һәм таҙа намыҫ юлын күрһәтеүсе, Аһура Мазданың берҙән-бер бәйғәмбәре Заратустраға ышаныу.
* Рухи донъя барлығына (минаға) һәм ике рухҡа (Изге һәм Яуыз), кешенең рухи донъялағы яҙмышы ошо көстәрҙең кәрәклеһен дөрөҫ һайлауға бәйле икәненә ышаныу.
* ''Аша (Арта)''ға — Аһура Мазда төҙөгән сығанаҡ Ғаләм ҡанундары ғәҙеллеккә һәм гармонияға, һәм изгелек юлын һайлаған кешенең ошо ҡанунды яҡлау өсөн бөтөн тырышлығын йүнәлтергә тейешлегенә ышаныу.
* Нигеҙендә һәр кешегә яҡшылыҡты яуызлыҡтан айыра белеү мөмкинлеге биргән ''даэна'' (ышаныс, намыҫ) һәм ''храту'' (зиһен) булған кеше асылына ышаныу.
* Ете [[#Амешаспент|Амешаспент]]ҡа, кеше шәхесен үҫтереү һәм асыуҙың ете баҫҡысы, тип ышаныу.
* ''Дадодахеш'' һәм ''Ашудад''ҡа ышаныу — йәғни үҙ-ара ярҙамлашыу, мохтажлыҡта йәшәүселәргә терәк, кешеләрҙең бер-беренә таяныс булыуы.
* Аһура Мазда яралтҡан емергес тәбиғи көстәрҙең (стихия) һәм тере тәбиғәттең (ут, һыу, ел, ер, үҫемлектәр һәм мал-тыуар) изге булыуына һәм улар тураһында хәстәрлек күреү кәрәклегенә ышаныу.
* Фрашо-керети (Фрашкард)ҡа — йәшәйештең эсхатологик мөғжизәле үҙгәреүенә, Аһура Мазданың тулы еңеүенә һәм яуызлыҡты ҡыуыуына, бөтөн ғәҙел кешеләрҙең Саошьянт, Донъяны ҡотҡарыусы, етәкселегендәге бергә тырышыуы арҡаһында ғәмәлгә ашырылыуына ышаныу.

=== Аһура Мазда ===
''Төп мәҡәлә '''[[Аһура Мазда]]'''''

Аһура мазда ({{lang-pal|Ормазд}}) — рухи һәм физик донъяларҙы яралтыусы, изгеләрҙән изге берҙән-бер хоҙай, уның төп эпитеттары «Яҡты» һәм «Данлыҡлы» (төгәлерәк: «Тулы [[Фарн (Хоҙай)|хварна]]», балҡыған батша даны). Фарсыларҙа яҡты аллаһы.

=== Аша һәм Друдж ===
Зороастризм тәғлимәтенең этик нигеҙендә ике төшөнсәне: Аша һәм Друджды ҡаршы ҡуйыу.

Аша (aša- *arta-нан) — был бөтөн ғаләмдең гармония, хаҡлыҡ, хәҡиҡәт, изгелек ҡануны (Ашаның атаһы — Аһура Мазда).

Друдж — был Ашаның антитезаһы, һүҙмә-һүҙ: ялған, ҡыйралыу, түбәнгә тәгәрәү (деградация), мәжбүр итеү, талау.

Бөтөн кешеләр ике категорияға бүленә: ''ашавандар'' (Ашаның тарафдарҙары, ғәҙелдәр, кешелек донъяһына изгелек ҡылырға ынтылыусылар) һәм ''друджванттар'' (алдаҡсылар, донъяға яуызлыҡ ҡылыусылар). Аһура Мазданың ярҙамы менән, ғәҙелдәр Друджды еңергә һәм уның яҡлыларҙың донъяны бөлдөрөүенә ҡамасауларға тейеш.

=== Ике рух ===
«Рух», зороастризм аңлатҡанса, ул mainyu (перс. minu), йәғни «фекер». Ике тәүге рух — изге һәм яуыз (Спента һәм Ангра) — ике ҡапма-ҡаршы менталлекте кәүҙәләндерә: булдырыуға йүнәлтелгән һәм емереүгә йүнәлтелгән. Һуңғыһы (Ангра Маинью, [[Аһриман]]) Аһура Мазданың һәм уның донъяһының төп дошманы, емереүсеһе һәм иң тәү сиратта кеше аңын харап итеүсе, ә был инде йәмғиәттең деградацияһына һәм артабан бөтөн кешелектең һәләкәтенә килтерә. Тимәк, утҡа табыныусының (зороастрийсының) бурысы — следовать Спента Маиньюға (изгелек рухына, тыуҙырыусы ижади аңға) тоғро булыу һәм яралтыусы Аһура Маздаға оҡшап, үҙ ғәмәлдәреңдә Ашаны воплощать в своих деяниях Ашу (бөтөн ғаләм изгелек ҡанунын) тормошҡа ашырыу һәм Друджды (ялған, яуызлыҡ, емереү) кире ҡағыу.

=== Заратустра ===
''Төп мәҡәлә '''[[Заратуштра|Заратустра]]'''''

Заратустра — зороастрийсылар тәғлимәте буйынса, Аһура Мазданың кешеләргә изге дин алып килеүсе һәм әхлаҡи үҫешкә нигеҙ һалыусы берҙән-бер бәйғәмбәре. Сығанаҡтарҙа ул өлгөлө рухани, яугир һәм малсы, һуғышсы итеп һүрәтләнгән.Пәйғәмбәр вәғәзе сағыу этик һыҙатлы, көс ҡулланыуҙы ғәйепләй, кешеләр араһындағы татыулыҡты, намыҫ һәм ижади хеҙмәтте маҡтай, берҙән-бер аллаға (Аһураға) ышаныуҙы хуплай. Пәйғәмбәр, үҙенә замандаш булған ''Ҡәүейҙәрҙең'' — арий ҡәбиләләренең традицион юлбашсыларының ҡанбаба һәм сәйәси функцияларҙы бер үк ваҡытта башҡарыуын, һәм ҡарапандарҙы — арий сихырсыларын, атап әйткәндә, көс ҡулланыуҙы, барымталарҙы, ҡанһыҙ ритуалдарҙы һәм шуларҙы хуплаусы әхлаҡһыҙ динде, тәнҡитләгән.

=== Динле булыу ===

Ясна (Авеста) 12 — зороастрий «дине символы». Уның төп фекере: '''«Бөтөн изгелектәрҙе лә мин Аһура Маздаға ҡайтарам»'''. Икенсе төрлө әйткәндә, Заратустраның тарафдары изгелектең берҙән-бер сығанағы тип Аһура Мазданы. «Динле булыу» буйынса, зороастрийсы үҙен түбәндәгесә атап йөрөтә:
* Маздаясна (Мазданы хөрмәтләүсе)
* Заратустри (Заратустра тарафдары)
* Видаэва ([[дейеү]]ҙәрҙең — әхлаҡһыҙ арий хоҙайсыҡтарының дошманы)
* Ахуро-ткаэша (Аһура диненең тарафдары)

Бынан тыш, был текста зороастрийсы көс ҡулланыуҙан, талауҙан һәм урлашыуҙан баш тартҡан, татыулыҡ яратҡан һәм хеҙмәтсән кешеләргә тыныслыҡ һәм азат тормош иғлан иткән, дейеүҙәр һәм сихырсылар менән һис ниндәй аралашыу мөмкинлеген кире ҡаға. Изге дин «ыҙғыш-талашты туҡтатыусы» һәм «ҡорал ташлаусы» тип атала.

=== Изге уйҙар, Изге һүҙҙәр, Изге ғәмәлдәр ===

Авест. humata-, huxta-, hvaršta- (һумата, һухта, хваршта тип уҡыла). Зороастризмдың һәр динле тоторға тейешле был этик триадаһы «Иманлы булыу»ҙа махсус һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм күп тапҡырҙар Авестаның башҡа бүлектәрендә лә маҡтала.

=== Амешаспенттар ===

Амешаспенттар (авест. aməša- spənta-) — Үлемһеҙ изгеләр, Аһура Мазданың алты тәүяралғылары. Для объяснения сущности Амешаспентрарҙың асылын аңлатыр өсөн, ғәҙәттә, бер шәмдән тоҡанған алты шәм метафораһын ҡулланырға мәжбүр булалар. Шулай итеп, Амешаспенттарҙы алланың эманациялары менән сағыштырырға мөмкин. Амешаспенттар кешенең рухи үҫешенең ете баҫҡыс образын сағылдыра һәм бынан тыш Амешаспенттың күренгән образын кәүҙәләндереүсе ете есем яралғыһын ҡурсалаусыһы тип атала.

{| class=&quot;wide wikitable collapsible sortable&quot;
|-
!Авестий исеме
!Фарсыса исеме
!Мәғәнәһе
!Ҡурсаланыусы&lt;br /&gt; яралғы
|-
|Аһура Мазда
|Ормазд/Аһура Мазда (яңынан тыуҙырылған)
|Зирәк Хоҙай
|кеше
|-
|Воху Мана
|Бахман
|Изге ниәт
|мал, хайуан
|-
|Аша Вахишта
|Ардибехешт
|Иң яҡшы хаҡлыҡ
|Ут
|-
|Хшатра Ваирья
|Шаһривар
|Һайланылған идара итеү
|металдар
|-
|Спента Армаити
|Спандармаз/Эсфанд
|Изге диндарлыҡ
|ер
|-
|Һаурватат
|Хордад
|Бөтөнлөк
|һыу
|-
|Амеретат
|Амордад
|Үлемһеҙлек
|үҫемлектәр
|-
|}

=== Язаттар, раттар һәм фраваштар ===
Зороастризмдың башҡа әһәмиәтле булған категориялары:
* Язаттар (''авест.'' «лайыҡлы хөрмәтләүҙәр»). Был төшөнсә шартлы рәүештә «фәрештәләр» тип тәржемә ителеүе мөмкин. Иң әһәмиәтле язаттар: Митра («килешеү», «дуҫлыҡ»), Аредви Сура Анахита (һыу ҡурсалаусыһы), Веретрагна (еңеү һәм батырлыҡ язаты).
* Раттар (''авест.'' «өлгө, үрнәк», «баш») — күп ҡырлы төшөнсә, иң элек ул ниндәй ҙә булһа төркөмдөң өлгөлө ҡурсалаусы башы (мәҫәлән, Заратустра — кешеләр раты, бойҙай — иген раты, Һукарья тауы — тауҙар ҡурсалаусыһы һ.б.). Бынан тыш, раттар — был ваҡыттың «идеаль» арауығы (тәүлектең биш өлөшө, айҙың өс өлөшө, йылдың алты өлөшө).
* Фраваштар (''авест.'' «һайлау алды») — яҡшылыҡ һайлаған алда йәшәп киткән йәндәр төшөнсәһе. Аһура-Мазда кешеләрҙең фраваштарын яралтҡан һәм уларҙың һайлауын һораған, һәм фраваштар есем донъяһында кәүҙәләнеүҙе һәм, яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшеп, унда яҡшылыҡ раҫләуҙы һайлайбыҙ, тип яуап биргәндәр. Кешеләрҙең фраваштарын хөрмәтләү ата-бабалар культына яҡын.

=== Ут һәм яҡтылыҡ ===

Зороастризм тәғлимәтенә ярашлы, яҡтылыҡ алланың физик донъялағы күренгән һүрәтләнеше (образы). Шуның өсөн, зороастрийсылар, аллаға мөрәжәғәт итер алдынан, йөҙҙәре менән яҡтылыҡҡа боролалар — яҡтылыҡ сығанағын улар доға ҡылыу йүнәлеше тип ҡабул итә. Кеше өсөн боронғо замандарҙан бирле иң мөһим һәм ҡулланырлыҡ яҡтылыҡ һәм йылылыҡ сығанағы булған утты айырыуса ихтирам итәләр. Шунан сығып, зороастрийсыларҙы киң таралған тышҡы билдәләмә — «утҡа табыныусылар», тип йөрйтәләр. Әйтер кәрәк, ҡояш яҡтылығын да зороастризм бик хөрмәтләй итә.

Зороастрийсыларҙың традицион ҡараштарына ярашлы, Ут бөтөн йәшәйешкә, рухи донъя булһынмы, есем донъяһымы, үтеп инә. 17-се Яснала һәм Бундахишнала Ут иерархияһы бирелә:

* Березасаванг (Юғары Ҡотҡарыусы) — Аһура Мазда алдында ожмахта янған ут.
* Вохуфриян (Изге дуҫтарса) — кеше һәм хайуандар тәнедә янған ут.
* Урвазишт (Күңелгә рәхәт, мөләйем) — үҫемлектәрҙә янған ут.
* Вазишт (Тәьҫир итеүсе, йоғонтоло) — йәшен уты.
* Спаништ (Изгеләрҙән изге) — ғәҙәти ер уты, шул иҫәптән, ғибәҙәтханаларҙа янған ут, Варахрам уты (Еңеү килтереүсе).

=== Ожмах һәм тамуҡ ===
Заратустра тәғлимәте, тәүгеләрҙән булып, ерҙәге тормошонда эшләгән ғәмәлдәре өсөн йәндең шәхсән яуаплы булыуы тураһында иғлан иткән. Заратустра ожмахты vahišta ahu «иң һәйбәт йәшәйеш» тип атаны (бынан сығып фарс. behešt «ожмах»). Тамуҡ dužahu «насар йәшәү» тип атала (шунан сығып фарс. dozax «тамуҡ»). Ожмахтың өс баҫҡысы бар: изге уйҙар, изге һүҙҙәр һәм изге ғәмәлдәр һәм Хоҙай Үҙе торған юғары кимәлдәге ''Гародману'' «Йыр Өйө», ''Анагра раоча'' «Сикһеҙ балҡыш». Тамуҡтың баҫҡыстары: яман уйҙар, насар һүҙҙәр, яуыз ғәмәлдәр һәм тамуҡ тупланышы — ''Друджо Дмана'' «Алдаҡ Өйө».

Ғәҙеллек (Аша) һайлағандарҙы ожмах ләззәте һәм хозурлығы, Алдаҡ һайлағандарҙы — тамуҡ ғазаптары һәм үҙ-үҙен тарҡатыу көтә. Зороастризм, кеше тереклегендә эшләгән ғәмәлдәрен һанап, ул үлгәндән һуң хөкөм төшөнсәһе индерә. Әгәр кешенең яҡшы ғәмәлдәре ямандарынан сәс ауырлығындай артыҡ икән, язаттар йәнде Йырҙар Өйөнә индерәләр. Әгәр яман ғәмәлдәре яҡшыһынан артҡан икән, йәнде Визареш дейеү (үлем дейеүе) тамуғына һөйрәтеп алып китәләр.

Тағы тамуҡ упҡыны өҫтөнән Гародманға алып барған (айырыла һәм айыра торған) Чинвад күпере концепцияһы бар. Изгеләргә үтер өсөн күпер киң һәм уңайлы булһа, гонаһлылар тамуҡҡа тәгәрәп төшә, сөнки үткерләнгән бысаҡ кеүек күперҙән үтерлек булмай.

=== Фрашо-керети ===

Зороастризм эсхатологияһы донъя аҙаҡҡы үҙгәрешен кисерәсәк, трансформацияланасаҡ, («(йәшәйеш) тәгәрмәсенең һуңғы әйләнешендә») Аша тантана итәсәк, ә Алдаҡ бөтөнләй һәм мәңге емереләсәк тигән Заратустра тәғлимәтенән килә. Был үҙгәрештәр ''Фрашо-керети'' (Фрашкард) — «Донъяны камил (донъя) ҡылыу» тип атала. Һәр изге кеше үҙенең ҡылған эштәре менән был ҡыуаныслы ваҡиғаны яҡынайта. Зороастрийсылар донъяға 3 саошьянт (ҡотҡарыусы) килеренә ышаналар. Тәүге ике саошьянт Заратустра биргән тәғлимәтте тергеҙеүсе булырға тейеш. Ахырызаманда, һуңғы алыш алдынан, һуңғы саошьянт киләсәк. Ангра Майнью алышы һөҙөмтәһендә бөтөн яуыз көстәр ҡыйратылыр, тамуҡ емерелер, барса әруахтар — изгеләр ҙә, гонаһлылар ҙа — ут менән һынауға, ордалияға — һуңғы хөкөм көнөнә тереләсәктәр. Терелгәндәр иретелгән утлы металл ағымы аша үтәсәк, шунда яуызлыҡтың ҡалдыҡтары һәм еренә еткерелеп эшләнмәгән ғәмәлдәр янып бөтәсәк. Изгеләргә был һынау яңы һауылған һөттә һыу инеү булып күренәсәк, ә ендәр янып бөтәсәк. Һуңғы хөкөмдән һуң донъя мәңгелеккә тәүкамиллығына әйләнеп ҡайтасаҡ.

Шулай итеп, эсхатологияһы бик үҫешкән зороастризмға эшмәкәрлектең (ғәмәлдең) цикллылығы һәм реинкарнация  ят булған.

== Авеста ==
[[Файл:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|Авеста ҡулъяҙмаһынан бит. Ясна 28:1]]
{{main|Авеста}}

Зороастрийсыларҙың изге китабы Авеста тип атала. Ысынында иһә, был — зороастрий общинаһында архаик заманда хәҙер «авестий теле» тип аталған боронғо фарсы телендә төрлө ваҡыттарҙа яҙылған текстар йыйылмаһы. Хатта Фарсыстанда яҙма барлыҡҡа килгәс тә, меңәр йылдар буйына текстарҙы быуындан быуынға телдән еткереү алымы ҡулланылған, руханиҙар был текстың һаҡсылары булған. Һуңғы Сәсәниҙәр осоронда, V—VI быуаттарҙа китапты яҙҙырыр өсөн махсус фонетик авестий алфавиты уйлап сығарылғас ҡына, уны беҙгә билдәле яҙыу традицияһы барлыҡҡа килгән . Әммә хатта бынан һуң да авестий доғаларын һәм ғибәҙәт текстарын ятлап ала торған булғандар.

Традиция буйынса, Авестаның төп өлөшө булып {{comment|Ғаталар|Гимндар}} — Аһура Маздаға бағышланған, тәғлимәттең нигеҙҙәрен, уның фәлсәфәһен һәм социаль {{comment|йүнәлтмәһен|посыл}}, изгеләргә награда һәм яуыздарҙы еңеүҙе тасуирлаған Заратустра гимндары тора. Зороастризмдың ҡайһы бер реформист ағымдары тик Ғаталарҙы ғына изге текст, ти, ә Авестаның башҡа өлөшөн тарихи әһәмиәтле тип иғлан итә. Әммә үтә ортодоксаль зороастрийсылар бөтөн Авестаны Заратустра һүҙе тип атай. Авестаның ғаталарҙан тыш шаҡтай ҙур өлөшө доғаларҙан торғанлыҡтан, хатта реформистарҙың күпселеге был өлөштө кире ҡаҡмай.

== Зороастризм символдары ==
[[Файл:Zoroastrian fire pot.PNG|thumb|left|Утлы һауыт — зороастризм символы]]
[[Файл:Faravahar.svg|thumb|200px|Фаравахар]]
Заратустра тәғлимәте тарафдарының төп тән символы — тотош киҫәк кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән һәм төгәл 9 йөйҙән торған аҡ эске күлдәк ''седре'' һәм ''кошти'' (кушти, кусти) — аҡ һарыҡ йөнөнән иләнгән 72 ептән үрелгән һәм эсе ҡыуыш нәҙек билбау. Кошти бил тирәләй өс тапҡыр уратҡандан һуң 4 төйөнгә бәйләп йөрөтөлгән. Зороасрийсы, доға башлар, мөһим эшкә тотонор алдынан, бысранғандан һуң, тәһәрәт ала һәм үҙенең билбауын бәйләй ('''Падъяб-Кошти''' йолаһы). Седре йәнде яуызлыҡтан һәм вәсүәсәнән ҡурсалау, ә кеҫәһе — яҡшылыҡ йыйыу символы. Кошти Аһура Мазда һәм уның тәғлимәте менән бәйләнеште (кендекте) һынландыра. Билбауын гел быуып йөрөгән кеше, бөтөн зороастрийсылар менән бәйләнештә тороп, уларҙың яҡшылығынан үҙенең өлөшөн дә ала, тип һаналған.

Изге кейемдә йөрөү заратустрасыларҙың бурысы булған. Дин талабы буйынса, седре һәм кошти кеймәй йөрөү мөмкин тиклем аҙ булырға тейеш. Седрене һәм коштиҙы даими таҙа тоторға кәрәк. Береһе йыуылған осраҡта, алмашҡа кейә торған комплект кейем булыуы рөхсәт ителә. Седре һәм коштиҙы даими кейеп йөрөгән саҡта, уларҙы йылына ике тапҡыр алмаштырғандар — [[Науруз]]ға һәм Меһрган байрамдарына.

Зороастризмдың икенсе символы — ут һәм ''аташдан'', күсереп йөрөтә торған утлы (һауыт рәүешендәге) йәки стационар (платформа рәүешендәге) алтарь. Шундай алтарҙарҙа изге зороастризм уттарын һүндермәй тотҡандар. Был Сәсәниҙәр империяһы сәнғәтендә айырым таралыу алған.

''Фаравахар'', Әһәмәниҙәрҙең ҡая рельфтарынан эшләнгән ҡанатлы түңәрәк эсендәге кеше һыны популяр символы булып китә. Зороастрийсылар, традиция буйынса, был һынды Аһура Мазда образы тип тапмай, ә ''фраваши'' һүрәте тип атай.

''Аҡ төҫ'' — таҙалыҡ һәм рәхәтлек төҫө, зороастрийсылар өсөн, мөһим символик әһәмиәткә эйә, ә күп кенә йолаларҙа шулай уҡ ''йәшел'' төҫ — муллыҡ һәм яңынан тыуыу, күтәрелеү символы булып тора.

== Тарихы ==

=== Заратустраға саҡлы иран ышаныуҙары ===
Зороастризмға тиклемге иран ышаныуҙары тураһында аҙ билдәле. Ғалимдар был бик боронғо мифология Ведик  (иң боронғо һинд мифологияһына) оҡшаған&lt;ref&gt;И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, М., Наука, 1990, стр.81&lt;/ref&gt;. Тикшеренеүселәр иң боронғо иран мифологияһының мираҫы тип зороастризмдағы Веретрагнаны, Митра Хоҙайҙы һәм Анахитаны күрһәтә&lt;ref&gt;И. М. Дьяконов, Архаические мифы Востока и Запада, стр.81&lt;/ref&gt;. Урта быуаттар тарихы зороастризмға саҡлы ирандарҙа Тахмурес Бозасптан ҡабул итеп алған сабеизм булған тип иҫәпләй&lt;ref&gt;Омар Хайям, Рубайат. Трактаты // Науруз-наме, пер. Б. А. Розенфельда, {{М.}}, Эксмо, 2009, стр. 260&lt;/ref&gt; (см. например, «Науруз-наме»).

=== Заратустра дәүере ===

Заратустраның йәшәү дәүере лә ғалимдарҙың бәхәс сәбәбе булып тора. Сама Зороастрий традицияһында үҫешкән хронология булмаған. Уларға «дин йылы» (Заратустраның тәүге тапҡыр Аһура Мазда менән һөйләшеүе) билдәле, әммә башҡа ваҡиғалар буйынса традицияла аныҡ ҡанун юҡ. Арда-Вираз китабында, Заратустранан [[Александр Македонский|Александр]] (Македонскийға тиклем) 300 йыл үткән тиелә. Бундахишн хронологияһы буйынса, Дарий I (б.э.т. 522 йыл) тәхеткә ултырған датаға таянһаң, б.э.т. 754 йыл килеп сыға&lt;ref&gt;Бундахишн, XXXIV&lt;/ref&gt; Башҡа сығанаҡтарҙағы Бундахишн хронологияһы фрагментлы һәм ышанысһыҙ.

Заратустра эпохаһы тураһында ғалимдар төрлө фекер әйткәндәр. Заратустра бер ваҡытта ла йәшәмәгән, ысынбарлыҡта бер ваҡытта ла булмаған архаик идеаль шәхес һәм хатта иртә Ахеменидтарҙың эскерһеҙ идеологы булған тигән аптыратырлыҡ фекерҙәр ҙә осрай. Хәҙерге ваҡытта Ригведа теленә оҡшаған {{comment|Ғаттар|Заратустра гимндары}} теленең архаиклығына (б.э.т. II мең йыллыҡтың 2-се яртыһы) иғтибар итеү, һәм бәйғәмбәрҙең йәшәгән ваҡытын б.э.т. 1000 йылдарына ҡайтарыу киң таралған ҡараш&lt;ref name=&quot;iran_zoroaster&quot;&gt;{{статья|автор=Malandra, William|заглавие=Zoroaster. Part II: General Survey|ссылка=http://www.iranica.com/articles/zoroaster-ii-general-survey|язык=en|издание=[[Encyclopædia Iranica]]|год=20 июля 2009}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге зороастрийсылар иран астрономы З. Бехруз иҫәпләүенән сығып, Заратустра б.э.т. 1738 йылда «дингә эйә булған» һәм шунан башлап «Зороастрий дини эраһы» йыл иҫәбе башлана.

=== Заратустраның вәғәзенең локализацияһы ===
[[Файл:Flag of Iran (1964).svg|thumb|200px|[[Иран]] флагында Паниран (зороастрий төҫтәре): ''йәшел'' — гөрләп үҫеү символы, ''аҡ'' — ғәҙеллек символы, ''ҡыҙыл'' — ҡаһарманлыҡ символы]]
Заратустраның йәшәү һәм эшмәкәрлек урынын билдәләүе күпкә ябайыраҡ:Авестала [[Иран]]дың төньяҡ-көнсығышындағы, [[Афғанстан]]дағы, Тажикстандағы һәм [[Паҡстан]]дағы топонимдар иҫкә алынған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Gnoli, Gherardo|заглавие=Avestan Geography|ссылка=http://www.iranica.com/articles/avestan-geography|язык=en|издание=Encyclopædia Iranica|год=15 декабря 1987}}&lt;/ref&gt;. Традиция Заратустра исеме менән Рей йәки Рагу ҡалаһы, Систан һәм Балх ҡалаларын бәйләй.

Яңылыҡ асыу эшләнгәндән һуң, Заратустра вәғәздәрен халыҡҡа бик оҙаҡ уңышһыҙ еткерергә тырышҡан, әммә төрлө илдәрҙә уны кәмһеткәндәр һәм ҡыуғандар. 10 йыл арауығында ул тик үҙенең ике туған ағаһы Маидьомангхуны динле итеүгә өлгәшкән. Шунан Заратустра легендар {{comment|Ҡәүей|Кеянида}} Виштаспа  (Гоштасб) һарайына килгән. Бәйғәмбәрҙең вәғәзе батшаға тәьҫир иткән һәм ҡайһы бер икеләнеүҙәрҙән һуң ул Аһура Мазда динен ҡабул иткән һәм уны үҙ батшалығында ғына түгел, дин таратыусыларҙы күрше илдәргә лә ебәреү кәрәк тигән. Заратустра үҙенә яҡын фекерҙәштәр Виштаспа вәзирҙәрен, Хвогв ырыуынан ағалы-энеле — Джамасп һәм Фрашаоштрҙы тапҡан.

=== Зороастризм периодизацияһы ===
# '''Архаик период''' (б.э.т. 558 йыл): Заратустра бәйғәмбәрҙең һәм зороастризмдың ауыҙ-тел ижады формаһында йәшәү дәүере;
# '''[[Әһәмәниҙәр дәүләте|Әһәмәниҙәр]] периоды''' (б.э.т. 558—330 йылдар): Әһәмәниҙәр династияһының тәхеткә килеүе, фарсы империяһының барлыҡҡа килеүе, зороастризмдың беренсе яҙма һәйкәлдәре;
# '''Эллинизм осорондағы Парфян батшалығы''' (б.э.т. 330 — б.э. 226 йылдар): Александр Македонский походы һөҙөмтәһендә ахеменид империяһының ҡолатылыуы, парфян батшалығын төҙөү, Ҡушандар империяһы дәүерендә буддизмдың зороастризмды шаҡтай ҡыҫырыҡлауы;
# '''Сәсәниҙәр осоро''' (б.э. 226—652 йылдар): зороастризмдың яңынан тыуыуы, Авестаның Адурбад Махраспандан етәкселегендә кодификацияланыуы, үҙәкләштерелгән зороастрий сиркәүенең үҫеше, йәшәп килгән зороастрий диненә ҡаршы килә торған башҡа тәғлимәттәр менән {{comment|сафсата|көрәш}};
# '''Фарсыстанды ғәрәп (ислам) баҫып алыуы''' (б.э. 652 йылы — XX быуат уртаһы): Фарсыстанда зороастризмдың емерелеүе, зороастризм тарафдаштарын эҙәрлекләү, Һиндостанда иран эмигранттарынан торған парсий общинаһының барлыҡҡа килеүе, мосолман власы аҫтындағы апологеттар һәм традиция һаҡлаусыларҙың әҙәби эшмәкәрлеге.
# '''Хәҙерге заман периоды''' (XX быуат уртаһынан беҙҙең ваҡытҡа саҡлы): иран һәм һинд зороастрийсыларының АҠШ-ҡа, Европаға, Австралияға миграцияһы, диаспораның Ирандағы һәм Һиндостандағы зороастризм үҙәктәре менән бәйләнеш урынлаштырыуы.

=== Зороастризмдың ағымдары ===

Зороастризмдың төп ағымдары булып региональ варианттар торған. Зороастризмдың һаҡланып ҡалған тармағы — [[Сәсәниҙәр державаһы]]ның рәсми дине, бигерәк тә, Авестаны һуңғы канонлаштырылыу һәм яҙып алыу йылдарындағы, был династияның һуңғы батшаһы Хосроу I дәүерендәге варианты. Был тармаҡ зороастризмдың мидий магтары ҡабул иткән вариантынан алынған булһа кәрәк. Иран донъяһының башҡа өлкәләрендә зороастризмдың (маздеизмдың), иң тәүҙә беҙ улар тураһында фрагментар ғәрәп сығанаҡтарынан ғына фекер йөрөтөрлөк мәғлүмәт бар, бүтән варианттары булыуы бәхәсһеҙ. Әйткәндәй, Сәсәниҙәр дәүләте зороастризмына, ғәрәп баҫып алыуына саҡлы, «яҙма» традициянан да алдараҡ булған [[Согдиана|Согдала]] йәшәп килгән маздеизмдан Заратустраның Асылына төшөнөүе согдий телендә хикәйәләнгән өҙөктәре генә бар һәм [[Әл-Бируни|Бируни]] мәғлүмәттәре һаҡланған.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастризм сиктәрендә хәҙерге заман ортодоксияһы ҡарашынан сығып әйткәндә «сафсата», тип атарлыҡ дини-фәлсәфә ағымдары барлыҡҡа килгән. Иң элек был''Зурвана''концептына, «игеҙәк балалары» Аһура Мазда һәм Аһриман булған тәү ғаләм ваҡытына, ҙур иғтибарға нигеҙләнгән зурванизм. Ситләтелгән раҫлауҙар буйынса, зурванизм доктринаһы Сәсәниҙәр Иранында киң таралған, уның эҙҙәре ислам баҫып алыуын башынан кисергән традицияла табылһа ла, зороастрий «ортодоксияһы» был доктринаны туранан-тура шелтәләй&lt;ref&gt;Денкард, кн. 9&lt;/ref&gt;. Моғайын, «зурваниттар» һәм «ортодокстар» араһында туранан-тура конфликттар булмағандыр, дөрөҫөрәге зурванизм диндең йола өлөшөнә бик ҡағылмаған фәлсәфә ағымы ғына булғандыр.
 
Аврелиан заманында Рим империяһында таралған Митраны хөрмәтләүҙе (митраизм) шулай уҡ зороастризм сафсатаһына ҡайтаралар, митраизм, дөрөҫөрәге, ирандыҡы ғына түгел, сүриә субстраты ла булып торған синкретик тәғлимәт.

Зороастрий ортодокстары кире ҡаҡҡыһыҙ сафсата тип, нигеҙендә христиан {{comment|гностицизмы|в гностицизме содержание ''гнозиса'', тайного знания, как раз и есть осознание человеком своей божественности}} ятҡан манихейлыҡты ла һанаған&lt;ref&gt;{{Книга|автор = [[Крысин, Леонид Петрович|Крысин{{nbsp}}Л.{{nbsp}}П.]]|заглавие = Толковый словарь иноязычных слов|место = М.|издательство = Эксмо|год = 2008|страницы = |страниц = 944|isbn = |часть = Манихеизм|серия = Библиотека словарей|ссылка часть = https://slovari.yandex.ru/~книги/Толковый%20словарь%20иноязычных%20слов/Манихеизм/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;НФЭ&quot;&gt;{{НФЭ|0807|Гностицизм|[[Шабуров, Николай Витальевич|Шабуров Н. В.]]}}&lt;/ref&gt;.

Тағы ла бер сафсата булып революцион Маздак (маздакизм) тәғлимәте тора&lt;ref&gt;[http://books.google.com.ua/books?id=y7IHmyKcPtYC&amp;pg=PA995&amp;lpg=PA995&amp;dq=zardushtakan&amp;source=bl&amp;ots=3UvKL4PhdD&amp;sig=ZpNQnZGlR5k3G-X3NcWW8MR3HTc&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=COBRUb7AD8uL4gTuiIGAAQ&amp;ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q&amp;f=false The Cambridge History of Iran edited by W. William Bayne Fisher, Ehsan Yar Shater p.995]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман зороастризмы варианттары булып Иран зороастризмы һәм Һиндостан парсий зороастризмы тора. Әммә улар араһындағы айырма региональ характерҙа һәм нигеҙҙә ритуаль терминологияһына ҡағыла, бер традициянан сыҡҡанлыҡтан һәм общиналар араһындағы аралашыу булғанлыҡтан, улар араһында етди догматик айырымлыҡ барлыҡҡа килмәгән. Һай йоғонто ғына һиҙемләнә: Иранда — [[ислам]], Һиндостанда — [[индуизм]] йоғонтоһо .

Парстар араһында календарҙың өс вариантына ҡараған (Кадими, Шахиншахи и Фасли) «календар секталар» билдәле булған. Был төркөмдәрҙең асыҡ ҡына сиктәре юҡ, шулай уҡ догматик айырма ла юҡ. Һиндостанда ла шулай уҡ мистикаға йүнәлтелгән индуизм йоғонтоһондағы төрлө ағымдар барлыҡҡа килгән. Шулар араһында иң билдәлеһе булып Илм-и-Хшнум ағымы тора.

Зороастрийсылар араһында күпмелер популярлыҡ яулаған, күпселек йолаларҙы һәм боронғо ҡағиҙәләрҙе алып ташлау яҡлы, тик Ғаттарҙы ғына изге тип таныған «реформист ҡанат» тип аталған ағым да булған.

=== Прозелитизм ===
Башланғыс мәленән бирле Заратустра тәғлимәте юғары рух менән пәйғәмбәр һәм уның уҡыусылары, тарафдаштары тарафынан таратылған әүҙем {{comment|прозелитик|стремление обратить других в свою веру, а также деятельность, направленная на достижение этой цели}} дин булған. «Изге дин» юлынан барыусылар башҡа диндәге кешеләрҙе «дейеүҙе ололаусылар», тип атағандар һәм үҙҙәрен уларға асыҡтан-асыҡ ҡаршы ҡуйғандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында зороастризм ысынында донъя диненә әүерелмәгән, уның вәғәздәре күбеһенсә иран телле ойкумена менән сикләнгән, ә зороастризмдың яңы ерҙәргә таралыуы ул ерҙәрҙең иранлашыуы менән параллель барған.

Ирандың үҙенән һәм Урта Азияның көньяғынан башҡа зороастрийсыларҙың аҙмы-күпме эре общиналары («магузейҙар») булған, айырым алғанда, Каппадокияла хатта зороастрий календары рәсми рәүештә ҡулланылған. Боронғо [[Әрмәнстан]] христианлашмаҫ элек, уның ерҙәрендә «әрмән маздеизмы» таралған булған. Сасанидтар заманында [[Бахрейн]] һәм [[Йемен]] [[ғәрәптәр]]ендә, шулай уҡ державаның төньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төрөк телле төркөмдәрҙә зороастризмдың тарафдаштары булған.

Сасанид периоды аҙағына тиклем зороастризм прозелитик яҡтан әүҙем дин булып ҡалған. Заратустраның тарафдаштары, улар фекеренсә, бөтөн башҡа дингә ышаныусылар табынған яуыз көстәр менән көрәшеү зарурлығына өндәгәндәр. Икенсе дингә табыныусының Переход иноверца в «изге дингә» күсеүе яҡшы һәм дөрөҫ эш тип ҡаралған, шуның өсөн боронғо Иранда синфи, этник һәм тел мөнәсәбәтенә ҡарамай һәр теләгән кеше зороастрийсы була алған. Йола үтәүҙәрҙең ентекләп эшләнгәнлеге, үҫешкән космологик һәм, иң мөһиме, этик тәғлимәте арҡаһында зороастризм тарихтағы тәүге дәүләт дине булған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Заратустра тәғлимәте барыбер ысын мәғәнәһендә донъя диненә әйләнмәгән.

Бының сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора:

* Заратустра дини тәғлимәтенең ултыраҡ малсы һәм игенселәрҙең күскенселәр менән көрәш мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән социаль-иҡтисади йөкмәткеһе кире ҡайтарып булмаҫлыҡ үткән заманда тороп ҡалған. Нового социального содержания в силу своего консерватизма Маздаизм үҙенең консерватизмлығына таянғанлыҡтан, яңы социаль йөкмәтке яҙмаған, Боронғолоҡтан алып Урта быуатҡа күскәндәге үҙгәрештәргә һәм йәмәғәт ихтыяждарына һаңғырау һәм һуҡыр булып ҡалған.
* маздаист руханилығының Сасанид Ираны дәүләт учреждениеларына яҡынлығы, уларҙың бер-береһенә ҡушылғанлығы һәм бер-береһенә бәйләнгәнлеге тышҡы аудиторияның зороастризм тураһында асыҡтан-асыҡ сәйәси алдан уҡ билдәле фекерҙә булыуына (ангажированность) килтергән. Быны Иран менән күрше дәүләттәрҙең хакимдары ҡабул итмәгән, иран шаһтары, зороастризм прозелитизмына ышыҡланып, баҫып алыу пландарын тормошҡа ашырырға теләй тип шикләнгән. Сасанидтарҙың дүрт йөҙйыллыҡ хакимлығы дауамында ҡорал ярҙамында ирандарҙың үҙ динен күршеләрендә раҫлатырға тырышыуы уңышҡа өлгәшмәгән;
* маздаизм, үҙенең этик доктринаһының универсаль булыуына ҡарамаҫтан, иран телле донъя сиктәренән әллә ни йыраҡ китмәгән. Эллин периодында, Бөйөк Александрҙың грек-македон империяһының һәм уның тарафдаштарының ерҙәрендә таралған булһа ла, башлыса, иран телле ватандаштарға ғына яҡын, ә грек халҡы өсөн сит булып ҡалған. Бер яҡтан, гректар тарафынан баҫып алынған ирандар, гректарҙы сит элемент тип иҫәпләгәндәр һәм Александр Македонскийға, уны державаны емереүсе, Иран диненә һәм мәҙәниәтенә зыян килтереүсе варвар, тип киҫкен баһа биргәндәр. Икенсе яҡтан, эллиндарға, йола буйынса ата-бабаларын ҡәҙерләүселәргә һәм мәрхүмдәргә тулҡынланған хис менән ҡараусыларға фарсыларҙың традицияһындағы мәйеттәргә, ен тупланышы, тип сирҡанып ҡарауҙары үҙе үк мәсхәрә итеүгә бәрәбәр булған: гректар хатта яуҙарҙа һәләк булған ватандаштарын ҡәҙерләп күммәгән полководецтарҙы язаға тарттырғандар. Ахыр сиктә, рәсми маздаизмдың фәлсәфәүи концепциялары көнсығыш тәғлимәттәренең тулыһынса мистик йүнәлештә ятҡан, эллин рационализмына сит-ят булған, ғөрөф-ғәҙәттәренә айырата әһәмиәт биргән. Эллин һәм һинд фәлсәфәүи фекере ҡаҙаныштары, ҡағиҙә булараҡ, иран дин әһелдәрендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙырмаған һәм зороастрий доктринаһына уның йоғонтоһо булмаған;
* заратустрий маздаизмының монотеистик ҡиәфәтендә боронғо иран диненең ғаләмдә ике бер тигеҙ көстөң: яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың булыуын таныған диалектик ҡушберлек асылы даими күренеп тора. Ошо хәл, Рим һәм Парфияның (һуңғараҡ Византия һәм Ирандың) Яҡын һәм Урта Көнсығышта традицион геополитик көндәшлегенә ҡабатланып, Заратустра тәғлимәтенең иран булмаған халыҡтар араһында дөйөм таралышына ҡамасаулаған. Мәжүсилек осоронда Заратустраның донъя көрәшендә тик бер яҡты ғына — Изгелекте — ололау кеүек бер мәғәнәле талабы бөтөн аллалар өсөн дә, уларҙың «әхлаҡи сифаттарына» ҡарамай, ҡорбан килтереп өйрәнгән күп динле кешегә (политеисҡа) аңлашылмаған. Әммә грек-рим донъяһында христиан бер аллалығы таралған дәүерҙә лә зороастрийсылар христиандар өсөн элеккесә сит булып ҡалғандар: ысын күңелдән, «Алла ул яҡтылыҡ, һәм унда бер ҡараңғылыҡ та юҡ», тип ышанып йәшәгән христиандарға маздаизмдың «изгелеккә ысын күңелдән ышанғанлығы» етерлек булмағандыр. Һуңғы зороастризмда таралған Зурвананан — Хоҙай ваҡыты нигеҙендә барлыҡҡа килгән нәмә, яҡшылыҡ һәм яуызлыҡтың тәүберлеге, тигән ҡараштар христиан диненә (ә һуңыраҡ исламға) тоғроларҙың зороастрийсыларҙы, йәнәһе, «шайтандың ағаһына табыныуҙа» ғәйепләүгә килтергән;
* маздаизмдың киң таралыуына тәғлимәт һәм традиция тарафынан изгеләштерелгән фарсы-атравандар араһынан ғына нәҫелдән-нәҫелгә бирелә торған ҡатламға кадрҙар (асылда ябыҡ каста) — заратустрий руханиҙары-мобедтарҙың монополь һайланыуы шаҡтай тотҡарлыҡ булған. Дингә яңы ылыҡтырылған ысын иранлы булмағандың, Заратустра тәғлимәтенең ниндәй тоғро тарафдашы булһын, был мөһим түгел, — дин юлында уға карьера эшләүе барыбер мөмкин булмаған.
* маздаистик прозелитизмдың күршеләре алдында уңышһыҙлығы зороастрийсыларҙың, таралышҡан общиналарҙы ныҡ торған үҙәкләштерелгән ойошмаға әүерелдерерлек, үҫешкән күп баҫҡыслы бер-береһенә бәйләнгән руханилыҡ иерархияһы булмауынан да килгән. Бына ошо хәлдәр, үлемгә сирҡанып ҡарау (һәм, шунан сығып, яфа сигеү культы булмауы) менән ҡатмарлаштырылып, ирандарҙың дине үҙен уратып алған дошман диндәр ҡыҫымын дәүләт аппараты һәм ғәскәр ярҙамынан башҡа күтәрә алмаған. VIII—IX быуаттарҙа был ерҙәрҙе ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, моғайын, ошо фактор Иранда һәм Урта Азияла маздаизмдың сағыштырмаса тиҙ тарҡалыу сәбәбе булғандыр ҙа.

Ғәрәптәр баҫып ингәндән һуң күп тә үтмәй зороастризм бер юлы прозелитик дин булыуҙан туҡтай. Ирандың ислам динен яңы ҡабул итеүселәре, ата-бабалары диненә ҡайтҡаны өсөн, [[шәриғәт]] буйынса үлем язаһына тарттырылған, Һиндостанда зороастрийсы-парстар тиҙ арала башҡалар менән ҡатнашмаған эндогам дини төркөмдәрҙең береһе сифатында һинд каста системаһына йәлеп ителгән. Был дин нигеҙенә һалынған прозелитизм потенциалы, Көнбайыштан килгән донъя йөҙөндәге Боронғо Ирандың мираҫына киң ҡыҙыҡһыныу модернизатор тенденциялары тәьҫирендә, тик Яңы дәүерҙә генә тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге алған.

Әлегә саҡлы маздаист руханилығы араһында неопрозелитизмға ҡағылышлы консенсус булдырылмаған. Һиндостандың консерватив парс дастурҙары (юғары рухани сан) зороастрийсы булмағандарҙы утҡа табыныусыға әйләндереү мөмкин түгел, тип һанайҙар. Иран мобедтары (зороастризм сиркәүе һәм каста башлығы), киреһенсә, ғәҙәттә зороастризм универсаль прозелитик дин, тип раҫлайҙар, һәм, зороастрийсылар миссионер эшмәкәрлеге алып бармаһа ла, зороастризмға үҙ аллы килгән кешеләрҙең, ҡайһы бер шарттарҙы үтәгән осраҡта, дингә ҡабул итеү үтенесен кире ҡаҡмау яҡлы.

Шулай булһа ла зороастризм диненә яңы әйләнеүселәр алдына бик күп проблемалар килеп баҫа. Иранда исламдан баш тартыу әлегәсә иң ауыр енәйәт һанала, һәм неофит та, уны дингә әйҙәүсе мобед та үлем язаһына тарттырыла. Динде формаль ҡабул иткән кеше лә, ислам режимы баҫымы арҡаһында, асылда тулыһынса иран зороастрий берләшмәһенә инеп китә алмай. Прозелит общиналары ысын зороастрийсылар менән күпселеген эмиграцияла берләшәләр.

Зороастризм дингә килеүселәрҙе хуплай, әммә динлеләрҙең аҙлығы һәм уның традицион территорияһында — [[Иран]]да — ислам диненең өҫтөнлөгө әүҙем прозелитизмды ҡыйынлаштыра. Бүтән диндәрҙән айырмалы рәүештә, аңлы, 15, йәше етһә, зороастрий ғаиләләрендә тыуған балалар утҡа табыныусылар рәтен тулыландыра. Башҡа диндән сығышлылар, тик 21 йәшкә етһә генә, зороастрий динлегә әйләнә алған. Мобед, мотлаҡ ойошторолған шәхси әңгәмә аша, дингә яңы әйләндерелеүсенең зороастризмды ҡабул итергә әҙерлеген, культ нигеҙҙәрен һәм фарсы телендә Фраваран доғаһын уҡый белеүен тикшерә. Был йола «сэдре пуши», фарсы теленән «изге күлдәк кейҙереү» тип тәржемә ителә.&lt;ref&gt;[http://www.blagoverie.org/conversion/index.phtml Благоверие | Принятие Веры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130814071905/http://blagoverie.org/conversion/index.phtml |date=2013-08-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.efn.org/~opal/acceptz.html Can You Follow Zarathushtra?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105153440/http://www.efn.org/~opal/acceptz.html |date=2010-11-05 }}&lt;/ref&gt;

== Иерархия ==

=== Руханилыҡ ===

Айырым ҡатлам тәшкил иткән зороастрий руханиҙарының дөйөм атамаһы — авест, йәғни aθravan- (пехл. asrōn) — «ут һаҡсыһы». Авестий эпохаһынан һуңғы руханиҙар, утҡа табыныусылар дине тәү сиратта мидий ''магтары''тарафынан Ирандың көнбайышында таратылғанлыҡтан,''мобе́дтар'' (боронғо иран. magupati «магтар башлығы») тип аталғандар. Шуны ла әйтер кәрәк, «тылсымсы», «күңелде әсир итеүсе», «сихырсы» һүҙҙәренең мәғәнәһе ысынбарлыҡта — гректарҙың иран магтарының эшмәкәрлеген хаталы ҡабул итеүе менән бәйле, ысынында иһә, зороастризмда боҙом һәм арбау шелтәләнә.

Ирандағы хәҙерге руханилыҡ иерархияһы түбәндәгесә:

# «'''Мобедан-мобед'''» — «мобедтарҙың мобеды», зороастрийҙар руханилыҡ иерархияһында иң юғары дәрәжә. Мобедан-мобед дастурҙар араһынан һайлана һәм мобедтар берләшмәһен етәкләй. Мобедан-мобед зороастрийҙар өсөн мотлаҡ үтәлергә тейеш булған дини («гатик») һәм донъяуи («датик») мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул итә алған. Дини мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар мобедтарҙың йәки дастурҙарҙың дөйөм йыйылышы тарафынан хупланырға тейеш булған.
# «'''Сар-мобед'''» (фарсысанан төгәл — «мобедтар башлығы», пехл. «бозорг дастур») — зороастрий диненең иң юғары дәрәжәһе. Бер нисә дастур булған территорияла төп дастур тәғәйенләнгән. Сар-мобед ут ғибәҙәтханаларын ябыу, изге уттың урындан урынға күсерелеүе, ғәйебе бар тип табылған кешене зороастрий берләшмәһенән ҡыуыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғына эйә.
# «'''Дастур'''»
# «'''Мобед'''»
# «'''Хирбад'''»

Бындай рухани вазифаларҙы тик зороастрий руханиҙары ғаиләһенән сыҡҡан һәм уның күсәгилешлеге атаһынан ҡалған дәрәжә менән билдәләнеүсе «мобед задэ» ғына биләй алған. ''Мобед-задэ'' булып тыуырға ғына кәрәк, уның башҡа юлы юҡ.

Иерархияла регуляр дәрәжәләҙән башҡа «'''Рату'''» һәм «'''Мобедъяр'''» тигән атамалар ҙә бар.

Рату — зороастрий динен ҡурсалаусы. Рату мобедан мобедтан бер баҫҡысҡа юғары торған һәм дини мәсьәләләрҙә хаталанмаған, һис шикһеҙ дөрөҫ булған. Адурбад Махраспанд Шапур II икенсе батша осороноң иң һуңғы ратуһы булған. обед ырыуынан булмаһа ла, ғилемле бехдин. Мобедъяр хирбадтан түбәнерәк торған дәрәжә.

=== Изге уттар ===

[[Файл:Yazd fire temple.jpg|thumb|[[Йезд]] ҡалаһындағы Зороастрий ғибәҙәтханаһы. 1932 й. төҙөлгән бина]]
[[Файл:Fire in Yazd Zoroastrian temple.jpg|thumb|180px|Йезд ҡалаһындағы Аташ-Варахрам]]
Фарсы телендә «аташкадэ» (төгәл тәржмәлә&quot;ут өйө&quot;) тип аталған зороастрий ғибәҙәтханаларында бер туҡтауһыҙ ут яна, ғибәҙәтхана хеҙмәткәрҙәре тәүлек әйләнәһенә уны тере тоталар, һүндермәйҙәр. Күп йөҙәр, хатта меңәр йылдар буйы уттары һүнмәй янған ғибәҙәтханалар бар. Изге утҡа эйә булған мобедтар ғаиләләре утты һүндермәй тотоу һәм ҡурсалау өсөн тотонолған бөтөн сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала һәм матди яҡтан бехдиндар ярҙамына мохтаж түгел. Яңы ут тәғәйенләү ҡарары кәрәкле аҡса булған саҡта ғына ҡабул ителә. Изге уттар 3 рангҡа бүленә:
# '''Шах Аташ Варахрам''' (Бахрам) — «Еңелмәҫ Ут Батша», Иң юғары рангтағы Ут. Иң юғары рангтағы уттар монархия династияларына, бөйөк еңеүҙәргә арнап, илдең йәки халыҡтың иң юғары уты сифатында булдырылған. Бындай утты урынлаштырыр өсөн изгеләштереү ритуалы ваҡытында бер утҡа берләштерерлек төрлө күренешле 16 утты йыйырға һәм таҙартырға кәрәк. Иң юғары ранглы ут янында тик иң юғары дәрәжәләге руханиҙар, дастурҙар, ғына хеҙмәт итә алған;
# '''Аташ Адуран''' (Адаран) — «Уттарҙың уты», Икенсе ранглы, 1000 кешеһе булған һәм унда 10 зороастрий ғаиләһе йәшәгән урындарҙа урылаштырылған ут. Утты раҫлар өсөн төрлө ҡатлам заратустрий ғаиләләренең: руханиҙың, яугирҙың, крәҫтиәндең, һөнәрсенең 4 утын йыйырға һәм таҙартырға кәрәк. Адуран уттары янында төрлө ритуалдар үтәлеүе мөмкин: нозуди, гавахгиран, сэдрэ пуши, джашн һәм гаханбар хеҙмәте һ.б. Адуран уттары эргәһендә тик мобедтар ғына хеҙмәт итә ала.
# '''Аташ Дадгах''' — «Законлы рәүештә ҡуйылған Ут», Өсөнсө ранглы ут, дини хөкөм сығара торған айырым бинаһы булған урындағы общиналарҙа (ауылда, ҙур ғаиләлә) һүндермәй яндырылған ут. Фарсы телендә был бина дар ба мехр (төгәл тәржемәлә: Митра ихатаһы) тип атала. Митра ғәҙеллек кәүҙәләнеше булып тора. Зороастрий руханийы, дадгах утына йөҙө менән тороп, урындағы бәхәс һәм проблемаларҙы хәл иткән. Общинала мобед булмаған осраҡта утҡа хирбад хеҙмәт итә алған. Дадгах уты халыҡ өсөн асыҡ, ут торған бина общинаның йыйылыу урыны булған.

Мобедтар изге уттарҙың һаҡсыһы һәм мөмкин булған бар ысул, хатта ҡорал ярҙамында, уларҙы һаҡларға тейеш булғандар. Моғайын, исламдар яулап алғандан һуң зороастризмдың емерелеүен дә ошо факт менән аңлатырға булалыр. Күп мобедтар, уттарҙы һаҡлап, башын һалған.

Сасанид Иранында өс «ҡатламға» тап килгән өс иң бөйөк Аташ-Варахрама булған:
* Адур-Гушнасп (Иран Әзербайжанының Шиза ҡалаһында, руханиҙар уты)
* Адур-Фробаг (Фарнбаг, Парса уты, яугир аристократияһы һәм Сәсәниҙәр уты)
* Адур-Бурзен-Михр (Парфия уты, крәҫтиәндәр уты)

Уларҙан, Парста зороастрий общиналарының коллапсынан һуң XIII быуатта күсерелгән, хәҙер [[Йезд]] ҡалаһында янған Адур (Аташ) Фарнбаг уты ғына һаҡланған.

=== Изге урындар ===
Зороастрийсылар өсөн ғибәҙәтхана бинаһы түгел, унда янған ут ҡәҙерле һаналған. Уттар, зороастрийсыларҙы эҙәрлекләгән дәүерҙәрҙә, бинанан бинаға, хатта бер өлкәнән икенсеһенә күсерелеп йөрөтөлгән булған. Хәҙерге заманда ғына, зороастрийсылар, халҡы әллә ҡасандан ислам динен ҡабул итеп йәшәп ятҡан ерҙәрҙә боронғо ғибәҙәтханалары емереклектәренә барып, диндәренең элекке бөйөклөгөн яңыртыу, бай мираҫтарын артабан һаҡлау маҡсатында, байрам ғибәҙәт ҡылыуҙар ойошторалар.

Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастрийсылар даими рәүештә меңәр йылдар дауамында йәшәгән Йезд һәм Керман  ҡалалары эргәһендә, айырым изге урындарға миҙгелле хаж ҡылыу ғәҙәте һаҡланған. Ғибәҙәт ҡыла торған һәр шундай урын («пир», төгәл мәғәнәлә «боронғо») Сәсәниҙәр ырыуы принцессаһын ғәрәп баҫып алыусыларынан мөғжизәле ҡотҡарыу тураһындағы легендаға эйә. Йезд эргәһендәге 5 пир айырым билдәлелек алған:

* Сети-пир
* Пир-е Сабз (Чак-чак сығанағы)
* Пир-е Нарестане
* Пир-е Бану
* Пир-е Нараки

== Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ ==

Зороастрий тәғлимәтенең донъяға ҡарашының төп һыҙаты булып ике донъя булыуын: mēnōg и gētīg (пехл.) — рухи (төгәл тәржемәлә «фекер», идеялар донъяһы) ер йөҙө (есемле, физик) булыуын, шулай уҡ уларҙың үҙ-ара бәйләнгәнлеген һәм шартлы бәйләнгәнлеген таныу тора. Ике донъя ла Аһура Мазда тарафынан булдырылған һәм изге, матди донъя рухи донъяны тулыландыра, уны бөтөн һәм камил яһай, матди байлыҡтар рухи ҡиммәттәр кеүек Аһура Мазда бүләге тип ҡабул ителә, һәм уларҙы бер-береһенән башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Зороастризмға тупаҫ [[материализм]] һәм {{comment|гедонизм|удовольствие является высшим благом и смыслом жизни}} ят булған кеүек, шулай уҡ {{comment|спиритуализм|религиозно-философское течение, в основе которого — вера в реальность посмертной жизни и возможность общения с духами умерших посредством медиумов}} һәм аскетизм да ят. Зороастризмда ҡорбан килтереү йәки есемде үлтереү, целибат (никахтан баш тартыу) һәм монастырҙар ғәмәле юҡ.
Береһен-береһе тултырған менталлек һәм есемлелек дихотомияһы зороастризмдың бөтөн системаһын ялмап алған. Зороастрийсы тормошоноң төп мәғәнәһе булып изгелек «туплау» (''фарсыса'' kerfe), тәү сиратта динле кеше, ғаилә ағзаһы, хеҙмәткәр, гражданин бурысын намыҫлы үтәү менән бәйләү һәм гонаһтан (''фарсыса'' gonāh) һаҡланыу торған. Был һәр бер кешенең үҙ шәхесен ҡотҡарыу өсөн генә түгел, донъяның алға китеүенә һәм яһиллыҡты еңеүгә йүнәлтелгән көсөргәнеш юлы. Һәр бер хыянатһыҙ кеше Аһура Мазда вәкиле сифатында сығыш яһай һәм, бер яҡтан, уның ерҙәге эштәрен башҡара, икенсе яҡтан — бөтөн изгелектәрен Аһура Маздаға бағышлай.
Изгелектәр этик триада аша тасуирлана: изге фекерҙәр, изге һүҙҙәр һәм изге эштәр (хумата, хухта, хваршта), йәғни менталь, вербаль һәм физик кимәлгә ҡағыла. Тулайым алғанда, зороастрийса донъяға ҡарашҡа мистицизм ят, һәр бер кеше, намыҫынан (даэна, чиста) һәм аҡылынан («тыумыштан» һәм «ишетеп белгән», йәғни башҡа кешеләрҙән алған аҡыллылыҡҡа бүленгән) сығып, яҡшылыҡты аңларға һәләтле тип раҫлана.

Әхлаҡи таҙалыҡ һәм шәхси үҫеш күңелгә генә түгел, тәнгә лә ҡағыла: тәнде таҙа тотоу һәм хур итмәү, сирҙәрҙән һаҡланыу, сәләмәт тормош алып барыу яҡшылыҡ тип һанала. Ритуаль таҙалыҡ бысраҡ предметтарға йәки кешеләргә ҡағылыуҙан, сирҙәрҙән, яуыз уйҙарҙан, һүҙҙәрҙән йәки эштәрҙән боҙолоуы мөмкин. Иң көслө бысратыу көсөнә кеше һәм изге заттарҙың мәйеттәре эйә. Уларға ҡағылыу ҙа, ҡарау ҙа тыйыла. Бысранған кешеләргә таҙарыныу йолалары ҡаралған.

=== Төп әхлаҡи ҡағиҙә ===

Ғәҙәттә төп әхлаҡи ҡағиҙә тип Заратустра Гатынан алынған фраза һанала:

uštā ahmāi yahmāi uštā kahmāicīţ

''Башҡаларға бәхет теләүсегә бәхет килһен''&lt;ref&gt;Ясна 43:1&lt;/ref&gt;

=== Йәмғиәт ===

Зороастризм — ижтимағи дин, уға дәрүишлек хас түгел. Зороастрийсылар общинаһы ''анджоман'' (авест. hanjamana- «сход», «йыйылыш») тип атала. Зороастрий ауылының йәки ҡала кварталының — халыҡ йәшәгән тораҡтың ғәҙәти берәмеге булып анджоман һанала. Общинаның йыйылыштарына йөрөү, дөйөм эштәр тураһында уртаға һалып һөйләшеү һәм община байрамдарында ҡатнашыу — зороастрийсының туранан-тура бурысы.

Авестала йәмғиәт бүленгән дүрт ҡатлам атала&lt;ref&gt;Ясна 19&lt;/ref&gt;:
* атравандар (руханиҙар)
* ратаэштарҙар (хәрби аристократия)
* вастрьо-фшуянттар (төгәл тәржемәлә «көтөүсе-малсылар», артабан, дөйөм алғанда, крәҫтиәндәр)
* хуити («оҫта ҡуллылар», һөнәрселәр)

Сасанид дәүере аҙағына саҡлы ҡатламдар араһындағы барьерҙар бик етди тойолһа ла, шулай ҙа бер ҡатламдан икенсеһенә күсеп булған. Иранды ғәрәптәр яулағандан һуң, аристократия ислам диненә күскәндә, ә зороастрийсыларға, зимми булараҡ, ҡорал йөрөтөү тыйылғанда, ысынбарлыҡта ике ҡатлам ғына: ҡәтғи рәүештә тик ирҙәр һыҙығы буйынса ғына мобедтар-руханиҙар һәм бехдиндар-донъяуи кешеләргә ҡарағанлыҡ (ҡатын-ҡыҙҙар кейәүгә, ҡатламына ҡарамай, сыға алған) тороп ҡалған. Бындай бүленеш хәҙерге заманда ла һаҡланған: ысынбарлыҡта мобед булып булмай. Шулай ҙа йәмғиәттең ҡатлам структураһы ныҡ деформацияланған, сөнки мобедтарҙың күпселеге, үҙҙәренең дини бурыстарын үтәү менән бер рәттән, төрлө донъяуи эшмәкәрлек менән (бигерәк тә ҙур ҡалаларҙа) мәшғүл һәм шул яҡтан ғәҙәттәге кешеләр менән ҡушылалар. Икенсенән, сығышы менән ғәҙәти кеше булһа ла, үҙ иңенә мобед бурыстарын йөкмәгән мобедъярҙар институты үҫешә.

Зороастрий йәмғиәтенең тағы ла бер үҙенсәлеге булып, ҡатын-ҡыҙҙың традицион бейек урында тороуын һәм, үҙҙәрен уратып алған мосолмандар менән сағыштырғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән бер тигеҙ хоҡуҡҡа шаҡтай яҡын статусын билдәләр кәрәк.

=== Аҙыҡ ===

Зороастризмда ризыҡҡа ҡарата сағыу күҙгә ташланырлыҡ тыйыуҙар юҡ. Төп ҡағиҙә — ризыҡ файҙа килтерергә тейеш. Традиция буйынса, вегетарианлыҡ зороастризмдың үҙенсәлеге түгел. Ризыҡ итеп бөтөн тояҡлы хайуандарҙың итен һәм балыҡты ҡулланырға була. Һыйыр малына айырым ихтирам бүленһә лә, Гаттарҙа йыш иҫкә алынһа ла, ғәмәлдә һыйыр итенә тыйыу юҡ. Шулай уҡ сусҡа итенә лә тыйыу юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, зороастрийсыларға мал-тыуарға һаҡсыл мөнәсәбәт кәрәклеге, малға ҡарата насар мөғәмәлә һәм мәғәнәһеҙ үлтереүҙән тыйылыу, ит ашауҙы бер аҙ сикләү кәңәш ителә.

Христиан һәм ислам диненә хас пост һәм аңлы рәүештә асығыуҙы зороастризм ныҡ тыя. Бер ай эсендә иттән баш тартырға күрһәтелгән дүрт кенә көн бар.

Нәсихәт текстарында иҫерткес эсемлектәрҙе самалап эсергә өндәгән өгөттәр килтерелһә лә, зороастризмда шарап тыйылмай.

=== Эт ===

Зороастрийсыларҙа эт айырата ихтирам мнән файҙалана. Был зороастрийсыларҙың донъяға рациональ ҡарашынан: был дин кешегә эт реаль файҙа килтерә, тип һанаған. Эт яуыз йәндәрҙе (дейеүҙәрҙе) күрә һәм ҡыуып ебәрә ала, тип иҫәпләгән улар. Ритуал буйынса эт кешегә тиңләнгән, үлгән этте кеше мәйетен ерләгән кеүек күмгәндәр. Вендидадтағы күпмелер эт төрөнөң бер нисә &quot;нәҫел&quot;ен билдәләгән:
* Пасуш-хаурва — мал ҡурсалаусы, овчарка
* Виш-хаурва — йорт-ҡура һаҡлаусы
* Вохуназга — һунар эте (эҙ буйлап барыусы)
* Тауруна (Драхто-һунара) — өйрәтелгән һунар эте

«Эттәр ырыуына» шулай уҡ төлкөләр, сүл бүреләре, терпеләр, ҡамалар, ҡондоҙҙар, дикобраздар ҡарай. Бүреләр, киреһенсә, дошман йәнлек, дейеүҙәр тыуҙырған нәмә, тип иҫәпләнгән.

== Йола ғәмәле ==
Зороастрийсылар ритуалдарға һәм дини байрам церемонияларына күп әһәмиәт бирәләр. Уларҙың ритуал ғәмәлендә изге [[ут]] үҙенә бер айырым роль уйнай, шул сәбәпле зороастрийсыларҙы йыш ҡына «утҡа табыныусылар», тип атайҙар, зороастрийсылар үҙҙәре был атаманы хурлыҡлы, тип ҡабул итә. Улар ут — бары тик [[Хоҙай]]ҙың ерҙәге образы, тип раҫлайҙар. Шулай уҡ, зороастрий культын рус телендә ''табыныу'', тиеүҙе лә әҙәпле, тип әйтеп булмай, сөнки зороастрийсылар, доға уҡығанда, ''баш эйеү'' хәрәкәте башҡармайҙар, ә кәүҙәләрен тура тоталар.

'''Ритуалға дөйөм талаптар''':

* ритуалды кәрәкле сифаты һәм квалификацияһы булған кеше башҡарырға тейеш, ҡатын-ҡыҙҙар бары йорт йолаларын ғына башҡарырға тейеш, башҡа төрлө йолалар атҡарыу тик ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәтендә генә мөмкин булған (ирҙәр булмаған ерҙә);
* ритуалды башҡарыусы таҙа булырға тейеш, шуның өсөн ул кесе йәиһә ҙур тәһәрәт ала, уның өҫтөндә сэдрэ, кушти, баш кейеме; әгәр ҡатын-ҡыҙҙың оҙон, үрелмәгән сәс икән, башына яулыҡ ябынырға тейеш;
* изге ут торған ғибәҙәтханала бөтөн кешегә лә утҡа йөҙөн ҡуйып баҫыу кәрәк һәм берәү ҙә артын бороп торорға тейеш түгел;
* билбауҙы баҫҡан килеш бәйләйҙәр, оҙаҡҡа һуҙылған ритуалдар барышында ғына ултырырға рөхсәт ителә;
* ритуал атҡарғанда ут алдында динһеҙ кеше йәки башҡа дин вәкиле торһа, был ритуалды хурлай һәм уны ғәмәлдән сығара.
* доға текстары оригинал телендә уҡыла (авестий, пехлеви).

=== Ясна ===
''Ясна'' (''йазешн-хани'', ''вадж-яшт'') «ололау» йәки «ғибәҙәт ҡылыу» тигәнде аңлата. Был ғибәҙәт барышында шул уҡ исем йөрөткән авестий китабынан, динлеләрҙең индивидуаль заказы буйынса ғына түгел, йышыраҡ бөйөк зороастрий 6 миҙгел йола байрамы Гаханбар осрағында, Ясна Висперед менән тулыландырылып, төп зороастрий ғибәҙәте уҡыла.

Ясна һәр саҡ таңда кәмендә ике рухани: төп ''зут'' (авест. заотар) һәм уның ярҙамсыһы ''распи'' (авест. раэтвишкар) тарафынан уҙғарыла. Ерҙе символлаштырған ашъяулыҡты иҙәнгә һалған килеш, махсус бинала ғибәҙәт башҡарыла. Ғибәҙәт процесына символик мәғәнәгә эйә булған төрлө предметтар, иң тәүҙә ут (аташ-адорьян йәки варахрам кеүек стационар уттан тоҡандырылған аташ-дадгах), усаҡ өсөн хуш еҫле утындар, һыу, хаома (эфедра), һөт, гранат ағасы ботаҡтары, шулай уҡ сәскәләр, емештәр, [[мирт]] ботаҡтары һ.б. ҡулланыла. Руханиҙар, йөҙгә йөҙ ҡарап, ашъяулыҡ өҫтөндә, ә диндарҙар улар тирәләй ултыра.

Ясна процесында мобедтар Аһура Мазданы һәм уның яҡшылыҡтарын ғына хөрмәтләмәйҙәр, асылда улар Аһура Мазданың донъяны тәүяралтыуын яңынан тыуҙыралар һәм символик рәүештә уны киләсәктә «камиллаштырыу»ҙы (Фрашо-керети) башҡаралар. Бының символы булып доға уҡыу процесында бер өлөшө утҡа һирпелгән, ҡалған өлөшө ғибәҙәт һуңында миряндарға «причащение»ға бирелгән эфедра һуты, һыу һәм һөт болғап әҙерләнгән ''парахаома'' (парахум) эсемлеге тора. Был Саошьянттың яңынан терелтелгән кешеләргә киләсәктә мәңгелек үлемһеҙлек бирәсәк мөғжизәле эсемлеге билдәһе.

=== Джашн (Джашан) ===

Фарс. ''Джашн-хани'', парстарҙа ''Джашан'' (бор. фарсыса yašna «ололау». авест. yasna-һына тура килә) — байрам церемонияһы. Иң мөһиме [[Науруз]] — Яңы йыл ҡаршылау булған бәләкәй зороастрий байрамдарында (''джашналарҙа''), шулай уҡ гаханбар байрамының дауамы булараҡ атҡарылған.

Джашн-хани — ''афринагандар'' (афарингандар) — «ризалыҡ биреү» уҡый торған кесе Яснаға оҡшаған. Йола атҡарыу процесында Яснала (хаоманан башҡа) ҡулланылған изге ижад емеше һәм Амешаспенттар символы тип һаналған предметтәр ҡулланылған.

Джашн символикаһы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Символ
! Ижад емеше
! Амешаспент
|-
| Мобед
| Кешелек
| Аһура Мазда
|-
| Һөт
| Мал-тыуар
| Бахман
|-
| Ут
| Ут
| Ардибехешт
|-
| Металл кәрәк-яраҡтары
| Металдар
| Шахривар
|-
| Ашъяулыҡ
| Ер
| Спандармаз
|-
| Һыу
| Һыу
| Хордад
|-
| Сәскәләр, емештәр, сәтләүектәр, мирта ботағы
| Үҫемлектәр
| Амордад
|}

=== Седре-пуши йәки Навжот ===
[[Файл:Parsi-navjote-sitting.jpg|thumb|upright|Парсий церемонияһы навжот]]
Седре-пуши (фарсысанан «күлдәк кейеү») йәки парстарҙа Навжот (төгәл тәржемә «яңы заотар», ''новзуди'' йолаһы башта шулай аталған, түбәндә ҡара) — зороастризм ҡабул итеү йолаһы.

Йоланы {{comment|мобед|утҡа табыныусылар руханийы}} атҡара. Йола атҡарғанда дин ҡабул иткән кеше зороастрий дин символы Фраваране доғаһын ҡысҡырып уҡый, {{comment|седре|изге күлдәген}} (судрэ) кейә һәм мобед {{comment|кошти|изге билбау}} бәйләй. Бынан һуң динде яңы ҡабул иткән кеше Аһура Мазда  диненә һәм Заратустра законына һәр саҡ тоғро ҡалыу бурысын Пейман-е дин (дин антын) ҡабатлай. Ғәҙәттә был йола бала бәлиғ булғас (15 йәшкә еткәс), ҡайһы берҙә кесерәк йәштә лә атҡарылған. Әммә бала үҙе дин символын әйтерлек һәм билбауҙы урарлыҡ йәшкә (7 йәштән өлкәнерәк) етергә тейеш булған.

=== Биш тапҡыр намаҙ ===
'''Гахтар''' — тәүлектәге периодтар атамаһын йөрөткән биш тапҡыр намаҙ - гахтар - уҡыу:

* Хаван-гах — таңдан төшкә саҡлы;
* Рапитвин-гах — төштән алып төштән һуңғы сәғәт 3-кә тиклем;
* Узерин-гах — сәғәт 3-тән һуң ҡояш байығанға саҡлы;
* Аивисрутрим-гах — көн байығандан һуң төн уртаһына тиклем;
* Ушахин-гах — төн уртаһынан таңға саҡлы;

Күмәк кешегә лә, айырым бер кешегә лә намаҙ уҡыу рөхсәт ителә. Биш тапҡыр намаҙ һәр зороастрийсының төп бурысы тип һанала Пят.

=== Гавахгири ===
Зороастризмда туй йолаһы.

=== Новзуди ===
Рухани санына бағышлау йолаһы. Был йола күпләп килгән мобедтар һәм динлеләр алдында атҡарыла. Йола процесында һәр ваҡытта ошо  ерҙә йәшәгән алдараҡ бағышланған мобед ҡатнаша. Церемония тамамланыуға, яңы бағышланған мобед Ясна уҙғара һәм тулыһынса санда раҫлана.

=== Ерләү йолалары ===
[[Файл:BombayTempleOfSilenceEngraving.jpg|thumb|&lt;center&gt;[[Мумбаи]]ҙағы «Тынлыҡ манараһы» ([[1886 йыл]]дағы һүрәт)&lt;/center&gt;]]
Ҙур Иранда, урындағы шарттарҙан сығып, төрлө ерләү ғәмәлдәре атҡарылған (таш кәшәнәләр, мәйеттәрҙе тышҡа сығарып ҡуйыу һ.б.). Ерләүгә төп талап — тәбиғәтте саф көйө һаҡлау. Шуның өсөн зороастрийсылар мәйеттәрҙе ергә күмеү һәм яндырыуҙы ҡабул итмәй, был ғәмәлдәрҙе оло гонаһ тип һанай.

Иранда һәм Һиндостанда һаҡланып ҡалған зороастрийсылар общиналарының ерләү йолаһы булып мәйетте тышҡа сығарып ҡуйыу тора. Мәйет махсус әҙерләнгән асыҡ урында,«дахмала» йәки «Тынлыҡ манараһында» ҡалдырыла — ҡоштар һәм эттәр утилләштерһен өсөн. Дахма -түбәһеҙ түңәрәк манара рәүешендәге ҡоролма. Мәйеттәр манараға һалына һәм (ҡоштар эре тән ағзаларын алып китә алмаһын өсөн) бәйләп ҡуйыла.

Бындай йола зороастрийсыларҙың мәйетте бөтөнләй хөрмәтләмәүен күрһәтә. Зороастрийсылар, мәйет - ул кеше түгел, ә бысраҡ есем, ер донъяһында Ахримандың ваҡытлыса еңеү символы, тип иҫәпләгән. Һөлдәне йомшаҡ туҡыманан таҙартып, һөйәктәр киптерелгәс, уларҙы урнаға һалалар. Әммә Иранда 1970-се йылдар башында мосолманса традицион ерләү йолаһы ҡалдырыла, һәм  зороастрийсылар, ер һәм һыу бысратылмаһын тип, мәйеттәрҙе бетон ҡәберҙәрҙә һәм кәшәнәләрҙә күмәләр. Мәйетте ерләү йәки күсереүҙе минимум ике кеше атҡарырға тейеш, мәйетте ерләү һәм күсереүҙе яңғыҙ башҡарыу оло гонаһ һанала. Әгәр икенсе кеше юҡ икән, уны эт алмаштыра ала.

=== Порсе ===
Вафат булғандарҙың йәндәрен һәм фравашиларын иҫкә алып ғибәҙәт ҡылыу. Үлгән кешене иҫкә алыу ғибәҙәтен 30 йыл дауамында атҡарырға кәрәк, артабан тоғролоҡло кешенең йәне ҡушылған фраваши ғына иҫкә алына.

=== Барашнум ===
Мобед тарафынан, эт ҡатнашлығында, 9 көн дауамында атҡарылған таҙарыныу ритуалы. Барашнум, мәйеткә ҡағылып, бысранғандан йәки ауыр енәйәт башҡарғандан һуң, рухани санын ҡабул итеү алдынан атҡарыла. Барашнум үлгәндән һуңғы яҙмышты еңеләйтеү өсөн файҙалы, тип һанала. Элегерәк һәр зороастрийсыға был йоланы тормошонда, исмаһам, бер тапҡыр атҡарыу тәҡдим ителгән булған, хәҙер был йола шаҡтай һирәк уҙғарыла.

== Башҡа диндәр менән бәйләнеш ==
Зороастризмдың [[индуизм]], шулай уҡ һинд-европа мәжүсилеге менән сығышы һәм текст, дин ҡағиҙәләре буйынса уртаҡлығы бар.

Зороастризм [[христианлыҡ]]тың формалашыуына байтаҡ тәьҫир иткән.

Христиан {{comment|Инжил|Евангелие}}ында «сихырсыларға табыныу» эпизоды иҫкә алынған (дөрөҫөрәге, дини аҡыл эйәләре һәм астрономдарҙыр). Уларҙы зороастрийсылар тип йөрөткәндәр. Өс батша — Каспа́р, Мельхио́р һәм Бальтаза́р ({{lang-el|μάγοι}}, магтар) — көнбайыш европа традицияһында ҡабул ителгән [[Раштыуа]]ла (сихырсыларға табыныу) [[Иисус Христос|сабый Иисус]]ҡа бүләк килтергән магтар  (сихырсылар) исемдәре. Волхвтар — рус теленә тәржемәләрҙә файҙаланылған славян һүҙе. Инжилдең төп нөсхәһендә {{lang-el|μάγοι}} тип яҙылған. Антик әҙәбиәттә нигеҙҙә был терминдың ике мәғәнәһе бар: фарсы (зороастрий) ҡанбабаларына ҡараған кешеләр, һәм айырым һөнәри төркөм булараҡ вавилон {{comment|ҡанбаба|жрец}}-астрологтары (магтары).

Бынан тыш, зороастризмда, иудаизмдағы һәм христианлыҡтағы кеүек, цикллылыҡ идеяһы юҡ — ваҡыт донъя ятратылғандан алып туранан-тура яуызлыҡты тулыһынса еңгәнгә тиклем бара, бер ниндәй ҙә ҡабатланып барған донъяуи периодтар юҡ.

== Хәҙерге хәле ==
{{See also|Төп диндәрҙең тарафдаштары һаны}}
Хәҙерге заманда зороастрийсы общиналары Иранда (гебрҙар) һәм Һиндостанда (парстар) һаҡланғандар, шулай уҡ ике илдән эмиграция һөҙөмтәһендә иң тәүҙә АҠШ-та һәм Көнбайыш Европала общиналар барлыҡҡа килгән. Рәсәй Федерацияһында һәм СНГ илдәрендә үҙҙәренең диндәрен рус һүҙе менән {{comment|Благоверие|«изге дин»}} тип атаған зороастрийсыларҙың традицион берләшмәләре, һәм Санкт-Петербургтың Зороастрий общинаһы эшләй&lt;ref name=&quot;Об общине&quot;&gt;[http://zoroastrian.ru/about Об общине]&lt;/ref&gt;. 2012 йылдың рәсми мәғлүмәттәре буйынса, донъя йөҙөндә зороастризм тарафдаштарының һаны яҡынса 100 мең кеше, һәм шуның 70 меңе Һиндостанда{{sfn|Каландарова|2012}}. [[2003 йыл]] ЮНЕСКО тарафынан зороастрий мәҙәниәтенең 3000 йыллығы тип иғлан ителде.

=== Иран зороастрийсылары ===
''Төп мәҡәләне ҡарағыҙ:'' Ирандағы зороастрийсылар

Иртә ислам дәүерендә йәшәгән [[Иран]]дың күп һанлы общиналарынан XIV быуат башына тик Йезд һәм Керман останындағы берләшмәләре генә һаҡланған. Иран зороастрийсылары мең йылдан артыҡ дискриминацияға дусар ителгән, һуйыш һәм ислам диненә мәжбүри әйләндереү йыш күҙәтелгән. Тик Яңы осорҙа ғына улар джизиянан ҡотолған һәм күпмелер азатлыҡ һәм тигеҙ хоҡуҡ алған. Бының менән файҙаланып, Иран зороастрийсылары башҡа ҡалаларға күскән, һәм хәҙерге көндә төп анджоман булып  {{comment|Тәһран|Тегеран}} зороастрийсылар берләшмәһе тора. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге көнгә саҡлы тирә-яғында зороастрий ауылдары һаҡланған Йезд  ҡалаһы әлегә саҡлы зороастризмдың рухи үҙәге булып ҡала. Бөгөн Иран зороастрийсылары — дәүләт кимәлендә танылған дини аҙсылыҡ, һәм уның парламентта (мәжлес) бер вәкиле бар.

=== Һиндостан зороастрийсылары ===
[[Файл:Parsee Wedding 1905.jpg|thumb|left|Парстар туйы, 1905]]
Зороастризм — хәҙерге [[Һиндостан]]да, шулай уҡ [[Паҡстан]]да һәм [[Шри-Ланка]]ла таралған аҙсылыҡ, әммә сикһеҙ мөһим диндәрҙең береһе. Зороастризм динен тотҡан кешеләрҙең күпселеге үҙҙәрен парстар тип атайҙар. Парстар — IX быуатта ислам иҙеүенән ҡасып киткән боронғо фарсы-зороастрийсыларҙың тоҡомдары. Артабан, күренеүенсә, уларҙың рәтенә урындағы община вәкилдәре лә ҡушылған. Һиндостанда зороастрийсыларҙың дөйөм һаны — 100 000 кешенән артыҡ, йәки һинд халҡы һанынан 0,009 % тәшкил итә. Элегерәк улар йәшәгән, боронғо ут ғибәҙәтханалары һаҡланған төп өлкә Гуджарат булған. Хәҙер улар тупланған төп район — [[Һиндостан|һинд]] ҡалаһы [[Мумбаи]].

=== Диаспора ===
Парстарҙың Һиндостандан эмиграцияһы оҙаҡ йылдар дауамында [[Бөйөк Британия]]ға һәм уның колонияларына  ([[Йемен]], [[Гонконг]]) йүнәлтелгән булған. Иран зороастрийсыларының эмиграцияһы традиция булараҡ [[Көнбайыш Европа]] менән бәйле. Ике община өсөн дә шулай уҡ АҠШ-ҡа эмиграция әһәмиәтле. Эмиграцияла парстар һәм иран зороастрийсылары һаманға тиклем айырымланып йәшәйҙәр һәм, этник тарҡалышты туҡтатырға тырышҡан дөйөм зороастрий хәрәкәттәре булһа ла, берләшергә ынтылмайҙар.

Яңы йәшәгән урындарында зороастрийсылар, Дар-е Мехр (Дадагах уттары)н ҡабыҙып, үҙҙәренең дини тормошон ҡорорға тырыша. [[Лондон]]дағы Аташкаде Адорьян утлы берҙән-бер ғибәҙәтхана булып тора.

=== {{comment|Прозелиттар|прозелиты стремятся обратить других в свою веру и стараются достичь этой цели}} ===

[[АҠШ]]-та, [[Европа]]ла һәм [[Австралия]]ла зороастрий прозелиттары билдәле. Тәү сиратта улар ислам диненән биҙгән эмигрант иранлылар, ләкин йөрәк ҡушыуы буйынса динде ҡабул итеүсе европа сығышлылар ҙа бар. {{comment|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|СНГ}} илдәренән зороастризмға бигерәк тә иран мираҫлы дәүләттәрҙә: [[Әзербайжан]]да (шулай уҡ «Әзербайжанда зороастризм» мәҡәләһен ҡарағыҙ), Үзбәкстанда, тәү сиратта, Тажикстанда ҡыҙыҡһыныу күрһәтәләр. Таджикстандағы 90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән сағыштырмаса күп кеше ҡараған неофиттар берләшмәһе, исламсыларҙың дошманлығы арҡаһында килеп сыҡҡан дәүләтте йотҡан кризис барышында  дезинтеграцияланған.

[[Рәсәй]]ҙә зороастрийсылар рәтенә яңы ауҙарылғандарҙың, диндәрен, боронғо үҙатамаһына оҡшатып, рус телендә {{comment|изге инаныу|благоверие}} тип атап йөрөткәндәрҙең берләшмәләре, шулай уҡ зерваниттар һәм зороастрийсы маздаяснийҙар төркөмдәре бар&lt;ref name=&quot;Об общине&quot;/&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
* Ислам тарафынан ҡабул ителгән [[Науруз]] байрамы&lt;ref&gt;Юрий Борисович Симченко, ‎Валерий Александрович Тишков, ‎Дж. Б Логашова. Традиционные ритуалы и верования, 1995 — т. 2 — стр.311&lt;/ref&gt; хәҙер ҙә [[Ҡаҙағстан]]да (Наурыз), [[Ҡырғыҙстан]]да (Нооруз), [[Әзербайжан]]да (Новруз), Тажикстанда (Навруз), Үзбәкстанда (Навруз), [[Төркмәнстан]]да, һәм Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер республикаларында, шулар араһында Башҡортостанда, милли байрам итеп билдәләнә&lt;ref&gt;[http://www.adigea.aif.ru/society/archive/1129225 в Адыгее отмечают черкеский Новый год и Навруз // АиФ Адыгея, 21.03.2014]&lt;/ref&gt;.
* Ҡаҙағстанда байрамға 7 компоненттан торған Наурыз-коже тигән аш әҙерләйҙәр. Әзербайжанда  байрам өҫтәленә атамалары «С» хәрефенә башланған 7 төрлө ризыҡ (блюдо) ҡуйылырға тейеш. Мәҫәлән, сэмэни (бойҙайҙың шытҡан орлоғо), сюд (һөт) һ. б. Байрамға бер нисә көн ҡалғас, тәмләткестәр бешерәләр (пахлава, шэкэрбуру). Буятылған йомортҡалар Науруздың мотлаҡ атрибуты булып тора. Урта Азия республикаларында был байрамға төп компоненты шытҡан бойҙай үҫентеләре булған сумолак {{comment|ризығын|блюдо}} әҙерләйҙәр.
* Моцарттың «Тылсымлы Флейта» операһында геройҙарҙың береһе Зорастро исемле, ул абсолют яҡшылыҡ идеяһын йөрөтөүс, белем көсөн маҡтаған берҙәмлек етәксеһе. Операла зороастрий тәғлимәте мотивтары, боронғо мысыр мифологияһы һыҙаттары һәм масон символдары йәнәш килә. Иоһанн-Эммануэль Шиканедер тарафынан төҙөлгән либретто зороастризм тәғлимәтенә таяна тип кенә әйтеп булмай, төрлө миф һәм архетиптарға нигеҙләнгән {{comment|йыйылма|Эклектика}} фантастик хикәйәләү ул, әҙәбиәттә Толкин нигеҙ һалған тип һаналған фэнтези жанры бында көн элгәре һиҙемләнгән.

== {{comment|Күмәк халыҡ өсөн тәғәйенләнгән|массовый}} мәҙәниәттә ==

[[File:Крепость огнепоклонников. Азербайджан. 2000. Члены делегации из Башкортостана.jpg|thumb|[[Әзербайжан]]да утҡа табыныусылар ҡәлғәһендәге ихатала. 2000. [[Башҡортостан]]дан килгән делегация ағзалары (уңдан һулға) [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Фәрзәнә Аҡбулатова]], [[Гүзәл Ситдиҡова]], [[Фирҙәүес Хисамитдинова]], [[Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы|Розалия Солтангәрәева]] ]]

* Үзбәкстан Республикаһы гербында гигант Симург һүрәтләнгән һәм «Хумо» тип атала (бәхет ҡошо; башҡорт телендә - Һомайғош).
* Prince of Persia, 2008 видеоуйынының нигеҙендә ятҡан төп элемент - Аһриманға ҡаршы тороу.
*  Александр Зоричтың «Иртәгә һуғыш» һәм «Карапта…» трилогияһында. Киләсәктә Ерҙәге космик колонияларҙың береһе ретроспектив эволюция нигеҙендә Сасанид Иранына хас социаль моделде (касталарға бүлеү, зороастризм һ.б.) кешелектең техник ҡаҙаныштары менән тап килтергән дәүләт булдырасаҡ.
* Һарри Һаррисондың «Билл — йыһан геройы» {{comment|әҫәренең|романының}} төп геройы Билл - зороастрийсы.
*Әзербайжан Республикаһында утҡа табыныусылар ҡәлғәһе тарихи ҡомартҡы итеп һаҡлана. Ундағы бүлмәләрҙә утҡа табыныусылар үҙҙәрен һәр яҡлап сикләп донъялыҡтан уҙыуҙары һындары эшләп ҡуйылған. Ҡәлғә ихатаһында һаман тәбиғи газ сығып, янып тора.

== Тағы ҡарағыҙ ==
* Антик сығанаҡтарҙа боронғо иран дине
* Донъя илдәре буйынса зороастрийсылар һаны
* Әзербайжанда зороастризм
* Манихейлыҡ
* Зурванизм
* Маздакизм

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Мэри Бойс|Бойс М]]. Зороастрийцы. Верования и обычаи. М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988.
* {{статья
|автор=Каландарова М. С.
|заглавие=Индия. Зороастрийцы — исчезающая община.
|ссылка=http://asiaafrica.ru/archives/2012-l-r/105-l-r-7-2012.html
|издание=[[Азия и Африка сегодня]]
|место=М.
|издательство=[[Отделение историко-филологических наук РАН]]
|год=2012
|номер=7 
|issn=0321-5075
|ref=Каландарова
}}
* Авеста в русских переводах. И. В. Рак, 1997
* Зороастрийская мифология. И. В. Рак, 1998
* Катехизис зороастризма. Древняя религия магов. Джон В. Уотерхауз, 2002
* Гаты. Священные гимны Заратустры. Ю. С. Лукашевич, Минск 2004
* Пехлевийский словарь зороастрийских терминов. О. М. Чунакова, 2004
* Зороастризм. В. Ю. Крюкова, 2005
* Авеста. В. С. Соколова, 2005
* Мамедов А. А. Религиозно-философские идеи Авесты. Москва, МГУ, 1995
* Мамедов А. А. Гуманистический ресурс зороастризма в современном мире. Вестник Московского государственного университета культуры и искусств. 2011, № 1.
* Мамедов А. А., Оришев А. Б., Шиповская Л. П. Зороастризм: формирование религиозного сознания. Фундаментальные исследования. 2014, № 9-5.
* Хордэ Авеста. М. Чистяков, 2005
* Учение огня. Гаты и молитвы. А. Шапошников, И. Евса, 2006 г.
* Авеста. Закон против девов. Видевдад. Э. В. Ртвеладзе, 2008
* Гаты заратустры. [[Стеблин-Каменский, Иван Михайлович|И. М. Стеблин-Каменский]], 2009
----
* Kulke, Eckehard: ''The Parsees in India: a minority as agent of social change.'' München: Weltforum-Verlag (= Studien zur Entwicklung und Politik 3), ISBN 3-8039-0070-0
* Ervad Sheriarji Dadabhai Bharucha: A Brief sketch of the Zoroastrian Religion and Customs
* Dastur Khurshed S. Dabu: A Handbook on Information on Zoroastrianism
* Dastur Khurshed S. Dabu: Zarathustra an his Teachings A Manual for Young Students
* Jivanji Jamshedji Modi: The Religious System of the Parsis
* R. P. Masani: The religion of the good life Zoroastrianism
* P. P. Balsara: Highlights of Parsi History
* Maneckji Nusservanji Dhalla: History of Zoroastrianism; dritte Auflage 1994, 525 p, K. R. Cama, Oriental Institute, Bombay
* Dr. Ervad Dr. Ramiyar Parvez Karanjia: Zoroastrian Religion &amp; Ancient Iranian Art
* Adil F. Rangoonwalla: Five Niyaeshes, 2004, 341 p.
* Aspandyar Sohrab Gotla: Guide to Zarthostrian Historical Places in Iran
* J. C. Tavadia: The Zoroastrian Religion in the Avesta, 1999
* S. J. Bulsara: The Laws of the Ancient Persians as found in the «Matikan E Hazar Datastan» or «The Digest of a Thousand Points of Law», 1999
* M. N. Dhalla: Zoroastrian Civilization 2000
* Marazban J. Giara: Global Directory of Zoroastrian Fire Temples, 2. Auflage, 2002, 240 p, 1
* D. F. Karaka: History of The Parsis including their manners, customs, religion and present position, 350 p, illus.
* Piloo Nanavatty: The Gathas of Zarathushtra, 1999, 73 p, (illus.)
* Roshan Rivetna: The Legacy of Zarathushtra, 96 p, (illus.)
* Dr. Sir Jivanji J. Modi: The Religious Ceremonies and Customs of The Parsees, 550 Seiten
* Mani Kamerkar, Soonu Dhunjisha: From the Iranian Plateau to the Shores of Gujarat, 2002, 220 p
* I.J.S. Taraporewala: The Religion of Zarathushtra, 357 p
* Jivanji Jamshedji Modi: A Few Events in The Early History of the Parsis and Their Dates, 2004, 114 p
* Dr. Irach J. S.Taraporewala: Zoroastrian Daily Prayers, 250 p
* Adil F.Rangoonwalla: Zoroastrian Etiquette, 2003, 56 p
* Rustom C Chothia: Zoroastrian Religion Most Frequently Asked Questions, 2002, 44 p

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Зороастризм
|Портал       = Зороастризм
|Викисловарь  = en:Зороастризм
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Special:Search/Зороастризм
|Викитека     = Категория:Зороастризм
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Проект       = 
}}
; Энциклопедические
* {{ВТ-ЭСБЕ|Парсизм}}

; Библиография
* [http://www.box.net/shared/static/6hcmdcd9ls.djvu Бойс М., Зороастрийцы: Верования и обычаи. (пер. с англ. И. М. Стеблин-Каменского), М., 1988 г. (1,8 MB, djvu)]
* [http://www.verigi.ru/?book=119 Рак И. В. Авеста в русских переводах. СПб., РХГИ, 1997 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120411122236/http://www.verigi.ru/?book=119 |date=2012-04-11 }}
* [http://varvar.ru/arhiv/texts/lelikov1.html Леликов Л. А. Зороастризм: явление и проблемы] — Локальные и синкретические культы. М., «Наука», 1991

; Хәҙерге замандағы общиналар
* [http://blagoverie.org/ «Благоверие»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141221200143/http://blagoverie.org/ |date=2014-12-21 }} — Рус Анджоманының рәсми сайты
* [http://zoroastrian.ru/ http://zoroastrian.ru/] — Санкт-Петербургтағы зороастрий общинаһы.
* {{LJ-community|avesta_ru|Ябай зороастризм}}
* {{LJ-community|zoroastrian_ru|Рәсәй һәм СНГ зороастрийсылары}}
* [https://www.idelreal.org/a/27902160.html Почему РПЦ считает чувашское язычество сепаратизмом?]

{{Иран халыҡтары}}

[[Категория:Зороастризм|*]]
[[Категория:Заратустра]]</text>
      <sha1>nn87ds9pv97fbqvjwy0v2h6jawoe1mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Даукаев Марат Фуат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109957</id>
    <revision>
      <id>1299653</id>
      <parentid>1266032</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13384" sha1="p3zeu80hkzgv17mjc0he1ou3j23eeks" xml:space="preserve">{{Театральный деятель
 | Имя              = Марат Фуат улы Даукаев
 | Изображение      = LogoDaukaevSchool.gif
 | Ширина           = 300 px
 | Описание изображения = ''Логотип балетной школы Марата Даукаева''
 | Дата рождения    = 12.09.1952
 | Место рождения   = [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]], {{МР|Өфө}} ҡалаһы  
 | Дата смерти      = 
 | Место смерти     = 
 | Профессия        = {{балет артисы|СССР|Рәсәй|АҠШ}}, {{балетмейстер|АҠШ}}, АҠШ-тың Лос-Анджелес ҡалаһындағы Марата Даукаев балет мәктәбе директоры
 | Гражданство      = {{USSR}}→{{RUS}}→{{USA}}
 | Годы активности  = 1973-2016
 | Театр            = [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театры, Мария театры
 | Награды          = РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы,  М. И. Глинка исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1977)
 | imdb_id          = 
}}
'''Даукаев Марат Фуат улы''' ([[12 сентябрь]] [[1952 йыл]]) — балет артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983). Халыҡ‑ара балет артистары конкурсы (1972) һәм [[РСФСР]]‑ҙың М. И. Глинка исемендәге дәүләт премияһы (1977) лауреаты.

== Биографияһы ==
Марат Фуат улы Даукаев 1952 йылдың 12 сентябрендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған.

1964—1969 йылдарҙа А. Я. Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында, ата-әсәһенең сирләүе арҡаһында, өҙөкләктәр менән уҡый.

1973 йылда Пермь хореография училищеһын (Ю. И. Плата класы)&lt;ref&gt;[http://www.balletschool.perm.ru/graduates/?gid=97 Пермское хореографическое училищеһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011225837/http://www.balletschool.perm.ru/graduates/?gid=97 |date=2016-10-11 }}&lt;/ref&gt; тамамлай. Уҡыған ваҡытында уны В. И. Ленин исемендәге стипендияға тәҡдим итәләр.

Училищены тамамлағас, Өфөлә [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры|Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында (БГТОиБ)]] солист була, 1974 йылдан — Пермь опера һәм балет театры, 1977 йылдан 1996 йылға тиклем — Мария (Мариинский) театры (С.-Петербург)&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7m066DrTka4 Kunakova-Doukayev, 1983]&lt;/ref&gt; солисы.

1977 йылда Ольга Ченчикова менән Марат Даукаев ғаиләһе С. М. Киров исемендәге Ленинград академик опера һәм балет театры хореографы Олег Виноградовтың саҡырыуы буйынса, эшкә килә.

Марат Даукаев Ҙур театрҙың прима-балеринаһы Надежда Павлова менән күп партиялар башҡара, уға дан килтергән, Мәскәүҙә үткән II халыҡ-ара к балет артистары конкурсында&lt;ref&gt;[http://www.moscowballetcompetition.com/ru/node/31 Халыҡ-ара конкурстар лауреаттары балет Мәскәүҙә артисттары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025005213/http://www.moscowballetcompetition.com/ru/node/31 |date=2016-10-25 }}&lt;/ref&gt; уның партнеры була.

Марат Даукаев сәхнәнән шым ғына китә. Ольга Ченчикова менән айырылышҡандан һуң, уның менән бейеүен дауам итә, сөнки Ольгаға партнер табыуы ауыр була. Айырылғандан аҙаҡ, мәктәпкәсә йәштәге улдары йөрәктәге физик кәмселеге сәбәпле вафат була. Артист карьераһы таммаланғандан һуң Даукаев Мария театрында педагог-репетитор булып эшләй (1996—1997).

1975 йылда Пермь телевидениеһы студияһында «Балетҡа аяҡ баҫыу» телефильмында төшә һәм унда Н. Павлова менән «Спящая красавица» балетынан адажио башҡара. Шулай уҡ «Анюта» (1982 йыл, Ленфильм) телебалетында Студент партияһы менән төшә, «Золушка» (1985) балетын телеэкранлаштырыуҙа ҡатнаша.

1995 йылда артист Лос-Анджелесҡа уҡытырға саҡырыла, унда буласаҡ ҡатыны Памела менән таныша.

1997 йылдан Даукаев АҠШ-та йәшәй, [[Лос-Анджелес]]&lt;ref&gt;[http://maratdaukayev.com/ Балетная школа Марат Даукаева Лос-Анджелес, АҠШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007205801/http://maratdaukayev.com/ |date=2016-10-07 }}&lt;/ref&gt; ҡалаһындағы шәхси балет мәктәбендә педагог булып эшләй. Унда ул «Тимәк һин бейей беләһең?»&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=EyqdE_KQIog Даукаева Интервью]&lt;/ref&gt; сериалында төшә.

1999 йылда [[Колорадо]]&lt;nowiki/&gt;ның Денвер ҡалаһында Бейеү үҙәгенең Колорадо балеты балетмейстеры итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[http://www.coloradoballet.org/ Colorado ballet]&lt;/ref&gt;.

2007 йылдан 2009 йылғаса Вашингтонда Киров балет академияһының художество етәксеһе вазифаһын башҡара, ә 2010 йылдан тулыһынса үҙенең Лос-Анджелестағы балет мәктәбендә генә эшләй.

== Репертуары ==
Дауҡаев Марат Фуат улы лирик-драматик амплуа бейеүсеһе, театр сәхнәләрендә башҡарған партиялары:

Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында: Үҫмер («Шопениана»; дебют, 1973), Альберт («Жизель», А. Адан), Дезире («Спящая красавица»), Зигфрид («Аҡҡош күле»), Принц («Щелкунчик» П. И. Чайковский), Базиль («Дон Кихот», Л. Ф. Минкус) һ. б.

П. И. Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрында: Флориндо («Ике хужаның ялсыһы»), Ромео («Ромео һәм Джульетта»); Принц («Щелкунчик»), Хозе («Кармен-сюита»), Франц (&quot;Коппелия), Дезире («Спящая красавица») һ. б.

Мария театры (С. М. Киров исемендәге Ленинград академик опера һәм балет театры): Альберт («Жизель»), Базиль («Дон Кихот»), Вацлав («Баҡсаһарай фонтаны»), Фәрхәт («Мөхәббәт тураһында ҡисса»), Дезире («Спящая красавица»), Евгений («Медный всадник»), Солор («Баядерка»), Жан де Бриен («Раймонда»), Джеймс («Сильфида»), Зигфрид («Аҡҡош күле»), Солист («Пахита»), Ленкедем («Корсар»), Солист («Венецианский карнавал»), Үҫмер («Шопениана»), Принц («Золушка»), Пушкин («Пушкин»), Клод («Собор Париж Богоматери», Гармодий («Спартак») һ. б.

== АҠШ балет мәктәбе ==
Марат Даукаевтың балет мәктәбе (Marat Daukayev School of Ballet) 2001 йылда Лос-Анджелеста асыла. Унда йәштәрҙе Рәсәй бейеүсеһе Агриппина Ваганова (1879—1951) ысулы менән бейергә өйрәтәләр.

Был ысул үҙенә романтизм дәүеренең традицион француз стиле менән көслә һәм виртуоз итальян техникаһын берләштерә. Студенттар белем менән бер рәттән үҙ-үҙенә ышаныс һәм сәнғәткә һөйөү апа. Был сифаттар уларға ғүмер буйына файҙа ғына килтерәсәк. Хәҙерге ваҡытта мәктәптә 2000-дән ашыу студент уҡый. Балаларҙы 3 йәштән алалар, уҡыу ваҡыты — һигеҙ йыл. 3-4 йәштә ике енес балалары бергә белем ала, 5 йәштән — айырым. Уҡыу түләүле — 25 сәғәтенә доллар. Уҡыуға өлкәндәрҙе лә ҡабул итәләр. Һәр синыфта 15-әр студент, ата-әсәләргә дәрес барышын тәҙрә аша йәки ишектәге ярыҡтан ғына ҡарарға рөхсәт ителә.

Мәктәпте тамамлаусылар белем алыуын Лондондағы Король балеты мәктәбендә һәм Һур театрҙың балет академияһында&lt;ref&gt;[http://www.bolshoiballetacademy.com/ The Bolshoi Ballet Academy (BBA)]&lt;/ref&gt;, Швед балет мәктәбендә, Сан-Франциско хореография училищеһында, Питсбург балет мәктәбендә һ. б. дауам итә.

Мәктәптә Марат Даукаевтың балет театры эшләй. Унда мәктәп студенттары сығыш яһай&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=hKd8WrWbJWs Артисттары, театрҙың балет Марат Даукаева, Лос-Анжелес]&lt;/ref&gt;. Йыл һайын раштыуа байрамында театр Щелкунчик классик балетын ҡуя.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1983)
* Халыҡ-ара балет артистары конкурсы лауреаты (2-се премия) (Варна ҡалаһы, [[Болгария]], 1972).
* М. И. Глинка исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1977).
* 2000 йылда М. Даукаевҡа «Бейеүсе» номинацияһында «XX быуат Пермь балетының бөйөк эшмәкәре» исеме бирелә.
* 2016 йылда Америка Йәштәре Гран-прийы (Youth America Grand Prix) Халыҡ-ара студенттар бейеү конкурсы АҠШ-та Даукаевҡа «Бөйөк педагог» исемен бирә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. 2008. −672 с. ISBN 978-5-88185-068-5.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Даукаев М. Ф. Здесь наша школа (совместно с О. Ченчиковой) // Звезда. 1983. 21 апр.
* Русский балет. Энциклопедия. БРЭ, «Согласие», 1997.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/5388-dau-aev-marat-fuat-uly|Дауҡаев Марат Фуат улы|автор=Жиленко Н. А.}}
* [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803875031 Ст. Марат Фуатович Даукаев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408095859/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803875031 |date=2016-04-08 }}. Пермский край. Энциклопедия.
* [http://www.liveinternet.ru/community/4989775/post294927959/ Марат Фуатович Даукаев]


[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Лос-Анджелес]]
[[Категория:Рәсәйҙән АҠШ-ҡа иммиграциялағандар]]</text>
      <sha1>p3zeu80hkzgv17mjc0he1ou3j23eeks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Израиль тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110427</id>
    <revision>
      <id>1299696</id>
      <parentid>1296981</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84471" sha1="5mwn8lfog5xvapxr2ojt0w21i2lvnn2" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәләләргә кандидат}}
== Боронғо Израиль менән Йәһүдиә тарихы ==

=== Боронғо тарихы ===
Эврон (Evron Quarry) тигән палеолит төбәгендәге микроиндустрияға — 1,5—2,4 миллион йыл, Бицат-Рухама ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ביצת רוחמה‏‎) тигән Израиль торамаһындағы микролит индустрияһына 1 миллион йыл самаһы тип иҫәпләнә&lt;ref&gt;''Деревянко А. П.'' Проблема заселения древними популяциями человека Евразии // Современные проблемы археологии России, 2006.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2006/251/1.pdf ''Деревянко А. П.'' Раннепалеолитическая микролитическая индустрия в Евразии: миграция или конвергенция? // Археология, этнография и антропология Евразии 1 (25) 2006]&lt;/ref&gt;. Иң боронғо Homo erectus ҡалдыҡтары Ғобадияла (1,4 миллионлап йыл элек)&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/77/ Тель-Убейдиа / 'Ubeidiya = d’Oubeidiyeh]&lt;/ref&gt; һәм Яҡуп ҡыҙҙарының баҫмаһы янында (0,78 миллион йыл элек) табылған&lt;ref&gt;[http://antropogenez.ru/location/100/ Гешер Бенот Йаков 1 и 2 / Gesher Benot Ya’acov 1 &amp; 2]&lt;/ref&gt;. Урта палеолитта бында неандерталдар килә (Сухул, Ҡафза, Табун, Кәбара). Һа-Зореала (эргәһендәге кибуцтың атамаһынан; font-weight: normal;«&gt;[[:en:HaZore'a|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;HaZore'a — версия статьи «Ха-Зореа» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;span class=&quot;iw plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Ха-Зореа&quot;&gt;; шулай уҡ ҡара: ''Әйн-әл-Жәрбә '') Изреғәл үҙәнендә иртә прогрессив неандерталдар (һа-Зореа1 һәм 3) һәм ''Homo erectus'' (һа-Зореа2, 4 һәм5)&lt;ref&gt;''AnatiE.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''AnatiE.'', ''HaasN.''&lt;/ref&gt; ҡалдыҡтары табыла.

Ләкин, Тель-Авив университеты археологтары фекеренсә, Homo sapiens төрөнөң иң боронғо вәкилдәре Кесем мәмерйәһендә яҡынса 382 000—207 000 йыл элек йәшәгән&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/israel/8227204/Did-the-first-humans-come-out-of-Middle-East.html Did the first humans come out of Middle East?]&lt;/ref&gt;. Берехат-Рам табылдығы булған Венера тигән атамалы туф ташы 230 мең йыллыҡ тип иҫәпләнә. Археологтар тарафынан Израилдә һәм Алжирҙа табылған тишекле өс [[Ҡабырсаҡтар|ҡабырсаҡ]] 90 мең йыл самаһы әүәл эшләнгән һәм кеше ҡулы менән тыуҙырылған тәүге ювелир әйберҙаренә ҡарай&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5099104.stm „Study reveals 'oldest jewellery'“], [[Би-би-си|BBC]] (Проверено 29 августа 2009)&lt;/ref&gt;. Homo sapiens’тың баш һөйәге Тиберия күле (Көнбайыш Галилея) буйындағы карстлы Манот мәмерйәһендә табылған һәм &lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;210&quot;&gt; 51,8±4,5 йә 54,7±5,5 мең йыллыҡ тип һанала. Ат төшөрөлгән 30 000 йыллыҡ таш таҡта Үрге Галилеяла&lt;span class=&quot;iw iw--redirect plainlinks&quot; data-lang=&quot;en&quot; data-lang-name=&quot;англ.&quot; data-title=&quot;Верхняя Галилея&quot;&gt;&lt;sup class=&quot;iw__note noprint&quot;&gt;[[:en:Upper Galilee|&lt;span class=&quot;iw__tooltip&quot; title=&quot;Upper Galilee — версия статьи «Верхняя Галилея» на английском языке&quot;&gt;[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;sup class=&quot;iw__notice noprint&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 0px 1px;&quot;&gt;&lt;span title=&quot;Замените перенаправление статьёй либо уберите шаблон «Не переведено 5»&quot;&gt;[[Ҡалып:Тәржемәһеҙ 5|*]] &lt;/sup&gt;Күгәрсен мәмерйәһендә табылған, ошонда уҡ 45—60 см бейеклектәге палеолит эт ҡалдыҡтары ла табылған. Изреғәл үҙәнендәге Кишон йылғаһы буйында эзбизташ киҫәгенә төшөрөлгән 16,5—23 мең йыллыҡ бер нисә һүрәт табылған.

Б. э. т. 10—8 мең йыллыҡтарҙа был территория натуф мәҙәниәте ареалына инә, был мәҙәниәт вәкилдәре тарихта беренсе булып башаҡлы культураларҙы игә башлай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля. Исторический очерк}}&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәгә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа төйәкләнә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында була. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Иртә осор тарихы ===
[[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|мини|280x280пкс| 1759 йылғы Фәләстин картаһы, унда Израилдең Ун ике ырыуының нисек урынлашҡанлығы күренә]]
Израиль ере ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏ארץ ישראל‏‎ ''Эрец-Исраэль'') йәһүд халҡы өсөн Библия ата-бабалары [[Ибраһим]], Исхаҡ һәм Яҡуп заманынан уҡ изге. Ғалимдар был осорҙо б. э. т. 2 мең йыллыҡ башына ҡарата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.pbs.org/walkingthebible/timeline.html Walking the Bible Timeline] (англ.&lt;/ref&gt;. Библияға ярашлы, Алла йәһүдтәргә Израиль ерен, Нәҙер итеп бирелгән Ер булһын тип, килешеү буйынса тапшыра. Йәһүд халҡының бөтә изге урындары — ошонда.

Боронғо йәһүд ҡәбиләләре (ырыуҙары) бында б. э. т. 1200 йылдар тирәһендә барлыҡҡа килә. Бында табылған 250 йәһүд торамаһы шул осорға ҡарай&lt;ref name=&quot;krugancient&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 Палестина древняя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321035446/http://www.krugosvet.ru/articles/14/1001477/1001477a2.htm#1001477-L-106 |date=2008-03-21 }}.&amp;#x20; Кругосвет.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 7 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; . Һүңғараҡ Ҡәнғәнгә пелештиҙәр баҫып инә. Батша идараһы урынлашыу, Израиль батшалығы, шунан Йәһүдиә батшалығы яралыу б. э. т. XI быуат башы — X быуат уртаһына ҡарай. Был дәүләттәр төбәккә бер ни тиклем өҙөклөктәр менән мең йыл буйы идара итә.

Б. э. т. VIII быуаттан алып был территория бер-бер артлы Ашшур, [[Вавилон|Бабил]] (б. э. т. 586—539 йылдар), Әһәмәниҙәрҙең фарсы империяһы (б. э. т. 539—331 йылдар), Македония (б. э. т. 332—312 йылдар) хакимлығы аҫтында була. Б. э. т. III—II быуаттарҙа Птолемейҙар һәм Селевкиҙарҙың эллинсы дәүләттәренә инә.

Маккавейҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙлоҡ яулағас, б. э. т. 152—37 йылдарҙа Йәһүдиәлә йәһүд Һашмондарҙың династияһы хакимлыҡ итә.
[[Файл:Masada_Roman_Ruins_by_David_Shankbone.jpg|мини|280x280пкс|Массада ҡәлғәһе эргәһендә римдарҙың хәрби лагеры емереклектәре]]
Б. э. т. 63 йылдан Йәһүдиә [[Рим]] вассалына әүерелә, б. э. т. 40 йылда Йәһүдиәгә, Самарияға, Галилеяға һәм Переяға (Иордан аръяғы) бүленә. Б. э. 70 йылынан Йәһүдиә үҙаллылығын юғалта һәм Рим провинцияһына әйләнә.

135 йылда римлыларға ҡаршы ҡупҡан Бар-Кохба ихтилалынан һуң, төбәктә йәһүдтәр аҙая. Римлылар илдән йәһүдтәрҙең күбеһен ҡыуа һәм улар тураһында хәтирә лә юҡҡа сыҡһын өсөн Йәһүдиә провинцияһының исемен Сүриә Фәләстин тип үҙгәртә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;&lt;ref&gt;»''In an effort to wipe out all memory of the bond between the Jews and the land, Hadrian changed the name of the province from Iudaea to Syria-Palestina, a name that became common in non-Jewish literature''.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malamat1976&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Abraham Malamat, Haim Hillel Ben-Sasson.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Йәһүдтәрҙең төп өлөшө Йәһүдиәнән Галилеяға һәм Голан бейеклектәренә күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clayton Miles Lehmann'' [http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm 135-337: Syria Palaestina and the Tetrarchy // Palestine: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116083307/http://people.usd.edu/~clehmann/erp/Palestine/palestin.htm |date=2013-01-16 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Рим империяһы 395 йылда Көнбайыш һәм [[Византия империяһы|Көнсығыш]] (Византия) өлөштәргә бүленгәндән һуң, Фәләстин һуңғыһына эләгә.

== Урта быуаттарҙағы Фәләстин тарихы ==

=== Византия-фарсы осоро ===
Фәләстин 619 йылға тиклем Византия провинцияһы була. V быуаттың икенсе яртыһында Эрец-Исраэлдә йәһүдтәр һаны кәмей. Әммә Галилеяла йәһүдтәр күпселекте һаҡлай әле. 614 йылда Фәләстин Фарсы тарафынан яулап алына һәм Сәсәниҙәр империяһына индерелә. Йәһүдтәр ярҙамында Йәрүсәлимде алған фарсылар уны йәһүдтәргә тапшыра. Ләкин йәһүдтәр ҡалаға өс йыл ғына хужа була.&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;

Фарсыны еңгәндән һуң 629 йылда Византия императоры Ираклий тантаналы рәүештә Йәрүсәлимгә аяҡ баҫа. Фәләстин ҡабат [[Византия империяһы|Византия]] провинцияһына әйләнә. 629—630 йылдарҙа, Ираклий ихтыяры буйынса йәһүдтәрҙе күпләп үлтереү һәм ҡыуыу һөҙөмтәһендә, йәһүдтәр һаны уларҙың бөтә өс мең йыллыҡ тарихында иң түбәнге кимәлгә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, Израиль еренән йәһүдтәр бер ҡасан да бөтөнләйгә юҡҡа сыҡмай&lt;ref name=&quot;Lehmann&quot;/&gt;.

=== Ғәрәп хакимлығы осоро ===
638 йыл тирәһендә — [[ислам]] баҫып алыуҙарының иң башында — Фәләстинде Византиянан мосолмандар тартып ала.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html Ancient Palestine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405211458/http://encarta.msn.com/encyclopedia_701844154_2/Palestine_Ancient.html |date=2008-04-05 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Артабанғы алты быуат эсендә был территория өҫтөнән контроль Умайяларҙан&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45061/Palestine Palestine: The Rise of Islam] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Ғәббәсиҙәргә,&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-45062/Palestine Palestine: Abbasid rule] (англ.)&amp;#x20;(2007).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 19 сентября 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; тәре йөрөтөүселәргә һәм кире күсә.

Фәләстиндә ғәрәп хакимлығы дүрт осорға бүленә:
# илде баҫып алыу һәм үҙләштереү (638—660 йылдар);
# Умайялар династияһы (661—750);
# Ғәббәсиҙәр династияһы (750—969);
# Фатимиҙар династияһы (969—1099).

=== Тәре йөрөтөүселәр осоро ===
[[Файл:Akko-Citadel.jpg|мини|280x280пкс|Акко ҡәлғәһендә рефекториум, XII быуат]]
1099—1187 йылдарҙа тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим короллеген нигеҙләй. Әммә 1187 йылда Сәләх-әд-Дин [[Иерусалим|Йәрүсәлимде]] ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы ҡәлғәһе Акра ҡолай.

=== Мәмлүктәр осоро ===
Яҡынса 9 мең йыл элек ошо ерҙәрҙә неолитик инҡилап башлана һәм беренсе торамалар барлыҡҡа килә. Тарихтағы тәүге диуарлы ҡала Йерихондың барлыҡҡа килеүе лә яҡынса ошо осорға ҡарай. Тәүге семит ҡәбиләләре булған хәнәниҙәр был тирәлә яҡынса б. э. т. 4—3 мең йыллыҡтарҙа барлыҡҡа килә. Киләһе 2—3 мең йылды ил [[Боронғо Мысыр]] идараһы аҫтында үткәрә. Яҡынса б. э. т. XXIII быуатта күсмәселәр (моғайын, әмөриҙәр) баҫымы аҫтында бындағы иртә бронза цивилизацияһы бөлгөнлөккә төшә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

== Яңы осорҙа Фәләстин тарихы ==

=== Ғосман империяһы власы аҫтында ===
1517 йылда Израиль территорияһын солтан [[Сәлим I]] етәкселегендәге төрөк ғосмандары баҫып ала. 400 йыл буйы ул Ғосман империяһы өлөшө булып тора. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин иркенән файҙалана, әммә [[ҡорал]] йөрөтөргә, [[Ғәскәр|армияла]] хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була, шулай уҡ айырым [[һалым]] түләй.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|14185|Турция}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt; Был осорҙа Эрец-Исраэль йәһүдтәре нигеҙҙә сит илдәрҙән килгән хәйриә аҡсаһына йәшәй (Халукка).

[[XVI быуат]] буйы ҙур-ҙур йәһүд общиналары Израиль ерендәге дүрт изге ҡалала — [[Иерусалим|Йәрүсәлимдә]], Хевронда, Цфатала һәм Тверияла — тамыр ебәрә.

[[XVIII быуат]] башында Европанан алияларҙың (Израилгә әйләнеп ҡайтыу) һәм Йәрүсәлимдә дини-милли үҙәкте яңыртыуҙың иң күләмлеһе ойошторола. Был хәрәкәт башында раббы Йудаһ Хәсид тора. Ул Йәрүсәлимғә [[1700 йыл]]да Европаның төрлө илдәренән сыҡҡан меңләгән эйәрсене менән килә. Уларға тиклем Йәрүсәлим общинаһында 1200-ләп кеше, шул иҫәптән 200 ашкеназ, була. Ләкин Йудаһ Хәсид илгә килгәс тә мәрхүм була. Уның эйәрсендәре менән бурыстарға батҡан ашкеназ общинаһы араһында аңлашылмаусанлыҡтар тыуа, был үтескә биргән ғәрәптәрҙең синагоганы яндырыуына ([[1720 йыл|1720]]) һәм йәһүд ашкеназдарын ҡаланан ҡыуыуына сәбәп була. Был ваҡиғаларҙан һуң байтаҡ ваҡыт буйы Европанан сыҡҡан йәһүд иммигранттары нигеҙҙә Хевронда, Цфатала һәм Тверияла төпләнер була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1799 йыл]] башында Фәләстингә [[Наполеон I|Наполеон]] һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лодты һәм Яффаны ала. Ләкин француз полководецы Акко ҡәлғәһен ала алмай һәм [[Мысыр]]ға сигенергә мәжбүр була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1800 йыл]]да Фәләстин халҡы 300 меңдән артмай, уларҙың 5 меңе йәһүд була (нигеҙҙә, сефардтар). Йәһүд халҡының күпселеге Йәрүсәлимдә, Цфатта, Тверияла һәм Хевронда йәшәй. Христиандарҙың иң тығыҙ ултырған урындары (25 мең самаһы) — Йәрүсәлим, Назарет һәм Бет-Ләхәм — православие һәм католик сиркәүҙәре аҫтында була. Илдең ҡалған халҡы нигеҙҙә мосолман булып, уларҙың бөтәһе лә тиерлек сөнниҙәргә ҡарай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

1800-[[1831 йыл|31]] йылдарҙа ил территорияһы ике провинцияға (вилайәткә) бүленә. Төньяҡта Шхемдан көньяҡта Хевронға тиклемге үҙәк-көнсығыш таулы төбәк (Йәрүсәлимде лә индереп) [[Дамаск|Дамаск вилайәтенә]] инә; Галилея менән яр буйы һыҙаты Акко вилайәтенә ҡарай. Негевтың ҙур өлөшө был осорҙа Ғосманға буйһонмай&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1832 йыл]]да Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт-Алиҙың улы һәм хәрби начальнигы Ибраһим паша тарафынан баҫып алына. Төньяҡ сиге Сидонға етеп торған Фәләстин үҙәге Дамаскта булған берҙәм провинцияға әүерелә. Илгә һигеҙ йыл (1832-[[1840 йыл|40]]) идара иткән мысырҙар, Европа үрнәгенә эйәреп, ҡайһы бер реформалар ҙа үткәрә. Был осорҙа Фәләстиндә Библия географияһы һәм археологияһы буйынса киң тикшеренеүҙәр үткәрелә. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте [[Бөйөк Британия]]ға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа державаларының консуллыҡтары тик портлы ҡалаларҙа — Акко, Хайфа һәм Яффала, шулай уҡ Рамлала ғына була). 20 йылдан һуң Көнбайыштың бөтә дәүләттәре, АҠШ-ты ла индереп, Йәрүсәлимдә консул вәкиллектәренә эйә була&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабат Эрец-Исраэлдең мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә. Йәрүсәлим менән рухи беренселек өсөн ярышҡан Цфат ер тетрәүҙән (1837) ҙур зыян күрә, 2 меңләп йәһүд һәләк була, ҡала иһә бөлгөнлөккә төшә.

[[1841 йыл]]да Фәләстин менән Сүриә Төркиә контроле аҫтына ҡайта. Был ваҡытҡа Фәләстиндә йәһүд халҡының һаны ике тапҡырға арта, ә христиан һәм мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

[[1880 йыл]]ға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, уларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге дүрт ҡалала йәшәй: Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатала (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), тағы ла Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300). Йәрүсәлим илдәге иң ҙур ҡалаларҙың береһе булып китә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;. Илдәге йәһүдтәрҙең күпселеге сефард общинаһына ҡарай, уға Төньяҡ Африка, Бохара, Иран һәм башҡа яҡтарҙан күсеп килгән йәһүдтәр инә. Ашкеназ общинаһы нигеҙҙә Көнсығыш Европа йәһүдтәренән тора, ә улар хәсидтәргә һәм уларға ҡаршы булған прушимдарға (митнагдимдарға) бүленә. Йәһүдтәрҙең ҙур күпселеге ордоксияға йәбешеп ята һәм раввиндар абруйына буйһона. Халлуки фондтарынан ярҙам килеп торһа ла, йәһүдтәр төрөк чиновниктары йыйған ҙур һалымдарҙы түләр өсөн күп эшләргә мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Эрец-Исраэлдең йәһүдтәре һаны Европала ойошторолған алиялар иҫәбенә йылдам үҫә&lt;ref name=&quot;Eretz_hist&quot;/&gt;.

=== Йәһүдтәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизм яралыуы ===
[[Диаспора]]ла йәшәгән йәһүдтәр һәр ваҡыт Сионға ҡайтырға ашҡынып йәшәй. [[XII быуат]]тан башлап йәһүдтәрҙең христиан сиркәүе тарафынан эҙәрләнеүе уларҙың Изге ергә ағылыуына сәбәпсе була. 1492 йылда был ағымды Испаниянан һөрөлгән йәһүдтәр тулыландыра.
[[Файл:Herzl-balcony.jpg|мини|387x387пкс|Теодор Герцль]]
Хәҙерге заман иммиграцияһының тәүге ҙур тулҡыны Беренсе алия ([[Йәһүд теле|ивр.]]‏עלייה‏‎) тигән атама аҫтында билдәлелек ала, ул [[1881 йыл]]да, йәһүдтәр Көнсығыш Европала үҙҙәренә иғлан ителгән ҡыйратыуҙарҙан ҡасырға мәжбүр булғанда, башлана&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Immigration/immigtoc.html Immigration] (англ.&lt;/ref&gt;.

Донъяла йәһүд дәүләте буласаҡ Израилде нигеҙләү маҡсатын ҡуйған сәйәси сионизм хәрәкәтен Теодор (Беньямин Зеэв) Герцль башлап ебәрә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFKornberg1993|Kornberg 1993]] &quot;How did Theodor Herzl, an assimilated German nationalist in the 1880s, suddenly in the 1890s become the founder of Zionism?&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHerzl1946|Herzl 1946]], С. 11&lt;/ref&gt;. [[1896 йыл]]да Герцль «Йәһүд дәүләте» ([[Немец теле|нем.]] ''&lt;span lang=&quot;de&quot;&gt;Der Judenstaat'') тигән китабын баҫтыра, унда йәһүд дәүләтен ниндәй итеп күреүен тасуирлай. Киләһе йылына инде Герцль Базелдә үткән беренсе Бөтә донъя йәһүд конгресына етәкселек итә, унда Бөтә донъя синонизм ойошмаһына нигеҙ һалына&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm Chapter One: The Heralders of Zionism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427070421/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Jewish+Education/Compelling+Content/Eye+on+Israel/120/Chapter+One+The+Heralders+of+Zionism.htm |date=2009-04-27 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

Икенсе алия ([[1904 йыл|1904]]—[[1914 йыл]]дар) Кишиневтағы ҡыйралыштан һуң башлана. 40 меңләгән йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;. Беренсе һәм икенсе алия иммигранттарының күбеһе ортодоксаль йәһүдтәр була,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFStein2003|Stein 2003]], С. 88&lt;/ref&gt; әммә икенсе алияға киббуц хәрәкәтен башлап ебәргән социалистар ҙа инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFRomano2003|Romano 2003]], С. 30&lt;/ref&gt;.

=== Фәләстиндә британ мандаты ===
[[Беренсе донъя һуғышы]] барғанда В. Жаботинский менән И. Трумпельдор инициативаһы буйынса британ армияһы составында «Йәһүд легионы» төҙөлә, ул британ ғәскәрҙәренә Фәләстинде баҫып алырға ярҙамлаша. [[1917 йыл]]дың ноябрендә Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Унда раҫланыуынса, Британия «''Фәләстиндә йәһүд халҡы өсөн милли йорт төҙөүгә ыңғай ҡарай''»&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm Balfour Declaration 1917] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704103803/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/mideast/balfour.htm |date=2007-07-04 }} (англ.&lt;/ref&gt;.

[[1919 йыл|1919]]—[[1923 йыл]]дарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнсығыш Европанан 40 меңләп йәһүд күсә. Был тулҡындағылар ауыл хужалығы эштәрен белә һәм иҡтисадты күтәреү мөмкинлегенә эйә була. Британ властары иммиграцияға квота билдәләһә лә, был осор аҙағына йәһүдтәр һаны 90 меңгә етә. Изреғәл үҙәне менән Хефәр үҙәне һаҙлыҡтары киптерелә һәм ер ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләнә. Был осорҙа профсоюздар федерацияһы Гистадрутҡа нигеҙ һалына.

Илдә йәшәгән ғәрәптәр йәһүд иммиграцияһының көсәйеүе менән ризалашмай. Йәһүдтәр эре ғәрәп ер биләүселәренән ҙур биләмәләр һатып ала, ваҡ ҡуртымсыларҙы ҡыуып ебәрә. Йәһүд эшҡыуарҙары эшкә йәһүд эшселәрен алырға тырыша. Йәһүд иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәрҙең сығыштары һөҙөмтәһендә [[1920 йыл]]да Фәләстин фетнәләре башлана. Быға бәйле Һа-Шомер йәһүд үҙоборона ойошмаһы нигеҙендә йәһүдтәрҙең яңы хәрби ойошмаһы «Хагана» ([[Йәһүд теле|ивритс]]а «Оборона») барлыҡҡа килтерелә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFScharfstein1996|Scharfstein 1996]], С. 269.&lt;/ref&gt;

[[1922 йыл]]да Милләттәр Лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстин мандатын тапшыра, быны «''илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу''» кәрәклеге менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110804221156/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html |date=August 4, 2011 }} (англ.&lt;/ref&gt;. Мандаттың тәүге осоронда Яффа фетнәләре арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй һәм йәһүд дәүләтенә тәғәйенләнгән территорияның бер өлөшөн Трансиорданияға бирә.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLiebreich2005|Liebreich 2005]], С. 34&lt;/ref&gt;

Ул ваҡытта илдә башлыса мосолман ғәрәптәр йәшәй, әммә иң ҙур ҡала булған Йәрүсәлимдә йәһүдтәр күпселекте тәшкил итә.&lt;ref&gt;J. V. W. Shaw.&lt;/ref&gt;

[[1924 йыл|1924]]—[[1929 йыл]]дарҙа (Дүртенсе алия) Фәләстингә 82 мең йәһүд күсә, был башлыса [[Польша]] менән [[Венгрия]]лағы антисемитизм күтәрелешенә бәйле була. Был ағым күпселек урта синыф вәкилдәренән тора, улар үҫештәге ҡалаларға төпләнә, сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһенә һәм еңел сәнәғәткә ҡараған бәләкәй предприятиелар аса. Ләкин һуңғараҡ был тулҡын эмигранттарының яҡынса 23 меңе илдән кире китә.

1930-сы йылдарҙа [[Германия]]ла нацизм идеологияһының күтәрелеше Бишенсе алияға сәбәп була. Сирек миллион самаһы йәһүд [[Адольф Гитлер|Гитлер]]ҙан ҡаса. Был ағым [[1936 йыл|1936]]—[[1939 йыл]]дарҙағы Ғәрәп ихтилалы һәм, Британия тарафынан 1939 йылда «Аҡ китап» нәшер ителеп, йәһүдтәрҙең Фәләстингә күсеүенә нөктә ҡуйылыуы менән тамамлана. Донъялағы бөтә илдәр Холокосттан ҡасып килгән йәһүдтәрҙе ҡабул итеүҙән баш тарта. Фәләстингә йәшерен күсенеүҙе тормошҡа ашырыу маҡсатында «Моссад ле-Алия Бет» тигән ойошма төҙөлә, ул йәһүдтәргә Фәләстингә эләгергә һәм шулай итеп һәләкәттән ҡотолорға ярҙам итә&lt;ref name=&quot;aliyot&quot;/&gt;.

[[Икенсе донъя һуғышы]] тамамланыуға Фәләстиндең 1922 йылда 11 процент тәшкил иткән йәһүд халҡы 33 процентҡа етә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mideastweb.org/palpop.htm The Population of Palestine Prior to 1948] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814065619/http://www.mideastweb.org/palpop.htm |date=2011-08-14 }} (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html Population Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050722030415/http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html |date=2005-07-22 }} (англ.&lt;/ref&gt;

== Хәҙерге Израиль тарихы ==

=== Израиль Дәүләтен төҙөү ===
[[1945 йыл]]дан һуң Бөйөк Британия йәһүд халҡы менән көсәйә барыусы ыҙғышҡа йәлеп ителә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFFraser2004|Fraser 2004]], С. 27&lt;/ref&gt;. [[1947 йыл]]да британ хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта, быны ғәрәптәрҙе лә, йәһүдтәрҙе лә ҡәнәғәтләндерерлек ҡарар таба алмауы менән аңлата&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/0a2a053971ccb56885256cef0073c6d4/2248af9a92b498718525694b007239c6!OpenDocument Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.]&lt;/ref&gt;. Күптән түгел ойошторолған [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] [[1947 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябренд]]ә Фәләстинде бүлеү планын ҡабул итә (БМО ГА-ның 181-се резолюцияһы). Был план [[1948 йыл]]дың 1 авгусына Фәләстиндә британ мандатын туҡтата һәм уның территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] дәүләте төҙөүҙе күҙҙә тота. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] менән Бет-Ләхәм, был ҡалаларҙың статусы буйынса конфликт сыҡмаһын өсөн, БМО ҡарарына ярашлы, халыҡ-ара контроль аҫтындағы территориялар тип иғлан ителә.&lt;ref name=&quot;Круг_раздел&quot;&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 План ООН по разделу Палестины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127055252/http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012327/1012327a14.htm#1012327-L-157 |date=2009-01-27 }} в [http://www.krugosvet.ru энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813200639/http://www.krugosvet.ru/ |date=2009-08-13 }}&lt;/ref&gt;

Был планды [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[АҠШ]] кеүек ҙур державалар хуплағанға күрә ул ҡабул ителә ала. Советтар Союзы, Яҡын Көнсығыштағы урынын нығытырға тырышып, иң элек Бөйөк Британияның позицияһын ҡаҡшатырға ынтыла. БМО планының СССР тарафынан хупланыуы йәһүдтәр өсөн дә, ғәрәптәр өсөн дә көтөлмәгән хәл була&lt;ref&gt;[http://www.vmdaily.ru/article.php?aid=5372 Сталин и Израиль]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241519.html «Рука Москвы» и создание Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413061241/http://www.inosmi.ru/translation/241519.html |date=2009-04-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_1633.html Сталин и создание государства Израиль]&lt;/ref&gt;. АҠШ-тың сәйәси элитаһы эсендә был мәсьәләлә етди ҡапма-ҡаршылыҡтар булһа ла, [[АҠШ Дәүләт департаменты|дәүләт департаменты]] етәкселеге менән ҡаршы тороуға ингән президент Гарри Трумэндың ҡарашы еңеп сыға.&lt;ref&gt;[http://www.inosmi.ru/translation/241250.html Вашингтонская битва за рождение Израиля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610074701/http://www.inosmi.ru/translation/241250.html |date=2009-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article Гарри Трумен и его роль в создании государства Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110128072417/http://knukim-edu.kiev.ua/index.php?id=190&amp;view=article |date=2011-01-28 }}&lt;/ref&gt;

Йәһүд халҡының күпселеге Фәләстинде бүлеү планын хуплап ҡаршы ала. [[Менахем Бегин]]дың Иргун һәм Исхаҡ Шамирҙың Лехи ойошмаһы кеүек радикаль йәһүд ойошмалары ғына, был план йәһүдтәргә ҡарата ғәҙел түгел тип, унан баш тарта. Бер ни тиклем &quot;ишув&quot;тың (Фәләстиндә йәшәгән йәһүдтәрҙең) хөкүмәте вазифаларын да өлөшләтә үтәп торған Йәһүд агентлығы иһә БМО планын ҡабул итергә була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm History: Foreign Domination] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(1 октября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2007.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

Ғәрәп етәкселәре, шул иҫәптән [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм Юғары ғәрәп советы (Фәләстин) БМО-ның Фәләстинде бүлеү планына ҡырҡа ҡаршы була&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 40-1&lt;/ref&gt; һәм уны тормошҡа ашырыуға бөтә көстәре менән ҡамасаулыҡ ҡыласаҡтарын белдерә&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|13236|Планы раздела Палестины}}&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, Юғары ғәрәп советының рәйесе вазифаларын үтәгән Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «''Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ''»&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt;. Йәһүд дәүләтен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткән ғәрәп етәкселәре раҫлауынса, план Фәләстин халҡының 67 процентын тәшкил иткән йәһүд булмаған күпселектең хоҡуҡтарын боҙа. Йәһүд дәүләтенә тапшырылаһы территорияның майҙаны ла, сифаты ла дәғүәләшеүгә сәбәп була. Йәһүдтәр һәм ғәрәптәр араһында күп һанлы бәрелештәр булып тора.

[[1948 йыл]]дың 14 майында, Фәләстингә британ мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] БМО бүлгән территорияла йәһүд дәүләтен иғлан итә&lt;ref name=&quot;npr&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html Part 3: Partition, War and Independence] (англ.&lt;/ref&gt;. Киләһе көнөнә инде [[Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] Израилгә һуғыш аса һәм бер юлы биш ил ([[Сүриә]], [[Мысыр]], [[Ливан]], [[Ираҡ]] һәм Трвансиордания) Израилгә ҡаршы һуғыш иғлан итә. Шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана&lt;ref name=&quot;npr&quot;/&gt;.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ һәм беренсе йылдар ===
[[1948 йыл]]дың 17 майында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] доньяла беренсе булып Израиль дәүләтен де-юре таный. АҠШ, көслө йәһүд лоббийы булыуға ҡарамаҫтан, Израилде де-факто ғына таный. Израилдең беренсе сит ил эштәре министры Моше Шарет Израилдең СССР-ға тәүге рәсми телеграммаһында «[[БМО]]-ла совет делегацияһының бойондороҡһоҙ һәм суверенлы йәһүд дәүләтен ойоштороуҙы хуплаған ныҡлы позиция биләгәне өсөн Израиль халҡының оло рәхмәтен һәм хөрмәтен» еткерә&lt;ref&gt;''Хронограф''. «Вокруг света» № 5-2008, стр. 50&lt;/ref&gt;

1948 йылда хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем Фәләстиндә 1 миллион 250 мең ғәрәп була&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/unscop1947.htm Report of UNSCOP — 1947] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218005750/http://mideastweb.org/unscop1947.htm |date=2010-12-18 }}&lt;/ref&gt;, уларҙың 750 меңе йәһүд дәүләтенә тапшырылған һәм һуғыш барышында Израиль тарафынан тартып алынған территорияларҙа йәшәй&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_беженцы&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15544#02|Израиль и палестинская проблема. Война 1948 г.}}&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш барышында Фәләстиндә йәшәгән 600 меңләп ғәрәп&lt;ref&gt;В различных источниках приводятся цифры от 520 до 900 тыс.&lt;/ref&gt; йәһүдтәргә бирелгән һәм ғәрәптәргә ҡалдырылған территорияларҙағы йорттарын ташлап китергә мәжбүр була.

Бер йыл барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, [[1949 йыл]]дың июлендә, Мысыр, Ливан, Трансиордания һәм Сүриә менән утҡа тотошоуҙы туҡтатыу тураһында килешеү ҡабул ителә. Уға ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм диңгеҙ буйы тигеҙлегенән Йәрүсәлимгә тиклемге аралыҡ та йәһүдтәр ҡулы аҫтында ҡала. Йәрүсәлим Израиль менән Трансиордания араһында утты туҡтатыу һыҙаты буйынса бүленә. Израиль дәүләте мандат аҫтындағы Фәләстин территорияһының 80 процентын (Иордан аръяғынан тыш) биләй. Был ваҡытлы сиктәр «Йәшел һыҙат» тип атала. Ғәрәп дәүләте төҙөлмәй ҡала.&lt;ref name=&quot;ЭЕЭ_раздел&quot;/&gt; Был территорияны, Йәһүдиә, Самария һәм Көнсығыш Йәрүсәлимде, Иордания аннексиялай, ул артабан Көнбйыш яр тип йөрөтөлә башлай. Мысыр [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек ала.

1949 йылдың 11 майында Израиль Дәүләте БМО ағзаһы тип таныла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b Two Hundred and Seventh Plenary Meeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070912101430/http://domino.un.org/UNISPAL.NSF/1ce874ab1832a53e852570bb006dfaf6/0b3ab8d2a7c0273d8525694b00726d1b |date=2007-09-12 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;.

Дәүләт барлыҡҡа килгәндең тәүге йылдарында уның сәйәси майҙанында социалистик сионизм (МАПАЙ) хәрәкәте өҫтөнлөк итә, ул Израилдең беренсе премьер-министры [[Давид Бен-Гурион|Дауыт Бен-Гурион]] етәкселеге аҫтында бара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFLustick1988|Lustick 1988]], pp. 37-9&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html Israel (Labor Zionism)].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Был йылдарҙа йәһүдтәр күпләп иммиграциялай. 1948—1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 миллиондан 2 миллионға тиклем арта&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 Population, by Religion and Population Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&amp;CYear=2006 |date=2007-09-30 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Иммигранттарҙың күпселеге ҡасаҡ булғанлыҡтан мөлкәтһеҙ килә. Улар ваҡытлы палатка ҡаласыҡтарына («''маабарот''») урынлаштырыла. [[1952 йыл]]ға ошондай ҡаласыҡтарҙа 200 меңдән ашыу иммигрант көн итә. Был кризисты хәл итеү ихтыяжы Бен-Гурионды ГФР менән репарациялар тураһында договорға ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү ниәтенә асыуы килгән йәһүдтәрҙең көслө ҡаршылығына осрай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFShindler2002|Shindler 2002]], pp. 49-50&lt;/ref&gt;.

1950-се йылдарҙа Мысыр оккупациялаған [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан һәм Иордания оккупациялаған территориянан Израилгә фәләстин боевиктары (фидаиҙар) бер-бер артлы [[Терроризм|террористик]] һөжүмдәр яһап тора.

1956 йылда Израиль Мысыр национализациялаған [[Суэц каналы]]н ҡулдарына алырға ниәтләгән Бөйөк Британия менән Францияның йәшерен союзына берегә. Суэц кризисы барышында Синай ярымутрауы баҫып алынғандан һуң, [[АҠШ]] менән СССР баҫымы аҫтында Израиль судноларының Суэц каналы аша йөрөүенә һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]гә сығыуына алмашҡа сигенергә мәжбүр була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://history.sandiego.edu/GEN/20th/suez.html The Suez Crisis] (англ.&lt;/ref&gt;.

=== Ғәрәп-израиль конфликты ===

==== Ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәр ====
Йәһүд дәүләте барлыҡҡа килгәндең тәүге тиҫтә йыллыҡтарында ғәрәп илдәре уны ойоштороуҙың хоҡуҡилығы буйынса дәғүәләшеүҙе дауам итә, ә ғәрәп милләтселәре Насер етәкселеге аҫтында уны юҡ итеүгә саҡырыуҙан туҡтамай&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Encarta — Six-Day War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606190807/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 |date=2009-06-06 }}&lt;/ref&gt;. 1967 йылда [[Мысыр]], [[Сүриә]] һәм [[Иордания]] үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сигенә тарта, БМО-ның татыулыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуып ебәрә һәм Израиль караптарына Ҡыҙыл диңгеҙгә һәм Суэц каналына юлды бикләй. Көньяҡта фидаиҙарҙың һөжүмдәре туҡтамай. Радионан сығышында Насер ғәрәп дәүләттәрен Израилде диңеҙгә төртөп төшөрөргә өндәй&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2007/06/06/127037 Политэкономия: Шесть дней вечной войны]&lt;/ref&gt;. Был ғәмәлдәр Израиль өсөн нөктәле һөжүмдәр яһау һәм һуғыш башлау өсөн һылтау булып хеҙмәт итә, был һуғыш тарихҡа Алты көнлөк һуғыш тигән атама менән инә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFSmith2006|Smith 2006]], С. 126.&lt;/ref&gt;. Был һуғышта Израиль бер нисә көн эсендә ышаныслы еңеү яулай, Синай ярымутрауын, [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н, Иордан йылғаһының Көнбайыш ярын, Көнсығыш Йәрүсәлимде һәм Голан бейеклектәрен яулай. 1949 йылғы йәшел һыҙат Израиль менән яңы территориялар араһындағы административ сиккә әүерелә. [[Иерусалим|Йәрүсәлим]] сиктәре ҡаланың көнсығышына табан киңәйә. 1980 йылда ҡабул ителгән Йәрүсәлим тураһындағы закон ҡаланың сиктәрен йәнә бер тапҡыр раҫлай һәм Йәрүсәлимдең статусы тураһында халыҡ-ара бәхәс ҡубыуға сәбәп була.
[[Файл:Golda_Meir_03265u.jpg|мини|184x184пкс|Израиль премьер-министры Голда Меир]]
[[1967 йыл]]да ғәрәп дәүләттәренең еңелеүе ғәрәп радикализмы һәм терроризмының үҫеүенә килтерә — Фәләстинде азат итеү ойошмаһының эшмәкәрлеге әүҙемләшә&lt;ref&gt;[http://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2 NYTimes — The Interregnum]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Covenant-+July+1968.htm Israel Ministry of Foreign Affairs — The Palestinian National Covenant — July 1968]&lt;/ref&gt;. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында фәләстин террорсылары бөтә донъя буйлап израилдәргә һөжүмдәрҙең беренсе тулҡынын йәйелдерә. [[1972 йыл]]да [[Мюнхен]]дағы Йәйге Олимпиадала Израиль атлеттарын ирекһеҙләп тотоу иң билдәле теракт булып иҫәпләнә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php Ma’alot, Kiryat Shmona, and Other Terrorist Targets in the 1970s] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151229092039/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_terrorism_1970s.php |date=2015-12-29 }}&lt;/ref&gt;. Немец махсус хеҙмәттәре, аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарырға тырышып, уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм аманаттар барыһы ла һәләк була. Был теракт өсөн яуаплы террорсылар бик тиҙ иреккә сығарыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Edmund L. Andrews, John Kifner.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Израиль махсус хеҙмәттәре «Алла ҡапҡаһы» тигән яуап операцияһын үткәрә һәм һөжүмдә ҡатнашҡандарҙың бөтәһе лә эҙләп табыла һәм үлтерелә&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFCrowdy2006|Crowdy 2006]], С. 333&lt;/ref&gt;

[[1973 йыл]]дың 6 октябрендә, йәһүдтәр өсөн айырыуса изге булған Йом Киппурҙа (Ҡиәмәт көнө), бөтә диндар йәһүдтәр [[синагога]]ла булғанда, Мысыр менән Сүриә Израилгә һөжүм итә. Израиль хөкүмәте өсөн был һуғыш көтөлмәгәнлек була. Ҡиәмәт көнө һуғышы [[26 октябрь|26 октябрҙ]]ә тамамлана. Һөжүм ЦАХАЛ тарафынан уңышлы кире ҡағыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm 1973: Arab states attack Israeli forces].&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һуғыш йомғаҡтарын эске тикшереү хөкүмәттән яуаплылыҡты алһа ла, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы премьер-министр Голда Меирҙы отставкаға китергә мәжбүр итә.

[[1977 йыл]]да Кнессетҡа һайлауҙар Израилдең сәйәси тормошонда боролош яһай. Беренсе тапҡыр Херут (хәҙерге Ликуд), [[Менахем Бегин]] етәкселеге аҫтында күпселек тауышты йыйып, дәүләт барлыҡҡа килгәне бирле властан китмәгән МАПАЙ (хәҙерге Авода) партияһынан илгә контроллек итеү мөмкинлеген тартып ала.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 169-70 «In hindsight we can say that 1977 was a turning point…»&lt;/ref&gt;

1978 йылда Израилгә Мысыр президенты Әнүәр Садаттың тарихи сәфәре була. Был ваҡиға Израилдең ғәрәп дәүләте башлығы тарафынан тәүге танылыуы булып тора&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 171-4&lt;/ref&gt;. Ике йылдан Әнүәр Садат менән Менахем Бегин Мысыр-Израиль солох договорына ҡул ҡуя,&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], pp. 186-7&lt;/ref&gt; уға ярашлы, Израиль Мысырға Синай ярымутрауын ҡайтарып бирә һәм Фәләстин автономияһын ойоштороу буйынса һөйләшеүҙәр башларға йөкләмә ала.

[[1982 йыл]]да Израиль Фәләстинде азат итеү ойошмаһы базаларын юҡ итеү маҡсатында Ливан граждандар һуғышына барып ҡыҫыла. Был операция «Галилеяға тыныслыҡ» тип атала, ләкин аҙаҡ Беренсе Ливан һуғышы тигән атама ала&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/israel/21mar2007/second503.html Комиссия решила назвать Вторую Ливанскую войну Второй Ливанской войной]&lt;/ref&gt;. [[1985 йыл]]да Израиль Ливан территорияһынан ғәскәрҙәрен сығара, 2000 йылға тиклем Израиль ҡулы аҫтында торған буфер зонаһында ғына хәрбиҙәр ҡалдыра.

[[1994 йыл]]да Израиль-Иордания солох договоры төҙөлә, Иордания Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп дәүләте була.&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFHarkavyNeuman2001|Harkavy &amp;#x26; Neuman 2001]], С. 270&lt;/ref&gt;

2000 йылда премьер-министр Эхуд Барак Көньяҡ Ливандан ғәскәрҙәрҙе сығара.

2006 йылдың 12 июлендә Ливандың шиғый террорсы ойошмаһы Хезболла Израиль тораҡ пункттарына бер нисә ракета ебәрә һәм Израиль ғәскәрҙәре позицияларына һөжүм итә. Был ойошмаға [[Сүриә]] һәм [[Иран]] ыңғай ҡарашта тора.&lt;ref name=&quot;HRTZ_Harel&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Amos Harel.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wsh&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/07/12/AR2006071200262_pf.html Hezbollah Raid Opens 2nd Front for Israel] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.npr.org/programs/morning/transcripts/2006/jul/060712.gradstein.html Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20060717235503/http://www.iht.com/articles/2006/07/13/africa/web.0712mideast.php Clashes spread to Lebanon as Hezbollah raids Israel — International Herald Tribune]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html חדשות nrg — חיזבאללה: חטפנו שני חיילים, שחררו אסירים] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201131317/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/448/015.html |date=2011-12-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5179434.stm Day-by-day: Lebanon crisis — week one] (англ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm Hezbollah: 2 Israeli Soldiers Captured] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025035334/http://english.cri.cn/2947/2006/07/12/191@113428.htm |date=2011-10-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;

Хезболланың провокацион сығыштары Икенсе Ливан һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. БМО баҫымы аҫтында утҡа тотошоу туҡтатыла.

2008 йылдың майында Төркиәлә Сүриә менән туранан-тура булмаған һөйләшеүҙәр барғаны билдәле була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Peter Walker.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;

=== Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр ===
[[1987 йыл]]да Иордандың Көнбайыш ярында һәм [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ғәрәптәр Израиль идараһына һәм оккупацияһына ҡаршы баш күтәрә (Беренсе интифада)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html Intifada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403235459/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761579974/Intifada.html |date=2008-04-03 }}.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, интифаданың артабанғы алты йылы эсендә 180 израилле һәм меңдән ашыу ғәрәп үлтерелә.

1988 йылда Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Израилдең хоҡуғын таный һәм террорсыл көрәш алымдарынан баш тартыуын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php Why did the PLO suddenly decide, in 1988, that Israel had a right to exist?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161025143803/http://www.palestinefacts.org/pf_1967to1991_plo_israel_exist_1988.php |date=2016-10-25 }}&lt;/ref&gt;.

Фарсы ҡултығындағы һуғыш барышында 1991 йылда фәләстин ғәрәптәренең күпселеге һәм Фәләстинде азат итеү ойошмаһы Саддам Хөсәйен яҡлы була һәм Ираҡтың Израилгә ракеталар менән һөжүм итеүҙәрен хуплай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Clyde Haberman.''&amp;#x20;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFMowlanaGerbnerSchiller1992|Mowlana, Gerbner &amp;#x26; Schiller 1992]], С. 111&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|слева|мини|180x180пкс|Исхаҡ Рабин менән Ясир Арафат президент Билл Клинтон эргәһендә килешеүҙәр төҙөгәндә ҡул ҡыҫыша, Осло, 1993 йылдың 13 сентябре]]
[[1992 йыл]]да Исхаҡ Рабин Израиль премьер-министры булғас, Израиль ғәрәп күршеләре менән уртаҡ тел табыу сәйәсәтен үткәрә башлай&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 236&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm From the End of the Cold War to 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625191031/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm |date=2007-06-25 }} (англ.&lt;/ref&gt;. 1993 йылда Шимон Перес менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] Ослола тыныслыҡ һәм хәүефһеҙлек тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуя&lt;ref name=&quot;ExchangeOfLetters&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-PLO%20Recognition%20-%20Exchange%20of%20Letters%20betwe Israel-PLO Recognition: Exchange of Letters between PM Rabin and Chairman Arafat] (англ.).&amp;#x20; МИД Израиля&amp;#x20;(9 Sep 1993).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 15 июля 2012.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Ошо килешеүҙәр менән Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) ойошторола, уға Иордандың Көнбйыш яры менән [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) өҫтөнән контроллек итеү вазифаһы тапшырыла. 5 йыл эсендә конфликтты тулыһынса көйләү планлаштырыла .&lt;ref name=&quot;DeclarationOfPrinciples&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Declaration+of+Principles.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](англ.).&amp;#x20; МИД Израиля.&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 4 марта 2009.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm ''история''])
.&amp;#x20;&lt;/ref&gt;(недоступная ссылка)
Ләкин фәләстин ислам төркөмдәре теракттар һәм һөжүмдәрҙе дауам итә&lt;ref name=&quot;Oslo-теракты&quot;&gt;[http://www.mfa.gov.il/MFA/Terrorism-+Obstacle+to+Peace/Palestinian+terror+before+2000/Fatal%20Terrorist%20Attacks%20in%20Israel%20Since%20the%20DOP%20-S Fatal Terrorist Attacks in Israel Since the Declaration of Principles(September 1993)]&lt;/ref&gt;, Израиль армияһының яуап ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә тыныс халыҡ та һәләк була.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Settlements information, [http://www.fmep.org/about/overview.html Foundation for Middle East Peace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071208065623/http://www.fmep.org/about/overview.html |date=2007-12-08 }}''&amp;#x20;[http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html Sources of Population Growth: Total Israeli Population and Settler Population, 1991—2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080511220205/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html |date=2008-05-11 }}(англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.fmep.org/settlement_info/stats_data/settler_population_growth/sources_population_growth_1991-2003.html ''история''])

&lt;small&gt;Проверено 12 декабря 2007.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1995 йыл]]дың ноябрендә Исхаҡ Рабин йәһүд экстремисы Игаль Әмир тарафынан үлтерелә.

1990-сы йылдар аҙағында премьер-министр Бинйәмин Нетанияһу ғәскәрҙе Хеврондан сығара&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFBregman2002|Bregman 2002]], С. 257&lt;/ref&gt; һәм Уай-Ривер меморандумына ҡул ҡуя, был документ фәләстиндәрҙең үҙидаралыҡ хоҡуҡтарын киңәйтә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.state.gov/p/nea/rls/22694.htm The Wye River Memorandum] (англ.&lt;/ref&gt;

[[2000 йыл]]дың июлендә премьер-министр Эхуд Барак Кэмп-Дэвидтағы саммитта [[АҠШ]] президенты Билл Клинтон аралашсылығында Ясир Арафат менән һөйләшеүҙәр үткәрә. Был саммитта Эхуд Барак [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы) менән Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы территорияларҙың 97 процентында фәләстин дәүләте төҙөү планын тәҡдим итә. Ул фәләстин дәүләтенә кисекмәҫтән тотош [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)н һәм Көнбайыш ярҙың 73 процентын бирергә, ҡалған 20 процентты киләһе10-25 йыл эсендә тапшырырға тәҡдим итә. Был тәҡдимде тормошҡа ашырған осраҡта тәүҙә Фәләстин дәүләте бер-береһенә бәйһеҙ 4 өлөштән торор, улар араһында Израиль биләмәләре ятыр һәм дәүләт Израилдән башҡа бер ил менән дә уртаҡ сикле булмаҫ ине&lt;ref&gt;[http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm Essentials of the Camp David II Proposals by Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131022072323/http://www.mideastweb.org/campdavid2.htm |date=2013-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Израиль тәҡдимдәренә ярашлы, Йәрүсәлимдең ҙур өлөшө, Көнсығыш Йәрүсәлимде лә индереп, Израиль буйһоноуында ҡалырға тейеш була. Фәләстин дәүләтенә демилитаризацияланыу шарты ҡуйыла. Арафат был тәҡдимдәрҙән баш тарта&lt;ref&gt;[[История Израиля#CITEREFGelvin2005|Gelvin 2005]], С. 240&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәрҙән һәм Ликуд партияһы лидеры Ариэль Шарондың Ҡорам тауына ғәрәптәр провокацион тип ҡабул иткән сәфәренән һуң, фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡса интифадаһын башлай.

[[2001 йыл]]да Израиль премьер-министры итеп Ариэль Шарон ҡуйыла. Уның тәүге йылдарында Израиль менән Фәләстин автономияһы араһында һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Фәләстин террорсы ойошмалары әүҙемләшә. Бецелем хоҡуҡ яҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000—[[2008 йыл]]дар эсендә 1053 израилле һәләк була, уларҙың 335-е хәрби була&lt;ref&gt;[http://www.btselem.org/English/Statistics/Casualties.asp Число погибших в интифаде Аль-Акса]&lt;/ref&gt;.

Израиль армияһы ла яуап операциялары һәм авиаһөжүмдәре яһап тора. Бецелем мәғлүмәттәре буйынса, [[2000 йыл|2000]]—[[2006 йыл]]дарҙа 4281 фәләстин һәләк була, уларҙың 2038-е — ябай граждандар, меңдәрсә кеше яралана, йортһоҙ ҡала. Израиль Фәләстин автономияһы властарын терросыларға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләй. [[2002 йыл]]дың яҙынан [[2004 йыл]]дың көҙөндә билдәһеҙ сәбәптән вафат булғанына тиклем Фәләстин автономияһы президенты Ясир Арафат [[Рамаллаһ|Рамаллалағы]] резиденцияһында йорттағы әсир булып ултыра.

[[2005 йыл]]да Шарон хөкүмәте [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, һөҙөмтәлә, 25 йәһүд торамаһы емертелә, 7 мең кеше йорт-ерһеҙ ҡала (Израиль дәүләте уларға һәр ғаилә иҫәбенә уртаса 300 мең доллар аҡса вәғәҙә итә, ләкин түләмәй&lt;ref&gt;[http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html Правительство Израиля одобрило законопроект о компенсациях переселенцам из Газы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130312103305/http://newsru.org/world/24oct2004/pla300.html |date=2013-03-12 }}&lt;/ref&gt;). Шарон шулай уҡ Израиль ере менән Көнбйыш яр араһында Хәүефһеҙлек диуарын төҙөүҙе башлай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.usatoday.com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htm West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2] (англ.&lt;/ref&gt; . [[2006 йыл]]дың ғинуарында Ариэль Шаронға [[инсульт]] була, ул комаға төшә, һәм премьер-министр вазифаһын Эхуд Ольмерт үтәй башлай.

[[2006 йыл]]дың ғинуарында парламент һайлауҙарында Фәләстин автономияһы территорияларында радикаль исламсы хәрәкәт ХАМАС еңә.

[[2007 йыл]]дың 27 ноябрендә Эхуд Ольмерт менән [[Мәхмүд Аббас|Мәхмуд Аббас]] һөйләшеүҙәр башларға һәм [[2008 йыл]] аҙағына фәләстин дәүләте мәсьәләһен хәл итергә килешә. Ләкин һөйләшеүҙәр [[2008 йыл]]дың аҙағында Израиль тарафынан [[Ғәззә  секторы]] (Газа секторы)нда ХАМАС төркөмөнә ҡаршы «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһын үткәреү арҡаһында өҙөлә. Израиль был операцияны үткәреү ихтыяжын Газанан күп йылдар буйы алып барылған ракеталар атыуҙы туҡтатыу кәрәклеге менән аңлата; операция һөҙөмтәһендә 1300-ҙән ашыу фәләстин һәм 14 израилле һәләк була.

[[2009 йыл]]да ФАТХ менән һөйләшеүҙәр Израилдең яңы премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу һәм АҠШ-тың яңы президенты [[Барак Обама]] ҡатнашлығында дауам иттерелә. [[21 июнь|21 июнд]]ә Нетанияһу Яҡын Көнсығышта хәлде көйләү планын тәҡдим итә, шуның сиктәрендә, әгәр фәләстиндәр Израилде йәһүдтәрҙең милли йорто итеп таныһа, сикләнгән хоҡуҡтарға эйә булған фәләстин дәүләте төҙөлөүгә риза буласағын белдерә&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/15jun2009/speech.html Программная речь израильского премьера в университете Бар-Илан]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html Как построить мир на Ближнем Востоке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120031921/http://www.i-r-p.ru/page/stream-exchange/index-24409.html |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

=== СССР-ҙан һәм БДБ илдәренән репатриация (алия) ===
СССР-ҙа власҡа [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Горбачёв]] килгәс һәм [[АҠШ]] хөкүмәте (шәхсән президент [[Рональд Рейган|Рейган]]) баҫымы аҫтында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙан эмиграциялау ҡағиҙәләре ябайлаштырыла. 1989 йылда СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриацияланыу башлана. 1989 йылдың октябренән башлап АҠШ-та СССР ҡасаҡтарын ҡабул итеүгә сикләү һалыу ҙа үҙ йоғонтоһон яһай. Антисемитизм күренештәре лә репатриацияланыуҙың күтәрелеүенә сәбәп була. «Память» ойошмаһы 1987—1990 йылдарҙа &quot;жид-масон заговоры&quot;на ҡаршы күп һанлы акциялар үткәрә. 1990 йылдың яҙында йәһүдтәрҙе ҡырырға әҙерлек барыуы тураһында провокацион имеш-мимештәр таратыла.

[[1989 йыл|1989]]—[[1990 йыл]]дарҙа Израилгә СССР-ҙа 200 меңдән ашыу репатриант килә.

СССР тарҡалыуы, БДБ илдәрендәге иҡтисади һәм сәйәси проблемалар репатриацияны көсәйтә. «Ҙур Алия» барышында Израилгә СССР-ҙан һәм БДБ-нан миллиондан ашыу йәһүд сыға.

[[2004 йыл]]да Израилгә 22 меңләп яңы репатриант күсә, был [[2003 йыл]]ға ҡарағанда 1 меңгә кәмерәк. [[2005 йыл]] эсендә Израилгә 23 мең кеше репатриациялана (+4,4 процент). 1989 йылдан алып тәүге тапҡыр элекке СССР-ҙан килгән репатрианттар өлөшө бөтә күләмдең яртыһынан кәмерәк була — яҡынса 10,1 мең кеше (48,1 процент). Уларҙың 4000-е [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙән]], 3000 самаһы [[Украина]]нан, был һандар 2003 йылға ҡарағанда 18 һәм 21 процентҡа әҙерәк. Башҡа илдәрҙән 2004 йылда күскән репатрианттарҙан 3700 самаһы кеше (17,6 %) — [[Эфиопия]]нан, 2000-ләбе (9,5 %) — [[Франция]]нан, 1900-ө (9,0 %) — [[АҠШ]]-тан. [[2006 йыл]]да Израилгә 19 900 иммигрант килә, был 2005 йылдағыға тиң тиерлек.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://newsru.co.il/israel/28dec2006/israel.html Статистические итоги: к 2007 году население Израиля составляет 7 100 000 человек].&lt;/ref&gt;

Ләкин репатрианттарҙың бер өлөшө, ҡағиҙә булараҡ, Израилдә урынлашып китә алмай һәм илде ҡалдыра. Мәҫәлән, 2007 йылға Рәсәйҙә Израилдең 50 000 гражданы йәшәй ине.&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://kp.ru/daily/23807/59827/ Евреи возвращаются в Россию].&amp;#x20; Комсомольская правда&amp;#x20;(15 ноября 2006).&amp;#x20;&lt;small&gt;Проверено 6 июля 2008.&lt;/small&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:Категория:Шәхестәр:Сионизм|Категория: Персоналии: Сионизм]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Грант Майкл.'' История Древнего Израиля. — М.: Терра-Книжный клуб, 1998. — 336 с. — ISBN 5-300-01817-1
* ''Грей Джон.'' Ханаанцы. На земле чудес ветхозаветных. — М.: Центрполиграф, 2003. — 224 с.: ил. — Серия «Загадки древних цивилизаций». — ISBN 5-9524-0639-4
* ''Еврейские культуры: новый взгляд на историю:'' Сб. / Под ред. Давида Биля. — М.: Книжники, 2013. — 352 с. — Серия «История евреев». — ISBN 978-5-7516-1131-1
* ''Косидовский Зенон.'' Библейские сказания / Пер. с пол. Э. Гессен, Ю. Мирской. — М.: Политиздат, 1978. — 4-е изд. — 456 с.: ил. — Серия «Библиотека атеистической литературы».
* ''Крывелёв И. А.'' Раскопки в библейских странах. — М.: Советская Россия, 1965. — 320 с.: ил.
* ''Липовский И. П.'' Библейский Израиль. История двух народов. — СПб.: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2010. — 576 с. — ISBN 978-5-93762-066-8
* ''Нот Мартин.'' История Древнего Израиля / Пер. Ю. П. Вартанова. — СПб.: Изд-во «Дмитрий Буланин», 2014. — 496 с. — Серия «Biblia continua». — ISBN 978-5-86007-751-5
* ''Тантлевский И. Р.'' История Израиля и Иудеи до 70 г. н. э. — М.: Изд-во Русской Христианской гуманитарной академии, 2014. — 432 с. — ISBN 978-5-88812-580-9
* ''Хэнкок Грэм.'' Ковчег завета. — М.: Вече, 1999. — 512 с. — Серия «Тайны древних цивилизаций». — ISBN 5-7838-0436-3
* ''Церен Эрих.'' Библейские холмы / Пер. с нем. Н. В. Шафранской. — М.: Правда, 1986. — 2-е изд. — 480 с.: ил.
* ''Циркин Ю. Б.'' История библейских стран. — М.: ООО «АСТ», Астрель, Транзиткнига, 2003. — 576 с. — Серия «Классическая мысль». — ISBN 5-17-018173-6
* ''Шифман И. Ш.'' Сирийское общество эпохи принципата (I—III вв. до н. э.). — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1977. — 312 с.
* ''Шифман И. Ш.'' Ветхий Завет и его мир. — М.: Политиздат, 1987. — 240 с.: ил.

== Һылтанмалар ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Земля Израиля (Эрец-Исраэль)}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11758|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Государство Израиль}}, &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;{{ЭЕЭ|11742|Исторический очерк}} &lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;
* {{ЭЕЭ|89#0173|Говард М. Сакер, История Израиля. Книги 1, 2}} ([http://cjoi.mktc.com/baliya1.htm]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}) Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуски 173, 174, 1994
* [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D Становление израильской республики. Глава 14 из книги Говарда Сакера «История Израиля.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }} [http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher+-+chapter+14+(Russian).doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D От Войны за независимость до Шестидневной войны»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201128222834/http://ru.find-doc.com/download.php?title=hedir.openu.ac.il_tutor-school_Sacher%20-%20chapter%2014%20%28Russian%29.doc&amp;link=aGVkaXIub3BlbnUuYWMuaWwvdHV0b3Itc2Nob29sL1NhY2hlciAtIGNoYXB0ZXIgMTQgKFJ1c3NpYW4pLmRvYw%3D%3D |date=2020-11-28 }}
* [http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html Формирование Израильской республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716003651/http://www-r.openu.ac.il/kurs/politika1/saker.html |date=2012-07-16 }}, Говард М. Сакер, Иерусалим, издательство «Библиотека Алия», выпуск 194
* [http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html Арабы однажды уже признали Израиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110517010756/http://www.zman.com/news/2009/10/31/58962.html |date=2011-05-17 }}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Израиль}}
[[Категория:Израиль тарихы]]</text>
      <sha1>5mwn8lfog5xvapxr2ojt0w21i2lvnn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европа менән Азия араһындағы сик</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110513</id>
    <revision>
      <id>1299669</id>
      <parentid>1276055</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19577" sha1="ezemgzbidh7oncru9gpxjxfp2b5mvqb" xml:space="preserve">[[Файл:Possible definitions of the boundary between Europe and Asia.png|thumb|300px|А-J — [[Европа]] һәм Азия араһындағы сиккә төрлө ҡараш]]
[[Файл:Europe-Asia border (geographic).png|thumb|300px|
{{legend|#67e836|Европа}}
{{legend|#9ac0ea|Трансконтиненталь дәүләттәр, азия территорияһы}}]]
'''Европа һәм Азия донъя ҡитғалары араһындағы сик''' күпселеген Урал тауының көнсығыш итәгенән һәм Ҡаҙағстандағы Муғалжар тау теҙмәләре, Эмба йылғаһы, Каспий диңгеҙенең төньяҡ яры, Кума-Маныч уйпаты буйлап һәм Керчь ҡултығынан үтә&lt;ref&gt;{{БСЭ3|заглавие=Европа|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article036382.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/195686/Europe Europe] {{ref-en}} — в энциклопедии Британника&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/99 Европа // Словари и энциклопедии на Академике]&lt;/ref&gt;. Рәсәй территорияһы буйлап сиктең дөйөм оҙонлоғо 5524 км (шуның эсенән Урал һырттары буйлап 2000 км, Каспий диңгеҙе буйлап 990 км).
Ҡайһы бер сығанаҡтар Европа сиген билдәләүҙең башҡа вариантын ҡуллана — Урал һырттары һыу айырғысы, Урал йылғаһы һәм Ҡаф тауы һырттары һыу айырғысы буйлап&lt;ref&gt;{{книга|автор=Martin W. Lewis, Kären Wigen|заглавие=The myth of continents: a critique of metageography|ссылка=http://books.google.ru/books?id=C2as0sWxFBAC&amp;lpg=PA27&amp;ots=sRn29Gm9HZ&amp;dq=Strahlenberg%20europe%20asia%20boundary%20ural&amp;pg=PA28#v=onepage&amp;q&amp;f=true|издательство=University of California Press|год=1997|страницы=28|isbn=0-520-20743-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html CIA Factbook 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170108150332/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/print_2203.html |date=2017-01-08 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NatlGeoAtlas&quot;&gt;{{Cite book|title=National Geographic Atlas of the World|edition=7th|year=1999|location=Washington, DC|publisher=[[Национальное географическое общество|National Geographic]]|isbn=0-7922-7528-4}} «Europe» (pp. 68-9); «Asia» (pp. 90-1): «A commonly accepted division between Asia and Europe … is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles.»&lt;/ref&gt;.

Дәүерендә проведении границы южного участка по водоразделу Главного Кавказского хребта, Европала оказывается вести Северный Кавказ (иҫәпкә алмағанда причерноморские полосы), ә также небольшие территории Азербайджана һәм Грузии. 

Европаны айырып күрһәтеү факты — логика һәм география менән бәйләнгәнлектән генә түгел, ә тарих һөҙөмтәһе булып тора&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Клейн, Лев Самуилович{{!}}Клейн Л. С.]]|часть=Неолит Европы как целое|заглавие=Этногенез и археология|место=СПб.|издательство=Евразия|год=2013|том=1}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Европа һәм Азияның сиктәре б.э.т. XIX—VII быуаттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем көнбайыштан көнсығышҡа шыуған, байтаҡҡа күскән. Боронғо гректар ул сикте яҡынса Урта диңгеҙ үҙәгенән үткәргән. Һуңғараҡ, б.э.т. 524—457 йылдарҙа Керчь боғаҙын һәм Танаис (Дон) йылғаһын сик тип иҫәпләгәндәр. Клавдий Птолемейҙың ҙур ғилми абруйы был ҡараштың нығыныуына һәм XVIII быуатҡа саҡлы үҙгәрмәүенә сәбәбсе булған.

1730 йылда швед ғалимы Филипп Иоһанн фон Страленберг донъя ғилми әҙәбиәтендә тәү тапҡыр Европа һәм Азия араһында сик үткәреү идеяһын нигеҙләгән&lt;ref&gt;«Северная и восточная часть Европы и Азии» (Stralenberg Ph. I. « Das Nord- und Ostliche Teil von Europa und Asia», — Stockholm, 1730)&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ 1736 йылда Василий Никитич Татищев&lt;ref&gt;В. Н. Татищев «Общее географическое описание всея Сибири», 1736&lt;/ref&gt;, Страленбергҡа был тәҡдимде тап үҙе әйткәнен раҫлаған. Татищев үҙенең хеҙмәтендә сикте Югор Шары боғаҙынан Урал һырттары, Урал (Яйыҡ) йылғаһы буйлап, Үр (Орск) һәм Ырымбур (уларҙың хәҙерге сиктәрендә) ҡалаларын айырып, шунан Каспий диңгеҙенән Кума йылғаһына, Ҡаф тауы, Аҙау һәм Ҡара диңгеҙҙәр аша Босфор боғаҙына саҡлы үткәреүҙе нигеҙләгән.

Был идея замандаштар һәм тарафдарҙар тарафынан шунда уҡ хупланмаған. Шулай, мәҫәлән, Михаил Васильевич Ломоносов «Ер ҡатламдары тураһында» (1757—1759) трактатында Европа һәм Азия араһындағы сикте Дон, Иҙел (Волга) һәм Печора йылғаларынан үткәргән. Әммә тиҙҙән Татищевҡа эйәргән авторҙар үҙҙәренең хеҙмәттәрендә Урал һырттарын Европа һәм Азия араһындағы тәбиғи сик сифатында таныған.

== Географияһы ==
Европа — Азия сиге һыҙығы Кар диңгеҙе яры буйынан Урал һырттарының көнсығыш итәгенән, яҡынса көнбайыштан Ненец автономиялы округы һәм Коми Республикаһы, көнсығыштан Ямал-Ненец автономиялы округы һәм Ханты-Манси автономиялы округы сигенә параллель булып үтә.

Артабан ҡитғалар араһындағы сик көнбайыштан Пермь крайы һәм көнсығыштан Свердловск өлкәләре административ сиктәре араһынан бер аҙ көнсығышҡараҡ, шул ваҡытта, Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш райондарын Европала ҡалдырып, үтә. Был регионда Европа-Азия сиген үткәреү менән «Азиатская» тимер юл станцияһы һәм Азиатская тип аталған ҡасабаның атамаһы бәйле.

Силәбе өлкәһендә сик Әшә районын, Оло Ҡытау&lt;ref&gt;Салауат Юлаевтың бер шиғырында: «ала алманым Оло Ҡытауҙы…» тигән һүҙҙәр бар&lt;/ref&gt;(Катав-Иван) районын һәм Һатҡы муниципаль районын, шулай уҡ Башҡортостан менән сиктәш муниципаль райондар һәм ҡала округтары территорияларының (тарихи Башҡортостан ерҙәре) көнбайыш өлөшөн Европала ҡалдыра. Ырымбур өлкәһендә, көнсығыш райондарҙан башҡа, сик территорияның күпселек өлөшөн Европала ҡалдыра. Артабан сик көньяҡҡа, Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе территорияһынан Муғалжар тауҙарының көнсығыш итәгенә (Урал тауҙарының Ҡаҙағстан территорияһындағы дауамы) һәм, Эмба йылғаһы буйлап, Каспий буйы уйһыулығына, Каспий диңгеҙе аша Кума йылғаһы тамағына (йылға Каспий диңгеҙенә ҡоя), артабан, Кума-Маныч уйпаты буйлап, Дондың түбәнге ағымына, шунан Аҙау диңгеҙенең көньяҡ ярына сыға.

Көньяҡҡараҡ Европа һәм Азия араһындағы сик Керчь боғаҙы, Тузла утрауын Азияла ҡалдырып, Ҡырым (Европа) һәм Тамань (Азия) ярымутрауҙары араһынан үтә.

== Ҡаҙағстанға Рус географик йәмғиәте (РГО) экспедицияһы ==
2010 йылдың апрель-майында Рус географик йәмғиәте, Европа һәм Азияның сиге Ҡаҙағстан территорияһынан үтеүгә дөйөм ҡабул ителгән ҡараштарға ревизия яһау маҡсатында, Ҡаҙағстанға экспедиция ойошторҙо. Экспедицияла ҡатнашыусылар, Златоустан көньяҡтараҡ Урал һырты үҙенең үҙәк торошон юғалта һәм бер нисә параллель һырттарға тарҡала, ә тағы ла көньяҡҡараҡ тауҙар бөтөнләйе менән юҡҡа сыға, тигән фактты билдәләп үтәләр; шул уҡ ваҡытта тап Урал һырттары (дөрөҫөрәге, уның көнсығыш итәге), традиция буйынса, Европа һәм Азия араһындағы сикте үткәреү ориентиры булып тора. Шулай уҡ Урал һәм Эмба йылғалары, уларҙың ярҙары урынлашҡан ер төҙөлөшө бер төрлө булғанлыҡтан, төптән уйлап билдәләнгән сик була алмай, тип фекер йөрөтә экспедицияла ҡатнашыусылар. Экспедицияла ҡатнашыусылар Европа һәм Азия араһындағы сикте Көнсығыш Европа тигеҙлегенең көньяҡ-көнсығыш дауамы булған Каспий буйы уйһыулығы көнсығыш ситенән үткәреү иң төплө фекер булып күренә тигән көн элгәре һығымтаға килделәр&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.rgo.ru/2010/10/granica-mezhdu-evropoj-i-aziej-opredelena//|title=Граница между Европой и Азией определена|work=Урал - граница Европы и Азии|publisher=[[Русское географическое общество]]|datepublished=2010-06-18|accessdate=2010-08-04|archiveurl=https://archive.is/1wgeJ|archivedate=2013-01-09|deadlink=404}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025011020/http://www.rgo.ru/2010/10/granica-mezhdu-evropoj-i-aziej-opredelena/ |date=2010-10-25 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге көнгә тиклем был экспедицияла ҡатнашҡан рәсәй һәм ҡаҙағстан ғалимдарының тәҡдимен Халыҡ-ара географик союз ҡарамаған әле.

== Обелисктар ==

=== Ырымбур өлкәһе ===
* Ырымбур ҡалаһындағы Урал йылғаһы һалынған йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән күпергә Европа һәм Азия араһындағы сиктең символик тарихи билдәһе ҡуйылған.
[[Файл:Pedestrian bridge in Orenburg.jpg|180px|thumb|Ырымбур ҡалаһындағы Урал йылғаһы аша һалынған йәйәүлеләр күпере.]]

=== Пермь крайы ===
* Горнозаводской районындағы Качканар — Чусовой трассаһындағы Промысла ҡасабаһы эргәһендәге обелиск (Свердловск өлкәһе яғына киткән ерҙә, ҡасабанан 9 км алыҫлыҡта).
* Горнозаводской районындағы Промысла ҡасабаһы, Колпаки тауы эргәһендәге, Промысла — Медведка юлындағы (Медведка — Косья юлдар сатындағы) обелиск
&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:Граница (азия-европа).jpg|Качканар — Чусовой трассаһында, Промысла ҡасабаһы эргәһендә торған обелиск&lt;br /&gt;{{coord|58|33|40.2|N|59|13|48.2|E|scale=10000}}
&lt;/gallery&gt;

=== Свердловск өлкәһе ===
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Европа-Азия.jpg|Пермь крайы һәм Свердловск өлкәһе сигендәге обелиск&lt;br /&gt;{{coord|60|3|56.98|N|59|3|41.82|E|scale=3000}}
Файл:Новый обелиск у горы Березовой.jpg|Берёзовая тауы итәгендә, Мәскәү трактында, Екатеринбург ҡалаһы яғынан Первоуральск ҡалаһына килеп етеп килгән ерҙә ҡуйылған яңы обелиск&lt;br /&gt;{{coord|56|52|13.0|N|60|02|52.00|E|scale=3000}}
Файл:Обелиск около Первоуральска Свердловской области.jpg|Р-242 автомобиль юлынан Первоуральск ҡалаһына яҡынлаған урындағы обелиск&lt;br /&gt;{{coord|56|52|04.00|N|60|02|41.70|E|scale=3000}}
Файл:Обелиск на 17 км Нового Московского тракта под Екатеринбургом.jpg|Яңы Мәскәү (Себер) трактының   17-се саҡрымындағы обелиск (Екатеринбург янындағы Р242 автомобиль юлы)&lt;br /&gt;{{coord|56|49|55.7|N|60|21|02.60|E|scale=3000}}
Файл:Обелиск между городами Ревда и Дегтярск Свердловской области.jpg|Свердловск өлкәһенең Ревда һәм Дегтярск ҡалалары араһындағы обелиск (ташланған)&lt;br /&gt;{{coord|56|46|14.80|N|60|01|35.70|E|scale=3000}}
Файл:Обелиск близ села Курганово Свердловской области.jpg|Свердловск өлкәһе Курганово ауылы эргәһендәге обелиск&lt;br /&gt;{{coord|56|38|34.3|N|60|24|05.40|E|scale=3000}}
&lt;/gallery&gt;

=== Силәбе өлкәһе ===
* Уралтау һыртында, Златоуст эргәһендә, М-5 «Урал» автомобиль юлында урынлаштырылған стела.
* Магнитогорск ҡалаһында Урал йылғаһы аша һалынған дүрт трамвай үткәүел-күперенә ҡуйылған билдә һәм «Европа — Азия» стелалары.
* Златоуста Уржумка тимер юл станцияһында торған обелиск (1892 йылда Транссиб участкаһы төҙөлөшөн тамамлау иҫтәлегенә ҡуйылған).
* Слюдорудник — Большие Егусты юлындағы артылышта торған обелиск (Ҡыштымдан көньяҡҡараҡ).
&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
|Уралтау һыртында {{табличка-ru|M|5}} «Урал» автомобиль юлында ҡуйылған стела&lt;br /&gt;{{coord|55|01|05|N|59|44|05|E|scale=3000}}
Файл:On the bridge over Ural, Kizilskoe.jpg|Силәбе өлкәһе Кизильское ауылында Урал йылғаһы аша һалынған күперҙә урынлаштырылған  билдә&lt;br /&gt;{{coord|52|43|17.75|N|58|54|25.60|E|scale=3000}}
&lt;/gallery&gt;

=== Ҡаҙағстан ===
* Атырауҙа (Ҡаҙағстан) Урал йылғаһы аша һалынған үҙәк күперҙең ике яғында ла урынлаштырылған ике стела
* Уральск ҡалаһы эргәһендәге Урал йылғаһы аша һалынған иҫке күпергә килеп ингән урындың уң ярында торған стела
&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
Файл:Atyrau Europe.JPG|Атырауҙа Урал йылғаһының уң ярында торған Европа билдәһе
&lt;/gallery&gt;

=== Башҡа ерҙәрҙә ===
* Ырымбурҙа Урал йылғаһы аша һалынған күпер аръяғында, һул яҡ ярҙа ҡуйылған стела.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* {{commonscat-inline|Boundary between Europe and Asia}}
* [http://www.1723.ru/read/books/europe-2.htm Граница между Европой и Азией в районе Екатеринбурга]
* [http://geo.1september.ru/1997/no12.htm Граница Европы и Азии]
* [http://www.europa-asia.info Граница Европа-Азия]
* [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3889/ Где проходит граница между Европой и Азией? (Журнал «Вокруг Света» от 1959 года)]
* [https://archive.is/20130109101121/www.rgo.ru/2010/10/granica-mezhdu-evropoj-i-aziej-opredelena// Ландшафтно-историческая экспедиция «Урал — граница Европы и Азии» в 2010 году]
* [http://www.europa-asia.info Граница Европа-Азия]
* {{статья
 |автор         = [[Дитмар, Андрей Борисович|Дитмар А. Б.]]
 |заглавие      = К истории вопроса о границе между Европой и Азией
 |ссылка        = http://tapemark.narod.ru/pedagog/ditmar2.html
 |язык          = 
 |издание       = Учёные записки [[Ярославский государственный педагогический университет имени К. Д. Ушинского|ЯГПИ им. К. Д. Ушинского]]
 |тип           = 
 |год           = 1958
 |том           = XX (XXX). Часть 1. География
 |страницы      = 35—49
}}

[[Категория:Евразия]]
[[Категория:Европа географияһы]]
[[Категория:Азия географияһы]]
[[Категория:Сиктәр]]</text>
      <sha1>ezemgzbidh7oncru9gpxjxfp2b5mvqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гагауз Ери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113235</id>
    <revision>
      <id>1299638</id>
      <parentid>1299129</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T14:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30873" sha1="nbu6skxptihvapjd1t3bmx7frvrobhd" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = #ABCDEF
|Русское название                 = Гагаузия
|Оригинальное название            = {{small|{{lang-gag|Gagauz Yeri}}&lt;br /&gt;{{lang-ro|Găgăuzia}}}}               
|Герб = Coat of arms of Gagauzia.svg
|Герб урынына =
|Флаг = Flag of Gagauzia.svg 
|Флаг урынына = 
|Страна                           = {{MOL}}
   |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 18 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 39 |lon_sec = 
   |region     = MD
   |уровень    = 1
  |Место по ВВП                   = 
|Гимн                             = Гагауз Ере гимны|'''Тарафы́м''']] [[Файл:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]]
|Статус                           = автономиялы территориаль ҡоролош
|Входит в                         = 
|Включает                         = 3 район
|Столица                          = Комрат
|Крупный Город                    = 
|Крупные Города                   = 
|Дата                             = 
|Глава                            = Евгения Гуцул
  |Название главы                 = Башкан
|Глава2                           = {{s|Дмитрий Георгиевич Константинов}}
  |Название главы2                = Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы
|ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
 |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            = Гагауз теле, Молдован/Роман теле, Рус теле
|Население                        = 162200
   |Год переписи                   = 2012
   |Процент от населения           = 
   |Место по населению             = 
   |Плотность                      = 87,75
   |Место по плотности             =
   |Национальный состав            = гагауздар (82 %), Бессарабия болғарҙары, молдовандар/романдар, урыҫтар, украиндар
|Конфессиональный состав          = православие динедә тороусылар
|Площадь                          = 1848,46 (2009) 
   |Процент от площади             = 
   |Место по площади               = 
   |Максимальная высота              = 
   |Средняя высота                   = 
   |Минимальная высота               = 
   |Широта                           = 
   |Долгота                          = 
   |Карта                            = Moldadm.png|250px|Молдавия картаһында Гагауз Ере 
   |Карта административной единицы   = Gagauzja.png
   |ЧасовойПояс                      = [[UTC]]+2
   |Аббревиатура                     = 
   |ISO                              = MD-GA
   |FIPS                             = 
   |Телефонный код                   = +373 298
   |Почтовые индексы                 =
   |Интернет-домен                   = 
  |Код автомобильных номеров        = GE
|Сайт                             = http://www.gagauzia.md
|Категория в Commons              = 
|Примечания                       = 
}}

'''Гагау́зия''', йәки '''Гагау́з Ери́'''&lt;ref&gt;[http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221035424/http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ башҡортса '''Ғағауыҙстан''', рәсми атамаһы '''Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТБ''' ({{lang-gag|Gagauz Yeri}}, {{lang-ro|Găgăuzia}}) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
[[Файл:Gagauz rebublic.png|мини|348x348пкс|Гагауз Ери]]  

Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан  күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер,  Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була. 

1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг  һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән. 

1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье)  низағ (һуғыш) фонында гагауздар  бойондороҡһоҙлоҡ  иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ)  ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә. 
''{{main|Приднестровье конфликты Гагауз Еренә поход}}''

1994 йылдың декабрендә Молдавия парламенты гагауздар компактлы йәшәгән төбәккә автономия биргән Гагаузияның (Гагауз Ери) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон ҡабул итә. 1995 йылдың 22 июлендә Вулканешт, Комрат һәм Чадыр-Лунга райондары Гагауз Еренең эске районына әйләнә, әммә үрҙә атап үтелгән райондар һәм күрше Бессарабия, Тараклий райондары ауылдарында уҙғарылған референдумдан һуң райондар сиге үҙгәртелә. 

1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң,  Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла. 

2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла&lt;ref&gt;{{статья |заглавие = Чадыр-Лунга: город, где работают проекты |издание  = Moldova urbană |год      = 2006 |номер    = 6—7 |страницы = 19 |ссылка   = http://www.habitatmoldova.org/moldova/452cf4fe83d86/ro/Moldova%20urbana%206-7.pdf }}&lt;/ref&gt;, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала. 

2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз  низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә. 

2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/934052 Вступление в Таможенный союз на референдуме в Гагаузии поддержали 98,4 % избирателей]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында  урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы —  дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://citys.su/ru/region.php?name=Гагаузия#Климат-и-рельеф|title = Гагаузия. Климат и рельеф|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. 

Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән  икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.)&lt;ref name=autogenerated2&gt;http://www.viitorul.org/public/files/Strategie_Gagauzia_rus.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Халҡы ==  
{{Төп мәҡәлә|Гагауз Ере халҡы}}  

Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса,  автономияла 155 646 кеше йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&amp;idc=263&amp;id=2208 Перепись населения 2004 года]&lt;/ref&gt;. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған. 

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- ! Халыҡ !! Һаны !! 100 % 
|- 
| Гагауздар|| 127 835 || 82,1 % 
|- 
| Бессарабия болғарҙары || 8013 || 5,1 %  
|- 
| Молдовандар|| 7481 || 4,8 %  
|- 
| Урыҫтар || 5941 || 3,8 %  
|- 
| Украиндар || 4919 || 3,2 % 
|- 
| Башҡалар || 1457 || 1 % 
|}  

== Тел торошо == 

Гагауз Ерендә телдең  хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда,  автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=KS1dkn5YKw8 2015.03.22 Гагаузия. Выборы башкана. Россия 1. Вести недели. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел.

2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота&lt;ref&gt;[[REGNUM (информационное агентство)|Regnum]]: [http://www.regnum.ru/news/1084243.html «Гагаузия — часть русского мира»: «Гагаузия за неделю»]&lt;/ref&gt;.

== Автономия ҡоролошо == 

Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы. 

Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора. 

Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети). 

Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы,  судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора.

== Административ ҡоролошо == 
{{main|Гагауз Ере ҡала-ауылдарының теҙмәһе}}  

Гагауз Ере административ яҡтан өс районға (dolay — долая) бүленгән — Комрат районы, Чадыр-Лунга  районы һәм Валканеш районы — һәм улар составына 32 тораҡ пункты инә: 

* 2 Молдова муниципиялары — Комрат һәм Чадыр-Лунга  
* 2 Молдова ҡалаһы — Валканеш һәм Конгаз  
* 27 ауылдан 7-һе өс Молдова Коммунаһына инә: Кирсова, Светлый (АТО Гагауз Ере (АТО),  Етулия, Үрге Конгазчыҡ.  
* тимер юл станцияһы (узел) статусы йөрөткән 2 тораҡ пункт — Валканеш (тимер юл станцияһы) (Вулканешты ҡалаһы составына инә) һәм Етулия (тимер юл станцияһы)  (Етулия коммунаһы составына инә). 

Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы. 

Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора: 
* Комрат һәм Чадыр-Лунга райондарының төп территорияһы, 
* Ҡыпсаҡ ауылы (Чадыр-Лунга районы), 
* Валканеш  районының төп территорияһы
* Карбалия ауылы (Вулканешт районы).

== Гагауз Ере иҡтисады == 

Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының  70 % тәшкил иткән агросәнәғәт  секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй &lt;ref&gt;http://fei.idgu.edu.ua/conference/dokl/d45.pdf&lt;/ref&gt;. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың  20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының  40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%)  етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың  башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2713336 Вести.Ru: Ситуация в Молдавии: жители Гагаузии давно все для себя решили&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр  менән янай&lt;ref&gt;[http://totul.md/ru/newsitem/763453.html Гагаузских виноделов ждут санкции в случае реэкспорта в Россию&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202073118/http://totul.md/ru/newsitem/763453.html |date=2016-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;http://www.e-democracy.md/files/elections/gagauzia2006/regulations-gagauzia-ru.pdf&lt;/ref&gt;. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән.

== Киң мәғлүмәт саралары (СМИ) == 

Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы  [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ({{lang-gag|Gagauziya Radio Televizionu kulesi}} — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV] — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV]). 

Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй: 
* гагауз телендә: [[Www.gagauzinfo.md|gagauz.in]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.in/|title = Сайт развития гагаузского языка|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;[http://www.gagauztv.md/ , gagauztv.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauztv.md/|title = ГРТ - Общественная компания &quot;Телерадио Гагаузии&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://www.meydangazetasi.com/ meydangazetasi.com]&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url = http://www.meydangazetasi.com/|title = Meydan gazetasi|author = Иванна Кёксал|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://anasozu.com/ anasozu.com]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://anasozu.com/|title = Ana Sözü|author = Todur Zanet|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар. 
* рус телендә: [http://gagauz.md/ gagauz.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.md/|title = Ачык ТВ|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzlar.md/ gagauzlar.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzlar.md/|title = GAGAUZLAR|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzinfo.md/ gagauzinfo.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzinfo.md/|title = Gagauzinfo.MD|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://edingagauz.com/ edingagauz.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219173706/http://edingagauz.com/ |date=2016-12-19 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://edingagauz.com/|title = Общественное движение &quot;Единая Гагаузия&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzia.md/ gagauzia.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzia.md/|title = Официальный сайт исполнительного комитета Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://halktoplushu.md/ halktoplushu.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://halktoplushu.md/|title = Официальный сайт Народного Собрания Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [[Саксан (футбольный клуб)|fc-saxan.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.fc-saxan.com/|title = Официальный сайт футбольного клуба &quot;Саксан&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzdunnesi.md/ gagauzdunnesi.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauzdunnesi.md/|title = Официальный сайт &quot;Всемирного конгресса гагаузов&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauznews.md gagauznews.md] и другие.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ == 
* Гагауз Ере тораҡ пункттары теҙмәһе
* Гагауз Ере Республикаһы 
* Комрат дәүләте университеты
* Гагауз Ере Халыҡ Йыйылышы
* Гагауз Еренә поход

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Әҙәбиәт == 
* http://www.gagauzia.chamber.md/region.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322194319/http://www.gagauzia.chamber.md/region.html |date=2007-03-22 }} Автономия тураһында (ТПП Р филиалы сайты)
* http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401151818/http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm |date=2007-04-01 }} Автономия булдырыу тарихы   
* http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm Гагауз Еренең (Гагауз Ере) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон 
* http://logos.press.md/files/info/admin.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207105104/http://logos.press.md/files/info/admin.pdf |date=2014-12-07 }} Молдова Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында Закон 
* http://www.e-democracy.md/files/elections/regulations-gagauzia-14-05-1998-ru.pdf Гагауз Ере (Гагауз Ери) Уложениеһы. 
* http://geraldika.ru/symbols/4334 Гагауз Ере флаге (Гагауз Ери) флагы тураһында Положение
* http://www.e democracy.md/files/elections/constitution-moldova-(gagauzia-excerpts)-25-07-2003-ru.pdf Выписка из Конституции Республики Молдова (об административно-территориальном устройстве Республики Молдова) 

== Һылтанмалар == 

; Рәсми:
* http://www.gagauzia.md/ Гагауз Еренең рәсми сайты 
* http://www.halktoplushu.com/ Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы 
* http://www.uvdgagauzii.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201145752/http://www.uvdgagauzii.md/ |date=2014-02-01 }} Гагауз Ере (АТО) Полиция идаралығы 
* http://cec-gagauzia.blogspot.com ЦИК АТО Гагаузия 
;Мәғлүмәти 
* http://www.e-democracy.md/ru/elections/gagauzia/ Гагауз Еренең Халыҡ йыйылышына һайлауҙары 
* http://gagauz.in GAGAUZ.IN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214154801/http://gagauz.in/ |date=2016-12-14 }} — гагауз һәм рус телдәрендә мультимедиа порталында 
* http://www.dimpo67.narod.ru/ Гагауз Ере һәм гагауздар тураһында сайт. Гагаузия гәзиттәре төпләмәһе 
* http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509090412/http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html |date=2013-05-09 }} «Гагаузский угол. Народ и автономия» — Халыҡ-ара «Этнофорум» проекты сиктәрендә гагауздарға бағышлап төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм 
* http://websiteleri.gagauzia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831144333/http://websiteleri.gagauzia.ru/ |date=2012-08-31 }} Гагауз Еренең Интернет-ресурстары] 
* http://www.gagauzinfo.md {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528141507/http://www.gagauzinfo.md/ |date=2009-05-28 }} Gagauzinfo.md Яңылыҡтар порталы].

{{Гагауз Ере темаларҙа}} 
{{Гагауз Ере тораҡ пункттары}}
{{Молдавия райондары}} 
{{Молдавия темаларҙа}} 
{{СНГ2}} 
{{ТӨРКСОЙ}}

[[Категория:Гагаузия]]
[[Категория:Буджак]] 
[[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]]</text>
      <sha1>nbu6skxptihvapjd1t3bmx7frvrobhd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>И. А. Докукин һәйкәле</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117763</id>
    <revision>
      <id>1299691</id>
      <parentid>1282642</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T08:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8363" sha1="rwh2llizejqhzndty43smkd7k92rqip" xml:space="preserve">{{Памятник
 |Русское название         = И. А. Докукин һәйкәле
 |Оригинальное название    = 
 |Изображение              = 
 |Подпись изображения      = 
 |Ширина изображения       = 
 |Современный статус       = 
 |Страна                   = [[Рәсәй]]
 |Страна2                  = 
 |Название местоположения  = ҡала
 |Местоположение           = [[Ростов өлкәһе]],&lt;br&gt; Зверево ҡалаһы
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = 
  |CoordScale = 
 |Позиционная карта        =
 |Архитектурный стиль      = 
 |Автор проекта            = 
 |Архитектор               = 
 |Скульптор                = 
 |Строитель                = 
 |Основатель               = 
 |Начало строительства     = [[2009]]
 |Окончание строительства  = [[2010]]
 |Состояние                = 
 |Высота                   = 
 |Материал                 = 
 |Сайт                     = 
 |Commons                  = 
}}

'''И. А. Докукин һәйкәле ''' — Ростов өлкәһенең Зверево ҡалаһындағы [[Советтар Союзы Геройы]] Иван Докукин һәйкәле.

Һәйкәл постаментҡа ҡуйылған «Як-52» спорт самолеты макеты буйынса эшләнгән хәрби самолеттан ғибәрәт.&lt;ref name=&quot;rostovgid&quot;&gt;[http://www.rostovgid.ru/architecture/monument/pamyatnik-letchiku-i-a-dokukinu.html Памятник лётчику И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316113653/http://www.rostovgid.ru/architecture/monument/pamyatnik-letchiku-i-a-dokukinu.html |date=2017-03-16 }}&lt;/ref&gt; Һәйкәл Шахты авиаремонт заводында эшләнгән&lt;ref&gt;[http://dontourism.ru/city_view.aspx?id=13 Донской туризм.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322194705/http://dontourism.ru/city_view.aspx?id=13 |date=2017-03-22 }}&lt;/ref&gt;. Һәйкәл төҙөү буйынса монтаж эштәре [[2010 йыл]]дың апрелендә, Бөйөк Еңеүҙең 65-йыллығын байрам итер алдынан тамамлана.

Һәйкәл төҙөү Зверево ҡалаһы мэры А. Н. Чумаков идеяһы.&lt;ref&gt;[http://doninformburo.ru/news/dejstvuyushhij-mer-zverevo-na-vyiboryi-ne-pojdet!.html Действующий мэр Зверево на выборы не пойдет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130829102100/http://doninformburo.ru/news/dejstvuyushhij-mer-zverevo-na-vyiboryi-ne-pojdet!.html |date=2013-08-29 }}&lt;/ref&gt; Мемориаль ансамбль төҙөү буйынса эштәр (Зверево рәссамы Зубкова Елена эскиздары буйынса&lt;ref&gt;[http://www.dvk-media.ru/stat/v_pamyat_o_geroyah В память о героях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316024951/http://www.dvk-media.ru/stat/v_pamyat_o_geroyah |date=2017-03-16 }}&lt;/ref&gt;), лётчик ҡәберлеге урынында [[2009 йыл]]да башлана. Мемориаль ошо урында ерләнгән [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугирҙәренә бағышлана. Ул асфальт менән ҡапланған тротуар юлдан ғибәрәт. Уның территорияһына инеү урыны гранит плиталы ҡапҡа рәүешендә эшләнгән, гранит плитала бында ерләнгән һуғыш геройҙары исемдәре уйып яҙылған.

Һәйкәл Совет урамында урынлашҡан.&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/17793542/ru/%D0%9F%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BB%D1%91%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BA%D1%83-%D0%98-%D0%90-%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%83 Памятник лётчику И.]&lt;/ref&gt; Уны асыу тантанаһы [[2010 йыл]]дың 6 майында үтте.

== Тарихи ерлеге ==
И. А. Докукин [[1941 йыл]]дың июнендә, лётчиктарҙың Серпухов хәрби авиация мәктәбен тамамлағандан һуң, шунда уҡ Ҡыҙыл армияға хеҙмәт итергә китә. Ил-2 самолетында хәрби осоштар яһағанда , Докукин хәрби дуҫтары менән уңышлы атакалар яһай һәм дошмандарҙың пехота батальондарын, танк һәм артиллерия орудиеләрен, ут нөктәләрен, ғәскәри транспортын, Вермахт ғәскәрҙәре блиндажын, Люфтваффе биләгән аэродромдарҙы һәм самолеттарҙы юҡ итә. Үҙенең часендә Докукин исемендә иң күп һанлы хәрби осош иҫәпләнә. Йыш ҡына насар тәбиғәт шарттарында, насар күренеү булғанда, дошман һауанан бөтөнләй һөжүм көтмәгәндә ул ҡатмарлы хәрби заданиеларҙы уңышлы үтәп сыға. [[1943 йыл]]дың 8 февралендәге [[СССР]] Юғары Советы Президиумы ҡарары менән, фронтта командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне, һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм геройлығы өсөн, И. А. Докукинға [[Советтар Союзы Геройы]] исеме бирелә, [[Ленин ордены]] һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла. [[1943 йыл]]дың йәйендә, Миус йылғаһы өҫтөндә барған һауа һуғышында Докукин һәләк була. Һәйкәл лётчик ерләнгән туғандар ҡәбере өҫтөндә ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Докунин Иван Архипович|url=http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=3209|lang=ru|publisher=Герои страны|accessdate=2017-03-25}}(урыҫ.)&lt;span id=&quot;cxmwJg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwJg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Герои страны.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwJg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;25 март 2017 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://zverevo.donland.ru/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%8E-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%83.aspx Открытие памятника Герою Советского Союза Ивану Архиповичу Докукину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170316025016/http://zverevo.donland.ru/%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%8E-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B0-%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%83-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%83-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%83.aspx |date=2017-03-16 }}
* [http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-4359/type=map&amp;center=48.04026787887,40.132598133248&amp;zoom=13  Памятник лётчику И. А. Докукину]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816163110/http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-4359/type=map&amp;center=48.04026787887,40.132598133248&amp;zoom=13 |date=2017-08-16 }}

[[Категория:Ростов өлкәһе һәйкәлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса һәйкәлдәр]]
[[Категория:2010 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>rwh2llizejqhzndty43smkd7k92rqip</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Задар университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117827</id>
    <revision>
      <id>1299683</id>
      <parentid>1052980</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:29:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5289" sha1="crmhnr2f7tb8r8mgf6mggfz2rzmanjn" xml:space="preserve">{{Карточка университета
|название = Задар университеты
|сокращение = 
|эмблема = 
|изображение = [[File:University of Zadar Logo.png|thumb|University of Zadar Logo]]
|оригинал = {{lang-hr|Sveučilište u Zadru}}
|междуназвание = University of Zadar
|прежнее = 
|девиз = 
|основан = 2003
|закрыт =
|реорганизован =
|год реорганизации = 
|тип = 
|наименование должности = 
|фио должности = 
|президент = 
|научный руководитель = 
|ректор = Ante Uglešić
|студенты = 6 000
|иностранные студенты = 
|специалитет = 
|бакалавриат = 
|магистратура = 
|аспирантура = 
|докторантура = 
|доктора = 
|профессора = 
|преподаватели = 
|расположение = [[Задар]], [[Хорватия]], Mihovila Pavlinovića bb; яңы кампусы: dr. Franje Tuđmana 24i
|метро = 
|кампус = 
|адрес = 
|сайт = http://www.unizd.hr
|награды = 
|lat_dir = N |lat_deg = 44.1131 |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = E |lon_deg = 15.2251 |lon_min = |lon_sec = 
|CoordScale = 
|edu_region = 
|Commons = 
|Commons-text = 
}}

'''Задар университеты''' ({{lang-hr|Sveučilište u Zadru}}, {{lang-la|Universitas Studiorum Jadertina}}) — [[Хорватия]]ның [[Задар]] ҡалаһындағы университет. Тәүге университет 1396 йылда нигеҙләнгән, ә хәҙергеһе — 2003 йылда асылған.

== Тарихы ==
Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы 1396 йылда Задар ҡалаһында доминикандар тарафынан {{Comment|Studium generale|STUDIUM GENERALE (лат.) — «дөйөм белем биреү дәрестәре»}} тибындағы юғары дини-фәлсәфәүи мәктәп асыла. 1553 йылда был уҡыу йорто Universitas Jadertina (Задар университеты) тип атала башлай һәм фәнни дәрәжәләр биреүгә хоҡуҡ ала . 1806—1807 йылдарҙа, [[Наполеон]] осоронда юғары мәктәп лицей тип үҙгәртелә. 1955 йылда бында фәлсәфә факультеты асыла. 2002 йылдың 4 июлендә Хорватия парламенты Задар ҡалаһында университет ойоштороу ҡарарын ҡабул итә. 2003 йылдың 25 мартында университет советының тәүге ултырышы уҙа, бында юғары уҡыу йортоноң уставы раҫлана.

== Структураһы ==
Задар университеты 21 департаменттан (бүлектән) тора:
* Инглистика департаменты
* Археология департаменты
* Библиотековедение департаменты
* Антропология һәм социаль-мәҙәни антропология департаменты
* Франкороманистика департаменты
* География департаменты
* Германистика департаменты
* Тарихи департаменты
* Информация һәм коммуникацион фәндәре департаменты
* Итальянистика департаменты
* Классик филология департаменты
* Хорватистика һәм славистика департаменты
* Сәнғәт тарихы департаменты
* Лингвистика департаменты
* Диңгеҙ эштәре департаменты
* Урта диңгеҙ аквакультураһы департаменты
* Педагогика департаменты
* Фәлсәфә департаменты
* Психология департаменты
* Мәғариф һәм башланғыс белем биреү департаменты
* Социология департаменты
* Иҡтисад департаменты

== Әҙәбиәт ==
* Cepulo, Dalibor: «Legal Education in Croatia from Medieval Times to 1918: Institutions, Courses of Study, Transfers», in: Pokrovac, Zoran (Hrsg.): «Juristenausbildung in Osteuropa bis zum Ersten Weltkrieg», Rechtskulturen des modernen Osteuropa, Bd. 3, Vittorio Klostermann, 2007, ISBN 978-3-465-04037-8, S. 95, Fn. 32
* Ridder-Symoens, Hilde de (Hrsg.): A History of the University in Europe. Bd. 1: Universities in the Middle Ages, Cambridge University Press, 1992, ISBN 0-521-36105-2, S. 62-65, S. 80-89.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.unizd.hr Рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028043456/http://ling.unizd.hr/ |date=2009-10-28 }}
* [http://ling.unizd.hr Университеттың лингвистика факультеты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028043456/http://ling.unizd.hr/ |date=2009-10-28 }}

[[Категория:Хорватия университеттары]]</text>
      <sha1>crmhnr2f7tb8r8mgf6mggfz2rzmanjn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ворошилов Климент Ефремович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127202</id>
    <revision>
      <id>1299633</id>
      <parentid>1279902</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79217" sha1="4vc3vyxe7lm43djpeg8yd0ijmiictt9" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
| имя             = 
| изображение     = 
| ширина          = 200
| описание изображения = &lt;small&gt;Фотография 1937 года&lt;/small&gt;
| должность       = CCCР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе
| флаг            = Flag of the Soviet Union.svg
| флаг_2          = Flag of the Soviet Union.svg
| флаг_3          = Flag of the Soviet Union.svg
| флаг_4          = Flag of the Soviet Union.svg
| флаг_5          = Flag of the Soviet Union.svg
| периодначало    = 15 марта 1953
| периодконец     = 7 май 1960
| предшественник  = [[Шверник, Николай Михайлович|Николай Михайлович Шверник]]
| преемник        = [[Брежнев Леонид Ильич|Леонид Ильич Брежнев]]
| дата рождения   = 
| место рождения  = &lt;br&gt; [[Рәсәй империяһы]], Екатеринослав губернаһы, Бахмут өйәҙенең Верхнее ауылы  &lt;br&gt; (хәҙер [[Украина]], [[Луганск өлкәһе]]нең Лисичанск  ҡалаһы)
| дата смерти = 
| место смерти = 
|должность_2 = СССР-ҙың хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссары
|периодначало_2 = 6 ноябрь 1925
|периодконец_2 = 20 июнь 1934
|предшественник_2 = [[Фрунзе Михаил Васильевич|Михаил Фрунзе]]
|преемник_2 = Вазифа бөтөрөлә, СССР оборонаһы халыҡ комиссары
|премьер_2 = [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] &lt;br&gt;[[Молотов, Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]
||должность_3 = [[Народный комиссариат обороны СССР|Народный комиссар обороны СССР]]
|периодначало_3 = 20 июнь 1934
|периодконец_3 = 7 май 1940
|предшественник_3 = Вазифа бөтөрөлә
|преемник_3 = [[Тимошенко Семён Константинович|Семён Тимошенко]]
|премьер_3 = [[Молотов Вячеслав Михайлович|Вячеслав Молотов]]
| партия = [[КПСС]] (с 1905)
| похоронен = Кремль диуарындағы некрополдә
|годы службы = 1918—1969
|звание = {{Маршал Советского Союза}}
|командовал = [[СССР]], [[РККА]] 
| награды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Золотая Звезда|1956}}{{!!}}{{Медаль Золотая Звезда|1968}}{{!!}}{{Медаль Серп и Молот|1960}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}-
{{!}} {{Орден Ленина|1935}}{{!!}}{{Орден Ленина|1938}}{{!!}}{{Орден Ленина|1941}}{{!!}}{{Орден Ленина|1945}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Ленина|1951}}{{!!}}{{Орден Ленина|1956}}{{!!}}{{Орден Ленина|1961}}{{!!}}{{Орден Ленина|1968}}{{!!}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Красного Знамени|1919}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1921}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1925}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1930}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Красного Знамени|1944}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени|1948}}{{!!}}{{Орден Суворова 1 степени|1944}}{{!!}}{{Медаль За оборону Ленинграда }}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль За оборону Москвы}}{{!!}}{{Медаль За оборону Кавказа}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль Двадцать лет победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль XX лет Рабоче-Крестьянской Красной Армии}}{{!!}}{{Медаль 30 лет Советской Армии и Флота}}{{!!}}{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}
{{!}}-
{{!}} {{Медаль В память 800-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль В память 250-летия Ленинграда}}
{{!}}}
'''&lt;small&gt;[[Почётное революционное оружие]] (дважды)&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
'''Иностранные награды:'''
{{{!}}
{{!}}{{Герой МНР}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Сухэ-Батора}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|тип=1961}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени (Монголия)}}{{!!}}{{Орден Красного Знамени (Монголия)}}
{{!}}-
{{!}} {{Орден Красного Знамени (Монголия)|тип=1961}}{{!!}}{{Орден Полярной звезды (Монголия)|тип=1961}}{{!!}}{{медаль За Победу над Японией (Монголия)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Белой розы}}{{!!}}{{Орден Заслуг 1 класса (ВНР)}}
{{!}}}
 | автограф           = Автограф К.Е. Ворошилова.png
 | сайт =
 | викитека =
 | викисклад =
}}
'''Климент Ефремович Ворошилов''' — (23 ғинуар ([[4 февраль]]) [[1881 йыл]] — [[2 декабрь]] [[1969 йыл]]) — революционер, [[СССР]]-ҙың хәрби етәксеһе, дәүләт һәм партия эшмәкәре, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы, иң тәүге биш Советтар Союзы Маршалдарының береһе.

[[1925 йыл]]дан хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса комиссар, 1934—1940 йылдарҙа СССР-ҙың оборона халыҡ комиссары. [[1953 йыл|1953]]—[[1960 йыл]]дарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе. Ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]]. 1921—1961 һәм 1966—1969 йылдарҙа партияның үҙәк комитеты ағзаһы. ВКП(б) (1924—1926) ойоштороу комитеты ағзаһы. ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы (1926—1952) ағзаһы, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумы (1952—1960) ағзаһы.

Ворошилов ВКП (б)-ның Үҙәк комитетында, КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумында (34,5 йыл) ағзалыҡ буйынса рекордҡа эйә.

== Биографияһы ==
Климент Ворошилов 1881 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһының Бахмут өйәҙе Верхнее ауылында (хәҙер [[Украина]], [[Луганск өлкәһе]]ндәге Лисичанск ҡалаһы) эшсе-тимер юлсыһы Ворошилов Ефрем Андреевич (1844—1907) һәм көнлөксө Ворошилова (ҡыҙ фамилияһы Агафонова) Мария Васильевнаның (1857—1919) ғаиләһендә тыуған. рус&lt;ref&gt;http://www.hrono.ru/biograf/bio_we/voroshilov.php&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://myfront.in.ua/biografiya/v/voroshilov-kliment-efremovich.html Ворошилов Климент Ефремович.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809094928/http://myfront.in.ua/biografiya/v/voroshilov-kliment-efremovich.html |date=2016-08-09 }}&lt;/ref&gt;. Ете йәшенән көтөүсе, шахтер булып эшләй. 1893—1895 йылдарҙа Васильевка ауылында земство мәктәбендә белем ала (хәҙер Алчевск ҡала составына инә). 1896 йылдан Юрьев металлургия заводында, ә 1903 йылда [[Луганск]] ҡалаһында паровоздар төҙөү заводында эшләй.

[[Беренсе донъя һуғышы]] ваҡытында хеҙмәттән ситләшә.

=== Революцион эшмәкәрлеге ===
1903 йылдан — Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһы (большевиктарҙың) /ВКП(б)/КПСС -тың ағзаһы. 1904 йылдан — Луганск большевиктар комитеты ағзаһы. 1905 йылдан — Луганск советы рәйесе, эшселәр стачкаһы, хәрби дружиналар ойоштороу буйынса етәксеһе.
Дүртенсе (1906) һәм Бишенсе (1907 йылда) [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)]] съезы депутаты. Псевдонимы «Володин» була&lt;ref&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/Похлёбкин,_Вильям_Васильевич В. В. Похлёбкин]''. [http://www.e-reading-lib.org/chapter.php/46178/3/Pohlebkin_-_Velikiii_psevdonim.html «Великий псевдоним»]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1908—1917 йылдарҙа [[Баҡы]], [[Санкт-Петербург|Петроград]], [[Волгоград|Царицында]] йәшерен партия эшен алып бара.
Бер нисә тапҡыр ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылдың сентябрь аҙағында эске эштәр министры ошондай ҡарар сығара: ''«Выслать Ворошилова в Архангельскую губернию под гласный надзор полиции на три года, считая срок с 1 октября 1907 года»'' К. Е. Ворошиловтың һөргөн урыны итеп Архангельск губернаһындағы ҙур булмаған Пинега ҡалаһы билдәләнә&lt;ref name=&quot;statehistory.ru&quot;&gt;[http://statehistory.ru/books/Akshinskiy-V-S-_Voroshilov/5 В. С. Акшинский Библиотека Ворошилов В тюрьмах и ссылках.]&lt;/ref&gt; 1907 йылдың 22 декабрендә һөргөндән ҡаса.
&lt;br /&gt;
''«Архангельскому губернатору из Пинеги № 795. 22 декабря 1907 года скрылись политические Ворошилов и Найда. Исправник Кунников».''

[[1909 йыл]]да Санкт-Петербургта ҡулға алына. Уны «Кресты» төрмәһенә ултырталар, ә һуңынан этап буйлап ҡабаттан Архангельск губернаһындағы Мезень ҡалаһына ебәрәләр, Климент Ефремович унда 1909 йылдың октябрь аҙағына тиклем йәшәй. 1910 йылдың аҙағында эске эштәр министры янындағы махсус кәңәшмә ҡарар итә: «Липаевҡа һәм Ворошиловҡа полицияның асыҡ күҙәтеүе һәм Архангельск губернаһына һөрөү срогын тағы ла бер йылға оҙайтырға, ә Избицкийҙы артабан полиция күҙәтеүе аҫтына Печора крайына оҙатырға».
Губерна төрмәһе начальнигы Архангельск губерна жандарм идаралығына (1911 йылдың октябрендә) түбәндәгене еткерә:

''«… Климентий Ворошилов, миңә ышанып тапшырылған төрмәлә булған саҡта, әлеге йылдың 24 февраленән 10 авгусҡа тиклем  өс тапҡыр дисциплинар язаға тарттырылыуы тураһында Һеҙгә еткерәм: 24 февралдә төрмә ҡағиҙәләрен боҙғаны өсөн карцерға 7 тәүлеккә; 28 мартта за арестанттарҙы законһыҙ талаптарға ҡотортоуы өсөн — 7 тәүлеккә һәм 1 июлдә саф һауала ял итеү ваҡытында ҡағиҙәләрҙе боҙғаны өсөн шулай уҡ 7 тәүлеккә ултыртылды. Үрҙә телгә алынған язаларҙан башҡа Ворошилов йыш ҡына төрмә тәртибен күп тапҡыр боҙғаны өсөн ултыртыуға һәм шелтәгә тарттырылды. Дөйөм алғанда, төрмәлә ултырған саҡта Ворошилов сиктән тыш алама тәртибе һәм үҙ һүҙле холҡо менән айырылып торҙо, администрацияға һәм надзорға ҡарата үҙен үтә тупаҫ тотто, шуның менән бергә башҡа арестанттарға үҙенең үрнәге менән алама йоғонто яһаны. Мәҫәлән, Ворошиловтың туранан-тура етәкселеге аҫтында уның менән бер камерала ултырған арестанттар аслыҡ иғлан иттеләр. Ошондай насар тәртибе арҡаһында Ворошилов аҙаҡҡы ваҡыт башҡа арестанттарҙан бөтөнләй изоляцияланды һәм айырым камерға урынлаштырылды».''

Ауырыу һәм аслыҡтан, төрмә карцерҙарынан көсһөҙләнгән Ворошиловты башта этап буйынса Мезенгә, артабан — Полярный Кругка тиерлек, Долгая Щель ҡасабаһына, ебәрәләр. Мезенда Ворошилов урындағы политссыльныйҙар төркөмдәре эшмәкәрлегенә сума. Һөҙөмтәлә — тентеүҙәр һәм яңы этаптар. 1912 йылдың мартында Ворошиловты бер-бер артлы Юромаға, Усть-Вашкаға, Дорогорскоеға күсерәләр. 1912 йылдың июлендә Ворошилов полицияның асыҡ күҙәтеүенән азат ителә. Ул Архангельскиға, артабан — губернанан ситкә, Донбасҡа, китә&lt;ref name=&quot;statehistory.ru&quot;/&gt;.

Полиция һәм жандармерия Ворошилов артынан йәшерен күҙәтеү алып барыуын дауам итә. 1913 йылдың мартында, ике мәртәбә ҡулға алынғандан һуң, уға «рөхсәт ителмәгән эшмәкәрлекте тыйыу саралары» тураһында иғлан итәләр — ике йылға Пермь губернаһының Чердын өйәҙенә полицияның асыҡ күҙәтеүе аҫтына ебәрелә. Архангельск губернаһындағы кеүек, бында ла Ворошилов политссыльныйҙар менән бәйләнештәр булдыра, урындағы халыҡ араһында сәйәси эш алып бара. Ворошиловтың революцион эшмәкәрлеге бик яҡшы йәшерелгән була һәм шуға күрә уның Пермь һөргөнө срогы бер йылға ҡыҫҡартыла (Романовтарҙың батшалығына 300 йыл тулыу айҡанлы амнистияһы буйынса).

1914 йылдың 13 мартында Ворошилов Донбасҡа китә, әммә Луганскиҙа эш булмай, полиция эрәлекләүе лә көсәйә. Ворошилов башҡа ерҙә эш эҙләргә була. Беренсе донъя һуғышы башланғанда ул Царицында була, бында ул ҡорал заводында эшләй. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң — Петроград эшселәр һәм һалдаттар депутаттары советы ағзаһы, Етенсе (Апрель) Бөтә Рәсәй конференцияһының һәм РСДРП(б)-ның алтынсы съезы делегаты.
[[1917 йыл]]дың мартынан— Луганск большевиктар комитеты, августан — Луганск советы һәм ҡала думаһы рәйесе (1917 йылдың сентябренә тиклем)&lt;ref&gt;Советы рабочих, солдатских и крестьянских депутатов возникли в Украине ещё в годы революционных событий в 1905—1907 годах. В 1917 году эти органы народной власти стали большевистскими в отдельных регионах Украины на 1,5-2 месяца раньше, чем совершалась революция в Петрограде. Например, в Луганске из 120 депутатов 82 являлись большевиками. При Совете действовала Красная гвардия во главе с К. Ворошиловым и А. Пархоменко и ещё в сентябре в их руках были почта, телеграф, железнодорожный вокзал, под их влиянием находились войска местного гарнизона («История Луганского края», Луганск, 2003, с. 302) [http://www.kpu-kiev.org.ua/news.php?message_id=1382&amp;section_id=36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306210922/http://www.kpu-kiev.org.ua/news.php?message_id=1382&amp;section_id=36 |date=2017-03-06 }}.&lt;/ref&gt;.

1917 йылдың ноябрендә, Октябрь революцияһы көндәрендә, Ворошилов Петроград хәрби-революцион комитеты комиссары була. 1917 йылдың 5 декабрендә Ф. Э. Дзержинский тәҡдиме буйынса Совнарком баш ҡалала тәртип һаҡлау өсөн махсус орган булдырыу тураһында мәсьәлә тикшерә. Совнарком планды тормошҡа ашырыуҙы К. Е. Ворошиловҡа йөкмәй&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/print/1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100206005354/http://www.chekist.ru/print/1942 |date=2010-02-06 }}.&lt;/ref&gt;. . Ф. Э. Дзержинский менән берлектә Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын (ВЧК) ойоштороу эштәрен алып бара. 1918 йылда Учредителдәр йыйылышында большевиктарҙан делегат була.

[[1918 йыл]]дың март башында Ворошилов Харьковта Германия-Австрия ғәскәрҙәренән һаҡлаған беренсе Луганск социалистик отрядын ойоштора.

=== Граждандар һуғышы ===
[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарында —  Царицын ғәскәрҙәре төркөмө командующийы, командующий урынбаҫары һәм Көньяҡ фронттың Хәрби советы ағзаһы, 10-сы армия командующийы (3 октябрь — 18 декабрь 1918), УССР-ҙың эске эштәр наркомы (ғинуар — июнь 1919), Харьков хәрби округы командующийы, 14-се армия һәм эске Украин фронты командующийы. С. М. Будённый етәкселек иткән 1-се атлы армияһы Реввоенсоветы ойоштороусыһы һәм ағзаһы.
[[Файл:5marshals_01.jpg|мини|300x300пкс|Советтар Союзы Маршалы исеменә лайыҡ булған тәүге биш совет маршалы. Һулдан уңға ултыралар: [[Тухачевский Михаил Николаевич|Тухачевский]], Ворошилов, [[Егоров Александр Ильич|Егоров]]; торалар: [[Будённый Семён Михайлович|Будённый]] һәм [[Блюхер Василий Константинович|Блюхер]])
Фото, 1935 йыл.]]
1920 йылда Ворошилов хәрби ҡаҙаныштары өсөн почётлы революцион ҡорал менән наградлана. 1919 йылдың мартында үткән РКП (б)-ның VIII съезында ул «хәрби оппозицияға» ылыға.

1921 йылда Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1921—1924 йылдарҙа — РКП (б)Үҙәк комитетының Көнсығыш бюроһы ағзаһы, Төньяҡ-Кавказ хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. 1924—1925 йылдарҙа —  Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы һәм СССР-ҙың Революцион хәрби советы ағзаһы. [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]]ды ерләү буйынса ойоштороу комиссияһы ағзаһы.

=== Оборона наркомы ===
[[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] вафат булғандан һуң Ворошилов [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙың хәрби ведомствоһын етәкләй: 1925 йылдың 6 ноябренән 1934 йылдың 20 июненә тиклем — хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса наркомы, СССР-ҙың Реввоенсоветы рәйесе; в 1934—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың оборона наркомы. Сталиндың ышаныслы фекерҙәше тигән репутацияһы була, Троцкий менән көрәшкән сағында ла, һуңғараҡ, 1920 йылдарҙың аҙағында, Сталиндың власы көсәйгән осорҙа ла, Сталинды яҡлап сыға. Граждандар һуғышы ваҡытында Сталиндың роле үтә ныҡ ҙурлап күрһәтелгән «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» китабы авторы. Шулай булыуға ҡарамаҫтан Сталин менән Ҡытайҙағы сәйәсәте буйынса, шулай уҡ Троцкий менән Зиновьевты Үҙәк комитетынан кисекмәҫтән сығарыу мәсьәләһендә конфликттары билдәле&lt;ref name=&quot;Hl&quot;&gt;Хлевнюк О. В. Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. М., РОССПЭН, 2012. С. 26&lt;/ref&gt;.1927 йылдың 4 июлендә  Молотов Сталин үҙенең хатында яҙа: «''Ворошилов доходит до огульного охаивания вашего руководства за последние 2 года''».
[[Файл:Киров,_Ворошилов_и_Микоян_в_группе_комсомольцев_города_Баку._1923_год.jpg|слева|мини|267x267пкс|С. М. Киров, К. Е. Ворошилов һәм А. И. Микоян Баҡыла.&lt;br /&gt;
Фото, 1923 йыл]]
Сталиндың 50 йәше тулыуы айҡанлы Ворошилов «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия» (1929) мәҡәләһен нәшер итә. Тарихи фәндәре докторы С. В. Липицкий, Ворошиловтың мәҡәләһендәге бөтә ҡанундар «ВКП (б) тарихы ҡыҫҡа курсы»нда, Сталиндың 60 йәшенә яҙылған «Сталин һәм Ҡыҙыл Армия төҙөлөүе» мәҡәләһендә, шулай уҡ күп мәртәбә нәшер ителгән Сталиндың „ҡыҫҡа биография»һында үҫештерелә һәм изгеләштерелә, тип билдәләй&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ilia_Starinov_and_Klim_Voroshilov.jpg|справа|мини|290x290пкс|Ворошилов һәм Илья Старинов.&lt;br /&gt;
Фото, 1937 йыл.]]
1933 йылдың октябрендә хөкүмәт делегацияһы етәксеһе булараҡ Төркиәлә [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] менән бергә Анҡарала хәрби парадты ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Александр Сизоненко.|date=1 марта 2001|url=http://www.ng.ru/style/2001-03-01/16_listed.html|title=В списке лучших|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=https://www.webcitation.org/6ERXjb6Cs?url=http://www.ng.ru/style/2001-03-01/16_listed.html|archivedate=2013-02-15}}&lt;/ref&gt;. 1934 йылдың ғинуарында ВКП (б)-ның [http://захаров.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=6486  XVII съезында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022095811/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=6486 |date=2020-10-22 }} «Совет иленең оборонаһын тағы ла нығыраҡ көсәйтербеҙ» тип телмәр тота. [[1935 йыл]]дың ноябрендә Үҙәк башҡарма комитеты һәм СССР-ҙың Совнаркомы иң билдәле биш совет полководецтарына «Советтар Союзы Маршалы» яңы хәрби дәрәжәле исемен бирә. Улар иҫәбендә Ворошилов та була.

Ворошилов эшләгән осорҙа [[РККА]] заманса ҡораллана һәм техник яҡтан танктар һәм самолеттарҙың, шулай уҡ артиллерия орудиеларҙың яңы моделдәре йыһазландырыла. Бынан тыш, Ҡыҙыл Армияла яңы званиелар һәм айырмалыҡ билдәләре раҫлана, шулай уҡ яңы обмундирование индерелә.

Совет-фин һуғышынан һуң, [[1940 йыл]]дың 7 майында, Ворошиловты оборона наркомы вазифаһында С. К. Тимошенко алыштыра, уны был вазифаға Сталин тәғәйенләй. Шул уҡ көндө Ворошилов СССР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (1953 йылда уны 15 мартҡа тиклем була) урынбаҫары һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы янында оборона комитеты рәйесе (1941 йылдың 30 майына бөтөрөлгәнгә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/deyatelnost-komiteta-oborony-pri-snk-sssr-po-razvitiyu-proizvodstva-boepripasov-1937-iyun-19 Диссертация на тему „Деятельность комитета обороны при СНК СССР по развитию производства боеприпасов :1937 — июнь 1941 гг.“ автореферат по специальности ВАК 07.00.02 — Отечест…]&lt;/ref&gt;) итеп тәғәйенләнә.

=== Сталин репрессияларында ҡатнашыуы ===
Ҙур террор ваҡытында Ворошилов, Сталиндың башҡа яҡынлаштырылған кешеләре һымаҡ, «расстрельный» исемлектәргә — ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзалары санкцияһынан репрессияға дусар ителгән кешеләр исемлектәренә — ҡултамғаһын ҡуйған. Исемлектәргә ҡуйылған ҡултамға ғәйепләү хөкөмөн раҫлауын аңлатҡан. Ворошиловтың ҡултамғаһы 185 исемлектә тора, улар буйынса 18 000 ашыу кеше хөкөм ителгән һәм атылған&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки: введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы булараҡ «лимиттарҙы» («НКВД-ның элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» 00447-се бойороғона ярашлы репрессияланыусылар һанына квоталар) ҙур күләмдә раҫлай.

Оборона халыҡ комиссары булараҡ Ворошилов РККА командирҙары составына ҡаршы репрессияларҙа әүҙем ҡатнаша. 1937 йылдың 28 майында НКВД тарафынан НКО-ға ебәрелгән Ҡыҙыл Армияһының 28 командирҙары исемлегенә ул ошондай резолюция ҡуйған: «Тов. Ежову. Берите всех подлецов. 28.V.1937 года. К. Ворошилов»; Ворошиловтың унан да ҡыҫҡараҡ — «Арестовать. К. В.» — резолюцияһы 142 командирҙан торған ошоға оҡшаш исемлектә тора&lt;ref&gt;[http://narod.yandex.ru/100.xhtml?perpetrator2004.narod.ru/documents/Tukhachevsky/Tukhachevsky_Report.rar Справка Комиссии президиума ЦК КПСС «О проверке обвинений, предъявленных в 1937 году судебными и партийными органами тт. Тухачевскому, Якиру, Уборевичу и другим военным деятелям, в измене родине, терроре и военном заговоре». Опубликовано: Военные архивы России. 1993. Вып. 1. С. 4-113; Военно-исторический архив. 1998. Вып. 2. С. 3-81]&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:Выставка_образцов_трофейного_вооружения.jpg|слева|мини|250x250пкс|&lt;center&gt;ГКО ағзалары Горький исемендәге паркта (К. Е. Ворошилов уңдан 2-се) трофейлы немец ҡорал өлгөләре күргәҙмәһендә. Мәскәү, [[1943 йыл]]&lt;/center&gt;]]
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Советтар Союзы Маршалы К. Е. Ворошилов — Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ағзаһы ([https://ru.wikisource.org/wiki/Постановление%20Президиума%20ВС%20СССР,%20СНК%20СССР%20и%20ЦК%20ВКП(б)%20от%2030.06.1941%20о%20создании%20ГКО 1941] йылдың 30 июнендә ойошторолған көнөнән), Төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге ғәскәрҙәр командующийы — 1941 йылдың 10 июленән&lt;ref&gt;[http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2048&amp;Itemid=30 ╧ 632. «н мюгмювемхх цкюбмнйнлюмдсчыху бнияйюлх мюопюбкемхи» ╧ цнйн-83ЯЯ 10 ХЧКЪ 1941 Ц. — аНЕБШЕ ДЕИЯРБХЪ йПЮЯМНИ юПЛХХ Б бнб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222204143/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2048&amp;Itemid=30 |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt; (27 августа таратыла), һуңынан Ленинград фронты ғәскәрҙәре командующийы (5 буйынса 1941 йылдың 5 сентябренән 14 сентябренә тиклем, уны [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]] алыштыра), ғәскәр булдырыу буйынса Ставка вәкиле (1941 йылдың 12 октябренән [[1942 йыл]]дың 5 сентябренә тиклем), Волхов фронтында Юғары башкомандование Ставкаһы вәкиле (15 февраль—25 март, 1942 йыл), партизан хәрәкәтенең башкомандующийы (1942 йылдың сентябренән [[1943 йыл]]дың майына тиклем),  ГКО-ның трофей комитеты рәйесе (1943 йылдың (май—сентябрь), ваҡытлыса тыныслыҡ урынлаштырыу мәсьәләләре буйынса Комиссия рәйесе (1943 йылдың сентябренән — [[1944 йыл]]дың июненә тиклем). 1941 йылдың сентябрендә ул шәхсән үҙе диңгеҙ пехотсыларын штык атакаларына күтәрә. 1943 йылда Тәһран конференцияһы эшендә ҡатнаша.

1944 йылдың 22 ноябрендә Ворошилов Оборона дәүләт комитетынан составынан сығарыла. ГКО-ың ғәмәлдә булған осоронда (1941-45) Ворошилов уның составынан сығарылған берҙән-бер кеше була.

=== Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге ===
[[Файл:Исаак_Бродский_-_Портрет_Климента_Ворошилова_в_кабинете_-_1929.jpg|справа|мини|Клим Ворошилов Исаак Бродский портретында]]

1945—1947 йылдарҙа — [[Венгрия]]ла Союз тикшереү комиссияһы рәйесе.

1946—1953 йылдарҙа — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе урынбаҫары.
1953 йылдың мартынан алып 1960 йылдың майына тиклем — СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы рәйесе.

1960 йылдың майынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.

1-7 саҡырылыштары СССР-ҙың Юғары Советы депутаты (1937—1969), 1-4 саҡырылыштары Украина ССР-ҙың Юғары Советы.

1969 йылдың 2 декабрендә 89 йәшендә вафат була. Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнгән. Тарих фәндәре кандидаты Л. Максименков яҙыуынса, уны ерләүгә быға тиклем күрелмәгән әһәмиәт бирелә — [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]]ты ерләүҙән һуңғы егерме йыл эсендә беренсе мәртәбә В. И. Ленин Мавзолейы артында ҡәбер ҡаҙыла (Сталиндың ҡабаттан ерләүен иҫәпкә алмағанда)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140202165748/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1790&amp;n=92 Журнал «Родина»: Сталин работает с документами]&lt;/ref&gt;.

== Партияла ==
[[Файл:KGB_first_law.jpg|справа|мини|370x370пкс|КГБ-ның ойошторолоуы тураһында Ворошилов ҡул ҡуйған указ. 1954 йыл.]]
1921 йылдан 1961 йылдың октябренә тиклем һәм 1966 йылдан алып КПСС-тың Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1926 йылдан 1960 йылдың 16 июленә тиклем КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952 йылға тиклем — КПСС-тың Үҙәк Комитеты Политбюроһы), «шәхси үтенес» буйынса сығарыла.

10-23 партия съездары делегаты.

1957 йылда «партияға ҡаршы төркөмө»нә инә. Уның етәкселәренән айырмалы рәүештә партиянан сығарылмай, тик КПСС-тың XXII съезының тәнҡитенә дусар була.

== Ғаиләһе ==
Ворошиловтың ҡатыны — Горбман Голда Давидовна (1887—1959), милләте — йәһүд. Ворошилов менән никахҡа инеү алдынан (1913 йылда, Ныробала һөргөндә булған саҡта, ул суҡына, исемен Екатерина итеп үҙгәртә. РСДРП(б)-ла 1917 йылдан алып тора. В. И. Ленин музейында директор урынбаҫары булып эшләй.

Үҙҙәренең балалары булмай, 1918 йылда ғаилә уллыҡка Петрҙы ала (1914—1984) — (конструктор, генерал-лейтенант), унан ике ейәндәре була — Клим и Владимир, ә 1926 йылдан алып [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]]ның улын һәм ҡыҙын — [[Фрунзе Тимур Михайлович|Тимур]] (1923—1942) һәм Татьянаны (1920 йылда тыуған) тәрбиәләйҙәр. К. Е. Ворошиловтың улы тип үҙен шулай уҡ  Харьков политехник институты профессоры  Леонид Лаврентьевич Нестеренко (1910—1986) ла таныған (Ворошилов менән бергә Ҡыҙыл Армияһында һуғышҡан, Луганск паровоздар төҙөү заводында слесарь булып эшләгән, һуңынан Граждандар һуғышында һәләк булған Лаврентий Нестеренконың улы).

== Замандаштарының баһалары ==
* '''Троцкий''': «Ворошилов Луганск эшселәрҙән, привилегиялы ҡатламдан булһа ла, үҙенең бөтә ҡылыҡтары менән, пролетарийға ҡарағанда, хужаларҙы хәтерләтә ине».
* '''Молотов Вячеслав Михайлович''' — 1972 йылда: ''«Ворошилов кәрәкле ваҡытта һәйбәт була ала ине. Ул гел партияның сәйәси линияһы өсөн сығыш яһаны, сөнки эшселәрҙән ине, эре кеше түгел ине, сығыш яһай белә. Бысранмаған. Һәм Сталинға шәхсән тоғро. Тоғролоғо бигүк ныҡ булмай булып сыҡты. Әммә ул шул осорҙа Сталин өсөн бик әүҙем сығыш яһай ине, уға тулыһынса терәк булды, бөтә нәмәлә лә ышанмаһа ла, был да һиҙелә ине. Сталин уға бер аҙ тәнҡит күҙлегенән ҡарай ине һәм беҙҙең бөтә әңгәмәләргә саҡырманы уны. Һәр хәлдә, шәхсән әңгәмәгә саҡырманы. Йәшерен кәңәшмәләргә лә саҡырманы, ул үҙе килеп инә торғайны. Сталин сырайын боҙҙо. Хрущев осоронда Ворошилов үҙен насар яҡтан күрһәтте»''&lt;ref&gt;{{книга||автор=[[Чуев, Феликс Иванович|Феликс Чуев]]|заглавие=Полудержавный властелин|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2000}}&lt;/ref&gt;.
* '''Шевцова Надежда Михайловна''' (Сталинград ҡалаһының Сталин исемендәге Царицын — Сталинград оборонаһы Дәүләт музейы директоры — 1957 йылдан 1960 йылға тиклем). 01 июль 1958 йыл: «… Ул аҡ ебәк сигелгән күлдәктә. Сал сәсле, шундай таҙа ғына, йомшаҡ һәм ҡартларса матур. Ҡара күҙҙәре, тере, асыҡ — айырыуса матурҙар. Ҡул ҡыҫыуы көслө …».&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Шевцова Надежда Михайловна|заглавие=На беседе у К. Е. Ворошилова|ссылка=|язык=Русский|издание=«[[Сазанов, Александр Петрович|Издательство Александра Сазанова]]»|тип=Российский ритуально-духовный журнал «Реквием»|год=2015|месяц=Июль, август, сентябрь|число=|том=|номер=III / 2015 (108)|страницы=03 -- 07|issn=}}&lt;/ref&gt;
* [[Жуков Георгий Константинович|Жуков, Георгий Константинович]]: ''«…Әйтергә кәрәк, Ворошилов, ул ваҡыттағы нарком, был ролдә бигүк компетентлы кеше түгел ине. Хәрби мәсьәләләрҙә ул шулай аҙағына тиклем дилетант булып ҡалды һәм уларҙы бер ҡасан да тәрән һәм етди белмәне…»''&lt;ref name=&quot;simonov&quot;&gt;Симонов К. М. «Глазами человека моего поколения».— М.: Изд-во АПН, 1989, с. 383.&lt;/ref&gt;

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Voroshilov, Khrushchev, Kekkonen.jpeg|right|thumb|250px|[[Хрущёв, Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] һәм У. К. Кекконен менән, 1960.]]
СССР-ҙың юғары наградалары кавалеры. Атап әйткәндә, 154 ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]]ның береһе һәм Советтар Союзының ике юғары дәрәжәһенә лайыҡ булған — Советтар Союзы Геройы һәм [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] — 11 кешенең береһе.
* Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (СССР Юғары Советы Президиумы Указы, [[1956 йыл]]дың 3 феврале (75 йәше тулыуы айҡанлы), [[1968 йыл]]дың 22 феврале (СССР Ҡораллы Көстәренең 50 йыллығы айҡанлы).
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (7.05.1960).
* Һигеҙ [[Ленин ордены]] (№ 880 от 23.02.1935, № 3582 от 22.02.1938, № 14851 от 3.02.1941, № 26411 от 21.02.1945, № 128065 от 3.02.1951, № 313410 от 3.02.1956, № 331807 от 3.02.1961, № 340967 от 22.02.1968).
* Алты [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (№ 47 от 26.06.1919, № 629/2 от апреля 1921 года, № 27/3 от 2.12.1925, № 5/4 от 22.02.1930, № 1/5 от 3.11.1944, № 1/6 от 24.06.1948).
* 1-се дәрәжә [[Суворов ордены]] (№ 125 от 22.02.1944).
* Үзбәк ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1930 йыл]]дың 17 феврале).
* Тажик ССР-ның Ҡыҙыл Байраҡ ордены (№ 148, 1933 йылдың 14 ғинуары).
* ЗСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1933 йыл]]дың 25 феврале).
* «Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының XX йыллығына» миҙалы (22.02.1938).
* 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн&quot; миҙалы (1945).
* «Мәскәүҙең 800-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (21.09.1947).
* «Совет Армияһы һәм Флотының 30 йыллығына» миҙалы (22.02.1948).
* «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (1957).
* «СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл» (17.02.1958).
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә егерме йыл» (1965).
* Почетлы ҡорал (1920, 1968).
; Сит ил наградалары
[[Файл:Richard Nixon and Nikita Khrushchev debating at the American National Exhibition in Moscow.jpg|thumb|right|Ворошилов (ситтән уңда) официаль булмаған һөйләшеүҙәр ваҡытында]]
* Монгол Халыҡ Республикаһы Геройы (29.05.1957).
* Ике Сухэ-Батор ордены (МХР).
* Өс Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены (МХР).
* Аҡ роза орденының ҙур тәреһе (Финляндия)
* Башҡа сит ил ордендары һәм башҡа миҙалдар.
* [[Измир]] ([[Төркиә]], 1933 йылдың ноябре) ҡалаһының почётлы гражданы.

== Хәтер ==
'''Тораҡ пункттары:'''
* Ворошиловград — 1935—1958 һәм 1970—1990 йылдарҙа [[Луганск]] ҡалаһы исеме;
* Ворошиловск — 1931—1961 йылдарҙа Алчевск исеме, бында Ворошилов ДЮМО заводында эшләгән;
* Ворошиловск — 1935—1943 йылдарҙа [[Ставрополь|Ставрополдең]] исеме;
* Ворошилов — 1935—1957 йылдарҙа Уссурийск ҡалаһы исеме.
'''Ҡала райондары:'''
* [[Волгоград]]та Ворошилов районы;
* [[Дондағы Ростов]]та Ворошилов районы;
* [[Донецк]]иҙа Ворошилов районы;
Ворошилов исеме элекке СССР илдәренең ҡалаларында һәм ауылдарында майҙандар, урамдар һәм тыҡрыҡтар йөрөтә: Апшеронск, Брест, Воронеж, Горячий Ключ, Ершов, [[Кемерово]], Керчь, Клинцы, [[Липецк]], [[Луганск]] (квартал), Магнитогорск, [[Ырымбур]], [[Пенза]], Рыбинск, Санкт-Петербург, Серпухов, [[Тольятти]], [[Хабаровск]]иҙа, [[Силәбе]], Ангарск, [[Ижевск]], Бөйөк Новгород, [[Дондағы Ростов]], Мирная Долина (Омск өлкәһенең Аҙау немец милли районы), Такмык (Омск өлкәһы), Вышков (Брянск өлкәһе), Мглин (Брянск өлкәһе). Ворошилов исемен &quot;Бородино яланы&quot;ндағы мәктәп йөрөтә (Можай районы) һ. б.

'''Башҡортостанда Ворошилов урамдары, майҙандары:'''

Ворошилов исеме урамдарға бирелгән: [[Өфө]] ҡалаһы, [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] — район үҙәге, [[Инйәр (Белорет районы)|Инйәр]] ҡасабаһы, [[Таҙлар]] ауылы, [[Оло Теләк]] ауылы, [[Сейәле-Әтәс]] ауылы, [[Татар Мөнәүезе]] ауылы, [[Ишембай]] ҡалаһы,[[Мораҡ]] -район үҙәге, [[Дәүләкән]] ҡалаһы; Ворошилов тыҡрығы: [[Иглин]] — район үҙәге, Ворошилов исемендәге майҙан: [[Баҡалы]] — район үҙәге&lt;ref&gt;http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html&lt;/ref&gt;.

'''Сәнәғәт предприятиелары:'''
* К. Е. Ворошилов исемендәге Днепропетровск комбайн заводы&lt;ref&gt;Днепропетровский комбайновый завод имени К. Е. Ворошилова // Украинская Советская Энциклопедия. том 2. Киев, «Украинская Советская энциклопедия», 1979. — с. 402.&lt;/ref&gt;
* «Климент Ворошилов» София аҙ токлы аппаратура заводы.&lt;ref&gt;Делка Димитрова. Бригада Златки Русиновой // журнал «Болгария», № 3, 1957. с. 6-7.&lt;/ref&gt;

Истанбулда (Төркиәлә) Таксим майҙанында 1928 йылда ҡуйылған «Республика» монументының скульптура композицияһында К. Е. Ворошиловтың бронза фигураһы төп урындарҙың береһен биләй, скульптура төрөк милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҙәк юлбашсыһы, Төркиә Республикаһының беренсе президенты [[Мостафа Кәмал Ататөрк|Ататөрк]]төң һул яғында урынлаштырылған. Бының менән 1923 йылда Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғон яулауҙа Совет Рәсәйе күрһәткән сәйәси, хәрби һәм финанс ярҙамы өсөн рәхмәте белдерелә.&lt;center class=&quot;&quot;&gt;&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

1933 йылда Ворошилов исеме төрөк ҡалаһы Измирҙа бер урамға бирелә&lt;ref&gt;[http://www.turkey.mid.ru/20-30gg.html Сайт Посольства Российской Федерации в Турции.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161223043016/http://www.turkey.mid.ru/20-30gg.html |date=2016-12-23 }}&lt;/ref&gt; (1951 йылдан был урам Плевне бульвары тип атала).

1932 йылдың 29 декабрендә мәргән уҡсыларҙы наградлау өсөн Осовиахимдың  түшкә тағыла торған Ворошилов уҡсыһы билдәһе раҫлана. Ворошилов хөрмәтенә  Путилов заводы ауыр танкыларының бер серияһына уның исеме ҡушыла [[:Категория:Бронетанковая техника семейства КВ|КВ]] (рәсми рәүештә  расшифровкаһы — Клим Ворошилов). [[1941]]—[[1992 йыл]]дарҙа Ворошилов исемен СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһы йөрөтә. Ворошилов исеме Ҡара диңгеҙ флотының крейсерына бирелә.

Луганск ҡалаһының тарих и мәҙәниәт музейында Ворошиловҡа бағышланған айырым экспозиция бар.

Мәскәүҙә К. Е. Ворошилов йәшәгән Романов тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса  мемориаль таҡта ҡуйылған.

'''Һәйкәлдәр:'''
* [[Мәскәү]]ҙә Кремль диуарындағы некрополдә ;
* Луганскиҙа Ворошилов атлы һәйкәле (Коцюбинский урамында);
* Луганскиҙа Граждандар һуғышы геройҙары Дан аллеяһында ;
* Липецк өлкәһенең Воскресенское ауылында;
* Истанбулдағы Таксим майҙанында;
* Сик буйы ғәскәрҙәре Голицын хәрби  институтында;
* Северодонецкиҙа (2015 йылдың 15 ноябрендә емерелә);
* Лисичанскиҙа (2015 йылдың 13 ноябрендә емерелә).

1930 йылдарҙа Ворошиловградта маршал үҙе  тере саҡта Вера Мухина башҡарыуындағы һәйкәл ҡуйыла. ]&lt;ref&gt;[http://www.etoretro.ru/pic48517.htm?sort_field=image_date&amp;sort=DESC&amp;position=520 Памятник Ворошилову, Ворошиловград, 1935—1939.]&lt;/ref&gt;. 1958 йылда ҡаланың исеме үҙгәртелгәндән һуң һәйкәл һүтелә.
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=200 heights=200&gt;
Monument of the Republic.jpg|&lt;small&gt;Истанбулда Таксим майҙанындағы һәйкәл&lt;/small&gt;
Marshal of the USSR 1976 CPA 4552.jpg|&lt;small&gt;СССР-ҙың Почта маркаһы, &lt;br&gt;[[1976 год]]&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

==Әҫәрҙәре, телмәр публикациялары ==

* ''Ворошилов К. Е.'' 15 лет Красной армии : Доклад на торжественном юбилейном заседании 23 февраля 1933 г. в Большом театре / Ворошилов К. Е. — М.: Партийное изд., 1933. — 45 с.
* [http://захаров.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=6486 ''Ворошилов К. Е.'' &quot;Еще сильнее будем крепить оборону Советской страны (речь на XVII съезде ВКП(б)) &quot; М. Партиздат. 1934 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022095811/http://xn--80aagr1bl7a.net/index.php?md=books&amp;to=art&amp;id=6486 |date=2020-10-22 }}
* ''Ворошилов К. Е.'' Статьи и речи от XVI до XVII съезда ВКП(б) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Парт. изд., 1934. — 208 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' О молодёжи / Ворошилов К. Е., [[Фрунзе, Михаил Васильевич|Фрунзе М. В.]] — М.: Партиздат, 1936. — 158 с.: ил.
* ''Ворошилов К. Е.'' О молодёжи / Ворошилов К. Е. — М.: Мол. гвардия, 1936. — 198 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' Статьи и речи / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1936. — 666 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речи на собраниях избирателей Минска / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Партиздат, 1937. — 13 с.
* ''Ворошилов К. Е.'' XX лет Рабоче-Крестьянской Красной армии и Военно-Морского флота : Доклад на торжеств. засед. Моск. Совета РК и КД с участ. общ. организаций и воин. частей, посвящ. XX-летию Рабоче-Крестьян. Красной Армии и Воен. — Морского флота. С прилож. приказа Нар. Ком. Обороны СССР N 49, 23 фев. 1938 г., г. Москва / Ворошилов К. Е. — М.: Госизд. полит. литературы, 1938. — 29 с.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речь на Красной площади в день XXI годовщины Великой Октябрьской социалистической революции в СССР (7 ноября 1938 г.) / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Воениздат, 1938. — 14 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' О проекте закона о всеобщей воинской обязанности : Доклад Народного Комиссара Обороны СССР тов. К. Е. Ворошилова на внеочередной Четвёртой сессии Верховного Совета СССР 1-го созыва 31 августа 1939 г. / Ворошилов К. Е. — М.: Политгиз, 1939. — 30 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' Предисловие к [http://whinger.krc.karelia.ru/ocr/index.html#gymnastics_voen1939 «Наставлению для командного и начальствующего состава РККА. Индивидуальная гимнастика на каждый день»] / Ворошилов К. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1939. — Т. IV. — N 5. — С. 1-3.
* История гражданской войны в СССР / Под ред.: М. Горького, В. Молотова, К. Ворошилова [и др.]. Т. 2: Великая пролетарская революция. (Окт. — ноябрь 1917 г.). — М.: Госполитиздат, 1942. — 367 с.: ил., портр., карт.
* Большая советская энциклопедия: В 65 т. / Гл. ред. О. Ю. Шмидт, зам. гл. ред. Ф. Н. Петров, П. М. Керженцев, Ф. А. Ротштейн, П. С. Заславский. / Под ред. К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского. П. И. Лебедева-Полянского и др. — М.: Сов. энциклопедия, 1944—1947.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речь на предвыборном собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 февраля 1946 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1946. — 13 с.: портр.
* Большая советская энциклопедия / Под ред. С. И. Вавилова, К. Е. Ворошилова, А. Я. Вышинского [и др.]. Союз Советских Социалистических Республик. — М.: Сов. энциклопедия, 1947. — 1946 с.: ил., карт., портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речь на собрании избирателей Минского городского избирательного округа 7 марта 1950 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1950. — 24 с.: портр. То же. — М.: Госполитиздат, 1951. — 23 с.
* ''Скворцов А. Е.'' К. Е. Ворошилов о физической культуре / Скворцов А. Е. // Теория и практика физ. культуры. — 1951. — Т. XIV. — Вып. 2. — С. 96-103.
* ''Ворошилов К. Е.'' 36-я годовщина Великой Октябрьской социалистической революции : Доклад на торжеств. заседании Моск. Совета 6 ноября 1953 г. / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Гослитиздат, 1953. — 24 с.: портр.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речь на собрании избирателей Кировского избирательного округа города Ленинграда 10 марта 1954 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1954. — 15 с.
* ''Ворошилов К. Е.'' По славному пути социализма / Ворошилов К. Е. — М.: Госполитиздат, 1955. — 15 с.
* ''Ворошилов К. Е.'' Речь на XX съезде КПСС 20 февраля 1956 года / Ворошилов Климент Ефремович. — М.: Госполитиздат, 1956. — 23 с.
* ''Ворошилов К. Е.'' Рассказы о жизни: (Воспоминания). Кн. 1. М.: Политиздат, 1968.
* Армия Советская / предисл. К. Е. Ворошилова. М.: Политиздат, 1969.
* О комсомоле и молодёжи: Сборник / В. И. Ленин. М. И. Калинин. С. М. Киров. Н. К. Крупская. В. В. Куйбышев. А. В. Луначарский. Г. К. Орджоникидзе. М. В. Фрунзе. К. Е. Ворошилов. — М.: Мол. гвардия, 1970.

== Сәнғәттә ==
[[Файл:Приказ наркома обороны СССР О запрещении выезда и вербовки добровольцев в Испанию. 1937.jpg|thumb|240px|right|'''Доброволецтарҙың Испанияға сығып китеүен һәм вербовкалауҙы тыйыу тураһындағы Приказда СССР оборона наркомы Ворошиловтың ҡултамғаһы, [[1937]].]]
Оборона наркомы посынан төшөрөлгәнгә тиклем  Ворошилов Ҡыҙыл Армияһының иң күренекле хәрби эшмәкәре  һәм Советтар Союзының хәрби ҡеүәтенең тере символы булып тора. Сергей Герасимовтың  «И. В. Сталин һәм К. Е. Ворошилов Кремлдә»]] (1938) картинаһында Ворошиловтың исеме культ дәрәжәһенә тиклем күтәрелә, ул Сталиндың иң яҡын кешеләрҙең береһе тип һүрәтләнә. 1920-30 йылдарҙа уны еңеүгә алып бара торған кеше итеп данлайҙар («Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер — сумеем постоять за СССР!»). Ворошилов — күп һанлы фильмдарҙың геройы, уның ролен уйнайҙар:
* Алексей Грибов («Клятва», [[1946]], «Падение Берлина», [[1949]], «Донецкие шахтёры», [[1951]]);
* Николай Боголюбов («Ленин в 1918 году»,[[1938]], «Первая Конная», 1941, «Александр Пархоменко», 1942, «
Оборона Царицына», 1942, «Третий удар», «Освобождение», 1968—1972));
* Юрий Толубеев («Падение Берлина», 1 вариант);
* Пол Эдвин Рот («Падение Тухачевского» / Der Fall Tuchatschewskij (ФРГ, 1968)
* Даниил Сагал («Блокада», 1972);
* Виктор Лазарев («Дума о Ковпаке», 1973—1976; «Подпольный обком действует», 1978);
* Игорь Пушкарёв («20 декабря», 1981);
* Венсли Питхи («Красный монарх» / «Red Monarch» (Англия, [[1983]]);
* Владимир Трошин (Олеко Дундич, 1958; «Битва за Москву», [[1985]], «Сталинград», «В городе Сочи темные ночи», [[1989]]);
* Евгений Жариков («[Первая Конная», 1984, «Война на западном направлении», [[1990]]);
* Анатолий Грачёв («Враг народа — Бухарин», [[1990]]);
* Сергей Никоненко («Пиры Валтасара, или Ночь со Сталиным», [[1989]]);
* Михаил Кононов («Ближний круг», [[1991]]);
* Джон Боуи («Сталин», [[1992]]);
* Виктор Ельцов («Троцкий», [[1993]]);
* Сергей Шеховцов («Stalin: Inside the Terror», Англия, 2003);
* Юрий Олейников («Сталин. Live», [[2007]]);
* Александр Мохов («Смерть Таирова», 2004, «Утомлённые солнцем 2: Предстояние», 2010);
* Виктор Бунаков («|И примкнувший к ним Шепилов», 2009; «Тухачевский. Заговор маршала», 2010);
* Валерий Филонов («Фурцева (телесериал)», 2011);
* Вадим Померанцев («Глаз божий», 2012);
* Александр Берда («Чкалов», 2012);
* Владимир Федоров («Сталин с нами», 2013);
* Борис Шувалов («Сын отца народов», 2013);
* Высоцкий Роман (Страна Советов. Забытые вожди, 2016)
* Терри Виктор («Горькая жатва», 2017)
Шулай уҡ «Незабываемый 1919-й», «Ленин в огненном кольце» (1993), «Московская сага» (2004) һ. б.

Ворошилов «Марш советских танкистов» йырында Беренсе маршал булараҡ иҫкә алына:
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
Когда нас в бой пошлёт товарищ [[Сталин]],
И Первый маршал в бой нас поведёт&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Шулай уҡ «Конармейская походная» йырында («По военной дороге…»):
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
По дорогам знакомым за любимым наркомом
Мы коней боевых поведем&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

«Эшелонная (Песня о Ворошилове)» йырында (Осип Колычев һүҙҙәренә):
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
Нас с тобою, Ворошилов,
жизнь походная сдружила. &lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

1956 йылға тиклем  «Полюшко-поле» йырында ҡайһы бер варианттарҙа  Ворошилов тураһында куплет була:
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
В небе за тучей
Грозные следят пилоты.
Быстро плавают подлодки,
Эх, да зорко смотрит Ворошилов. &lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

Шулай уҡ Ворошилов исеме «Если завтра война» йырында бар ([[1939]]):
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
В целом мире нигде
Нету силы такой,
чтобы нашу страну сокрушила!
С нами Сталин родной,
и железной рукой
нас к победе ведёт Ворошилов!&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}
Шулай уҡ »Марш Будённого» йырында
{{начало цитаты}}&lt;poem&gt;
Ведь с нами Ворошилов, первый красный офицер!
Сумеем кровь пролить за СССР&lt;/poem&gt;
{{конец цитаты}}

* Яҙыусы Р. Гуль уны «Красные маршалы: Ворошилов, Буденный, Блюхер, Котовский» китабында һүрәтләй (Берлин: Парабола, 1933.)
* [[Владимир Высоцкий]]ҙың йырында:
{{quote|
«Как хорошо устроен белый свет,&lt;br&gt; 
меня вчера отметили в приказе:&lt;br&gt; 
освободили раньше на пять лет,&lt;br&gt; 
и подпись: „Ворошилов, Георгадзе“».}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ворошиловский стрелок (знак)]].

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Леонидов О.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=533703&amp;basename=OldBook Климент Ефремович Ворошилов: Жизнь и боевая работа]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1925}}
* {{книга|автор=[[Мгеладзе, Илларион Виссарионович|Вардин И.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=516132&amp;basename=OldBook Ворошилов: Рабочий вождь Красной армии]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Госиздат|год=1926}}
* {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=528029&amp;basename=OldBook К. Е. Ворошилов — народный комиссар по военным и морским делам и председатель Революционного военного совета]|место=М.|издательство=Рабочая Москва|год=1926}}
* {{книга|автор=[[Тарасов-Родионов, Александр Игнатьевич|Тарасов-Родионов А.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=533703&amp;basename=OldBook Товарищ Ворошилов]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=Госиздат|год=1928}}
* {{книга|автор=[[Алтайский-Королёв, Константин Николаевич|Алтайский К.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=495359&amp;basename=OldBook Ворошилов. Поэма]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}}
* {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=516134&amp;basename=OldBook Ворошилов: Статьи и материалы к 50-летию]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}}
* {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=528030&amp;basename=OldBook Клим Єфремович Ворошилов: Збірка матеріялів Українського літературного об’єднання Червоної армії та фльоти (Укрлочаф), присвячених К. Є. Ворошилову з нагоди 50-річчя з дня народження]|место=Харків|издательство=На варті|год=1926}}
* {{книга|автор=Николаев Н.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=533753&amp;basename=OldBook Климент Ефремович Ворошилов: Биография]|место={{М.}}; {{Л.}}|издательство=[[Московский рабочий]]|год=1931}}
* {{книга|автор=[[Орловский, Сергей Николаевич|Орловский С.]]|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=533763&amp;basename=OldBook К. Е. Ворошилов]|место=М.|издательство=[[Крестьянская газета (издательство)|Крестьянская газета]]|год=1931}}
* {{книга|автор=Харитонов Н. Н.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=533876&amp;basename=OldBook К. Е. Ворошилов: Биография]|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1931}}
* {{книга|автор=|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=471524&amp;basename=GOPB_AZ Клим Ворошилов. Из цикла передач «Маршалы Советского Союза»]|место=М.|издательство=Радиоиздат|год=1937}}
* Великий поход армии К. Е. Ворошилова от Луганска к Царицыну и героическая оборона Царицына. Путеводитель по следам гражданской войны. — {{М.}}: Воениздат, 1938.
* {{книга|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=462428&amp;basename=GOPB_AZ К. Е. Ворошилов (Кратк. биография)]|место=Сталинград|издательство=Обл. книгоизд-во|год=1938}}
* {{книга|автор=Айзенварг С. Б.|заглавие=[http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&amp;idbook=461770&amp;basename=GOPB_AZ К. Е. Ворошилов — народный комиссар обороны СССР, маршал Советского Союза. Сер. диапозитивов]|место=М.|издательство=|год=1939}}
* ''Акшинский В. С.'' Климент Ефремович Ворошилов. Биогр. очерк. — {{М.}}: Политиздат, 1974.
* ''Кардашов В. И.'' Ворошилов. — {{М.}}: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1976.
* ''[[Великанов Николай Тимофеевич|Н. Т. Великанов]].'' Ворошилов. — М.: Молодая гвардия, 2017. — ([[Жизнь замечательных людей]]).

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Климент Ворошилов}}
{{Warheroes|id=1089}}
* [http://17.by.ru/9_4.htm Речь товарища Ворошилова (заседание 30 января 1934 г., вечернее)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010320184737/http://17.by.ru/9_4.htm |date=2001-03-20 }}.
* [http://donbass.name/3063-kliment-voroshilov.html Климент Ворошилов — великий луганчанин!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180729111709/http://donbass.name/3063-kliment-voroshilov.html |date=2018-07-29 }}.
* [http://wikimapia.org/#lat=48.8855734&amp;lon=38.4791422&amp;z=19&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18087990/Памятник-К-Е-Ворошилову Памятник маршалу Ворошилову в Лисичанске].
* [http://armor.kiev.ua/army/hist/akt-vor-tim.shtml Акт передачи Наркомата Обороны от Ворошилова Тимошенко в 1940 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070520055201/http://armor.kiev.ua/army/hist/akt-vor-tim.shtml |date=2007-05-20 }}
* [http://zagadki-istorii.ru/legendy-33.html Звезда наркома]
* http://ulitsa.eu/voroshilova-u22623.html
{{Советтар Союзы маршалдары}}
{{Председатели Президиума Верховного Совета СССР}}
{{Командующие фронтами РККА во Второй мировой войне}}
{{Руководители Военных ведомств России}}
{{Блокада Ленинграда}}
{{Командующие Московским военным округом}}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Ленинград блокадаһы]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:МХР Геройҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Молдавия ССР-ы Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:4-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:6-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Суворов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр (МХР)]]
[[Категория:«Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]</text>
      <sha1>4vc3vyxe7lm43djpeg8yd0ijmiictt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зайцев Геннадий Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>128845</id>
    <revision>
      <id>1299685</id>
      <parentid>1130995</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:35:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6849" sha1="m64alh197bmbgkworbxz1hufvtks3po" xml:space="preserve">{{Персона
|имя              = Зайцев Геннадий Александрович
|изображение          = 
|размер           = 150 px
|описание         = 
|имя при рождении = 
|род деятельности = шағир
|дата рождения    = 5.05.1937
|место рождения   = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ТУ|Иглин районы}} Макарьевка утары
|гражданство      = {{USSR}}&lt;br&gt; {{RUS}}
|религия          =
|дата смерти      = 18.02.1998
|место смерти     = [[Иглин]] ауылы
|отец             =
|мать             =
|дети             =
|награды и премии = 
|сайт             =
}}
'''Зайцев Геннадий Александрович''' ([[5 май]] [[1937 йыл]] — [[18 февраль]] [[1998 йыл]]) — журналист һәм шағир. 1991 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы &lt;ref&gt;http://bash-portal.ru/news/newsliteratura/4462-spisok-prinyatyh-chlenov-soyuza-pisateley-s-1990-goda-po-2005-god.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174850/http://bash-portal.ru/news/newsliteratura/4462-spisok-prinyatyh-chlenov-soyuza-pisateley-s-1990-goda-po-2005-god.html |date=2017-04-24 }}&lt;/ref&gt;. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.

== Биографияһы ==
Геннадий Александрович Зайцев 1937 йылдың 5 майында [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Иглин районы]] Макарьевка утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте [[Иглин]] ауылында тамамлай, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡый.

Бөтә ғүмере Иглин районы менән бәйле була: башта умартасы ярҙамсыһы, [[Охлебин]] ауылы мәҙәниәт йортонда мөдир, Иглин район мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй.

«Свет Октября» район гәзитендә уның шиғырҙары баҫылып сыға. Тәүге шиғырҙары [[Силәбе өлкәһе]]нең «Стальная искра» гәзитендә [[1956 йыл]]да донъя күрә. [[1967 йыл]]дан район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып, артабан, [[1971 йыл]]дан — редакцияның хаттар бүлеге мөдире. [[1975]]—[[1980 йыл]]дарҙа — [[Өфө]]лә Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә эшләй, нәфис һәм балалар әҙәбиәте редакцияһын етәкләй.

[[1983]]—[[1986 йыл]]дарҙа Иглин районында «Свет Октября» гәзите мөхәррире, һуңынан «Иглинские новости» гәзите редакцияһының радиотапшырыу бүлеге һәм социаль-иҡтисад бүлеге мөдире була&lt;ref&gt;http://www.bashinform.ru/news/458429-ego-budet-vechno-pomnit-iglinskaya-zemlya-k-75-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-i-zhurnalista-gennadiya-zaytseva/&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
[[1960 йыл]]дарҙа Геннадий Зайцевтың шиғырҙары республика матбуғатында баҫыла башлай. Беренсе шиғырҙары «Костры» (1964), «Комсомол — горячая планета» (1968), «Волны» (1972 һәм 1974) коллектив йыйынтыҡтарында сыға. Үҙаллы шиғри йыйынтығы «Зерна» исеме аҫтында 1977 йылда Башҡорт китап нәшриәтендә нәшер ителә. Артабанғы йылдарҙа — «Самый лучший месяц», «Светлый август», «Гнездышко в траве» йыйынтыҡтары баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;bp01.ru&quot;&gt;http://bp01.ru/public.php?public=2456{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Геннадий Зайцевтың шиғриәтенә крәҫтиән төплөлөк, үткер күҙәтеүсәнлек, айырым ваҡиғаларҙы оҫта берләштереү хас була, күҙгә күренгән ябайлыҡ артында тәрән фәлсәфә ята. Ул күпселегендә крәҫтиән тормошо, ер, яҡташтары тураһында яҙа.

СССР Яҙыусылар союзы, Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзына инә. Башҡортостан Яҙыусылар союзының рус телле яҙыусылары секцияһының әүҙем ағзаһы була&lt;ref name=&quot;bp01.ru&quot;/&gt;.

Геннадий Зайцевтың исеме [[Башҡортостан]]дың [[Иглин районы]] [[Иглин]] ауылында бер урамға бирелгән. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}{{V|15|07|2018}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}{{V|15|07|2018}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.bashinform.ru/news/458429-ego-budet-vechno-pomnit-iglinskaya-zemlya-k-75-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-i-zhurnalista-gennadiya-zaytseva/] Его будет вечно помнить иглинская земля.
* [http://bp01.ru/public.php?public=2456]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Он прозвучал однажды и навеки…
* [http://bash-portal.ru/news/newsliteratura/4462-spisok-prinyatyh-chlenov-soyuza-pisateley-s-1990-goda-po-2005-god.html]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424174850/http://bash-portal.ru/news/newsliteratura/4462-spisok-prinyatyh-chlenov-soyuza-pisateley-s-1990-goda-po-2005-god.html |date=2017-04-24 }} Список принятых членов Союза писателей</text>
      <sha1>m64alh197bmbgkworbxz1hufvtks3po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129561</id>
    <revision>
      <id>1299667</id>
      <parentid>1143466</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11927" sha1="6yhc7z1h3k8j6a6bdvvh9r15g6q1no3" xml:space="preserve">{{Однофамильцы|Дәүләтшин}}
{{Военный деятель
|имя = Абдулғәзиз Абдулла улы Дәүләтшин
|оригинал имени =
|дата рождения = 20.07.1861
|дата смерти =12.05.1920
|национальность = 
|место рождения = Ырымбур губернаһы
|место смерти = Петроград, РСФСР
|изображение = 
|ширина = 
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Российская империя}} [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|border|22px]] [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]
|годы службы = [[1880]]—[[1920]]
|звание = {{РИА, Генерал-майор}}
|род войск = 
|командовал = Рус император армияһы Баш штабының Азия өлөшө, Ҡыҙыл армияһындағы башҡорт кавалерия частарының инспекторы
|часть =
|сражения = 
|награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!!}}{{Орден Святого Владимира 3 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 2 степени}}
{{!}}}
}}
'''Абдулғәзиз Абдулла улы Дәүләтшин''' ([[1861 йыл]]дың 20 июле —[[1920 йыл|1920]]) — рәсәй хәрби шәрҡиәтсеһе. Генерал-майор (1913).

== Биографияһы ==

== Сығышы ==
[[Ырымбур губернаһы]] [[Бөрө өйәҙе]] дворяндарынан. [[Мосолман]] динен тотоусыларҙан.  Атаһы-Абдулла Дәүләтша улы Дәүләтшин(1813-1883), полковник, төрлө ваҡыттарҙа 1 һәм 10-сы башҡорт кантондарының башлығы булған, Хиваға ҡаршы һуғышында ҡатнашҡан. Ырымбур губернаһының ауылдарында мулла булып эшләгән. А.Д.Дәүләтшин төрк,фарсы,ғәрәп телдәрен белгән&lt;ref&gt;[[Военная история башкир: Энциклопедия/гл.ред.Асфандияров А.З.-Уфа:Башк.энцикл.,2013 С.149-150 ]]&lt;/ref&gt;.
А.А.Дәүләтшин Үҙ йортонда белем алған.

== Хәрби карьераһының башы ==
1880 йылдың 20 авгусында 1-се Павловск хәрби училищеһында рядовой званиелы юнкер булып хәрби хеҙмәт юлын башлай. 1882 йылдың 7 авгусында Мәскәү хәрби округының 2-се резерв артиллерия бригадаһына прапорщик булып килгән. 1882 йылдың 7 авгусында подпоручик дәрәжәһенә үрләтелә. 1886 йылдың 7 авгусынан поручик. {{comment|Сит ил эштәре министрлығы|МИД}}ның Азия департаменты (1890) эргәһендәге көнсығыш телдәре буйынса Офицер курстарын тамамлаған. [[Ғәрәп]] һәм төрөк телендә һөйләшә белгән.

== Закаспийский өлкәһендәге хеҙмәте ==
1890 йылдың 2 авгусынан Закаспийский өлкәһендә ғәскәр командующийы ҡарамағында торған. 1890 йылдың 9 авгусынан 1898 йылдың 6 мартына саҡлы {{comment|Фарсыстан|Персия}} сигендә урынлашҡан Красноводский өйәҙе Ҡара-Ҡала участкаһы приставы һәм был участканың сик буйы комиссары вазифаларын башҡарған. 1893 йылдың 30 авгусынан штабс-капитан. 1898 йылда хажға барыу һылтауы менән, Һиджазға разведка маҡсаты менән ебәрелгән.

== Баш штабта ==
1899 йылдың 14 майында үҙен ыңғай күрһәткәне өсөн [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]] дәрәжәһенә күтәрелә һәм Баш штабтың начальнигы ҡарамағына күсә. 1904 йылдың 26 февраленән подполковник. 1907 йылдың 23 июненән Баш штабтың Азия бүлеге {{comment|эштәр башҡарыусыһы|делопроизводитель}} ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1907 йылдың 6 декабрендә айырым ҡаҙанышы өсөн полковник дәрәжәһенә күтәрелә&lt;ref&gt;[[Списки офицерам по старшинству|Список полковникам по старшинству]]. Часть I, II и III. Составлен по 1-е мая 1909 г. — Санкт-Петербург, 1909. С. 1002&lt;/ref&gt;.1910 йылдың 10 сентябренән Баш штабтың Азия өлөшөндә эштәр башҡарыусыһы. 1913 йылдың 6 декабренән айырым хеҙмәте өсөн генерал-майор дәрәжәһенә эйә була&lt;ref&gt;[[Список генералам по старшинству]]. Исправлен по 10 июля 1916 г. — Пг. — 1916. с. 119&lt;/ref&gt;. 1917 йылдың апрель — авгусында Ваҡытлы хөкүмәттең Төркөстан комитеты ағзаһы ([[Ташкент|Ташҡәнт]]).

== {{comment|Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында|РККА}} хеҙмәте ==
1918 йылдан алып Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Бөтә Рәсәй Баш штабында хеҙмәт итә. 1919 йылда дәүләттең көнсығыш региондарында хеҙмәт итерлек һәм сит илдәрҙә разведка эштәрен алып барыу маҡсатында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Баш штабы Академияһында көнсығыш телдәрен белгән [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|Ҡыҙыл Армия]] командирҙарын әҙерләү инициативаһы менән сығыш яһап, Академия эргәһендә көнсығыш бүлеге булдырыуҙы тәдим итә&lt;ref&gt;[[Густерин, Павел Вячеславович|''Густерин П. В.'']] Восточный факультет Военной академии РККА им. М. В. Фрунзе. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — С. 3. — ISBN 978-3-659-37302-2.&lt;/ref&gt;.
Сәйәси география, [[ислам]]ды өйрәнеү буйынса хеҙмәттәр авторы. 1906—1914 йылдарҙа &quot;Санкт-Петербургта {{comment|йәмиғ|собор}} мәсете төҙөү комитеты&quot;ның йәмғиәт рәйесе.

== Наградалары ==
* 3-сө дәрәжәле Изге Станислав ордены (Рәсәй империяһы) (1896)
* 2-се дәрәжәле Изге Станислав ордены (1906)
* 2-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1910)
* 3-сө дәрәжәле Изге Владимир ордены (1915)

== Фильмдар ==
2013 йылда «Рәсәй ғорурлығы булған мосолмандар» документаль фильмының өсөнсө серияһы — «Мәккәгә юл. Абдулғәзиз Дәүләтшин» фильмы үҙендә саф намыҫлы мосолманды һәм рәсәй патриотын бергә бәйләгән Абдулғәзиз Дәүләтшин тормошо тураһында.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Данциг, Борис Моисеевич|''Данциг Б. М.'']] Ближний Восток: Сборник статей. — М., 1976. — С. 282.
* [https://web.archive.org/web/20071026214449/http://www.istrodina.com/istochnik_articul.php3?id=29&amp;n=37 ''Арапов Д.'' Генерал Абд-ал-Азиз Давлетшин и его труды по мусульманскому вопросу // Источник. — 2003. — № 3.]
* ''Басханов М. К.'' Русские военные востоковеды: Биобиблиографический справочник. — М., 2005. — С. 74.

== Һылтанмалар ==
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/10151-davletshin-abdulaziz-abdullovich Башкирская энциклопедия // Давлетшин Абдулазиз Абдуллович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201041255/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-spisok/10151-davletshin-abdulaziz-abdullovich |date=2017-12-01 }}
* Документальный фильм [https://www.youtube.com/watch?v=hogIfHExw3g «Мусульмане, которыми гордится Россия». Фильм третий. Путь в Мекку. Абдульазиз Давлетшин&quot;]
* {{Grwar.ru
|name=Давлетшин, Абдель-Азиз Абдулович
|id=3660
}}

* Абдул-Азиз Давлетшин
* О штабс-капитане Давлетшине
* History of hajj in Russia from 18th to 21st century
* Список генералам по старшинству. Составлен по 15 апреля 1914 года. — {{Пг}} — 1914
* [http://www.islam.gmir.ru/excersion/islam_persons/abdul-aziz-davletshin  Абдул-Азиз Давлетшин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107074714/http://islam.gmir.ru/excersion/islam_persons/abdul-aziz-davletshin |date=2014-01-07 }}
* [http://www.idmedina.ru/books/history_culture/hadjj/2/o_davletshine.htm? О штабс-капитане Давлетшине]
* [http://www.islam.ru/en/content/story/history-hajj-russia-18th-21st-century History of hajj in Russia from 18th to 21st century]

[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:20 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1861 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Генерал-майорҙар (Рәсәй империяһы)]]
[[Категория:Павловск хәрби училищеһы сығарылыш уҡыусылары]]
[[Категория:Сит ил эштәре Азия департаментының Көнсығыш телдәре Офицер курстары сығарылыш уҡыусылары]]
[[Категория:Батша офицерҙары Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәттә]]
[[Категория:Рәсәй империяһының шәрҡиәтселәре]]
[[Категория:Хәрби шәрҡиәтселәр]]
[[Категория:Рәсәй империяһының ғәрәп илдәре буйынса белгестәре]]
[[Категория:Рәсәй империяһының ислам дине буйынса белгестәре]]
[[Категория:Ислам тарихсылары]]</text>
      <sha1>6yhc7z1h3k8j6a6bdvvh9r15g6q1no3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грация Деледда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132378</id>
    <revision>
      <id>1299648</id>
      <parentid>1285545</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9913" sha1="87uiihkapikr4ms89cxqsecet3ef7t2" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Грация Деледда''' ({{Lang-it|Grazia Deledda}}; [[27 сентябрь]] [[1871 йыл]], Нуоро, Сардиния — [[15 август]] [[1936 йыл]], [[Рим]]) — [[Италия]] яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты. [[Сулпан|Венералағы]] Деледда кратерына уның исеме бирелгән. 

== Биографияһы ==
Грация Деледда [[1871 йыл]]дың [[27 сентябрь|27 сентябрендә]] Сардиниялағы Нуорола тыуа.

Атаһы ер биләүсе була. Грация башланғыс мәктәп тамамлай. Кескәй генә хикәйәләр яҙып, уларҙы «L’ultima moda» мода журналы нәшриәтенә ебәреп тора. Тиҙҙән «Fior di Sardegna» тигән тәүге новеллаһын яҙа (1892).
[[Файл:Grazia_Deledda_-_Ritratto.jpg|слева|мини|229x229пкс|Деледданың йәш сағындағы портреты]]
[[Файл:Grazia_Deledda_portrait.jpg|слева|мини|200x200пкс|Деледданың портреты, Л. Капелли эше (1898)]]
1900 йылда Грация кейәүгә бара, ире Пальмиро Мадезани ({{Lang-it|Palmiro Madesani}}) Сардинияның баш ҡалаһы Кальяриҙа Оборона министрлығы хеҙмәткәре була. Артабан ғаилә [[Рим]]ға күсә. [[1926 йыл]]да Деледдаға әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы тапшырыла. Грация Нобель премияһын алғас та күп эшләүен дауам итә. «La casa del poeta» (1930, «Шағир Йорто») һәм «Sole d’estate» (1933, «Йәйге ҡояш») тигән хикәйә йыйынтыҡтары тормошҡа оптимистик ҡарашты сағылдыра.

Грация Деледда Римда [[1936 йыл]]да 64 йәштә вафат була.

== Ижады ==
Деледда веризм мәктәбенә ҡарай. Яҙыусы булараҡ формалашыуына урыҫ әҙәбиәте, беренсе сиратта [[Толстой Лев Николаевич|Толстой]], [[Максим Горький|Горький]], [[Чехов Антон Павлович|Чехов]], [[Гоголь Николай Васильевич|Гоголь]], [[Достоевский Фёдор Михайлович|Достоевский]], [[Тургенев Иван Сергеевич|Тургенев]] әҫәрҙәре менән танышыу ҙур йоғонто яһай. Уның ижадын Луиджи Капуана һәм Джованни Верга, шулай уҡ Enrico Thovez, Pietro Pancrazi, Renato Serra кеүек йәш яҙыусылар юғары баһалай.

Грация тыуған яғындағы тормош ысынбарлығын теүәл һүрәтләй, уҡыусыны үҙенсәлекле йомоҡ тормош рәүеше, әүәлдән һаҡланып ҡалған ғөрөф-ғәҙәттәр һәм йолалар менән таныштыра, халыҡтың наҙан, тиҙ ышаныусан, фантазияға бай холоҡ-фиғелен һүрәтләй, тыуған яғының тауҙарын, күркәм болон-яландарын тасуирлай. Унда үҫкән кешеләр ҙур ҡалаларҙы бик алыҫта һәм сит бер нәмә тип иҫәпләй, унда йәшәүселәрҙың хатта һөйләше лә ят тойола. Деледданың билдәле романдарының береһе булған «Айырылышыуҙан һуң» ({{Lang-it|Dopo il divorzio}}, 1902) әҫәрендә автор уҡыусыны киләсәккә алып китә, әлегә көсөнә инмәгән айырылыу тураһындағы закон эшләй башлағас, Италияла уның ниндәй эҙемтәләргә килтереү ихтималлығын һүрәтләй. Романдың геройы суд хатаһының ҡорбаны була, ул бер ҡәрҙәшен үлтереүҙә ғәйепләнә һәм 27 йылға ултыртып ҡуйыла. Хөкөмдөң хата булғаны асыҡланғас, ул ваҡытынан алда тыуған еренә ҡайтыу мөмкинлеген ала, әммә ирен бик ныҡ яратҡан һөйөклө ҡатыны Джованна, яңы закондан файҙаланып, икенсе кешегә кейәүгә сығырға ризалашҡан була. Ҡасандыр бер-береһен өҙөлөп яратҡан ике кешенең осраҡлы осрашыуы уларҙа элекке хистрәен дөрләтеп ебәрә. Джованна беренсе иренә ҡабат ҡайта, әммә йәмәғәтселек уны законлы иренә хыянат иткән насар ҡатын тип битәрләй. 

«Элиас Портолю» (Elias Portolu, 1903) романында Сардиния пейзажы һәм көнкүреше менән бергә халыҡ араһынан сыҡҡан кешенең психологияһы һүрәтләнә. Ул онотолоп китеп ағаһының ҡатыны менән ҡушыла, әммә выжданы ғазаптарға дусар итә, ул монастырға китергә, гел генә доғалар уҡып, ураҙалар тотоп, донъя рәхәтлектәренән ваз кисеп, гонаһын юйырға йыйына, ағаһы мәрхүм булып, ҡатын ирекле булып ҡалғас та, уның менән осрашыуҙан ҡаса. 

«Көл» (Cenere, 1904) романынынң геройы — Сардиния крәҫтиәне ҡыҙының никахһыҙ тыуған улы. Уны әсәһе ташлаған, әммә изгелекле кешеләрҙең ярҙамы менән ул университетта белем ала һәм тыуған яғына ҡайта һәм, ҡартайған әхләҡһеҙ әсәһен эҙләп табып, уны ҡарарға йыйына. «Көл» романы буйынса Артуро Амброзио Элеонора Дузе ҡатнашлығында телһеҙ кино төшөрә. 

Деледда хикәйәләр яҙыуын дауам итә; 1901 йылда сыҡҡан йыйынтығы «Ҡараңғылыҡ королеваһы» (La regina d élle tenebre) тип атала.

== Һайланма әҫәрҙәре ==
* Сардиния сәскәһе / Fior di Sardegna (1892)
* Яуызлыҡ юлдары / Le vie del male (1892)
* Сардиния хикәйәләре / Racconti sardi (1895)
* Намыҫлы йәндәр / Anime oneste (1895)
* Элиас Портолю / Elias Portolu (1903)
* Айырылышыуҙан һуң / Dopo il divorzio (1902)
* Көл/ Cenere (1904)
* Ностальгия / Nostalgie (1905)
* Һырлауыҡ/ L’edera (1906)
* Елдәге ҡамыштар / Canne al vento (1913)
* Марианна Сирка / Marianna Sirca (1915)
* Әсә/ La madre (1920)
* Мысырға ҡасыу / La fuga in Egitto (1925)
* мөхәббәт мисәте / Il sigillo d’amore (1926)
* Анналена Билзини / Annalena Bilsini (1927)
* Козима / Cosima (1937), опубликовано посмертно
* Ливан эрбете / Il cedro del Libano (1939), вафат булғас нәшер ителә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Antonio Piromalli, ''Grazia Deledda'', Firenze, La Nuova Italia, 1968
* Gianni Olla, ''Scenari sardi. Grazia Deledda tra cinema e televisione'', Cagliari, 2000. ISBN 88-87636-02-8 — ISBN 978-88-87636-02-4
* Irene Ferchl: ''Es genügt, das innere Leben zu leben'', in Charlotte Kerner; ''Nicht nur Madame Curie — Frauen, die den Nobelpreis bekamen'', Belz Verlag Weinheim und Basel 1999, ISBN 3-407-80862-3
* Giulio Angioni, ''Grazia Deledda, l’antropologia positivistica e la diversità della Sardegna'', in ''Grazia Deledda nella cultura contemporanea'', a cura di U. Collu, Nuoro, 1992, 299—306; ''Introduzione'' a ''Nel deserto'', Bibliotheca sarda, Nuoro, Ilisso, 2008; ''Introduzione'' a ''Tradizioni popolari di Nuoro'', Bibliotheca sarda, Nuoro, Ilisso, 2010.
* Gertraude Wilhelm (Hrsg): ''Die Literaturpreisträger — Ein Panorama der Weltliteratur im 20. Jahrhundert'', Econ Taschenbuch VErlag Düsseldorf, 1983, ISBN 3-612-10017-3
* Hg. E. Cecchi, Werkausgabe, 4 Bde. 1941—1955

== Сығанаҡтар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Деледда, Грация}}(рус.)
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/deledda-autobio.html The Nobel Prize in Literature 1926 Grazia Deledda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108191258/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1926/deledda-autobio.html |date=2012-11-08 }}{{Ref-en}}(инг.)

== Һылтанмалар ==
* [http://digilander.libero.it/testi_di_deledda/index.html Произведения Грации Деледды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304020048/http://digilander.libero.it/testi_di_deledda/index.html |date=2021-03-04 }} (итал.)
* {{imdb name|0216698}}
* [http://www.classicistranieri.com/liberliber/Deledda,%20Grazia/ E-book] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180315103524/http://www.classicistranieri.com/liberliber/Deledda,%20Grazia/ |date=2018-03-15 }}

[[Категория:Нобель премияһы лауреаты булған ҡатын-ҡыҙҙар]]</text>
      <sha1>87uiihkapikr4ms89cxqsecet3ef7t2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дезире Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132408</id>
    <revision>
      <id>1299654</id>
      <parentid>890871</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T21:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7654" sha1="niu6xdo0xgyypkmkpfnsl5e5iyzo6n0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Елизавета Дезире Сибилла, баронесса Сильвершельд''' ({{Lang-sv|Prinsessan Désirée Elisabeth Sibylla Silfverschiöld}}, [[2 июнь]] [[1938 йыл]]) — швед принцессаһы, Вестерботтен герцогы Густавтың һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готтың өсөнсө ҡыҙы. Король Карл XVI Густавтың дүрт апаһы арраһындағы иң өлкәне.

== Биографияһы ==
[[Файл:Haga_slott_2008b.jpg|слева|мини|190x190пкс|Хаг Һарайы — ҡунаҡ ҡабул итеү фасады.]]
Принцесса Дезире Елизавета Сибилла [[Стокгольм]]дың Хаг Һарайында 1938 йылдың 2 июнендә тыуған. Уның атаһы-швед тәхете вариҫы Вестерботтен герцогы Густав Адольф һәм әсәһе-принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готт. Принцессаның өлкән апалары Маргарет һәм Биргитта, [[1943 йыл]]да уның принцесса һеңлеһе Кристина тыуа, ә [[1946 йыл]]да, ниһайәт, — Карл, буласаҡ король ([[1973 йыл]]) тыуа. Принцесса, апалары кеүек үк Хаг һарайында тыуа һәм бала саҡта улар менән бергә ''Хаг принцессаһы тип аталып йөрөй''.

Атаһы яғынан ике туған апаһы — [[Дания]] королеваһы Маргрете II.

[[1947 йыл]]да принцессаның атаһы үҙенең атаһы һәм ҡартатаһы тере саҡта авиакатастрофала һәләк булған.

[[1963 йыл]]дың [[18 август|18 авгусында]] Король һарайы принцесса Дезире менән швед аристократы барон Нилс Август Сильвершёльдтың (1934—2017) туйын иғлан итә. Кейәү егет барон Карл Сильвершёльд һәм Мадлен Беннихтың улы була. [[1963 йыл]]дың [[5 июнь|5 июнендә]] улар Стокгольмдың Изге Николай сиркәүендә никахлаша. Никах арҡаһында принцесса ''«ЕЕ Королевское Высочество»'' титулын юғалта һәм бынан һуң ул ''&quot;Принцесса Дезире, баронесса Сильвершельд &quot;булып билдәле була''. Олатаһы король Густав VI Адольф һәм королева Луизанан бүләккә бриллиант тиара ала&lt;ref&gt;[http://www.myjane.ru/post/16161/ Тиары принцесс Хага]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Princess_Désirée_wedding_cermony_1964.jpg|справа|мини|204x204пкс|Принцесса Дезире туй көнөндә.]]
Никахта тыуған өс балаһы ла Швеция тәхетенә дәғүә итә алмай.
* '''Уларҙың улы барон Отто Эдмунд Сильвершельд ''' ([[1965]]) — [[2005 йыл]]да Мария Фредрикссонға өйләнә (тыуған [[1965]]);
* '''ҡыҙы Кристина Мадлен Луиза Ева, баронесса Сильвершельд''' (тыуған [[1966]]) — барон Ханс де Гейер аф Финспонг (тыуған [[1963]]) ҡатыны. Уларҙың улы Ян де Гейер кронпринцесса Виктория Шведскаяның туйында паж була&lt;ref&gt;[http://www.zimbio.com/pictures/UBCR_BNrBpM/Wedding+Swedish+Crown+Princess+Victoria+Daniel/pxoDjbguIIx/Ian+de+Geer Zimbio]&lt;/ref&gt;;
* '''Елена Ингеборга Сибилла, баронесса Сильвершельд''' (тыуған [[1968]]) — короле Карл ХVI Густав һәм королева Сильвияның 1976 йылда үткән туйында кәләштең әхирәте була, шулай уҡ 1977 йылда принц Бертиль һәм Лилиан Девистың туйында ла кәләш әхирәте була.
Принцесса Дезире туйҙан һуң Куберг замогында, шулай уҡ Госевадхольм замогында — үҙенең ире имениеһында йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Gasevadholm|url=http://www.slottsguiden.info/slottdetalj.asp?id=60}}&lt;/ref&gt;. Ул швед короле ғаиләһенең бөтә ваҡиғаларында әүҙем ҡатнаша. Принцесса Дезире һәм уның ире дәүләт төшкө аштарында һәм һәр төрлө ҡабул итеүҙәрҙә ҡатнаша.

Принцесса, уның ире, балалары [[2010 йыл]]да кронпринцесса Викторияның туйына, шулай уҡ [[2013 йыл]]дың июнендә принцесса Мадлендың туйына ҡунаҡ итеп саҡырыла. Кронпринцесса Викторияның суҡындырыу әсәһе.

== Наградалары ==
* Дама Ордена Серафимов (Швеция)&lt;ref&gt;[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/ Noblesse et Royautés] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054610/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/ |date=2013-09-21 }}, King’s sisters attending Victoria’s wedding, 19/06/2010, [https://web.archive.org/web/20130921053239/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg Group photo]&lt;/ref&gt;;
* Королевский семейный орден короля Карла XVI Густава (1973);
* Юбилейная медаль Его Величества короля Карла XVI Густава (30 апреля 1996);
* Памятная медаль Рубинового юбилея короля Карла XVI Густава (15 сентября 2013)&lt;ref&gt;[http://www.europapress.es/chance/galeria-noticia-princesa-estelle-estrella-40-aniversario-abuelo-rey-carlos-gustavo-suecia-20130916172729-66065.html#CH_contenedor.html Ruby Jubilee in Sweden]&lt;/ref&gt;;
* Памятная медаль к 70-летию короля Швеции Карла XVI Густава (30 апреля 2016)
* Большой крест Ордена Святого Олафа (1992);
* Большой крест Ордена Драгоценной короны (2000)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131004213039/http://img217.imageshack.us/img217/1544/lilan44hm.jpg Princess Lilian, Princess Désirée and Princess Christina, Grand Cordon of the Order of the Precious Crown]&lt;/ref&gt;;

== Шәжәрәһе ==

== Һылтанмалар ==
* [http://geneall.net/de/name/36888/desiree-prinzessin-von-schweden/ Профиль на Geneall.net] {{Ref-de}}(нем.)
* [http://www.thepeerage.com/p10317.htm#i103168 Профиль на Thepeerage.com] {{Ref-en}}(инг.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1938 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>niu6xdo0xgyypkmkpfnsl5e5iyzo6n0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Идиль Бирет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133370</id>
    <revision>
      <id>1299695</id>
      <parentid>986586</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3968" sha1="a7c4895s4z0i3tivxxdxb7s2ah5j0ax" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Идиль Бирет''' ({{lang-tr|İdil Biret}}; [[21 ноябрь]] [[1941 йыл]], [[Анкара]]) — [[Төрөктәр|төрөк]] пианисы.

== Биографияһы ==
Идиль Бирет биш йәштән Митхат Фенменда фортепианола шөғөлләнә башлай. [[1949 йыл]]да [[Төркиә]] парламентының махсус рөхсәте буйынса Бирет Париж консерваторияһына Надя Буланжела уҡыу өсөн китә, шулай уҡ Мадлен де Вальмалет һәм Жан Дуайенда ла шөғөлләнә. Консерваторияны тамамлағандан һуң Бирет Альфред Корто һәм уны, яратҡан уҡыусым, тип атаған Вильгельм Кемпф етәкселегендә оҫталығын камиллаштыра. [[1958 йыл]]да уның халыҡ-ара концерт карьераһы башлана. [[1959 йыл]]да Хариет Коэн Халыҡ-ара музыкаль премияһы сиктәрендә Дину Липатти Миҙалына лайыҡ була. [[1960 йыл]]да Бирет беренсе тапҡыр [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа сығыш яһай һәм төрлө йылдарҙа Советтар Союзында һәм Рәсәйҙә 100-гә яҡын концерт бирә.

Биреттың юғары ҡаҙаныштары Бетховендан башлап романтик һәм постромантик репертуар менән бәйле — (Бирет Бетховендың бөтә 32 сонатаһын, быны экзотика булараҡ ҡабул итергә була, [[Ференц Лист]] тарафынан фортепиано өсөн яҙылған туғыҙ симфонияһын — [[1986 йыл]]ғы яҙма, лейб EMI уйнай). Уның башҡарыуында [[Фредерик Шопен|Шопенды]]ң фортепиано өсөн ижад ителгән бөтә туғыҙ симфонияһы яҙмалары (15 диск, [[1992 йыл|1992]]) Польшала наградаларға лайыҡ була. 1997 йылда, композитор вафатының 100 йыллығы йылында, [[Йоһаннес Брамс|Брамс]]тың фортепиано өсөн ижад ителгән соло әҫәрҙәрен тулыһынса бер-бер артлы ҡуйылған биш концертында башҡара. Биреттың күренекле яҙмалары араһында шулай уҡ Рахманинов әҫәрҙәре ([[2000 йыл|2000]]), Пьер Булез сонатаһы ([[1995 йыл|1995]], «[[Le Monde|Монд»]] гәзите версияһы буйынса йылдың иң яҡшы яҙмаһы), Дьёрд Лигет этюды ингән 10 альбом комплекты бар.

Биреттың уҡыусылары араһында, атап әйткәндә, [[Австрия]] пианисы Ингольф Вундер бар.
[[Файл:İdil_Biret_(6946834070).jpg|мини|Идиль Бирет, Кючюкчекмеджда, 2012.]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.idilbiret.org Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312073406/http://www.idilbiret.org/ |date=2009-03-12 }}{{Ref-en}}
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XX быуат пианистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса пианистар]]
[[Категория:21 ноябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1941 йылда тыуғандар]]</text>
      <sha1>a7c4895s4z0i3tivxxdxb7s2ah5j0ax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ереван циркы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137904</id>
    <revision>
      <id>1299677</id>
      <parentid>1150841</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7028" sha1="gg46b54nq4ejz2ri6e6xqg3qeurku9a" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ереван циркы''' ({{Lang-hy|Երևանի կրկես}}) [[1930 йыл]]дарҙа нигеҙ һалына. Бина һуңынан [[1962 йыл]]да тулыһынса реконструкциялана һәм 2012 йылдың сентябрендә һүтелә. Яңы цирк бинаһы төҙөлә башлай, уны 2018 йылдың көҙөндә асыу планлаштырыла&lt;ref name=&quot;construction&quot;&gt;[http://www.construction.am/rus/news/674-yerevan-circus-new-building-to-open-in-autumn-2018/ Ереванский Цирк Откроет Свои Двери Осенью 2018 Года] // construction.am&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:Yerevan_Circus_original.png|слева|мини|200x200пкс|Беренсе ағас бина]]
[[Файл:Yerevan_Circus_2009.jpg|мини|300x300пкс|Иҫке бина һүтеү алдынан]]
{{Внешнее изображение|width=250px|align=right|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=71N0YTgYMs8 Снос купола цирка, 21 июля 2012]|video2=[https://www.youtube.com/watch?v=H8F7J7AXTDg Окончательный снос, 8 сентября 2012]}}Ереван циркының беренсе ағас бинаһы [[1930 йыл]]да төҙөлә. [[1939 йыл]]да Николай Буниатян проекты буйынса яңы бина төҙөлә, ул 800 тамашасыға иҫәпләнә. 1962 йылда был бина Вагаршак Белубекян проекты буйынса Карлен Варданян етәкселегендә тулыһынса реконструкциялана&lt;ref name=&quot;mediamax&quot;&gt;{{Cite web|title=Ереванский цирк - живая история|url=https://mediamax.am/ru/news/yerevan-XX-century/4955/|publisher=''Mediamax''|date=2012-05-10|accessdate=2018-06-21}}&lt;/ref&gt;. Дүрт ҡатлы бинаның бейеклеге 18 метр тәшкил итә, тамаша залы 1,5 мең кеше һыйҙырышлы була. Ереван циркы сәхнәһендә Каранлаш, Леонид Енгибаров, Игорь Кио, Степан Исаакян сығыш яһай&lt;ref name=&quot;newsarmenia&quot;&gt;[http://newsarmenia.am/news/society/dolgozhdannoe-otkrytie-novogo-zdaniya-erevanskogo-tsirka-ne-za-gorami/ Долгожданное открытие нового здания Ереванского цирка не за горами] // «Новости-Армения» от 9 августа 2017&lt;/ref&gt;. XXI быуат башына тиклем бина ремонтланмай&lt;ref name=&quot;azatutyun&quot;&gt;{{Cite news|title=2014-ին մայրաքաղաքը կունենա ժամանակակից կրկես|first=Anna|last=Barseghyan|url=http://www.azatutyun.am/content/article/24714310.html|work=''[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]''|date=20 September 2012|accessdate=9 November 2012|language=hy}}&lt;/ref&gt;.

Ереван циркы [[2005 йыл]]дың авгусында хосусилаштырыла. 150 миллион драмға ул Сос Петросян етәкселегендәге коллективтың милкенә күсте. 2011 йылда [[Мәскәү]]ҙәге әрмән бизнесмены Самвел Карапетян үҙенең «Ташир» компаниялар төркөмө Ереван циркын реконструкциялауға 10 миллион доллар инвестициялауын хәбәр итә.

[[2011 йыл]]дың авгусында «Ташир» компаниялар төркөмө ремонт эштәрен башлай. Һуңыраҡ бинаны тулыһынса һүтеп, яңы бина төҙөргә ҡарар ителә, сөнки иҫкеһен бөтөнләй реконструкцияларға мөмкин булмай&lt;ref name=&quot;avangard&quot;&gt;{{Cite news|title=Կրկեսը կդառնա լավագույն մշակութային օջախներից մեկը|first=Hasmik|last=Gyozalyan|url=http://www.avangard.am/?page=news&amp;cal_date=&amp;news_id=10111|work=''Avangard''|date=8 September 2012|accessdate=9 November 2012|language=hy}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621093123/http://www.avangard.am/?page=news&amp;cal_date=&amp;news_id=10111 |date=21 June 2018 }}&lt;/ref&gt;. Цирк көмбәҙе 2012 йылдың 21 июлендә алына&lt;ref name=&quot;news.am&quot;&gt;{{cite news|title=Yerevan circus roof blasted (PHOTO, VIDEO)|url=http://news.am/eng/news/114338.html|accessdate=9 November 2012|date=21 July 2012|work=''News.am''}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;panarmenian&quot;&gt;{{Cite news|title=В Ереване взорвали купол здания Цирка|url=http://www.panarmenian.net/rus/news/116730/|work=''[[PanARMENIAN.Net]]''|date=2012-07-21}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә ай үткәс, 2012 йылдың 8 сентябрендә, бина тулыһынса һүтеп алына&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Здание Ереванского цирка полностью демонтировано (видео)|url=http://www.tert.am/ru/news/2012/09/08/circus2/581709|work=''Tert.am''|date=2012-09-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622004857/http://www.tert.am/ru/news/2012/09/08/circus2/581709 |date=2018-06-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ереване взорвано здание цирка|url=https://news.am/rus/news/120252.html|work=''News.am''|date=2012-09-08}}&lt;/ref&gt;. Был процесс менән Әрмәнстандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы етәкселек итә.

Цирк хайуандары ваҡытлыса Ереван зоопаркына күсерелә.

Яңы бина 8 ҡатлы буласаҡ, шул иҫәптән икеһе — ер аҫтында, унда автомобиль парковкалары урынлаша. Өҫкө ҡаттарҙа Ереванға гастролдәргә килгән цирк труппалары өсөн ҡунаҡхана Ереван цирк труппаһы гастролдәр ойоштороу өсөн һуңғы ҡатлы ҡунаҡхана бүлмәләре эшләнәсәк. Яңы бинаның бейеклеге — 24-25 метр, тамаша залы 2350 кеше һыйҙырышлы. Циркта 3 алмаш манеж бар .
[[Файл:50_Years_of_Armenian_Circus.jpg|мини|238x238пкс|Әрмән циркының 50 йыллығына ҡарата сығарылған 2007 йылғы марка.]]

== Мәҙәниәттә ==
[[1963 йыл]]да режиссёр Генрик Маляндың «Путь на арену» фильмының күп сәхнәләре Ереван циркында, билдәле клоун Леонид Енгибаров ҡатнашлығында төшөрөлә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Еревандың биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Цирктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса цирктар]]</text>
      <sha1>gg46b54nq4ejz2ri6e6xqg3qeurku9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Глазго</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139303</id>
    <revision>
      <id>1299644</id>
      <parentid>1299133</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126429" sha1="8bmmfi7fnikxk0oaffgrjdid7n3nkq2" xml:space="preserve">{{значения}}
{{НП+
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Глазго
 |оригинальное название   = {{lang-en|Glasgow}}&lt;br&gt;{{lang-gd|Glaschu}}&lt;br&gt;{{lang-sco|Glesga}}
 |изображение              = Glasgow new montage, 2017.jpg
 |страна                  = Бөйөк Британия
 |герб                    = Glasgow Coat of Arms.png
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
 |lat_dir                 = N|lat_deg = 55|lat_min = 52|lat_sec = 12
 |lon_dir                 = W|lon_deg = 04|lon_min = 16|lon_sec = 12
 |CoordAddon              = type:city(580000)_region:GB
 |вид региона             = Регион
 |регион                  = Шотландия
 |регион в таблице        = Шотландия
 |вид района              = Округ
 |район                   = Глазго-Сити
 |район в таблице         = Глазго-Сити
 |внутреннее деление      = 21 административ округ
 |вид главы               = Лорд-мэр
 |глава                   = Боб Уинтер
 |дата основания          = 
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = 
 |статус с                = 
 |площадь                 = 175,5 &lt;ref name=infoboxarea&gt;{{cite web|url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&amp;tableId=UV02&amp;tableName=Population+density&amp;selectedTopicId=&amp;aggregated=false&amp;subject=&amp;tableNumber=&amp;selectedLevelId=&amp;postcode=&amp;areaText=&amp;RADIOLAYER=&amp;actionName=view-results&amp;clearAreas=&amp;stateData1=&amp;stateData2=&amp;stateData3=&amp;stateData4=&amp;debug=&amp;tempData1=&amp;tempData2=&amp;tempData3=&amp;tempData4=&amp;areaId=17&amp;levelId=1|title=Analyser UV02|accessdate=4 August 2007|work=|archiveurl=https://www.webcitation.org/615eflPCw?url=http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1|archivedate=2011-08-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155430/http://www.scrol.gov.uk/scrol/analyser/analyser?topicId=1&amp;tableId=UV02&amp;tableName=Population+density&amp;selectedTopicId=&amp;aggregated=false&amp;subject=&amp;tableNumber=&amp;selectedLevelId=&amp;postcode=&amp;areaText=&amp;RADIOLAYER=&amp;actionName=view-results&amp;clearAreas=&amp;stateData1=&amp;stateData2=&amp;stateData3=&amp;stateData4=&amp;debug=&amp;tempData1=&amp;tempData2=&amp;tempData3=&amp;tempData4=&amp;areaId=17&amp;levelId=1 |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 
 |климат                  = 
 |официальный язык        = 
 |официальный язык-ref    = 
 |население               = 621 020&lt;ref name=&quot;NIHS&quot;&gt;{{книга
 | автор         = 
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Mid-Year Population Estimates Scotland, Mid-2017
 | оригинал      = 
 | ссылка        = https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = 
 | издательство  = 
 | год           = 19 April 2018
 | volume        = 
 | pages         = 
 | columns       = 
 | allpages      = 
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = 
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511214824/https://www.nrscotland.gov.uk/files//statistics/population-estimates/mid-17/mid-year-pop-est-17-publication.pdf |date=2018-05-11 }}&lt;/ref&gt;
 |год переписи            = 2017
 |плотность               = 
 |агломерация             = 1 817 800&lt;ref name=&quot;NIHS&quot;/&gt;
 |национальный состав     = 
 |конфессиональный состав = 
 |этнохороним             = глазголы, глазголылар
 |часовой пояс            = +0
 |DST                     = есть
 |телефонный код          = 0141
 |почтовый индекс         = G1-G80
 |автомобильный код       = SA-SJ
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |категория в Commons     = Glasgow
 |сайт                    = http://www.glasgow.gov.uk/
 |язык сайта              = en
}}

'''Гла́зго''' ({{lang-en|Glasgow}} {{IPA|[ˈɡlɑːzɡoʊ]}}, {{lang-sco|Glesga}}, {{lang-gd|Glaschu}} {{IPA|[ˈkɫ̪as̪xu]}}) — [[Шотландия]]ның иң ҙур һәм халыҡ һаны буйынса [[Бөйөк Британия]]ла дүртенсе ([[Лондон]], [[Бирмингем]] һәм [[Лидс]]тан һуң) ҡала. Глазго-сити округының административ үҙәге. Шотландияның үҙәк өлөшөнөң көнбайышында, Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан.

Глазго VI быуат уртаһында нигеҙләнгән, [[Урта быуаттар]]ҙа Шотландияның мөһим дини һәм мәғариф үҙәктәренең береһе тип һаналған. XVIII быуат [[сәнәғәт инҡилабы]] уны Бөйөк Британияның эре сәнәғәт (бигерәктә караптар эшләү өлкәһендә) үҙәктәренең береһенә әйләндерә, ә артабанғы йөҙ йыллыҡта ҡала иҡтисадының сәскә атыуы шундай масштабтар ала, хатта уны ''империяның икенсе ҡалаһы'' (Лондондан һуң) тип иҫәпләнгән. XX быуат аҙағында, 1920—1970-се йылдарҙа кисерелгән көрсөктән һуң (уның эҙемтәләре арҡаһында халыҡ һанының ҡырҡа кәмеүе һәм йәшәү кимәленең түбәнәйеүе булған), Глазго властары тарафынан ҡаланың мәҙәни һәм иҡтисади күтәрелеүенә йүнәлтелгән программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырған.

== Тарихы ==
[[Файл:Kelvingrove Art Gallery and Museum statue.jpg|200px|left|thumb|Келвингроув галереяһы фасадында изге Мунго һәйкәле]]

=== Ҡаланы нигеҙләү ===
Клайд йылғаһы үҙәнендә [[неолит]] осоронда уҡ тәүге торамаларҙың килеп сығыуын археологик ҡаҙыныуҙар дәлилләй. Һуңыраҡ хәҙерге Глазго биләмәләренә кельт ҡәбиләләре килеп урынлаша. 142—144 йылдарҙа Британияны баҫып алған [[Боронғо Рим|римлылар]] төньяҡ ҡәбиләләр яуҙарынан бриттарҙы ҡурсалау маҡсатында [[Шотландия]]ның бер ярынан икенсе яр буйына ҡәҙәр һаҡланыу нығытмаһын («Антонин валы») төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest+Beginnings.htm About Glasgow − Birth of a City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614151341/http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Earliest%20Beginnings.htm |date=2012-06-14 }}&lt;/ref&gt;. Валдың ҡалдыҡтары Глазгоның ситендә һаманда һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm Sections of the Antonine Wall at Hillfoot Cemetery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221084804/http://www.athenapub.com/britsite/hillfoot.htm |date=2009-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланы нигеҙләүсе тип христиан миссионеры изге Мунго иҫәпләнә. Риүәйәткә ярашлы, 543 йылда ул Молендинар йылғаһы буйында монастыргә нигеҙ һала, хәҙерге ваҡытта был урында изге Мунго ғибҙәтханаһы урынлашҡан. Был риүәйәт яҡынса 1185 йылда Фернестан килгән монах-ариограф Жослен тарафынан яҙып алынған һәм башҡа бер ниндәй сығанаҡ менән дөрөҫләнмәй, әммә йола буйынса изге Мунго һәм уның әсәһе Тенева Глазгоның ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнә, ә Мунгоның һүрәте ҡала гербында төшөрөлгән&lt;ref&gt;[http://heritage.scotsman.com/topics.cfm?tid=1485&amp;id=1318112006&amp;bad=58629 Heritage.scotsman.com − St Mungo and his mysterious deeds]&lt;/ref&gt;.

==== Геральдикаһы ====
[[Герб]] ҡалаға 1866 йылдың 25 октябрендә Шотландияның геральдик хеҙмәт башлығы лорд-лайон тарафынан бирелгән. Унда төшөрөлгән символдар алдараҡ Глазгоның мисәттәрендә ҡулланылған һәм изге Мунго тормошона тура бәйле тип иҫәпләнгән дүрт мөғжизәне һүрәтләй:

:: ''Here is the bird that never flew'' / Был ҡош, ул бер тапҡырҙа осмаған
:: ''Here is the tree that never grew'' / Был ағас, ул үҫмәгән
:: ''Here is the bell that never rang'' / Был ҡыңғырау, ул сыңламаған
:: ''Here is the fish that never swam'' / Был балыҡ, ул йөҙмәгән
&lt;!--
Беренсе мөғжизә — әберсә турғайын терелтеү это воскрешение [[Зарянка|малиновки]] после того, как соученики Мунго убили любимую птицу своего наставника св. [[Сёрф из Калросса|Сёрфа]] и обвинили будущего святого в её гибели. Второе чудо, хотя и не связанное с изображённым на гербе [[дуб]]ом, произошло, когда в церкви [[Калросс]]а был утрачен огонь, а св. Мунго чудесным образом зажёг ветку [[орешник]]а. Третье чудо — [[колокол]], который, как гласит легенда, был подарком святому от [[папа Римский|папы Римского]]. И, наконец, история четвёртого чуда связана с преданием о королеве Лангеорете. Когда её супруг, король Риддерах, заподозрил жену в неверности, то, узнав, что королева подарила своему возлюбленному рыцарю [[Кольцо (украшение)|золотое кольцо]], выкрал подарок и бросил его в волны Клайда. Затем он потребовал, чтобы Лангеорета принесла кольцо. Однако св. Мунго, духовник её любовника, узнал об их связи на исповеди и подсказал рыцарю, как выполнить приказ короля. По наущению св. Мунго, тот поймал в реке [[лосось|лосося]], во рту которого лежало кольцо, и таким образом спас честь королевы&lt;ref name=&quot;motto&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05045 The Glasgow Story − Glasgow Coat of Arms]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms Scotland with style − Coat of Arms] {{Wayback|url=http://www.seeglasgow.com/seeglasgow/about-glasgow/coat-of-arms |date=20070707212535 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Glasgow coat of arms 2.jpg|200px|left|thumb|Герб Глазго на стене здания]]
Изображения этих символов — вместе или по отдельности — можно неоднократно увидеть на улицах Глазго. Они украшают здания, памятники, мосты, фонтаны и фонарные столбы, а также присутствуют на гербе [[университет Глазго|университета Глазго]]&lt;ref&gt;[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/St_Mungo_and_the_Glasgow_coat_of_arms/St_Mungo_Articles.htm Scotland Guide − St Mungo and the Glasgow coat of arms]&lt;/ref&gt;.

Считается, что девиз города — ''Пусть Глазго процветает'' ({{lang-en|Let Glasgow Flourish}}) — это укороченная фраза из [[проповедь|проповеди]] св. Мунго. Её полная версия звучит так: ''Господи, пусть Глазго процветает во имя слова Божия и во славу Его'' ({{lang-en|Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name}})&lt;ref name=&quot;motto&quot;/&gt;.

==== Этимология ====
Во времена завоевания Британии римлянами поселение на месте Глазго именовалось ''Cathures''. Считается, что современное название Глазго имеет [[Бриттские языки|бриттские]] корни и, восходя к [[Кумбрийский язык|кумбрийскому языку]], означает «зелёная лощина» (от слияния слов ''glas'' и ''cau''). Первые вариации этого названия были довольно разнообразны — самые старые источники упоминают ''Glaschu'', на печатях [[1180 год]]а город фигурирует как ''Glesgu'', затем как ''Glasgeu'' (в документе [[1297 год]]а) и ''Glaschow'' (в хартии [[1419 год]]а)&lt;ref&gt;[https://listserv.heanet.ie/cgi-bin/wa?A2=ind0008&amp;L=OLD-IRISH-L&amp;P=12613 Glasgow Etymology letter]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html#GlasgowGreen Glasgow Caledonian University − Glasgow, the name] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/the_name.html |date=20070928000322 }}&lt;/ref&gt;. Менее обоснованная, но более популярная версия, изложенная Жосленом из Фернесса, утверждает, что название городу дал сам св. Мунго, назвав основанную им общину ''Glesgu'', то есть «возлюбленная семья». Ранее бытовало мнение, что на месте Глазго существовало поселение под названием ''Deschu'', которое из-за ошибки средневекового переписчика превратилось в ''Glaschu''&lt;ref&gt;[http://www.fordham.edu/halsall/basis/Jocelyn-LifeofKentigern.html Jocelyn, a monk of Furness: The Life of Kentigern (Mungo)]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:St. Mungos Cathedral 1.jpg|200px|thumb|Собор св. Мунго]]

=== Средневековье ===
К концу [[XII век]]а Глазго стал важным религиозным центром региона, а его население составляло полторы тысячи человек&lt;ref name=&quot;establishment&quot;&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/The+Middle+Ages.htm About Glasgow — The establishment of the City]&lt;/ref&gt;. В [[1136 год]]у в присутствии короля [[Давид I|Давида I]] состоялось освящение кафедрального собора, возведённого на месте церкви св. Мунго. После пожара собор был заново отстроен и освящён в [[1197 год]]у, а в последующие два столетия реконструирован&lt;ref&gt;[http://www.glasgowcathedral.org.uk/ Glasgowcathedral.org.uk]&lt;/ref&gt;. Между [[1175]] и [[1178 год]]ами король [[Вильгельм I Лев]] даровал епархии Глазго статус города с самоуправлением&lt;ref name=&quot;earlytimes&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storya.php The Glasgow Story — Early times to 1560]&lt;/ref&gt;. Право вести торговлю способствовало развитию города, в особенности после того, как приблизительно с [[1190 год]]а в его пределах начала проводиться ежегодная летняя ярмарка, привлекающая в Глазго торговцев и ремесленников&lt;ref&gt;[http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm Archdiocese of Glasgow — History] {{Wayback|url=http://www.rcag.org.uk/Archives/H6.htm |date=20070623215354 }}&lt;/ref&gt;. Традиция проводить ярмарку в конце июля сохраняется до сих пор&lt;ref&gt;[http://www.glasgowguide.co.uk/info-faq.html#When_are_the_public_holidays_in_Glasgow_ Glasgow Guide — Glasgow Fair]&lt;/ref&gt;. В [[1451 год]]у [[булла|буллой]] папы [[Николай V (папа римский)|Николая V]] был основан [[университет Глазго]], что обеспечило городу статус не только религиозного, но и образовательного центра&lt;ref&gt;[http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf The History &amp; Constitution of the University of Glasgow] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327001623/http://www.archives.gla.ac.uk/about/publish/histcon.pdf |date=2006-03-27 }}&lt;/ref&gt;. В [[1492 год]]у [[епархия]] Глазго получила права [[архиепископство|архиепископства]]&lt;ref name=&quot;establishment&quot;/&gt;. Несмотря на это, экономика Глазго во времена [[Средневековье|Средневековья]] была развита гораздо слабее по сравнению с городами на восточном побережье Шотландии, географическое положение которых облегчало торговые сношения со странами [[Европа|Европы]]. Торговля велась преимущественно с близлежащими городами и островами&lt;ref name=&quot;earlytimes&quot;/&gt;.

=== Глазго в XVI—XVIII веках ===
В [[1560 год]]у решением [[Парламент Шотландии|Парламента]] страна отринула [[католичество]] и приняла [[протестантство]], точнее его [[пресвитерианство|пресвитерианскую ветвь]]. В целом, движение [[Реформация в Шотландии|Реформации]] оказало большое влияние на Глазго, где была сильна церковная власть, и способствовало её ослаблению. В [[1611 год]]у [[Яков I (король Англии)|Яков I]] даровал Глазго статус королевского города, что означало непосредственное подчинение города короне. В ноябре [[1638 год]]а — вскоре после принятия [[Национальный ковенант|Национального ковенанта]] — в кафедральном соборе Глазго была собрана [[генеральная ассамблея (пресвитерианство)|генеральная ассамблея]], выступившая против политики короля [[Карл I (король Англии)|Карла I]] по изменению правил пресвитерианского богослужения. В результате в Шотландии произошли вооружённые конфликты — сначала [[епископские войны]], а затем, в [[1644]]—[[1647 год]]ах, [[Гражданская война в Шотландии|гражданская война]] между [[ковенантеры|ковенантерами]] и [[роялисты|роялистами]]. К счастью, эти конфликты практически не затронули город ввиду его незначительного в те времена политического статуса&lt;ref name=&quot;raise&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storyb.php The Glasgow Story — Rising Burgh]&lt;/ref&gt;. В [[1650 год]]у, вскоре после поражения шотландцев в [[битва при Данбаре|битве при Данбаре]], в Глазго останавливался [[Оливер Кромвель]]&lt;ref name=&quot;trader&quot;&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/16th+and+17th+Centuries.htm About Glasgow − Rise of the merchant trader]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Map of Glasgow in 1776.jpg|200px|thumb|Карта Глазго ([[1776]])]]
На протяжении [[XVI век]]а Глазго по-прежнему оставался небольшим провинциальным городом. Расположение на берегу реки по причине её мелководья не способствовало развитию торговли. В [[1557 год]]у вклад Глазго в сумму [[налог]]ов, взимаемых с городов Шотландии, составлял всего 2 % (что было очень мало по сравнению с 25 % вкладом [[Эдинбург]]а). Жители города занимались в основном различными [[ремесло|ремёслами]] — ткачеством, дублением кож, производством мебели, гончарством и пр. Подъём экономики начался после объединения Англии и Шотландии под властью короля [[Яков I (король Англии)|Якова I]] в [[1603 год]]у&lt;ref name=&quot;raise&quot;/&gt;. Бурному развитию не помешали ни эпидемия [[чума|чумы]] [[1647 год]]а, ни пожары [[1652]] и [[1677 год]]ов (во время первого выгорела почти треть города)&lt;ref&gt;[http://www.glasgowguide.co.uk/info-timeline.html Glasgow Guide — Historical Timeline]&lt;/ref&gt;. К середине [[XVII век]]а Глазго вытеснил [[Перт (Шотландия)|Перт]] с четвёртого места по объёму торговли в стране, а в [[1670 год]]у, обогнав [[Данди]] и [[Абердин]], уступал лишь столице Шотландии.

Экономическому росту способствовало множество факторов. [[Внешняя торговля]] начала развиваться после того, как в [[1668 год]]у в деревне Ньюарк (современное название — [[Порт-Глазго]]), где устье реки было шире, по инициативе городского совета был построен [[порт]] для обслуживания нужд купцов Глазго. С [[1674 год]]а, с прибытием в порт первого груза [[табак]]а, началась трансатлантическая торговля&lt;ref name=&quot;trader&quot;/&gt;. В колонии в свою очередь отправлялись корабли с [[уголь|углём]], [[ткань|тканями]] и другими товарами. В тот же период начался рост индустрии:

* [[1667 год]] — открылись [[мыло]]варни и сахаро-рафинадная фабрика.
* [[1680]]—[[1730 год]]ы — было налажено [[бумага|бумажное]], [[стекло|стекольное]] и [[кирпич]]ное производство.
* [[1711 год]] — в [[Гринок]]е начала функционировать первая [[верфь]], обслуживающая Глазго и близлежащие города.
* [[1736 год]] — открылись фабрики по производству прессованного табака, ткацкая и металлургическая фабрики.
* [[1740 год]] — заработали красильные мастерские.

Менялся и облик города. После опустошительных пожаров власти запретили использование древесины при строительстве, поэтому с тех пор дома возводились только из камня и по единому образцу&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;. В [[1636 год]]у было построено здание муниципалитета, в [[1649]] и [[1661 год]]ах открыты соответственно госпиталь Хатчесона и библиотека при университете Глазго. Первая городская газета — ''Glasgow Courant'' — начала печататься с [[1715 год]]а. [[Даниэль Дефо]], побывавший в Глазго в [[1723 год]]у, оставил описание города в книге «Путешествие по всему острову Великобритания»&lt;ref&gt;[http://www.undiscoveredscotland.co.uk/usebooks/defoe-scotland/letter12-2.html A tour thro' the whole island of Great Britain by Daniel Defoe], letter XII&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}
Вне всякого сомнения, Глазго — прекрасный город. Главные улицы хороши и просторны, а застроены лучше, чем где бы то ни было. Все здания — каменные и обычно сочетаются друг с другом как высотой, так и обликом фасадов. Нижние этажи их обычно опираются на квадратные дорические колонны, а не на круглые столбы, что добавляет как прочности, так и красоты зданиям. Своды между ними ведут в лавки. Одним словом, это чистейший, красивейший и лучше всего устроенный город Британии, за исключением Лондона.
{{конец цитаты}}
К концу [[XVIII век]]а наиболее процветающими отраслями стали [[металлургия]], импорт табака (до 47 миллионов фунтов в год)&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt; и текстильная промышленность (в особенности Глазго славился тонким [[батист]]ом)&lt;ref name=&quot;raise&quot;/&gt;. За полвека с [[1755 год]]а население возросло втрое, составив к [[1801 год]]у 77 тысяч человек. Из провинциального города Глазго стал индустриальным центром региона, а к началу [[XIX век]]а — самым быстрорастущим городом [[Великобритания|Великобритании]]&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;.
[[Файл:Templeton2.jpg|200px|thumb|Ковровая фабрика Темплтона ([[1892]])]]

=== Глазго в XIX веке ===
В начале [[XIX век]]а население продолжало быстрыми темпами увеличиваться, преимущественно за счёт [[ирландия|ирландских]] эмигрантов и переселенцев с севера страны. Почти треть из них оседала в деревнях в окрестностях Глазго и была занята в текстильной промышленности. Остальные, заполонив городские трущобы, нанимались чернорабочими на фабрики и фермы. Следствием притока эмигрантов стали перенаселение и антисанитария в бедных кварталах, что приводило к частым эпидемиям [[натуральная оспа|оспы]], сыпного [[тиф]]а и [[холера|холеры]]&lt;ref name=&quot;industry&quot;/&gt;. Первые попытки справиться с эпидемиями были предприняты в [[1840-е]] годы, когда по инициативе муниципалитета улицы начали очищаться от нечистот и других рассадников инфекции. Затем в [[1859 год]]у была запущена новая система водоснабжения из озера [[Лох-Катрин]]; в [[1866 год]]у, хотя и недостаточно эффективно, заработала программа по расчищению трущоб, условия жизни в которых в то время были признаны худшими в Европе&lt;ref name=&quot;second&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storyd.php The Glasgow Story − Second City of The Empire]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Glasgow map 1878.png|200px|left|thumb|Карта Глазго ([[1878]])]]

[[Парламент]] в [[1832 год]]у принял акт о реформе [[избирательная система|избирательной системы]] (благодаря чему [[электорат]] Шотландии увеличился в 14 раз)&lt;ref name=&quot;chronology&quot;&gt;[http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html Chronology of Scottish Politics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080118152418/http://www.alba.org.uk/timeline/1832to1918.html |date=2008-01-18 }}&lt;/ref&gt; и предоставил места в [[палата общин|палате общин]] городам, которые выросли во время индустриализации. Таким образом, от Глазго впервые было избрано два члена парламента. Условия труда на предприятиях города, тем не менее, остались неизменными, и рабочее движение ещё не раз заявляло о себе. Так, в [[1837 год]]у, в ответ на попытку фабрикантов урезать заработную плату, бастовали прядильщики [[хлопок|хлопка]], в [[1848 год]]у прошли массовые демонстрации безработных под [[чартизм|чартистскими]] лозунгами&lt;ref name=&quot;industry&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chronology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;radical&quot;&gt;[http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html Radical Glasgow] {{Wayback|url=http://www.gcal.ac.uk/radicalglasgow/chapters/index.html |date=20070928000306 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Glasgow-George-Square.jpg|200px|thumb|Здание Городских палат на Джордж-сквер (около [[1900]])]]
Все эти события контрастировали с непрерывным ростом города и подъёмом экономики — в середине [[XIX век]]а Глазго называли ''вторым городом Империи'' (после Лондона). Лидирующую позицию по-прежнему занимали тяжёлая и текстильная промышленности, быстро набирало силу судостроение (к [[1864 год]]у на Клайде функционировало более 20 верфей). С развитием железнодорожного сообщения, в особенности после открытия линии между Глазго и Эдинбургом в [[1842 год]]у, город стал главным поставщиком [[локомотив]]ов в стране. Случались и кризисы — в [[1860-е|1860-х]] из-за [[Гражданская война в США|гражданской войны в США]] сократились поставки хлопка, и тысячи рабочих оказались на улице. На следующее десятилетие пришёлся пик экономического бума (перемены коснулись и рабочего класса — была повышена заработная плата и улучшены условия труда), но затем в [[1878 год]]у, после краха Банка Глазго, произошёл резкий спад, что в наибольшей степени коснулось судостроения&lt;ref name=&quot;second&quot;/&gt;.

=== Глазго в XX — начале XXI века ===
Рост населения в начале [[XX век]]а был обусловлен присоединением к Глазго соседних небольших городов ([[Гован]], Партик и др.). В [[1920 год]]у Глазго, где проживало более миллиона человек, являлся вторым самым густонаселённым городом Великобритании, вновь уступая первое место Лондону. В июле [[1914 год]]а король [[Георг V]] в рамках поездки по индустриальным центрам страны побывал в Глазго и, в том числе, посетил [[верфь]] Гована, где наблюдал за строительством [[Дредноут (класс кораблей)|дредноута]] «[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]». Спустя месяц [[Великобритания в Первой мировой войны|Великобритания вступила]] в [[Первая мировая война|Первую мировую войну]]. Хотя в городе были сильны антивоенные настроения&lt;ref name=&quot;radical&quot;/&gt; (так, [[9 августа]] 1914 года в парке Глазго-Грин прошла пятитысячная антивоенная демонстрация), более 200 тыс. мужчин Глазго ушли на фронт, а сам город стал одним из главных поставщиков боеприпасов и другой военной продукции на нужды британской армии.
[[Файл:HMS Valiant-1.jpg|200px|left|thumb|«[[HMS Valiant (1914)|Вэлиент]]»]]
После окончания войны вновь набрало силу рабочее движение, получившее название «[[Красный Клайсайд]]». [[31 января]] [[1919 год]]а более 60 тыс. рабочих, в основном занятых в [[судостроение|судостроении]], объявили забастовку и вышли на митинг, требуя сокращения трудового дня. [[Полиция]] пыталась разогнать демонстрантов, но встретила активное сопротивление. События этого дня получили название [[Битва на Джордж-сквер]] или ''Кровавая пятница''&lt;ref&gt;[http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/redclyde/redclyeve14.htm Red Clydeside − The battle of George Square]&lt;/ref&gt;. Беспорядки прекратились только [[10 февраля]], когда протестующим было обещано незначительное сокращение рабочего дня. Тогда же в Глазго впервые был зачитан [[акт о бунтах]], согласно которому полиции разрешалось применять [[оружие]] для подавления митингов&lt;ref name=&quot;nomean&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storye.php The Glasgow Story — No Mean City]&lt;/ref&gt;.

Конец [[1920-е|1920-х годов]] был ознаменован резким спадом экономики, хотя кризис в судостроении несколько компенсировался тем фактом, что Глазго по-прежнему оставался лидером в мировом производстве локомотивов. Существовали серьёзные проблемы и в социальной сфере. Так, к [[1933 год]]у, когда [[Великая депрессия]] в Глазго пребывала на пике, около 30 % горожан потеряли работу. Из-за дефицита жилья бедные кварталы, в основном населённые эмигрантами, были переполнены. Такое положение побудило муниципалитет Глазго запустить программу по дополнительной застройке города, в результате чего с [[1926]] по [[1938 год]] его площадь выросла более чем вдвое&lt;ref name=&quot;nomean&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Industrial+Decline.htm About Glasgow — Industrial decline]&lt;/ref&gt;.

Ситуация несколько изменилась к лучшему в конце [[1930-е|1930-х годов]], когда в Глазго была проведена [[Британская имперская выставка 1938 года|Британская имперская выставка]] ([[1938]]). На открытии присутствовали король [[Георг VI]] и королева [[Боуз-Лайон, Елизавета|Елизавета]], а всего за полгода её посетило 12 миллионов человек&lt;ref&gt;[http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.8751 English Heritage — Blue Plaque for Scottish Architect Thomas Smith Tait]&lt;/ref&gt;. Менялись и настроения горожан — массовое увлечение [[Кинематограф|кино]] привело к тому, что в [[1939 год]]у в Глазго функционировало 114 [[кинотеатр]]ов. Во время [[Вторая мировая война|Второй мировой войны]] предприятия Глазго вновь работали на нужды фронта. К счастью, город и его жители практически не пострадали от [[авиация|авиационных]] налётов противника. В середине [[1950-е|1950-х]] муниципалитет города под давлением принятого парламентом закона о жилищном строительстве запустил программу, нацеленную на уничтожение городских трущоб — всего было снесено около 32 тыс. домов, признанных непригодными для проживания. В связи с массовым переселением горожан на окраины Глазго и в окрестные города была улучшена транспортная система города&lt;ref name=&quot;nomean&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;modern&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storyf.php The Glasgow Story — Modern Times]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Glasgow Science Centre.jpg|200px|thumb|Глазго-тауэр (второе по высоте строение Шотландии) и здание Центра науки Глазго]]
Тем не менее, Глазго переживал кризис. С середины [[XX век]]а началось резкое сокращение численности населения, которая за полвека уменьшилась почти вдвое. Период упадка затянулся на три десятилетия. Только в [[1980-е|1980-х годах]] началось возрождение Глазго, набравшее силу в [[1990-е|1990-х]]. Муниципальные власти начали прилагать активные усилия по улучшению уровня жизни, развитию экономики и повышению культурного уровня города, и в итоге развёрнутые ими программы увенчались успехом. В [[1990 год]]у Глазго был удостоен статуса [[Культурная столица Европы|Культурной столицы Европы]], в [[1999 год]]у стал [[Британский город архитектуры и дизайна|Британским городом архитектуры и дизайна]], а в [[2003 год]]у — [[Спортивная столица Европы|Спортивной столицей Европы]]. В Глазго открывались новые музеи и концертные площадки; начали проходить ежегодные тематические фестивали. Наиболее значительные события&lt;ref name=&quot;modern&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Cultural+Renaissance.htm About Glasgow − Cultural renaissance]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/History/Regeneration.htm About Glasgow − Regeneration − Into the new Millennium]&lt;/ref&gt;:
[[Файл:SECC panorama.jpg|200px|left|thumb|Здание SECC]]
* [[1983 год]] — открытие галереи [[Собрание Баррела|собрания Баррела]];
* [[1985 год]] — открытие Шотландского выставочного и конференц-центра (SECC);
* [[1990 год]] — открытие Королевского концертного зала;
* [[1994 год]] — основание фестиваля [[Celtic Connections]];
* [[1996 год]] — основание [[фестиваль West End|фестиваля West End]], открытие [[Галерея современного искусства|Галереи современного искусства]] (GoMA);
* [[2001 год]] — открытие [[Центр науки Глазго|Центра науки Глазго]].
Позитивные перемены коснулись и экономики города — началось активное развитие секторов [[сфера услуг|сферы услуг]], резко упал уровень безработицы, а уровень [[ВВП]] относительно других городов Великобритании стал уступать лишь Лондону и Эдинбургу. В настоящее время Глазго считается самым процветающим и динамично развивающимся в экономическом отношении городом Шотландии&lt;ref&gt;[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm Scottish Enterprise — Glasgow geographic profile] {{Wayback|url=http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm |date=20070822122927 }}&lt;/ref&gt;.

[[18 сентября]] [[2014 год]]а во время [[Референдум о независимости Шотландии (2014)|референдума о независимости Шотландии]] жители Глазго, в отличие от Шотландии в целом, проголосовали за независимость. За высказалось 53,49 % проголосовавших, против — 46,51 %. Явка была самой низкой в Шотландии и составила 75 %&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/politics/councils/S12000046 Glasgow — BBC News&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
 --&gt;

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Географик урынлашыуы ===
Глазго [[Бөйөк Британия]]ның төньяҡ-көнбайышында, Урта Шотландия уйһыулығының үҙәк өлөшөндә Клайд йылғаһы буйында (тамағынан 32 км алыҫлыҡта) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклектәр 70—200 м аралыҡта тирбәлә.

== Климаты ==
Ҙур миҡдарлы яуым-төшөм менән океаник климатҡа эйә. Миҙгел ара тирбәлеүҙәр ҙур түгел — 10 °C саҡ ҡына юғарыраҡ. Йәй һалҡын, еүеш һәм ямғырлы, ҡыш йомшаҡ, шулай уҡ башлыса болотло.

{{Климат города
|Город_род=Глазго (1981-2010)
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate2/03134.htm «Погода и климат»]
| Янв_ср=4.1          | Янв_ср_осад=150
| Фев_ср=4.3          | Фев_ср_осад=99
| Мар_ср=5.7          | Мар_ср_осад=112
| Апр_ср=7.7          | Апр_ср_осад=68
| Май_ср=10.6         | Май_ср_осад=67
| Июн_ср=13.2         | Июн_ср_осад=73
| Июл_ср=15.0         | Июл_ср_осад=80
| Авг_ср=14.6         | Авг_ср_осад=107
| Сен_ср=12.4         | Сен_ср_осад=119
| Окт_ср=9.3          | Окт_ср_осад=145
| Ноя_ср=6.4          | Ноя_ср_осад=127
| Дек_ср=3.9          | Дек_ср_осад=127
| Год_ср=8.9          | Год_ср_осад=1273
| Янв_ср_мин=1.8     | Янв_ср_макс=6.5
| Фев_ср_мин=1.8     | Фев_ср_макс=7.0
| Мар_ср_мин=2.8      | Мар_ср_макс=8.8
| Апр_ср_мин=4.2      | Апр_ср_макс=11.8
| Май_ср_мин=6.6      | Май_ср_макс=15.1
| Июн_ср_мин=9.4      | Июн_ср_макс=17.4
| Июл_ср_мин=11.4      | Июл_ср_макс=19.2
| Авг_ср_мин=10.9      | Авг_ср_макс=18.9
| Сен_ср_мин=9.0      | Сен_ср_макс=16.2
| Окт_ср_мин=6.4      | Окт_ср_макс=12.6
| Ноя_ср_мин=3.7      | Ноя_ср_макс=9.2
| Дек_ср_мин=1.4      | Дек_ср_макс=6.5
| Год_ср_мин=5.8      | Год_ср_макс=12.4
| Янв_а_макс=13.5      | Янв_а_мин=-16.0
| Фев_а_макс=14.3      | Фев_а_мин=-13.0
| Мар_а_макс=20.1      | Мар_а_мин=-8.0
| Апр_а_макс=23.8      | Апр_а_мин=-5.0 
| Май_а_макс=27.0      | Май_а_мин=-4.0 
| Июн_а_макс=31.6      | Июн_а_мин=0.0
| Июл_а_макс=30.1      | Июл_а_мин=4.0
| Авг_а_макс=30.0      | Авг_а_мин=1.5 
| Сен_а_макс=26.1      | Сен_а_мин=-3.0
| Окт_а_макс=21.0      | Окт_а_мин=-6.8
| Ноя_а_макс=16.2      | Ноя_а_мин=-10.0
| Дек_а_макс=14.6      | Дек_а_мин=-19.9
| Год_а_макс=31.6      | Год_а_мин=-19.9
|}}

=== Флораһы ===
Ҡалала үҫемлектәр донъяһы бихисап яһалма ултыртылған ағастар һәм ҡыуаҡтар, аллеялар, парктар (Глазгола улар яҡынса 70) менәнт күрһәтелгән. Башлыса был яр буйы һәм уртаса бүлкәттең флораһы — [[ҡарағай]]ҙар һәм [[ҡарағас]]тар. Ҡурсаулыҡтарҙың береһендә таш күмер дәүере сигиллярияларының ташҡа әүерелгән һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;[http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html Экология каменноугольных лесов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927233440/http://scienceandapologetics.org/tutorial/8.5.3.html |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
2001 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ир-егеттәр Глазго халҡының 47,07 %, ә ҡатын-ҡыҙҙар 52,93 % тәшкил итә. Бәлиғ булып никахҡа инмәгән кешеләрҙең өлөщө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән күпкә юғарыраҡ һәм 40,98 % тәшкил итә. [[Гэл теле]]н белгән кешеләрҙең проценты — 0,94 %&lt;ref name=&quot;www.glasgow.gov.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|title=2007 Population Estimates|accessdate=16 January 2008|format=PDF|archiveurl=https://www.webcitation.org/611nGa2lw?url=http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf|archivedate=2011-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227084144/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/E3BE21DA-4D84-4CC4-9C02-2E526FDD9169/0/populationaug07.pdf |date=2008-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

=== Демографик мәғлүмәттәр ===
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;3&quot; cellspacing=&quot;1&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;margin-left:1em; background:#bbbbbb; font-size:90%&quot;
|colspan=&quot;16&quot; bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|'''[[1755 йыл]]дан [[2001 йыл]]ға тиклемге осорҙа Глазго халыҡ һанының үҙгәреүе'''&lt;ref&gt;[http://www.demographia.com/db-glasgow.htm Demographia.com]&lt;/ref&gt;
|-
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1755]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1780]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1801]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1821]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1891]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1911]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1921]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1931]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1939]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1951]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1961]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1971]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1981]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[1991]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2001]]
|bgcolor=&quot;#eff3f4&quot; align=&quot;center&quot;|[[2017]]
|-
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|23 500&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/scotland_glasgow_01.shtml BBC − History − 18th-century Glasgow]&lt;/ref&gt;
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|42 000&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|77 000&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|147 000&lt;ref name=&quot;industry&quot;&gt;[http://www.theglasgowstory.com/storyc.php The Glasgow Story − Industrial Revolution]&lt;/ref&gt;
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|783 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;;center&quot;|784 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1 034 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1 088 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1 088 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1 079 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|1 055 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|897 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|881 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|681 000
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|629 501&lt;ref name=&quot;www.glasgow.gov.uk&quot;/&gt;
|bgcolor=&quot;#ffffff&quot; align=&quot;center&quot;|621 020
|}

=== Этник составы ===
Йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының ҙур өлөшөн шотландтар (89,62 %) тәшкил итеүенә ҡарамаҫтан, Глазгоны Шотландияның иң күп милләтле ҡалаһы тип атарға мөмкин. Ҡалала ҙур ғына [[Пакистан]] диаспораһы бар (Шотландия пакистанлыларының яртыһы — 2,7 % йәғни 15 мең кешенән күберәк). Бынан башҡа Глазгола 4,11 % инглиздәр, 1,59 % ирландтар, 1,07 % континенталь Европанан килгәндәр, 0,72 % [[Һиндостан]] диаспораһы ((Шотландия һиндостанлыларының сиреге), 0,67 % ҡытайҙар, 0,31 % ҡара тәнлеләр, 0,17 % валлийҙар, 0,04 % [[Бангладеш]] диаспораһы, һәм шулай уҡ башҡа милләттәрҙең тағы ла аҙыраҡ һанлы төркөмдәре&lt;ref name=&quot;www.glasgow.gov.uk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html Commission for Racial Equality − Ethnicity profiles − Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714154221/http://www.cre.gov.uk/diversity/map/scotland/glasgow.html |date=2007-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

=== Дине ===
Йәниҫәп барышында алынған һораунамәгә ярашлы Глазгола дини инаныуҙар артабанғыса бүленә. Өстән ике өлөшө үҙҙәрен [[христианлыҡ|христиан]] тип иҫәпләй, дөйөм һандан 31,5 % — Шотландия сиркәүе диндарҙары, ә 29,2 % — [[католицизм|католиктар]]. Халыҡтың сиректән саҡ ҡына аҙы — [[атеизм|атеистар]] (22,7 %). Башҡа конфессия вәкилдәренең өлөштәре ҙур түгел — 3,1 % [[мосолман]], 0,4 % [[сикхизм|сикх]], 0,2 % [[буддизм|буддист]], 0,2 % [[иудаизм|йәһүд]] һәм 0,2 % [[индуизм|индуист]]. Ҡала халҡының 7,8 % диндәре тураһында һорауға яуап бирергә ҡыйынһынған&lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 Faith Communities and Local Government in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430111503/http://www.scotland.gov.uk/Publications/2005/11/08142443/24477 |date=2011-04-30 }}&lt;/ref&gt;.

Глазгола 4 христиан кафедраль собоҙар (изге Мунго соборы, изге Эндрю соборы, изге Мария соборы һәм изге Лука соборы), 13 [[мәсет]]&lt;ref&gt;[http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ Glasgow Mosques] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012182904/http://gumsa.quantumretrieval.co.uk/site/content/view/25/33/ |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt; (улар араһында — Шотландияла иң ҙуры), 7 [[синагога]] бар. Бынан башҡа индуизм ғибәҙәтханаһы бар, ә 2007 йылдп сикхилар өсөн ғибәҙәтхана төҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm Glasgowarchitecture.co.uk — Scottish Sikh Temple] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815184630/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/gurdwara_glasgow.htm |date=2007-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Диалекты ===
Глазго һәм яҡын тирәләге ҡалаларҙың халҡы араһында инглиз-шотланд теле нигеҙендәге диалект (''Glasgow Patter'') таралған. Уның айырмалыҡтары булып төбәк һүҙҙәренең күплеге, шулай уҡ ижектәрҙе һәм өндәрҙе алмаштырыу йәки «йотоу» күҙәтелә. Мәҫәлән, ''th'' һүҙ башында {{IPA|/h/}} тип әйтелә, ''t'' хәрефе йыш ҡына {{IPA|/r/}} менән алмаштырыла, {{IPA|/ʌu/}} лифтонгы {{IPA|/k/}} алдынан {{IPA|/o/}} алмаштырыла һәм башҡалар.&lt;ref&gt;[http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm Glasgow Scots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210227110346/http://www.scots-online.org/grammar/glasgow.htm |date=2021-02-27 }}&lt;/ref&gt;

== Административ бүленеше ==
[[Файл:Glasgow-wards.gif|300px|thumb|Глазгоның 21 округы]]
Глазго 21 административ округтан тора, уларҙың һәр береһенән ҡала советының 3 йәки 4 ағзаһы һайлана&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ Glasgow City Council − Wards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120824120640/http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Factsheets/Wards/ |date=2012-08-24 }}&lt;/ref&gt;.
{| border=&quot;0&quot;
|valign=&quot;top&quot;|
{| border=&quot;0&quot;
|align=&quot;right&quot;| 1.||Linn
|-
|align=&quot;right&quot;| 2.||Newlands / Auldburn
|-
|align=&quot;right&quot;| 3.||Greater Pollok
|-
|align=&quot;right&quot;| 4.||Craigton
|-
|align=&quot;right&quot;| 5.||Govan
|-
|align=&quot;right&quot;| 6.||Pollokshields
|-
|align=&quot;right&quot;| 7.||Langside
|}
|valign=&quot;top&quot;|
{| border=&quot;0&quot;
|align=&quot;right&quot;| 8.||Southside Central
|-
|align=&quot;right&quot;| 9.||Calton
|-
|align=&quot;right&quot;| 10.||Anderston / City
|-
|align=&quot;right&quot;| 11.||Hillhead
|-
|align=&quot;right&quot;| 12.||Partick West
|-
|align=&quot;right&quot;| 13.||Garscadden / Scotstounhill
|-
|align=&quot;right&quot;| 14.||Drumchapel / Anniesland
|}
|valign=&quot;top&quot;|
{| border=&quot;0&quot;
|align=&quot;right&quot;| 15.||Maryhill / Kelvin
|-
|align=&quot;right&quot;| 16.||Canal
|-
|align=&quot;right&quot;| 17.||Springburn
|-
|align=&quot;right&quot;| 18.||East Centre
|-
|align=&quot;right&quot;| 19.||Shettleston
|-
|align=&quot;right&quot;| 20.||Baillieston
|-
|align=&quot;right&quot;| 21.||North East
|}
|}

== Сәйәсәте ==
Ҡала менән идаралыҡ Глазгоның Муниципаль советы ҡарамағында тора. Совет ултырыштары ҡала үҙәгендә Джордж-скверҙа урынлашҡан Ҡала палаталарының бинаһында уҙғарыла&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ Glasgow City Council − Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040519215614/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Council_Committees/Council/ |date=2004-05-19 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Glasgow City Chambers Council Chamber.jpg|200px|thumb|Ҡала палаталарының залы, бында Глазго муниципаль совет ағзаларының ултырыштары уҙа]]
Шотландия парламентына Глазгонан 17 ағза (дөйөм иҫәптең 23 %), ә Бөйөк Британия парламентына — 9 ағза һайлана&lt;ref&gt;При выборах в Парламент Шотландии избирательный округ Глазго включает в себя, помимо агломерации города, область Ратерглен (в составе Южного Ланаркшира). // [http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm Glasgow City Council − Elections Framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120717033252/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/Elections_Voting/Elections/Electoralframework.htm |date=2012-07-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҡтисады ==
XX быуатта киҫкен иҡтисади төшкөнлөктө кисереп, ҡала тора-бара элекке позицияларына ҡайта. Хәҙер Глазго, [[Эдинбург]] менән берлектә, йәнә төбәк иҡтисадының этәргесе тип иҫәпләнә (был ике ҡаланың [[ЭТП]]-ның суммаһы дөйөм Шотландия күрһәткесенең 67 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://thescotsman.scotsman.com/business.cfm?id=380512007 Scotsman.com − Edinburgh and Glasgow must join forces to enter Europe’s super league]&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 Scottish Executive — Two cities are «twin engines» of economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714145618/http://www.scotland.gov.uk/News/Releases/2004/10/26101843 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;. Ҡала биргән эш урындарының һаны 1993 йылда 309 меңдән 2006 йылда 419 меңгә тиклем артҡан, һәм һуңғы 25 йыл эсендә иң юғары кимәлгә барып еткән&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf Glasgow City Council — Economic Monitor Review June 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007081612/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/8D293567-16B9-4C2C-A4CB-E8D5D0339060/0/June06AbsoluteFinalEdition.pdf |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ Glasgow City Council — Development Strategy — Key Facts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011102721/http://www.glasgow.gov.uk/en/Business/City+Plan/Foreword/Key+Facts/ |date=2007-10-11 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың иҡтисади үҫеш темпы йыл һайын 4,4 % тәшкил итә, был Ьөйөк Британияла икенсе күрһәткес ([[Лондон]]дан һуң) — тик 2005 йылда ғына 17 меңдән ашыу яңы эш урындары булдырылған, ә Глазго иҡтисадына шәхси инвестициялар индереү 2006 йылда 4,2 миллиард фунт стерлингҡа барып еткән&lt;ref name=&quot;flourish&quot;&gt;[http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html Scotland.org − Let Glasgow Flourish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513060215/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/business/glasgow-flourish.html |date=2008-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш эшһеҙлек кимәленең етеҙ кәмеүе билдәләнгән (һуңғы 9 йыл эсендә 45 %-ҡа)&lt;ref name=&quot;scot&quot;&gt;[http://news.scotsman.com/scotland.cfm?id=233922005 Scotsman.com − Edinburgh UK’s second most prosperous city]&lt;/ref&gt;. Ҡала [[ЭТП]]-ы 2006 йылда 12,8 миллиард фунтов стерлингы тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf Scottish Enterprise — Glasgow Annual report 2005/06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306212844/http://www.scottish-enterprise.com/publications/glasgow_annual_report_2005_06.pdf |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;, шул уҡ ваҡытта халыҡтың йән башына ТЭП күрһәткесе (£21 905) буйынса [[Европа]] ҡалалары араһында Глазго 11-се урынды биләй&lt;ref name=&quot;scot&quot;/&gt;.

Һуңғы 20 йыл эсендә Глазгола иҡтисадты ҙур диверсикаициялау булды: сәнәғәттең традицион тармаҡтары (караптар яһау һәм ауыр машиналар эшләү) төп урынды хеҙмәтләндереү өлкәһенә (финанс секторының үҫешен, коммуникациялар, һаулыҡ һаҡлау, ваҡ сауҙа итеү һәм башҡаларҙы үҙ эсен ала) биргән&lt;ref&gt;[http://www.scotland.org/about/glasgow-and-surrounding-areas/index.html Scotland.org — Glasgow and Surrounding Areas]&lt;/ref&gt;. Ҡала иҡтисадының мөһим урынын туризм биләй — Бөйөк Британияла популярлыҡ буйынса Глазго өсөнсө ҡала булып тора (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) һәм йыл һайын яҡынса 4 миллион туристарҙы ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/2375339.stm BBC News — Boosts continue from culture win]&lt;/ref&gt;.

Глазгола бер нисә эре компанияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Scottish Power энергетика компанияһы бар.

== Райондары ==
{{Панорама|Eastern_Glasgow_From_Queens_Park.jpg|1350px|Глазго панорамаһы}}
 
=== Үҙәк ===
Клайд йылғаһының төньяҡ ярындағы, көнсығыштан Хай-стрит (ҡаланың иң боронғо урамы), көньяҡта йылға һәм төньяҡ менән көнбайышта М8 магистрале менән сикләнгән ҡала киңлеге Глазгоның үҙәге булып тора. Изге Мунго соборы (Хай-стриттың төньяғында) һәм Глазго-кросс майҙаны (Хай-стриттың көньяғында) араһындағы өлкә ҡаланың тарихи үҙәге булып тора.
[[Файл:Tolbooth Steeple.jpg|200px|left|thumb|Толбут сәғәт башняһы]]
Джордж-сквер Глазгоның йөрәге булып тора, уның бер яҡ ситендә муниципалитет ултырыштары уҙғарыу урыны — Ҡала палаталары урынлашҡан. Төп йәйәүлеләр урамдары — Бьюкенен-стрит (Buchanan Street), Аргайл-стрит (Argyle Street) һәм Сокихолл-стрит (Sauchiehall Street). Ҡаланың үҙәгендә төп иҫтәлекле урындар, театрҙар, музейҙар һәм галереялар ғына түгел, ә бихисап ресторандар, кафелар һәм сауҙа үҙәктәре лә тупланған, был ошо ҡала өлөшөн шопинг һәм күңел асыу өсөн уңайлы урынға әйләндерә&lt;ref&gt;[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow City Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910130341/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN373vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

==== Мерчант-Сити ====
Ҡала үҙәгенең көнсығыш секторында урынлашҡан Мерчант-Ситила (Сауҙа ҡалаһы) XVIII—XIX быуаттарҙа тәмәке, шәкәр һәм башҡа тауарҙар менән сауҙа итеүҙә аҡса эшләгән бай коммерсанттар төпләнгән. Иҡтисади көрсөк осоронда күп биналар төшөнкөлөккә бирелгән, әммә 1980-се йылдарҙа районды тергеҙеү буйынса проект ебәрелә һәм хәҙер реставрацияланған неоклассик йорттарҙы һәм элекке сауҙа складтарын ҡиммәтле магазиндар, ресторандар һәм кафелар биләй. Кварталдың төп биш урамы киҫешкән урын — Глазго-кросс — Мерчант-Ситиҙың үҙәге булып тора, ә майҙан үҙәгендә Толбут сәғәт башняһы урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.glasgowmerchantcity.net/ Glasgow’s Merchant City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170516131257/http://glasgowmerchantcity.net/ |date=2017-05-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scotland.org.uk/guide/Glasgow_Merchant_City Glasgow Merchant City Sightseeing Guide]&lt;/ref&gt;.

==== Эшлекле район ====
[[Файл:Glasgow Squinty Bridge.jpg|200px|thumb|IFSD районында ''Clyde Arc'' күпере]]
Глазго үҙәгенең көнбайыш секторында ҡааның финанс учреждениелары тупланған квартал урынлашҡан. Бөйөк Британияның иң ҙур эшлекле үҙәктәрене береһе булараҡ (Лондон һәм Эдинбургтан һуң) рәсми рәүештә Халыҡ-ара финанс операциялары районы (IFSD) исемен йөрөтә, әммә уны ғәҙәттә «квадрат километры» йәки «Клайд Уолл-стриты» тип атайҙар&lt;ref name=&quot;flourish&quot;/&gt;. Кварталды үҫтереү буйынса проекттың бюджеты 2001 йылда старт ала&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3282643.stm Glasgow launches «square kilometre»] BBC News&lt;/ref&gt;. Квартал сиктәрендә төрлө финанс төркөмдәренең вәкилектәре урынлашҡан (шул иҫәптән Бөйөк Британия территорияһындағы ун алдынғы страховкалау компанияларынан һигеҙенең штаб-фатирҙары урынлашҡан): Abbey, Aviva, Barclays, Direct Line, HBOS, JP Morgan, Lloyds TSB, Morgan Stanley, National Australia Group, Royal Bank of Scotland һәм башҡалар. 2005 йылда IFSD Бөйөк Британияла регенерация буйынса иң уңышлы коммерция проекты тип таныла&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ Glasgow City Council − International financial services district] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709005126/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Environment/Rivers/RiverClyde/Projects/Broomielaw/IFSD/ |date=2009-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ifsdglasgow.co.uk/ IFSD Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070904071228/http://www.ifsdglasgow.co.uk/ |date=2007-09-04 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:North Byres Road.jpg|200px|thumb|Байрс-роуд]]

=== Вест-Энд ===
Был ҡаланың иң шаулы һәм космополитик өлөшө, бында модалы кафелар, барҙар, ҡиммәтле магазиндар, клубтар, ресторандар һәм ҡунаҡханалар тупланған&lt;ref&gt;[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 West End by Annie Good] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071014054718/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=3716 |date=2007-10-14 }}&lt;/ref&gt;. Төп урамы — Байрс-роуд. Вест-Энд сиктәрендә Глазго университеты (уның төп иҫтәекле урыны), Келвингроув паркы, BBC Scotland телекомпанияһының штаб-фатиры, Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәге, Келвин-холл спорт аренаһы һәм бер нисә музейҙар — Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, Хантерҙың художестволы галереяһы&lt;ref&gt;[http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.htm Glasgow Architecture — Museum of Transport Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412104556/http://www.glasgowarchitecture.co.uk/museum_of_transport_glasgow.php |date=2011-04-12 }}&lt;/ref&gt;. Вест-Эндта ҡала студенттарының күбеһе йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ Glasgow — Guide to The West End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100116/http://www.glasgowwestend.co.uk/about/ |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;. Йыл һайын июндә уның территорияһы Глазгоның иң ҙур фестивален — West End фестивален уҙғарыу урынына әүрелә&lt;ref name=&quot;westend&quot;/&gt;.

=== Ист-Энд ===
[[Файл:Wfm glasgow necropolis.jpg|200px|thumb|Глазго некрополе]]
Трон-стилл сәғәт башняһы һәм Изге Мунго соборы — Ист-Эндтың — ҡаланың иң боронғо өлөшөнөң төп ориентирҙары булып тора&lt;ref&gt;[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703071824/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN374vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-07-03 }}&lt;/ref&gt;. Собор янындағы убала ҡала зыяраты урынлашҡан, ул 1831 йылдан күренекле ҡала кешеләренең ерләнеү урыны булып тора. Зыяраттың үҙәгендә шотланд дини реформаторы Джон Нокс һәйкәле урынлашҡан, ә ҡайһы бер ҡәбер өҫтөндәге ҡоролмалар билдәле архитекторҙар Чарльз Ренни Макинтош һәм Александр Томсон проекттары буйынса эшләнгән. Ист-Эндтың башҡа иҫтәлекле урындары — Прованд поместьеһы, Баррас баҙары, ''The Barrowlands'' дансингы, иң элекке Глазго-Грин ҡала паркы (бында XII быуаттан алып йыл һайын йәрминкә уҙғарыла) һәм Селтик-парк футбол стадионы&lt;ref&gt;[http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html Ian R. Mitchell — Walking in Glasgow’s East End] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100109/http://www.glasgowwestend.co.uk/out/outdoors/brigtoncross.html |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡаланың көньяғы ===
Торлаҡ кварталдарынан тыш, ҡаланың көньяғында бер нисә ҙур [[гольф]]-клубтары, Хэмпден Парк футбол стадиондары һәм эре парктар (шул иҫәптән Куинз-парк, Беллахьюстон-парк һәм Поллок-парк) урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html Visitscotland.com − Glasgow South Side] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070910201029/http://guide.visitscotland.com/vs/guide/5,en,SCH1/objectId,RGN375vs,curr,GBP,season,at1,selectedEntry,home/home.html |date=2007-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡаланың төньяғы ===
Ҡала халҡының иң ярлы ҡатламдары йәшәгән Глазгоның төньяҡ кварталдары — социаль нисбәттә Шотландияның иң проблемалы урыны булып тора. Статистика буйынса, бында иң күп һанда тулы булмаған ғаиләләр тупланған, ҡала буйынса иң юғары эшһеҙлек һәм үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙар кимәле&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf Glasgow City Council — Helping hands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229060538/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/FADF1CAA-7712-4ED0-A31F-CA32494E6A75/0/GCC_p1213.pdf |date=2008-02-29 }}&lt;/ref&gt;. Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәлә критик ситуация барлыҡҡа килгән — наркотиктарҙы дозанан артыҡ ҡулланыуҙан үлемдәр төньяҡ Глазгола Шотландия буйынса уртаса күрһәткестән биш тапҡыр юғарыраҡ. Яман шеш һәм йөрөк ауырыуҙарынан үлем осраҡтары шулай уҡ юғары&lt;ref&gt;[http://library.nhsgg.org.uk/mediaAssets/CHP%20North%20Glasgow/North%20Glasgow%20CHCP%20Newsletter%20August%202006.doc&amp;ei=NZrGRu_uDZSkwgG7iLyGAQ&amp;usg=AFQjCNF12J__K6LwtkDbMsCJ34zTeiDt5Q&amp;sig2=96zcZP3KgV5JkbVZEU5o8g North Glasgow CHCP newsletter]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта властар тарафынан төньяҡ Глаголағы хәлде яҡшыртыу өсөн бер нисә программа ҡабул ителгән. Төп маҡсаттары — яңы эш урындарын булдырыу, тормош кимәлен күтәреү, урындағы эшҡыуарҙарға ярҙам күрһәтеү һәм башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf Glasgownorth.org — Strategic Plan 2003—2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007215208/http://www.glasgownorth.org/PDFs/Strategic%20Plan%202003-2008.pdf |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Архитектура ==
Изге Мунго кафедраль соборынан тыш, Глазгоның урта быуат архитектураһы һаҡланмаған тиерлек. Элек ҡаланы уратҡан бихисап сиркәү биналарынан хәҙер тик XV быуатҡа ҡараған Прованд поместьеһы һаҡланып ҡалған. [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә хәҙерге Глазгола XIX быуаттан иртәрәк төҙөлгән биналарҙы бик һирәк осратырға мөмкин. Улар араһынан иң билдәлеләре — 1529 йылдан алып һаҡланған Трон-театрҙың сәғәт башняһы, Толбут башняһы һәм архитектор Роберт Адам тарафынан 1791-1794 йылдарҙа төҙөлгән Сауҙа йорто (Трейдс-холл)&lt;ref&gt;[http://www.scotland-guide.co.uk/ALL_AREAS_IN_SCOTLAND/Glasgow/City/Architecture/Architecture_Articles.htm Scotland Guide — Architecture of Glasgow]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ca D'Oro Building 2.jpg|200px|thumb|Ca’d’Oro бинаһы]]
Ҡаланың архитектура мираҫының ҙур өлөшө XIX быуатҡа һәм XX быуат башына ҡарай, был осорҙа Глазго ''Империяның икенсе ҡалаһы'' тип иҫәпләнгән. Был осорҙағы йорттар төрлө стилдә төҙөлгән. Венеция стилендә Глазгоның ҡала палаталары (1888), Гарднерҙарҙың элекке складтары (1856), Темплтондың балаҫ фабрикаһы (1892),  Ca’d’Oro бинаһы (1872) төҙөлгән. Неоклассик стилдә Каледония сиркәүе (1857) һәм Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (был бина ҡасандыр тәмәке магнаты Уильям Каннингемдеке булған һәм 1778 йылда төҙөлгән, әммә XIX быуатта ул үҙгәртеп ҡорола) төҙөлгән. Неоготик стиленең һыҙаттары Изге Мария (1873), Изге Эндрю (1817) һәм Изге Лука (1877) кафедраль соборҙарының тышҡы йөҙөндә күренә&lt;ref&gt;[http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm Rampantscotland.com — Glasgow Photo Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817041814/http://www.rampantscotland.com/glasgow/glasgow_index.htm |date=2007-08-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.scotcities.com/warehouses.htm Victorian Architecture − Glasgow Guide to Commercial Buildings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217175135/http://www.scotcities.com/warehouses.htm |date=2009-02-17 }}&lt;/ref&gt;.

Глазгола иң мөһим хәҙерге заман архитектура проектарына Король концерт залы бинаһын (1990), Глазго фән үҙәге бинаһын (2001), Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәк комплексын (1983 йылдан 2007 йылға тиклем), ''Buchanan Galleries'' (1999) һәм ''St Enoch Centre'' (1989) сауҙа үҙәктәрен индерер кәрәк.

Ҡала йөҙөнөң формалашыуына иң ҙур йоғонто яһаған архитекторҙар:
[[Файл:Mackintosh, House for an Art Lover, competition entry.jpg|200px|thumb|Чарльз Ренни Макинтош. Сәнғәт һөйөүселәр йортоноң эскизы]]
* [[Томсон Александр (архитектор)|Александр Томсон]] — неоклассик стилдә унлаған йортҡа проект төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm Buildings of Greek Thomson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821234823/http://www.greekthomson.com/Thomson%20Buildings.htm |date=2010-08-21 }}&lt;/ref&gt;.

=== Күперҙәр ===
Глазгоны икегә бүлгән йылға аша төрлө типтағы (аҫылмалы, вант, аркалы һәм башҡа) ике тиҫтә күперҙәр ҡала күренешенә өҫтәмә матурлыҡ бирә. Улар араһында йәйәүлеләр өсөн дә, автомобиль һәм тимер юл күперҙәре бар. Һаҡланғандарҙан иң боронғоһо — Саус-Портленд-стрит күпере, изге Эндрю күпере һәм Виктория-бридж — XIX быуаттың уртаһында төҙөлгәндәр&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ Glasgow City Council — Clyde Bridges] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070919204347/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/HeritageTrails/ClydeBridges/ |date=2007-09-19 }}&lt;/ref&gt;. Иң һоҡландырғыстарының береһе — ''Clyde Arc'' арка күпере (2006 йылда төҙөлгән), йылғаны мөйөш яһап үткәнгә урындағы халыҡ уны «Кәкре күпер» ({{lang-en|Squinty Bridge}}) тип йөрөтә&lt;ref&gt;[http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html Overview of Clyde Arc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070815123034/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/features/featurefirst16836.html |date=2007-08-15 }}&lt;/ref&gt;.

=== Парктар ===
Ҡала биләмәләрендә урынлашҡан 70 парктар араһынан артабанғыларҙы билдәләп үтергә кәрәк&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ Glasgow City Council — Parks &amp; Gardens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120005657/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/Parks_Outdoors/Parks_gardens/ |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;:
* ''Келвингроув паркы ''— викториан стилендәге парктың классик образдарының береһе — 1852 йылда Джозеф Пакстон проекты буйынса һалынған һәм шунан алып ҡала халҡының иң популяр ял итеү урыны булып тора. Уның территорияһында Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы, [[теннис]] корттары, [[крокет]] һәм үләндә боулинг уйындары өсөн майҙансыҡтар, балалар уйын майҙансыҡтары урынлашҡан.
* ''Куинз-парк'' — королева [[Мария Стюарт]] хөрмәтенә аталған һәм 1857 йылда асылған (проекттың авторы йәнә Джозеф Пакстон була). Келвингроув һымаҡ, Куинз-паркы ял итеү өсөн төрлө мөмкинлектәр тәҡдим итә (уның биләмәләрендә спорт майҙансыҡтары, кафе һәм барҙар, пикник өсөн майҙансыҡтар һәм башҡалар бар).
* ''Глазго-Грин'' — Глазгоның иң боронғо ҡала паркы, уның инеше XV быуат уртаһынан башлана, был ваҡытта епископ Тёрнбулл сиркәү ерҙәренең бер өлөшөн — Глазго-Гринды йәмғиәт ҡулланылышына тапшыра — хәҙерге заманда ул төрлө мәҙәни саралар (волынкала уйнаусыларҙың халыҡ-ара фестиваленән алып йыл һайын үткәрелгән фейерверктар байрамына тиклем) уҙғарыу өсөн яратҡан урын булып тора. Парк ситкәрендә Халыҡ һарайы, Темплтондың балаҫ фабрикаһы һәм футбол үҙәге урынлашҡан.
* ''Глазгоның ботаника баҡсалары'' 400 меңгә тиклем кешеләрҙе ҡабул итә, улар 1817 йылда асыла һәм тропик орхидея, бегония һәм ағас рәүешле көкөртмәле коллекциялары менән танылған. Баҡсаларҙың төп иҫтәлекле урыны — Киббл һарайы, эсендә мәрмәр скульптуралы XIX быуатта төҙөлгән нәфис быяла оранжерея.
[[Файл:Inside of Kibble Palace 2.jpg|200px|thumb|Киббл һарайының эсендә]]

== Мәҙәниәт ==
1990 йылда Европаның Мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителгән ҡаланың мәҙәни тормошо күп төрлө&lt;ref&gt;[http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf 20 Years Cultural Capitals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070822102418/http://www.eccm-cultural-capitals.org/documents/20_Years_Cultural_Capitals_EN.pdf |date=2007-08-22 }}&lt;/ref&gt;. Глазгола сәнғәткә бәйле булған милли ойошмаларҙың күбеһе, шул иҫәптән Шотландия операһы, Шотландия балеты, Шотландияның милли театры, Шотландия король милли оркестры, Хәрби-һауа көстәренең Шотландия симфоник оркестры һәм Шотландияның милли йәштәр театры урынлашҡан. 1999 йылда Глазго шағир-лауреатын раҫлау традицияһы барлыҡҡа килә, 2005 йылдан был маҡтаулы исемде шағирә Лиз Локхед йөрөтә&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm Glasgow City Council — Glasgow’s new Poet Laureate named] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005043456/http://www.glasgow.gov.uk/en/News/Archives/2005/February/poetlaureate.htm |date=2012-10-05 }}&lt;/ref&gt;.

=== Театрҙар ===
Глазгоның театрҙарында башҡарыу сәнғәтенең барлыҡ спектры күрһәтелгән. Король театрының репертуарын классик пьесаларҙы, опера һәм балет спектаклдәрен сәхнәләштереү тәшкил итә. 1904 йылда нигеҙләнгән һәм үҙ диуарҙарында [[Сара Бернар]]ҙы ҡаршылаған «Павильон» театр-варьетеһы сәхнәһендә мюзиклдар һәм төрлө тамашалар ҡуйыла. Бынан тыш ул Шотландияның берҙән-бер шәхси театры булып тора. XX быуат башында шулай уҡ Кингс-театр асылған, ул Бродвей традицияларын дауам итеүсе вест-энд мюзиклдарын сәхнәләштереүҙә махсуслашҡан. Глазгоның башҡа күренекле майҙансыҡтары араһында Трон-театр, Ситизенс-театр һәм бер нисә бәләкәй театрҙар бар, улар хәҙерге заман һәм эксперименталь драма сәнғәтенә йүнәлтелгән&lt;ref&gt;[http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806123700/http://www.glasgow-guesthouse.net/theater.htm |date=2007-08-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html Glasgow Guide — Glasgow Theatres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070823063623/http://www.glasgowguide.co.uk/places-theatres.html |date=2007-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

=== Музейҙар һәм галереялар ===
[[Файл:KelvingroveArtGalleryFrontElevation.jpg|200px|thumb|Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы]]
Һынлы сәнғәт әҫәрҙәренең һәм башҡа сәнғәт объектарының иң ҙур коллекцияһы ''Келвингроув художестволы галереяһы һәм музейы''нда күрһәтелгән, ул Шотландияның иң күп халыҡ йөрөгән музейҙарҙың береһе булып тора. Уның экспонаттары араһында [[Рембрандт]], [[Рубенс]], [[Тициан]], [[Ван Гог]], [[Клод Моне]], [[Пикассо]], [[Сальвадор Дали]] картиналары бар&lt;ref&gt;[http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&amp;itemid=19 Glasgow Museums — Kelvingrove Art Gallery and Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070817112118/http://www.glasgowmuseums.com/venue/page.cfm?venueid=4&amp;itemid=19 |date=2007-08-17 }}&lt;/ref&gt;. Уларҙан ''Баррел коллекцияһы'' ҡалышмай. 1944 йылда эшҡыуар һәм филантроп Уильям Баррел ҡалаға яҡынса 9 мең экспонат бүләк итә, улар төрлө илдәрҙең һәм дәүерҙәрҙең сәнғәтен күрһәтә — был [[Боронғо Ҡытай]], [[Боронғо Мысыр|Мысыр]], [[Боронғо Греция|Греция]] һәм [[Боронғо Рим|Рим]] оҫталарының эштәре, импрессионистарҙың (шул иҫәптән [[Эдгар Дега|Дега]] һәм [[Сезанн]]дың) картиналары, скульптура, урта быуат һәм мосолман сәнғәте әйберҙәре, ҡорал һәм доспехтар коллекцияһы, гобелендар һәм витраждар&lt;ref&gt;[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 Glasgow Museums − Burrell Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100606041749/http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=1 |date=2010-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Глазгоның башҡа музейҙары һәм галереялары:
* Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (экспонаттары араһында — [[Уорхол]] һәм [[Дэвид Хокни|Хокни]] эштәре)
[[Файл:Glasgow Gallery of Modern Art 2.jpg|200px|thumb|Хәҙерге заман сәнғәте галереяһы (GoMA)&lt;ref&gt;[http://www.glasgowmuseums.com/venue/index.cfm?venueid=3 Glasgow Museums — GoMA]&lt;/ref&gt;]]
* Хантер художестволы галереяһы
* Маклеллан галереялары
* Халыҡ һарайы
* Поллок поместьеһы
* Изге Мунго дини тормош һәм сәнғәт музейы
* Шотландия ауыл тормошо милли музейы
* Шотландия футбол музейы
* Шотландия мәктәп музейы.

=== Клубтар, концерт залдары һәм кинотеатрҙар ===
[[Файл:Wfm barrowland ballroom.jpg|200px|thumb|The Barrowlands дансингы]]
Ҡаланың музыкаль сәхнәһе — Бөйөк Британияла иң зауыҡлыларының береһе. Ҙур майҙансыҡтары араһында, Король концерт залы һәм Шотландия күргәҙмә һәм конференц-үҙәгенән тыш, әһәмиәтлеге буйынса икенсе булған британ рок-майҙансығын — Ист-Эндтағы The Barrowlands дансингын билдәләп үтер кәрәк&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 The Independent — The Ten Best: Rock music venues] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080127104246/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_20050504/ai_n14610095 |date=2008-01-27 }}&lt;/ref&gt;, уның сәхнәһендә күп кенә популяр төркөмдәр (The Cure, The Smiths, Megadeth, Metallica һәм башҡалар) сығыш яһаған. King Tut's Wah Wah Hut клубындағы тере концерттарҙы айырым атап үтер кәрәк, бында 1993 йылда Oasis төркөмө сығыш яһағандан һуң Creation Records компанияһы менән контракт төҙөй&lt;ref&gt;[http://www.kingtuts.co.uk/history.html King Tut’s Wah Wah Hut — History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131102242/http://www.kingtuts.co.uk/history.html |date=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;. Глазгоның төнгө клубтары, илдең башҡа ҙур ҡалаларында кеүек, бик күп төрлө музыкаль жанрҙарға йүнәлгән. Уларҙан иң популяры: The Arches, Blanket, Campus, Cathouse, Cube, Garage, Tiger Tiger, The Tunnel һәм башҡалар&lt;ref&gt;[http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 Scotland with style − Glasgow Music &amp; Club Scene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007124632/http://www.seeglasgow.com/index.asp?pgid=1907 |date=2007-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm Nights out in Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927162859/http://www.glasgow-guesthouse.net/nights_clubs.htm |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Глазго — Belle &amp; Sebastian, Glasvegas, Franz Ferdinand, The Fratellis, Mogwai, Primal Scream,Simple Minds, Texas, Travis, Camera Obscura, Chvrches музыкаль төркөмдәренең тыуған ере.

Глазгола 10-дан артыҡ кинотеатрҙар эшләй, улар араһында 2001 йылда асылған һәм донъяла иң бейек кинотеатр булараҡ Гиннесс рекордтар китабына индерелгән 18 заллы  ''Cineworld'' бар&lt;ref&gt;[http://www.scottishcinemas.org.uk/glasgow/ Scotland’s Cinemas — Glasgow Cinemas]&lt;/ref&gt;.

=== Фестивалдәр ===
[[Файл:West End Festival 12.jpg|200px|thumb|West End фестивалендә барабансыларҙың парады]]
Ҡаланың фестиваль тормошо — Шотландияла иң бай булып тора. Әммә фестиваль айы август булған [[Эдинбург]]тан айырмалы рәүештә, Глазгола фестивалдәр йыл әйләнәһенә уҙғарыла. Уларҙан иң әһәмиәтлеһе — West End фестивале, ул 1996 йылдан башлап июндә үткәрелә. Был йылдың иң ҙур фестиваль ваҡиғаһы булып тора, бында урам театрҙары сығыштары, музыка һәм бейеү саралары, карнавал атлауҙар, парадтар һәм башҡалар инә&lt;ref name=&quot;westend&quot;&gt;[http://www.westendfestival.co.uk/ West End Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060109084021/http://www.westendfestival.co.uk/ |date=2006-01-09 }}&lt;/ref&gt;.

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
Глазгола ҡала һәм төбәк киң мәғлүмәт сараларының офистары урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm Glasgow City Council — City of Media and Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210130120/http://glasgow.gov.uk/en/AboutGlasgow/Touristattractions/ctyofmediaandinformation.htm |date=2009-02-10 }}&lt;/ref&gt;. Айырым атап үткәндә:
* Scottish Television һәм BBC Scotland ([[BBC]] филиалы) телекомпанияларының һәм BBC Radio Scotland радиостанцияһының штаб-фатирҙары;
* Шотландия биләмәләрендә таратылған гәзиттәрҙең — Daily Record, Evening Times, Sunday Mail һәм The Herald офистары;
* Бөйөк Британияның [[The Sun]], [[Daily Mail]], [[The Times]] һәм [[The Sunday Times]] гәзиттәренең төбәк мөхәрририәттәре;
* The Digger, The Glaswegian, The Glasgow East News һәм башҡа ҡала гәзиттәренең мөхәрририәттәре.

=== Китапханалар ===
[[Файл:Mitchell library.jpg|200px|thumb|Митчелл китапханаһы]]
Ҡалала 37 асыҡ китапхана бар. Улар араһында Европаның иң ҙур белешмә китапханаһы — Митчелл китапханаһы (1877 йылда табак магнаты Стивен Митчелл васыяты буйынса нигеҙләнгән), уның фондына 1,3 миллион китап һәм 35 мең карта, шулай уҡ фотографиялар, микрофильмдар һәм гәзит архивтары инә.

== Мәғариф ==
[[Файл:University of Glasgow view.jpg|200px|thumb|Глазго университеты]]
Глазгола 184 башланғыс мәктәп һәм 29 урта мәктәп&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf Glasgow City Council − Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055907/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/BA2D5C69-5E59-49E4-BA72-DCB7BA23C020/0/12education.pdf |date=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;, урыҫ мәктәбе&lt;ref&gt;[http://www.rcshaven.org.uk RCS Haven]&lt;/ref&gt;, һәм шулай уҡ махсус белемгә мохтажлы балалар уҡыған 34 мәктәп бар&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ Glasgow City Council − Education Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101063435/http://www.glasgow.gov.uk/en/YourCouncil/ServiceDepartments/EducationServices/ |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;. Бер нисә мәктәптәрҙә уҡытыу [[гэл теле]]ндә алып барыла&lt;ref&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ Glasgow City Council − Gaelic Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101055225/http://www.glasgow.gov.uk/en/Residents/GoingtoSchool/GaelicEducation/ |date=2012-11-01 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡаланың юғары уҡыу йорттары:
* Глазго университеты — 1451 йылда асылып, нигеҙләнеү датаһы буйынса Шотландияла (Сент-Эндрюс университетынан һуң) икенсе булып тора. Университеттың туғыҙ факультетында 23 меңдән ашыу студент белем ала&lt;ref name=&quot;hesa&quot;&gt;[http://www.hesa.ac.uk/holisdocs/pubinfo/student/institution0506.htm Higher Education Statistics Agency]&lt;/ref&gt;.
* Стратклайд университеты — 1796 йылда нигеҙләнгән, уның биш факультетында 25 меңдән ашыу студент уҡый&lt;ref name=&quot;hesa&quot;/&gt;.
* Каледония университеты — 1875 йылда колледж булараҡ асыла, университет статусын 1993 йылда ала, уның өс факультетында 17 меңдән ашыу студент белем ала&lt;ref name=&quot;hesa&quot;/&gt;.

Университеттарҙан тыш ҡалала бер нисә колледж һәм академия бар — Шотландия музыка һәм драма король академияһы, Сәнғәт мәктәбе, Диңгеҙ колледжы, Коммерция колледжы һәм башҡалар. Студенттарҙың һаны буйынса — 168 мең кеше — Глазго Шотландияла беренсе һәм [[Бөйөк Британия]]ла ([[Лондон]]дан һуң) икенсе урындарҙы биләй&lt;ref&gt;[http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 Scottish Enterprise − Geographic profile] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070527083600/http://www.scottish-enterprise.com/sedotcom_home/about_se/local_enterprise_companies/glasgow/glasgow-geographicprofile.htm?siblingtoggle=1 |date=2007-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Спорт ==
[[Файл:Celtic park 3.jpg|200px|thumb|Селтик-парк стадионы]]

=== Футбол ===
Глазго — Шотландияның иң көслө футбол клубтарының — «[[Селтик]]» һәм «[[Рейнджерс (футбол клубы)|Рейнджерс]]»тең, шулай уҡ «Партик Тисл» һәм «Куинз Парк» командаларының ватаны. Уларҙан тыш Глазгола 6 клуб булған — «Клайд» (хәҙер [[Кимбернолд]]та) һәм йәшәүҙән туҡтаған «Терд Ланарк», «Камбасленг», «Порт Глазго Атлетик», «Коулейрс» һәм «Клайдсдэйл» командалары. Глазгоның өс футбол стадионы — «Селтик парк» (һыйыҙырышлығы — 60832 кеше), «Хэмпден Парк» (52670 кеше) һәм «Айброкс» (51082 кеше) һыйыҙырышлығы буйынса Шотландияның футбол стадиондары араһында тәүге урындарҙы биләйҙәр. Глазго донъяла тәүге халыҡ-ара футбол матчының уҙғарыу урыны булып иҫәпләнә. Был матчта 1872 йылдың 30 ноябрендә Англия һәм Шотландия йыйылма командалары осраша, уйын 0:0 тигеҙ иҫәбе менән тамамлана&lt;ref&gt;[http://www.englandfootballonline.com/Seas1872-00/1872-73/M0001Sco1872.html England Football Online] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа спорт төрҙәре ===
Ҡаланың Glasgow Warriors профессиональ [[регби]] командаһы [[Шотландия]], [[Ирландия]] һәм [[Уэльс]]тың башҡа командалары кеүек Кельт лигаһында сығыш яһай. Шулай уҡ 1997 йылда Glasgow Hawks һәүәҫкәр регби командаһы ойошторола&lt;ref&gt;[http://glasgowhawks.com/?app=cms&amp;page=history Glasgowhawks.com − History of Anniesland Rugby]&lt;/ref&gt;. Ҡаланың беҙән-бер [[баскетбол]] командаһы Scottish Rocks тип атала һәм Британия баскетбол лигаһында сығыш яһай&lt;ref&gt;http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804050708/http://www.scottishrocks.co.uk/content.asp?ContentID=20 |date=2007-08-04 }}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш 1984 йылда Глазгола Glasgow Lions тигән тәүге [[америка футболы]] һәүәҫкәр командаһы барлыҡҡа килә, шулай итеп был спорт төрөнөң Шотландиялағы тамырҙары ошонда башлана&lt;ref&gt;[http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm Glasgow Lions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610041233/http://www.britballnow.co.uk/History/Britball%20Teams/GlasgowLions.htm |date=2008-06-10 }}&lt;/ref&gt;. [[Шинти]] уйыны буйынса ла бер нисә команда бар&lt;ref&gt;[http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm Scottish Sport − Shinty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010105806/http://www.scottishsport.co.uk/othersports/shinty.htm |date=2017-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың төп спорт ареналары (футболдан тыш) — Келвин-холл һәм Скотстундағы стадион, бында 2003 йылда Бадминтон милли академияһы асыла. Шул уҡ 2003 йылда Глазго Европаның спорт баш ҡалаһы тип атала.

=== Содружество уйындары ===
[[Файл:Glasgow2014.jpg|120px|left|thumb|Уйындар үткәреүгә заявканың логотибы]]
2014 йылғы Содружество уйындарын үҙендә ҡабул итеү хоҡуғы 2007 йылдың 9 ноябрендә Глазгоға бирелә (икенсе дәғүәсеһе — [[Нигерия]]ның [[Абуджа]] ҡалаһы була). Шулай итеп Шотландия өсөнсө тапҡыр Содружество уйындарын үткәргән (1970 һәм 1986 йылдарҙа уйындар [[Эдинбург]]та уҙғарыла)&lt;ref&gt;[http://www.commonwealthgames.com/ www.commonwealthgames.com&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723215731/http://www.commonwealthgames.com/ |date=2008-07-23 }}&lt;/ref&gt;. Уйындар программаһына 17 спорт төрө керә: [[бадминтон]], [[бокс]], [[спорт көрәше]], үләндә [[боулинг]], [[велоспорт]], һыу спорты төрҙәре, [[гимнастика]], [[дзюдо]], [[еңел атлетика]], [[өҫтәл теннисы]], [[нетбол]] (ҡатын-ҡыҙҙар араһында), [[регби]] (ир-егеттәр араһында), [[сквош]], [[атыу спорты|атыу]], [[триатлон]], [[ауыр атлетика]], [[үләндә хоккей]]&lt;ref&gt;[http://www.glasgow2014.com/ Home&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141108125222/http://www.glasgow2014.com/ |date=2014-11-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Транспорты ==

=== Автомобиль транспорты ===
[[Файл:Wfm m8 motorway.jpg|200px|thumb|М8 магистрале]]
Глазго Бөйөк Британияның иң эре транспорт төйөндәренең береһе булып тора. Илдең башҡа төбәктәре менән ҡаланы артабанғы юлдар бәйләй&lt;ref&gt;[http://maps.google.com/maps?f=q&amp;hl=ru&amp;geocode=&amp;q=Glasgow+&amp;ie=UTF8&amp;ll=55.86568,-4.257202&amp;spn=0.267012,0.6427&amp;z=11&amp;iwloc=addr&amp;om=1 Карта на Google Maps]&lt;/ref&gt;:
* '''A8/М8''' — төп магистраль, Шотландияны көнбайыш ярынан көнсығыш яр буйына тиклеи киҫеп үтә һәм Глазго менән [[Эдинбург]]ты тоташтыра;
* '''A82''' — [[Дамбартон]] аша [[Лох-Ломонд]]ҡа һәм юғарыраҡ Шотландияның төньяҡ-көнбайышына йүнәлә;
* '''A80/M80''' — төньяҡ-көнсығышҡа [[Стерлинг (ҡала)|Стерлинг]] ҡалаһына ҡәҙәр бара;
* '''A74/M74''' — Глазгоны Шотландияның көньяҡ өлкәләре һәм [[Англия]]ның төньяҡ өлкәләре менән тоташтыра;
* '''A77/M77''' — көньяҡ-көнбайышҡа [[Килмарнок]] аша [[Эр (ҡала)|Эр]] ҡалаһына тиклем бара.
Глазго сиктәрендә юл селтәренең үҫешкән булыуына ҡарамаҫтан, автомобилгә эйә булмаған һәм башлыса йәмәғәт транспорты менән файҙаланған ҡала халҡының өлөшө уртаса Шотландия буйынса күрһәткестән (ғаиләләрҙең 34 %) күпкә юғарыраҡ (ғаиләләрҙең 56 %)&lt;ref name=&quot;trans&quot;/&gt;.

=== Ҡала транспорты ===
[[Файл:First Glasgow bus SF07 FDP.jpg|200px|thumb|Глазго урамдарында автобус]]
Йәмәғәт транспортының координацияһы һәм үҫеше өсөн Strathclyde Partnership for Transport (SPT) дәүләт ойошмаһы яуаплы&lt;ref&gt;[http://www.spt.co.uk Strathclyde Partnership for Transport]&lt;/ref&gt;.

Ҡалала яҡынса 40 автобус компаниялары эшләй, шул уҡ ваҡытта First Group компанияһына пассажирҙар ташыуҙың 70 % тиклеме тура килә&lt;ref name=&quot;trans&quot;/&gt;. XX быуат уртаһына ҡәҙәр Глазго буйлап бихисап ике ҡатлы трамвайҙар йөрөгән&lt;ref&gt;[http://dewi.ca/trains/glasgow/trams.html Glasgow Trams&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt; и троллейбусов&lt;ref&gt;[http://dewi.ca/trains/glasgow/etbs.html Glasgow Trolleybuses&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;, ләкин ҡала халҡы транспорттың башҡа төрҙәренә өҫтөнлөк биргән һайын был селтәргә көсөргәнеш шул тиклем кәмей, хатта уны юҡ итергә тигән ҡарар ҡабул ителә. Глазго урамдары буйлап һуңғы трамвай 1962 йылдың 4 сентябрендә үтә, ә һуңғы троллейбус — 1967 йылдың майында&lt;ref&gt;[http://www.theglasgowstory.com/image.php?inum=TGSA05048 The Glasgow Story − Trolleybuses]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Glasgow Underground.jpg|200px|thumb|Метрополитен станцияһы]]
1990-сы йылдар башында еңел рельслы транспорт линияһын асып ебәрергә маташалар, әммә проект билдәһеҙ сәбәптәр менән властар тарафынан инҡар ителә&lt;ref&gt;[http://lrta.info/Facts/facts111.html Light Rail Transit Association] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720111051/http://lrta.info/Facts/facts111.html |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;.

Глазго метрополитены линияһы — нигеҙләү датаһы буйынса донъяла өсөнсө ([[Лондон метрополитены|Лондон]] һәм [[Будапешт]] метрополитендарынан һуң) — 1896 йылда асыла һәм 15 станциялы әйләнәнән тора. 1970-се йылдар аҙағында линия тулыһынса модернизациялана. Глазго метрополитенының пассажирҙар йөрөшө йылына 13 миллиондан ашыу пассажир тәшкил итә. Рәсми булмаған ҡушаматы — ''The Clockwork Orange'' («Заводной әфлисун»)&lt;ref&gt;[http://www.spt.co.uk/subway/facts.html SPT Subway − Facts and figures] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071229231523/http://www.spt.co.uk/subway/facts.html |date=2007-12-29 }}&lt;/ref&gt;.

=== Тимер юл транспорты ===
[[Файл:AM Glasgow Central.JPG|200px|left|thumb|Глазго-сентрал вокзалы]]
Глазго тимер юлдары Transport Scotland милли транспорт агентлығы ҡарамағында тора. Төп станциялары — Глазго-сентрал (көньяҡ йүнәлеш) һәм Куин-стрит (төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлештәр) вокзалдары&lt;ref name=&quot;trans&quot;/&gt;. Глазго-сентрал (1999 һәм 2005 йылдарҙағы милли тимер юл бүләктәренә лайыҡ булыусы)&lt;ref&gt;[http://www.scotland.com/train-stations/glasgow-central/ Scotland.com — Glasgow Central]&lt;/ref&gt; Шотландияның иң йәнле вокзалы булып тора, бында йыл һайын 29 миллиондан ашыу кеше хеҙмәтләндерелә&lt;ref name=&quot;orr&quot;&gt;[http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls Office of Rail Regulation — Station usage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130122100934/http://www.rail-reg.gov.uk/upload/xls/station_usage_2005-06.xls |date=2013-01-22 }}&lt;/ref&gt;. Куин-стрит вокзалы ташыу күләме буйынса күпкә ҡалыша, бында йылына яҡынса 4 миллион кеше хеҙмәтләндерелә&lt;ref name=&quot;orr&quot;/&gt;.

=== Һыу транспорты ===
Элегерәк Глазгола бер нисә паром үткәүелдәре эшләй, ләкин күперҙәр һәм Клайд йылғаһы аҫтынан һалынған тоннель уларҙы тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлап сығарҙы. Тик бер генә паром үткәүеле — ''Renfrew-Yoker ferry'' һаҡланған, ул Шотландияла иң боронғо булып тора һәм Глазгоны йылғаның ҡаршы ярында урынлашҡан Ренфру ҡалаһы менән тоташтыра. Клайд буйлап йылға трамвайҙары (2001 йылдан йылға трамвайҙары йөрөй башлағандан алып был хеҙмәт менән 200 меңдән ашыу кеше файҙаланған)&lt;ref name=&quot;trans&quot;&gt;[http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf Glasgow City Council — Transport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120415055625/http://www.glasgow.gov.uk/NR/rdonlyres/6617BB58-CDC9-457D-B9B4-2C7C63BF0769/0/transport.pdf |date=2012-04-15 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ ''Waverley'' экскурсия пароходы йөрөй. ''Waverley'' — ҡулланышта булған донъяла иң һуңғы диңгеҙгиҙәр тәгәрмәсле пароход&lt;ref&gt;[http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm Waverley Excursions] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817181830/http://www.waverleyexcursions.co.uk/waverley.htm |date=2009-08-17 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың июнендә 
гидросамолёттар хеҙмәте ебәрелә, ул Глазгоны Аргайл-энд-Бьют округы менән тоташтыра&lt;ref&gt;[http://www.visitbritain.com/corporate/presscentre/presscentrebritain/britaincalling/June2007/Attractions/seaplane.aspx Visit Britain — New seaplane service from Glasgow]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Һауа транспорты ===
[[Файл:Glasgow International Airport Terminal.jpg|200px|thumb|Глазго халыҡ-ара аэропорты]]
Глазгоны 2 халыҡ-ара аэропорт хеҙмәтләндерә:
* Глазго халыҡ-ара аэропорты (GLA) — ҡаланан көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Шотландияның иң ҙур халыҡ-ара аэропорты булып тора, бында 80-дән ашыу йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерелә. Пассажирҙар ташыу күләме айына миллиондан ашыу кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ Glasgowairport.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624081657/http://www.glasgowairport.com/portal/site/default/menuitem.2143fc0a55bfc8f73bcdea10c02865a0/ |date=2007-06-24 }}&lt;/ref&gt; һәм өҙлөкһөҙ арта бара&lt;ref&gt;[http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html SPT — Glasgow Airport Rail Link] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060623000756/http://www.spt.co.uk/garl/garl-background.html |date=2006-06-23 }}&lt;/ref&gt;.
* Прествик аэропорты (PIK) — ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан 46 км алыҫлыҡта [[Прествик]] тирәһендә урынлашҡан. Обслуживает вылеты по 27 йүнәлеш буйынса осоштарҙы хеҙмәтләндерә&lt;ref&gt;[http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp Glasgow Prestwick Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070707164914/http://www.gpia.co.uk/HolidayFlights/default.asp |date=2007-07-07 }}&lt;/ref&gt; һәм авиаташыу күләме буйынса Шотландияла өсөнсө урынды биләй&lt;ref&gt;[http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html Glasgow Guide — Glasgow Prestwick International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070816044002/http://www.glasgowguide.co.uk/info-airports_prestwick.html |date=2007-08-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Туғанлашҡан ҡалалар ==
Глазго артабанғы ҡалалар менән туғанлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |title=Glasgow City Council&amp;nbsp;— Twin Cities&amp;nbsp;— Glasgow City Council |publisher=Glasgow.gov.uk |date=2013-10-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |archivedate=2015-04-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402131641/http://www.glasgow.gov.uk/index.aspx?articleid=2978 |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot; &quot;text-align:left;font-size:100%;&quot;|
|-
! style=&quot;background: #811541; color: #FFFFFF&quot; !  |
! style=&quot;background: #811541; color: #FFFFFF&quot; height=&quot;17&quot; width=&quot;120&quot; | Ил
! style=&quot;background: #810001; color: #FFFFFF&quot; !  |
! style=&quot;background: #810001; color: #FFFFFF&quot; !  width=&quot;100&quot; | Ҡала
! style=&quot;background: #811541; color: #FFFFFF&quot; !  |
! style=&quot;background: #811541; color: #FFFFFF&quot; !  width=&quot;130&quot; | Өлкә
! style=&quot;background: #811541; color: #FFFFFF&quot; !  width=&quot;40&quot; | Дата
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Германия}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Германия]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:DEU Nürnberg COA (klein).svg|25px]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Нюрнберг]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Flag of Bavaria (lozengy).svg|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Бавария]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 1985
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Россия}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Рәсәй]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Coat of Arms of Rostov-on-Don.svg|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Дондағы Ростов]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Flag of Rostov Oblast.svg|border|25px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Ростов өлкәһе]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 1986
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Китай}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[ҠХР]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  |
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Далянь]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  |
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Ляонин]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 1997
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Куба}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Куба]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Escudo de la Habana.svg|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Гавана]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Flag of City of Havana.svg|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Гавана]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 2002
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Италия}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Италия]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Torino stemma (bassa risoluzione).png|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Турин]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Piemonte.svg|25px|]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Пьемонт]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 2003
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Пакистан}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Пакистан]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | 
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Лахор]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | 
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Пенджаб (Пакистан)|Пенджаб]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 2006
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Франция}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Франция]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Blason Marseille.svg|25px]]
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Марсель]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | [[Файл:Provence-Alpes-Côte-d'Azur flag.svg|25px]]
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Прованс — Альп — Лазурный Берег]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 2006
|-
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  | {{Флаг|Государство Палестина}}
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | [[Фәләстин Дәүләте]]
 ! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; !  | 
|! style=&quot;background: #FFFFCF; color: #000000&quot; ! | '''[[Вифлеем]]'''
 ! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; !  |
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | ''[[Вифлеем (провинция)|Вифлеем]]''
|! style=&quot;background: #FFFFEF; color: #000000&quot; ! | 2007
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.theglasgowstory.com/ The Glasgow Story]{{ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20070810161903/http://www.seeglasgow.com/ Glasgow − Scotland with style]{{ref-en}}
* Undiscoveredscotland.co.uk сайтында [http://www.undiscoveredscotland.co.uk/glasgow/glasgow/index.html Глазго]{{ref-en}}
* [https://ru.wikivoyage.org/wiki/Глазго Глазго буйынса сәйәхәтнамә]
* [http://www.glasgowwestend.co.uk Glasgow West End Guide] {{ref-en}}
* [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/townhistory338.html Historical perspective for Glasgow]{{ref-en}}
* [http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html Details of Glasgow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221055242/http://www.geo.ed.ac.uk/scotgaz/towns/towndetails338.html |date=2009-02-21 }}{{ref-en}}
* [http://www.futureglasgow.co.uk/ Future Glasgow]{{ref-en}}
* [http://www.glasgowsculpture.com/ Glasgow Sculpture] {{ref-en}}
* [http://www.glasgowarchitecture.co.uk/ Glasgow Architecture]{{ref-en}}
* [http://www.glasgowmuseums.com/ Glasgow Museums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504130647/http://www.glasgowmuseums.com/ |date=2017-05-04 }}{{ref-en}}
* [http://www.hiddenglasgow.com/ Hidden Glasgow]{{ref-en}}
* [http://www.glasgowguide.co.uk/ Glasgow Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809180157/http://www.glasgowguide.co.uk/ |date=2007-08-09 }}{{ref-en}}
* http://www.inglasgow.com/ {{ref-en}}
* http://www.myglasgow.org/ {{ref-en}}
* [http://gdl.cdlr.strath.ac.uk/ Glasgow Digital Library]{{ref-en}}
* [http://www.mitchelllibrary.org/virtualmitchell/index.php Глазгоның тарихи фотографиялары]
* Flickr.com сайтында [http://www.flickr.com/search/?q=Glasgow&amp;w=all Глазгоның фотографиялары]

{{Муниципальные образования Великобритании со статусом сити}}

[[Категория:Глазго| ]]</text>
      <sha1>8bmmfi7fnikxk0oaffgrjdid7n3nkq2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Игенселек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140676</id>
    <revision>
      <id>1299694</id>
      <parentid>833208</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9513" sha1="1ayjmxvttsrnar8hwe9h0vk4bq79a9a" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Fendt Tractor Ripping up Kulin.jpg|250px|thumb|right|Ямғырҙан һуң культивация]]

'''Игенселек''' — [[ауыл хужалығы]]ның төп тармаҡтарының береһе, ауыл хужалығы культураларын үҫтереүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ [[агрономия]] фәненең бер бүлеге.

== Игенселектең килеп сығыуы ==

{| class=&quot;standard&quot;
|-
!align=&quot;center&quot;|Дата, тыс. л. до н. э.
!align=&quot;center&quot;|Европа
!align=&quot;center&quot;|Төньяҡ-Көнсығыш Африка
!align=&quot;center&quot;|[[Месопотамия]] һәм Левант
!align=&quot;center&quot;|Көньяҡ-Көнсығыш Азия
|-
|9||||||Керамикағаса неолит Б, хәҙерге Төркиә ерҙәрендә (Невалы-Чори, б.э. т.9250 ) — [[бойҙай]]&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/news/430190 Пшеница не сразу окультурилась] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018180707/http://elementy.ru/news/430190 |date=2011-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;K. Tanno, G. Willcox, How Fast Was Wild Wheat Domesticated? Science. 31/03/2006&lt;/ref&gt;||
|-
|8||||||Керамикағаса неолит А]] (Левант, Төньяҡ Месопотамия) — бойҙай, арпа, ҡуҙаҡлылар&lt;ref&gt;[http://www.hist.msu.ru/Calendar/1999/Apr/lomonos99/Bondaren.htm Е. С. Бондаренко. Поселения неолитического периода на Ближнем Востоке. Восточное Средиземноморье IX—VI тыс.до н. э.]&lt;/ref&gt;||
|-
|7||Неа-Никомедия (Төньяҡ Греция, Македония;б.э.т. 6230±150 )&lt;ref&gt;Блаватская Т. В., Ахейская Греция во втором тысячелетии до н. э., М., 1966.&lt;/ref&gt; — земледелие; ||||Хассуна культураһы (Төньяҡ Месопотамия) — игенселек: бойҙай, борай, арпа&lt;ref&gt;Николай Яковлевич Мерперт, Рауф Магомедович Мунчаев., Раннеземледельческие поселения Северной Месопотамии, «Советская археология», 1971, № 3.&lt;/ref&gt;; Джармо культураһы (Ирак Курдистаны) — игенселек: бойҙай,  арпа&lt;ref&gt;Массон В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М. — Л., 1964; Braidwood R.J., Howe В., Prehistoric investigations in Iraqi Kurdistan. [The Oriental Institute of the University of Chicago], Studies in ancient oriental civilization, № 31, Chi., [1960].&lt;/ref&gt;.||
|-
|6||Буг-Днестр культураһы — игенселек: бойҙай, тары, арпа&lt;ref&gt;Маркович В. И., Буго-Днестровская культура на территории Молдавии, Киш., 1974.&lt;/ref&gt;; Караново культураһы (көньяҡ [[Болгария]]) — игенселек&lt;ref&gt;.Миков В., Культура неолита, энеолита и бронзы в Болгарии, «Советская археология», 1958, № 1; Georgiev G.J., Kulturgruppen der Jungstein-und der Kupferzeit in der Ebene von Thrazien (Sudbulgarien), в кн.: L’Europe a la fin de l’age de la pierre, Praha, 1961.&lt;/ref&gt;; Кёрёш культураһы (Венгрия, Кёрёш йылғаһы буйы) — игенселек&lt;ref&gt;Kutzian J., The Koros culture, t. 1—2, Dissertationes Pannonicae…, ser. 2, № 23, [Bdpst], 1944—47; Milojcic V., Koros — Starcevo — Vinca, в кн.: Reinecke — Festschrift…, Mainz, 1950.&lt;/ref&gt;. ||Тасий культураһы (Төньяҡ-көнсығыш Африка, Урта [[Мысыр]]) — игенселек: бойҙай, арпа&lt;ref&gt;Чайлд Г., Древнейший Восток в свете новых раскопок, пер. с англ., М., 1956; Brunton С., Mostageddaand the Tasian culture, L,, 1937; Baumgartel Е.J., The cultures of prehistoric Egypt, L. [а. o.], 1960.&lt;/ref&gt;.||Убейд(Месопотамия) — игенселек&lt;ref&gt;Массон В. М., Средняя Азия и Древний Восток, М. — Л., 1964.&lt;/ref&gt;.||Хэмуду культураһы ( Көнсығыш Ҡытайҙың көньяҡ өлөшө,  Янцзы йылғаһының түбәнге ағымы&lt;ref&gt;Доклад о первом периоде раскопок поселения Хэмуду // Каогу сюэбао. 1978. № 1. С. 39 — 94.&lt;/ref&gt;) — игенселек: дөгө&lt;ref&gt;У Юйсянь Первобытное искусство культуры хэмуду // Вэньу. 1982. № 7. С. 61 — 69.&lt;/ref&gt;.
|}

== Игенселек төрҙәре ==
Тупраҡ-климат шарттарына ҡарап, игенселек ошо төрҙәргә бүленә:
* '''Мелиорациялы игенселек''' —  ерҙәре мелиорацияланған игенселек
*'''Һуғарыулы игенселек''' — игенселектә ҡулланылған төрлө төр һуғарыуҙар ҡулланыу 
* '''Богар игенселек''' —  ҡоролоҡло райондарҙа иртә яҙҙағы дымды ҡулланыу.
Ер һәм үҫемлек игенселектең төп объекттары булып тора.

== Уңдырышлылыҡ факторҙары ==
[[Файл:Ploughed acre 20041012 2603.jpg|thumb|right|Эшкәртелгән баҫыу]]

[[Тупраҡ]] — ер ҡабығының уңдырышлы өҫкө ҡатламы.
«Уңдырышлылыҡ»  кешене йәки хайуандарҙы туҡландырыу маҡсатында етештерелгән  үҫемлектәрҙең уңышы.'''Уңдырышлы тупраҡ''' тупраҡ сифатының төп күрһәткесе булып тора. Был тупраҡтың үҫемлектең тормош сығанағын тәьмин итеүсе факторҙарҙын һәм экологик функцияһын эсенә ала.

Юғары уңыш алыу өсөн  тупраҡтың төп күрһәткестәре: 
* '''агрофизик''' (тупраҡтың уртаса тығыҙлығы яҡынса 1,1 — 1,2 г/см3, күҙәнәклелеге 50 — 55 %, шуларҙың 25 — 30 % тупраҡтағы һауаға тура килә; &quot;ярмалы&quot;, , макроструктураның һыуға бирешмәүсәнлеге (10,0 — 0,25 мм) 40 %-тан ашыу тәшкил итә );
* '''биологик''' ( гумусҡ 2,5 — 3,5 %-тән кәм түгел; тупраҡтың биоактивлығы  — юғары, фитосанитар торошо - иҡтисади сик кимәлендә;
* '''агрохимик''' (тупраҡтың әселеге 6,0 — 6,5 (нейтралгә яҡын), тупраҡта хәрәкәтсән азот берләшмәләре йөкмәткеһе 30-ҙан 50-гә тиклем , 150-250 фосфор, калий 200-300 мг/кг, микроэлементтар миҡдары: Cu — 0,8 — 1,2; Mo — 0,2 — 0,4; B — 0,5 — 0,6; Zn — 5,0 — 7,0 мг/кг).

== Игенселек системаһы ==

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S79542, Markee, Traktor bei Feldarbeit.jpg|thumb|Германияла иген культураларын сабыу, 1948 йыл]]
'''Игенселек системаһы''' —  ерҙәрҙе һөҙөмтәле файҙаланыу, тупраҡтың уңдырышлылығын арттырыу һәм  һаҡлау, ауыл хужалығы культураларынан юғары һәм тотороҡло уңыш алыу маҡсатында үҙ-ара бәйле агротехник- мелиорация саралары комплексы. 

Игенселек системаһының төп төрҙәре:
* '''Игенселектең адаптив-ландшафт системаһы'''  
* '''Парға һөрөп сәсеү системаһы''' 
* '''Һөрөп сәсеү системаһы'''
* '''Үлән сәсеү системаһы'''
* '''Орлоҡто алмаштырыу системаһы''' 
* '''Тупраҡты һаҡлау системаһы''' 

== Тупраҡты эшкәртеү системалары==
* кәҫен әйләндереп һөрөү
* кәҫте әйләндермәй һөрөү
* минималь
* махсус
* гравитациялы
* эшкәртмәй сәсеү


== Иҫкәрмәләр==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Вадим Михайлович Массон'' Возникновение и развитие земледелия / АН СССР. ИА. — М.: Наука, 1967—232 с.: ил, карт. — Библиогр.: с. 228—231. (Совместно с А. В. Кирьяновым, И. Т. Кругликовой).

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131213115616/http://sic-transit.ru/blog/kratkoe_obozrenie_istorii_zemledelija_basnoslovnye_vremena/2013-12-06-63 Краткое обозрение истории земледелия. Баснословные времена]


[[Категория:Игенселек ]]
[[Категория:Ауыл хужалығы]]</text>
      <sha1>1ayjmxvttsrnar8hwe9h0vk4bq79a9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Журавлёв Даниил Арсентьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142525</id>
    <revision>
      <id>1299681</id>
      <parentid>1202638</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:11:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7617" sha1="dpadzemr2ry280kfpywwpfiff0xzb7w" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Журавлев Даниил Арсентьевич''' ([[25 декабрь]] [[1900 йыл]] — [[16 сентябрь]] [[1974 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәре, артиллерия генерал-полковнигы (1944), КПСС ағзаһы.

== Биографияһы ==
Даниил Арсентьевич Журавлев [[1900 йыл]]дың 25 декабрендә [[Ырымбур губернаһы]] Баймаҡ заводы ауылында шахтер ғаиләһендә тыуған. [[1918 йыл]]дан [[Ҡыҙыл Армия]] сафында, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышында]] ҡатнаша. 1919—1922 йылдарҙа [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш]] һәм Төркөстан фронттарында хеҙмәт итә. 1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.

[[1922 йыл]]да Хәрби сәйәси курс, 1928 йылда — С. С. Каменев исемендәге Сумы артиллерия мәктәбен тамамлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға тиклем [[Рязань]] артиллерия училищеһы начальнигы вазифаһын биләй. [[1941 йыл]]дың майынан 1-се Һауа һөжүменән һаҡланыу (ПВО) корпусы командиры итеп тәғәйенләнә, бер үк ваҡытта Мәскәү Һауа һөжүменән һаҡланыу пункты начальнигы, [[1942 йыл]]дың апреленән [[Мәскәү]] Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.

Һуғыш барышында Көнбайыш Һауа һөжүменән һаҡланыу фронты командиры.

1946 йылдан Көнбайыш һәм Төньяҡ‑Көнбайыш округтарының Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командиры, СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәре командующийы урынбаҫары, радио-техник элемтә ғәскәрҙәре һәм СССР Һауа һөжүменән һаҡланыу ғәскәрҙәренең элемтә хеҙмәте начальнигы.

1950 йылда К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия ҡарамағындағы Юғары командалыҡ составы белемен камиллаштырыу курсын тамамлай&lt;ref&gt;[http://xn--p1acf.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/prosmotr/2-statya/9463-zhuravljov-daniil-arsentevich РУССА — ЖУРАВЛЁВ Даниил Арсентьевич] {{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;

[[1954 йыл]]да запасҡа китә. Мәскәүҙең почетлы гражданы була. [[1974 йыл]]дың 16 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.

[http://militera.lib.ru/memo/russian/zhuravlev_da/index.html «Огневой щит Москвы»] китабы авторы.

Ғаиләһе: ҡатыны, ҡыҙы — АҠШ-та Совет илселеге хеҙмәткәре, улы фронтта һәләк була.

== Саҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* [[Ленин ордены]]
* Биш [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* Ике I дәрәжә Кутузов ордены (28.01.1943, 17.11.1945)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]
* миҙалдар

== Д. А. Журавлев мемуарҙары ==
* {{Китап|автор=Журавлёв Д. А.|заглавие=Огневой щит Москвы|ответственный=Литературная запись Смотрицкиого Евгения Александровича|место=М.|издательство=Воениздат|год=1972|страниц=232, [20]|серия=Военные мемуары|тираж=100000}} (пер.)
* {{Китап|автор=Журавлёв Д. А.|заглавие=Огневой щит Москвы|ответственный=Литературная запись Е. А. Смотрицкого|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Воениздат|год=1988|страниц=240, [20]|серия=Военные мемуары|isbn=5-203-00054-9|тираж=65000}} (пер.)

== Хәтер ==
[[Баймаҡ]] ҡалаһында урам Журавлев Даниил Арсентьевич исеме менән аталған. Мәскәүҙә — Журавлев майҙаны бар.

== Сығанаҡтар ==
* Огневой щит Москвы. М&lt;span id=&quot;cxmwQA&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;, 1988.
* [https://web.archive.org/web/20031024103247/http://velikvoy.narod.ru/lichnost/8lichn/zhuravlev.htm Статья о полководце на сайте velikvoy.narod.ru]
* http://www.agidel.ru:16080/?param1=9657&amp;tab=6 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610195830/http://www.agidel.ru:16080/?param1=9657&amp;tab=6 |date=2015-06-10 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|82558}}{{V|23|12|2022}}  	
* [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945] : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1985. — С. 273. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;500 000 экз.&lt;/span&gt;


[[Категория:1-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияға XX йыл» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Шәхестәр:Баймаҡ]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:25 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1900 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Ырымбур губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1974 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Башҡортостан генералдары]]</text>
      <sha1>dpadzemr2ry280kfpywwpfiff0xzb7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гомер һорауы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144640</id>
    <revision>
      <id>1299646</id>
      <parentid>853587</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5406" sha1="fg4eax65f3cprfuzbshv5z1281pnugk" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гомер һорауы''' —  [[Боронғо Греция]]ла  яҙылған «[[Илиада]]» һәм «[[Одиссея]]» эпик поэмаларының авторлығына һәм  [[Гомер]] шәхесенә ҡараған  мәсьәләләр тупланмаһы.  Был мәсьәләләр  немец ғалимы   Ф. А. Вольфтың  [[1795 йыл]]да сыҡҡан «Гомерға пролегоменалар» («Prolegomena ad Homerum»)&lt;ref&gt;[http://magazines.russ.ru/nlo/2005/73/ro18.html Журнальный зал | НЛО, 2005 N73 | АНДРЕЙ РОССИУС — Еще раз о гомеровском вопросе и о рождении филологического метода]&lt;/ref&gt; тигән китабында айырыуса киҫкен күтәрелә.  Был китаптың донъя күреүе  [[антиклыҡ]] осорон өйрәнеүҙә тәнҡит барлыҡҡа килеүен раҫлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. С. Сергеев]. [http://www.sno.pro1.ru/lib/sergeev_istoriya_drevney_grezii/4.htm История Древней Греции : Историография древней Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424210457/http://www.sno.pro1.ru/lib/sergeev_istoriya_drevney_grezii/4.htm |date=2014-04-24 }}&lt;/ref&gt;.
Вольфҡа тиклем шик белдергән башҡалар ҙа була, улар араһында Джамбаттиста Вико был поэмаларҙы  бер-береһенән кәм тигәндә йөҙ йыл айырыуы һәм уларҙың айырым халыҡ йырҙарынан хасил булыуы тураһында фараз әйтә.

«[[Илиада]]» менән  «[[Одиссея]]»ға хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып үткәрелгән тарихи-географик һәм тел анализы уларҙың яҡынса беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта ижад ителгәнен раҫлай, хәйер, уларҙы беҙҙең эраға тиклем IX йәки к VII быуатҡа ҡаратырға тырышыуҙар ҙа бар. Был әҫәрҙәр, моғайын,  Грецияның ионий ҡәбиләләре йәшәгән  [[Кесе Азия]] яр буйында йә шул тирәләге берәй утрауҙа яҙылғандыр.  

Төрлө ғалимдар төрлө фекер әйтһә лә, берәү ҙә Гомерҙы буш  (йәки йыйылма) исем тип ҡарамай. Һорауҙың асылы шунда: «Илиада» менән «Одиссея»ны бер  шағир яҙғанмы, әллә улар ике авторҙың әҫәреме? Хәҙерге заман компьютер анализы ике текстың да авторы бер кеше булғанын  раҫлаһа ла, һорау асыҡ көйө ҡала.

«Одиссея»ның авторы, йорт-ҡаралтының ентекле һүрәтләнеүенә ҡарап, ҡатын-ҡыҙ булғандыр, тигән версия ла бар  (Самуэль Батлер, Эндрю Долби). Ҡайһы берәүҙәр  Фантасияны (беҙҙең эраға тиклем ~XII быуат) автор тип иҫәпләй, ул  II быуаттан бирле  [[Троя һуғышы]] һәм  Одиссейҙың мажаралары тураһындағы хикәйәттәр авторы булараҡ телгә алына килә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* ''Б. Л. Богаевский.''&amp;#x20;[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомеровский вопрос]&amp;nbsp;//&amp;#x20;Литературная энциклопедия&amp;nbsp;: в 11 т.&amp;nbsp;— [&lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;], 1929—1939.
* ''Обнорский Н. П.''&amp;#x20;&lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Унитарии,%20в%20филологии Унитарии, в филологии]&lt;/span&gt;&amp;#x20;&amp;#x2F;&amp;#x2F;&amp;#x20;[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt;, 1890—1907.
* Гомеровский вопрос&amp;nbsp;//&amp;#x20;Большая советская энциклопедия&amp;nbsp;: &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[в 30 т.]&lt;/span&gt;&amp;nbsp;/ гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt; А. М. Прохоров&lt;/span&gt;.&amp;nbsp;— 3-е изд.&amp;nbsp;— &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;&amp;nbsp;: Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Dimitri Michalopoulos'', Ulisse nell'Oceano Atlantico. La questione omerica riesaminata'', Edizioni Accademiche Italiane, 2018. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-620-2-08420-8&lt;/nowiki&gt;.
[[Категория:Антиклыҡ]]
[[Категория:Гомер]]
[[Категория:Әҫәрҙәрҙең авторлыҡ проблемаһы]]</text>
      <sha1>fg4eax65f3cprfuzbshv5z1281pnugk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләт телдәренең исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144893</id>
    <revision>
      <id>1299666</id>
      <parentid>1295615</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T01:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="127981" sha1="tjziqq2x89yxl9t3gev69gb6ri46jky" xml:space="preserve">== Дөйөм милли телдәр ==
Бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙә һәм биләмәләрҙә дөйөм дәүләт йә федераль кимәлдә ҡулланылыусы телдәр.
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== A ===

; Абхаз теле

* [[Абхазия]]&lt;ref name=&quot;Abkhazia&quot;&gt;[http://www.abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/ Статья 6. Конституция Республики Абхазия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321022823/http://abkhaziagov.org/ru/state/sovereignty/|date=2009-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;partly&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Частично признанное государство]&lt;/ref&gt; ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә)

; [[Әзербайжан теле]]

* [[Әзербайжан]]&lt;ref&gt;[http://www.president.az/azerbaijan/constitution?locale=ru Статья 21. Конституция Азербайджанской Республики]&lt;/ref&gt;
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Дағстан]]&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_dagest/chapter/1/#100 Глава 1, Статья 11 // Конституция Республики Дагестан (2003 г.)]&lt;/ref&gt;

; Аймара теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot;&gt;[http://bolivia.justia.com/nacionales/nueva-constitucion-politica-del-estado/primera-parte/titulo-i/capitulo-primero/#articulo-5 Artículo 5. Constitución Política del Estado]&lt;/ref&gt;
* [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)&lt;ref name=&quot;Peru&quot;&gt;[http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html Artículo 48. Constitución Política del Perú] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070324043856/http://www.tc.gob.pe/legconperu/constitucion.html|date=2007-03-24}}&lt;/ref&gt;

; Албан теле

* [[Албания]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|title=Article 14. Albanian Constitution|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp#|archivedate=2012-06-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618164246/http://www.president.al/english/pub/kushtetuta.asp |date=2012-06-18 }}&lt;/ref&gt;
* [[Косово Республикаһы|Косово]] ([[серб теле]] менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 Article 5. Kosovo Constitution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121073327/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2%2C247|date=2013-11-21}}&lt;/ref&gt;

; Амхар теле

* [[Эфиопия]]&lt;ref&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/et00000_.html Article 5. Ethiopian Constitution]&lt;/ref&gt;

; [[Инглиз теле]]

* [[Бөйөк Британия]] (де-факто)
** [[Ангилья]]
** [[Бермуд утрауҙары]]  
** [[Һинд океанындағы Британия территорияһы]]
** Виргин утрауҙары
** Гернси ([[француз теле]] менән бергә)
** [[Гибралтар]]
** Джерси ([[француз теле]] менән бергә)
** [[Кайман Утрауҙары]]
** [[Монтсеррат]]
** Мэн Утрауҙары (мэн теле менән бергә)
** [[Питкэрн Утрауҙары]] (питкэрн теле менән бергә)
** Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары
** Теркс һәм Кайкос
** [[Фолкленд утрауҙары]]
** [[Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич  утрауҙары]]
* [[Австралия]]
** [[Кокос утрауҙары]]
** [[Норфолк (утрау)]](норфолк теле менән бергә)
** [[Раштыуа Утрауы (Австралия)]]
* [[Антигуа һәм Барбуда]]
* [[Багам утрауҙары]]
* [[Барбадос]]
* [[Белиз]]
* [[Ботсвана]] (тсвана теле менән бергә)
* [[Вануату]] (бислама һәм [[Француз теле|француз]] телдәре менән бергә)
* [[Гайана]]
* [[Гамбия]]
* [[Гана]]
* [[Гренада]]
* [[Доминика]]
* [[Замбия]]
* [[Зимбабве]] (шона һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә)
* [[Һиндостан]] ([[Һинд теле|һинд]] һәм тағы 21 тел менән бергә)
* [[Ирландия]] (ирланд теле менән йәнәш «икенсе рәсми тел»)&lt;ref name=&quot;Ireland&quot;&gt;[http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf Article 8. Constitution of Ireland 1937] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721123405/http://www.constitution.ie/reports/ConstitutionofIreland.pdf|date=2011-07-21}}&lt;/ref&gt;
* [[Камерун]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Канада]] (федераль кимәлдә —  [[француз теле]] менән бергә)
* [[Кения]] ([[суахили теле]] менән бергә)
* [[Кирибати]] (кирибати теле менән бергә)
* [[Лесото]] (сесото теле менән бергә)
* [[Либерия]]
* [[Маврикий]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Малави]] (ньянджа теле менән бергә)
* [[Мальта]] (мальта теле менән бергә)
* [[Маршалл Утрауҙары]] (маршалл теле менән бергә)
* [[Микронезия Федератив  Штаттары]]
* [[Намибия]]
* [[Науру]] (науру теле менән бергә)
* [[Нигерия]]
* [[Яңы Зеландия]] (традиция буйынса дәүләт теле булып тора;  закон менән икенсе тел итеп маори теле раҫланған)
** [[Кук утрауҙары]] (кук теле менән бергә)
** [[Ниуэ]] (ниуэ теле менән бергә)
** [[Токелау]] (токелау теле менән бергә)
* [[Пакистан]] (урду теле менән бергә)
* [[Палау]] (палау теле менән бергә)
* [[Папуа — Яңы Гвинея]] (ток-писин һәм  хири-моту теле менән бергә)
* [[Руанда]] ([[Француз теле|француз]] һәм руанда телдәре менән бергә)
* [[Самоа]] (самоа теле менән бергә)
* [[Эсватини]] (свати теле менән бергә)
* [[Сейшел Утрауҙары]] (француз һәм  сейшел телдәре менән бергә)
* [[Сент-Винсент һәм Гренадин]] 
* [[Сент-Китс һәм Невис]]
* [[Сент-Люсия]]
* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], тамил  һәм [[ҡытай теле|ҡытай тел]]дәре менән бергә)
* [[АҠШ]] (АҠШ конституцияһы менән дәүләт теле билдәләнмәгән; [[инглиз теле]] традиция буйынса беренсе һанала, ә закон менән түгел)
** Виргин утрауҙары
** [[Гуам]] (чаморро теле менән бергә)
** [[Пуэрто-Рико]] ([[испан теле]] менән бергә)
** [[Америка Самоаһы]]   (самоа теле менән бергә)
** Төньяҡ Мариан утрауҙары (чаморро һәм каролин телдәре менән бергә)
* [[Соломон  Утрауҙары]]
* [[Судан]] ([[ғәрәп теле]] менән бергә)
* [[Сьерра-Леоне]]
* [[Танзания]] ([[суахили теле]] менән бергә)
* [[Тонга]] (тонга теле менән бергә)
* [[Тринидад һәм Тобаго]]
* [[Тувалу]] (тувалу теле менән бергә)
* [[Уганда]] (суахили теле менән бергә)
* [[Фиджи]] (фиджи һәм [[һинд теле]] менән бергә  конституцияла һ''индустани''  тип бирелгән — был термин  урду телен дә эсенә ала)
* [[Филиппин]] (филиппин теле милли тел булып тора)
* [[Эритрея]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм тигринья телдәре менән бергә)
* [[КАР]] (африкаанс, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, свати, тсонга, тсвана, венда, коса, зулу телдәре менән бергә)
* [[Көньяҡ  Судан]]
* [[Ямайка]]
* [[ҠХР]]-ҙың бер өлөшө
** [[Гонконг]] ([[ҡытай теле]] менән бергә)
* [[Нидерланд]]тың бер өлөшө
** [[Синт-Мартен]] ([[нидерланд теле]] менән бергә)

; [[Ғәрәп теле]]

* [[Алжир]]
* [[Бахрейн]]
* [[Джибути]] ([[француз теле]] менән бергә)
* [[Мысыр]]
* [[Израиль]] ([[Йәһүд теле|иврит теле]] менән бергә)
* [[Иордания]]
* [[Ираҡ]] ([[Курд телдәре|курд]] (сорани), төркмән  (ираҡ төркмәндәре), [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий (яңы арами телдәре) телдәре менән бергә&lt;ref name=&quot;Iraq&quot;&gt;[http://www.worldbulletin.net/?aType=haber&amp;ArticleID=126556 Еще три языка признаны в Ираке официальными]&lt;/ref&gt;
* [[Йемен]]
* [[Катар]]
* [[Комор]] ([[Француз теле|француз]] һәм комор теле тип аталған [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә)
* [[Күвейт]]
* [[Ливан]]
* [[Ливия]]
* [[Мавритания]]
* [[Марокко]] (тамазигхт теле менән бергә)
* [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|БҒӘ]]
* [[Оман]]
* [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] 
* [[Сүриә]] 
* [[Сомали]] (сомали теле менән бергә)
* [[Судан]] ([[инглиз теле]]  менән бергә )
* [[Тунис]]
* [[Чад]] ([[француз теле]]  менән бергә)
* [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм тигринья телдәре менән бергә)
* [[Фәләстин Дәүләте]] (Иордан йылғаһының Көнбайыш яры һәм  [[Ғәззә секторы]])
* [[Сахара Ғәрәп  Демократик Республикаһы]]  ([[Көнбайыш  Сахара]])

; [[Әрмән теле]] 

* [[Әрмәнстан]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|title=Статья 12. Конституция Республики Армения|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1#|archivedate=2012-01-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121105040/http://www.president.am/library/constitution/rus/?pn=1 |date=2012-01-21 }}&lt;/ref&gt;
* [[Таулы-Карабах Республикаһы|Таулы Ҡарабах  Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE Непризнанное государство]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ Статья 15. Конституция Нагорно-Карабахской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100710020808/http://www.nkr.am/ru/constitution/9/ |date=2010-07-10 }}&lt;/ref&gt;

; Ассирий теле

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Төркмән теле|төркмән]] һәм [[Сүриә теле|сүриә]] телдәре менән бергә)

; Африкаанс теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] ([[Инглиз теле|инглиз]], венда, көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot;&gt;[http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 Section 6. Constitution of the Republic of South Africa, 1996] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629092124/http://www.info.gov.za/documents/constitution/1996/96cons1.htm#6 |date=2011-06-29 }}&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;433&quot; 
 |- id=&quot;435&quot; 
 |- id=&quot;437&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;438&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;465&quot; 
|}

=== Б ===

; [[Белорус теле]]

* [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Урыҫ теле|рус теле]] менән бергә)&lt;ref name=&quot;Belarus&quot;&gt;[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Статья 17. Конституция Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;

; [[Бенгал теле]]

* [[Бангладеш]]&lt;ref&gt;[http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm 3. The state language. Constitution of Bangladesh] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615150032/http://www.parliament.gov.bd/Constitution_English/part1.htm|date=2012-06-15}}&lt;/ref&gt;

; [[Бирма теле]]

* [[Мьянма]]

; Бислама теле

* [[Вануату]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Vanuatu&quot;&gt;[http://www.parliament.gov.vu/constitution.html Article 3. Constitution of the Republic of Vanuatu] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302023202/http://www.parliament.gov.vu/constitution.html|date=2012-03-02}}&lt;/ref&gt;

; [[Болгар теле]]

* [[Болгария]]&lt;ref&gt;[http://parliament.bg/bg/const Чл. 3. Конституция на Република България]&lt;/ref&gt;

; Босний теле

* [[Босния һәм Герцеговина]] ([[Хорват теле|хорват]] һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә)&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;502&quot; 
 |- id=&quot;504&quot; 
 |- id=&quot;506&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;507&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;534&quot; 
|}

=== В ===

; [[Венгр теле]] 

* [[Венгрия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|title=Article H. Fundamental Law of Hungary|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf#|archivedate=2012-01-13|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120113033548/http://www.kormany.hu/download/2/ab/30000/Alap_angol.pdf |date=2012-01-13 }}&lt;/ref&gt;

; Венда  теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, коса, тсвана, зулу телдәре менән бергә)

; [[Вьетнам теле]] 

* Вьетнам&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Г ===

; Гаити креол теле

* [[Гаити Республикаһы|Гаити]] ([[француз теле]]  менән бергә)&lt;ref&gt;[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Haiti/haiti1987fr.html Article 5. La Constitution de la République d’Haïti]&lt;/ref&gt;

; Гренланд теле

* Гренландия

; [[Грек теле]] 

* [[Греция]]&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[төрөк теле]]   менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&amp;ExpandSection=3#_Section3 App. D., Part 1, Art. 3. Constitution of Cyprus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120726132901/http://www.cyprus.gov.cy/portal/portal.nsf/0/302578ad62e1ea3ac2256fd5003b61d4?OpenDocument&amp;ExpandSection=3#_Section3 |date=2012-07-26 }}&lt;/ref&gt;

; [[Грузин теле]] 

* [[Грузия]]&lt;ref name=&quot;Georgia&quot;&gt;[http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf Article 8. Constitution of Georgia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110075034/http://www.parliament.ge/files/68_1944_951190_CONSTIT_27_12.06.pdf |date=2017-01-10 }} {{ref-en}}(англ.)&lt;/ref&gt;
* Абхазия Автономиялы Республикаһы (абхаз теле менән бергә [[Грузия]] конституцияһы буйынса)
* [[Көньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[осетин теле]]  менән бергә)

; Гуарани теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], кечуа һәм аймара һәм тағы 33 тел менән бергә)
* [[Парагвай]] ([[испан теле]]   менән бергә)&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot;&gt;[http://www.tsje.gov.py/descargar.php?a=pdf/constitucion_de_1992.pdf Artículo 140. Constituciones de la República del Paraguay]&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Д ===

; Дари теле&lt;ref name=&quot;farsi&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8 дари] и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA таджикский язык] часто рассматриваются как местные варианты персидского.&lt;/ref&gt;

* [[Афғанстан]] (пушту теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot;&gt;[http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone Article 16. Constitution of Afghanistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131028065437/http://www.afghan-web.com/politics/current_constitution.html#chapterone |date=2013-10-28 }}&lt;/ref&gt;

; [[Дан теле|Дат теле]]

* [[Дания]]
** [[Фарер утрауҙары]] (фарер теле менән бергә)

; Дзонг-кэ теле

* [[Бутан]]&lt;ref&gt;[http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20(A5).pdf Article 1. Constitution of the Kingdom of Bhutan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706162637/http://www.constitution.bt/TsaThrim%20Eng%20%28A5%29.pdf|date=2011-07-06}}&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== З ===

; Зулу теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, коса, тсвана телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]]    [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]]     [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== И ===

; [[Йәһүд теле|Иврит теле]]

* [[Израиль]] ([[ғәрәп теле]]  менән бергә)

; Ирланд теле

* [[Ирландия]] («икенсе рәсми» [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә милли)&lt;ref name=&quot;Ireland&quot; /&gt;

; Исланд теле

* [[Исландия]]

; [[Испан теле]] 

* [[Испания]]
** [[Канар утрауҙары]]
** Мелилья
** Сеута
* Аргентина
* [[Боливия]] (аймара, кечуа, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot; /&gt;
* [[Венесуэла]]
* [[Гватемала]]
* [[Гондурас]]
* [[Доминикан  Республикаһы]]
* [[Колумбия]]
* [[Коста-Рика]]
* [[Куба]]
* [[Мексика]]
* [[Никарагуа]]
* [[Панама]]
* [[Парагвай]] (гуарани теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Paraguay&quot; /&gt;
* [[Перу]] (аймара, кечуа һәм башҡа ерле телдәр менән)&lt;ref name=&quot;Peru&quot; /&gt;
* [[Сальвадор]]
* [[Уругвай]]
* [[Чили]]
* [[Эквадор]]
* [[Экватор  Гвинеяһы]] ([[Португал теле|португал]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Пуэрто-Рико]] ([[инглиз теле]] менән бергә)

; Итальян теле

* [[Италия]]
* [[Ватикан]] ([[латин теле]] менән бергә)
* [[Сан-Марино]]&lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;
* [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]] һәм романш  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot;&gt;[http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf Article 4. Constitution fédérale de la Confédération Suisse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111125005213/http://www.admin.ch/ch/f/rs/1/101.fr.pdf |date=2011-11-25 }}&lt;/ref&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== К, Ҡ ===

; [[Ҡаҙаҡ теле]]

* [[Ҡаҙағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot;&gt;[http://www.constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/ Статья 7. Конституция Республики Казахстан] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100919224632/http://constcouncil.kz/rus/norpb/constrk/|date=2010-09-19}}&lt;/ref&gt;

; Каролин теле

* [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария  утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм чаморро теле менән бергә)

; [[Каталан теле]] 

* [[Андорра]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|title=Article 2. La Constitució del Principat d’Andorra|accessdate=2012-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument#|archivedate=2008-11-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081114163529/http://www.consell.ad/micg/webconsell.nsf/861ea2d40d4eaa65c12571b7006fac86/172d2f36a117355ec1256bd60048b6d1?OpenDocument |date=2008-11-14 }}&lt;/ref&gt;

; Кечуа теле

* [[Боливия]] ([[Испан теле|испан]], аймара, гуарани һәм тағы 33 тел менән бергә)&lt;ref name=&quot;Bolivia&quot; /&gt;
* [[Перу]] ([[Испан теле|испан]], аймара һәм ҡалған ерле телдәр менән бергә)&lt;ref name=&quot;Peru&quot; /&gt;

; [[Ҡырғыҙ теле]] 

* [[Ҡырғыҙстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot;&gt;[http://www.gov.kg/?page_id=263 Статья 10. Конституция Кыргызской Республики]&lt;/ref&gt;

; Кирибати теле

* [[Кирибати]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Ҡытай теле]]

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]
** [[Гонконг]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
** Макао ([[Португал теле|португал]] теле менән бергә)
* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм тамил телдәре менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot;&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/sn00000_.html Articles 44, 53, 123. Constitution of the Republic of Singapore]&lt;/ref&gt;
* [[Ҡытай Республикаһы]] (Тайвань)

; [[Корей теле|Корей]] 

* [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|КХДР]]&lt;ref&gt;[http://www.servat.unibe.ch/icl/kn00000_.html Article 165. North Korean Constitution]&lt;/ref&gt;
* [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]] &lt;sup class=&quot;&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''уточнить''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

; Коса теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ  сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; [[Ҡырым татарҙары теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]]

; Кук теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө
** [[Кук Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Курд телдәре]]  (сорани)

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], төркүмән, [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Кхмер теле

* [[Камбоджа]]&lt;ref&gt;[http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm Article 5. Constitution of the Kingdom of Cambodia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111117222418/http://www.embassy.org/cambodia/government/constitution.htm |date=2011-11-17 }}&lt;/ref&gt;

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Л ===

; Лаос теле

* [[Лаос]]

; [[Латин теле]] 

* [[Ватикан]] (итальян теле менән бергә)

; [[Латыш теле]]

* [[Латвия]]

; Литва теле

* [[Литва]]

; [[Люксембург]] 

* [[Люксембург]] ([[Немец теле|немец]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== М ===

; [[Македон теле]] 

* [[Македония Республикаһы|Македония]]

; [[Малагаси теле]]

* [[Мадагаскар]] ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Малай теле]] 

* [[Индонезия]], унда индонезий теле тип атала&lt;ref&gt;[http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf Article 36. Constitution of the Republic of Indonesia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620062509/http://www.embassyofindonesia.org/about/pdf/IndonesianConstitution.pdf |date=2012-06-20 }}&lt;/ref&gt;
* [[Малайзия]], унда малайзий тип атала
* [[Бруней]]
* [[Сингапур]] ([[Инглиз теле|инглиз]], тамил һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot; /&gt;

; Мальдив теле

* [[Мальдив Республикаһы|Мальдив]] 

; Мальта теле

* [[Мальта]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Маори теле

* [[Яңы Зеландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Маршалл теле

* Маршалл утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Молдаван теле&lt;ref&gt;Существуют различные мнения в отношении того, являются ли молдавский и [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA румынский] разными языками, или это один и тот же язык&lt;/ref&gt;

* [[Молдова]]
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  украин  теле менән бергә)

; [[Монгол теле]]

* [[Монголия]]

; Мэн теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** Мэн утрауы  ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}

=== Н ===

; Науру теле

* [[Науру]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Төньяҡ ндебеле теле

* [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм  шона теле менән бергә)

; Көньяҡ ндебеле теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], коса, төньяҡ сото, сесото, тсонга, свати, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; [[Немец теле]] 

* [[Германия]]
* [[Австрия]]
* [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Лихтенштейн]]
* [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]] һәм люксембург теле менән бергә)
* [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм романш теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;

; [[Непал теле]] 

* [[Непал]]

; [[Нидерланд теле]] 

* [[Нидерланд]] 
** [[Аруба]] (папьяменто теле менән бергә)
** Бонэйр (папьяментотеле менән бергә)
** [[Кюрасао]] (папьяменто теле менән бергә)
** [[Саба]]
** [[Синт-Мартен]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
** [[Синт-Эстатиус]]
* [[Бельгия]] ([[Француз теле|француз]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Суринам]]

; Ниуэ теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө
** [[Ниуэ]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Норвег теле

* [[Норвегия]] (ике рәсми диалект — букмол һәм нюнорск)
** Свальбард (Шпицберген)

; Норфолк теле

* [[Австралия]]ның  бер өлөшө
** [[Норфолк (утрау)]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Ньянджа теле

* [[Малави]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== О ===

; [[Осетин теле]] 

* [[Көньяҡ Осетия]]&lt;ref name=&quot;partly&quot; /&gt; ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Грузин теле|грузин]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Ossetia&quot;&gt;[http://cominf.org/node/1127818105 Статья 4. Конституция Республики Южная Осетия] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090811021536/http://cominf.org/node/1127818105|date=2009-08-11}}&lt;/ref&gt;
* [[Төньяҡ Осетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== П ===

; Палау теле 

* [[Палау]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Папьяменто теле

* [[Нидерланд]]тың  бер өлөшө
** [[Аруба]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]] теле менән бергә)
** Бонэйр ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)
** [[Кюрасао]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)

; [[Фарсы теле]]

* [[Иран]] 
* [[Афғанстан]],  дари  (пушту теле менән бергә)
* [[Тажикстан]],  тажик теле тип йөрөтөлә

&lt;ref name=&quot;farsi&quot; /&gt;

; Питкэрн теле

* [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө
** Питкэрн утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Поляк теле

* [[Польша]]

; [[Португал теле]] 

* [[Португалия]]
** Азор утрауҙары
** [[Мадейра]]
* [[Ангола]]
* [[Бразилия]]
* [[Көнсығыш Тимор]] (тетум теле менән бергә)
* [[Гвинея-Бисау]]
* [[Кабо-Верде]]
* [[Мозамбик]]
* [[Сан-Томе һәм Принсипи]]
* [[Экватор Гвинеяһы]]  ([[Испан теле|испан]] һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҠХР]]-ҙың бер өлөшө
** Макао ([[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)

; Пушту теле

* [[Афғанстан]] (дари теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Afghanistan&quot; /&gt;
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== Р ===

; Романш  (ретороман) теле

* [[Швейцария]] ([[Француз теле|француз]], итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;

; Руанда теле

* [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Румын теле]]

* [[Румыния]]
* [[Молдова]] (бында уны молдаван теле тиҙәр һәм үҙаллы тел тип һанайҙар, әммә лингвистарҙың күпселеге бының менән риза түгел)

; Рунди теле

* Бурунди ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Урыҫ теле|Рус теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]  (РФ-тың дәүләт теле; ҡайһы бер төбәктәрҙә рус теле төбәккә исем биргән милләттең теле менән бергә рәсми тел булып йөрөй)
* [[Беларусь|Белоруссия]] ([[Белорус теле|белорус]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Belarus&quot; /&gt;
* [[Ҡаҙағстан]] ([[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә, рәсми файҙаланыла, әммә дәүләт теле булып тормай)&lt;ref name=&quot;Kazakhstan&quot; /&gt;
* [[Ҡырғыҙстан]] ([[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kyrgyzstan&quot; /&gt;
* [[Абхазия]] (абхаз теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Abkhazia&quot; /&gt;
* [[Көньяҡ Осетия]] ([[Осетин теле|осетин]] һәм [[Грузин теле|грузин]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Ossetia&quot; /&gt;
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot; /&gt; ([[Украин теле|украин]] һәм молдаван теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;564&quot; 
 |- id=&quot;566&quot; 
 |- id=&quot;568&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;569&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]]  [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;596&quot; 
|}
=== С ===

; Самоа теле

* [[Самоа]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Америка Самоаһы]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Санго теле

* [[Үҙәк Африка Республикаһы]] ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

; Свати теле

* [[Эсватини]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, төньяҡ сото, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Сейшел теле

* [[Сейшел Утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)

; [[Серб теле]] 

* [[Сербия]]
* [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә)
* Черногория, унда черногор   тип атала
* [[Косово Республикаһы|Косово]]&lt;ref name=&quot;partly&quot; /&gt; (албан теле менән бергә)

; Сингал теле

* [[Шри-Ланка]] (тамил теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Sri-Lanka&quot;&gt;[http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html Articles 18, 19. Constitution of the Democratic Socialist Republic of Sri Lanka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030203101808/http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_04_Amd.html|date=2003-02-03}}&lt;/ref&gt;

; [[Сүриә теле]]

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], төркмән  һәм ассирий теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Словак теле

* [[Словакия]]

; Словен теле

* [[Словения]]

; Сомали теле

* [[Сомали]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)

; Төньяҡ сото теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, сесото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Көньяҡ сото  (Сесото) теле

* [[Лесото]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, тсонга, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Суахили теле

* [[Кения]] ([[Инглиз теле|ингли]]&lt;nowiki/&gt;з теле менән бергә)
* [[Комор]], унда комор теле тип йөрөтөлә ([[Француз теле|француз]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә)
* [[Танзания]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Уганда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Т ===

; Тажик теле&lt;ref name=&quot;farsi&quot; /&gt;

* [[Тажикстан]]

; Тай теле

* [[Таиланд]]

; Тамазигхт теле

* [[Марокко]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Maroc&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|title=Article 5. Constitution du Maroc|accessdate=2013-09-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution#|archivedate=2013-07-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702104227/http://www.map.ma/fr/maroc/la-constitution |date=2013-07-02 }}&lt;/ref&gt;

; Тамил теле

* [[Сингапур]] ([[Малай теле|малай]], [[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]]  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Singapore&quot; /&gt;
* Шри-Ланка (сингал теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Sri-Lanka&quot; /&gt;

; Тетум теле

* [[Көнсығыш  Тимор]] ([[Португал теле|португал]]  теле менән бергә)

; Тигринья теле

* [[Эритрея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] теле менән бергә)

; Ток-писин теле

* [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм хири-моту теле менән бергә)

; Токелау теле

* [[Яңы Зеландия]]ның бер өлөшө 
** [[Токелау]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Тонга теле

* [[Тонга]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Тсвана теле

* [[Ботсвана]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|инглиз]], көньяҡ ндебеле, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсонга теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Тсонга теле

* [[Көньяҡ Африка Республикаһы|КАР]] (африкаанс, [[Инглиз теле|английским]], көньяҡ ндебеде, свати, төньяҡ сото, сесото, коса, венда, зулу, тсвана теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;ZAR&quot; /&gt;

; Тувалу теле

* Тувалу ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Төрөк теле]] 

* [[Төркиә]]  
* [[Кипр Республикаһы|Кипр]] ([[Грек теле|грек]] теле менән бергә)
* Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы (Төркиә тарафынан ғына танылған)

; Төркүмән теле

* [[Ираҡ]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Курд телдәре|курд]], [[Сүриә теле|сүриә]] һәм ассирий  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Iraq&quot; /&gt;

; Төркмән теле

* [[Төркмәнстан]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== У ===

; Үзбәк теле

* [[Үзбәкстан]]

; [[Украин теле]] 

* [[Украина]]
* [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]]&lt;ref name=&quot;unrec&quot; /&gt; ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм молдаван теле менән бергә)
* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]] 

; Урду теле

* [[Пакистан]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ф ===

; Фарер теле

* [[Дания]]ның бер өлөшө
** [[Фарер утрауҙары]] ([[Дан теле|дат]] теле менән бергә)

; Фиджи теле

* [[Фиджи]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм [[Һинд теле|һинд]] теле менән бергә,  конституцияла  ''һиндустани''  тиелгән, был термин,  урду телен дә үҙ эсенә ала)

; Филиппин теле

* [[Филиппин]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Фин теле]] 

* [[Финляндия]] ([[Швед теле|швед]]  теле менән бергә)

; [[Француз теле]]

* [[Франция]]
** Гваделупа
** Француз Гвианаһы
** Майотта
** Мартиника
** Яңы Каледония
** Француз Полинезияһы
** Реюньон
** Сен-Бартелеми
** Сен-Мартен
** Сен-Пьер һәм Микелон
** Уоллис һәм Футуна
* [[Бельгия]] ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
* [[Бенин]]
* [[Буркина-Фасо]]
* [[Бурунди]] (рунди теле менән бергә)
* [[Вануату]] (бислама һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Vanuatu&quot; /&gt;
* [[Габон]]
* [[Гаити Республикаһы|Гаити]] (гаити креолы теле менән бергә)
* [[Гвинея]]
* [[Джибути]] ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  теле менән бергә)
* [[Камерун]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Канада]] (федераль  кимәлдә —  [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Комор]]  ([[Ғәрәп теле|ғәрәп]]  һәм комор теле тип йөрөтөлгән  [[Суахили теле|суахили]] теле менән бергә)
* [[Конго Демократик  Республикаһы]]
* [[Конго Республикаһы]]
* Кот д’Ивуар
* [[Люксембург]] ([[Француз теле|француз]]  һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Маврикий]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Мадагаскар]] (малагаси  теле менән бергә)
* [[Мали]]
* [[Монако]]
* [[Нигер]]
* [[Руанда]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм руанда теле менән бергә)
* Сейшел утрауҙары ([[Инглиз теле|инглиз]]  һәм сейшел теле менән бергә)
* [[Сенегал]]
* [[Того]]
* [[Үҙәк Африка Республикаһы]] (санго теле менән бергә)
* [[Чад]] ([[Ғәрәп теле|ғәрә]]&lt;nowiki/&gt;п теле менән бергә)
* [[Швейцария]] ([[Немец теле|немец]], итальян һәм романш теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Suisse&quot; /&gt;
* [[Экватор Гвинеяһы|Экватор  Гвинея]]&lt;nowiki/&gt;һы ([[Испан теле|испан]] һәм [[Португал теле|португал]] теле менән бергә)
* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө 
** Гернси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
** Джерси ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Х ===

; [[Һинд теле]]

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм тағы 21 тел менән бергә)
* [[Фиджи]]  конституцияла  һ''индостани''  тип алынған, был  термин эсенә урду теле лә инә ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм фиджи теле менән бергә)

; Хири-моту теле

* [[Папуа — Яңы Гвинея|Папуа – Яңы Гвинея]] ([[Инглиз теле|нглиз]]  һәм ток-писин теле менән бергә)

; Хорват теле

* [[Хорватия]]
* [[Босния һәм Герцеговина]] (босний һәм [[Серб теле|серб]] теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ч ===

; Чаморро теле

* [[Гуам]] ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)
* [[Төньяҡ Мариан утруҙары|Төньяҡ Мария утрауҙары]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм каролин теле менән бергә)

; Черногор теле

* [[Черногория]]

; Чех теле

* [[Чехия]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Ш ===

; [[Швед теле]] 

* [[Швеция]]
* [[Финляндия]] ([[Фин теле|фин]] теле менән бергә)
** [[Аланд утрауҙары]] ([[Финляндия]]ны&lt;nowiki/&gt;ң автономиялы провинцияһының берҙән-бер дәүләт теле)

; Шона теле

* [[Зимбабве]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм төньяҡ ндебеле теле менән бергә)
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Э ===

; Эстон теле

* [[Эстония]]
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== Я ===

; [[Япон теле]]

* [[Япония]]

== Төбәк телдәре ==
{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== A ===

; Абазин теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (ҡарасай, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_karach/chapter/1/#block_11 Статья 11. Конституция Карачаево-Черкесской Республики]&lt;/ref&gt;

; Адыгей  теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Адыгей Республикаһы|Адыгея]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_adig/chapter/1/#100 Статья 5. Конституция Республики Адыгея]&lt;/ref&gt;

; [[Әзербайжан теле]] 

* [[Иран]] —  [[Иран Әзербайжаны|Көньяҡ  Әзербайжанда]]  төбәк статусы

; [[Алтай теле]]

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Алтай Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм [[Ҡаҙаҡ теле|ҡаҙаҡ]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/chapter/1/#100000 Статья 13. Конституция Республики Алтай]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;zakon_altay&quot;&gt;Закон Республики Алтай «О языках». [http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&amp;id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 Глава I, статья 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925163436/http://zakon.scli.ru/ru/legal_texts/legislation_RF/printable.php?do4=document&amp;id4=d2599158-01ed-47a8-8227-3057d6dbed48 |date=2015-09-25 }}&lt;/ref&gt;

; [[Инглиз теле]]

* [[Бөйөк Британия]]ның  бер өлөшө
** [[Англия]]
** [[Төньяҡ Ирландия]] (ирланд һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теленең диалекты) теле менән бергә)
** [[Шотландия]] (шотланд (гэль) һәм шотланд  (инглиз-шотланд) теле менән бергә)
** [[Уэльс]] (валлий теле менән бергә)
* [[Канада]]ның бер өлөшө
** Альберта
** [[Британ Колумбияһы]]
** Манитоба
** Яңы Шотландия
** Нью-Брансуик ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)
** Нунавут (инуиннактун, инуктитут һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Ньюфаундленд һәм Лабрадор
** Онтарио
** Принц Эдуард утрауы
** Саскачеван
** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар (гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене һәм [[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Юкон ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө. АҠШ конституцияһында дәүләт теле ҡаралмаған; инглиз теле традиция буйынса беренсе булып һанала, ә закон буйынса түгел. Түбәндәге штаттарҙа инглиз теле рәсми тел булып тора:
** Айова
** Айдахо
** Алабама
** Аляска
** Аризона
** Арканзас
** Вайоминг
** Вирджиния
** Гавайи (гавай  теле менән бергә)
** Джорджия
** Иллинойс
** Индиана
** Калифорния
** Канзас
** Кентукки
** Колорадо
** Миссисипи
** Монтана
** Небраска
** Нью-Гемпшир
** Оклахома
** Төньяҡ Каролина
** Төньяҡ Дакота
** Теннесси
** Флорида
** Көньяҡ Каролина
** Көньяҡ  Дакота
** Юта

; Аран  теле

* [[Испания]]ның бер өлөшө
** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә)

; Ассам теле 

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинди]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Ассам, [[Һиндостан]]  штаты

=== Б ===

; Баск теле

* [[Испания]]ның  бер өлөшө
** Басктар Иле ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә)
** Наварра ([[Испан теле|испан]]  теле менән бергә)

; [[Башҡорт теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Башҡортостан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_bashkor/chapter/1/#601 Статья 1. Конституция Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;

; Белуджи теле 

* [[Иран]]дың бер өлөшө
** Систан һәм Белуджистан ([[Фарсы теле|фарсы]] теле менән бергә)
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Белуджистан (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Бенгали|Бенгали теле]] 

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә)
** Көнбайыш Бенгал,  [[Һиндостан]]дың штаты
** Трипура,  [[Һиндостан]]дың штаты

; Бүрәт теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Бүрәт Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_buryat/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Бурятия]&lt;/ref&gt;

=== В ===

; Валлий  теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Уэльс]] ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; [[Венгр теле]] 

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Бургенланд ([[Немец теле|немец]]  һәм градищан-хорват теле менән бергә)
* [[Словения]]ның  бер өлөшө
* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның  27 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot;&gt;[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf Statut Autonomne Pokrajine Vojvodine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120324184621/http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/zakoni/Statut_APV.pdf |date=2012-03-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot;&gt;[http://www.puma.vojvodina.gov.rs/etext.php?ID_mat=26 Službena upotreba jezika i pisama u AP Vojvodini] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110175541/http://www.puma.vojvodina.gov.rs/etext.php?ID_mat=26 |date=2012-11-10 }}&lt;/ref&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Румын теле|румын]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә)
* [[Румыния]]ның  бер өлөшө
** Секуй крайы

; Вепс теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм  карел теле менән бергә)

=== Г ===

; Гавай теле

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** [[Гавай (штат)|Гавай]]  ([[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; [[Гагауз теле]] 

* [[Молдова]]ның  бер өлөшө
** [[Гагауз Ери|Гагаузия]] (молдаван һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot;&gt;[http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&amp;idc=389&amp;id=240 Статья 16. Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131104045856/http://www.gagauzia.md/pageview.php?l=ru&amp;id=240&amp;idc=389 |date=2013-11-04 }}&lt;/ref&gt;

; Галисия теле  

* [[Испания]]ның  бер өлөшө
** Галисия ([[Испан теле|испан]] теле менән бергә)

; Тау мари теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Марий Эл]] ([[Мари теле|ялан мари]]  һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mari-El&quot;&gt;[http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html Статья 15. Конституция республики Марий Эл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131002081926/http://parlament.mari.ru/konstit/k1.html |date=2013-10-02 }}&lt;/ref&gt;

; Гуджарати теле

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Гуджарат,  [[Һиндостан]]дың штаты

=== Д ===

; Даргин теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Дағстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм Дағстандың башҡа телдәре менән бергә)

; Долган теле   

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм яҡут  теле менән бергә)

=== И ===

; Ингуш  теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ингушетия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә) [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml 14-се статья.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }} [http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml Ингушетия Республикаһы Конституцияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713040809/http://www.ingushetia.ru/institute/constitution.shtml |date=2011-07-13 }}

; Ирланд теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Төньяҡ Ирландия]] (беренсе дәүләт теле [[Инглиз теле|инглиз]] (де-факто) һәм ольстер-шотланд (инглиз-шотланд теле диалекты) теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Good Friday Agreement&quot;&gt;[http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf Good Friday Agreement 1998] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003065655/http://www.nio.gov.uk/agreement.pdf|date=2011-10-03}}&lt;/ref&gt;

; [[Испан теле]] 

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тың бер өлөшө
** Нью-Мексико штаты ([[инглиз теле]]  менән бергә)

; Итальян теле

* [[Хорватия]]ның  бер өлөшө
** Истрия ([[Хорват теле|хорват]]  теле менән бергә)
* [[Словения]]ның бер өлөшө 
** Изола, Копер һәм Пиран округтары (словен теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Тичино
** Граубюнден ([[Немец теле|немец]] һәм романш теле менән бергә)

=== К ===

; Ҡабарҙы-черкес  теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы|Ҡабарҙы-Балҡар]] Республикаһы (балҡар һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай, ноғай һәм  [[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

;[[Ҡаҙаҡ теле]]

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Алтай Республикаһы]] (алтай һәм [[рус теле]] менән бергә)

;Ҡалмыҡ теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ҡалмыҡстан]] (рус теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.huralrk.ru/stepnoe-ulozhenie.html Статья 17. Степное Уложение (Конституция) Республики Калмыкия]
&lt;/ref&gt;

; Каннада теле

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]]  теле менән бергә)
** Карнатака,  [[Һиндостан]]дың штаты

; [[Ҡарағалпаҡ теле]] 

* [[Үзбәкстан]]дың бер өлөшө
** [[Ҡарағалпаҡстан]] (үзбәк теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ Статья 4. Конституция Республики Каракалпакстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230201210/http://sovminrk.gov.uz/lang/ru/docs/rkconst/ |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

; Ҡарасай-балҡар теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы]] (ҡабарҙы һәм   [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Kabardin-Balkar&quot;&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_kabardin/chapter/3/#3000 Статья 76. Конституция Кабардино-Балкарской Республики]&lt;/ref&gt;
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы]] (абазин, ноғай, [[Урыҫ теле|рус]] һәм черкес теле менән бергә&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot; /&gt;
; Карел теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[рус теле]] менән бергә)

;[[Каталан теле]]

* [[Испания]]ның бер өлөшө
** Балеар утрауҙары  ([[испан теле]] менән бергә)
** Валенсия (провинция) ([[испан теле|испанским]])
** [[Каталония]] ([[испан теле]] менән бергә)

;Кашмири теле

* [[Һиндостан]] ([[инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Джамму һәм Кашмир,   [[Һиндостан]]дың штаты

;Коми теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Коми Республикаһы]] ([[рус теле]]) менән бергә &lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_komi/chapter/3/#3000 Статья 67. Конституция Республики Коми]
&lt;/ref&gt;

; Коми-пермяк теле  

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** Коми-Пермяк округы ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырымтатар теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]]  ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Украин теле|украин]] теле менән бергә)

; [[Курд телдәре|Курд теле]] 

* [[Иран]]дың  бер өлөшө
** Курдистан (остан) ([[фарсы теле]] менән бергә)

=== Л ===

; Ладин теле  

* [[Италия]]ның  бер өлөшө
** Көньяҡ  Тироль (итальян теле менән бергә)

{| align=&quot;center&quot; class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0px 0px 10px; background: rgb(255, 255, 255);&quot;  
 |- id=&quot;11&quot; 
 |- id=&quot;13&quot; 
 |- id=&quot;15&quot;
 | align=&quot;center&quot; id=&quot;16&quot; |
[[Дәүләт телдәренең исемлеге##|#]]&amp;nbsp;[[Дәүләт телдәренең исемлеге#А|А]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Б|Б]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#В|В]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Г|Г]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Д|Д]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#З|З]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#И|И]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#К|К]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Л|Л]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#М|М]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Н|Н]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#О|О]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#П|П]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Р|Р]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#С|С]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Т|Т]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#У|У]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ф|Ф]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Х|Х]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ч|Ч]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Ш|Ш]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Э|Э]] [[Дәүләт телдәренең исемлеге#Я|Я]]
 |- id=&quot;43&quot; 
|}

=== М ===

; Малаялам

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Керала,  [[Һиндостан]]дың  штаты

; Манси теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ханты-Манси  автономиялы округы — Югра]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм хант теле менән бергә)

; Маратхи

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], [[бенгали]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Махараштра,  [[Һиндостан]]дың штаты
** Гоа,  [[Һиндостан]]дың  штаты

; [[Мари теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Марий Эл]] (тау мари һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Муҡшы теле]] 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Мордва Республикаһы|Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм [[Эрзә теле|эрзә]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mordovia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|title=Статья 13. Конституции Республики Мордовия|accessdate=2012-01-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/#|archivedate=2012-02-08|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208061506/http://old.e-mordovia.ru/main/konstituciya/ |date=2012-02-08 }}&lt;/ref&gt;

; [[Монгол теле]] 

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Автономный район Эске Монголия автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

=== Н ===

; [[Немец теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Көньяҡ Тироль (итальян теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** 26 кантондың 17-һе  (тик [[Немец теле|немец]]  теле)
** Граубюнден (итальян һәм романш теле менән бергә)
** Берн ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)
** Вале ([[Француз теле|француз]]  теле менән бергә)
** Фрибур ([[Француз теле|француз]] теле менән бергә)

; Ненец теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Ненец  автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]]  ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Непал теле]] 

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарати]], малаялам, каннада, ория, [[Пәнжәб теле|пәнжәб]], кашмири, [[Һинд теле|һмнд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Сикким,  [[Һиндостан]]  штаты

; [[Нидерланд теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
** Фландрия

; Ноғай теле 

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]]  бер өлөшө
** [[Ҡарасай-Черкес Республикаһы|Ҡарасай-Черкесия]] (абазин, ҡарасай,  [[Урыҫ теле|рус]]  һәм черкес теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Karach-Cherk&quot;/&gt;

=== П ===

; [[Пәнжәб теле|Пәнжәб]]

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, [[Бенгали|бенгал]], [[Телугу теле|телугу]], маратхи, [[Непал теле|непал]], тамил, урду, [[Гуджарат теле|гуджарат]], малаялам, каннада, ория, кашмири, [[Һинд теле|һинд]], [[санскрит]] теле менән бергә)
** Пәнжәб,  [[Һиндостан]]дың штаты
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Пәнжәб (Пакистан) (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Пушту

* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Хайбер-Пахтунхва (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

=== Р ===

; Романш  теле

* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Граубюнден (итальян һәм [[Немец теле|немец]] теле менән бергә)

; [[Румын теле]]

* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 8 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, [[Хорват теле|хорват]] теле менән бергә)

; Русин теле

* [[Сербия]]ның  бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 6 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt; ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, [[Хорват теле|хорват]], румын теле менән бергә)

; [[Урыҫ теле|Рус теле]] 

* [[Молдавия]]ның бер өлөшө
** Гагаузия (гагауз һәм молдаван теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot; /&gt;
** [[Днестр буйы Молдова Республикаһы]] (украин һәм молдаван теле менән бергә)

=== С ===

; [[Санскрит]]

* [[Һиндостан]]дың бер өлөшө  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарат, малаялам, каннада, ория, кашмири, һинд, пәнжәб теле менән бергә)

; Сардин теле

* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Сардиния (итальян теле менән бергә)

; Төньяҡ саам  теле 

* [[Норвегия]]ның бер өлөшө
** Тромс, Финнмарк (норвег теле менән бергә)
* [[Финляндия]]ның бер өлөшө (фин һәм швед теле менән бергә)
* [[Швеция]]ның бер өлөшө (швед теле менән бергә)

; Селькуп теле  

* [[Рәсәй]]ҙең  бер өлөшө
** [[Ямал-Ненец автономиялы  округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; Синдхи

* [[Һиндостан]]дың бер өлөшө
* [[Пакистан]]дың бер өлөшө
** Синд (урду һәм [[Инглиз теле|инглиз]]  теле менән бергә)

; Словак теле 

* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** [[Воеводина]]ның 11 общинаһында&lt;ref name=&quot;Vojevodina&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], [[Хорват теле|хорват]], русин, румын теле менән бергә)

; Словен теле

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Каринтия ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә )

=== Т ===

; Тамил теле

* [[Һиндостан]]  ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит теле менән бергә)
** Тамилнад, Һиндостандың штаты

; [[Татар теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Татарстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm Статья 8. Конституция Республики Татарстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630133243/http://prav.tatarstan.ru/docs/const/razdel1.htm |date=2012-06-30 }}&lt;/ref&gt;

; Телугу

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], бенгали, телугу, маратхи, непал, тамил, урду, гуджарати, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, һинд, санскрит  теле менән бергә)
** Андхра-Прадеш,  [[Һиндостан]]дың штаты

; Тибет теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Тибет  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; Тыва теле

* Рәсәйҙең бер өлөшө
** [[Тыва]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_tiva/chapter/1/#2000 Статья 5. Конституция Республики Тыва]&lt;/ref&gt;

=== У ===

; [[Удмурт  теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Удмуртия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ Статья 8. Конституция Удмуртской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506064037/http://www.udmurt.ru/about/government/about_government/constitution/ |date=2012-05-06 }}&lt;/ref&gt;

; Уйғыр теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; [[Украин теле]] 

* [[Молдавия]]ның  бер өлөшө
** [[Гагаузия]] (молдаван һәм  [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Gagauzia&quot; /&gt;
* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ҡырым Республикаһы]] ([[Ҡырым татарҙары теле|ҡырымтатар]] һәм [[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; Урду

* [[Һиндостан]] ([[Инглиз теле|инглиз]], ассам, бенгал, телугу, маратхи, непал, тамил, гуджарат, малаялам, каннада, ория, пәнжәб, кашмири, хинди, санскрит теле менән бергә)
** Андхра-Прадеш, Һиндостандың штаты  
** Джамму һәм Кашмир, Һиндостандың штаты 

=== Ф ===

; [[Фин теле]] 

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Карелия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

; [[Француз теле]] 

* [[Бельгия]]ның бер өлөшө
** Валлония
** [[Италия]]ның бер өлөшө
** Валле-д’Аоста (итальян теле менән бергә)
* [[Канада]]ның бер өлөшө
** Квебек
** Нью-Брансуик ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
** Нунавут ([[Инглиз теле|инглиз]], инуиннактун, инуктитут теле менән бергә)
** Төньяҡ-Көнбайыш Территориялар ([[Инглиз теле|инглиз]], гвичин, инуиннактун, инуктитут, инуктун, кри, слейви, догриб, дене теле менән бергә)
** Юкон ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)
* [[Швейцария]]ның бер өлөшө
** Женева
** Во
** Вале ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
** Юра
** Нёвшатель
** Берн ([[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
** Фрибур ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)
* [[АҠШ]]-тың бер өлөшө
** Луизиана штаты ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

; Фриз  теле

* [[Нидерланд]]тың бер өлөшө 
** Фрисландия ([[Нидерланд теле|нидерланд]]  теле менән бергә)

; Фриули  теле

* [[Италия]]ның бер өлөшө
** Фриули-Венеция-Джулия (итальян теле менән бергә)

=== Х ===

; Хакас теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Хакасия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_hakas/chapter/3/#300 Статья 69. Конституция Республики Хакасия]&lt;/ref&gt;

; Хант  теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Ханты-Манси  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] һәм  манси теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;
** [[Ямал-Ненец автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Хорват теле]] 

* [[Австрия]]ның бер өлөшө
** Бургенланд Градищан-хорват теле ([[Венгр теле|венгр]] һәм [[Немец теле|немец]]  теле менән бергә)
* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** Суботицала, Воеводинала ([[Серб теле|серб]], [[Венгр теле|венгр]], словак, русин, румын теле менән бергә)

=== Ч ===

; Чечен теле 

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Чечня]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 Статья 10. Конституция Чеченской Республики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224223840/http://chechnya.gov.ru/page.php?r=63 |date=2015-02-24 }}&lt;/ref&gt;

; Чех теле

* [[Сербия]]ның бер өлөшө
** [[Воеводина]]ла Община Бела-Црква&lt;ref name=&quot;upotreba&quot; /&gt;

; Чжуань теле

* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙың]] бер өлөшө
** Гуанси-Чжуань  автономиялы районы ([[Ҡытай теле|ҡытай]] теле менән бергә)

; [[Сыуаш теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Сыуашстан]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://constitution.garant.ru/region/cons_chuvash/chapter/1/#1000 Статья 8. Конституция Чувашской Республики]&lt;/ref&gt;

; Чукот  теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Чукот  автономиялы округы]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)

=== Ш ===

; Шотланд  (инглиз-шотланд) теле

* [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британии]]
** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд  (гэль) теле менән бергә)
** Төньяҡ Ирландия ([[Инглиз теле|инглиз]] теле менән бергә)

&lt;ref name=&quot;Good Friday Agreement&quot; /&gt;

; Шотланд  (гэль) теле

* [[Бөйөк Британия]]ның бер өлөшө
** [[Шотландия]] ([[Инглиз теле|инглиз]] һәм шотланд (инглиз-шотланд) теле менән бергә) [http://www.legislation.gov.uk/asp/2005/7/contents Gaelic Language (Scotland) Act 2005]

=== Э ===

; Эвенк теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; Эвен теле

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

; [[Эрзә теле]]

* [[Рәсәй]]ҙең бер өлөшө
** [[Мордовия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  һәм муҡшы  теле менән бергә)&lt;ref name=&quot;Mordovia&quot; /&gt;

; [[Эсперанто]]

* [[Германия]]ның бер өлөшө
** Херцберг-ам-Харц ([[Немец теле|немец]] теле менән бергә)

=== Ю ===

; Юкагир теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө 
** [[Саха Республикаһы|Яҡутия]] ([[Урыҫ теле|рус]]  теле менән бергә)

=== Я ===

; Яҡут теле

* [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] бер өлөшө
** [[Саха Республикаһы|Якутия]] ([[Урыҫ теле|рус]] теле менән бергә)&lt;ref&gt;[http://www.sakha.gov.ru/node/17668 Статья 46. Конституция (Основной закон) Республики Саха (Якутия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151024111039/http://www.sakha.gov.ru/node/17668 |date=2015-10-24 }}&lt;/ref&gt;

== [[Дағстан]]дың телдәре ==
Формаль яҡтан Дағстанда рус теленән башҡа телдәрҙең статусы билдәле түгел.   Дағстан  Конституцияһының 11-се статьяһында [http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ «рус теле һәм  Дағстан халыҡтары телдәре»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509200955/http://president.e-dag.ru/dokumenty/konstitucija-rd/ |date=2012-05-09 }} дәүләт теле тип иғлан ителгән, ләкин бер телдә атап әйтелмәгән. Аныҡ телдәрҙең  исемлеген нығытҡан телдәр тураһындағы закон һаман ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5063&amp;Itemid=216|title=Языковая головоломка Европы|date=01 ноября 2010|work=Еженедельник «Настоящее время» (Махачкала)|accessdate=2012-01-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314234528/http://gazeta-nv.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=5063&amp;Itemid=216 |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;. Ғәмәлдә  [[Авар теле|авар]], агул, [[Әзербайжан теле|әзербайжан]], даргин, ҡумыҡ, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен телдәре шундайҙарға инергә мөмкин.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://mapinmap.ru/archives/9775 Количество официальных государственных языков в странах Мира.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025140829/http://mapinmap.ru/archives/9775 |date=2019-10-25 }}

[[Категория:Социолингвистика]]
[[Категория:Исемлектәр:Дәүләт]]
[[Категория:Илдәр буйынса исемлектәр]]
[[Категория:Тел исемлектәре]]</text>
      <sha1>tjziqq2x89yxl9t3gev69gb6ri46jky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дан мемориалы (Алматы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145093</id>
    <revision>
      <id>1299652</id>
      <parentid>1284116</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T20:32:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10938" sha1="74dcmahlbfv8t1pme5mqs4j0qvjlauo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дан мемориалы''' — [[Алматы]]ла мемориаль комплекс, ул [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның 30-йыллығына 28 герой-панфиловсылар исемендәге паркта төҙөлгән. Комплекс сиктәрендә мәңгелек ут тоҡанған.

== Тарихы ==
[[1974 йыл]]да архитекторҙар Т. К. Басенов, Р. А. Сейдалин һәм В. Н. Ким тарафынан мемориаль комплекстың проекты төҙөлә, уны 28 герой-панфиловсылар исемендәге паркта урынлаштырыу планлаштырыла. [[Ҡаҙағстан]]да Совет власын урынлаштырыуға һәм совет халҡының [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда еңеүенә арналған триптих, шулай уҡ мәңгелек ут өсөн махсус постамент төҙөү ҡарала.

[[1975 йыл]]дың [[8 май]]ында мемориаль комплексты тантананалы асыу була. Скульптура авторҙары .В. А. Андрющенко һәм А. Е. Артимович була&lt;ref&gt;[http://alnaz.ru/almaty/voennye-pamyatniki.html Бөйөк ватан һуғышы тураһында иҫтәлегенә монумент Алматы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126135037/http://alnaz.ru/almaty/voennye-pamyatniki.html |date=2018-11-26 }}&lt;/ref&gt;

[[2012 йыл]]да беренсе тапҡыр Дан Мемориалының һәм уның төп элементтарының реставрацияһы үткәрелә&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/memorial-slavyi-v-almatyi-vpervyie-otrestavriruyut-213640/ Тәүге тапҡыр Дан мемориаль тергеҙеү. Алматы]&lt;/ref&gt; Шул уҡ ваҡытта реконструкция сиктәрендә байтаҡ етешһеҙлектәр билдәләнә. Мәҫәлән, мемориалда яңы плиталар башта урынлаштырылғандарына төҫө һәм структураһы менән тура килмәй; хәрефтәр стелала тигеҙ беркетелмәгән. Айырым ойошма йәмәғәттәре семипалатин ҡарағайҙары ҡырҡып алынған, ә алмашҡа яңылары ултыртылмаған, был тәбиғи- архитектура композицияһын боҙа, тип әйтә.&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/obschestvenniki-vozmutilis-kachestvom-remonta-memoriala-233509/ Йәмәғәтсе булараҡ Дан мемориал ремонтлана. асыулана Алматы]&lt;/ref&gt;

== Триптих ==
Мемориаль комплекс триптихтан ғибәрәт:&lt;ref&gt;[http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=52&amp;lang=1&amp;article_id=512 Дан мемориалы. алма-ата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081453/http://dostoprim.almaty.kz/page.php?page_id=52&amp;lang=1&amp;article_id=512 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;

'''«Ант» горелефы''' йәш ҡыҙылармеецтың һәләк булған иптәштәренең аттарын алып китеп барыуын һүрәтләй. Мемориаль комплекстың төп күсәренең һул яғына урынлаштырылған. Горельеф алдында лабрадориттан ҙур һауыттарҙа [[герой-ҡалалар]]ҙың тупрағы менән капсулалар урынлашҡан.

'''«Батырлыҡ» монументы''' — [[Мәскәү]]ҙе күкрәктәре менән яҡлаған герой-панфиловсыларҙың образдары сағылдырылған. Подиумда горельеф баҡырға биҙәк баҫыу техникаһы менән башҡарылған, [[Советтар Союзы]] картаһы контурында 15 совет республикалары вәкилдәрен күрһәтелә. Подиумда панфилов дивизияһы политругының һүҙҙәре уйып яҙылған: «Рәсәй ҙур, ә сигенергә урын юҡ. Артта Мәскәү!».

'''«Дан һөрәнләүсе»''' '''горельефы''' тормош гимнын сағылдыраған образдар һүрәтләнә. Мемориаль комплекстың төп күсәренең уң яғында урынлаштырылған. Горельеф алдында лабрадориттан ҙур һауыттарҙа [[герой-ҡалалар]]ҙың тупрағы менән капсулалар урынлашҡан.&lt;gallery&gt;
Файл:Kazakhstan P9190548 018 (40125729431).jpg|Комплекстың дөйөм күренеше
Файл:Kazakhstan P9190545 122 (26251466258).jpg|«Ант» горельефы
Файл:WWII Monument Feat, Almaty.jpg|«Батырлыҡ» горельефы
Файл:WWII Monument in Almaty.jpg|«Дан һөрәнләүсе» горельефы
Файл:День Победы в Алматы 2012.jpg| Герой-ҡаланың тупрағы менән капсула 
&lt;/gallery&gt;

== Мәңгелек ут ==
[[Файл:Eternal_Flame_World_War_II_monument._Almaty,_Kazakhstan.jpg|слева|мини|333x333пкс|Мәңгелек ут]]
Мәңгелек ут 1975 йылда мемориаль комплексты асыу ваҡытында тоҡандырыла&lt;ref&gt;[http://www.pomnivoinu.ru/card/288209/ Дан мемориалы. алма-ата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126135141/http://www.pomnivoinu.ru/card/288209/ |date=2018-11-26 }}&lt;/ref&gt; .

[[1980 йыл]]дан башлап Мәңгелек ут янында Бөйөк Еңеүҙең байрам көндәрендә ҡаланың иң яҡшы пионерҙарынан, комсомолсыларынан почетлы ҡарауыл ҡуйыла. Традиция [[2010 йыл]]да И. В. Панфилов исемендәге 54-се һанлы Ҡаҙаҡ-Рәсәй гимназияһының етәкселеге инициативаһы менән тергеҙелә, Хәтер вахтаһында ҡаланың 9-11 синыф уҡыусылары ҡатнаша&lt;ref&gt;[https://www.kt.kz/rus/society/v_almati_u_vechnogo_ognja_shkoljniki_budut_nesti_pochetnij_karaul_1153580382.html Мәңгелек ут янында мәктәп уҡыусыларының почетлы ҡарауылы оҙатыуында булған. Алматы]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://azh.kz/ru/news/view/20342 Мәңгелек ут янында хәтер вахтаһы асылды. Алматы]&lt;/ref&gt;

Мәңгелек ут янына традициялы рәүештә ҡаланың яңы өйләнешкән парҙары бара, әммә уларҙың ҡылыҡтары әленән-әле ризаһыҙлыҡ тыуҙыра&lt;ref&gt;[https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/almatyi-obespokoilis-oskorbitelnyim-povedeniem-molodeji-231366/ Мәңгелек ут янындағы йәштәр обеспокоиться тәртип хурлыҡлы. Алматы]&lt;/ref&gt;

== Мемориаль эргәһендә ҡәберҙәр ==
Мемориалға ингән урында һауа трассаһын асыусылар иҫтәлегенә гранит плита урынлашҡан. Осоусы Т. Суонио һәм бортмеханик Н. Зорин [[1931 йыл]]да бортта берҙән-бер пассажир — Гулагтың дала төҙөлөшө етәксеһе Д. И. Литвинды оҙатып барғанда Аягуз янында һауала шартлай&lt;ref&gt;[http://proskurin.ucoz.kz/photo/pamjatniki_arkhitektury_alma_aty/memorial_slavy/6-0-217 Дан Мемориалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126140518/http://proskurin.ucoz.kz/photo/pamjatniki_arkhitektury_alma_aty/memorial_slavy/6-0-217 |date=2018-11-26 }}&lt;/ref&gt;

== Һәйкәл статусы ==
1979 йылдың 4 апрелендә халыҡ депутаттарының Алматы ҡала Советы башҡарма комитетының «Алматы ҡалаһының тарихи һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы һанлы ҡарары ҡабул ителә, унда Дан Мемориалы ла күрһәтелгән.&lt;ref&gt;[http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30163168 Башҡарма комитеты ҡарары алма-ата ҡалаһы халыҡ депутаттары советы 1979 йылдың 4 апрелендә № 139 «ҡала тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә раҫлау тураһында алматы»]&lt;/ref&gt; Ҡарар һәйкәлдәрҙе һаҡлау бурысын һәм реставрациялау проекттарын әҙерләүҙе күҙ уңында тота.

[[1982 йыл]]дың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республикаһы әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/P820000038_|title=Постановление Совета Министров Казахской ССР от 26 января 1982 года № 38 «О памятниках истории и культуры Казахской ССР республиканского значения»|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Dq1DNleZ?url=http://adilet.zan.kz/rus/docs/P820000038_|archivedate=2013-01-21|accessdate=2013-01-15}}&lt;/ref&gt;

[[1993 йыл]]дың 25 ноябрендә Алматы дәүләт тарихи-архитектура һәм мемориаль ҡурсаулығының өлөшө була. Ҡурсаулыҡ территорияһында яңы төҙөлөш тыйыла. Объекттарҙы реконструкциялау тик Ҡаҙағстан мәҙәниәт министрлығы рөхсәте менән генә мөмкин&lt;ref&gt;[http://adilet.zan.kz/rus/docs/P930001182_ 1993 йылдың 25 ноябрендә Н 1182 Ҡаҙағстан республикаһы министрҙар кабинеты ҡарары тураһында «ойошмаһы Алматы дәүләт тарихи-архитектура ҡурсаулығы һәм мемориал»]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Ҡаҙағстан архитектураһы]]
[[Категория:Ҡаҙағстандың республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары]]</text>
      <sha1>74dcmahlbfv8t1pme5mqs4j0qvjlauo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Звартноц (аэропорт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148194</id>
    <revision>
      <id>1299687</id>
      <parentid>1174939</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T06:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30073" sha1="30073cy7vk0phjpk9c4phnwp0aznlzi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Халыҡ-ара  &quot;Звартноц&quot;''' '''аэропорты''' (әрм. &lt;span lang=&quot;hy&quot;&gt;Օդանավակայան Զվարթնոց Միջազգային&lt;/span&gt;; IATA: '''EVN''', ICAO: '''UDYZ''') — [[Әрмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ереван]]дың халыҡ-ара аэропорты. Звартноц ҡалаһынан алыҫ түгел, Еревандан көнбайышҡа ҡарай 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

== Тарихы ==
[[Файл:Zvartnots-international.jpg|мини|Һулдан иҫке терминал бинаһы (файҙаланылмай) һәм осоп килеү  залы   (уңда) 2007 йыл]]
Аэропорттың һаҡланмаған терминалы  [[1961 йыл]]да төҙөлгән.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.zvartnots.aero/en/about-us|title=About us - Zvartnots|publisher=|accessdate=25 February 2017}}&lt;/ref&gt;

[[1970 йыл]]да архитектура проектына асыҡ конкурс үтә. Беренсе призға  конструктор Багдасарян   һәм  А. Тарханян, С Хачикян, Ж. Шехлян, Л Черкезян ингән архитекторҙар төркөмө  лайыҡ була. Һуңыраҡ архитекторҙар А. Тигранян һәм  А. А. Месчян тарафынан проектҡа үҙгәртештәр индерелә&lt;ref&gt;''Zvartnots on Image caption Airport'', in [[Soviet Armenian Encyclopedia|Encyclopedia Armenian Soviet]]. Yerevan, Armenian SSR, 1986. vol. xii, 512.&lt;/ref&gt; 1980 йылда  аэропорт яңыртыла,  аэровокзалдарҙың терминалдары өҫтәлә.

1991 йылда Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткәндән һуң, йөк ағымы арта.1998 йылда  йылына  100 000 тонна йөк ташыу һәләте менән  яңы йөк терминалы асыла.&lt;ref name=&quot;aviation.am&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.aviation.am/index.php/en/activities/airports|title=Airports|author=administrator|publisher=|accessdate=7 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627140254/http://www.aviation.am/index.php/en/activities/airports|archivedate=27 June 2015}}&lt;/ref&gt;

2001 йылда Әрмәнстан хөкүмәте әрмән сығышлә аргентиналы Эдуардо Эрнекянға ҡараған аргентина   компанияһының  «Америка Корпорасьон» тарафынан аэропорт  менән идаралыҡ тураһында 30 йылға килешеү төҙөй. Килешеү сиктәрендә компания аэропорттың яңыртыу буйынса эштәр башҡара.

[[2004 йыл]]дан  яңы терминал төҙөлә һәм 2007 йылдың 1 июнендә асыла,  ә [[2011 йыл]]дың 16 сентябрендә тағы ла бер терминал асыла.

2017 йылда аэропорт 2 448 250 пассажирҙы хеҙмәтләндергән, 10 621 рейс башҡарған һәм 22 324  тонна йөк  эшкәрткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aviation.am/index.php/en/statistics|title=Statistics|author=administrator|publisher=|accessdate=7 June 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627075829/http://www.aviation.am/index.php/en/statistics|archivedate=27 June 2015}}&lt;/ref&gt;

Аэропорт 225 Ан-225, Boeing 747-400 һәм Airbus_A380 һауа судноларын хеҙмәтләндереүгә иҫәпләнгән.&lt;ref name=&quot;aviation.am&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armats.com/arm/aviation/products/eAIP/graphics/UDYZ%20AD%202-2-1-13.pdf|title=Armats.am – Aerodrome ground Movement and Aircraft Parking Chart|accessdate=6 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160404051911/http://www.armats.com/arm/aviation/products/eAIP/graphics/UDYZ%20AD%202-2-1-13.pdf|archivedate=4 April 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aia-zvartnots.aero/ Airport website — Handles any type of modern commercial aircraft] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080510070648/http://www.aia-zvartnots.aero/|date=10 May 2008}}&lt;/ref&gt;

[[2013 йыл]]дың 30 ғинуарында Arabian Reach ойошмаһы тарафынан Дубайҙа үткәрелгән конкурс һөҙөмтәһендә  «Звартноц» аэропорты  «Балтия һәм БДБ-ның иң яҡшы аэропорты» исеменә лайыҡ була.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/143675/Armenias_Zvartnots_named_best_airport_in_CIS/|title=Armenia’s Zvartnots named best airport in CIS|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;

== Киңәйтелеүе ==
2004 йылда 100 миллион долларға төшкән яңы терминал төҙөлә.  Терминалдың  майҙаны — 19 200 м², үткәреү һәләтлеге — йылына 2 миллион пассажир.

2006 йыл 14 сентябрендә осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән  яңы зал асыла, ә 2007 йылдың 1 июнендә халыҡ-ара яңы зал асыла.

Аэропорттың артабанғы үҫеше 164 млн евроға торошло буласаҡ, уның  70 млн  евронан ашыу аҡса  беренсе фазала —  киңәйтеүгә 19  000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;  һәм 45 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; йүнәтеүгә тотонолған.

Аэропорт төҙөлөшөнөң беренсе  фазаһы тамамланыу менән осоу-ултырыу һыҙаты 54 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;  һәм майҙаны 45 000 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; тәшкил итәсәк, шуларҙың 25 000 метр&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; яңы терминалдар биләйәсәк. 1000   машина һыйҙырышлы яңы парковка зонаһы төҙөләсәк.

Осоп килеү залы  ике тапҡырға арттырыла, ул сәғәтенә 1000  ашыу пассажир ҡабул итә ала. . Көтөү зонаһы модернизацияланған, яңы терминал территорияһында бушлай  Wi-Fi бар,   пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары   һәм ресторандар эшләй.

Ултырыу һыҙаты 09/27  II категориялы  курс -глиссад  системаһы менән йыһазландырылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.armats.com/eng/activity/services/ta.htm|title=armats|publisher=|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Yerevan_Zvartnots_International.jpg|мини|Рейсҡа теркәлеү зонаһы]]
[[Файл:Yerevan_-_Zvartnots_International_(EVN_-_UDYZ)_AN2224107.jpg|мини|Оҙатыу залы]]
[[Файл:Zvartnots_Yerevan_airport_EVN.jpg|мини|Аэропорттың аэродромы]]
2008 йылдың пассажирҙар өсөн  яңы терминал төҙөлә. Проект 2011 йылдың сентябрендә тамамлана.  2000 метр&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; майҙаны менән 800-ҙән ашыу машина һыйҙырырға һәләтле яңы ер аҫты парковкаһы төҙөлгән.  Терминалдың төҙөлөшө тамамланыу менән &quot;Звартноц&quot; аэропорты   [[Кавказ]] төбәгендә  B категорияһы талаптарына яуап биргән берҙән-бер аэропорт була . Әлеге ваҡытта аэропорт йылына 3,5 миллион  пассажирҙы хеҙмәтләндереүгә һәләтле&lt;ref name=&quot;terminal&quot; /&gt;,  проектты тормошҡа ашырыуға 160 миллион доллар аҡса тотонолған, был сумманың бер өлөшө —  [[Азия үҫеш банкыһы]] ссудаһы&lt;ref&gt;11&lt;/ref&gt;  Яңы терминал  [[2011 йыл]]дың 16 сентябрендә эшл.әй башлай&lt;ref name=&quot;terminal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/78349/|title=Zvartnots hi-tech airport terminal opens in Yerevan|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;

Хөкүмәт аэропортта йүнәтеү-тергеҙеү эштәрен финанслауҙы дауам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arka.am/ru/news/economy/pravitelstvo_armenii_odobrilo_master_plan_rabot_v_aeroportakh_zvartnots_i_shirak/|title=Правительство Армении одобрило мастер-план работ в аэропортах &quot;Звартноц&quot; и &quot;Ширак&quot;|publisher=ARKA News Agency|accessdate=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;

== Хәүефһеҙлек системаһы ==
Халыҡ-ара һауа стандарттарына тап килһен өсөн,  аэропорт етәкселеге хәүефһеҙлек системаһын яҡшырта. 150   күҙәтеү камераларыурынлаштырылған. Бинаны Әрмәнстан ҡораллы көстәре һаҡлай.&lt;ref&gt;[[European Commission against Racism and Intolerance]] «[http://hudoc.ecri.coe.int/XMLEcri/ENGLISH/Cycle_04/04_CbC_eng/ARM-CbC-IV-2011-001-ENG.pdf ECRI REPORT ON ARMENIA (fourth monitoring cycle)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425142417/http://hudoc.ecri.coe.int/XMLEcri/ENGLISH/Cycle_04/04_CbC_eng/ARM-CbC-IV-2011-001-ENG.pdf|date=25 April 2012}}.» 8 February 2011. p. 23.&lt;/ref&gt;

Модернизациялау процесында автоматлаштырылған теркәлеү системаһы һәм пассажирҙар ағымының биометрик контроле программаһы ҡуйылған. Көтөү залы өс баҫҡыслы хәүефһеҙлек системаһы — пре-контроль (билет),   паспорт контроле һәм рентген күҙәтеүе менән һаҡланған.

== Терминалдары ==
&quot;Звартноц&quot; аэропорты өс терминалдан тора. 1-се терминал  1971 йылда төҙөлгән һәм 2011 йылда ябылған. терминал ике бинанан тора —  осоп килеү  залы  һәм ебәреү залы. 3-сө терминал дәүләт башлыҡтары һәм  рәсми дәүләт делегациялары  өсөн тәғәйенләнгән

1-се терминал  (хәҙер эшләмәй) — түңәрәк формала. Килеүселәр өсөн зал  аҫҡы ҡатта урынлашҡан, ҡараңғы һәм тар булған. Осоп килеүселәр өсөн тәғәйенләнгән зал икенсе терминал бинаһына күсерелә. Икенсе терминалдың осоп китеүселәр өсөн тәғәйенләнгән залы асылғас, ултырыуға сығыу урындары 1-се терминал менән күпер ярҙамында тоташтырыла.

Терминалда ултырыуға  9 сығыу урыны бар, улраҙың өсәүһе телетрап, 21 теркәү пункты,  2 багаж таҫмаһы менән йыһазландырылған.  Терминал 2011 йылда ябылған, терминалдың деконструкцияһы буйынса эштәр башланған, башняһы йүнәтелгән һәм урынында ҡаласаҡ.

Өс терминал асылды. 2 этап: 2006, 2007, 2011 йыл. Терминал йылда 3,5 миллионға тиклем кешене хеҙмәтләндерә ала. Теркәлеү пункты икенсе ҡатта   урынлашҡан, 42  торош урыны бар. Аэропорт заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған.

== Авиакомпаниялар һәм  тәғәйенләнештәре ==
{| class=&quot;sortable wikitable toccolours&quot; id=&quot;160&quot;
! id=&quot;163&quot; width=&quot;20%&quot; |Авиакомпания
! class=&quot;unsortable&quot; id=&quot;165&quot; width=&quot;80%&quot; |Пункты назначения &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
|[[Aegean Airlines]]
|[[Элефтериос Венизелос|Афина]] &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Миҙгелле:''' [[Никос Казандзакис|Ираклион]], [[Диагорас (аэропорт)|Родос]], [[Македония (аэропорт)|Салоники]]
|-
|[[Aeroflot]]
|[[Шереметьево|М]]әскәү
|-
|[[Air Arabia]]
|[[Шарджа (аэропорт)|Шардж]]
|-
|[[Air Cairo]]
|[[Шарм-эш-Шейх (аэропорт)|Шарм-эш-Шейх]] &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Миҙгелле:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]]
|-
|[[Air France]]
|[[Париж - Шарль-де-Голль]]
|-
|[[Air Malta]]
|'''Миҙгелле чартер рейстары:''' [[Мальта (аэропорт)|Мальта]]
|-
|[[AMC Airlines]]
|'''Миҙгелле чартер рейстары:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]],&lt;ref name=&quot;Slaq&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[http://www.slaq.am/arm/news/1176440/ Ուղիղ չվերթներ Եգիպտոսից Երևան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171001151149/http://www.slaq.am/arm/news/1176440 |date=2017-10-01 }}.&amp;#x20;Проверено 29 сентября 2017.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[Шарм-эш-Шейхаэропорт|Шарм-эш-Шейх]]&lt;ref name=&quot;Slaq&quot; /&gt;
|-
|[[Arkia]]
|'''Миҙгелле:''' [[Аэропорт имени Бен-Гуриона|Тель-Авив]]
|-
|[[Armenia Airways]]
|[[Багдад (аэропорт)|Багдад]], [[Аэропорт имени Рафика Харири (Бейрут)|Бейрут]], [[Международный аэропорт Эрбиля|Эрбиль халыҡ-ара аэропорты]], [[Лионский аэропорт имени Сент-Экзюпери|Лион]], [[Минеральные Воды (аэропорт)|Минеральные воды]], [[Аэропорт имени Бен-Гуриона|Тель-Авив]], [[Воронеж (аэропорт)|Воронеж]] &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Миҙгелле:''' [[Аэропорт Араксос|Араксос]] (2018 йылдың 8 июненән), [[Барселона - Эль-Прат|Барселона]] (2018 йылдың 4 июненән), [[Никос Казандзакис|Ираклион]] (2018 йылдың 5 июненән), [[Ипократис|Кос]] (2018 йылдың 17 июненән), [[Ларнака (аэропорт)|Ларнака]] (2018), [[Ницца Лазурный Берег (аэропорт)|Ницца]] (2018), [[Диагорас (аэропорт)|Родос]] (2018), [[Международный аэропорт имени Федерико Феллини|Римини]] (2018),[[Македония (аэропорт)|Салоники]] (2018), [[Тиват (аэропорт)|Тиват]] (2018), [[Варна (аэропорт)|Варна]] (2018), [[Венеция (аэропорт)|Венеция]] (2018)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.gdca.am/article/219#prettyPhoto Ամռանն ընդառաջ մի շարք ուղղություններով ոչ կանոնավոր չվերթներ կիրականացվեն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180521124931/http://www.gdca.am/article/219#prettyPhoto |date=2018-05-21 }}&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[Austrian Airlines]]
|[[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]]
|-
|[[Belavia]]
|[[Минск (аэропорт)|Минск]]
|-
|[[Brussels Airlines]]
|[[Брюссель (аэропорт)|Брюссель]] (2018 июненән яңыртыла)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://panarmenian.net/eng/news/253210/ Brussels Airlines sets sail for Armenia in 2017]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[Bulgaria Air]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Бургас (аэропорт)|Бургас]], [[Варна (аэропорт)|Варна]] (2018 июенән)
|-
|[[Bulgarian Air Charter]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар'''[[Бургас (аэропорт)|Бургас]] (2018 июненән)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|-
|[[Cham Wings]]
|[[Дамаск (аэропорт)|Дамаск]]
|-
|[[Czech Airlines]]
|[[Прага (аэропорт)|Прага]] (2018 йылдың июненән яңыртыла)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://armenpress.am/eng/news/927422/chekhakan-aviauxinery-sksum-e-praha-erevan-praha-kanonavor.html Czech Airlines launches Prague-Yerevan-Prague regular flights]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[EgyptAir]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Шарм-эш-Шейх (аэропорт)|Шарм-эш-Шейх]] (2018 июненән яңыртыла)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277300/egyptair-plans-armenia-charters-in-s18/?highlight=yerevan EGYPTAIR plans Armenia charters in S18]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&amp;#x20; routesonline.com&amp;#x20;(23 February 2018).&amp;#x20;Проверено 23 февраля 2018.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[Enter Air]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Вена-Швехат (аэропорт)|Вена]], [[Тбилиси (аэропорт)|Тбилиси]]
|-
|[[flydubai]]
|[[Дубай (аэропорт)|Дубай]]
|-
|[[FlyEgypt]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Хургада (аэропорт)|Хургада]] (2018 июненән)&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;
|-
|[[Georgian Airways]]
|[[Тбилиси (аэропорт)|Тбилиси]]
|-
|[[Germania (airline)|Germania]]
|[[Берлин-Тегель (аэропорт)|Берлин]]  (2018 июненән)
|-
|[[Karun Airlines]]
|'''Миҙгелле:''' [[Ахваз]], [[Международный аэропорт Исфахан|Исфахан]]
|-
|[[Kish Air]]
|'''Миҙгелле:''' [[Шираз (аэропорт)|Шираз]], [[Международный аэропорт имени Имама Хомейни|Тегеран]]
|-
|[[Korean Air]]
|'''Seasonal charter:''' [[Инчхон (аэропорт)|Сеул]]
|-
|[[LOT Polish Airlines]]
|[[Варшавский аэропорт имени Фредерика Шопена|Варшава]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://airlineroute.net/2015/06/18/lo-jan16/ LOT Polish Airlines Restores 4 Cancelled Routes from Jan 2016 :: Routesonline]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Airlineroute.net.&amp;#x20;Проверено 25 февраля 2017.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mahan Air]]
|[[Международный аэропорт имени Имама Хомейни|Тегеран]]
|-
|[[Middle East Airlines]]
|[[Аэропорт имени Рафика Харири (Бейрут)|Бейрут]]
|-
|[[Nordwind Airlines]]
|[[Шереметьево|Мәскәү-Шереметьево]],&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://zvartnots.am/new/index.php?dir=arr&amp;lg=en&amp;tp=t Yerevan Armenia &amp;#x7C; airport &amp;#x7C; arrivals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170225211402/http://zvartnots.am/new/index.php?dir=arr&amp;lg=en&amp;tp=t |date=2017-02-25 }}&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Zvartnots.am.&amp;#x20;Проверено 25 февраля 2017.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[Сочи (аэропорт)|Сочи]]
|-
|[[Qatar Airways]]
|[[Хамад (аэропорт)|Доха]]
|-
|[[Red Wings Airlines]]
|[[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]] &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/277418/red-wings-plans-armenia-launch-from-march-2018/ Red Wings plans Armenia launch from March 2018], ''Routesonline''&amp;nbsp;(2 March 2018).&amp;#x20;Проверено 2 марта 2018.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[S7 Airlines]]
|[[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]], [[Толмачёво (аэропорт)|Новосибирск]]
|-
|[[SCAT Airlines]]
|[[Актау (аэропорт)|Актау]], [[Нурсултан Назарбаев (аэропорт)|Астана]]
|-
|[[Taban Air]]
|'''Миҙгелле чартер рейстар:''' [[Международный аэропорт Исфахан|Исфахан]], [[Мешхед (аэропорт)|Мешхед]], [[Шираз (аэропорт)|Шираз]], [[Сари]], [[Тебриз]]
|-
|[[TAROM]]
|[[Международный аэропорт имени Анри Коанды|Бухарест]] (с 1 июня 2018) &lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/278755/tarom-files-preliminary-new-routes-info-in-2018 Tarom files preliminary new routes info in 2018]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&amp;#x20; routesonline.com.&amp;#x20;Проверено 23 мая 2018.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|-
|[[Turkmenistan Airlines]]
|[[Ашхабад (аэропорт)|Ашхабад]],&lt;ref name=&quot;ASB-EVN-FRA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;''Liu, Jim''.&amp;#x20;[https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/276442/turkmenistan-airlines-adds-yerevan-frankfurt-from-late-dec-2017 Turkmenistan Airlines adds Yerevan – Frankfurt from late-Dec 2017], ''Routesonline''&amp;nbsp;(29 December 2017).&amp;#x20;Проверено 29 декабря 2017.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; [[Франкфурт-на-Майне (аэропорт)|Франкфурт]]&lt;ref name=&quot;ASB-EVN-FRA&quot; /&gt;
|-
|&lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[[Ukraine International Airlines]]&lt;/span&gt;
|[[Борисполь (аэропорт)|Киев-Борисполь]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; '''Миҙгелле:''' [[Одесса (аэропорт)|Одесса]] (2018 йылдың 7 июлендә яңыртыла)
|-
|[[Ural Airlines]]
|[[Международный аэропорт Краснодар (Пашковский)|Краснодар]], [[Домодедово (аэропорт)|Мәскәү-Домодедово]], [[Платов (аэропорт)|Дондағы Ростов]], [[Пулково (аэропорт)|Санкт-Петербург]], [[Курумоч (аэропорт)|Һамар]], [[Сочи (аэропорт)|Сочи]], [[Кольцово (аэропорт)|Екатеринбург]]
|-
|[[Utair]]
|[[Внуково (аэропорт)|Мәскәү-Внуково]]&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://corp.vnukovo.ru/press/news/bazovyy-perevozchik-vnukovo-aviakompaniya-yuteyr-anonsiruet-plany-na-vesenne-letniy-sezon/ Базовый перевозчик Внуково авиакомпания &quot;ЮТэйр&quot; анонсирует планы на весенне-летний сезон]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&amp;#x20; Corp.vnukovo.ru.&amp;#x20;Проверено 25 февраля 2017.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;'''Миҙгелле:''' [[Сургут (аэропорт)|Сорғот]] (2018 йылдың июнненә)
|-
|[[Wataniya Airways]]
|[[Кувейт (аэропорт)|Кувейт]] (2018 июненән)&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot;&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.gdca.am/article/212 ՀՀ քաղաքացիական ավիացիայի գլխավոր վարչություն]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;hidden-ref&quot; style=&quot;display:none&quot;&gt;'''&amp;nbsp;&lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''&lt;/span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;
|}

== Аэропорт статистикаһы ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Йыл
!2005&lt;ref&gt;[http://www.aviation.am/eng/doc/2005-2006December.zip General Department of Civil Aviation of Armenia — 2005—2006 Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152801/http://www.aviation.am/eng/doc/2005-2006December.zip|date=31 May 2011}}&lt;/ref&gt;
!2006&lt;ref name=&quot;pax&quot;&gt;[http://www.aviation.am/eng/doc/2006-2007December.zip General Department of Civil Aviation of Armenia — 2006—2007 Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110531152804/http://www.aviation.am/eng/doc/2006-2007December.zip|date=31 May 2011}}&lt;/ref&gt;
!2007&lt;ref name=&quot;pax&quot; /&gt;
!2008&lt;ref&gt;[http://groong.usc.edu/news/msg255789.html 2008 Zvartnots airport Statistics for]{{dead link|date=July 2016|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Dead link&lt;/ref&gt;
!2009&lt;ref name=&quot;stats&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/economy/news/59977/|title=Overall passenger transportation via Zvartnots airport reached 1.6mln in 2010|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;
!2010&lt;ref name=&quot;stats&quot; /&gt;
!2011&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/91067/|title=Zvartnots Airport serviced over 1,6 million passengers in 2011|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;
!2012&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.panarmenian.net/eng/news/144088/|title=Zvartnots Airport posts passenger traffic of 1,7 mln in 2012|work=PanARMENIAN.Net|accessdate=7 June 2015}}&lt;/ref&gt;
!2013
!2014
!2015
!2016
!2017&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.aviation.am/projects/p/statistics|title=Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական ավիացիայի կոմիտե|accessdate=2018-12-27}}&lt;/ref&gt;
|-
!Дөйөм 
пассажирҙар ағымы
|1 111 400
|1 125 698
|1 387 002
|1 480 000
|1 447 397
|1 612 016
|1 600 891
|1 691 815
|1 691 710
|2 045 058
|1 879 667
|2 105 540
|2 448 250
|
|-
!Пассажирҙар ағымы (китеү)
|546 000
|562 825
|698 614
|751 310
|729 835
|816 866
|807 953
|845 700
|830 000
|1 019 765
|944 373
|1 048 153
|1 218 340
|-
!Пассажирҙар ағымы
(килеү)
|547 400
|562 873
|688 388
|628 690
|717 562
|795 150
|792 944
|846 115
|861 710
|1 025 293
|935 294
|1 057 387
|1 229 910
|-
!Йөк ташыу
|9119
|9276
|10 004
|10 774
|8400
|8800
|10 014
|12 251
|10 361
|10 345
|10 123
|18 269
|22 324
|-
!Сығарыла торған
йөк (тонна)
|3701
|4080
|3515
|4000
|3100
|3300
|4741
|6687
|6109
|6450
|6607
|13 784
|16 983
|-
!Индерелә торған
йөк (тонна)
|5418
|5196
|6489
|6700
|5200
|5500
|5273
|5564
|4252
|3895
|3516
|4485
|5341
|-
!Һауа судноһы хәрәкәте (китеү һәм килеү)
|6897
|6746
|7953
|8624
|8699
|9783
|9858
|10 392
|8721
|10 409
|9012
|9266
|10 621
|}

== Ер өҫтө транспорты: ==
Аэропорттың рәсми   &quot;Звартноц&quot; сервисы — был Airport Taxi  хеҙмәте, ул аэропорт йүнәлешенән ҡаланың теләһә ҡайһы нөктәһенә илтә һәм кире юлды хеҙмәтләндерә. Ҡала буйлап ташыуҙар менән шөғөлләнмәй.

2017 йылдан  автобус маршруты  эшләй: &quot;Звартноц&quot; аэропорты — Ереван үҙәге. Автобус һәр ярты сәғәт һайын иртәнгә сәғәт 7 алып 22 сәғәткә тиклем һәм сәғәт һайын 22 сәғәттән 7 сәғәткә тиклем  йөрөй. Маршрутты Elitebus автобусы хеҙмәтләндерә, бер йүнәлешкә йөрөү хаҡы 300 драм тора&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Yerevan: New Schedule for Zvartnots Airport Express Bus - Hetq - News, Articles, Investigations|url=http://hetq.am/eng/news/83453/yerevan-new-schedule-for-zvartnots-airport-express-bus.html|accessdate=2018-01-13|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Әрмәнстан Транспорт.
* Ширак Аэропорт (Гюмри)
* Скачать постсовет киңлегендә иң аэропорты пассажирҙарҙың исемлеге

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.zvartnots.aero Официальный сайт аэропорта]{{en icon}}
* [http://www.zvartnots.am/ Онлайн табло аэропорта &quot;Звартноц&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925121459/http://www.zvartnots.am/ |date=2009-09-25 }}
* {{Cite web|url=http://www.arabianreach.com/online%20versions/Airport%20Cities%20Magazine/Airport%20Cities%20Jan-Feb.%202013/index_02.html|title=Zvartnots international airport|date=Jan-Feb 2013|publisher=Airport Cities|accessdate=2013-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EiZd63vQ?url=http://www.arabianreach.com/online%20versions/Airport%20Cities%20Magazine/Airport%20Cities%20Jan-Feb.%202013/index_02.html|archivedate=2013-02-26}}
&lt;references /&gt;

[[Категория:Еревандың биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса аэропорттар]]</text>
      <sha1>30073cy7vk0phjpk9c4phnwp0aznlzi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Герой пионерҙар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148403</id>
    <revision>
      <id>1299643</id>
      <parentid>1286790</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T16:31:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41157" sha1="ky056iim6ak5q6kf6wx2rmikb9kgl9k" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Rus_Stamp_GSS-Golikov-Kotik.jpg|мини|250x250пкс|СССР маркаһы. Герой пионерҙар Леня Голиков һәм Валя Котик]]
'''Герой пионерҙар''' —совет власының үҫеш һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында батырлыҡ ҡылған совет пионерҙары.

Герой пионерҙарҙың образдары совет пропагандаһында юғары әхлаҡи өлгөһө булараҡ бик әүҙем ҡулланыла. Герой пионерҙарҙың рәсми исемлеге В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабын төҙөгән саҡта 1954 йылда булдырыла&lt;ref name=&quot;Леонтьева1&quot;&gt;''Леонтьева С. Г.'' [http://footnote.myxomop.com/pionery/leonteva_disser.pdf Литература пионерской организации: идеология и поэтика] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008140508/http://footnote.myxomop.com/pionery/leonteva_disser.pdf|date=2007-10-08}}. — С. 101.&lt;/ref&gt;; уға урындағы пионер ойошмаларҙың Почёт китаптары ҡушыла.

== Икенсе Бөтә донъя һуғышына тиклемге герой пионерҙар ==
[[Файл:Monument_To_The_Pioneers_Hero._Photo_2.JPG|справа|мини|320x320пкс| Тольятти ҡалаһы эргәһендә [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның герой пионерҙарына мемориал, элекке пионер лагеры «Ал елкән» (уңдан һулға: Цариков Боря, Марат Казей, Зинаида Портнова, Леня Голиков, Валя Котик һәм Володя Дубинин).]]
[[Файл:Памятник_подпольщикам_Шуре_Коберу_и_Вите_Хоменку_(Николаев).jpg|справа|мини|267x267пкс|Шура Коберға һәм Витя Хоменкоға Һәйкәл, [[Николаев]] ҡалаһы]]
Герой пионерҙар тураһында 1920-се йылдар аҙағында телгә алына башлай. Матбуғатта «синфи дошман менән көрәш» алып барған үҫмерҙәр тураһында гәзит материалдары сыға башлай; 1930-сы йылдар уртаһында йәш геройҙарға (барыһынан элек Павлик Морозовҡа) бағышланған  брошюралар сығарыла. 1954 йылғы ВЛКСМ-дың XII съезында «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы» булдырыла. 1-се һанлы исемлеккә Павлик Морозов индерелә, ул рәсми фараз буйынса Совет власына ҡаршы торған кулактарҙың енәйәттәрен фашлай һәм улар тарафынан үлтерелә, 2-се һанлы — шулай уҡ синфи дошмандар тарафынан үлтерелгән Коля Мяготин. Бөтә Союз Почёт китабына индерелгәндәрҙән тыш урындарҙа ла Почёт китаптары барлыҡҡа килә. Бынан һуң уларҙың профессиональ яҙыусылар тарафынан эшкәртелгән биографиялары ҙур тираждар менән баҫтырыла башлай. Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер герой пионерҙарҙың тәржемәи хәле, мәҫәлән, Павлик Морозовтың&lt;ref name=&quot;Дружников&quot;&gt;''Дружников Ю.'' [http://moshkow.library.kr.ua/cgi-bin/html-KOI.pl/PROZA/DRUZHNIKOV/morozow.txt Доносчик 001, или вознесение Павлика Морозова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210043937/http://moshkow.library.kr.ua/cgi-bin/html-KOI.pl/PROZA/DRUZHNIKOV/morozow.txt |date=2009-02-10 }}&lt;/ref&gt;, Гриша Акопяндың&lt;ref name=&quot;Отряд&quot;&gt;''Карамаев Сергей''. [https://web.archive.org/web/20060619155817/http://vip.lenta.ru/topic/victory/pioneers.htm Пионеры-герои]&lt;/ref&gt; һәм 1941 йылға тиклем «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы»на индерелгән башҡа ҡайһы берҙәрҙең, реаль тормош ысынбарлығына тап килеүендә шикләнеү бар. Мәҫәлән, был Павлик Морозовҡа ҡағыла, Ю. Дружников раҫлауынса, ул бер ҡасан да пионер булмаған&lt;ref name=&quot;Дружников&quot; /&gt;, һәм 1930-сы йылдарҙың башҡа синфи дошмандар тарафынан үлтерелгән геройҙарға ҡағыла: Коля Мяготин&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111210093203/http://www.kurgan.ru/news_kurgan/segodnya_den_pionerii_vokrug_pamyatnika_kurganskomu_malchiku_kole_myagotinu_ne_utihayut_strasti_on_ne_byl_ni_pionerom_ni_geroem.html Вокруг памятника курганскому мальчику Коле Мяготину не утихают страсти: «Он не был ни пионером, ни героем».]&lt;/ref&gt;, Гриша Акопян (тулыһынса уйлап сығарылған персонаж)&lt;ref name=&quot;Отряд&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.svoboda.org/programs/far/2002/far.093002.asp Далеко от Москвы. Павлик Морозов жив] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080414162120/http://www.svoboda.org/programs/far/2002/far.093002.asp |date=2008-04-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Герой пионерҙар Бөйөк Ватан һуғышында ==
Һуғыштың тәүге көндәрендә үк [[Брест ҡәлғәһе]]н яҡлауҙа музыка взводы тәрбиәләнеүсеһе 14 йәшлек Петя Клыпа батырлыҡ күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov2.htm С. Смирнов — Брестская крепость — Страница 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115154307/http://www.fire-of-war.ru/Brest-fortress/Brest-literatura-Smirnov2.htm |date=2010-11-15 }}&lt;/ref&gt;. Күп кенә пионерҙар партизан отрядтарында ҡатнаша, унда улар йыш ҡына развечиктар һәм диверсанттар сифатында файҙаланалар, шулай уҡ йәшерен эшмәкәрлектә; йәш партизандарҙан айырыуса билдәлеләр Марат Казей, Володя Дубинин, Зина Портнова, Леня Голиков һәм Валя Котик, улар барыһы ла (Володя Дубининдан башҡа — ул минала шартлай), алыштарҙа һәләк булалар; Зина Портнова һәм Леня Голиковтан башҡаларына 13-14 йәш була). Йыш ҡына мәктәп йәшендәге үҫмерҙәр хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашалар («Полк улдары һәм ҡыҙҙары» атамаһы — Валентин Катаевтың «Полк улы» повесы билдәле).

Йыш ҡына йәш патриоттар дошман менән партизан отрядтары составында һуғышҡан. 15 йәшлек Чекмак Вилорүҙ ғүмере хаҡына Севастополь партизан отрядын ҡотҡара. Сирле йөрәгенә һәм йәш булыуына ҡарамаҫтан Вилор 1941 йылдың авгусында партизандар менән урманға китә. [[10 ноябрь|10 ноябрҙә]], дозорҙа булған саҡта, карателдәр отряды яҡынлашыуын тәүге булып күреп ҡала. Ракетница менән Вилор отрядты иҫкәртә һәм күп һанлы фашистар менән һуғышҡа инә. Патрондары бөткәс, Вилор дошмандарҙы үҙенә яҡыныраҡ ебәрә һәм немецтарҙы граната менән шартлата, улар менән бергә үҙе лә батырҙарса һәләк була. .
Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары зыяратында Севастополь тирәһендәге Дергачи ҡасабаһында ерләнгән.

Пионерҙар хәрби караптарҙа юнгалар булалар: совет тылында, һуғышҡа киткән өлкәндәрҙе алмаштырып, заводтарҙа эшләйҙәр, шулай граждан оборонаһында ҡатнашалар

Витебск өлкәһенең Оболь станцияһында ойошторолған «Йәш кенәселдәр» йәшерен комсомол ойошмаһы составында пионерка Зина Портнова була, ул подпольела ВЛКСМ сафтарына инә, немецтар тарафынан язалап үлтерелә һәм үлгәндән һуң [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә лайыҡ була.

Тиҫтәләрсә мең бала һәм пионер хәрби ҡаҙаныштары өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән:

* [[Ленин ордены]]на лайыҡ булалар — Толя Шумов, Володя Казначеев, Александр Чекалин, Леня Голиков;
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] — Володя Дубинин, Юлий Кантемиров, Андрей Макарихин, Аркадий Каманин, Костя Кравчук;
* 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены — Петя Клыпа, Валерий Волков, Саша Ковалев;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] — Володя Саморуха, Шура Ефремов, Ваня Андрианов, Вита Коваленко, Леня Анкинович, Аркадий Каманин (ике тапҡыр).
* Йөҙәрләгән пионер «Бөйөк Ватан һуғышының партизанына» миҙалы менән бүләкләнә, 15 000 ашыу — «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы, 20 000 ашыу «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
* Биш герой пионер [[Советтар Союзы Геройы|Советтар СоюзыГгеройы]] исеменә лайыҡ була: Леня Голиков, Марат Казей, Валя Котик, Зина Портнова&lt;ref&gt;{{Книга:ВОВ. Энциклопедия|559—560||Пионерская организация}}&lt;/ref&gt;, Александр Чекалин. Чекалин — 1942 йылдың 4 февралендә, Голиков — 1944 йылдың 2 апрелендә, ҡалғандары һуғыштан һуң.

Һуғышта ҡатнашҡан күп кенә үҫмерҙәр алыштарҙа һәләк була йәки немецтар тарафынан үлтерелә. Ҡайһы бер балалар «герой пионер» рангыһында «В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз пионер ойошмаһының Почёт китабы»на индерелгән.

== Һуғыштан һуңғы изгеләр рәтенә индереү һәм әҙәбиәттә телгә алыу ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һәм ил тыныс шарттарҙа йәшәй башлағандан һуң пионер-геройҙарҙың исемлеге тулыһынса формалаша. . Артабан уларҙың күп тираждарҙа баҫтырылған хуждожестволы биографиялары совет граждандарының йәш быуынын әхләҡи яҡтан тәрбиәләү өсөн ҡулланыла. Ҡайһы бер геройҙар тураһындағы әҫәрҙәр мотлаҡ мәктәп программаларына индерелә, пионерҙарҙың батырлыҡтары тураһында ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрөлә һәм улар мәктәп кинозалдарында күрһәтелә.

== Пионерҙар — Социалистик Хеҙмәт Геройҙары ==
[[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме ике пионерға бирелә: Тажик ССР-ынан Турсунали Матказимовҡа (1948 йылғы) һәм Грузин ССР-ынан Нателла Челебадзеға (1949 йылғы)&lt;ref&gt;[http://www.trud.ru/article/15-04-2008/128080_geroj_truda_vozvraschaetsja.html Труд: Герой Труда возвращается]&lt;/ref&gt;:

* Турсунали Мәткәзимовтың пионер дружинаһына мәктәп биләмәһендә [[мамыҡ]] үҫтереү һәм уңышты йыйыу йөкмәтелә. Әммә ҡырау һуғыу сәбәпле хәлдәр киҫкенләшә. Пионер Мәткәзимов тәүлек әйләнәһенә дежурлыҡ ойоштора: дуҫтары менән бергәләп ҡағыҙҙан калпаҡтар эшләйҙәр һәм шулар менән мамыҡ ҡыуаҡтарын ябып сығалар, шулай уҡ сәсеүлектәр янында ут яғалар. Пионерҙарҙың отҡорлоғо арҡаһында, уңыштың күп өлөшө ҡотҡарыла&lt;ref name=&quot;labor_heroes&quot;&gt;[http://www.infovolga.ru/school/pioner/pioneri_geroi/sos_truda.htm Пионеры — Герои Социалистического Труда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100421035255/http://www.infovolga.ru/school/pioner/pioneri_geroi/sos_truda.htm |date=2010-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* Сәй плантацияһында эшләгән Нателла Челебидзе йыйыусыларҙың эше ырамһыҙ икәнен һиҙеп ҡала: беренсенән, йыйыу бер ҡул менән атҡарыла, икенсенән, сәйҙе сортлау бөтә йыйылған сәйҙе ҡуптарыуҙы талап итә. Ул әсәһенән муйынға элә торған бер нисә кеҫәле сумка тегеүҙе һорай һәм сәйҙе ике ҡуллап йыя башлай, шул уҡ ваҡытта уны сорттарға бүлеп төрлө кеҫәгә һала. Нателла бер үҙе рекордлы 5 тонна сәй уңышы йыйыуға өлгәшә&lt;ref name=&quot;labor_heroes&quot; /&gt;.

== Герой пионерҙар тураһында хәтер ==
[[Файл:РНД-Памятная_доска_Героям-пионерам(2).jpg|мини|253x253пкс|. [[Дондағы Ростов]]та мемориаль таҡтаташ]]

* Каменск-Шахтинский ҡалаһында Герой пионерҙар урамы бар (1973, элекке Линейная урамы).
* Вилор Чекмак [[20 декабрь|20 декабрҙә]] тыуған һәм уның тыуған көнө Севастополь йәш һаҡлаусылар көнө итеп билдәләнә.

=== Герой-пионерҙар әҙәбиәттә ===
Герой пионерҙарҙың художестволы биографиялары барлыҡҡа килә һәм 1950-се йылдарҙың уртаһынан киң ҡулланышҡа инә. Иң тәүге жанр өлгөһө 1949 йылда яҙыла (). Филология фәндәре кандидаты С. Г. Маслинская (Леонтьева)&lt;ref&gt;[http://childcult.rsuh.ru/article.html?id=58610 Леонтьев Светлана Геннадьевна — РГГУ.РУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207164149/http://childcult.rsuh.ru/article.html?id=58610 |date=2009-02-07 }}&lt;/ref&gt; &quot;герой пионерҙарҙың &quot; биографияларында шаблон билдәләрен таба һәм уларҙа христиан агиографик әҙәбиәте менән оҡшашлыҡ күрә, айырыуса уларҙың бала сағын тасуирлауҙа һәм ғазаплы үлеме тураһындағы деталдәрҙә&lt;ref name=&quot;Леонтьева&quot;&gt;''Леонтьева С. Г.'' [http://footnote.myxomop.com/pionery/leonteva_disser.pdf Литература пионерской организации: идеология и поэтика] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008140508/http://footnote.myxomop.com/pionery/leonteva_disser.pdf|date=2007-10-08}} Гл. 2, параграф 5.&lt;/ref&gt;. Герой күп төрлө изгелекле эштәр башҡара; айырыуса яҡшы уҡыуына иғтибар бирелә; ғәҙәттә ул тиҫтерҙәрен алға әйҙәүсе, өгөт-нәсихәт өләшеүсе лидер була; әммә шул уҡ ваҡытта уның «ябайлығы» һыҙыҡ өҫтөнә алына. Герой «юғары аңлылыҡ» менән айырыла, әлбиттә ул пионер ойошмаһы ағзаһы була. Икенсе яҡтан, геройҙың «балалығы» күрһәтелә, әммә бала булыуына ҡарамаҫтан герой пионер өлкәндәргә үрнәк күрһәтә ала&lt;ref&gt;''Леонтьева С. Г.'' Жизнеописание пионера-героя: текстовая традиция и ритуальный контекст // «Современная российская мифология». — {{М.}}: Изд-во РГГУ, 2005. — С. 89—123.&lt;/ref&gt;. Юрий Корольковтың китабындағы Леня Голиков бәләкәй бала итеп күрһәтелә: «Офицер әйләнеп ҡарай һәм артынан йүгереп килгән малайҙы күреп ҡала. Уларҙы йәнәш ҡуйһаң, малай буйы менән уның ярты кәүҙәһендәй генә булыр ине»&lt;ref name=&quot;Корольков&quot;&gt;''Корольков Ю.'' [http://www.blokada.otrok.ru/golikov/index.htm Пионеры-герои. Лёня Голиков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080420084740/http://www.blokada.otrok.ru/golikov/index.htm |date=2008-04-20 }}. — {{М.}}, 1979. — Глава [http://www.blokada.otrok.ru/golikov/09.htm «Как Лёня Голиков стал Героем Советского Союза»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080405201530/http://www.blokada.otrok.ru/golikov/09.htm |date=2008-04-05 }}&lt;/ref&gt;. Леня үлтергән немец генералы кителенең еңдәре уның тубығынан түбән һәленеп тора һәм башҡалар .&lt;ref name=&quot;Корольков&quot; /&gt;. Шул уҡ ваҡытта, тасуирланған ваҡиғалар 1942 йылдың август айында булған&lt;ref name=&quot;Корольков&quot; /&gt;, йәғни Леняға 16 йәш булғанда (1926 йылда тыуған.)&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/bio_g/golikov_lenya.html Леня голиков] н hrono.ru&lt;/ref&gt;.
Морфологик яҡтан С. Г. Маслинская (Леонтьева) алты сюжет тибын айыра:

* герой дошманды идея яғынан еңә;
* герой дошманды юҡ итә;
* геройҙың еңеүе — дошман енәйәттәштеренең үсе һәм геройҙың һәләк булыуы — геройҙың көрәштәренең үсе;
* геройҙың һәләк булыуы — геройҙың көрәштәренең үсе;
* герой дошманды икенсе маташыуҙан юҡ итә;
* герой дошманды икенсе маташыуҙан юҡ итә — дошман енәйәттәштере үс ала һәм герой һәләк була.

Геройҙың ғаҙаплы үлемен һүрәтләүҙә ғәҙәттә натуралистик язалау деталдәре ҡулланыла, С Г. Маслинская (Леонтьева) фекеренсә, бының менән йәш тамашасының «ҡурҡыныс» һәм «ҡанлы» сюжеттарға ихтыяжы ҡәнәғәтләндерелә (ул ваҡыттағы балалар әҙәбиәтенең башҡа жанрҙарында был тема ябыҡ була&lt;ref&gt;''Леонтьева С. Г.'' Суггестивность в массовой пионерской словесности: советские ценности в прагматике текста // Пушкин и Калиостро. Внушение в искусстве и в жизни человека: Материалы конференции. — {{СПб}}, 2005. — С. 125—135.&lt;/ref&gt;).

=== Герой пионерҙар кинола ===
Герой пионерҙар тураһындағы фильмдар:

* «Был Донбасста булды» («Это было в Донбассе») — 1945 йылда төшөрөлгән. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттарға ҡаршы көрәш алып барған Донбасстың йәш һаҡсылары тураһында.
* «Орлёнок» — 1957 йылда төшөрөлгән. Йәш партизан Котко Валяға (прототибы Советтар Союзы Геройы Валя Котик) арналған.
* «Кесе улым урамы» («Улица младшего сына») — 1962 йылда төшөрөлгән. Лев Кассиль һәм Макс Поляновскийҙың ошо уҡ исемдәге романын экранизациялау, герой пионер Володя дубининға бағышланған.
* «„Трясогузка“ армияһы» («Армия „Трясогузки“) — 1964 йылда төшөрөлгән. Колчак поезы аврияһы урынында аҡгвардиясылар „Трясогузка“ армияһы тип яҙылған бәләкәй флаг табалар (ошо исем менән үҙҙәрен Латвиялағы Гржадандар һуғышының йәш ҡатнашыусылары нарыҡлаған)
* «Биш ҡыйыу» («Пятёрка отважных») — 1970 йылда төшөрөлгән. Һуғыш ялмаған Белоруссиялағы йәш партизандарҙың ҡаһарманлығы тураһында.
* „Йәшел сылбырҙар“ („Зелёные цепочки“) — Ленфильмда 1970 йылда төшөрөлгән. Ҡамауҙа ҡалған Ленинградта пионерҙар чекистарға немец агенттарын фашлауҙа ярҙам итәләр.
* „Пуля батырҙан ҡурҡа, йәки Мишка һуғышҡа инә“ («Смелого пуля боится, или Мишка принимает бой») 1970 йылда төшөрөлгән — пионер лагерында, һуғыштың тәүге көндәренән немец баҫып ала, үҙе ярҙам совет танкист прорубить.
* „Һыбайлылар“ („Всадники“) Одесса киностудияһында 1972 йылда төшөрөлгән. Йәш үҫмерҙәр башта тоҡомло юртаҡтарҙы ҡотҡаралар, ә һуңынан Өҡамауҙа ҡалғандарғаӨ ярҙам итәләр.
* „Ун бишенсе яҙ“ („Пятнадцатая весна“) — 1972 йылда төшөрөлгән. Саша Чекалин батырлығына арналған.
* „Иҫке ҡәлғә“ („Старая крепость“) — 1973 йылда төшөрөлгән. Совет сик буйы Каменец-Подольский ҡалаһы үҫмерҙәре тураһында. Владимир Беляев романы буйынса ҡуйылған.
* „Теге алыҫ йәйҙә“ („В то далёкое лето“) — 1974 йылда төшөрөлгән. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында батырлыҡ күрһәткән Ленинград партизанкаһы Лариса Михеенко тураһында.
* „Минең бала саҡ икмәге“ („Хлеб детства моего“) — 1977 йылда төшөрөлә. Һуғыш балалары тураһында. 1943 йылда немецтарҙан азат ителгән ауыл үҫмерҙәре арыш ядланын миналарҙан таҙартлар һәм ауылдаштарына сәсеүлек үткәреүгә мөмкинлек бирәләр.
* „Казак-юлбаҫаҙар“ („Казаки-разбойники“) — 1979 йылда төшөрөлгән. Уҡыу тураһында, Һуғыштан һуңғы беренсе йылда милицияға ҡурҡыныс енәйәтселәр төркөмөн фашлауҙа ярҙам итәләр.
* „Был хәл разведкала була“ (Это было в разведке») — 1982 йылда төшөрөлгән, армия разведкаһына килеп эләккән 13 йәшлек малайҙың батырлығы тураһында, разведчиктың ысын прототибы Константин Покровский.
* «Йөҙ ҙә беренсе» («Сто первый») — 1982 йылда төшөрөлгән. «Полк улы» Вова Диденко тураһында.
* «Оҙайлы хәтер» («Долгая память») — 1985 йылда төшөрөлгән. Разведчик герой пионер Володя Дубинин тураһында.
* «Брест ҡәлғәһе» («Брестская крепость») — 2010 йылда төшөрөлгән. Төп герой — Саша Акимов, уның прототибы — Петя Клыпа.
* «Беренсе отряд» («Первый отряд») — 2009 төшөрөлгән. Бер ниндәй реаль ваҡиғалар менән бәйле булмаған фантастик йәнһүрәт. Бында герой пионерҙар Аненербе ордены менән көрәш алып баралар.

== Герой пионерҙар исемлеге (тулы исемлек) ==
{{multicol}}
* [[Аксён Тимонин]]
* [[Алёша Голосевич]]
* [[Алёша Кузнецов]]&lt;ref&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/alesha-kuznetsov.html Великая Октябрьская социалистическая революция 1917 года — герой Алеша КУЗНЕЦОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122205653/http://netvoyne.ru/pioneryi/alesha-kuznetsov.html |date=2009-01-22 }}&lt;/ref&gt;
* [[Купша, Альберт|Альберт Купша]]
* [[Каманин, Аркадий Николаевич|Аркадий Каманин]] (лётчик)
* Боря Немченко
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Цариков, Борис Андреевич|Боря Цариков]]
* Боря Кулешин
* [[Волков, Валерий (пионер-герой)|Валерий Волков]]
* Валерий Лямин
* [[Валя Зенкина]]
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Котик, Валентин Александрович|Валя Котик]]
* Валя Ценнин
* [[Ваня Андрианов]]
* [[Ваня Васильченко]]
* [[Ваня Гриценко]]
* Ваня Климентьев
* [[Коробко, Василий Иванович|Вася Коробко]]
* Ваня Савинов
* [[Вася Шишковский]]
* [[Вилор Чекмак]]
{{col-break}}
* [[Курка, Василий Тимофеевич|Вася Курка]] ([[снайпер]])&lt;ref&gt;[http://img15.nnm.me/6/7/f/2/5/c1e148389a0708b7fc1a2d2c853.jpg Открытка '''Вася Курка''' из серии «Пионеры-герои» (на украинском языке), Киев, 1985 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129023620/http://img15.nnm.me/6/7/f/2/5/c1e148389a0708b7fc1a2d2c853.jpg |date=2014-11-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://stranakids.ru/deti-geroi-rasskazy-o-geroiakh-vov-1/2/ Рассказ С. Дыхнэ «Вася Курка — снайпер» из книги «Дети-герои», 1985 год]&lt;/ref&gt;
* [[Витя Коваленко]]
* [[Коробков, Виктор Михайлович|Витя Коробков]]
* [[Новицкий, Виктор Михайлович|Витя Новицкий]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Книга|автор = Куценко И. Я.|заглавие = Юные ленинцы Кубани : очерки истории пионерской организации Краснодарского края|ответственный = И. Я. Куценко, Э. И. Моисеева|издание = |место = Краснодар|издательство = Кн. изд-во|год = 1972|страницы = 25|страниц = |isbn = |серия = По материалам кружка юных следопытов Новороссийского Дворца пионеров}}&lt;/ref&gt;
* [[Хоменко, Виктор Кириллович|Витя Хоменко]]
* Витя Чаленко
* [[Черевичкин, Виктор Иванович|Витя Черевичкин]]
* Володя Буряк
* [[Дубинин, Владимир Никифорович|Володя Дубинин]]
* [[Казначеев, Владимир Петрович|Володя Казначеев]]
* [[Владимир Колядов|Володя Колядов]]
* [[Володя Саморуха]]
* [[Володя Щербацевич]]
* [[Володя Попов]]
* [[Галя Комлева]]
* [[Гриша Акопян]]
* Гриша Михайлов
* [[Дима Потапенко]]
* Евгений Барабаш&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Женя Попов]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://mythrevol.narod.ru/rebrova2.html |title=Ретроспективный образ Великой Отечественной войны и мифологизация прошлого |accessdate=2009-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100509113040/http://mythrevol.narod.ru/rebrova2.html |archivedate=2010-05-09 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509113040/http://mythrevol.narod.ru/rebrova2.html |date=2010-05-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.slavakubani.ru/read.php?id=173 Памятники, посвящённые воинам — героям Советского Союза Великой Отечественной войны (Республика Адыгея). Кубанское Казачье Войско] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190325054958/http://www.slavakubani.ru/read.php%3Fid%3D173 |date=2019-03-25 }}&lt;/ref&gt;
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Портнова, Зинаида Мартыновна|Зина Портнова]]
{{col-break}}
* [[Камилия Шага]]
* [[Баев, Кирилл Осипович|Киря Баев]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://netvoyne.ru/pioneryi/kirya-baev.html |title=Дети герои гражданской войны — Кирилл Баев |accessdate=2009-01-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120215004830/http://netvoyne.ru/pioneryi/kirya-baev.html |archivedate=2012-02-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215004830/http://netvoyne.ru/pioneryi/kirya-baev.html |date=2012-02-15 }}&lt;/ref&gt;
* [[Мяготин, Николай Андреевич|Коля Мяготин]]
* [[Коля Рыжов]]&lt;ref name=&quot;netvoyne.ru&quot;&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/albert-kupsha-marks-krotov-kolya-ryizhov.html Пионеры-герои Великой Войны — Альберт КУПША, Маркс КРОТОВ, Коля РЫЖОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123110807/http://netvoyne.ru/pioneryi/albert-kupsha-marks-krotov-kolya-ryizhov.html |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* [[Костя Кравчук]]
* [[Кузубов, Леонид Трифонович|Леонид Кузубов]]
* [[Янин, Костя|Костя Янин]]
* [[Михеенко, Лариса Дорофеевна|Лара Михеенко]]
* [[Лёня Анкинович]]
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Голиков, Леонид Александрович|Лёня Голиков]]
* [[Лида Вашкевич]]
* [[Лида Матвеева]]&lt;ref&gt;[http://molodguard.ru/heroes918.htm Сайт «Молодая Гвардия». ЕЕ ЗВАЛИ ЛИДА&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://molodguard.ru/heroes241.htm Сайт «Молодая Гвардия». ОРЛЯТА (сборник). Илья Туричин ДВЕ БУКВЫ&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* [[Люся Герасименко]]&lt;ref&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/lyusya-gerasimenko.html Великая Отечественная война в Минске — пионеры герои Люся ГЕРАСИМЕНКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123110905/http://netvoyne.ru/pioneryi/lyusya-gerasimenko.html |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Казей, Марат Иванович|Марат Казей]]
* [[Мария Мухина]]
* [[Маркс Кротов]]&lt;ref name=&quot;netvoyne.ru&quot;/&gt;
* [[Миша Гаврилов]]&lt;ref&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/misha-gavrilov.html Миша Гаврилов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123060237/http://netvoyne.ru/pioneryi/misha-gavrilov.html |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* [[Пинкензон, Моисей Владимирович|Муся Пинкензон]]
* [[Надя Богданова]]&lt;ref&gt;[http://molodguard.ru/heroes1.htm Сайт «Молодая Гвардия». Пионеры-Герои&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;
* Николай Ткач&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[Нина Куковерова]]
{{col-break}}
* [[Нина Сагайдак]]
* [[Морозов, Павел Трофимович|Павлик Морозов]]
* [[Павлуша Андреев]]
* [[Пётр Зайченко (пионер-герой)|Пётр Зайченко]]
* [[Клыпа, Пётр Сергеевич|Пётр Клыпа]]
* [[Саша Бородулин]]
* [[Ковалёв, Александр Филиппович|Саша Ковалёв]]
* [[Саша Колесников]]&lt;ref&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/sasha-kolesnikov.html Герои-партизаны Второй Мировой Войны — Саша КОЛЕСНИКОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123004727/http://netvoyne.ru/pioneryi/sasha-kolesnikov.html |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* {{Звезда Героя Советского Союза для списка}} [[Чекалин, Александр Павлович|Саша Чекалин]]
* Саша Кондратьев
* Саша Чебанов&lt;ref&gt;[http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/VOV/children/sasha_chebanov/ Саша Чебанов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105083233/http://www.rodb-v.ru/rostov-on-don-southern-russia-pearl/VOV/children/sasha_chebanov/ |date=2017-01-05 }}&lt;/ref&gt;
* [[Тихон Баран]]
* [[Шумов, Анатолий|Толя Шумов]]
* Толя Масалов&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* Трофим Прушинский
* [[Кобер, Александр Павлович|Шура Кобер]]&lt;ref&gt;[http://netvoyne.ru/pioneryi/shura-kober-i-vitya-homenko.html Пионеры-герои Шура КОБЕР и Витя ХОМЕНКО] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123110917/http://netvoyne.ru/pioneryi/shura-kober-i-vitya-homenko.html |date=2009-01-23 }}&lt;/ref&gt;
* [[Шура Ефремов]]
* [[Бондаровская, Юта|Юта Бондаровская]]
* Ованес Кохликян

{{col-end}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Полк улы]]
* [[балалар йәмәғәт берләшмәһе]]
* [[Пионер хәрәкәте]]
*

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

=== Рәсми совет материалдары ===
* [http://netvoyne.ru/ Пионеры герои — великие дети войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423093041/http://netvoyne.ru/ |date=2017-04-23 }}
* [http://molodguard.ru/heroes1.htm «Пионеры Герои»]
* [http://www.lib.ru/PRIKL/PIONERY/pionger.txt «Пионеры-герои». Очерки]. — {{Мн.}}: «Юнацтва», 1985. — В библиотеке [[Мошков, Максим Евгеньевич|Максима Мошкова]]
* [http://www.sovmusic.ru/english/text.php?fname=pionhero Песня о пионерах-героях]. Музыка А. Пахмутовой, слова Н. Добронравова. 1962. [http://www.sovmusic.ru/download.php?fname=pionhero Аудиофайлы]
* ''Давидзон Я. Б.'' [http://bibliotekar.ru/rusOrlyata/index.htm Орлята партизанских лесов.] — {{К.}}: Веселка, 1979.
* ''Лезинский М., Эскин Б.'' Живи, Вилор! — (Серия «Юные герои»). — Издательство «Молодая гвардия», 1983.

=== Совет йылдарынан һуңғы культурологический анализ ===
* [https://web.archive.org/web/20060619155817/http://vip.lenta.ru/topic/victory/pioneers.htm Пионеры-герои. Сводный отряд послевоенного советского детства]. Статья Сергея Карамаева
* ''Леонтьева Светлана Геннадьевна.'' [https://web.archive.org/web/20071008140508/http://footnote.myxomop.com/pionery/leonteva_disser.pdf Литература пионерской организации: идеология и поэтика]. Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук. Специальность 10.01.08 — Теория литературы. Текстология. Тверь 2006. (на правах рукописи). Жизнеописаниям пионеров-героев посвящена вторая глава
* ''Леонтьева Светлана Геннадьевна.'' [http://www.strana-oz.ru/?numid=18&amp;article=882 Пионер — всем пример] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071021131835/http://www.strana-oz.ru/?numid=18&amp;article=882 |date=2007-10-21 }}. Статья содержит подробное описание культа «пионеров-героев»
* ''Юрий Дружников.'' [https://web.archive.org/web/20120106235554/http://www.unilib.neva.ru/dl/327/Theme_10/Literature/Drujnikov/index.html Доносчик 001, или Вознесение Павлика Морозова] — журналистское расследование, выполненное профессором Калифорнийского университета Юрием Дружниковым. В работе содержатся сведения о формировании культа «пионеров-героев»
* ''Мария Ремизова.'' [http://www.ng.ru/culture/1999-11-12/7_pioner.html Можно ли полюбить пионера-героя] Рецензия на повесть Олега Павлова «Школьники», один из эпизодов которой посвящён культу «пионеров-героев»

{{Пионер хәрәкәте}}

[[Категория:Дәүләт наградалары менән бүләкләнгән балалар]]
[[Категория:Герой пионерҙар]]</text>
      <sha1>ky056iim6ak5q6kf6wx2rmikb9kgl9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дуа Липа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151201</id>
    <revision>
      <id>1299663</id>
      <parentid>1294451</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33214" sha1="3y356vvc1dnc030mrudbe4vwikr8r8b" xml:space="preserve">&lt;!-- {{однофамильцы2|ссылка=Липа (значения)|фамилия=Липа}}--&gt;
{{Музыкант
 |Имя              = Дуа Липа
 |Оригинал имени   = Dua Lipa
 |Изображение      = Dua Lipa By Daniel Åhs Karlsson.jpg
 
 |Описание изображения = Липа 2016 йылдың авгусында ''{{нп4|Sommarkrysset}}'' телетапшырыуында.
 |Фон              = 
 |Место рождения   = [[Бөйөк Британия]], {{МР|Лондон}}
 |Страна           = {{GB}}
 |Имя при рождении = 
 |Полное имя       = 
 |Годы активности  = 2015 — {{х.в.}}
 |Профессии        = {{йырсы|XXI быуат}}, йырҙар авторы, фотомодель
 |Инструменты      = 
 |Жанры            = {{hlist|[[Поп-музыка|Поп]]|[[инди-поп]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Yeung |first=Neil Z. |url=http://www.allmusic.com/artist/dua-lipa-mn0003426731/biography |title=Dua Lipa {{!}} Biography &amp; History |publisher=AllMusic |accessdate=22 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[дрим-поп]]&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;&gt;{{cite web |last=Davidson |first=Amy |url=http://www.digitalspy.com/music/new-music/interviews/a776876/meet-your-new-favourite-popstar-dua-lipa-just-dont-call-her-the-new-lana-del-rey/ |title=Meet your new favourite popstar Dua Lipa – just don't call her the new Lana Del Rey |publisher=Digital Spy |date=11 December 2015 |accessdate=9 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[синтипоп]]|[[contemporary R&amp;B|R&amp;B]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Green |first=Chris |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/dua-lipa-o2-abc-glasgow-review-jazz-infused-songs-recall-a-smoke-filled-cabaret-bar-a6836606.html |title=Dua Lipa, O2 ABC, Glasgow, review: Jazz-infused songs recall a smoke-filled cabaret bar |work=[[The Independent]] |date=27 January 2016 |accessdate=22 July 2016}}&lt;/ref&gt;|[[:en:dark pop|дарк-поп]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/pop-corner-dua-lipa-saves-the-last-dance-adele-is-done-with-james-bond-1.2597650|title=Pop Corner: Dua Lipa saves the Last Dance; Adele is done with James Bond|work=The Irish Times|access-date=2 September 2017}}&lt;/ref&gt;}}
 |Псевдонимы       = 
 |Коллективы       = 
 |Лейблы           =Dua Lipa Limited, Warner Bros. Records
 |Награды          = 
 |Сайт             = [http://www.dualipa.com/ www.dualipa.com]
}}
'''Ду́а Ли́па''' ({{Lang2|en|sq|Dua Lipa}}; [[22 август]] [[1995 йыл|1995]]) — [[Косово]] албандары сығышлы [[Бөйөк Британия]] йырсыһы, йырҙар авторы һәм модель&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;guardian-shake&quot;/&gt;. Уның музыкаль карьераһы 14 йәшендә башлана, был ваҡытта ул [[YouTube]] сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай. 2015 йылда ул Warner Bros. Records компанияһы менән контракт төҙөй һәм тиҙҙән үҙенең тәүге синглын сығара. 2016 йылдың декабрендә ''The Fader'' журналы булышлығында йырсы тураһында ''See in Blue'' тигән документаль фильм сыҡҡан&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. 2017 йылдың ғинуарында йырсы EBBA Public Choice Award премияһына лайыҡ була&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.musicweek.com/talent/read/dua-lipa-scoops-public-choice-award-at-the-ebbas/067121|title=Dua Lipa scoops Public Choice Award at the EBBAs|last=Legrand|first=Emmanuel|date=12 January 2017|work=|access-date=2017-01-13|via=}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 2 июнендә ''Dua Lipa'' исемле тәүге дебют альбомының релиз була. Альбомдан айырым ете сингл сыҡҡан, шуларҙың икеһе («Be the One» һәм «IDGAF») шунда уҡ Бөйөк Британия чарттарында уңыш яулай. Британияла (UK Singles Chart) беренсе урын алған «New Rules» синглы, шулай уҡ АҠШ чарттарында алтынсы урынды биләргә ирешкән. 2018 йылдың февралендә British Female Solo Artist and British Breakthrough Act номинацияһында ике Brit Awards премияһын яулай. Апрелдә Липа һәм Кельвин Харристың «One Kiss» синглы шулай уҡ UK Singles Chart чартында беренсе урын алырға ирешкән.

2019 йылдың февралендә Grammy Awards церемонияһында ике бүләк алған: «[[:en:Electricity (Silk City and Dua Lipa song)|Electricity]]» синглы өсөн ([[:en:Silk City (band)|Silk City]] менән бергә дуэт) Иң яҡшы башҡарыусы һәм Иң яҡшы бейеү яҙмаһы категорияларында&lt;ref&gt;{{cite web | title = Grammys 2019: Full list of winners | url = https://celebrity.nine.com.au/2019/02/10/20/18/grammys-2019-winners-list | publisher = 9Honey Celebrity | date = 11 February 2019 | accessdate = 11 February 2019 }}&lt;/ref&gt;.

== Бала сағы ==
1995 йылдың 22 авгусында [[Лондон]]да тыуған&lt;ref name=&quot;ki&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kosovo-info.com/dua-lipa/|title=Dua Lipa - English singer from Kosovo|access-date=4 January 2016|publisher=Kosovo Info}}&lt;/ref&gt;. Уның исеме «Дуа» албан теленән «Яратам», «Теләйем» йәки «Мохтажмын» булараҡ тәржемә ителә&lt;ref name=&quot;guardian0116&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/01/shake-it-up-future-female-stars-2016|title=Shake it up: the future female pop stars of 2016|publisher=The Guardian|date=1 January 2016}}&lt;/ref&gt;. Уның ата-әсәһе — 1990-сы йылдарҙа [[Косово Республикаһы]] [[Приштина]]нан сыҡҡан этник [[албандар]]&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;{{cite web |last=Savage |first=Mark |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-35520865 |title=Dua Lipa: A pop star in waiting |publisher=BBC News |date=9 February 2016 |accessdate=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian-shake&quot;&gt;{{cite web |last=Lester |first=Paul |authorlink=Paul Lester |url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/01/shake-it-up-future-female-stars-2016 |title=Shake it up: the future female pop stars of 2016 |work=[[The Guardian]] |date=1 January 2016 |accessdate=7 May 2016}}&lt;/ref&gt;. {{нп4|Sylvia Young Theatre School}} уҡыу йортонда белем ала&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/new-music/interviews/a776876/meet-your-new-favourite-popstar-dua-lipa-just-dont-call-her-the-new-lana-del-rey/|title=Meet your new favourite popstar Dua Lipa - just don't call her the new Lana Del Rey|date=11 December 2015|publisher=DigitalSpy}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://clashmusic.com/features/the-realest-it-gets-dua-lipa#view-gallery-image-9|title=The Realest It Gets: Dua Lipa|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Липа атаһы йырсы Дукагжин Липаның музыкаһын тыңлап үҫкән&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY|title=Njihuni me Dua Lipa, shqiptarja që premton të bëhet ylli i ardhshëm në muzikë|last=|first=|date=2015-12-23|website=Lapsi.al|publisher=|language=Albanian|trans-title=Meet Dua Lipa, the Albanian who is set to become the next star in music|access-date=2016-04-16|accessdate=2016-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227001520/http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY|archivedate=2015-12-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227001520/http://www.lapsi.al/paparazzi/2015/12/23/njihuni-me-dua-lipa-shqiptarja-q%C3%AB-premton-t%C3%AB-b%C3%ABhet-ylli-i-ardhsh%C3%ABm-n%C3%AB-muzik%C3%AB#.VxGj-Y9OJPY |date=2015-12-27 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда ғаиләһе менән бергә Косовоға ҡайтҡан, был ваҡытта ил [[Сербия]]нан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. 15 йәшендә ул йәнә Лондонға китә, сөнки музыкаль карьераһын дауам итергә теләгән һәм үҙенең дуҫтары менән йәшәй башлаған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nylon.com/articles/dua-lipa-interview|title=Band Crush: Dua Lipa |date=23 October 2015|publisher=NYLON}}&lt;/ref&gt;. 16 йәшендә модель карьераһын башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thefader.com/2015/12/09/dua-lipa-gen-f-interview|title=Meet Dua Lipa, A Restless Spirit With A Mighty Big Voice|date=9 December 2015|publisher=The Fader}}&lt;/ref&gt;.

14 йәшендә ул [[YouTube]] сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо һымаҡ башҡарыусылар йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p03br1k6|title=BBC Radio 1 - Dua Lipa talks dark pop and hip hop influences|date=10 December 2015|publisher=BBC}}&lt;/ref&gt;. 2013 йылда ''The X Factor'' телевизион рекламаһында төшкән&lt;ref&gt;{{cite web |last=Murphy |first=Lauren |url=http://entertainment.ie/music/news/Watch-Turns-out-Dua-Lipa-appeared-on-an-ad-for-The-X-Factor-back-in-2013/396773.htm |title=Watch: Turns out Dua Lipa appeared on an ad for The X Factor back in 2013 |publisher=entertainment.ie |date=30 August 2017 |accessdate=3 December 2017}}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==

=== 2015—17: Прорыв и ''Dua Lipa'' ===
[[Файл:British singer and songwriter Dua Lipa at the SWR3 New Pop Festival 2016.jpg|thumb|upright|Липа 2016 йылда]]
2015 йылда Липа ''Warner Bros. Records'' лейблында үҙенең дебют альбомы өҫтөндә эшләй башлай&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;. Шул уҡ йылдың авгусында үҙенең «New Love» дебют синглн сығара,&lt;ref name=&quot;pj0815&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.popjustice.com/briefing/meet-dua-lipa-a-very-good-new-singer/137908/|title=Lana Del Rey’s management have a new artist and she is amazing|date=21 August 2015|publisher=Pop Justice}}&lt;/ref&gt;, уның продюсерҙары Эмили Хейни һәм Эндрю Уотт була&lt;ref name=&quot;fader1215&quot;/&gt;. 2015 йылдың октябрендә&lt;ref name=&quot;guardian1015&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/musicblog/2015/nov/09/the-playlist-new-bands-with-the-prettiots-dua-lipa-and-mind-enterprises|title=The playlist: new bands – with the Prettiots, Dua Lipa and Mind Enterprises|date=9 November 2015 |publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt; «Be the One» тигән икенсе синглы сыға. Йырҙың авторы Люси «Поус» Тейлор була&lt;ref name=&quot;guardian0116&quot;/&gt;. Ул Европала уңышҡа эйә була, [[Бельгия]]ла, [[Польша]]ла һәм [[Словакия]]ла беренсе урынға барып етә&lt;ref name=&quot;BEL&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Dua+Lipa|title=Discografie Dua Lipa|publisher=Ultratop. Hung Medien|lang=nl|accessdate=3 May 2016}}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ 11 Европа илдәренең беренсе тиҫтәһенә эләккән. Австралияла һәм Яңы Зеландияла йыр ярашлы рәүештә 6 һәм 20 урын биләгән&lt;ref name=&quot;AUS&quot;&gt;Peaks in Australia:
* All except noted: {{cite web|url=http://australian-charts.com/showinterpret.asp?interpret=Dua+Lipa|title=Discography Dua Lipa|publisher=australian-charts.com. Hung Medien|accessdate=3 May 2016}}
* «Blow Your Mind (Mwah)»: {{cite web|url=http://www.noise11.com/news/australian-singles-the-chainsmokers-and-halsey-spend-seven-weeks-at-no-1-20160926|title=Australian Singles: The Chainsmokers and Halsey Spend Seven Weeks At No 1|last=Ryan|first=Gavin|date=26 September 2016|publisher=Noise11|accessdate=26 September 2016}}&lt;/ref&gt;.

Йырсы үҙенең музыкаль стилен «дарк-поп» булараҡ билдәләй&lt;ref name=&quot;guardian1015&quot;/&gt;. 2015 йылдың 30 ноябрендә Sound of…2016 исемлегенә индереүгә номинациялана&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;/&gt;. 2016 йылдың ғинуарында уның Бөйөк Британия һәм Европа буйлап тәүге концерт туры башланған&lt;ref name=&quot;ds1215&quot;/&gt;. 2016 йылдың көҙөнә ҡарай уның Европа буйынса туры дауам иткән&lt;ref name=&quot;livenation&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.livenation.co.uk/artist/dua-lipa-tickets|title=Dua Lipa Tickets|date=13 May 2016 |publisher=Livenation}}&lt;/ref&gt;.

2016 йылдың 18 февралендә Дуа Липа үҙенең «Last Dance» тигән өсөнсө синглын сығара, уның артынса 6 майҙа «Hotter than Hell» йыры сыға. Ул бөтә донъяла, шул иҫәптән Бөйөк Британияла (15 урынға барып етә) хит булып китә&lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/artist/48638/dua-lipa/|title=Dua Lipa|publisher=[[Official Charts Company]]|accessdate=14 May 2016}}&lt;/ref&gt;. 26 августта «Blow Your Mind (Mwah)» бишенсе синглының релизы була. Ул йырсының US ''Billboard'' Hot 100 чартына эләгеп 72-се урынға барып еткән тәүге синглы була&lt;ref name=&quot;US&quot;&gt;{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=Dua Lipa|chart=Hot 100}}|title=Dua Lipa – Chart history: Hot 100|work=Billboard|accessdate=26 October 2016}}&lt;/ref&gt;. «Blow Your Mind (Mwah)» йыры шулай уҡ ''Billboard'' Dance Club Songs чартына эләгергә ирешкән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/artist/6752366/Dua+Lipa/chart?f=359|title=Dua Lipa - Chart history {{!}} Billboard|website=www.billboard.com|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt; һәм ''Billboard'' Mainstream Top 40 чартында 23-сө урынға барып еткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/artist/6752366/Dua+Lipa/chart?f=381|title=Dua Lipa - Chart history {{!}} Billboard|website=www.billboard.com|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Dua Lipa 03-15-2017 -2 (34312936596).jpg|thumb|left|upright|[[Лос-Анджелес]]та Belasco Theater бинаһында сығыш яһауы, 2017 йыл]]

2016 йылдың ноябрендә Шон Пол йырсы Дуа Липа ҡатнашлығында «No Lie» синглын сығарған&lt;ref name=&quot;Scared&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/dance/7669858/martin-garrix-dua-lipa-scared-to-be-lonely|title=Martin Garrix and Dua Lipa Drop New 'Scared to Be Lonely' Video: Watch|publisher=Billboard|accessdate=27 January 2017}}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың декабрендә ''The Fader'' журналының булышлығы менән йырсы тураһында ''See in Blue'' тигән документаль фильм төшөрөлгән&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=zxZPR4jxOM4|title=Dua Lipa - See in Blue (Documentary)|last=The Fader|date=20 December 2016|accessdate=5 January 2017}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың ғинуарында Липа ҡатнашлығында Мартин Гаррикс  «Scared to Be Lonely» синглын сығара&lt;ref name=&quot;Scared&quot;/&gt;.

2017 йылдың 2 июнендә уның «Dua Lipa» тигән дебют альбомы сыға&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sonis |first=Rachel |url=http://www.idolator.com/7643997/dua-lipa-debut-album-cover-art |title=Dua Lipa Reveals Cover Art For Self-Titled Album |publisher=Idolator |date=24 August 2016 |accessdate=24 August 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.apelzin.ru/news/dua-lipa-perenesla-plastinki-dua-lipa.html Дуа Липа перенесла релиз дебютной пластинки «Dua Lipa»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026064524/http://www.apelzin.ru/news/dua-lipa-perenesla-plastinki-dua-lipa.html |date=2018-10-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dualipa.com|title=DUA LIPA – ALBUM OUT NOW|publisher=DUA LIPA|accessdate=2017-06-02}}&lt;/ref&gt;. Альбомдың «New Rules» тип аталған етенсе синглы Бөйөк Британияла беренсе урында яулай алған&lt;ref name=&quot;UK&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipas-new-rules-becomes-the-first-solo-female-uk-number-1-single-since-adele-s-hello-this-means-a-lot-__19978/ |title=Dua Lipa's New Rules becomes the first solo female UK Number 1 single since Adele's Hello: 'This means a lot' |last=Copsey |first=Rob |date=18 August 2017 |publisher=Official Charts Company |accessdate=19 August 2017}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге көнгә йыр иң күп һатылыусы сингл булып киткән һәм төрлө илдәрҙең чарттарында top 10 эләккән (шул иҫәптән [[Австралия]]ла — 2-се урын, [[Канада]]ла — 7-се урын), шулай уҡ [[АҠШ]]-та 11-се урынға күтәрелгән&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/8093297/ed-sheeran-beyonce-perfect-number-one-fifth-week-hot-100|title=Ed Sheeran &amp; Beyonce's 'Perfect' No. 1 on Hot 100, Camila Cabello's 'Havana' Back Up to No. 2|magazine=Billboard|first=Gary|last=Trust|date=January 8, 2018|accessdate=January 9, 2018}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың июнендә Дуа Липа ''Glastonbury'' фестивалендә сығыш яһай&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nme.com/news/music/dua-lipa-pulls-one-biggest-crowds-glastonbury-2017-far-hit-packed-set-2092368 |title=Dua Lipa pulls one of the biggest crowds at Glastonbury 2017 so far with hit-packed set |last=Daly |first=Rhian |date=23 June 2017 |work=NME |accessdate=26 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2017/dec/05/how-dua-lipa-became-the-most-streamed-woman-of-2017-new-rules|title=How Dua Lipa became the most streamed woman of 2017|author=Laura Snapes|date=5 December 2017|publisher=''The Guardian''|accessdate=6 December 2017}}&lt;/ref&gt;. Дүрт синглы 2017 йылда Бөйөк Британияның иң яҡшы тиҫтә йырҙары иҫәбенә ингән: «Be the One», «Bridge over Troubled Water», «New Rules» һәм «No Lie»&lt;ref&gt;{{cite web|title=Official Singles Chart Top 100|url=http://www.officialcharts.com/charts/singles-chart/20170623/7501/|publisher=Official Charts Company|accessdate=11 January 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://metro.co.uk/2017/06/20/simon-cowells-grenfell-tower-charity-single-available-from-8am-on-june-21-6723130/|title=Simon Cowell’s Grenfell Tower charity single available from 8am on June 21|first=Rebecca Lewis for|last=Metro.co.uk|date=20 June 2017|publisher=|accessdate=21 June 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== 2018 — хәҙерге ваҡыт: Икенсе студия альбомы ===
2018 йылдың ғинуарында 2018 Brit Awards премияһының биш номинацияһында күрһәтелә: [[:en:Brit Award for British Female Solo Artist|British Female Solo Artist]], [[:en:Brit Award for British Breakthrough Act|British Breakthrough Act]], MasterCard British Album of the Year («Dua Lipa»), British Single of The Year («New Rules») һәм British Video of The Year («New Rules»). Brit Award премияһын тапшырыу тантанаһында сығыш яһай һәм British Female Solo Artist менән British Breakthrough Act номинацияларында еңеү яулай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-42677246|title=Brit Awards 2018: The winners and nominees|work=[[BBC]]|date=13 January 2018|accessdate=22 February 2018}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 6 апрелендә Кельвин Харрис менән берлектә «One Kiss» синглын сығара&lt;ref&gt;{{cite web|title=iTunes - Music - One Kiss - Single by Calvin Harris, Dua Lipa|url=https://itunes.apple.com/gb/album/one-kiss-single/1364709432|publisher=[[iTunes Store]]}}&lt;/ref&gt;, ул 20 апрелдә Бөйөк Британияның UK Singles Chart хит-парадында беренсе урынға күтәрелә&lt;ref&gt;{{cite news|title=Calvin Harris and Dua Lipa depose Drake in UK chart|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-43843110|agency=BBC|date=13 May 2018}}&lt;/ref&gt;. Липа был тректа вокалсы ғына түгел, ә уның авторҙашы ла була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/Calvin-Harris-Dua-Lipa-One-Kiss/release/11827664|title=Calvin Harris &amp; Dua Lipa – One Kiss|last=|first=|date=|website=Discogs|language=en|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=14 May 2018}}&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 26 майында [[Киев]]та «Олимпийский» стадионында УЕФА Чемпиондар Лигаһы финалы алдынан сығыш яһай (шул иҫәптән бер йырҙы Sean Paul менән бергә башҡара). Эфир донъяның 220 иленә трансляцияланған&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{cite news|title=Dua Lipa to Perform at UEFA Champions League Opening Ceremony: 'There'll Be a Whole Lot of Girl Power'|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8455039/dua-lipa-performing-uefa-champions-league-opening-ceremony-soccer|work=Billboard|date=13 May 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.uefa.com/insideuefa/about-uefa/news/newsid=2557092.html Дуа Липа выступит на церемонии открытия финала Лиги чемпионов, представленной Pepsi]. 8 мая 2018 года. uefa.com&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UEFA&quot;&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pO99ldxnZbg DUA LIPA’s full performance] at the 2018 UEFA Champions League Final opening ceremony! [[Youtube]].com&lt;/ref&gt;.

2018 йылдың 8 сентябрендә Марк Ронсон менән берлектә «Electricity» синглының релизын сығара&lt;ref&gt;[http://www.hiphopmagz.com/diplo-and-mark-ronson-debut-silk-city-confirm-dua-lipa-collab-is-coming/ Diplo and Mark Ronson Debut Silk City, Confirm Dua Lipa Collab Is Coming | HipHop Magz&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610111552/http://www.hiphopmagz.com/diplo-and-mark-ronson-debut-silk-city-confirm-dua-lipa-collab-is-coming/ |date=2019-06-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.officialcharts.com/chart-news/diplo-confirms-his-new-silk-city-group-with-mark-ronson-will-release-a-single-with-dua-lipa-this-summer__22999/ Diplo &amp; Mark Ronson's new group Silk City are releasing a song with Dua Lipa&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipas-new-single-electricity-with-mark-ronson-and-diplo-was-written-by-florence-welch-and-romy-from-the-xx__23408/|title=Dua Lipa's new single co-written by Florence Welch and The xx|publisher=Official Charts Company|date=17 July 2018|accessdate=18 July 2018}}&lt;/ref&gt;. Атаһы менән бергә үҙенең музыкаль фествалендә — SunnyHill Festival сығыш яһай. Августта Косовоға фестивалде уҙғарыу өсөн ҡайтҡанда [[Приштина]]ның мэры Шпенд Ахмети уға ҡала асҡысын тапшыра&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.mtv.co.uk/dua-lipa/news/dua-lipa-was-given-the-first-ever-key-to-hometown-in-kosovo|title=Dua Lipa Was Given The First Ever Key To Hometown In Kosovo|last=DeSantis|first=Marissa|work=MTV|access-date=19 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200730063250/http://www.mtv.co.uk/dua-lipa/news/dua-lipa-was-given-the-first-ever-key-to-hometown-in-kosovo |date=30 July 2020 }}&lt;/ref&gt;. Сентябрҙә Липа 2018 йылғы Формула-1 [[Сингапур]] Гран-приһында сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/dua-lipa-and-martin-garrix-share-the-stage-at-singapore-grand-prix-concert|title=Dua Lipa and Martin Garrix share the stage at Singapore Grand Prix concert|last=Raguraman|first=Anjali|work=The StraitsTime|access-date=19 October 2018}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181022073703/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/dua-lipa-and-martin-garrix-share-the-stage-at-singapore-grand-prix-concert |date=22 October 2018 }}&lt;/ref&gt;. 19 октябрҙә үҙенең «Dua Lipa» тигән дебют студия альбомының Complete Edition исеме аҫтында суперэксклюзив сығарылышын сығара, уға яңы өс йыр өҫтәлә (улар өҫтөндә эшләгәндә ул төрлө башҡарыусылар менән хеҙмәттәшлек иткән&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/dua-lipa-will-release-a-super-deluxe-edition-of-her-debut-album-featuring-three-new-songs-this-october__23853/|title=Dua Lipa will release a super deluxe edition of her debut album featuring three new songs this October |last=White|first=Jack|work=Official Charts|access-date=25 October 2018}}&lt;/ref&gt;.
== Шәхси тормошо ==
2018 йылдың ғинуарында Липа биш ай дауамында осрашҡан үҙенең егете Пол Клейн менән айырылышҡан. Хәҙерге ваҡытта Айзек Кэрью менән мөнәсәбәттәрҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thesun.co.uk/tvandshowbiz/5393263/dua-lipa-splits-boyfriend-paul-klein-new-rules/|title=Singer Dua Lipa splits with boyfriend Paul Klein — and is already back in contact with ex Isaac Carew|last=Wootton|first=Dan|date=January 21, 2018|website=The Sun|access-date=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-5295499/Dua-Lipa-splits-Paul-Klein-five-months.html|title=Dua Lipa 'splits' with musician boyfriend Paul Klein after five months|work=Mail Online|access-date=2018-01-27}}&lt;/ref&gt;.

=== Филантропия ===
2016 йылдың йәйендә Дуа атаһы менән бергә Sunny Hill Foundation фондын ойошторған, ул [[Косово Республикаһы]] халҡына ярҙамға йүнәлтелгән&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.teenvogue.com/story/dua-lipa-interview-debut-album-foundation-in-kosovo|title=21-Year-Old Dua Lipa Is About to Blow Your Mind|last=DeSantis|first=Marissa|work=Teen Vogue|access-date=2018-01-27|language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Фильмография ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Телевидение
! Йыл
! Атамаһы
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2017
| ''[[:en:Sounds Like Friday Night|Sounds Like Friday Night]]''
| Үҙ үҙен уйнай
| 1 сезон, 6 эпизод
|-
| 2018
| ''[[:en:Saturday Night Live (season 43)|Saturday Night Live]]''
| Музыкаль ҡунаҡ
| Натали Портман/Дуа Липа
|}

== Дискография ==
* ''Dua Lipa'' (2017)

== Турҙар ==
;Хедлайнер
* 2016 UK Tour (2016)
* Hotter Than Hell Tour (Dua Lipa) (2016)
* US and Europe Tour (2017)
* The Self-Titled Tour (2017—2018)
;Концерттарҙа ҡатнашлығы
* Трой Сиван — Suburbia Tour (2016)
* Бруно Марс — 24K Magic World Tour (2017—2018)
* Coldplay — A Head Full of Dreams Tour (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Special guests announced for Argentina and Brazil dates|url=http://coldplay.com/special-guests-announced-for-argentina-and-brazil-dates/|publisher=Coldplay|accessdate=23 August 2017|date=27 июля 2017}}&lt;/ref&gt;

== Бүләктәр һәм номинациялар ==
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Йыл
! Ойошма
! Бүләк
! Номинацияланған эш
! Һөҙөмтә
|-
| rowspan=&quot;3&quot;| 2016
| [[BBC]]
| Sound of… 2016&lt;ref name=&quot;bbc1215&quot;/&gt;
| rowspan=&quot;2&quot;| Ул үҙе
| rowspan=&quot;3&quot; {{nom}}
|-
| [[:en:2016 MTV Europe Music Awards|MTV Europe Music Awards]]
| Best Push Act
|-
| [[:en:Popjustice £20 Music Prize|Popjustice £20 Music Prize]]
| Best British Pop Single
| «[[:en:Hotter than Hell (Dua Lipa song)|Hotter Than Hell]]»
|-
| rowspan=&quot;21&quot; | 2017
| rowspan=&quot;3&quot;| [[:en:Eurosonic Noorderslag|Eurosonic Noorderslag]]
| [[:en:European Border Breakers Award#Winners EBBA Awards 2017|European Border Breakers Awards: United Kingdom]]
| rowspan=&quot;10&quot; | Ул үҙе
| {{won}}
|-
| Public Choice
| {{won}}
|-
| Best Newcomer of the Year
| {{won}}
|-
| [[:en:2017 Brit Awards|Brit Awards]]
| [[:en:Critics' Choice (Brit Award)|Critics' Choice]]
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| NME Awards
| Best British Female Artist
| {{nom}}
|-
| Best New Artist
| {{won}}
|-
| [[:id:SCTV Music Awards 2017|SCTV Music Awards]]
| Young and Promising International Artist
| {{won}}
|-
| [[:en:Glamour Awards|Glamour Awards]]
| Next Breakthrough
| {{won}}
|-
| [[:en:2017 Teen Choice Awards|Teen Choice Awards]]
| Choice Breakout Artist
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;|BBC Radio 1’s Teen Awards
| Best British Solo Artist
| {{nom}}
|-
| Best Single
| «New Rules»
| {{won}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot;|[[:en:2017 MTV Europe Music Awards|MTV Europe Music Awards]]
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best UK &amp; Ireland Act|Best UK &amp; Ireland Act]]
| rowspan=&quot;4&quot; | Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best New Act|Best New Act]]
| {{won}}
|-
| [[:en:MTV Europe Music Award for Best Look|Best Look]]
| {{nom}}
|-
| [[:en:Telehit Awards|Telehit Awards]]
| Emerging Artist in Networks
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[:en:UK Music Video Awards|UK Music Video Awards]]
| Best Pop Video — UK
| rowspan=&quot;3&quot; | «New Rules»
| {{won}}
|-
| VEVO Must See Award
| {{nom}}
|-
| BAMA Music Awards
| BAMA’s Best Video
| {{nom}}
|-
| Urban Music Awards
| Best Pop Act
| Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| [[:en:BBC Music Awards|BBC Music Awards]]
| Album of the Year
| ''Dua Lipa''
| {{nom}}
|-
| [[:en:The Beano|The Beano Awards]]
| Pop Song of the Year
| «New Rules»
| {{nom}}
|-
| rowspan=&quot;17&quot;|2018
| Wish 107.5 Music Awards
| Wishclusive Performance of the Year by an International Artist
| «[[:en:Blow Your Mind (Mwah)|Blow Your Mind (Mwah)]]»
| {{won}}
|-
| rowspan=&quot;4&quot;|Global Awards&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.capitalfm.com/news/global-awards-2017-vote-now|title=Global Awards Vote Open |work=globalawards.com|accessdate=20 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| Best Song
| «New Rules»
| {{nom}}
|-
| Best Female
| rowspan=&quot;3&quot;|Ул үҙе
| {{nom}}
|-
| Rising Star Award
| {{nom}}
|-
| Best Pop
| {{nom}}
|-
| rowspan=5|Brit Awards
| MasterCard British Album of the Year
| ''Dua Lipa''
|{{nom}}
|-
|[[:en:Brit Award for British Breakthrough Act|British Breakthrough Act]]
|rowspan=2|Ул үҙе
|{{won}}
|-
|[[:en:Brit Award for British Female Solo Artist|British Female Solo Artist]]
|{{won}}
|-
| British Single of the Year
|rowspan=4|«New Rules»
|{{nom}}
|-
|British Video
|{{eliminated}}
|-
| rowspan=1|Gaygalan Awards&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.qx.se/noje/gaygala/153771/dags-att-nominera-till-qx-gaygala-2018/|title=Dags att nominera till QX Gaygala 2018! – QX|work=QX|date=1 December 2017}}&lt;/ref&gt;
| International Song of the Year
|{{nom}}
|-
| [[:en:iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]]&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2018-01-10-2018-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/ |title=2018 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees |date=January 10, 2018 |work=iHeartRadio |access-date=January 10, 2018}}&lt;/ref&gt;
| Иң яҡшы музыкаль видео
| {{nom}}
|-
| rowspan=2 | [[:en:WDM Radio Awards|WDM Radio Awards]]
| Best Bass Track
| «[[:en:Scared to Be Lonely|Scared to Be Lonely]]»&lt;br&gt;{{small|(Мартин Гаррикс ҡатнашлығында)}}
| {{won}}
|-
| Иң яҡшы электрон вокалисы
| Ул үҙе
| {{won}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.dualipa.com/ Рәсми сайт]
* [https://www.youtube.com/watch?v=zTLoxukoE2Q MusicFeeds Interview] (Апрель 2016)
* [https://www.youtube.com/watch?v=zxZPR4jxOM4 See in Blue] documentary ([[:en:The Fader|Fader]], Декабрь 2016).

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Бөйөк Британияның йырсылары]]</text>
      <sha1>3y356vvc1dnc030mrudbe4vwikr8r8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дәүләт-ара стандарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153463</id>
    <revision>
      <id>1299693</id>
      <parentid>1052756</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T10:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>2108</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1299693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33735" sha1="iax2ycy03ey1uyhtsd3ez3b4y7tg43u" xml:space="preserve">{{Ук}}

[[Файл:Coverpage_of_GOST_16371-93.jpg|мини|352x352пкс|«ГОСТ 16371—93 Мебель. Дөйөм техник шарттар» халыҡ-ара стандартының тышлығы]]
'''Дәүләт-ара стандарт ({{lang-ru|межгосударственный стандарт, ГОСТ}})''' —  [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе]]нең [[Дәүләт-ара стандартлаштырыу, метрология һәм сертификатлау советы]] тарафынан ҡабул ителгән төбәк стандарты &lt;ref name=&quot;prot&quot;&gt;Приложение № 9 к Договору о Евразийском экономическом союзе Протокол о техническом регулировании в рамках Евразийского экономического союза, п. 2&lt;/ref&gt;. Евразия иҡтисади берлеге  территорияһында дәүләт-ара стандарттар ирекле ҡулланыла&lt;ref name=&quot;dog51&quot;&gt;Договор о Евразийском экономическом союзе, ст. 51, п. 1&lt;/ref&gt;.

[[1992 йыл]]да Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ағзаһы булған илдәр килешеү төҙөй, был килешеүгә ярашлы,  [[СССР]]-ҙың  ҡулланыуҙа булған «ГОСТ» стандарттары, яңы индерелеүсе дәүләт-ара стандарттарға ла «ГОСТ» аббревиатураһын биреп, ғәмәлдә тип таныла&lt;ref&gt;Соглашение о проведении согласованной политики в области стандартизации, метрологии и сертификации от 13.03.1992&lt;/ref&gt;.

== Техник көйләү ==
Евразия иҡтисади берлегенең техник регламенттары талаптарын үтәү һәм  Берлектең техник регламенттары талаптарына ярашлылығын баһалау өсөн ирекле нигеҙҙә дәүләт-ара һәм халыҡ-ара стандарттар ҡулланыла. Улар булмаһа, дәүләт-ара стандарттар ҡабул ителгәнсе Берлек ағзаһы булған илдәрҙең  милли стандарттары ҡулланыла ала&lt;ref name=&quot;dog52&quot;&gt;Договор о Евразийском экономическом союзе, ст. 52, п. 3&lt;/ref&gt;.

Һәр техник регламент өсөн Евразия иҡтисади  комиссияһы стандарттарҙың ике исемлеген раҫлай. Бер исемлек техник регламент талаптарын үтәү өсөн кәрәк, икенсеһенә продукцияны һынау ҡағиҙәләре һәм ысулдары индерелә. Беренсе исемлектәге стандарттарҙы ирекле нигеҙҙә ҡулланыу Берлектең техник регламенттарын күҙәтеү өсөн етерлек шарт булып тора.  [[2016 йыл]]дың июленә ЕАЭС-тың  33 техник регламентына  стандарттар исемлеге раҫлана. Уларға {{Nts|11600}}{{nbsp}}-дән ашыу сандарт индерелгән, уларҙың   {{Nts|3100}}{{nbsp}} самаһы — ИСО, МЭК һәм ЕЭК халыҡ-ара стандарттары нигеҙендә (26,4 %) һәм {{Nts|865}}{{nbsp}}  Европа аналогтары (7,4 %) буйынса эшләнгән&lt;ref&gt;[http://www.eurasiancommission.org/ru/nae/news/Pages/14-07-2016-4.aspx ЕЭК предлагает улучшить правила разработки техрегламентов и стандартов ЕАЭС]&lt;/ref&gt;.

== Рәсәйҙә стандартлаштырыуҙы ҡулланыу ==
Рәсәй территорияһында башҡарма властың стандартлаштырыу өлкәһендәге федераль  органы дәүләт-ара стандарттарҙы индерә,  дәүләт-ара стандарттарҙың ғәмәлдә булыуын туҡтата һәм халыҡ-ара стандарттарҙың ғәмәлдә булыуын ваҡытлыса туҡтатып тора&lt;ref&gt;О стандартизации в Российской Федерации. Статья 9&lt;/ref&gt;. Техник көйләү маҡсаттарында ҡуланыу   «Техник көйләү тураһында»ғы Законға ярашлы башҡарыла&lt;ref&gt;О стандартизации в Российской Федерации. Статья 26&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Файл:OST_4498.gif|мини|364x364пкс|ОСТ 4498 «Төҙөлөш проектлауы өсөн берҙәм нормалар. Административ  ҡоролмалар. Административ биналар» (1931 йыл)]]
[[Файл:Бочка_из-под_беломорской_сельди_(01).JPG|справа|мини|250x250пкс|Аҡ диңгеҙ сельде мискәһе. 1988 йылда етештерелгән, тышында  1084-55 һәм 8777-80 ГОСТ-тары күрһәтелгән]]
[[1925 йыл]]да  СССР Хеҙмәт һәм Оборона Советы эргәһендә Стандартлаштырыу буйынса комитет ойошторола.  Комитетҡа мотлаҡ үтәлергә тейешле  һәм үтәүгә тәҡдим ителгән  стандарттарҙы раҫлау һәм нәшер итеү йөкмәтелә&lt;ref&gt;Постановление Совета народных комиссаров СССР от 15.09.1925 «Положение о Комитете по стандартизации при Совете Труда и Обороны»&lt;/ref&gt;. Комитет  [[1926 йыл]]дың [[7 май]]ында  ОСТ 1 «Бойҙай. Бойҙайҙың селектив сорттары. Номенклатура» дөйөм союз ирекле ҡулланыу стандартын раҫлай.&lt;ref&gt;[http://gost.ru/wps/portal/pages/news/?article_id=4848 Найдены первые отечественные документы по стандартизации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204085057/http://gost.ru/wps/portal/pages/news/?article_id=4848 |date=2017-02-04 }}&lt;/ref&gt;  [[1929 йыл|1929 йылдың]] 23 ноябрендә мотлаҡ стандарттарҙы үтәмәгән өсөн енәйәт яуапылығы индерергә тәҡдим ителә&lt;ref&gt;Постановление Совета народных комиссаров СССР от 23.11.1929 «Об уголовной ответственности за выпуск недоброкачественной продукции и за несоблюдение стандартов»&lt;/ref&gt;.

[[1931 йыл]]да  тәҡдим ителгән дөйөм союз  стандарты сифатында раҫланған ОСТ 1042 «Тайпылыштар сиктәре һәм беркетеп ултыртыуҙар. Тишек системаһы. 2-се аныҡлыҡ   класы. Эҫеләй беркетеп ултыртыу» әле лә ғәмлдә&lt;ref&gt;[http://www.vniiki.ru/document/5882365.aspx ОСТ 1010 Допуски большие. Классы точности 7-й, 8-й, 9-й и 10-й] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524153820/http://www.vniiki.ru/document/5882365.aspx |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/1200048628 ОСТ 1042 Допуски и посадки. Система отверстия. 2-й класс точности. Горячая посадка]&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ  ОСТ 1043, ОСТ 1044, ОСТ 1069, ОСТ 1142, ОСТ 1143&lt;ref&gt;[http://www.vniiki.ru/catalog/ostg.aspx Общесоюзные стандарты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426161110/http://www.vniiki.ru/catalog/ostg.aspx |date=2019-04-26 }}&lt;/ref&gt;, ОСТ 1214 һәм ОСТ 1216 стандарттары ла ҡулланылышта ҡала килә&lt;ref&gt;[http://www.vniiki.ru/doc.aspx?control=&amp;search=&amp;sort=%20ASC&amp;catalogid=ostg&amp;classid=-1&amp;s=-1&amp;page=1 Общесоюзные стандарты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927125023/http://www.vniiki.ru/doc.aspx?control=&amp;search=&amp;sort=%20ASC&amp;catalogid=ostg&amp;classid=-1&amp;s=-1&amp;page=1 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

СССР Юғары Советы Президиумының  1940 йыл 10 июль Указы менән сәнәғәт предприятиеларының директорҙары, баш инженерҙары һәм техник контроль бүлеге начальниктары өсөн мотлаҡ стандарттарҙы боҙоп сығарылған продукция өсөн  5-тән 8 йылға тиклем төрмәгә ултыртыу рәүешендә яуаплылыҡ индерелә&lt;ref&gt;Указ Президиума ВС СССР 
от 10 июля 1940 года &quot;Об ответственности за выпуск недоброкачественной или некомплектной продукции и за несоблюдение обязательных стандартов предприятиями&quot;&lt;/ref&gt;.

[[1940 йыл]]да  дөйөм союз стандарттарын раҫлау,  наркоматтарҙан алынып,  Бөтә Союз  стандартлаштырыу комитетына тапшырыла&lt;ref&gt;Постановление Совета народных комиссаров СССР от 09.07.1940 № 1211 «О государственных общесоюзных стандартах и порядке их введения»&lt;/ref&gt;. Икенсе биш йыллыҡ башынан  [[1941 йыл]]ға  тиклем  8600 ГОСТ эшләнә һәм раҫлана {{ЫС юҡ|15|03|2016}}.

[[1962 йыл]]да  Иҡтисади үҙ-ара ярҙам берлегенең (СЭВ) Стандартлаштырыу буйынса даими комиссияһы һәм  СЭВ  Стандартлаштырыу институты ойошторола, улар  СЭВ-та стандартлаштырыу менән шөғөлләнә {{ЫС юҡ|15|03|2016}}.

1984 йылда стандарттар талаптарына яуап бирмәгән продукция етештергән йә поставкалаған (һатҡан) өсөн  административ  яуаплылыҡ билдәләнә&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР от 18.05.1984 «Об административной ответственности за нарушение правил по стандартизации и качеству продукции, выпуска в обращение и содержания средств измерений и пользования ими»&lt;/ref&gt;.

«Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһында» 1991 йылғы СССР Законы түбәндәгеләрҙе дәүләт стандарттарына индерә: ССР Союзының дәүләт стандарты, республика стандарты, төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре, дәүләт фармакопеяһы һәм дарыу сараларына ваҡытлы  фармакопея статьялары
&lt;ref&gt;Закон СССР от 22.05.1991 № 2184-1 «О защите прав потребителей»&lt;/ref&gt;.
СССР ГОСТ-тарҙы раҫлайҙар:

* СССР  Стандарттар буйынса дәүләт комитеты;
* СССР Төҙөлөш буйынса дәүләт комитеты;
* СССР Министрҙар Советы  — халыҡ хужалығы өсөн айырыуса мөһим әһәмиәткә эйә булғандарын   (мәҫәлән: ГОСТ 7173-54 «Сәнәғәт транспорты юлдары өсөн Р43 тибындағы тимер юл рельстары. Конструкцияһы һәм үлсәмдәре» СССР  Министрҙар Советының 1954 йыл 25 август ҡарары менән раҫланған)&lt;ref name=&quot;Tkachenko&quot;&gt;Ткаченко В. В. (ред.) Основы стандартизации —М.: Издательство стандартов, 1986&lt;/ref&gt;:Гл.5§8.

СССР Совнаркомы ҡабул иткән Дәүләт дөйөм союз стандарттары  СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ғәмәлдән сығарыла&lt;ref&gt;Постановление Совета Министров СССР от 4 июня 1988 г. № 712 «О признании утратившими силу некоторых решений Правительства СССР по вопросам научно-технического прогресса, качества продукции и некоторым другим вопросам»&lt;/ref&gt;.

== Тамғалары ==
Дәүләт-ара  стандарттар сифатында  халыҡ-ара стандарттар ҡабул ителә ала. Уларҙың ярашлылыҡ кимәлен түбәндәге шартлы тамғалар менән билдәләйҙәр &lt;ref&gt;ГОСТ 1.3-2014 «Дәүләт-ара стандартлаштырыу системаһы. Дәүләт-ара стандарттар. Халыҡ-ара һәм төбәк стандарттары нигеҙендә эшләү ҡағиҙәләре», 4.8-се пункт&lt;/ref&gt;:

* IDT —  бер иш дәүләт-ара стандарттар өсөн;
* MOD — модификациялы дәүләт-ара стандарттар өсөн;
* NEQ — эквивалентһыҙ дәүләт-ара  стандарттар өсөн.

«ОСТ» аббревиатураһы:

* 1925 йылдан — «дөйөм союз стандарты»н;
* 1968 йылдан — «тармаҡ  стандарты»н аңлата.

«ГОСТ» аббревиатураһы:

* 1940 йылдан — «дәүләт дөйөм союз стандарты»н;
* 1968 йылдан — «ССР Союзының дәүләт стандартын»;
* 1992 йылдан — «дәүләт-ара стандарт»ты аңлата.

== Стандарттарҙың классификацияһы ==
«СССР дәүләт стандарттары классификаторы» стандарттарҙың классификаторы булып тора&lt;ref&gt;Классификатор государственных стандартов СССР. — М: Издательство стандартов, 1978. — 51 c.&lt;/ref&gt;,  «Дәүләт стандарттары классификаторы»  ({{lang-ru|«Классификатор государственных стандартов», КГС}}) тигән атама аҫтында ул әле лә ҡулланыла. Классификатор иерархиялы, ул өс кимәлле (ҡайһы берҙәре — дүрт) хәрефле-һанлы кодтар системаһына эйә. Беренсе кимәле (киҫәк)  —  рус алфавитының  19 баш хәрефенән, икенсе (класс) һәм  өсөнсө (төркөм) кимәлдәр һандарҙан тора. Дүртенсе кимәл (аҫтөркөм) нөктәнән һуң өҫтәлә ала. Ҡулланыуҙағы стандарттарҙың күпселеге   КГС билдәһенә эйә. 

КГС  классификаторының тәүге ике кимәле:{{Колонки|3}}
* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;А&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Тау эше. Файҙалы ҡаҙылмалар'''
** А0 Тау эше буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** А1 Углеродлы ҡаҙылмалар
** А2 Углеводородлы ҡаҙылмалар
** А3 Металлы ҡаҙылмалар (мәғдәндәр)
** А4 Тәбиғи төҙөлөш материалдары һәм таштар
** А5 Башҡа [[Неметаллические полезные ископаемые|металл булмаған ҡаҙылмалар]]

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Б&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Нефть продукттары'''
** Б0 Нефть эшкәртеү сәнәғәте буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар 
** Б1 Шыйыҡ һәм газ хәлендәге яғыулыҡ 
** Б2 Майлағыс майҙар
** Б3 Үҙле майлағыстар
** Б4 Сәнәғәт һәм көнкүреш ҡулланыуындағы нефть продукттары 
** Б9 Яғыулыҡтарға, майҙарға һәм майлағыстарға компоненттар һәм присадкалар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;В&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Металдар һәм металли изделиелар'''
** В0 Металлургия буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** В1 Шихта ҡара металдары һәм шлактар
** В2 Ҡәҙимге сифатлы углеродлы ҡорос (ябай прокат)
** В3 Сифатлы һәм юғары сифатлы ҡорос (сифатлы прокат)
** В4 Тимер юл транспорты өсөн ҡара металл изделиелары
** В5 Төҫлө металдар һәм уларҙың иретмәләре. Төҫлө металдарҙан прокат
** В6 Металл торбалар һәм торба изделиелары
** В7 Сым һәм сым изделиелары
** В8 Төрлө металдарҙан ҡойолған ҡойолмалар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Г&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Машиналар, ҡорамал һәм инструмент'''
** Г0 Машиналар эшләү буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Г1 Машиналарҙың дөйөм деталдәре һәм узелдары
** Г2 Сәнәғәт инструменты һәм ҡулайламалар 
** Г3 Дөйөм машиналар эшләүҙә ҡулланыу өсөн нығытыу изделиелары 
** Г4 Ауыр индустрия өсөн машиналар һәм ҡорамалдар 
** Г5 Урман, целлюлоза-ҡағыҙ һәм полиграфия сәнәғәте өсөн машиналар һәм ҡорамалдар
** Г6 Еңел сәнәғәт өсөн машиналар һәм ҡорамалдар
** Г7 Аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм сауҙа өсөн машиналар һәм ҡорамалдар
** Г8 Универсаль ҡулланыу өсөн машиналар һәм ҡорамалдар
** Г9 Ауыл хужалығы машиналары һәм ауыл хужалығы инвентары

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Д&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Транспорт саралары һәм тара'''
** Д0 Транспорт һәм тара буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Д1 Авиация
** Д2 Автомобилдәр, тракторҙар һәм тягачтар
** Д3 Мотоциклдар һәм велосипедтар
** Д4 Суднолар төҙөү (һыу транспорты)
** Д5 Тимер юл транспорты
** Д6 Егеүле арба-саналар
** Д7 Ағас, ҡағыҙ, ҡатырға тара 
** Д8 Металл тара
** Д9 Быяла, туҡылған тара һәм ярҙамсы материалдар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Е&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Энергетика һәм электротехника ҡорамалдары'''
** Е0 Электротехника һәм йылылыҡ техникаһы буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Е1 Электр станциялары, подстанциялар һәм бүлеү ҡулайламалары
** Е2 Пар көсө ҡорамалы  
** Е3 Электротехник материалдар һәм изоляторҙар
** Е4 Электр кабелдәре, үткәргес сымдар һәм шнурҙар
** Е5 Аккумуляторҙар, элементтар һәм конденсаторҙар
** Е6 Электр  машиналары, трансформаторҙар һәм үҙгәрткестәр
** Е7 Электр  аппараттары һәм арматура
** Е8 Яҡтылыҡ техникаһы һәм рентген техникаһы

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Ж&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Төҙөлөш һәмтөҙөлөш материалдары'''
** Ж0 Төҙөлөш һәм төҙөлөш  материалдары буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Ж1 Төҙөлөш материалдары
** Ж2 Биналарҙың санитар, инженер һәм янғынға ҡаршы ҡорамалдары 
** Ж3 Төҙөлөш конструкциялары һәм деталдәре
** Ж4 Граждан биналары һәм ҡоролмалары
** Ж5 Сәнәғәт биналары һәм ҡоролмалары 
** Ж6 Ауыл хужалығы биналары һәм ҡоролмалары 
** Ж7 Гидротехник ҡоролмалар
** Ж8 Юл, күпер һәм тимер юл төҙөлөшө

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;И&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Силикат-керамика һәм углеродлы материалдар һәм изделиелар'''
** И0 Силикат-керамика  сәнәғәт буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** И1 Быяла, фарфор һәм керамика изделиелары
** И2 Утҡа ҡаршы тороусылар һәм утҡа ҡаршы тороусан изделиелар
** И3 Углерод материалдар һәм изделиелар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;К&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Ағас материалдары. Ағас изделиелар. Целлюлоза. Ҡағыҙ. Ҡатырға'''
** К0 Урман һәм целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғәте буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** К1 Ағас материалдары
** К2 Бысылған материалдар һәм ағас изделиелар
** К5 Целлюлоза һәм ҡағыҙ сәнәғәте өсөн ярымфабрикаттар
** К6 Ҡағыҙ һәм ҡағыҙ изделиелар (канцелярҙан башҡа)
** К7 Ҡатырға һәм фибра

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Л&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Химик продукттар һәм резина-асбест  изделиелар'''
** Л0 Химия сәнәғәте буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Л1 Органик булмаған химия продукттары
** Л2 Органик химия продукттары
** Л3 Кокс химияһы продукттары
** Л4 Ағас химияһы продукттары
** Л5 Реактивтар һәм айырыуса таҙа матдәләр
** Л6 Резина һәм асбест изделиелар
** Л7 Шартлаусан матдәләр һәм  пиротехника
** Л9 Башҡа химик продукттар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;М&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Туҡылған һәм тире-күн материалдар һәм изделиелар'''
** М0 Еңел сәнәғәт буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** М1 Тире-күн һәм  быйма-кейеҙ баҫыу изделиелары
** М2 Йәнлек тиреһенән изделиелар
** М3 Тегелгән изделиелары
** М4 Трикотаж изделиелар
** М5 Галантерея изделиелары
** М6 Кизе-мамыҡ изделиелар һәм  берәмтекле изделиелар
** М7 Сүс епсәләрҙән туҡымалар һәм берәмтекле изделиелар
** М8 Йөн туҡымалар һәм берәмтекле изделиелар
** М9 Ебәк туҡымалар һәм берәмтекле изделиелар

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Н&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Аҙыҡ-түлек һәм тәм биргес продукттар'''
** Н0 Аҙыҡ-түлек сәнәғәте буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Н1 Ит  һәм һөт продукттары
** Н2 Балыҡтар һәм балыҡ продукттары
** Н3 Он-ярма продукцияһы һәм икмәк изделиелары
** Н4 Шәкәр, кондитер  изделиелары һәм крахмал-патока продукттары
** Н5 Еләк-емеш-йәшелсә продукттары
** Н6 Май яҙыу һәм эс майы продукттары
** Н7 Шараптар һәм эсемлектәр  
** Н8 Тәмәке изделиелары
** Н9 Тәм биреүсе, консервалаусы һәм йәбештергес матдәләр

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;П&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Үлсәү приборҙары. Автоматлаштырыу һәм хисаплау техникаһы саралары'''
** П0 Приборҙар эшләү сәнәғәтенең дөйөм ҡағиҙәләре һәм нормалары  
** П1 Баҫымды, күләмде, сығымды, кимәлде, ваҡытты һәм механик дәүмәлдәрҙе үлсәү приборҙары
** П2 Температураны үлсәү приборҙары 
** П3 Электр һәм магнит үлсәмдәрен алыу приборҙары
** П4 Оптик һәм оптик-механик приборҙар, яҡтылыҡ һәм электрон микроскоптар
** П5 Тура һыҙыҡ, мөйөш, профиль һәм арауыҡ үлсәмдәрен үлсәү приборҙары, инструменттары һәм ҡулайламалары
** П6 Матдәләрҙең составын, хәлен һәм үҙенсәлектәрен билдәләү приборҙары
** П7 Көйләү, автоматика һәм телемеханика
** П8 Хисаплау техникаһы саралары һәм автоматлаштырылған идара итеү системалары 
** П9 Электрон үлсәү приборҙары һәм ҡулайламалары

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Р&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Һаулыҡ һаҡлау. Санитария һәм гигиена предметтары'''
** Р0 Һаулыҡ һаҡлау буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Р1 Аптека һәм парфюмерия-косметика тауарҙары
** Р2 Медицина учреждениелары ҡорамалдары һәм инструменттары
** Р3 Ветеринар саралар, инструменттар һәм ҡорамалдар
** Р6 Дарыу-техник сеймал

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;С&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Ауыл һәм урман хужалығы'''
** С0 Ауыл һәм урман хужалығы буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** С1 Баҫыу культуралары
** С2 Техник  культуралар
** С3 Емеш һәм еләк  культуралары
** С4 Йәшелсә культуралары һәм сәскәләр
** С5 Умартасылыҡ
** С6 Ебәкселек
** С7 Малсылыҡ
** С8 Йәнлекселек. Һунарсылыҡ һәм балыҡ  үрсетеүселек
** С9 Урман хужалығы һәм агроурман мелиорацияһы

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Т&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Дөйөм техник һәм ойоштороу-методик стандарттар'''
** Т0 Дөйөм техник һәм метрологик терминдар, тамғалар һәм дәүмәлдәр   
** Т1 Математика
** Т2 Астрономия
** Т3 Физика һәм механика
** Т4 Геодезия һәм картография
** Т5 Документация системаһы
** Т6 Классификациялау, кодлаштырыу һәм техник-иҡтисади мәғлүмәт системаһы
** Т7 Идара итеү һәм инженер-техник хеҙмәттәрҙе механизациялау һәм автоматлаштырыу саралары (оргтехника) 
** Т8 Үлсәмдәрҙе тәьмин итеүҙең дәүләт системаһы  
** Т9 Материалдарҙы һәм изделиеларҙы коррозиянан һәм иҫкереүҙән һаҡлауҙың берҙәм системаһы

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;У&lt;/code&gt;&lt;/big&gt;  Мәҙәни-көнкүреш тәғәйенләнешендәге изделиелар'''
** У0 Мәҙәни-көнкүреш хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** У1 Һауыт-һаба-хужалыҡ тауарҙары
** У2 Йорт кәрәк-ярағы предметтары
** У3 Яҙа торған ҡағыҙ һәм канцелярия кәрәк-ярағы һәм китаптар  
** У4 Музыка ҡоралдары
** У5 Театр-тамаша предприятиелары һәм мәҙәниәт учреждениелары ҡорамалдары, инвентары һәм кәрәк-ярағы. Уйынсыҡтар
** У6 Физик культура һәм спорт предметтары (ҡорамалдар, инвентарь, кейем, аяҡ кейеме һәм кәрәк-яраҡ)
** У7 Зоология продукцияһы (зоотауарҙар)
** У8 Фотохимик материалдар
** У9 Кинематография һәм фотография аппаратураһы

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Ф&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Атом техникаһы'''
** Ф0 Атом техникаһы буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Ф1 Ионлаштырыусы нурланыштар сығанаҡтары
** Ф2 Ионлаштырыусы нурланыштарҙы үлсәү приборҙары һәм радиоизотоплы приборҙар
** Ф3 Радиация техникаһы
** Ф4 Радиациянан һаҡланыу техникаһы
** Ф5 Атом техникаһында ҡулланылыусы материалдар
** Ф6 Ядро ҡоролмалары һәм уларҙың состав өлөштәре
** Ф7 Атом сәнәғәтендә ярҙамсы ҡорамалдар  

* '''&lt;code&gt;&lt;big&gt;Э&lt;/code&gt;&lt;/big&gt; Электрон техника, радиоэлектроника һәм элемтә'''
** Э0 Электрон техника, радиоэлектроника һәм элемтә буйынса дөйөм ҡағиҙәләр һәм нормалар
** Э1 Радиотехник материалдар
** Э2 Радиоэлектрон аппаратура элементтары
** Э3 Радиотапшырыуҙар һәм телевидение өсөн аппаратура һәм ҡорамалдар
** Э4 Мәғлүмәт яҙҙырыу һәм уйнатыу аппаратураһы
** Э5 Элемтә аппаратураһы һәм ҡорамалдары 
** Э6 Электрон хисаплау машиналары, ҡорамалдары һәм уларға приборҙар
** Э7 Радиоэлектроника изделиеларын эшләү һәм сифатын контролләү өсөн технологик һәм контролләү-һынау ҡорамалдары 
{{Конец кол}}

== Реклама маҡсатында ҡулланыу ==
Рәсәйҙә ГОСТ аббревиатураһын ҡулланған бер нисә продукция маркаһы бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://moschay.ru/categorija/gost-ru/|title=Чай «ГОСТ»|accessdate=2017-05-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170603174606/http://moschay.ru/categorija/gost-ru/|archivedate=2017-06-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170603174606/http://moschay.ru/categorija/gost-ru/ |date=2017-06-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.pospel.ru/site.aspx?IID=2747667&amp;SECTIONID=2748963 Мороженое «ГОСТ»]&lt;/ref&gt;.

Дәүләт-ара (төбәк) стандарттары буйынса билдәләнгән ит продукцияһы атамаларына оҡшаш атамалы ит продукцияһы сығарыу тыйыла (ошо стандарттар буйынса сығарылған ит продукцияһынан тыш, мәҫәлән,   «Докторская», «Любительская», «Московская», «Зернистая», «Молочная»)&lt;ref&gt;ТР ТС 034/2013 «О безопасности мяса и мясной продукции», п. 107&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* [[Национальный стандарт|Милли стандарт]]
* [[Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы|ИСО]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Commonscat|GOSTs}}{{Викитека|Категория:ГОСТы}}{{Иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһе]]
[[Категория:СССР]]
[[Категория:Проектлау]]
[[Категория:Классификаторҙар]]
[[Категория:Стандартлаштырыу]]</text>
      <sha1>iax2ycy03ey1uyhtsd3ez3b4y7tg43u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евклидтыҡы булмаған геометрия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153627</id>
    <revision>
      <id>1299668</id>
      <parentid>1288596</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:27:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5363" sha1="ip87rx18eqj2dg0p5vok5pn5goeh0qy" xml:space="preserve">[[Файл:Euclidian_and_non_euclidian_geometry.png|мини|300x300пкс|(1) Евклид геометрияһы; (2) Риман геометрияһы; (3) Лобачевский геометрияһы]]
'''Евклидтыҡы булмаған геометрия''' — һүҙмә-һүҙ аңлағанда — Евклид геометрияһынан айырылған һәр төрлө геометрик система; әммә традицион рәүештә «Евклидтыҡы булмаған геометрия» термины тағы ла тарыраҡ мәғәнәлә ҡулланыла һәм тик традицион Евклидтыҡы булмаған геометрик системаларға ҡарай: Лобачевский геометрияһы һәм сфера геометрияһы (йәғни уға оҡшаған Риман геометрияһы).

Евклид геометрияһы һымаҡ был геометриялар даими кәкрелек киңлегенең метрик геометрияларына ҡарай. Ноль кәкрелеге Евклид геометрияһына тап килә, ыңғай кәкрелек — локаль үҙенсәлектәре буйынса сфера йәки Риман геометрияһына тура килә, тиҫкәре кәкрелек — Лобачевский геометрияһы.

== Яҫылыҡ өсөн метрика ==
Бер төрлө планиметриялар өсөн метриканың төрө һайланған (кәкре һыҙыҡлы) координаталар системаһына буйһона; артабан ярым геодезик координаталар өсөн формулалар килтерелә:

* Евклид геометрияһы: &lt;math&gt;ds^2 = dx^2 + dy^2&lt;/math&gt; ([[Пифагор теоремаһы]]).
* Сфера геометрияһы: &lt;math&gt;ds^2 = dx^2 + \cos^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2&lt;/math&gt;. Бында R — сфеараның радиусы.
* Лобачевский геометрияһы: &lt;math&gt;ds^2 = dx^2 + \operatorname{ch}^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2&lt;/math&gt;. Бында R — Лобачевский яҫылығы кәкрелегенең радиусы, ''ch'' — гиперболик косинус.

== Әҙәбиәт ==
* ''Александров А. Д., Нецветаев Н. Ю.'' Геометрия. — Наука, Москва, 1990. ISBN 978-5-9775-0419-5.

* ''Александров П. С.'' Что такое неэвклидова геометрия. — УРСС, Москва, 2007. ISBN 978-5-484-00871-1.&lt;!--на обложке «неЭвклидова», см. http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&amp;blang=ru&amp;page=Book&amp;id=39460 --&gt;

* ''Алексеевский Д. В., Винберг Э. Б., Солодовников А. С.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=intf&amp;paperid=109&amp;option_lang=rus Геометрия пространств постоянной кривизны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718205853/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=intf&amp;paperid=109&amp;option_lang=rus |date=2018-07-18 }}. — Итоги науки и техники. Серия: Современные проблемы математики. Фундаментальные направления. 1988, том 29, стр. 5-146.

* ''Берже М.'' Геометрия. Пер. с франц., в двух томах. М., «Мир», 1984. 928 с. Том II, часть V: Внутренняя геометрия сферы, гиперболическая геометрия.

* [http://www.math.ru/history/people/Ushkevich История математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531144316/http://www.math.ru/history/people/Ushkevich |date=2013-05-31 }} с древнейших времён до начала XIX столетия (под ред. А. П. Юшкевича), тома I—III, М., Наука, 1972.

* ''Делоне Б. Н.'' Элементарное доказательство непротиворечивости планиметрии Лобачевского, — Гостехиздат, Москва, 1956.

* ''Клейн Ф.'' [http://math.ru/lib/book/djvu/klassik/neeuclid.djvu Неевклидова геометрия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718205042/http://math.ru/lib/book/djvu/klassik/neeuclid.djvu |date=2018-07-18 }} М.: изд. НКТП СССР, 1936, 355 с.

* ''Лаптев Б. Л.'' Н. И. Лобачевский и его геометрия. М.: Просвещение, 1976.

* ''Мищенко А. С., Фоменко А. Т.'' Курс дифференциальной геометрии и топологии, — Факториал, Москва, 2000.

* ''Прасолов В. В.'' [http://www.mccme.ru/free-books/ Геометрия Лобачевского]. Изд. 3-е, МЦНМО, 2004. ISBN 5-94057-166-2.

* ''Шафаревич И. Р., Ремизов А. О.'' Линейная алгебра и геометрия, — Физматлит, Москва, 2009.

{{Разделы математики}}
[[Категория:Евклидтыҡы булмаған геометрия]]
[[Категория:Геометрия нигеҙҙәре]]</text>
      <sha1>ip87rx18eqj2dg0p5vok5pn5goeh0qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Градирня</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154369</id>
    <revision>
      <id>1299647</id>
      <parentid>1052305</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T18:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12611" sha1="k2hrjfojof106tlhyjuaaa6rfcw4ts5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Moscow TETs-21 cooling towers.jpg|мини|300пкс|[[Гиперболоидные конструкции|Гиперболоидные]] градирни [[ТЭЦ-21]] в Москве]]
'''Гради́рня''' ({{lang-de|gradieren}} — тоҙ иретмәһен ҡуйыртыу; тәүге градирнялар иретмәне ҡайнатып, тоҙ алыу өсөн эшләнгән) — күп күләмләге һыуҙы махсус өрҙөрөлгән атмосфера һауаһы йөрөүе иҫәбенә һыуытыу ҡоролмаһы&lt;ref&gt;Пономаренко В. С., Арефьев Ю. И. Градирни промышленных и энергетических предприятий: Справочное пособие / Под общ. ред. В. С. Пономаренко. — М.: Энергоатомиздат, 1998. — 376 с. — ISBN 5-283-00284-5[http://www.t-library.net/read.php?mode=text&amp;id=5023&amp;file=4972&amp;page=3]&lt;/ref&gt; . Ҡайһы саҡта градирняларҙы һыуытыусы башнялар тип тә атайҙар.

== Ҡоролма ҡайҙа ҡулланыла ==
Хәҙерге заманда етештереүсәнлеге ҙур булған градирнялар әйләнештәге һыу системаларында йылылыҡ алмашыныу аппараттарын һуыуытыу өсөн ,ғәҙәттә, йылылыҡ [[электр станциялары]]нда (шулай уҡ [[АЭС]]) һәм [[ТЭЦ]]-тарҙа төҙөлә. Граждандар төҙөлөшөндә градирнялар, мәҫәлән, һыуытҡыс ҡоролмаларҙың конденсаторҙарын һыуытыу өсөн, һауаны кондиционер менән һыуытҡанда, авария булған электрогенераторҙарҙы һыуытҡанда ҡулланыла. Градирнялар- сәнәғәттә күпселек осраҡта төрлө технологик ҡоролмаларҙы һыуытыу, химик юл менән матдәләрҙе таҙартыуҙа, урындағы таҙартыу системаларына бәйле ҡоролмалар. Бынан тыш хәрби сәнәғәт комплексында, энергетика, караптар төҙөү, авиация, химия өлкәләре, металлургия, машиналар төҙөү һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә күпләп ҡулланыш таба.

Классик вентиляторлы градирняларҙа һыуытыу һыуҙың бер өлөшөнөң боҫ булып күтәрелеп, йоҡа ғына ҡатлам булып йәки тамсылап, махсус ороситель аша ағып төшөүе иҫәбенә һыуыныу процессы бара, ороситель аша икенсе яҡтан һалҡын һауа өрҙөрөлә.

Ғәҙәттә градирнялар һыуытыу өсөн ҙур һыу сығанағы булмаған ерҙә (йылға, күл, диңгеҙ), йәки уларҙың бысраныу хәүфе булғанда ҡулланыла.
Градирняларға һиптергесле бассейндар арзан альтернатива була ала. Уларҙа һыу ябай һиптереү юлы менән әҙләп һыуына.

== Тарих ==
Рәсәйҙә градирнялар тоҙ ҡайнатыу сәнәғәтендә ҡулланылған. [[1771 йыл]]дың 15 февралендә [[Екатерина II]] указы буйынса генерал-квартирмейстер Баур (Боур) Полисть йылғаһы буйында (Старая Русса ҡалаһы) тоҙ ҡайнатыу заводын һала. Был завод янында ике градирня ҡорола&lt;ref&gt;{{Книга|автор={{nobr|Фальковский Н.И.}}|заглавие=История водоснабжения в России|ссылка=https://books.google.ru/books?id=UKP9AgAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=inauthor:%22%D0%9D.%D0%98.+%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%22&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwivxKLYnbvfAhVHhSwKHYnyD6IQ6AEILTAB#v=onepage&amp;q&amp;f=false|ответственный=|издание=|место=М. ; Л.|издательство=Издательство министерства коммунального хозяйства РСФСР|год=1947|страницы=129|страниц=307|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

Тәүге гиперболоид рәүшендәге градирня профессор Фредерик ван Итерсон (Frederik van Iterson) конструкцияһы буйынса 1918 йылда Голландиялағы Херлен ҡалаһында төҙөлгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zavodtriumph.ru/articles/452/|title=Градирни: история, фото, что это?|publisher=zavodtriumph.ru|accessdate=2018-12-25}}&lt;/ref&gt;. Быға тиклем градирнялар конструкцияһы төрлөсә : тура дүртмөйөш, түңәрәк, овал рәүешле булған.

== Классификацияһы ==
[[File:Counterflow diagram.svg|thumb|left]]
[[File:Crossflow diagram.svg|thumb|left]]
]
Һауа биреү ысулы буйынса:
* башнялы (бейек башня ярҙамы менән һауаны тартыу булдырыла);
* вентиляторлы (тартыу вентилятор менән булдырыла);
* асыҡ (атмосфера), ел көсөн һәм ороситель аша һауа үткәндәге тәбиғи конвекциялы;
* эжекцион&lt;ref&gt;Применяются только в России, инновационная российская разработка и [http://www1.fips.ru/Archive/PAT/2014FULL/2014.05.20/DOC/RUNWU1/000/000/000/140/850/document.pdf патент] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402095607/http://www1.fips.ru/Archive/PAT/2014FULL/2014.05.20/DOC/RUNWU1/000/000/000/140/850/document.pdf |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;, һыу һәм һауа ҡатнашмаһы юғары тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә эжекция эффектын ҡулланыу.
* һиптертеүсе, ябай һиптертеү йәки фонтан принцибы буйынса эшләүсе.

Һыу мнән һауаның йүнәлеше буйынса:
* ҡаршыға (температура ныҡ төшә, аэродинамик ҡаршылыҡ иң көслөһө);(1 схема)
* ике яҡтан ҡапма- ҡаршы (аэродинамик ҡаршылыҡ әҙерәк, тамсылап киткәндән әҙерәк);(2 схема)
* ҡатнаш ағым (градирня конструкцияһы ҡаршы һәм ике яҡлап ҡапма-ҡаршы ағымлы).

Вентиляторлы градирнялар әлегә тиклем иң файҙалыһы ине, ләкин уларҙы эшләтеү өсөн күп электр энергияһы сарыф ителә.

Эжекцин градирнялар иң күп гидравлик ауырлыҡты күтәрә, бик ныҡ эҫе һыуҙы ла һыуыта ала (90 °С тиклем). Эжекцион градирнялар һыуыҡҡа бик бирешмәй, шуға күрә һыуыҡ яҡтарҙа ул иҡтисади яҡтан бик файҙалы.[[Файл:ТЭЦ-11 Mosenergo.jpg|250px|thumb|left|Пирамидальные градирни [[ТЭЦ-11]] в Москве]]

== Былар ҡыҙыҡлы ==
* Донъялағы етештереүсән градирня — Германиялағы Изар АЭС-ы&lt;ref&gt;{{Статья|автор={{nobr|Светлана ААБ}}|заглавие=Градирня вышла на рабочий режим|ссылка=http://www.gpns.ru/sites/default/files/12.07.14_0.pdf|язык=ru|издание=«Салаватский Нефтехимик»|тип=газета|место=|издательство=|год=2012|месяц=07|число=14|том=|выпуск=|номер=26 (5009)|страницы=3|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ул сәғәтенә 216 000 куб метр һыу һыуыта. Уның бейеклеге −165 метр, нигеҙенең диаметры- — 153 метр.
* Иң бейек градирня — 2012 йылда Һиндостандағы ТЭС Калисиндх, уның бейеклеге 202 м&lt;ref&gt;[http://www.comansa.com/eng/news/act_088_Comansa-Jie-builds-the-worlds-highest-cooling-towers.htm Comansa Jie builds the world’s highest cooling towers&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәйҙә әлегә иң бейек градирня [[2012]]йылда Яңы Воронеж АЭС-2 өсөн төҙөлгән, бейеклеге- 172,5 м&lt;ref&gt;[http://www.most6.ru/top/mostostroy-6/istorya/#2012 Мостострой 6&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130803082227/http://www.most6.ru/top/mostostroy-6/istorya/#2012 |date=2013-08-03 }}&lt;/ref&gt; .
* Рәсәйҙә иң ҙур вентиляторлы градирня — [[2012 ]] йылда Иркутск ҡалаһындағы ТЭЦ-11 (Иркутскэнерго). Уның секцияһының ҙурлығы 18x18 метр.
== Рәсәйҙә градирнялар баҙары ==
TEBIZ GROUP кампанияһы үткәргән «Рәсәйҙә градирнялар баҙары — 2019» маркетинг тикшеренеүҙәре мәғлүмәттәрендә Рәсәй градирнялар баҙары төрлө яҡлап анализлана, 2023 йылға тиклем үҫеш прогнозы бирелә&lt;ref name=&quot;Рынок градирен в России&quot;&gt;[https://marketing.rbc.ru/research/35335/  Рынок градирен в России]&lt;/ref&gt;.

Был тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә:

* Рәсәй баҙарында импортҡа нигеҙләнгән модель нығынған, был баҙараҙың 83 % артығын сит ил етештереүселәренең продукцияһы тәшкил итә.
*2018 йылда градирнялар баҙары структураһында сит ил етештереүселәре Рәсәй етештереүселәренкенә ҡарағанда 2,5 тапҡыр күберәк урын биләй, сауҙа балансы сальдоһы тиҫкәре була, улар араһында айырма −341 дана.
* 2018 йылда Рәсәйгә һатылған градирнялар иҫәбе буйынса Ҡытай иң алда бара (44 % артыҡ), градирняларҙы иң күп һатыусы — FANS A.S. (64,4 %).
* Рәсәй етештереүселәренең градирняларының иң күп өлөшөн Ҡаҙағстан ала (более 59 %), иң ҙур һатып алыусы- AGGREKO DEUTSCHLAND GMBH(3,2 %).

Тикшеренеү осоро:
2014—2018 йылдар, 2019—2023 йылдар (прогноз)

Рәсәйҙә градирнялар етештереүселәр:

ООО `БАЛТЭНЕРГОМАШ`, ООО `НПФ ТЕХЭКОПРОМ` , ООО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННОЕ ОБЪЕДИНЕНИЕ `АГРОСТРОЙСЕРВИС`, ООО `ТМИМ`, ООО `ЭКОТЭП`, ООО `ГК НОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ`, АО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННОЕ ОБЪЕДИНЕНИЕ `ТЕПЛОМАШ`, ООО `МЕГТЕРРА`, ООО `ЗАВОД ТЕРРАФРИГО`, ООО `НАУЧНО-ПРОИЗВОДСТВЕННАЯ КОРПОРАЦИЯ `ИРВИК`.

Үлсәү берәмеге:
күләм даналарҙа, хаҡтар долларҙарҙа бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Портал       = 
 |Викисловарь  = 
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = 
 |Викивиды     = 
 |Викиновости  = 
 |Викисклад    = 
 |Викигид      = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}


[[Категория:Инженер ҡоролмалары]]
[[Категория:Теплотехника]][[Категория:Һыуытыу технологиялары]]</text>
      <sha1>k2hrjfojof106tlhyjuaaa6rfcw4ts5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзержинский Феликс Эдмундович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154497</id>
    <revision>
      <id>1299660</id>
      <parentid>1287727</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T22:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69441" sha1="m987pxl4bun6r22g3c0ceev44t996pw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Феликс Эдмундович Дзержинский''' ({{Lang-pl|Feliks Dzierżyński}} {{Ipa|[ˈfɛliks dʑerˈʐɨɲski]}}; &lt;small&gt;ҡушаматтары&lt;/small&gt; '''Тимер Феликс''', '''ФД''', &lt;small&gt;йәшерен [[псевдоним]]дары:&lt;/small&gt; ''Яцек, Якуб, Переплетчик, Франек, Астроном, Юзеф, Доманский''; [[ 11 сентябрь]] [[1877 йыл]] — [[20 июль]] [[1926 йыл]]) — [[Совет Рәсәйе]]нең [[Польша|поляк]] сығышлы революционеры, [[СССР]]-ҙың [[дәүләт]]  эшмәкәре, бер нисә наркомат етәксеһе, тәү сиратта [[Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы]]н ([[Контрреволюция һәм саботажға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы]] - [[ВЧК]]-ны) ойоштороусы һәм уның тәүге етәксеһе.

РСДРП (б) Үҙәк комитеты секретары (1917), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1919—1920, 1921—1924), РКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат (1921, 1924—1926). ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат.

== Октябрь революцияһына тиклем ==
[[Файл:Sulima_herb.svg|мини|Дзержинскийҙарҙың дворян гербы — Сулима]]
Поляк дворяны, Дзержиново утары хужаһы, гимназия уҡытыусыһы [[Дзержинский Эдмунд Иосифович|Эдмунд Иосифович Дзержинскийҙың]] улы. Әсәһе — Хелена Дзержинская, профессор Янушевский Игнатийҙың ҡыҙы.

Феликс Дзержинскийға суҡындырыу ваҡытында ике исем — Феликс Шченсны (Feliks Szczęsny) бирелә (латин һәм поляк исемдәре, икеһе лә бәхетле тип аңлатыла; хәйерле тыуыу хөрмәтенә — бала табыу алдынан әсәһе асыҡ баҙға төшөп китә, әммә балаға зыян килмәй, бала ваҡытынан алда тыуһа ла, һау-сәләмәт булып тыуа. Ғаиләлә туғыҙ бала була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.expressnews.by/345.html|title=ДЗЕРЖИНСКИЙ ПРОТИВ ПИЛСУДСКОГО ← Экспресс НОВОСТИ|accessdate=2013-03-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421144231/http://www.expressnews.by/345.html |date=2013-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
Феликс бала саҡтан ксендз булырға хыяллана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;
{{Cite web|url=http://www.proza.ru/2008/08/29/15|title=Две стороны жизни Дзержинского - аверс|accessdate=2009-09-18}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&amp;print=Y|title=Самые русские из… русофобов}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170731080343/http://materik.ru/problem/detail.php?ID=10784&amp;print=Y |date=2017-07-31 }}&lt;/ref&gt;, хатта рим-католик дини семинарияһына уҡырға инергә ниәтләнә.

1887—1895 йылдарҙа гимназияла уҡый, шунда уҡ 1895 йылдың көҙөндә Литва социал-демократик ойошмаһына инә (беренсе псевдонимдары: ''Якуб'', ''Яцек''). Документтары буйынса Дзержинский беренсе класта ике йыл уҡыған, һигеҙенсе класты бөтөрмәгән: — Закон Божий — «яҡшы», логика, латин теле, алгебра, геометрия, математик география, физика, тарих, француз — «ҡәнәғәтләнерлек», ә урыҫ һәм грек теле — «ҡәнәғәтләнерлек түгел»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Федоткина Т.|заглавие=Палач Королевства любви|ссылка=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2002/11/21/130978-palach-korolevstva-lyubvi.html|издание=Московский Комсомолец|год=1998|номер=71, 5 сентября}}&lt;/ref&gt;.

Һөнәрселек һәм фабрика уҡыусылары тәңәрәктәрендә пропаганда эшен алып бара. 1897 йылдың июлендә ялыу буйынса ҡулға алына һәм Ковен төрмәһенә яҡынса бер йылға ултыртыла. 1898 йылда 3 йылға полиция күҙәтеүе аҫтына [[Вятка губернаһы]]на (Нолинск ҡалаһы) ебәрелә. Бында ул махорка фабрикаһына эшкә төшә һәм эшселәр араһында пропаганда алып бара. бының өсөн уны Нолинскиҙан 500 километр алыҫлыҡта ятҡан Кайгородское ауылына һөрәләр, унан ул 1899 йылдың авгусында кәмәлә ҡаса һәм башта [[Вильнюс|Вильноға]], артабан — [[Варшава|Варшаваға]] барып етә.

Дзержинский профессиональ революционер булып китә. Литва социал-демократик партияһының Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына инеү яҡлы була, милли мәьәләләрҙә [[Роза Люксембург]] менән фекерҙәш була. 1900 йылда Литва һәм Польша Короллеге социал-демократтарының беренсе съезында ҡатнаша (СДКПиЛ).

1900 йылдың ғинуар айында ҡулға алына һәм Варшава цитаделендә ултыртыла, һуңынан — [[Седльце]] төрмәһенә. 1902 йылдың ғинуарында 5 йылға Вилюйскиға һөрөлә, бер аҙ ваҡыт Александров централының төрмәһендә тотола. 1902 йылдың июнендә һөргөн урынына китеп барышлай Верхоленскиҙан кәмәлә ҡаса һәм сит илгә сыға. [[Берлин]]да СДКПиЛ конференцияһында сит ил партия комитеты секретары итеп һайлана. Шулай уҡ Швейцарияла эшләй. «Червона штандар» («Ҡыҙыл Байраҡ») гәзитен сығара башлай һәм [[Краков]]тан Поляк Батшалығына легаль булмаған әҙәбиәтте ебәреү менән шөғөлләнә. СДКПиЛ-дың 4-се съезы делегаты (1903 йылдың июле), уның Баш Идаралығы ағзаһы итеп һайлана.

1905 йыл революцияһы ваҡиғалары осоронда Беренсе май демонстрацияһына етәкселек итә, хәрби-революцион ойошмала ҡатнаша. 1905 йылдың июлендә Варшава ҡалаһында ҡулға алына, октябрь айында амнистия буйынса иреккә сығарыла.

=== РСДРП ағзаһы ===
РСДРП-ның 4-се съезында (1906, Стокгольм) СДКПиЛ территориаль ойошма булараҡ РСДРП-ға инә.
Дзержинский РСДРП-ның 4 съезы делегаты итеп һайлана, партияның үҙәк органына индерелә, РСДРП-ның хәрби-революцион ойошмаһында поляк социал-демократтарының вәкиле була.1906 йылдың июленән сентябргә тиклем- Петербургт, артабан Варшавала була һәм унда декабрҙә ҡулға алына; 1907 йылдың июнендә залогка азат ителә. РСДРП-ның 5-се съезында (1907) ситтән Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1908 йылдың апрелендә Варшавала тағы ла ҡулға алына. 1909 йылда бөтә хоҡуҡтарынан ғүмерлеккә мәхрүм ителә һәм мәңгелеккә Себергә һөрөлә (Енисей губернаһы, Канск өйәҙе, Бельское ауылы). 1909 йылдың ноябрендә [[Капри|Каприға]] [[Максим Горький|М. Горькийға]] ҡаса. 1910 йылда Краковҡа күсенә, унан йәшерен рәүештә Польшаның рәсәй өлөшөнә сығып йөрөй.

1910 йылдың мартында партия сәркәтибе һәм партияның баш идаралығы казначейы булараҡ [[Краков]]та эшләй, унда С. С. Мушкат менән тормошон бәйләй. 1911 йылдың февралендә, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] сәйәсәте менән ҡәнәғәт булыуы тураһында яҙа.

Варшаваға 1912 йылдың ғинуарында әйләнеп ҡайтҡандан һуң 1914 йылдың сентябрендә ҡабаттан ҡулға алына һәм 1914 йылдың 3 апрелендә 3 йылға каторга эштәренә хөкөм ителә; Орел централында ултыра. 1916 йылда өҫтәмә рәүештә 6 йыл каторгаға хөкөм ителә, Мәскәүҙә бутырка төрмәһендә ултыра. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 1 мартында, азат ителә.

Үҙенең партияһы менән РСДРП(б) составына инә, РСДРП-ның мәскәү комитеты һәм Мәскәү советы башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана. РСДРП(б)-ның 7-се (Апрель) конференцияһы делегаты була, бында ул милләттәрҙең үҙбилдәнеш хоҡуҡтарын яҡлап, сығыш яһай; РСДРП(б)-ның 6-сы съезы делегаты итеп һайлана, съезда РСДРП(б Үҙәк Комитетына Һәм Үҙәк Комитеты Секретариатына ағза итеп һайлана. Демократик кәңәшмәһендә (1917 сентябрь) ҡатнаша.

Октябрь революцияһын әҙерләүҙә әүҙем эш алып бара, Мәскәүҙә ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. алып бара, Мәскәүҙә Ҡыҙыл Гвардия отрядтарын ойоштора. 1917 йылдың 10 (23) октябрендә РСДРП Үҙәк комитетының ултырышында ҡатнаша, ултырышта власты ҡораллы баҫып алыу тураһында ҡарар сығарыла. Хәрби-революцион үҙәге составына индерелә, түңкәрелеште ойоштороуҙа ҡатнаша. [[Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы|Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының 2-се Бөтә Рәсәй съезында]] ҡатнаша. ВЦИК һәм ВЦИК Президиумына һайлана, ә 21 октябрҙә — Петроград ҡала Советы исполкомына. 25 октябрҙә баш почтамтты һәм телеграфты баҫып алыу менән етәкселек итә.

== Октябрь революцияһынан һуң ==

=== ВЧК-ОГПУ һәм НКПС етәкселегендә ===
{{Врезка|Выравнивание=left|Ширина=275px|Заголовок=|Содержание=[[Яков Петерс]] хәтерләй: «1917 йылдың 7 декабрендә  контрреволюция менән көрәш мәсьәләһе тикшерелгән Совнарком ултырышында Комиссияны етәкләргә теләүселәр бар ине. Әммә [[Ленин]]  Дзержинскийҙы… „пролетар якобинисы“ тип атаны. Феликс Эдмундович ултырыштан һуң күңелһеҙ генә итеп, ул хәҙер Робеспьер булһа, Петерс Сен-Жюстер инде, тине. Әммә беҙҙең икебеҙҙә лә көлкө ҡайғыһы юҡ ине…»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318146@fsbPublication.html|title=Под гнётом обаяния : Яков Петерс, которого мы не знаем|author=Съянова Е.|date=2003-10-14|publisher=Федеральная служба безопасности Российской Федерации|accessdate=2012-04-18|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;}}1917 йылдың 6 (19) декабрендә [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы|Совнарком]], Дзержинскийға хөкүмәт учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең забастовкалар ихтималлығын асыҡлау маҡсатында махсус комиссия булдырырыуҙы йөкмәтә&lt;ref&gt;{{Китап|часть=Из протокола № 20 заседания СНК от 6 (19) декабря 1917 г.|заглавие=В. И. Ленин и ВЧК : Сб. документов (1917—1922 гг.)|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Политиздат|год=1987|страницы=152|тираж=85000}}&lt;/ref&gt;, икенсе көндө үк Халыҡ Комиссарҙары Советы ултырышында Дзержинский «Саботаж менән көрәш буйынса комиссия ойоштороу һәм уның составы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Халыҡ Комиссарҙары Советы хуплауы буйынса Контрреволюция һәм саботаж менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, Дзержинский уның рәйесе итеп тәғәйенләнә һәм 1922 йылдың февраленә тиклем ГПУ итеп үҙгәртелгәнгә тиклем әлеге вазифаны биләй (1918 йылғы өҙөктән тыш).

Дзержинский, башҡа етәкселәр менән берлектә, совет дәүләт язалау сәйәсәтен, шул иҫәптән айырым кешеләргә һәм сәйәси мотивтар буйынса шәхестәр категорияларна ҡарата, әҙерләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. Сәйәсәт күмәк атып үлтереүҙәрҙе һәм концентрацион лагеры селтәрен үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate=2015-09-30|title=Интервью Ф.Э. Дзержинского сотруднику «Укрроста»|url=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018665|publisher=www.alexanderyakovlev.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/search#q=Роман%20Гуль%20Дзержинский Дзержинский: (Начало террора)/ Роман Гуль. — 2-е изд., испр. — Нью-Йорк : Мост, 1974. — 162, 3 с.; 19 см./Место хранения в РГБ: RZ Тим 3-1/1-372]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019829 Письмо в ЦКК РКП(б) о карательной политике Советского государства от 17.02.1924]&lt;/ref&gt;. ВЧК һәм уның ГПУ, ОГПУ һәм НКВД вариҫтары кеүек, [[Сталин репрессиялары|СССР-ҙағы бөтә сәйәси репрессияларға]] туранан-тура бәйләнеше бар.

Язалау учреждениеһы башлығы булараҡ Дзержинский большевиктар үткәргән Ҡыҙыл террорҙың төп фигура булып тора.
[[Файл:RIAN_archive_481417_Document_granting_Felix_Dzherzhinsky_title_of_Honored_security_officer.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинскийға Почетлы чекист званиеһын биреү тураһындағы Грамота ]]
Һул коммунист булараҡ Үҙәк Комитетта Брест килешеүенә ҡул ҡуйыуға ҡаршы сығыш яһай, әммә партияның тарҡалыуын хәстәрләп, 1918 йылдың 23 февралендә тауыш бирмәй ҡала. 1918 йылдың 7 июлендә ВЧК хеҙмәткәрҙәре тарафынан Германия илсеһе В. Мирбахты үлетереү тураһында эш буйынса шаһит булараҡ ВЧК рәйесе вазифаһынан отставкаға китә; 22 августа ҡабаттан әлеге вазифаға тәғәйенләнгән. [[Сталин]] раҫлауынса, Дзержинский ниндәйҙер этапта әүҙем троцкист була, әммә артабан ул үҙенең ҡарашын үҙгәртә һәм Троцкийға ҡаршы бик әүҙем көрәшә:
{{Цитата башы}}
Бар беҙҙә тағы ла бер яңылыш, киң таралған ҡараш. Йыш ҡына, 1922 йылда шул-шул кеше Троцкий өсөн тауыш биргән, тиҙәр. Был бит хата. Кешенең йәш булыуы мөмкин, аңламаған ғына, һуғыш суҡмары булған. Дзержинский Троцкий өсөн тауыш биргән, хатта былай ғына тауыш биреп ҡалмаған, ә асыҡтан-асыҡ Ленин алдында Ленинға ҡаршы Троцкийҙы яҡлаған. Һеҙ шуны беләһегеҙме? Ул нимәләлер битараф булып ҡала торған кеше түгел. Ул бик әүҙем троцкист булған һәм бөтә ГПУ-ны Троцкийҙы яҡлау өсөн күтәрергә уйлаған. Килеп кенә сыҡмаған…

Иң яҡшыһы — кешеләр тураһында уларҙың эштәре буйынса фекер йөрөтөргә. Икеләнгән кешеләр булған, һуңынан ситләштеләр, асыҡ, намыҫлы рәүештә ситләштеләр, һәм беҙҙең менән бер сафта бик яҡшы итеп троцкистар менән көрәшәләр. Бик яҡшы итеп Дзержинский көрәште, бик яҡшы иптәш Андреев көрәшә&lt;ref name=&quot;grachev62&quot;&gt;{{книга
 | автор         = Сталин И.В.
 | часть         = Выступление на расширенном заседании Военного Совета при Наркоме обороны 2 июня 1937 года (неправленная стенограмма)
 | заглавие      = Сочинения
 | ссылка        = http://grachev62.narod.ru/stalin/t14/t14_48.htm
 | место         = М.
 | издательство  = “Писатель”
 | год           =  1997
 | том           = 14
 | страницы      = 214–235
}}&lt;/ref&gt;.
{{Цитата аҙағы}}

1919 йылдың ғинуарында Иосиф Сталин менән бергә Пермь районында Ҡыҙыл Армияның еңелеү сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында Үҙәк комитеты һәм Оборона Советы комиссияһын булдыра&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/books/pod-red--D--P--Nenarokova_Revvoensovet--Respubliki/24 под ред. Д. П. Ненарокова. Липицкий С. В. Сталин Иосиф Виссарионович. Реввоенсовет Республики. История России. Библиотека]&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың мартынан 1923 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта- эске эштәр наркомы һәм ВОХР ғәскәрҙәренең, ә 1920 йылдың ноябренән— войск ВНУС ғәскәрҙәренең хәрби советы рәйесе була. 1919 йылдың авгусынан 1920 йылдың июленә тиклем бер үк ваҡытта ВЧК-ның Махсус бүлеге начальнигы&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php Вадим Абрамов Контрразведка Щит и меч. против Абвера и ЦРУ / Контрразведка. Щит и меч против Абвера и ЦРУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230234337/http://www.tinlib.ru/istorija/kontrrazvedka_sh_it_i_mech_protiv_abvera_i_cru/p1.php |date=2013-12-30 }}&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың сентябрендә һәм 1920 йылдың октябрендә Мәскәү Оборона Комитеты рәйесе. 1920 йылдың февраленән — Главкомтруд буйынса Баш комитеттың начальнигы. Апрель айынан — РКП(бС Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзалығына кандидат, 1921 йылдан- Ойоштороу бюроһы ағзаһы.

Украинала баш күтәреүселәр хәрәкәте менән көрәштә етәкселек итә. 1920 йылда Польша менән һуғыш ваҡытында тыл начальнигы, 1920 йылда Көньяҡ-Көнбайыш фронты тылы начальнигы һәм бер үк ваҡытта Польша коммунистик эшселәр партияһының Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була. 1921 йылдың 14 апреленән 1923 йылдың 6 июленә тиклем — РСФСР юлдар наркоматы комиссары. 1923 йылдың 6 июленән 1924 йылдың 2 февраленә тиклем — СССР юлдар наркоматы комиссары. Тимер юлдарының техник базаһын тергеҙеү менән етәкселек итә, тимер юлы транспортының эшен яйлай, урлау, хужаһыҙлыҡ, коррупциялар менән аяуһыҙ көрәшә&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1019396 Письмо о задачах Экономического отдела ТО ГПУ от 25.06.1922]&lt;/ref&gt;. Дзержинский көрәштәштәренә ошолай яҙа:
{{Цитата башы}}
Беҙҙәге юлдарҙа, хужаһыҙлыҡ өлкәһендә урлауҙар иҫ китмәле хәлдә… Вагондарҙан урлауҙар, кассаларҙа урлауҙар, складтарҙа урлауҙар, подрядтарҙа урлауҙар, заготовкаларҙа урлауҙар. Был башбаштаҡлыҡты еңеү өсөн ныҡ нервылар һәм ихтыяр көсө кәрәк…
{{Цитата аҙағы}}

1922 −1923 йылдарҙа — рәйесе, ГПУ (ОГПУ). 1922—1923 йылдарҙа — ГПУ (ОГПУ) рәйесе. 1923 йылдың сентябренән — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ рәйесе. 1923 йылдың башында Кавказ аръяғы крайкомы һәм грузин коммунистары араһындағы низағты тикшереү буйынса Үҙәк Комитеты комиссияһын етәкләй, Сталин менән берлектә Үҙәк Комитеты директиваһына яуап биргән крайкомдың һәм нейтралитет һаҡлау линияһы яҡлы була.

[[Рәсәйҙең дәүләт сиге|Дәүләт сиктәре]] һағын көсәйтеү саралары буйынса комиссия рәйесе вазифаһын биләй.

=== Ҡараусыһыҙлыҡ менән көрәш ===
Коммунистик хужалыҡтың етәксеһе булараҡ бер үк ваҡытта балаларҙың тормошон яҡшыртыу буйынса комиссия рәйесе була (балалар ҡараусыһыҙлығы менән көрәш). Дзержинский балалар учреждениелары системаһын — приёмник-распределителдәр, балалар йорттары, «коммуналар» һәм балалар «ҡаласыҡтары» ойоштора. Әлеге учреждениеларҙа меңдәрсә мәхрүм ителгән балалар медицина ярҙамы, белем, аш-һыу, әһм, иң мөһиме, артабанғы үҫеш мөмкинлеге алалар&lt;ref&gt;[http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921]&lt;/ref&gt;. Дзержинский исемендәге коммуна базаһында (етәксеһе А. С. Макаренко) үҙенә күрә предприятие булдырыла, бында үҫмерҙәр «ФЭД» исеме аҫтында ул йылдарҙағы иң заманса фотоаппараттар сығаралар. Элекке ҡараусыһыҙ ҡалған балаларҙан 8 кеше артабан СССР Фәндәр академияһы академиктары булып китә, шул иҫәптән генетик Николай Петрович Дубинин, механика өлкәһендә ғалим Сергей Алексеевич Христианович&lt;ref&gt;[http://www.prometeus.nsc.ru/science/schools/xristian/about/notman.ssi НОТМАН Р. К. БЕСПРИЗОРНИК ИЗ ДВОРЯН [ВОСПОМИНАНИЯ О С. А.ХРИСТИАНОВИЧЕ]]&lt;/ref&gt; һәм башҡалар. Әйтергә кәрәк, ул осорҙа рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы яҡынса 5 000 000 бала ҡараусыһыҙ ҡалған.

=== Спорт тормошо менән етәкселек итеү ===
Дзержинский эске эштәр органдары хеҙмәткәрҙәре өсөн яҡшы физик форма мөһим икәнен аңлай. Уның башланғысы менән «Динамо» ДСО-һы ойошторола. 1923 йылдың 18 апрелендә йәмғиәттең ойоштороу йыйылышы уҙғарыла. Тренерҙар сифатында Мәскәүҙәге иң яҡшы спорт кадрҙары йәлеп ителә. Булдырылған спорт йәмғиәте үҙенең эшмәкәрлеген бик тиҙ арала киңәйтә. 1926 йылға «Динамо» спорт йәмғиәте 200-ҙән ашыу ячейканы үҙ эсенә ала. Бөгөнгө көндә «Динамо» иң ҙур спорт йәмғиәте булып һанала.
[[Файл:19240000-molotov_dzershinsky_moskow_kremlin.jpg|мини|Ф. Э. Дзержинский В. М. Молотов менән]]

== Халыҡ хужалығының юғары советы ==
1924 йылдан — партияның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1924 йылдың февраленән СССР ВСНХ-һы рәйесе. Сәнәғәт үҫешенең төп факторы — «киң крәҫтиән баҙарына ориентация» һәм «ауылдың хәле яҡшырмай тороп, индустриялләшергә ярамай» тип һанаған Дзержинский ваҡ шәхси сауҙаның үҫеше өсөн сығыш яһай.

Илдең металлургия комплексының үҫеше мәсьәләләре менән бик әүҙем шөғөлләнә. 1924 йылда уның башланғысы менән РСФСР ВСНХ Главметалл урынына ''МеталлЧК'' комиссияһы булдырыла, уны ул үҙе етәкләй&lt;ref&gt;''Косырев К. Л., Лукичёв М. А., Чекалов В. П.'' Чёрная металлургия. Бардин. ЦНИИчермет. Основа прочных традиций. — М.: РМП, 2014. — С. 51. — ISBN 978-5-91597-044-0.&lt;/ref&gt;.

Лева һәм берләшкән оппозицияның ҡаршы көрәштә ҡатнаша, сөнки улар, уның фекере буйынса, партия менән янай үткәрелгән берҙәмлек һәм Нэп. Шуның менән бергә хөкүмәт иҡтисади сәйәсәте менән белдерҙе закондың 1925—1926 йылдарҙа, отставкаға китәсәге тураһындағы менән бәйле тип һорай. Дәүләт һәм спорт тураһында фекер өҫтөнлөктәрҙе, атап әйткәндә, армияға металлопромышленность базаһы сифатын үҫтереү. Идара итеү системаһын ҡырҡа үҙгәртергә кәрәк тип һанай, еңер өсөн бюрократик «фалиж менән тормош», тип иҫәпләй илдең кире осраҡта «үҙ диктатор табып, революция похоронщик, — ниндәй булһа ла ҡыҙыл уның ҡәләме костюмда ине»&lt;ref&gt;[http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html ПИСЬМО Ф. Э. ДЗЕРЖИНСКОГО Т. КУЙБЫШЕВУ 3 ИЮЛЯ 1926 ГОДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913162846/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm%21_print%3Dtrue%26id%3D10317995%40fsbPublication.html |date=2019-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[Ленин Владимир Ильич|Ленинды]] ерләүҙе ойоштороу буйынса комиссияны етәкләй.

== Үлеме һәм ерләнеүе ==
[[Файл:Burial of Felix Edmundovich Dzerzhinsky in Moscow (1926).jpg|thumb|Большевистик лидерҙар Феликс Дзержинскийҙың кәүҙәһе менән табутты алып баралар.]]
1926 йылдың 20 июлендә СССР иҡтисады торошона арналған Үҙәк Комитеты Пленумында Дзержинский ике сәғәтлек доклад менән сығыш яһай, уны уҡыған саҡта ауырыуы йөҙөнә сыҡҡан була. Докладта ул Г. Л. Пятаковты, уны ул «сәнәғәттең иң эре дезорганизаторы» тип атай, һәм үҙен политкандарса тотҡан [[Каменев Лев Борисович|Лев Каменевты]] ҡаты тәнҡитләй.

Ошо көндә уҡ Дзержинский йөрәк өйәнәгенән вафат була.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Добрюха Н.|заглавие=Отчаяние Дзержинского|ссылка=http://www.izvestia.ru/news/328565|издание=Известия|год=2007, 11 сентября}}&lt;/ref&gt;.

22 июлдә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуары янында ерләнә.

== Хәтер ==
Дзержинскийҙың исеме СССР-ҙың күп кенә ҡалаларына һәм ауылдарына, бер нисә заводҡа, фабрикаларға, караптарға һәм башҡа объекттарға бирелә. Ҡала урамдарында «Тимер Феликстың» һәйкәлдәре, бюстары барлыҡҡа килә. Уның исеме урамдарға һәм майҙандарға, мәктәптәргә һәм институттарға бирелә.

2014 йылда «хәрби конфликттар шарттарында Ватанды һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлау буйынса шәхси составтың хәрби ғәмәлдәрҙә, өҫтәүенә дәүләттең оборонаға һәләтлеген нығытыуҙа ҡаҙаныштарын иҫәпкә алып, күмәк батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ, сыҙамлылыҡ һәм тәүәккәллек күрһәткән өсөн» Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] Рәсәй Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең оператив тәғәйенешле айырым дивизияһына (хәҙер — Рәсәй милли гвардияһының Ғәскәрҙәр берләшмәһе) « Ф. Э. Дзержинский исемендәге» (1994 йылғы үҙгәртеп ҡороуға тиклем дивизия ошо исемде йөрөтә) почетлы исем биреү тураһында Указға ҡул ҡуя.

1966—1997 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы милли гвардияһы ғәскәрҙәре Һарытау хәрби институты Дзержинский исемен йөрөтә. Милли гвардия ғәскәрҙәренең федераль хеҙмәте башланғысы менән институтҡа әлеге исемде ҡайтарыу планлаштырыла.&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/719276 Росгвардия возвращает имя Дзержинского и Красное Знамя]&lt;/ref&gt;

== Дзержинский — сәнғәттә ==
* ''Будь, как Дзержинский, честным и смелым,''
: ''Верность Отчизне доказывай делом!''
:: &lt;small&gt;СССР пионерҙары речевкаһы.&lt;/small&gt;

=== Әҙәбиәттә ===
* ''Маяковский В. В.'' Хорошо! — 1927.
* ''Герман'' Ю. П. Рассказы о Дзержинском.
* ''Семёнов'' Ю. С. Горение: Роман в 4 книгах.
* ''Багрицкий Э. Г''. [https://web.archive.org/web/20101218002200/http://litera.ru/stixiya/authors/bagrickij/pyl-po-nozdryam.html ТВС]. Стихотворение.
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1974. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1976. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1977. — 384 с. (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 3 (558))
* ''[[Алексиевич Светлана Александровна|Алексиевич С. А.]]'' Меч и пламя революции. Неман, 1977.
* ''Тишков А. В.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 1985. — (Жизнь замечательных людей)
* ''Кредов С. А.'' Дзержинский. — М.: Молодая гвардия, 2013. — (Жизнь замечательных людей: малая серия)

=== Кино сәнғәтендә ===
* Владимир Покровский («Ленин в Октябре», 1937)
* Василий Марков («Ленин в 1918 году», 1939, «Яков Свердлов», [[1940 йыл|1940]], «Свет над Россией», 1947)
* ? («Клятва», 1946)
* Владимир Емельянов («Вихри враждебные», 1953)
* Густав Холоубек («Солдат Победы» (Польша, 1953)
* Александр Ануров («Правда», 1957)
* Олег Ефремов («Рассказы о Ленине», 1957)
* Адольф Шестаков («В дни Октября», 1958)
* Василий Ливанов («Синяя тетрадь», 1963)
* Анатолий Ромашин («Именем революции», 1963)
* Игорь Класс («Заговор послов», «Первый посетитель», 1965)
* Василий Лановой («Шестое июля», 1968, «Бой на перекрёстке», 1982, «Золотая голова на плахе», 2004)
* Юльен Балмусов («Слуша-ай!», 1963, «На одной планете», 1966, «Залп „Авроры“», 1965, «Сокровища республики», 1964)
* Анатолий Фалькович («Чрезвычайное поручение» 1965, «Крах», 1968, «Почтовый роман» 1969, «Карл Либкнехт» 1970, «Кремлёвские куранты» 1970, «Петерс» 1972, «Последний подвиг Камо», 1973, «Моя судьба», 1973)
* Александр Гай («Посланники вечности», «Сердце России», 1970)
* Пётр Гарлицкий («Особых примет нет», 1978)
* Кшиштоф Хамец («Крах операции „Террор“», 1980)
* Том Белл («Рейли: король шпионов» / ''Reilly: Ace of Spies'', телесериал, Великобритания, 1983)
* Михаил Козаков («Государственная граница. Мирное лето 21-го года», 1980, «20-е декабря», 1981, «Синдикат-2», 1981)
* Кирилл Козаков («Курьерский особой важности», 2013)
* Майкл Дес Баррес («Северная сторона» / ''Northern Exposure'', телесериал, США, 1994)
* Владимир Талашко («Ленин в огненном кольце», 1993, «Под знаком Скорпиона», 1995)
* Леонид Казаков («Романовы. Венценосная семья», 2001)
* Алексей Пушкин («Две любви», 2003)
* Александр Мезенцев («Есенин», 2005)
* Кресимир Дембский («Варшавская битва. 1920», 2011)
* Фарид Тагиев («Страна Советов. Забытые вожди», 2016)
* Борис Ивушин («Троцкий», [[2017 йыл|2017]])
* Максим Дахненко («Крылья Империи», 2017)

=== Музыка сәнғәтендә ===
* Янка Дягилева — По трамвайным рельсам
* Ляпис Трубецкой — Бесы
* Аквариум — Таможенный Блюз
* Merlin — Still Alive
* Егор Летов — КГБ
* Mama Russia — Железный Феликс

=== Видеояҙмаларҙа ===
{{Col-begin}}
{{Col-2}}
* {{Youtube|hGk17FPV2Wo|Разведопрос: писатель Сергей Кредов про Дзержинского.|logo=1}}
* {{Youtube|dv8UWHC-24k|Хроники Царьграда: Железный Феликс|logo=1}}
* {{Youtube|yMy4AZyoOCE|ЖЗЛ. Жизнь и смерть Железного Феликса|logo=1}}
{{Столбцы/конец}}

=== Филателияла ===
&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 552 stamp (Feliks Dzerzhinsky 10k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 10 тин&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 553 stamp (Feliks Dzerzhinsky 20k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 20 тин&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 554 stamp (Feliks Dzerzhinsky 40k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 40 тин номиналы&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1937 CPA 555 stamp (Feliks Dzerzhinsky 80k).jpg|&lt;small&gt;1937 йылғы 80 тин номиналы&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1951 CPA 1623 stamp (25th death anniversary of Felix Dzerzhinsky (1877-1926), bolshevik revolutionary and official. Portrait).jpg|&lt;small&gt; [[1951 йыл]]: &lt;br&gt; Үлеүенә - 25 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Rus Stamp-Dzerzhinski-1962.jpg|&lt;small&gt;[[1962 йыл]]&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1977 CPA 4695 stamp (Birth centenary of Felix Dzerzhinsky, 'Iron Felix', Bolshevik revolutionary and official, led Cheka and OGPU).jpg|&lt;small&gt;[[1977 йыл]] &lt;br&gt; Тыуыуына - 100 йыл&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
*  Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{ref-ru}} «Китап» нәшриәте, 1999, 158 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Памятник Дзержинскому Ф. Э. Ленина улица, 42. Сквер кинотеатра «Родина»''

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
;Дзержинскийҙың хеҙмәттәре
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственной политики. — М., ЦУП ВСНХ СССР, 1925. — 136 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Основные вопросы хозяйственного строительства СССР. — М., ГИЗ, 1928. — 224 с.
* {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Из дневника|ответственный=Пер. Ф. Кон. Предисл. и прим. С. Дзержинской|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=128|серия=портр., ил.|тираж=25 000}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник и письма. — М., Молодая гвардия, 1956.
* {{Китап|автор=Дзержинский Ф. Э.|заглавие=Избранные произведения: в 2-х т.|место=М.|издательство=Госполитиздат|год=1957|страниц=Т. 1 - 564, Т.2. - 372.}}
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник. Письма к родным. — М., Молодая гвардия, 1958
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1966.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 2-е, доп. — М., Политиздат, 1967. — Т.1. — 590, Т. 2. — 416 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1967.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Избранные произведения в 2-х т. Изд. 3-е, перераб. и доп. — М., Политиздат, 1977. — Т.1. — 494, Т. 2. — 536 с.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — Минск, 1977
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Дневник заключённого. Письма. — М., Молодая гвардия, 1984.
* ''Дзержинский Ф. Э.'' Я Вас люблю… Письма к М. Николаевой. — М.: Кучково поле, 2007. — 224 с.

;Дзержинскиәй тураһында хәтирәләр
* {{Китап|автор=[[Микоян, Анастас Иванович|Микоян А. И.]]|заглавие=Феликс Дзержинский|место=М.|издательство=[[Партиздат]]|год=1937}}
* {{Китап|автор=|часть=Глава V. Дзержинский в ВСНХ СССР|заглавие=''[[Валентинов, Николай Владиславович|Валентинов Н.]]'' Новая экономическая политика и кризис партии после смерти Ленина|место=М.|издательство=Современник|год=1991|ref=Валентинов}}
* {{Китап|автор=Дзержинская С. С.|заглавие=В годы великих боёв|место=М.|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1975}}
* {{Китап|заглавие=О Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1987}}

;Биографиялар, тикшеренеүҙәр
* {{Китап|автор=Велидов А. С.|заглавие=Похождения террориста. Одиссея Якова Блюмкина|место=М.|издательство=[[Современник (издательство)|Современник]]|год=1998}}
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/27762-feliks-dzerzhinskiy-m-1927 Феликс Дзержинский/с предисл. И. С. Уншлихта. — 3-е изд., знач. доп. — М.: Изд-во Ассоц. худож. рев. России (АХРР), 1927. — 80 c.]
* {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский. 1877—1926: [Альбом]|место=М.|издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]]|год=1951|страниц=[170]|серия=ил., карт.}}
* {{Мәҡәлә|заглавие=Дзержинский Феликс Эдмундович|издание=Политические партии России : Энциклопедия|место=М.|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996}}
* {{Китап|автор=Дмитриев Ю.|заглавие=Первый чекист. Дзержинский : Эпизоды героической жизни|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=1968|страниц=224}}
* {{Китап|автор=Зубов Н. И.|заглавие=Ф. Э. Дзержинский : Биография|место=М.|издательство=[[Госполитиздат]]|год=1963|страниц=335|серия=ил., портр.}}
* {{Мәҡәлә|автор=Касис В., Колосов Л.|заглавие=Капкан для террориста|издание=13 новелл о советских разведчиках : кн. 3|место=М.|издательство=Международная книга|год=1992}}
* {{Китап|автор=Кон Ф.|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский : Биографический очерк|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1939|страниц=108|серия=ил., портр.}}
* Гуль Р. Б. Дзержинский. Начало Террора. — Дом Книги, 1936
* {{Китап|автор=[[Корольков, Юрий Михайлович|Корольков Ю. М.]]|заглавие=Феликс — значит счастливый…: Повесть о Феликсе Дзержинском|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1974|серия=[[Пламенные революционеры]]|страниц=463}}
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Дзержинский: от Астронома до Железного Феликса. М., 2017.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://elibrary.ru/item.asp?id=25549570 А. А. Сольц и Ф. Э. Дзержинский: история взаимоотношений] //Евреи Европы и Ближнего Востока: История, социология, культура. Материалы Международной научной конференции. Сер. «История и этнография» 2014. СПб., 2015. С. 273—278.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' Вторая ссылка Ф. Э. Дзержинского: бунт в Александровском централе // Труды Исторического факультета Санкти-Петербургского Университета. Т. 21. С. 63-83.
* ''Ратьковский И. С.'' «Гимназистки влюблялись в него по уши». Виленская гимназия в жизни «Железного Феликса». 1887—1896. // [[Новейшая история России]]. 2014. № 2. С. 197—207.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://web.archive.org/web/20160912020649/http://modernhistory.ru/files/14/Ratkovskiy.pdf Дзержиново в судьбе «Железного Феликса»] // [[Новейшая история России]]. 2015. № 5. С. 8-21.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [https://cyberleninka.ru/article/n/korni-zheleznogo-feliksa-k-voprosu-o-proishozhdenii-f-e-dzerzhinskogo Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского] // [[Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств]]. 2015. № 3. С. 13-22.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://cyberleninka.ru/article/n/pervaya-ssylka-feliksa-dzerzhinskogo Первая ссылка Дзержинского] // Россия в XX веке: человек и власть. Сб. статей / Отв. ред. М. В. Ходяков // Труды исторического факультета СПбГУ. Том 14. С. 53-72.
* ''[[Ратьковский, Илья Сергеевич|Ратьковский И. С.]]'' [http://ej.kubagro.ru/2014/04/pdf/36.pdf Здоровье «Железного Феликса»] // Политематический сетевой электронный научный журнал Кубанского государственного аграрного университета (Научный журнал КубГАУ). Краснодар: [[КубГАУ]], 2014. — № 04(098). С. 480—515. — IDA [article ID]: 0981404036.
* {{Китап|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8|часть=Гл. 2. Сталин, Дзержинский и ЧК|страницы=70−121}}
* {{Китап|заглавие=Рыцарь революции|место=М.|издательство=Политиздат|год=1967}}
* {{Китап|автор=Сорин С. Г.|заглавие=Товарищ Дзержинский : Поэма|место=М.|издательство=[[Советский писатель (издательство)|Советский писатель]]|год=1957|страниц=63}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Эдмундович Дзержинский: Биография|место=М.|издательство=Политиздат|год=1977|страниц=494}} || {{Китап|заглавие=|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1983|страниц=494}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский. К 130-летию со дня рождения|место=М.|издательство=Кучково поле; Мастерская Зарубина|год=2007|страниц=146}}
* {{Китап|заглавие=Феликс Дзержинский — председатель ВЧК-ОГПУ. 1917—1926|место=М.|издательство=Материк|год=2007|страниц=872|серия=Россия XX век. Документы}}
* {{Китап|автор=Хацкевич А. Ф.|заглавие=Феликс Дзержинский — пламенный боец за коммунизм|место=Мн.|год=1957}}
* {{Китап|автор=Кудрявцев Ф.|заглавие=Александровский централ. Из истории сибирской каторги|издательство=ОГИЗ, Восточносибирское краевое издательство|место=Иркутск|год=1936}}
{{Refend}}

== Һылтанмалар ==
* [http://fdzerzhinsky.narod.ru/ Сайт, посвящённый Ф. Э. Дзержинскому]
* ''Дзержинский Ф. Э.'' [http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm Избранные произведения. Том 1. 1897—1923 в фонде Плеханова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016095618/http://www.plekhanovfound.ru/library/ist/search.htm |date=2008-10-16 }}
* Дзержинский, Феликс Эдмундович. ''На сайте «Хронос»''&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;
* {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/DZERZHINSKI_FELIKS_EDMUNDOVICH.html}}
* Сайт [[Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте|ФСБ России]]. [https://web.archive.org/web/20130119031325/http://fsb.ru/fsb/history/leaders/single.htm%21id%3D10309221%40fsbBiography.html Биография Дзержинского]
* [http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml Скупой рыцарь революции (доходы, расходы гр. Дзержинского Ф. Э.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602024139/http://2003.novayagazeta.ru/nomer/2003/14n/n14n-s19.shtml |date=2008-06-02 }}
* ''Т. Федоткина.'' [http://www.rusk.ru/st.php?idar=202041 Палач королевства любви]
* [http://specnaz.ru/article/?1197 Строитель новой экономики России]
* [http://ricolor.org/history/rsv/portret/dzerginsky Неразгаданные тайны первочекиста. Георгий Николаев]{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_848.htm/ ДЕКРЕТ о комиссии при всероссийском центральном исполнительном комитете по улучшению жизни детей от 10 февраля 1921 года]
* [https://web.archive.org/web/20170911122942/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1018872 Циркулярное письмо ВЧК чрезвычайным комиссиям о принятии срочных мер по улучшению жизни беспризорных детей 1921]
{{start box}}
{{succession box | before=[[Кедров Михаил Сергеевич|М. С. Кедров]]| title= [[ВЧК]]--ның Махсус бүлеге начальнигы | years= август 1919 г. — июль 1920 г. | after=[[Менжинский Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]]}}
{{end box}}
{{Библиоинформация}}

{{навигационная полоса
|имя         = СССР Дәүләт именлеге органдарының етәкселәре
|заглавие    = [[Проект:Рәсәй тарихы/Исемлектәр/совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре|ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ-МВД-КГБ-АФБ совет дәүләт именлеге органдарының етәкселәре]] 
|класс_списков = hlist hlist-items-nowrap
|содержание =
; СССР
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|{{s|Дзержинский}}]]
: [[Менжинский Вячеслав Рудольфович|Менжинский]]
: [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]]
: [[Ежов Николай Иванович|Ежов]]
: [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]]
: [[Меркулов Всеволод Николаевич|Меркулов]]
: [[Абакумов Виктор Семёнович|Абакумов]]
: [[Огольцов Сергей Иванович|Огольцов]] (в.в.б.)
: [[Игнатьев Семён Денисович|Игнатьев]]
: [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] (1953)
: [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]]
: [[Серов Иван Александрович|Серов]]
: [[Лунёв Константин Фёдорович|Лунёв]] (в.в.б.)
: [[Шелепин Александр Николаевич|Шелепин]]
: [[Ивашутин Пётр Иванович|Ивашутин]] (в.в.б.)
: [[Семичастный Владимир Ефимович|Семичастный]]
: [[Андропов Юрий Владимирович|Андропов]]
: [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]]
: [[Чебриков Виктор Михайлович|Чебриков]]
: [[Крючков Владимир Александрович|Крючков]]
: [[Шебаршин Леонид Владимирович|Шебаршин]] (в.в.б.)
: [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]]&lt;br&gt;

; РСФСР
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]]
: [[Петерс Яков Христофорович|Петерс]] (в.в.б.)
: [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]]
: [[Иваненко Виктор Валентинович|Иваненко]]
: [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]]

}}&lt;includeonly&gt;{{#if:{{{nocat|}}}||[[Категория:Персоналии:Спецслужбы СССР]]}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Навигационная таблица
|имя                       = Рәсәй Эске эштәр бүлеге етәкселәре
|state                     = &lt;includeonly&gt;{{{state|collapsed}}}&lt;/includeonly&gt;
|заголовок = [[Рәсәй Эске эштәр министрҙары исемлеге|Рәсәй һәм СССР Эске эштәр министрҙары (наркомдары)]]
|стиль_заголовков =  text-align:left;

|заголовок1 = [[Файл:Coat of arms of the Russian Empire.svg|20px|Герб Российской империи]] &lt;small&gt;[[Рәсәй империяһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй империяһы]] (1802—1917)&lt;/small&gt;
|список1 = [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Куракин Алексей Борисович|Куракин]] • [[Козодавлев Осип Петрович|Козодавлев]] • [[Голицын Александр Николаевич|Голицын]] • [[Кочубей Виктор Павлович|Кочубей]] • [[Кампенгаузен Балтазар Балтазарович|Кампенгаузен]] • [[Ланской Василий Сергеевич|Ланской]] • [[Закревский Арсений Андреевич|Закревский]] • [[Блудов Дмитрий Николаевич|Блудов]] • [[Строганов Александр Григорьевич (1795)|Строганов]] • [[Перовский Лев Алексеевич|Перовский]] • [[Бибиков Дмитрий Гаврилович|Бибиков]] • [[Ланской Сергей Степанович|Ланской]] • [[Валуев Пётр Александрович|Валуев]] • [[Тимашев Александр Егорович|Тимашев]] • [[Маков Лев Саввич|Маков]] • [[Лорис-Меликов Михаил Тариэлович|Лорис-Меликов]] • [[Игнатьев Николай Павлович|Игнатьев]] • [[Толстой Дмитрий Андреевич|Толстой]] • [[Дурново Иван Николаевич|Иван Дурново]] • [[Горемыкин Иван Логгинович|Горемыкин]] • [[Сипягин Дмитрий Сергеевич|Сипягин]] • [[Плеве Вячеслав Константинович|Плеве]] • [[Святополк-Мирский Пётр Дмитриевич|Святополк-Мирский]] • [[Булыгин Александр Григорьевич|Булыгин]] • [[Дурново Пётр Николаевич|Пётр Дурново]] • [[Столыпин Пётр Аркадьевич|Столыпин]]&amp;nbsp;{{это избранная статья}} • [[Макаров Александр Александрович|Макаров]] • [[Маклаков Николай Алексеевич|Маклаков]] • [[Щербатов Николай Борисович|Щербатов]] • [[Хвостов Алексей Николаевич|Алексей Хвостов]] • [[Штюрмер Борис Владимирович|Штюрмер]] • [[Хвостов Александр Алексеевич|Александр Хвостов]] • [[Протопопов Александр Дмитриевич|Протопопов]]

|заголовок2 =[[Файл:Russian coa 1917.svg|20px|Герб Российской республики]]&lt;small&gt; [[Рәсәйҙең Ваҡытлы хөкүмәте|Ваҡытлы хөкүмәт]] (1917) &lt;/small&gt;
|список2 = [[Львов Георгий Евгеньевич|Львов]] • [[Церетели Ираклий Георгиевич|Церетели]] • [[Авксентьев Николай Дмитриевич|Авксентьев]] • [[Никити, Алексей Максимович|Никитин]]

|заголовок3 =[[Файл:Coat of Arms of Russia (1919).png|20px]]&lt;small&gt; [[Аҡ хәрәкәт]] (1918—1919)
|список3 =  [[Пепеляев Виктор Николаевич|Пепеляев]]

|заголовок4 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|РСФСР]] (1917—1931)&lt;/small&gt;
|список4 = [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] • [[Петровский Григорий Иванович|Петровский]] • [[Дзержинский Феликс Эдмундович|Дзержинский]] • [[Белобородов Александр Георгиевич|Белобородов]] • [[Толмачёв Владимир Николаевич|Толмачёв]]

|заголовок5 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты|СССР]] (1934—1960)&lt;/small&gt;
|список5 = [[Ягода Генрих Григорьевич|Ягода]] • [[Ежов Николай Иванович|Ежов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Берия Лаврентий Павлович|Берия]] • [[Круглов Сергей Никифорович|Круглов]] • [[Дудоров Николай Павлович|Дудоров]]

|заголовок6 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1955—1966)&lt;/small&gt;
|список6 = [[Стаханов, Николай Павлович|Стаханов]] • [[Тикунов, Вадим Степанович|Тикунов]]

|заголовок7 = [[Файл:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|20px|Герб СССР]] &lt;small&gt;[[СССР-ҙың Эске эштәр министрлығы|СССР]] (1966—1991)&lt;/small&gt;
|список7 = [[Щёлоков Николай Анисимович|Щёлоков]] • [[Федорчук Виталий Васильевич|Федорчук]] • [[Власов Александр Владимирович|Власов]] • [[Бакатин Вадим Викторович|Бакатин]] • [[Пуго Борис Карлович|Пуго]] • [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] &lt;small&gt;(в.в.б.)&lt;/small&gt; • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]]

|заголовок8 = [[Файл:COA Russian SFSR.svg|20px|Герб РСФСР]] &lt;small&gt;[[РСФСР-ҙың Эске эштәр министрлығы|РСФСР]] (1989—1991)&lt;/small&gt;
|список8 = [[Трушин Василий Петрович|Трушин]] • [[Баранников Виктор Павлович|Баранников]] • [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]]

|заголовок9 = [[Файл:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|20px|Герб Российской Федерации]] &lt;small&gt;[[Рәсәй Федерацияһының Эске эштәр министрлығы|Рәсәй Федерацияһы]] (1991 йылдан)&lt;/small&gt;
|список9 = [[Дунаев Андрей Фёдорович|Дунаев]] • [[Ерин Виктор Фёдорович|Ерин]] • [[Куликов Анатолий Сергеевич|Куликов]] • [[Маслов Павел Тихонович|Маслов]] &lt;small&gt;(в.в.б.)&lt;/small&gt;  • [[Степашин Сергей Вадимович|Степашин]] • [[Рушайло Владимир Борисович|Рушайло]] • [[Грызлов Борис Вячеславович|Грызлов]] • [[Нурғәлиев Рәшит Ғүмәр улы|Нурғәлиев]] • [[Колокольцев Владимир Александрович|Колокольцев]]
}}&lt;noinclude&gt;

[[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]]
[[Категория:Шаблоны:Государственные органы]]
&lt;/noinclude&gt;
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары]]
[[Категория:Польша революционерҙары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Литва революционерҙары]]
[[Категория:Шәхестәр:СССР махсус хеҙмәттәре]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Дәүләт именлегенең почётлы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1926 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1877 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>m987pxl4bun6r22g3c0ceev44t996pw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Врангель Пётр Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154513</id>
    <revision>
      <id>1299634</id>
      <parentid>1267978</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78233" sha1="c295acriyvcle2rkn9oxlrsaj496c0c" xml:space="preserve">{{Ук}}
Барон '''Петр Николаевич Врангель''' ([[27 август]] [[1878 йыл]] — [[25 апрель]] [[1928 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы|урыҫ]] хәрби начальнигы, [[Рус-япон һуғышы|Рус-япон]] һәм [[Беренсе донъя һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда аҡтар хәрәкәте етәкселәренең береһе. [[Ҡырым]]да һәм [[Польша]]ла (1920) рус армияһының Башкомандующийы, Генераль штабының генерал-лейтенанты (1918).

Ҡара төҫтәге черкес көндәлек кейем формаһы өсөн (1918 йылдың сентябренән алып) «ҡара барон» ҡушаматын ала&lt;ref&gt;''Врангель П. Н.'' Воспоминания. В 2 т. — {{М.}}, 1992.&lt;/ref&gt;.

«Тольсбург-Эллистферҙар» нәҫеленән, боронғо дворян Врангелдәр ғаиләһенең XIII быуаттан шәжәрәһе бар&lt;ref name=&quot;GHdbR&quot;&gt;{{Ref-de}} {{Китап|автор=|часть=Wrangell|заглавие=Genealogisches Handbuch der baltischen Ritterschaften|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=Görlitz|издательство=|год=1930|том=2, 1: Estland|страницы=534—602|страниц=|серия=|isbn=|тираж=}}&lt;/ref&gt;.
Врангелдәр ырыуы девизы: «Frangas, non flectes» (латин теленән  — «Һындырып була, ләкин бөгөп булмай»).

Уның ата-бабаларының береһенең исеме (Петр Николаевич) Мәскәүҙәге Ҡотҡарыусы Христос Ҡорамының ун бишенсе диуарында яраланғандар араһында бар, унда [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан урыҫ [[офицер]]ҙарының исемдәре яҙылған. Петр Врангелдең алыҫ туғаны — барон Александр Врангель — Шамилде әсирлеккә ала. [[Төньяҡ Боҙло океан]]ындағы бер утрау адмирал барон Фердинанд Врангелдең исемен йөрөтә.

Атаһы — барон Врангель Николай Егорович (1847—1923) — элекке хәрби, эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, билдәле яҙыусы һәм антиквариат йыйыусы. Әсәһе — Мария Дмитриевна Дементьева-Майкова (1856—1944) — бөтә [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда үҙ фамилияһын йәшермәйенсә [[Санкт-Петербург|Петроградта]] йәшәй. Һуңынан, Петр Николаевич Рәсәй көньяғы ҡораллы көстәре баш командующийы итеп тәғәйенләндән һуң, дуҫтары ярҙамында ул ятаҡханаға икенсе фамилия аҫтында урынлаша, әммә музейҙағы эш урынында үҙенең ысын фамилияһын йәшермәй. 1920 йылдың октябрь аҙағында савинковсылар ярҙамында ул [[Финляндия]]ға ҡасып китә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=[[Шамбаров, Валерий Евгеньевич|Шамбаров, В. Е.]]|часть=|заглавие=Белогвардейщина|оригинал=|ссылка=http://militera.lib.ru/research/shambarov1/05.html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ЭКСМО; Алгоритм|год=2007|том=|страницы=449|страниц=|серия=История России. Современный взгляд|isbn=978-5-926-50354-5|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

Ҡустыһы — Врангель Николай Николаевич — сәнғәт тарихсыһы, Эрмитаж хеҙмәткәрҙәре, «Старыг годы» журналы мөхәррире.

Петрҙың ҡартатаһы Егор Ермолаевич Врангелдең (1803—1868) өс туған ағалары — профессор Егор Васильевич һәм адмирал Василий Васильевич&lt;ref name=&quot;GHdbR&quot;/&gt;.

== Белеме ==
1896 йылда Петр Николаевич Ростов реаль училищеның тамамлай, унда буласаҡ архитектор Михаил Кондратьев менән бер класта уҡый&lt;ref&gt;''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?p=1370 Гражданский инженер Кондратьев] // werawolw.ru. — 2009. — 10 марта.&lt;/ref&gt;. 1901 йылда [[Санкт-Петербург]] тау институтын тамамлай. Белеме буйынса инженер.

1901 йылда Атлы лейбгвардия полкына ирекле хәрби хеҙмәткәр булып инә, ә 1902 йылда, Николаев кавалерия училищеһында имтихан тапшырып, запастағы корнет дәрәжәһенә күтәрелә. Бынан һуң армия сафтарынан сыға һәм [[Иркутск]]иға генерал-губернатор ҡарамағындағы махсус йомоштар чиновнигы булып урынлаша&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Гиацинтов, Эраст Николаевич|Гиацинтов Э. Н.]]|часть=|заглавие=Записки белого офицера|оригинал=|ссылка=|ответственный=Вступит. статья, подготовка текста и коммент. В. Г. Бортневского|издание=|место={{СПб.}}|издательство=«Интерполиграфцентр» СПбФК|год=1992|том=|страницы=246|страниц=|серия=|isbn=5-88560-077-5|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

== Рус-япон һуғышында ҡатнашыу ==
[[Рус-япон һуғышы]] башланғандан һуң ҡабаттан хәрби хеҙмәткә ҡайта, был юлы — мәңгегә. Башта ул Байкал аръяғы казак ғәскәренең Үрге Уда полкында хеҙмәт итә. 1904 йылдың декабрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн сотник дәрәжәһенә күтәрелә һәм 4-се дәрәжә Изге Анна һәм 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордендарына лайыҡ була. 1906 йылдың 6 ғинуарында 55-се Финлянд драгун полкына тәғәйенләнә һәм штабс-ротмистрчинын ала. 1907 йылдың 26 мартында поручик дәрәжәһендә Лейб-гвардия атлы полкына күсерелә.

== Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу ==
[[Файл:Pyotr_Wrangel_in_1914.jpeg|мини|Ротмистр Врангель 1914 йылда]]
1910 йылда — Николаев хәрби академияһын, 1911 йылда — Офицерҙар кавалерия мәктәбе курсын тамамлай. [[Беренсе донъя һуғышы]]н ротмистр дәрәжәһендә Атлы полкы эскадроны командиры булып ҡаршылай. Күрһәткән батырлығы өсөн 4 дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә:
{{цитата|Краупишкен тирәһендә 6 августағы алышта бик тиҙ атлы һөжүмде башҡара һәм, байтаҡ юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, ике орудиеһын баҫып ала, өҫтәүенә оудиеларҙың береһенән уның аҫтында ат һәләк ителә.}}

1914 йылдың 12 декабрендә полковник чинына тиклем үрләтелә (1914 йылдың 6 декабренән ололоҡ менән).
{{цитата|1915 йылдың 20 февралендә бригада Даукше ауылы янында дефилены төньяҡтан уратҡан саҡта дивизион менән Данелишки ауылы янында Довина йылға аша сығыу урынын баҫып алыу өсөн ебәрелә, дошман тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр таба һәм заданиены уңышлы үтәй. Шунан, бригада килеп еткәс, Довина йылғаһы аша сыға һәм Даукше һәм Людивиново ауылдары тирәһендә ике дошман төркөмдәре араһында өс бер-бер артлы позицияларҙан ике немец ротаһын түңкәрә һәм немецтарҙы эҙәрлекләгәндә 12 әсир, 4 зарядлы ящик, обоз һәм башҡа нәмәләрҙе тартып алған өсөн}}
1915 йылдың 10 июнендә Георгий ҡоралына лайыҡ була.

Пётр Николаевич атлы частарҙың бөтә фронт буйлап һуғышыуына ҡаршы сыға. Генерал Врангель атлыларҙы бер ергә тупларға тырыша һәм уны йырылған урынға ташлай. Врангелдең атлылары үҙҙәренең ҡыҙыу атакалары менән Кубандә һәм Төньяҡ Кавказда алыштарҙың һөҙөмтәһен билдәләйҙәр.

{{Цитата башы}}1917 йылдың 10и юленән 20 июленә тиклемге осорҙа беҙҙең пехотаның Сбруч йылғаһы һыҙатына табан сигенеүен ҡаплаған йыйылма атлы корпусы командиры булараҡ күрһәткән батырлыҡтары өсөн{{Цитата аҙағы}}
генерал Врангель IV дәрәжә (лавр ботаҡлы) Изге Георгий тәреһенә лайыҡ була (973657-се һанлы)&lt;ref&gt;{{статья|автор=Костко С. В.|заглавие=Георгиевский крест генерала П. Н. Врангеля|ссылка=|язык=|издание= Московский журнал|тип=|год=2015|том=|номер=3|страницы=8—12|doi=|issn=0868-7110}}&lt;/ref&gt;).

== Граждандар һуғышында ҡатнашыуы ==
[[Файл:Wrangel_after_worship_Tsaritsyn_1919.jpg|слева|мини|1919 йылда Царицында Врангелде ҡаршы алыу]]
[[Файл:Wrangel_in_Sevastopol,_1920.jpg|мини|Ирекле армияһы командующийы ғибәҙәт ҡылыу ваҡытында. Севастополь. 1920 йылдың марты.]]
[[Файл:Prikaz_Vr1.jpg|мини|Баш командующийы бойороғо ҡораллы көстәр Көньяҡҡа Рәсәй генерал п. н. Врангел тураһында көсөнә ингән «ер тураһындағы закон» территорияһында [[Ҡырым|ҡырым ярымутрауын]] һәм Төньяҡ Таврия, хөкүмәт 1920 йылдың 25 майында ҡабул ителгән.]]
[[Файл:Врангель_и_Антоний_(Храповицкий)_в_Югославии.jpg|мини|280x280пкс|Митрополит Антоний (Храповицкий) — урыҫ сит ил сиркәүенең первоиерархы, генерал П. Н. Врангель ҡатыны Ольга Михайловна менән ҡатын, урыҫ һәм руханиҙар воинствоһы Югославияла. 1927 йыл, апрель]]
1917 йылдан алып Ялтала дачала йәшәй, шунда уны большевиктар ҡулға ала. Иреккә сыҡҡандан һуң [[Ҡырым]]да, герман армияһы яулап алғанса, йәшенеп йәшә, артабан [[Киев]]ҡа юллана, унда ул П. П. Скоропадскийҙың гетман хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек итергә йыйына, әммә Украин державаһы хөкүмәтенең көсһөҙлөгөнә инанып, барон Украина территоорияһын ташлап сығып китә һәм Ирекле армия баҫып алған [[Екатеринодар]]ға бара һәм 1-се Атлы дивизияһына етәкселек итә башлай. Ошо мәлдән барон Врангелдең Аҡ армияла хеҙмәте башлана.

1918 йылдың август айында уҡырға инеү Ирекле армия, был ваҡыт бар чинлы генерал-майор була һәм георгий кавалерҙары. Ваҡытында 2-се Кубань поход командаһы 1-се атлы дивизияһына, ә һуңынан — 1 атлы корпусы. 1918 йылдың 28 ноябрҙә, райондың хәрби хәрәкәттәре уңышлы булған өсөн ауыл Петровский (ул мәлдә унда һәм уның ҡушылдығы) етештереү чинлы генерал-лейтенант.

Врангель буласаҡ Рәсәйҙең федератив ҡоролошо яҡлы була. Берҙәм урыҫ дәүләте сиктәрендә Украин Халыҡ Республикаһын таныуға яҡын була (мәҫәлән, 1920 йылда ҡабул ителгән махсус указға ярашлы украин теле урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле тип иғлан ителә). Әммә быларҙың барыһы ла УХР-ҙың Директорияһы армияһы менән хәрби союз булдырыу өсөн эшләнә. Директорияны поляк армияһында булған һәм үҙ контроле аҫтында бер ниндәй ҙә территорияһы булмаған Симон Петлюра етәкләй&lt;ref name=&quot;Kruchinin&quot;&gt;{{Китап|автор=Кручинин А. С., Комаровский Е. А., Трамбицкий Ю. А., Марыняк А. В., Абинякин Р. М., Цветков В. Ж.|часть=|заглавие=Белое Движение. Исторические портреты|оригинал=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ООО «Издательство АСТ»|год=2006|страницы=381|страниц=|серия=|isbn=5-17-025887-9|тираж=}} (ООО «Издательство Астрель» ISBN 5-271-09697-1)&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың ғиуарында бер аҙ ваҡыт Ирекле армия менән етәкселек итә, 1919 йылдың ғинуарынан һуң — Кавказ Ирекле армия менән. ВСЮР генералы генерал А. И. Деникин менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәрҙә була, сөнки адмирал А. В. Колчак менән тоташыу өсөн ын талап иыуы арҡаһында Царицын йүнәлешендә тиҙ арала һөжүм талап итә (Деникин үҙе Мәскәүүгә һөжүм итергә теләй).

Барондың иң эре хәрби еңеүе булып 1919 йылдың 30 июнендәге [[Царицын]]ды яулап алыу булып тора. Быға тиклем 1918 йылдың дауамында атаман П. Н. Краснов ғәскәрҙәре тарафынан өс тапҡыр уңышһыҙ һөжүм ителә. Нәҡ Царицында унда килгән Деникин үҙенең киң билдәле «Мәскәү директиваһына» ҡул ҡуя. Врангель фекеренсә, әлеге директива «Рәсәй Көньяғы ғәскәрҙәренә үлем хөкөмө» булып тора. 1919 йылдың ноябрендә Мәскәү йүнәлешендә һуғышҡан Ирекле армияһына командующий итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 20 декабрендә ВСЮР командующийы менән үҙ-ара низағтар арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙән бушатыла1920 йылдың 8 февралендә отставкаға китә һәм Константинополь ҡалаһына юллана.

1920 йылдың 2 апреленә ВСЮР баш командующийы генерал Деникин үҙенең вазифаһынан китергә була. Иртәгәһенә Севастополдә генерал Драгомиров рәйеслегендә хәрби совет саҡырыла, Врангель баш командующий итеп һайлана. П. С. Махровтың хәтерләүенсә, советта Врангелдең исемен беренсе булып 1-се рангы капитаны флот штабы начальнигы Рябинин тәҡдим итә&lt;ref&gt;''Махров П. С.'' В Белой армии генерала Деникина. / Под ред. Н. Н. Рутыча и К. В. Махрова. — {{СПб}}: Логос, 1994. — С. 210.&lt;/ref&gt;. 4. 4 апрелдә Врангель «Индия императоры» инглиз карабында килә һәм командованиены үҙ өҫтөнә ала.

1920 йылдың 4 апрелендә Деникин ВСЮР-ҙың баш командующий вазифаһын Врангелгә тапшыра һәм шул уҡ көндө Англияға китә. 11 апрелдә П. Н. Врангель «Рәсәй Көньяғына ҡораллы көстәр Баш командующийы һәм хакимы» титулын ҡабул итә.

=== Врангелдең Ҡырымдағы сәйәсәте ===
[[Файл:General_Wrangel_Statue.jpg|слева|мини|215x215пкс|[[Сремски-Карловци]] ҡалаһында Врангелгә һәйкәл]]
[[Файл:Krivoshein,_Wrangel,_Shatilov_1920.jpg|слева|мини|342x342пкс|Һулдан уңға: Рәсәй Көньяғы хөкүмәте башлығы А. В.. Кривошеин, Командующий П. Н. Врангель, уның штабы начальнигы П. Н. Шатилов. Ҡырым. Севастополь. 1920 йыл.]]
1920 йылда алты ай дауамында Врангель ебәрелгән хаталарҙы иҫәпкә алып, төрлө башҡа һыймаҫлыҡ компромистарға барырға, үҙ яғына төрлө халыыҡ ҡатламдарын йәлеп итергә тырыша&lt;ref&gt;[http://www.moscow-crimea.ru/history/20vek/zarubiny/glava4_2.html Врангель и его реформы. Конец «Белого дела»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090131171621/http://moscow-crimea.ru/history/20vek/zarubiny/glava4_2.html |date=2009-01-31 }}&lt;/ref&gt;, әммә уның власҡа килеүенә тиклем үк аҡтарҙың көрәше халыҡ-ара һәм Рәсәйҙең үҙендә лә уңышһыҙлыҡҡа тарыған була.

Бер нисә ҡыҙыл дивизияһын ҡыйратып, Урыҫ армияһы Ҡырымдан сығыуға һәм Төньяҡ тавриданың уңдырышлы ерҙәрен биләүгә өлгәшә.

Төньяҡ Кавказ таулы федерацияһының бойондороҡһоҙлоғон таный. Рәсәй Көньяғының һәм Төньяҡ Кавказдың баш күтәреүселәр етәкселәре менән бәйләнештәр булдырыуға ынтыла. Махно менән бәйләнеш булдырыу ниәте юҡҡа сыға: Врангелдең парламентерҙарын махновсылар атып үлтерә. Әммә «йәшелдәрҙең» башҡа формированиелар командирҙары барон менән бик теләп союзға инәләр.

Рәсәй Көньяғының Хөкүмәтенең башлығы күренекле иҡтисадсы һәм реформатор А. В. Кривошендың ярҙамы менән аграр реформаһы буйынса бер нисә закондар сығарыу акттарын әҙерләй, улар араһында 1920 йылдың 25 майында «Ер тураһында закон» төп закон булып тора.

Уның ер сәйәсәте нигеҙендә ерҙең күпселеге крәҫтиәндәрҙеке булырға тейеш, ул революциянан һуңғы тәүге йылдарҙағы крәҫтиәндәрҙәр тарафынан алпауыт ерҙәрен тартып алыуҙы законлы тип һанай.

Ҡырымда бер нисә административ реформалар, шулай уҡ урындағы үҙидара реформаһын үткәрә («Улус земстволары һәм ауыл общиналары тураһында Закон»). Казактарҙы үҙ яғына ылыҡтырырға тырыша, өлкә казак ерҙәре автономияһы буйынса бер нисә указ иғлан итә. Эшселәргә ярҙам ҡулып һуҙып, эшсе ҡануниәте буйынса бер нисә положение ҡабул итә. Әммә әлеге сараларға ҡарамаҫтан, матди һәм кешелек ресурстары бик ныҡ ҡаҡшаған була. Бынан тыш, [[Бөйөк Британия]] аҡтарға ярҙам итеүҙән баш тарта һәм совет хөкүмәтенә мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шантаж итеп ҡабул ителгән Британия ғәмәлдәре көрәште аҙағына тиклем алып барыу ниәтенә йоғонто яһамай.

=== Аҡтар хәрәкәте етәксеһе ===
[[Файл:Government_of_South_Russia_1920.JPG|мини|300x300пкс|Рәсәй Көньяғы Хөкүмәте. Ҡырым, Севастополь, 1920 йылдың 22 июле]]
ВСЮР-ҙың Баш командующийы вазифаһын ҡабул иткән саҡта үҙенең төп бурысы итеп [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|ҡыҙылдар]] менән көрәшеүҙе түгел, ә «намыҫлы рәүештә армияны ауыр хәлдән сығарыу» бурысын ҡуя. Был мәлдәрҙә бер нисә фажиғәле еңелеүҙәрҙән һуң ғәскәрҙәрҙең һуғышҡа һәләтлеге күп һорауҙар тыуҙыра, Британия ультиматумы ла кире йоғонто яһай. Әлеге документ Аҡ хәрәкәт тең етәксеһе булараҡ Врангелдең беренсе халыҡ-ара документы булып тора. Генерал барон Врангель напишет позже в своих мемуарах&lt;ref&gt;{{книга
|автор          = Врангель П. Н.
|часть          = Южный фронт (ноябрь 1916 г. — ноябрь 1920 г.). Часть I.
|заглавие       = Воспоминания
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = ТЕРРА
|год            = 1992
|том            = 
|страницы       = 531
|страниц        = 
|серия          = 
|isbn           = 5-85255-138-4
|тираж          = }}&lt;/ref&gt;: {{Цитата|Инглиздарҙың артабан беҙгә ярҙам күрһәтеүҙән баш тартыуы аҙаҡҡы өмөттәрҙе юҡҡа сығара. Армияның хәле ҡот осҡос. Әммә мин инде бер ҡарарға килгән инем.}}
Генерал Врангель Ҡырымдың иҡтисади ресурстары Кубань, [[Дон]], [[Себер]] ресурстары менән сағыштырғанда күпкә һайыраҡ икәнен һәйбәт аңлай һәм армияны эвакуациялау сараларын алдан уҡ әҙерләй, сөнки армияның изоляцияла ҡалыуы аслыҡҡа алып килеү хәүефен алдан күҙаллай.

Тиҙҙән Врангель ҡыҙылдарҙың Ҡырымды һөжүм итеүгә әҙерләнеүе тураһында мәғлүммәттәр ала: большевистик командованиеһы күп һанлы артиллерияны, авиацияны, 4 уҡсылар һәм кавалерия дивизияларын туплай&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Шамбаров В. Е.|часть=|заглавие=Белогвардейщина|оригинал=|ссылка=http://militera.lib.ru/research/shambarov1/05.html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=ЭКСМО, Алгоритм|год=2007|том=|страницы=450|страниц=|серия=История России. Современный взгляд|isbn=978-5-926-50354-5|тираж=}}&lt;/ref&gt;. шул иҫәптән Латыш дивизияһы, төрлө милләт вәкилдәренән торған 3-сө уҡсылар дивизияһы һәм башҡалар.

1920 йылдың 13 апрелендә латыштар Перекопта генерал Я. А. Слащевтың алдынғы частарын һөжүмләй һәм ҡыйрата һәм Перекоптан көньяҡ йүнәлешендә Ҡырымға табан юлланалар. Слащёв дошманды кире ҡағырға өлгәшә, әммә латыштар Перекоп үре тирәһендә нығынып ҡалалар. Килеп еткән Ирекле армия алыштың барышын үҙгәртә һәм ҡыҙылдар Перекоптан ҡыуыла, тиҙҙән өлөшләтә турала, өлөшләтә ҡыуыла.

14 апрелдә генерал барон Врангель ҡыҙылдарға контрудар яһай. Ҡыҙылдар ҡыйын хәлгә тарый. Әммә алдағы көн врангелевсылар тарафынан ҡыуылған 8-се ҡыҙыл кавдивизия элекке хәлде тергеҙә һәм ҡыҙыл пехотаһы Перекопҡа ҡабаттан һөжүм итә. Был юлы һөжүм уңышһыҙ үтә, Перекоп эргәһендә туҡтатыла. Уңышты нығытыу маҡсатында Врангель большевиктарға ике флангтан һөжүм (караптарҙа алексеевсылар — Кирилловка тирәһендә, Дроздов дивизияһы — Перекоптан 20 километрға ҡонбайыштағы Хорлы ҡасабаһы тирәһендә) яһарға ҡарар итә. Ике десантты ла ҡыҙылдар ҡаршы ала, шуға күрә Алексеевтың 800 кешеһе тиңһеҙ алыштан һуң Геническиға сыға һәм карап артиллерияһы ҡаплауы аҫтында эвакуациялана, Дроздовтың десанты баштағы операция планы буйынса (Перекоп-хорлы десант операцияһы) ҡыҙылдар тылында нығыналар, унан, һөжүм итеүсе ҡыҙылдарҙын тотҡарлап, тылдар буйлап Перекоп йүнәлешендә яҡынса 60 километр үтә, әммә шулай уҡ алдына ҡуйылған бурысты тулыһынса үтәй алмай. Хорлы өсөн полковник А. В. Туркул генерал-майор званиеһына тиклем үрләтелә. Һөҙөмтәлә Перекоп штурмы уңышһыҙ булыу сәбәпле, большевистик командованиеһы сираттағы һөжүмде май айына күсерергә мәжбүр була. Әлегә ҡыҙыл командование ВСЮР-ҙы ҡырымда ҡамарға иҫәп тота, шуға күрә төрлө кәртәләр төҙөлә башлай, артиллерия көстәре, шул иҫәптән ауыр артиллерия һәм бронетехника туплана.

В. Е. Шамбаров үҙенең хеҙмәтендә генерал Врангель етәкселеге аҫтындағы беренсе алыштар ғәскәрҙең мораль торошонда ниндәй тәьҫораттар уятҡаны тураһында яҙа: {{цитата|Һөжүмде кире ҡағыу аҡтар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, ул армияның да, тылдарҙың да, халыҡтың да дөйөм рухын күтәрҙе. Һәр хәлдә Ҡырым ҡаршы тора алыуын күһәтте. Ғәскәрҙәргә үҙ-үҙенә ышаныу ҡайта…&lt;ref&gt;{{книга
|автор          = Шамбаров В. Е.
|часть          = 
|заглавие       = Белогвардейщина
|оригинал       = 
|ссылка         = http://militera.lib.ru/research/shambarov1/05.html
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = ЭКСМО, Алгоритм
|год            = 2007
|том            = 
|страницы       = 451
|страниц        = 
|серия          = История России. Современный взгляд
|isbn           = 978-5-926-50354-5
|тираж          = 
}}&lt;/ref&gt;}}
Генерал Врангель тиҙ арала армияны үҙгәртеп ҡора һәм 1920 йылдың 28 апрелендә «Русская» тигән яңы исем бирә. Кавалерия полктары аттар менән тулыландырыла. Ҡаты саралар менән тәртипте урынлаштырырға маташа. Ҡорамалдар ҙа килә башлай. 12 апрелдә килтерелгән күмер аҡ гвардия караптарына терелергә форсат бирә. Врангель армия буйынса бойороҡтарҙа ''«намыҫ менән генә түгел, еңеү менән сығыу»'' тураһында хәбәр итә.

=== Рус армияһының Төньяҡ Таврияла һөжүме ===
[[Файл:Приказ_Врангеля_о_красной_нечисти_1920.JPG|мини|270x270пкс|Врангелдең лексикаһынан миҫал: «ҡыҙыл хәшәрәттәре» тураһында 3226-сы һанлы бойороҡ, . 1920 йылдың 20 майы]]
[[Файл:Wrangel_Pyotr_and_pilots.jpg|мини|270x270пкс|Врангель осоусыларға инспекция яһай. 1920 йыл]]
1920 йылдың 11 ноябрендә Көньяҡ фронты Реввоенсоветы радио аша П. Н. Врангелгә «граждан көрәше менән бәйле бөтә енәйәттәр буйынса» амнистиялар «гарантиялары менән» «кисекмәҫтән көрәште туҡтатыу һәм ҡоралды төшөрөү''»'' с ''«гарантиями»'' амнистии ''«…по всем проступкам, связанным с гражданской борьбой» тәҡдимдәре менән'' мөрәжәғәт итә. П. Н. Врангель М. В. Фрунзеға яуап бирмәү генә түгел, армияның шәхси составынан радиомөрәжәғәттең йөкмәткеһен йәшерә һәм офицерҙар файҙаланған радиостанцияларҙан башҡаларын ябырға ҡуша. Совет яғы яуаптың булмауын амнистия тәҡдиме формаль рәүештә юҡҡа сығарылды, тип һанай&lt;ref name=&quot;zarubins&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Зарубин, Александр Георгиевич|Зарубин А. Г]]., [[Зарубин, Вячеслав Георгиевич|Зарубин В. Г.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Без победителей. Из истории Гражданской войны в Крыму|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=|издание=1-е|место=Симферополь|издательство=Антиква|год=2008|том=|страниц=728|серия=|isbn=978-966-2930-47-4|тираж=800}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wrangel&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Краснов, Валерий Григорьевич|Краснов В. Г.]]|заглавие=Врангель. Трагический триумф барона: Документы. Мнения. Размышления|ответственный=|издание=1-е|место=М.|издательство=ОЛМА-ПРЕСС|год=2006|том=|страницы=|страниц=654|серия=Загадки истории|isbn=5-224-04690-4|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

=== Аҡ Ҡырымды ҡолатыу ===
Врангель аҡ хәрәкәте эшен бер нимәгә ҡарамаҫтан килеп сыҡҡан хәлдән ҡотҡарыу өсөн бик күпте эшләй. Ахыр сиктә, хәрби уңышлыҙлыҡтары йоғонтоһо арҡаһында ул Армия ҡалдыҡтарын большевиктар власы аҫтында ҡалырға теләмәгән һәм граждан халыҡты сығарыуға мәжбүр була.

1920 йылдың сентябренә Урыҫ армияһы Каховка тирәһендәге РККА плацдармдарын юҡҡа сығара алмай. 8 ноябргә ҡараған төндә [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] етәкселегендәге Көньяҡ фронты генераль һөжүмгә күсә, уларҙың маҡсаты — Перекопты һәм Чонгарҙы яулау һәм Ҡырымға үтеү. Һөжүмдә 1-се һәм 2-се Атлы дивизиялар частары, шулай уҡ [[Блюхер Василий Константинович|Блюхерҙың]] 51-се дивизияһы һәм Махноның армияһы ҡатнаша. Ҡырым оборонаһы менән етәкселек иткән генерал А. П. Кутепов һөжүмде тотҡарлай алмай һәм ҡыҙылдар ауыр юғалтыуҙар менән Ҡырым территорияһына бәреп инәләр.

Аҡ частарҙың ҡалдыҡтары (яҡынса 100 мең кеше) ойошҡанлы рәүештә [[Антанта]] транспорт һәм хәрби-диңгеҙ караптары ярҙамында [[Константинополь|Константинополгә]] эвакуациялана&lt;ref name=&quot;wrangel&quot;/&gt;.

Новороссийск эвакуацияһы менән сағыштырғанда Ҡырым эвакуацияһы күпкә ҡатмарлыраҡ шарттарҙа үтә, әммә, замандаштар һәм тарихсылар фекеренсә, шаҡтай уңышлы үтә: бөтә порттарҙа тәртип булдырыла һәм теләүселәрҙең күпселек өлөшө пароходтарға ултыра ала. Рәсәйҙе ташлап китеү алдынан Врангель шәхсән үҙе миноносецта бөтә пароходтарҙың асыҡ диңгеҙгә сығыуға әҙерлеген тикшерә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;zarubins&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;wrangel&quot;/&gt;.

Ҡырым ярымутрауын яулап алғандан һуң большевиктар Ҡырымда ҡалған врангелевсыларҙы ҡулға ала һәм атып үлтерә башлайҙар. Ҡайһы бер тарихсылар баһаһы буйынса, 1920 йылдың ноябренән алып 1921 йылдың мартына тиклем 60 меңән 120 меңгә тиклем кеше атып үлтерелә, рәсми совет мәғлүмәттәренә ярашлы — 52-нән&lt;ref name=&quot;zarubins&quot;/&gt; 56 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{Китап|автор=Авторский коллектив|заглавие=Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы|ответственный=Составитель и ответственный редактор: [[Володихин, Дмитрий Михайлович|Д. М. Володихин]], научный редактор [[Волков, Сергей Владимирович|С. В. Волков]]|издание=1-е|место=М.|издательство=Сибирский цирюльник|год=2010|страницы=277|страниц=400|серия=|isbn=978-5-903888-14-6|тираж=}}&lt;/ref&gt;.

== Эмиграция һәм үлеме ==
1920 йылдың ноябренән — эмиграцияла. Антанта тарафынан оккупацияланған Константинополгә килгәндән һуң «Лукулл» яхтаһында йәшәй.

1921 йыдың 15 октябрендә яхтаны совет Батумынан килә ятҡан итальян «Адрия» таранлай һәм ул бата. Врангель һәм уның ғаиләһе бортта ошо мәлдә булмай сыға, 3 кеше һәләк була. «Лукуллдың» сәйерле юҡҡа сығыуы күп кенә замандаштарға шикле күренә, әммә асыҡтан-асыҡ аныҡ мәғлүмәттәр юҡ.

[[Файл:Гробница_барона_Врангеля_в_Белграде.jpg|мини|280x280пкс|Барон Врангелдең Белградтағы кәшәнәһе. 1935 йыл.]]
1922 йылда үҙенең штабы менән Врангель Константинополдән Сремски-Карловциға (сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегенә) килеп урынлаша. Югославия Урыҫ армияһының 2000 мең кешеһенә генә туҡтарға рөхсәт итә. Ҡалғандары Болгарияға китә. Унда урыҫ армияһының ҡоралһыҙландырыуы үткәрелә. Генерал Врангель ҡәтғи рәүештә Урыҫ армияһының Болгарияла Александр Стамболийскийҙың хөкүмәтен ҡолатыуҙа ҡатнашыуы кире ҡаға. Заговорҙы ойоштороусы һәм Врангелдең дуҫы А. И. Гучков Югославияға килмәй.

1924 йылда Врангель Урыҫ дөйөм хәрби союзын (РОВС) ойоштора, әлеге союз эмиграциялағы аҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың күпселеген берләштерә. 1924 йылдың ноябрендә Врангель РОВС-тың юғары етәксеһе итеп бөйөк кенәз Николай Николаевичты таный ([[Беренсе донъя һуғышы]]нда Император Армияһының Юғары баш командующийы)&lt;ref name=&quot;Kruchinin&quot;/&gt;.

1927 йылдың сентябрендә Врангель ғаиләһе менән бергә [[Брюссель|Брюсселгә]] күсә, унда фирмаларҙың береһендә инженер булып эшләй.

1928 йылдың 25 апрелендә ҡапыл туберкулез менән ауырып китеп вафат була. Туғандарының фараздарынса, уны ялсыһының большевиситик агенты булған ағаһы ағыулай. Ошо уҡ версияны т Александр Яковлев үҙенең китабында («Сумерки») яҙып сығара.

Брюсселдә ерләнә. Һуңынан уның көлө Белградҡа күсерелә һәм тантаналы рәүештә 1929 йылдың 6 октябрендә Изге Троица сиркәүендә ерләнә.

== Хәтер һәм мираҫы ==
Врангель күп кенә урыҫ офицерҙары тарафынан большевиктарға ҡаршы көрәш алып барыу буйынса үҙенсәлекле васыят ҡалдырған кеше булараҡ күҙаллана. Был мәсьәләгә айырым иғтибар нацистик Германияның СССР-ға һөжүм итеүе менән бәйле бүленә. Генерал-майоры Михаил Михайлович Зинкевич 1941 йылдың август урталарында яҙа: «Хәҙер беҙҙең генерал Врангель тере булһа, ул оҙаҡ уйламайынса немецтар менән бергә китер ине, тип уйларға була»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/10.25162/jgo-2018-0010|title=&quot;Re-Fighting the Civil War&quot; Second Lieutenant Mikhail Aleksandrovich Gubanov|author=Oleg Beyda|date=2018-4|lang=en|accessdate=2018-07-10}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

П. Н. Врангелдең архивының төп өлөшө уның шәүси ҡушыуы буйынса [[Стэнфорд университеты]]ның Гувер институтына тапшырыла. 1929 йылда &quot;Лукулл&quot;яхтаһҙы менән бергә документтарҙың бер өлөшө бата, ҡайһылыр өлөшө юҡ ителә. 1968 йылда Врангелдең тол [[Врангель Ольга Михайловна|ҡатыны]] вафат булғас, иренең шәхси документтары шулай уҡ Гувер институтына тапшырылаа&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Карпенко, С. В.|заглавие=«Истина может быть установлена только на основании документов»: Архив генерала П. Н. Врангеля и изучение истории Белого движения на Юге России|ссылка=http://www.vestarchive.ru/2013-2/2611-listina-mojet-byt-ystanovlena-tolko-na-osnovanii-dokymentovr-arhiv-generala-pn-vrangelia-i-izyc.html|издание=Вестник архивиста|место=М.|год=3013|номер=2|issn=2073-0101}}&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
* 4-се дәрәжә Изге Анна ордены, «Батырлыҡ өсөн» (4.07.1904)
* 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены ҡылыс һәм бант менән (6.01.1906)
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены (9.05.1906)
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены (6.12.1912)
* «Романовтар йорто батшалығының 300-йыллығы хөрмәтенә» миҙалы (1913)
* 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены (13.10.1914)
* 4 -се дәрәжә Изге Владимир ордены ҡылыс һәм бант менән (24.10.1914)
* Георгий ҡоралы (10.06.1915)
* 3-сө дәрәжә Изге Владимир ордены ҡылыстар менән (8.12.1915)
* 4-се дәрәжә Георгий тәреһе лавр ботағы менән (24.07.1917)
* 2-се дәрәжә Святитель Николай Чудотворец ордены (15.11.1921)

== Хәтер ==
[[Файл:Доска_П.Н._Врангелю.jpg|мини|Барон Петр Николаевич Врангелгә иҫтәлекле таҡтаташ. Калиниград өлкәһе, Ульяново ҡасабаһы. 2014 йыл]]
* 2007 йылда [[Сремски-Карловци|Сремски- Карловци]] ҡалаһында (Сербия) П. Н. Врангелгә һәйкәл ҡуйыла, авторы — Рәсәй скульпторы — Василий Аземши&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=6641|title=В Сербии установлен памятник Петру Николаевичу Врангелю|date=2007-17-9|publisher=СРПСКА|accessdate=2014-11-02}}&lt;br&gt;&lt;br&gt;{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/295136.html|title=В городе Сремски Карловцы (Сербия) открыт памятник генералу Врангелю|date=2007-14-09|publisher=patriarchia.ru|accessdate=2014-11-02}}&lt;/ref&gt;.
* 2009 йылда Литваның Зарасайский районында һәйкәл асылды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://rys-arhipelag.ucoz.ru/news/2009-08-31-1867|title=«Чёрный барон» родом из Литвы. Почему в Литве установлен памятник генералу Врангелю?|date=2009-31-08|publisher=tv.Runet.lt|accessdate=2014-11-02}}&lt;/ref&gt;.
* Дондағы Ростовтағы Врангелдең йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора, 2011 йылда унда А. И. Солженицындың музейы планлаштырыла&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=В доме Врангеля — музей Солженицына|ссылка=http://www.nvgazeta.ru/news/12381/472180/|автор издания=Наше время|тип=газета|место=Ростов|год=2011. — 23 декабря|номер=623}}&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, 2013 йылда, Врангелдең юбилей йылында бина торошо һәм реставрациялауға мохтаж көйөнсә ҡала.
* 2016 йылдың 19 сентябрендә Керчь ҡалаһында Врангелгә һәйкәл асылды&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2016/09/19/reg-ufo/v-kerchi-otkryli-pervyj-v-rossii-pamiatnik-vrangeliu.html В Керчи открыли первый в России памятник Врангелю — Российская газета]&lt;/ref&gt;.
* 2017 йылдың 4 апрелендә Рәсәйҙә генерал-лейтенант, барон П Н. Врангель исемендәге әҙәби-нәфис премияһы булдырыла (Врангель премияһы)&lt;ref&gt;[http://rys-strategia.ru/news/4_aprelja_2017_g_v_rossii_uchrezhdena_premija_im_generala_p_n_vrangelja/2017-04-05-2892 В России учреждена Премия им. генерала П. Н. Врангеля]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rys-strategia.ru/vrangel/vrangelprem.htm Премия им. Генерального Штаба генерал-лейтенанта, барона П. Н. Врангеля]&lt;/ref&gt;.

== Нәфис әҙәбиәттә ==
* П. Врангель «ҡара барон» булараҡ Граждандар һуғышы осрондағы «Красная армия всех сильней» йырында телгә алына .
* Врангелгә М. Цветаеваның «Перекоп» поэмаһы һәм И. Савиндың «Портрет» хикәйәһе бағышланған&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Савин, И.|заглавие=Портрет|ссылка=http://www.pravmir.ru/portret/|издание=Новые русские вести|тип=газета|место=Гельсингфорс|год=1924. — 17 августа|номер=198}}&lt;/ref&gt;.
* В. Маяковский «Хорошо» поэмаһында (16 глава: «Мне рассказывал тихий еврей…»):

&lt;blockquote&gt;…Глядя на ноги,
шагом
резким
шёл
Врангель
в чёрной черкеске…&lt;/blockquote&gt;

* Генерал исеме Маяковскийҙың «[https://ru.wikisource.org/wiki/%20%D0%A0%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%20%D1%82%D0%BE,%20%D0%BA%D0%B0%D0%BA%20%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B0%20%D0%BE%20%D0%92%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B5%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%B7%20%D0%B2%D1%81%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%83%D0%BC%D0%B0%20(%D0%9C%D0%B0%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9) Рассказ про то, как кума о Врангеле толковала без всякого ума]» шиғырында телгә алына.
* В. Звягинцевтың «Одиссей покидает Итаку» фантастик романдар циклында Врангель образы бар.
* В. Аксеновтың «Остров Крым» романында барон Врангель — «Ваҡытлыса эвакуация базаһы» дәүләтенә нигеҙ һалыусы
* [[Булгаков Михаил Афанасьевич|М.]] [[Булгаков Михаил Афанасьевич|А. Булгаковтың]] «Бег» (икенсе төш) романында Врангель һүрәтләнә.

== Кинола Врангель образы ==
* Михаил Погоржельский — «Операция „Трест“» (1967)
* Бруно Фрейндлих — «Бег» (1970)
* Николай Гринько — «Рудобельская республика» (1971)
* Эммануил Виторган — «Эмиссар заграничного центра» (1979)
* Анатолий Ромашин — «Маршал революции» (1978)
* Николай Олялин — «Берега в тумане» (1985)
* Алексей Вертинский — «Девять жизней Нестора Махно» (2007)
* Александр Галибин — {{Тәржемәһеҙ 5|Тени над Балканами|«Тени над Балканами»|sr|Сенке над Балканом}} (2018)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Врангель П. Н.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/vrangel1/ Записки]
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Послужной%20список%20генерал-лейтенанта%20барона%20Врангеля Послужной список генерал-лейтенанта барона Врангеля]
* ''Троцкий Л.'' [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl809.htm К офицерам армии барона Врангеля (Воззвание)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200220172916/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl809.htm |date=2020-02-20 }}
* {{Китап|автор=Врангель П. Н.|часть=Южный фронт (ноябрь 1916 г. — ноябрь 1920 г.). Ч. I|заглавие=Воспоминания|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Терра (издательство)|Терра]]|год=1992|том=|страницы=|страниц=544|серия=|isbn=5-85255-138-4|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Краснов, Валерий Григорьевич|Краснов В. Г.]]|заглавие=Врангель. Трагический триумф барона: Документы. Мнения. Размышления|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Олма медиа групп|ОЛМА-ПРЕСС]]|год=2006|том=|страницы=|страниц=654|серия=Загадки истории|isbn=5-224-04690-4|тираж=}}
* ''Соколов Б. В.'' Врангель. — М.: Молодая гвардия, 2009. — 502 с. — («Жизнь замечательных людей») — ISBN 978-5-235-03294-1
* {{Китап|автор=[[Шамбаров, Валерий Евгеньевич|Шамбаров В. Е.]]|часть=|заглавие=Белогвардейщина|оригинал=|ссылка=http://militera.lib.ru/research/shambarov1/index.html|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[ЭКСМО]]; [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]]|год=2007|том=|страницы=|страниц=|серия=История России. Современный взгляд|isbn=978-5-926-50354-5|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Туркул, Антон Васильевич|Туркул А. В.]]|часть=|заглавие=[[Дроздовцы]] в огне|оригинал=|ссылка=|ответственный=Послесл. [[Бортневский, Виктор Георгиевич|В. Бортневского]]|издание=[Репр. изд. 1948]|место=Л.|издательство=Ингрия|год=1991|том=|страницы=|страниц=288|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Гиацинтов, Эраст Николаевич|Гиацинтов Э. Н.]]|часть=|заглавие=Записки белого офицера|оригинал=|ссылка=|ответственный=Вступ. ст., подгот. текста и коммент. В. Г. Бортневского|издание=|место=СПб.|издательство=«Интерполиграфцентр» СПбФК|год=1992|том=|страницы=|страниц=267|серия=|isbn=5-88560-077-5|тираж=}}
* {{Китап|автор=Бортневский В. Г.|заглавие=Загадка смерти генерала Врангеля: Неизвестные материалы по истории русской эмиграции 1920-х годов|место=СПб.|издательство=Изд-во [[Санкт-Петербургский государственный университет|СПбГУ]]|год=1996|серия=Б-ка журн. «Новый Часовой»|страниц=168|isbn=5-288-01629-1|тираж=1000}}
* {{Китап|автор=Росс Н. Г.|часть=|заглавие=Пути Добровольческого движения 1918—1919 гг|оригинал=|ссылка=|издание=|место=[[Лос-Анджелес]]|издательство=Изд. гл. квартиры ОРЮР Западно-Американский отдел ОРЮР-НОРС|год=1996|том=|страницы=|страниц=96|isbn=}}
* {{Китап|автор=Росс Н. Г.|часть=|заглавие=Врангель в Крыму|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=[[Франкфурт-на-Майне|Frankfurt a/M.]]|издательство=[[Посев (издательство)|Possev-Verlag]]|год=1982|том=|страницы=|страниц=376|серия=|isbn=|тираж=}}
* {{Китап|автор=[[Чебышёв, Николай Николаевич|Чебышёв Н. Н.]]|заглавие=Близкая даль|ссылка=http://www.dk1868.ru/history/chebishev.htm#z0|место=Париж|год=1933}}
* {{Китап|заглавие=Бароны Врангели: воспоминания: сборник|ответственный=Под общ. ред. [[Благово, Валентина Алексеевна|В. А. Благово]], [[Сапожников, Сергей Алексеевич|С. А. Сапожникова]]; сост. прилож. [[Черкасов-Георгиевский, Владимир Георгиевич|В. Г. Черкасов-Георгиевский]]|издание=|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2006|серия=Россия забытая и неизвестная. Люди и времена|страниц=527|isbn=5-9524231-9-1}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Пётр Николаевич Врангель
|Портал       = Россия
|Портал2      = Вооружённые силы
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Пётр Николаевич Врангель
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
}}
* [[iarchive:bolieznsmertipog00soiu|Болезнь смерть и погребение генерал-лейтенанта барона Петра Николаевича Врангеля.]] Издание союза Галлиполийцев в Бельгии.
* [https://web.archive.org/web/20180808214153/https://www.liveinternet.ru/users/bo4kameda/post329047965/ Болезнь, смерть и погребение генерала барона П. Н. Врангеля в Брюсселе.]
* [https://web.archive.org/web/20180219090020/http://humus.livejournal.com/2650943.html Похороны генерала Врангеля.]
* [[iarchive:perenesenieprakh00andr|Перенесение праха генерала Врангеля в Белград 6 октября 1929.]]
* [[iarchive:6oktiabria1929go00andr|6 октября 1929 года в Белграде.]]
* [http://krimoved-lib.ru/books/krim-vrangel-1920-god.html С. М. Исхаков. «Крым. Врангель. 1920 год»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [http://krimoved-lib.ru/books/krim-pri-vrangele.html В. А. Оболенский. «Крым при Врангеле»]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}
* [https://web.archive.org/web/20120110171741/http://www.antibr.ru/studies/ao_zapwr_k.html Генерал П. Н. Врангель и его «Записки»] — история публикации «Записок».
* [http://www.5-tv.ru/video/503921/ После смерти. Пётр Врангель]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}} — документальный фильм.
* Врангель, Пётр Николаевич (неопр.). // Проект «Русская армия в Великой войне».
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_n/nik2all_we.php Сайт Хронос. Окружение Николая II]
* ж. Разведчик 1915 № 1262
* Михаил Шифрин (2010), [http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/history/1277/ Барон Врангель. Осторожный авантюрист] www.vokrugsveta.ru
{{ВС}}

{{Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында командующийҙар}}
{{навигационная таблица с блоками
 |имя          = Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында командующийҙар
 |заголовок   = [[Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы]]нда командующийҙар
 |класс_списков = hlist


 |блок1 = [[Изображение:Flag RSFSR 1918.svg|20px]] [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] командующийҙары
 |список1 =
; Хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса нарком
: [[Троцкий Лев Давидович|Л. Д. Троцкий]]
; Республика ҡораллы көстәре баш командующийы
: [[Вацетис Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] (01.09.1918—09.07.1919)
: [[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] (1919—1924)
;  [[Всероглавштаб]] начальнигы
: [[Стогов Николай Николаевич|Н. Н. Стогов]] (18.05—02.08.1918)
: [[Свечин Александр Андреевич|А. А. Свечин]] (02.08—22.10.1918)
: [[Раттэль Николай Иосифович|Н. И. Раттэль]] (22.10.1918—10.02.1921)
; РВСР-ҙың Ялан штабы начальнигы 
: [[Раттэль Николай Иосифович|Н. И. Раттэль]] (02.10.—22.10.1918)
: [[Костяев Фёдор Васильевич|Ф. В. Костяев]] (22.10 1918—16.06.1919)
: [[Бонч-Бруевич Михаил Дмитриевич|М. Д. Бонч-Бруевич]] (16.06.—13.07.1919)
: [[Лебедев Павел Павлович|П. П. Лебедев]] (13.07.1919—14.02.1921)

; Фронттар командующийҙары

; [[РККА-ның Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронты]]
: [[Муравьёв Михаил Артемьевич|М. А. Муравьев]] (13.06 — 11.07.1918)
: [[Вацетис Иоаким Иоакимович|И. И. Вацетис]] (11.07.1918 — 28.09.1918)
: [[Каменев Сергей Сергеевич|С. С. Каменев]] (28.09.1918 — 05.05.1919, 29.05.1919 — 07.07.1919)
: [[Самойло Александр Александрович|А. А. Самойло]] (05.05.1919 — 29.05.1919)
: [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] (19.07 — 15.08.1919)
: [[Ольдерогге Владимир Александрович|В. А. Ольдерогге]] (15.08.1919 — 15.01.1920)
; Төньяҡ фронты
: [[Парский Дмитрий Павлович|Д. П. Парский]]
: [[Надёжный Дмитрий Николаевич|Д. Н. Надёжный]] (26.11.1918—19.02.1919) 
; Төркөстан фронты
: [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]] (август 1919 — сентябрь 1920)
: [[Сокольников Григорий Яковлевич|Г. Я. Сокольников]] (сентябрь 1920 — февраль 1921)
: [[Лазаревич Владимир Саламанович|В. С. Лазаревич]] (февраль 1921 — январь 1922)
: [[Шорин Василий Иванович|В. И. Шорин]] (январь—ноябрь 1922)
: [[Корк Август Иванович|А. И. Корк]] (ноябрь 1922—1923)
: [[Пугачёв Семён Андреевич|С. А. Пугачёв]] (июль 1923 — апрель 1924)
: [[Левандовский Михаил Карлович|М. К. Левандовский]] (апрель 1924 — ноябрь 1925)
: [[Авксентьевский Константин Алексеевич|К. И. Авксентьевский]] (1925—1927)
; Көньяҡ фронты
: [[Сытин Павел Павлович|П. П. Сытин]]
: [[Славен Пётр Антонович|П. А. Славен]] (ноябрь 1918 — январь 1919)
: [[Гиттис Владимир Михайлович|В. М. Гиттис]] (январь—июль 1919)
: [[Егорьев Владимир Николаевич|В. Н. Егорьев]] (июль—октябрь 1919)
: [[Егоров Александр Ильич|А. И. Егоров]] (октябрь 1919 — январь 1920)
: [[Фрунзе Михаил Васильевич|М. В. Фрунзе]]
; Каспий-Кавказ фронты
: [[Свечников Михаил Степанович|М. С. Свечников]] (8.12.1918—19.03.1919) 
; Көнбайыш фронты
: [[Надёжный Дмитрий Николаевич|Д. Н. Надёжный]] (19.02.1919—22.07.1919)
: [[Гиттис Владимир Михайлович|В. М. Гиттис]] (июль 1919 — апрель 1920)
: [[Тухачевский Михаил Николаевич|М. Н. Тухачевский]] (апрель 1920 — август 1922)
; Юго-Западный фронт
: [[Егоров Александр Ильич|А. И. Егоров]]

; Армиялар командующийҙары

; [[1-се Атлы армия]]
: [[Будённый Семён Михайлович|С. М. Будённый]]
; [[2-се Атлы армия]]
: [[Городовиков Ока Иванович|О. И. Городовиков]]
: [[Миронов Филипп Кузьмич|Ф. К. Миронов]]

 |блок2  = [[Изображение:Flag of Russia.svg|20px]] Аҡ армиялар командующийҙары
 |список2 =
;  [[Урыҫ армияһы (1919)|Урыҫ армияһы]]ның Юғары башкомандующийы
: [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] †
; [[Дон армияһы]]
: [[Краснов Пётр Николаевич|П. Н. Краснов]]
: [[Богаевский Африкан Петрович|А. П. Богаевский]]
: [[Мамонтов Константин Константинович|К. К. Мамантов]] †
: [[Попов Пётр Харитонович|П. Х. Попов]]
: [[Попов Иван Данилович|И. Д. Попов]] †
: [[Семилетов Эммануил Фёдорович|Э. Ф. Семилетов]] †
: [[Каргальсков Георгий Дмитриевич|Г. Д. Каргальсков]]
: [[Моллер Александр Николаевич|А. Н. Моллер]]
: [[Базавов Михаил Васильевич|М. В. Базавов]]
: [[Хрипунов Михаил Георгиевич|М. Г. Хрипунов]]
: [[Быкадоров Исаак Фёдорович|И. Ф. Быкадоров]]
: [[Сидорин Владимир Ильич|В. И. Сидорин]]
: [[Денисов Святослав Варламович|С. В. Денисов]]
: [[Фицхелауров Александр Петрович|А. П. Фицхелауров]]
; [[Кавказ армияһы (ВСЮР)|Кавказ армияһы]]
: [[Покровский Виктор Леонидович|В. Л. Покровский]]
: [[Юзефович Яков Давидович|Я. Д. Юзефович]]
: [[Шатилов Павел Николаевич (1881)|П. Н. Шатилов]]
; [[Кубань армияһы (ВСЮР)|Кубань армияһы]]
: [[Шкуро Андрей Григорьевич|А. Г. Шкуро]]
: [[Улагай Сергей Георгиевич|С. Г. Улагай]] 
; [[Крым-Азов армһы]]
: [[Боровский Александр Александрович|А. А. Боровский]] 
; [[Ирекле армия]]
: [[Романовский Иван Павлович|И. П. Романовский]] †
: [[Лукомский Александр Сергеевич|А. С. Лукомский]]
: [[Махров Пётр Семёнович|П. С. Махров]]
: [[Васильченко Игнатий Михайлович|И. М. Васильченко]] †
: [[Барбович Иван Гаврилович|И. Г. Барбович]]
: [[Каледин Алексей Максимович|А. М. Каледин]] †
: [[Алексеев Михаил Васильевич|М. В. Алексеев]] †
: [[Корнилов Лавр Георгиевич|Л. Г. Корнилов]] †
: {{это избранная статья}} [[Деникин Антон Иванович|А. И. Деникин]]
: [[Май-Маевский Владимир Зенонович|В. З. Май-Маевский]] †
: [[Врангель Пётр Николаевич|П. Н. Врангель]]
; [[Төркөстан армияһы (ВСЮР)]]
: [[Савицкий Ипполит Викторович|И. В. Савицкий]]
: [[Боровский Александр Александрович|А. А. Боровский]]
: [[Казанович Борис Ильич|Б. И. Казанович]] 
; [[ВСЮР-ҙың Киев өлкәһе ғәскәрҙәре|Киев өлкәһе ғәскәрҙәре]]
: [[Бредов Николай Эмильевич|Н. Э. Бредов]]
: [[Драгомиров Абрам Михайлович|А. М. Драгомиров]]
: [[Флуг Василий Егорович|В. Е. Флуг]] 
; [[ВСЮР-ҙың Новороссийск өлкәһе ғәскәрҙәре|Новороссийск өлкәһе ғәскәрҙәре]]
: [[Промтов Михаил Николаевич|М. Н. Промтов]]
: [[Шиллинг Николай Николаевич|Н. Н. Шиллинг]] 
; [[1-й армейский корпус (ВСЮР)|1 АК]]
: [[Казанович, Борис Ильич|Б. И. Казанович]]
: [[Кутепов, Александр Павлович|А. П. Кутепов]]
: [[Витковский, Владимир Константинович|В. К. Витковский]] 
; [[2-се армия корпусы (ВСЮР)|2 АК]]
: [[Боровский Александр Александрович|А. А. Боровский]]
: [[Май-Маевский Владимир Зенонович|В. З. Май-Маевский]] †
: [[Промтов Михаил Николаевич|М. Н. Промтов]]
: [[Слащёв Яков Александрович|Я. А. Слащёв]] 
; [[3-сө армия корпусы (ВСЮР)|3 АК]]
: [[Ляхов Владимир Платонович|В. П. Ляхов]]
: [[Слащёв Яков Александрович|Я. А. Слащёв]] 
; [[Дроздовсылар]]
: [[Дроздовский Михаил Гордеевич|М. Г. Дроздовский]] †
: [[Витковский Владимир Константинович|В. К. Витковский]]
: [[Туркул Антон Васильевич|А. В. Туркул]] 
; [[Корниловсылар]]
: [[Кутепов Александр Павлович|А. П. Кутепов]]
: [[Скоблин Николай Владимирович|Н. В. Скоблин]] 
; [[Марковсылар(хәрби частар)|Марковсылар]]
: {{это избранная статья}} [[Марков Сергей Леонидович|С. Л. Марков]] †
: [[Тимановский Николай Степанович|Н. С. Тимановский]] &lt;†&gt; 
; [[Алексеевсылар]]
: [[Богаевский Африкан Петрович|А. П. Богаевский]]
: [[Казанович Борис Ильич|Б. И. Казанович]]
; [[Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты|Көнсығыш фронты]]
: [[Колчак Александр Васильевич|А. В. Колчак]] †
: [[Каппель Владимир Оскарович|В. О. Каппель]] †
: [[Дитерихс Михаил Константинович|М. К. Дитерихс]]
: [[Матковский Алексей Филиппович|А. Ф. Матковский]] †
: [[Гришин-Алмазов Алексей Николаевич|А. Н. Гришин «Алмазов»]] †
: [[Гулидов Владимир Платонович|В. П. Гулидов]] †
: [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] †
: [[Семёнов Григорий Михайлович|Г. М. Семёнов]]
: [[Сахаров Константин Вячеславович|К. В. Сахаров]]
: [[Войцеховский Сергей Николаевич|С. Н. Войцеховский]]
: [[Сычёв Константин Иванович|К. И. Сычёв]]
: [[Толстов Владимир Сергеевич|В. С. Толстов]]
: [[Анненков Борис Владимирович|Б. В. Анненков]]
: [[Пепеляев Анатолий Николаевич|А. Н. Пепеляев]]
: [[Бакич Андрей Степанович|А. С. Бакич]] †
: [[Унгерн-Штернберг Роман Фёдорович фон|Р. Ф. Унгерн фон Штернберг]] †
: [[Резухин Борис Петрович|Б. П. Резухин]] †
: [[Иванов-Ринов Павел Павлович|П. П. Иванов-Ринов]]
: [[Молчанов Викторин Михайлович|В. К. Молчанов]]
: [[Старк Георгий Карлович|Г. К. Старк]]
: [[Болдырев Василий Георгиевич|В. Г. Болдырев]]
: [[Люпов Сергей Николаевич|С. Н. Люпов]]
: [[Петров Павел Петрович|П. П. Петров]]
: [[Гайда Радола|Р. Гайда]]
: [[Сыровый Ян|Я. Сыровый]]
: [[Чечек Станислав|С. Чечек]]
: [[Шокоров Владимир Николаевич|В. Н. Шокоров]]
; [[Төньяҡ армия]]
: [[Марушевский Владимир Владимирович|В. В. Марушевский]]
: [[Миллер Евгений Карлович|Е. К. Миллер]]
; [[Төньяҡ-Көнбайыш армияһы]]
: [[Родзянко Александр Павлович|А. П. Родзянко]]
: [[Юденич Николай Николаевич|Н. Н. Юденич]]
: [[Глазенап Пётр Владимирович|П. В. Глазенап]]
: [[Булак-Балахович,Станислав Никодимович|С. Н. Булак-Балахович]]
: [[Ливен Анатолий Павлович|А. П. Ливен]]
; [[Көнбайыш ирекле армия]]
: [[Бермондт-Авалов Павел Рафаилович|П. Р. Бермондт-Авалов]]

 |блок3   = [[Файл:Darker green and Black flag.svg|20px]]  [[Йәшел армиялары]] командующийҙары
 |список3 =
; [[Нестор Махно етәкселегендәге баш күтәреүселәр хәрәкәте|Украин Революцион-баш күтәреүселәр армияһы]]
: [[Махно Нестор Иванович|Н. И. Махно]]
: [[Щусь Феодосий Юстинович|Ф. Ю. Щусь]] †
: [[Каретников Семён Никитич|С. Н. Каретников]] †
: [[Попов Дмитрий Иванович (эсер)|Д. И. Попов]] †
: [[Задо, Лев Николаевич|Л. Н. Задов]]
: [[Никифорова Мария Григорьевна|М. Г. Никифорова]] †
: [[Гроссман Иуда Соломонович|И. С. Гроссман]]
: [[Волин Всеволод Михайлович|В. М. Волин]]
: [[Аршинов Пётр Андреевич|П. А. Аршинов]]
: [[Марков Иван (атаман)|И. Марков]]
; [[Тамбов ихтилалы (1920—1921)| Тамбов крайы берләштерелгән  партизан армияһы
: Токмаков Пётр Михайлович|П. М. Токмаков]] †
: [[Антонов Александр Степанович|А. С. Антонов]] †
: [[Антонов Дмитрий Степанович|Д. С. Антонов]] † 
; Көньяҡ фронтындағы башҡа «йәшел армиялар» 
: [[Григорье, Никифор Александрович|Н. А. Григорьев]] †
: [[Терпило Даниил Ильич|Д. И. Терпило]] † 
; [[Кронштадт ихтилалы (1921)|Кронштадт гарнизоны]]
: [[Петриченко Степан Максимович|С. М. Петриченко]]

}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны:Гражданская война в России]]
[[Категория:Навигационные шаблоны:Военное дело:Персоналии]]
&lt;/noinclude&gt;

[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Туберкулёздан үлеүселәр]]
[[Категория:Антикоммунистар]]
[[Категория:Рус-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Изге Георгий ордены билдәһе кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Изге Станислав ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә Изге Анна ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV класлы Изге Георгий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1928 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1878 йылда тыуғандар]]
[[Категория:27 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>c295acriyvcle2rkn9oxlrsaj496c0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егоров Юрий Павлович (ғалим)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156715</id>
    <revision>
      <id>1299672</id>
      <parentid>964450</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8626" sha1="3a9m9exgsj0k3zchaoxefu8cityc753" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Егоров Юрий Павлович''' ({{Lang-uk|Юрій Павлович Єгоров}}; [[1923 йыл]]—[[1996 йыл]]) — [[СССР]] һәм Украина ғалимы, физика-математика фәндәре кандидаты, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1966), профессор (1969).

Егоровтың УССР Фәндәр академияһының органик химия институтында шөғөлләнгән  төп фәнни йүнәлеше  булып Е = М бәйләнеше менән органик берләшмәләрҙең спектроскопик үҙенсәлектәрен һәм төҙөлөшөн өйрәнеү тора. Төп профиль журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 260-тан ашыу фәнни мәҡәлә авторы һәм авторҙашы.

== Биографияһы ==
Егоров Юрий Павлович 1923 йылдың 1 сентябрендә [[Мәскәү]]ҙә тыуған.

Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, [[1941 йыл]]дың июнь айында Воронеж хәрби элемтә училищеһына уҡырға инә, унда  1941 йылдың ноябренә тиклем уҡый һәм фронтҡа взвод командиры итеп ебәрелә. Яралана, хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла һәм 1946 йылдың июненә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]]ның тыл частарында хеҙмәт итә.  [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның инвалилы булып ҡала.

Физик факультетына уҡырға инә йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның физика факультетына уҡырға инә, уны  1952 йылда ҡыҙыл диплом  менән тамамлай. 1946—1950 йылдарҙа Мәскәү гидрометеохеҙмәт идаралығында эшләй. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң  тәүҙә Химия-технология институтында (1952) һәм СССР ФА ҡаҙылма яғыулыҡтар институтында (1952—1955), һуңынан СССР ФА Органик химия институтында (1955—1960) кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Егоров Юрий  [[1958 йыл]]да физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, Исследование колебательных спектров непредельных кремнийорганических соединений»  темаһына диссертация яҡлай.&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151921 Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата физико-математических наук]&lt;/ref&gt; Ошо уҡ йылдың март айынан СССР ФА Органик химия институтында спектраль төркөмдөң етәксеһе була, унда IV  төркөм элементоорганик берләшмәләрҙең  спектраль характеристикаларын өйрәнеү менән шөғөлләнә. 

1960 йылда Егоров УССР Фәндәр академияһының Полимер һәм мономер институтына эшкә саҡырыла, унда  1960 йылдың август айынан полимерҙар институтында физика бүлегенең мөдире була. [[1966 йыл]]да химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, кремний, германий һәм ҡурғаш берләшмәләренең химик  бәйләнеше тәбиғәтенә һәм спектраль характристикалар тикшереүгә арналған диссертация яҡлай.  Диссертацияһының темаһы: «Колебательные спектры и природа химической связи в органических соединениях элементов IV Б группы».&lt;ref&gt;[https://search.rsl.ru/ru/record/01006151922 Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора химических наук]&lt;/ref&gt; 1968 йылдың март  айынан УССР Фәндәр академияһының Органик химия институтында молекуляр структура һәм спектроскопия бүлегенең мөдире булып эшләй.1979 йылдан  молекуляр струтктура һәм спектроскопия  бүлеге мөдире була. [[1969 йыл]]да уға «химик физика» һөнәре буйынса профессор исеме бирелә. Органик химия институтында 1992 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.

Егоров Юрий Павлович 22 фән кандидаты әҙерләнгән. «Теоретическая и экспериментальная химия»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары була, УССР ФА  Оптика һәм спектроскопия буйынса комиссия рәйесе, УССР ФА «Теории химического строения, кинетики и реакционной способности» буйынса  совет ағзаһы.

1996 йылдың 9 ноябрендә [[Киев]]та вафат була.

1-се дәрәжә  Ватан һуғышы ордены&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1511718704/ Егоров Юрий Павлович]&lt;/ref&gt; һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ  ордены]] &lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie80132455/ Егоров Юрий Павлович]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күп миҙалдар  менән бүләкләнә, улар араһында « 1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»  миҙалы бар.

== Сығанаҡтар ==

* ''Лебедєв Є. В.'' Інститут хімії високомолекулярних сполук НАН України (50 років) 1958—2008. Київ, 2008.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=17534 ЄГО́РОВ Юрій Павлович]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210921165713/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=125242 |date=2021-09-21 }}
* [https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=16544951400 Профиль на сайте Scopus.com]
[[Категория:Химия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:МДУ-ның физика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Киевта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:9 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>3a9m9exgsj0k3zchaoxefu8cityc753</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Есенин Сергей Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157946</id>
    <revision>
      <id>1299678</id>
      <parentid>1282639</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90913" sha1="mv2kmcfcib86hrl3s2mneh7r9lbycs3" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Яҙыусы|Жанр=[[шиғыр]], [[поэма]]|Lib=http://az.lib.ru/e/esenin_s_a/}}
'''Есенин Сергей Александрович''' (тыуған көнөн 4 октябрҙә билдәләгән)&lt;ref&gt;{{Книга|заглавие=Свидание с другом|автор=[[Вольпин, Надежда Давыдовна]]|год=1984|часть=Часть вторая. Отравленное счастье|ссылка=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/volpin-nadezhda-svidanie-s-drugom}}&lt;/ref&gt;, Константиново (хәҙерге Рыбновский район), [[Рәсәй империяһы]] Рязань губернаһы, Рязань өйәҙе, Кузьминский улусы — 1925 йылдың 28 октябрендә, Ленинградта&lt;ref&gt;Гипотеза об убийстве поэта 27 декабря не принята большинством криминалистов и биографов поэта.&lt;/ref&gt;, Совет Социалистик Республикалар Союзы вафат булған) — рус шағиры, яңы крәҫтиән шиғриәте һәм лирикаһы, ә ижадының һуңғыраҡ осоронда — имажинизм ағымы вәкиле&lt;ref name=ReferenceA&gt;{{cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJaqUQ4?url=http://www.museum-esenin.ru/biography|archivedate=2013-03-09}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин Рязань губернаһы Рязань өйәҙенең Кузьминский улусы Константиново ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), әсәһе — Татьяна Фёдоровна Титов (1875—1955). Һеңлеләре Екатерина (1905—1977), Александра (1911—1981).
[[Файл:Дом, где родился С.А. Есенин. Константиново..JPG|thumb|С. А. Есениндың тыуған йорто. Константиново (Рыбновский район)]]

1904 йылда Есенин Константинов земский училищеһында, уны тамамлағандан һуң, 1909 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбендә, Спас-Клепики икенсе класлы уҡытыусылар мәктәбендә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|author=Administrator|publisher=www.museum-esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt; (хәҙер С. А. Есенин музейы) уҡый.
[[Файл:Klepiki school.jpg|thumb|[[Спас-Клепики]] ҡалаһында С. Есенин уҡыған мәктәп бинаһы]]

Мәктәпте тамамлағандан һуң, 1912 йылдың авгусында Есенин [[Мәскәү]]гә килә һәм атаһы өлкән приказчик булып хеҙмәт иткән сауҙагәр Крыловтың ит кибетендә эш башлай. Был ваҡытта Есенин сауҙагәр Н. В. Крыловтың (хәҙер унда Мәскәү дәүләт С. А. Есенин музейы урынлашҡан) Яңғыҙ приказчиктар ятағында йәшәй. Һуңғараҡ Есенин Иван Дмитриевич Сытин типографияһында эш таба.

1913 йылда А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетының тарих-фәлсәфә бүлегенә ирекле тыңлаусы булып уҡырға инә. Типографияла эшләй, суриковсылар әҙәби-музыкаль түңәрәге шағирҙары менән дуҫлаша&lt;ref name=ReferenceA /&gt;.

=== Һөнәри эшмәкәрлеге ===
1914 йылда «Мирок» балалар журналында Есениндың тәүге шиғырҙары баҫыла. «Берёза» тигән тәүге шиғырын «Аристон» псевдонимы менән баҫтыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/zhenshchiny-esenina/anna-izriadnova/ratkevich-a-esenin-i-izriadnova|title=РАТКЕВИЧ А. Есенин и Изряднова - С.А. Есенин  :::  Жизнь моя, иль ты приснилась мне...|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;.

1915 йылда Есенин Мәскәүҙән [[Петроград]]ҡа күсә, үҙенең шиғырҙарын Александр Александрович Блокҡа, Сергей Митрофанович Городецкийға һәм башҡа шағирҙарға уҡый. Апрель айында кисәләрҙең береһендә Есенин искрасыларҙың береһе, әҙәбиәтсе-рецензент, РСДРП Үҙәк Комитеты ағзаһы Фёдор Иванович Щеколдин (Повар) менән таныша.

1916 йылдың ғинуарында Есенинды [[Беренсе донъя һуғышы]]на саҡыралар. Дуҫтарының хәстәрлеге арҡаһында, Григорий Ефимович Распутин һәм Николай Алексеевич Клюев тәҡдиме менән, Император Николай II Ғали йәнәптәренең ҡатыны Императрица Александра Фёдоровнаның ул 143-сө Царскосельский хәрби-санитарный поезына эләгә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.up74.ru/articles/kultura/48413/|title=В несостоявшегося челябинского режиссера вселился дух Григория Распутина|publisher=www.up74.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.liveinternet.ru/users/4995290/post321838170/|title=ЕСЕНИН и РАСПУТИН. Обсуждение на LiveInternet - Российский Сервис Онлайн-Дневников|author=сандро_пятый|publisher=www.liveinternet.ru|lang=ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;. Шул осорҙа ул «яңы крәҫтиән шағирҙары» төркөмө менән яҡыная һәм уға танылыу алып килгән тәүге йыйынтыҡтарын («Радуница» — 1916) баҫтырып сығара. Николай Алексеевич Клюев менән, шул иҫәптән Царское Село ауылында императрица Александра Фёдоровна һәм батша ҡыҙҙары алдында йыш сығыш яһай.

1915—1917 йылдарҙа Есенин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html|title=Ранняя лирика|author=|website=|date=|publisher=Сергей Есенин|accessdate=2019-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080201171317/http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html|archivedate=2008-02-01|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201171317/http://sergeiesenin.niv.ru/menu/rannyia.html |date=2008-02-01 }}&lt;/ref&gt;, аҙағыраҡ Петроград ЧК рәйесе Моисей Соломонович Урицкийҙы үлтергән Леонид Иоакимович Каннегисер менән дуҫ була.

1918 — 1920-се йылдар башында Есенин Анатолий Борисович Мариенгоф менән дуҫлаша һәм мәскәү имажинистары төркөмәндә әүҙем ҡатнаша. Был дәүерҙә — «Трерядница», «Исповедь хулигана» (1921), «Стихи скандалиста» (1923), «Москва кабацкая» (1924) йыйынтыҡтары, «Пугачёв» поэмаһы донъя күрә.

1921 йылда шағир дуҫы Яков Григорьевич Блюмкин менән Урта Азияға, Урал һәм Ырымбур яҡтарына бара. 13 майҙан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zinin-miresenina.narod.ru/photo_12.html|title=Поездка Есенина в Туркестан|publisher=zinin-miresenina.narod.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt; 3 июнгә саҡлы [[Ташкент]]та дуҫы шағир Александр Ширяевецта ҡунаҡ була. Бында Есенин күмәк халыҡ алдына сығып шиғырҙарын уҡый. Есенин иҫке ҡала биләмәләрендә (Урҙала), ҡаланың тирә-яғын байҡарға, сәйханаларҙа ултырырға, үзбәк шиғриәтен, музыкаһын һәм йырҙарын тыңларға яратҡан. Шағир Сәмәрҡәндте барып күрә&lt;ref name=ReferenceA /&gt;.

[[Файл:Есенин и Дункан..jpg|thumb|Есенин һәм Айседора Дункан, 1922]]
1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша, ярты йылдан уоар өйләнешә. Туйҙарынан һуң, Есенин менән Дункан сит илгә (Германия, Франция, Бельгия, Италия һәм Америка Ҡушма Штаттары) бара. Штаттарҙа ул 1922 йылдың майынан 1923 йылдың авгусына тиклем була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf|title=От редколлегии|author=|website=Музей Есенина|date=|publisher=|accessdate=2019-11-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110409133301/http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf|archivedate=2011-04-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409133301/http://www.museum-esenin.ru/depository/compilation_2006_5.pdf |date=2011-04-09 }}&lt;/ref&gt;. «Известия» гәзите Есениндың Америка тураһындағы «Железный Миргород» яҙмаларын баҫтыра. Сит илдән ҡайтыуҙарына күп тә үтмәй, Дункан менән никахы тарҡала.

1920-се йылдар башында Есенин Большая Никитская урамында ҡортомға алынған китап кибетендә китап нәшер итеү һәм шулай уҡ китап һатыу эше менән әүҙем шөғөлләнә, һәм был уның бөтә ваҡытын ала. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Есенин ил буйлап күп сәйәхәт итә. Ул өс тапҡыр Кавказға, бер нисә тапҡыр  Ленинградҡа бара, ете тапҡыр — Константиновоға ҡайта.

1924—1925 йылдарҙа Есенин [[Әзербайжан]]ға бара, «Красный Восток» типографияһында шиғырҙар йыйынтығын сығара, әҫәрҙәрен урындағы нәшриәттә баҫтыра.

[[Файл:New Europe.jpg|thumb|left|Баҡы ҡалаһында Есенин туҡталған «Яңы Европа» ҡунаҡханаһы]]
1924 йылда Есенин, Анатолий Борисович Мариенгоф менән килешә алмағанлыҡтан, имажинизм менән өҙөргә ҡарар итә. Есенин һәм Иван Васильевич Грузинов төркөмдөң таралыуы тураһында асыҡ хат яҙа.

Гәзиттәрҙә Есенин тураһында, уны эскелектә, ғауғаларҙа, кеше туҡмауҙа һ. б. антисоциаль тәртипһеҙлектәрҙә ғәйепләгән, киҫкен тәнҡитле мәҡәләләр күренә башлай. Шағир ҡайһы берҙә, бигерәк тә ғүмеренең һуңғы йылдарында, үҙенең тәртибе менән шуға оҡшаш тәнҡиткә нигеҙ биргән. Есенинды хулиганлыҡта ғәйепләүсе бер нисә енәйәти эш асыла. Шулай уҡ Дүрт шағир эше билдәле, унда Есенин һәм уның дуҫтары антисемитизмға ҡоролған һүҙ ысҡындырыуҙа ғәйепләнә.

Совет власы Есениндың сәләмәтлеге хаҡында борсола. Шулай, Христиан Георгиевич Раковскийҙың Феликс Эдмундович Дзержинскийға 1925 йылдың 25 октябрендә яҙған хатында Раковский «танылған шағир Есениндың — беҙҙең Союзда иң талантлы шағирҙарҙың береһенең ғүмерен һаҡлап алып ҡалыуҙы үтенә», һәм: «уны үҙегеҙгә саҡырығыҙ, яҡшылап һөйләшегеҙ һәм уның менән бергә санаториумға РСФСР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатындағы Дәүләт сәйәси идаралығынан эсеүенә ҡаршы тора алырлыҡ иптәште ҡуйығыҙ…» тип тәҡдим итә.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130729061009/http://www.zn.ua/newspaper/articles/38485#article Штрихи к трагедии поэта — Газета — Зеркало недели. Украина]&lt;/ref&gt; Хатта Дзержинскийҙың иптәше, сәркәтибе, Дәүләт сәйәси идаралығы эштәр атҡарыусыһы В. Д. Герсонға адресланған: «Бәлки, Һеҙ шөғөлләнерһегеҙ?» тигән һүҙҙәре һәм резолюцияһы бар. Шунда уҡ Герсондың яуабы: «Бик күп тапҡыр шылтыраттым — Есенинды таба алманым».

[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|thumb|200px|Есенин һәм Есенина-Толстая, Софья Андреевна Толстая, 1925]]
1925 йылдың ноябрь аҙағында Софья Андреевна Толстая-Есенина менән Мәскәү университеты профессоры түләүле психоневрологик клиникаһы директоры Пётр Борисович Ганнушкин менән шағирҙы уның клиникаһына дауалау буйынса килешәләр. Быны шағирға яҡын торған бер нисә кеше генә белә. 1925 йылдың 21 декабрендә Есенин клиниканан сыға, Дәүләт нәшриәтендә бөтә ышаныс ҡағыҙҙарын ғәмәлдән сығара, банк {{comment|кертеме|вклад}}ндә  һаҡланған бөтә аҡсаһын ала ла, бер көндән Ленинградҡа китә, һәм унда «Англетер» ҡунаҡханаһының 5-се һанында туҡтай.

Ленинградта, ғүмеренең һуңғы көндәрендә, Есенин Н. А. Клюев, Георгий Феофанович Устинов, Иван Приблудный, В. И. Эрлих, И. И. Садофьев, Н. Н. Никитин һ. б. әҙәбиәтселәр менән осраша&lt;ref name=ReferenceA /&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
1913 йылда Сергей Есенин «И. Д. Сытин Товариществоһы»на эшкә алына һәм шунда корректор булып эшләүсе Анна Романовна Изряднова менән таныша. 1914 йылда улар гражданлыҡ никахына инә. 1914 йылдың 21 декабрендә Анна Изряднова Юрий исемле ул тыуҙыра (1937 йылда нахаҡ ғәйеп тағылып, атыла һәм СССР {{comment|Юғары судының Хәрби коллегияһы|ВКВС}} 1956 й. 28 ноябрендә аҡлана&lt;ref&gt;[https://bessmertnybarak.ru/Esenin_Yuriy_Sergeevich/ Бессмертный барак. Есенин (Изряднов) Юрий Сергеевич]&lt;/ref&gt;).

1917 йылда рәсәй актрисаһы, режиссёр Всеволод Эмильевич Мейерхольдтың буласаҡ ҡатыны Зинаида Николаевна Райх менән таныша һәм шул уҡ йылдың 30 июлендә [[Вологда губернаһы]] Кирики-Улита ауылында ҡауыша. Павел Павлович Хитров, Спасский улусы Ивановская ауылы крәҫтиәне һәм Сергей Михайлович Бараев&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://surmachev.ru/sergey-baraev-drug-sergeya-esenina/|title=Сергей Бараев – друг Сергея Есенина {{!}} Адвокат Сурмачёв Олег Григорьевич|author=Олег Сурмачёв|date=2018-12-24|lang=ru-RU|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;, Устьянский улусы Устья ауылы крәҫтиәне кейәү егет яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель, кәләш яғынан яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы поручитель — Алексей Алексеевич Ганин һәм Дмитрий Дмитриевич Девятков, Вологда ҡалаһынан  сауҙагәр улы &lt;ref&gt;[[Государственный архив Вологодской области|ГАВО]]. Ф. 496. Оп. 38. Д. 186. Л. 164.&lt;/ref&gt;. Туй «Пассаж» ҡунаҡханаһы бинаһында үтә. Был никахтан шағирҙың ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна (1918—1992), ул журналист һәм яҙыусы була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://esenin-lit.ru/esenin/people/tatyana-esenina-tashkent.htm|title=Татьяна Сергеевна Есенина в Ташкенте|publisher=esenin-lit.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;, һәм улы Есенин Константин Сергеевич (1920—1986) тыуа. Улы инженер-төҙөүсе, футбол статистигы һәм  журналист була. 1919 йылдың аҙағында (әллә 1920 йылдың башында) Есенин ғаиләһенән китә, улына (Константинға) йөклө Зинаида Райх ҡулында йәш ярымлыҡ ҡыҙы Есенина Татьяна Сергеевна менән яңғыҙ тороп ҡала. 1921 йылдың 19 февралендә шағир айырылышыуға ғариза яҙа, һәм матди яҡтан тәьмин итәсәген һыҙыҡ өҫтөнә ала (1921 й. октябрендә айырылыу рәсми теркәлә). Всеволод Эмильевич Мейерхольд уллыҡҡа алған балаларын Есенин бер нисә тапҡыр килеп күрә. 1919—1921 йылдарҙа шағирә Екатерина Романовна Эйгес менән осраша, уға үҙенең ҡулъяҙма архивының бер өлөшөн һаҡлауға ҡалдыра.

1920 йылда Есенин үҙенең әҙәби сәркәтибе Галина Артуровна Бениславскаяның өйөндә йәшәй. Уларҙың шәхси мөнәсәбәттәре 1925 йылдың көҙөнә, Софья Андреевна Толстая-Есенинаға өйләнгәнгә, тиклем дауам итә.

1921 йылдың 13 майынан 3 июненә саҡлы шағир Ташкентта, үҙенең дуҫы ташкент шағиры Ширяевец Александрҙа ҡунаҡта була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mytashkent.uz/2007/07/28/esenin-v-tashkente/|title=Есенин в Ташкенте — Письма о Ташкенте|publisher=mytashkent.uz|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;. 1921 йылдың 25 майында Төркөөстан публика китапханаһы директоры саҡырыуы буйынса, Есенин китапханала «Сәнғәт студияһы» тыңлаусылары өсөн уның дуҫтары ойошторған әҙәби кисәлә сығыш яһай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mytashkent.uz/2012/02/26/tashkentskie-adresa-sergeya-esenina-publichnaya-biblioteka-v-tashkente/#more-29121|title=Ташкентские адреса Сергея Есенина. Публичная библиотека в Ташкенте — Письма о Ташкенте|publisher=mytashkent.uz|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;. Төркөстанға Есенин үҙенең дуҫы Колобовтың&lt;ref&gt;Колобов, Григорий Романович (1893—1952).&lt;/ref&gt; — СССР Тимер юлдар Халыҡ Комиссариатының яуаплы хеҙмәткәренең вагонында килә. Ташкентта булған осорҙа Есенин ошо вагонда йәшәй, артабан ошо поезда [[Сәмәрҡәнд]]ҡа, [[Бохара]]ға һәм Полторацкиға (хәҙерге [[Ашхабад]]) сәйәхәт итә. 1921 йылдың 3 июнендә Сергей Есенин Ташкенттан китә һәм 1921 йылдың 9 июнендә Мәскәүгә ҡайта. Ваҡиғалар теҙмәһе тап килептер, шағирҙың ҡыҙы Татьяна Есенина ғүмеренең ҙур өлөшө Ташкентта үтә&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

[[Файл:Есенин Сергей 1924.jpg|thumb|left|Есенин 1924 йылда]]
1921 йылдың көҙөндә Георгий Богданович Якуловтың оҫтаханаһында Есенин бейеүсе Айседора Дункан менән таныша&lt;ref&gt;{{книга|автор=Сироткина И.|заглавие=Свободное движение и пластический танец в России|место=М.|издательство=Новое литературное обозрение|год=2011|страниц=319}}&lt;/ref&gt;, [[1922 йыл]]дың [[2 май]]ында уға өйләнә. Есенин инглиз телендә һөйләшә белмәй, ә Дункан рус телендә аралашмай. Туйҙан һуң Есенин Дунканды Европа 
(Германия, Бельгия, Франция, Италия) һәм АҠШ буйынса турҙарында оҙатып йөрөй&lt;ref name=ReferenceA /&gt;. Был парҙың ғауғалы антуражына ҡарамаҫтан, әҙәбиәтселәр, уларҙың икеһен ижадҡа мөнәсәбәт берләштергәндер, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://psyjournals.ru/kip/2011/n3/48007.shtml|title=Танцеслово: анализ истории творческих взаимоотношений Есенина и Дункан|author=Аристов В.в, Сироткина И.е|date=2011|publisher=Культурно-историческая психология|lang=ru-RU|accessdate=2019-11-29}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120811065129/http://psyjournals.ru/kip/2011/n3/48007.shtml |date=2012-08-11 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа, уларҙың никахы ҡыҫҡа була һәм 1923 йылдың авгусында Есенин Мәскәүгә әйләнеп ҡайта.

1923 йылда Есенин актриса Августа Леонидовна Миклашевская менән таныша, һәм «Хулиган мөхәббәте» циклынан {{comment|ихлас күңелдән яҙылған|проникновенный}} ете шиғырын уға бағышлай.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mgme.ru/index.php?mod=news&amp;act=show&amp;id=83 |title=Музей Есенина в Москве|accessdate=2012-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015115022/http://www.mgme.ru/index.php?mod=news&amp;act=show&amp;id=83 |archivedate=2013-10-15 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museum.ru/N44291|title=Музыкально-поэтическая композиция «Что ж так имя твоё звенит, словно августовская прохлада…»|publisher=www.museum.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;. 1976 йылдың көҙөндә, 85 йәшлек актриса Августа Леонидовна әҙәбиәтселәр биргән һорауға Есенин менән уларҙың романы платоник сифатта булыуын һәм шағир менән хатта үбешмәүен дә белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://magazines.gorky.media/neva/2006/12/aktrisa-i-poet.html|title=Актриса и поэт — Журнальный зал|publisher=magazines.gorky.media|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылдың 12 майында Есениндың шағирә һәм тәржемәсе Надежда Давыдовна Вольпин менән мауығыуы һөҙөмтәһендә улы - Есенин-Вольпин Александр Сергеевич тыуа. Александр Сергеевич танылған математик һәм диссидент хәрәкәте эшмәкәре була. Александр Есенин-Вольпин 91 йәшендә, 2016 йылдың 15 мартында, АҠШ-та вафат булды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/photo/v_ssha_umer_syn_sergeya_esenina.shtml|title=Фото: В США умер сын Сергея Есенина|publisher=Газета.Ru|lang=ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;.

1925 йылдың 18 сентябрендә Есенин өсөнсө (һәм һуңғы) тапҡыр — Софья Андреевна Толстаяға (1900—1957)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.museum-esenin.ru/biography|title=Биография Сергея Есенина|accessdate=2013-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQsquVWK?url=http://www.museum-esenin.ru/biography|archivedate=2013-03-27}}&lt;/ref&gt;, ул ваҡытта Яҙыусылар Союзы китапханаһы мөдире Лев Николаевич Толстойҙың ейәнсәренә өйләнә. Был никах та шағирҙы бәхетле итмәй һәм тиҙҙән тарҡала. Үҙенә-үҙе урын тапмаған неприкаянное яңғыҙлығы Есениндың трагик ахырының төп сәбәптәренең береһе була ла инде. Шағирҙың вафатфнан һуң, Толстая үҙенең тормошон Есениндың әҫәрҙәрен йыйыу, һаҡлау, тасуирлау һәм баҫмаға әҙерләү эшенә бағышлай, уның тураһында  мемуарҙар ҡалдыра&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/tolstaia-esenina-s-a-otdelnye-zapisi|title=Отдельные записи|author=Толстая-Есенина С. А.|date=1940|publisher=С. А. Есенин : Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|accessdate=2012-11-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CIAly24C?url=http://esenin.ru/vospominaniya/tolstaya-esenina-s-a-otdelnie-zapisi.html|archivedate=2012-11-19}}&lt;/ref&gt;.

Н. Сардановский иҫтәлектәренә һәм шағирҙың хаттарына ярашлы, Есенин күпмелер ваҡыт вегетарианлыҡ менән мауыҡҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esenin.ru/o-esenine/vospominaniia/sardanovskii-n-o-moikh-vospominaniiakh-o-sergee-esenine|title=САРДАНОВСКИЙ Н. О моих воспоминаниях о Сергее Есенине — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;.

=== Вафаты ===
[[Файл:Angleterre &amp; Astoria 1930.jpg|thumb|260px|[[Англетер]] ҡунаҡханаһы (һулда)]]
1925 йылдың 28 декабрендә дуҫы Георгий Феофанович Устинов ҡатыны менән ленинград ҡунаҡханаһы «[[Англетер]]»ҙа Есениндың үле кәүҙәһен таба. Шағирҙың үлеме мәлендә номер ишеге эстән ныҡ бикләнгән була, уны лом менән емереп инәләр. Есениндың дуҫтары ҡурҡыныс күренеш шаһиты була: бүлмә эсе бола, диванда ятҡан шағирҙың муйынында простыня йыртығынан ҡулайлаштырылған бау була. Һуңғы шиғырын — «До свиданья, друг мой, до свиданья...»&lt;ref name=ReferenceA /&gt; — Вольф Иосифович Эрлих иҫләгәнсә, Есенин уға яңыраҡ тапшырған була: номерҙа ҡара тапмағанлыҡтан, ҡаны менән яҙғанын әйткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm|title=Есенин С.А.: Комментарии к стихам (страница 37)|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzJeE6hL?url=http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108132453/http://esenin.niv.ru/esenin/text/stihi-kommentarii/kommentarii-37.htm |date=2012-11-08 }}&lt;/ref&gt;.

Есенин тормошон академик өйрәнгән тикшеренеүселәрҙең дөйөм фараз буйынса, [[депрессия]] хәлендәге шағир (бер аҙна элегерәк психоневрологик дауаханала дауаланып сыҡҡан) үҙен-үҙе үлтергән (аҫылынған).

Ленинград Яҙыусылар союзында граждандар йыназаһынан панихида һуң Есениндың кәүҙәһе 29 декабрҙә поезда Мәскәүгә килтерелә, Матбуғат йортонда мәрхүмдең туғандары һәм яҡындары хушлаша. 1925 йылдың 31 декабрендә Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында ерләнә.

==== Үлеме буйынса фараз ====
[[Файл:Yesenin in coffin.jpg|thumb|left|Шағирҙы ерләү. Һулда — Есениндың икенсе ҡатыны Зинаида Николаевна Райх (ҡулын күтәргән) һәм Всеволод Эмильевич Мейерхольд, уңда — һеңлеһе Екатерина һәм әсәһе Татьяна Фёдоровна]]
1970 — 1980-се йылдарҙа йәнәһе шағирҙы үлтергәндән һуң, үҙенә-үҙе ҡул һалған икән тигәнде инсценировкалау булған (ҡағиҙә булараҡ, үлтереүҙе ойоштороуҙа СССР Халыҡ комиссарҙары советы эргәһендәге Дәүләт сәйәси идаралығы хеҙмәткәрҙәре ғәйепләнә). Был фаразға {{comment|Мәскәү енәйәти эҙәрләү|Московский уголовный розыск}} {{comment|тәфтишсеһе|следователь}}, отставкалағы полковник Эдуард Александрович Хлысталов үҙ өлөшөн индерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html|title=«Как убили Сергея Есенина», Эдуард Хлысталов &amp;#124; Readr – читатель двадцать первого века|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKz4sqzV?url=http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html|archivedate=2013-02-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hrono.ru/text/2008/fomi_pisateli.html|title=МОЛОКО - русский литературный журнал|accessdate=2013-02-07|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EKz5zVFW?url=http://www.hrono.ru/text/2008/fomi_pisateli.html|archivedate=2013-02-10}}&lt;/ref&gt;. Есенинды үлтереү фаразы массовый мәҙәниәткә үтеп инде: атап әйткәндә, «Есенин» телесериалында (2005) художестволы формала күҙ алдына баҫтырылған. Был фараз яҡлылар, үлтерелер алдынан шағирҙы ҡаты туҡмағандар тип раҫлайҙар&lt;ref&gt;[http://esenin.su/o-esenine/gibel-poeta/esenina-s-p-istina-viditsia-na-rasstoianii-vnov-o-gibeli-s-esenina ЕСЕНИНА С. П. Истина видится на расстоянии (вновь о гибели С. Есенина) — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне]&lt;/ref&gt;. Улар фекеренсә, был фараз файҙаһына билдәле факт һөйләй: Сергей Есенин, йәштән үк йоҙроҡ һуғыштары менән мауыҡҡан, амандаштары иҫтәлектәре буйынса, үҙенә һөжүм иткәндәргә лайыҡлы яуап бирерлек көрәшсе булған.
[[Файл:Могила Сергея Есенина в 1983 году.jpg|thumb|1983 й. Сергей Есенин ҡәбере]]
1989 йылда Рәсәй Фәндәр Академияһының  А. М. Горький исемендәге донъя әҙәбиәте институты эгидаһы аҫтында СССР һәм Рәсәй есенин ижадын өйрәнеүсеһе Юрий Львович Прокушев етәкселегендәге һәм шағирҙың башҡа биографтарын да үҙ эсенә алған Есенин комиссияһы булдырылған; уның үтенесе буйынса бер нисә экспертиза үткәрелгән һәм түбәндәге һығымта яһалған: «''төрлө төҫтә килтерелгән һәм баҫылып сыҡҡан шағирҙы үлтереү һәм ахырҙа үҙе аҫылынып үлгән тигән инсценировка „фаразы“ …, махсус мәғлүмәтте аңлатыуҙы боҙоп, экспертиза һөҙөмтәләрен фальсификациялау - вульгар ҙа, компетентһыҙ ҙа''» (суд медицинаһы кафедраһы профессоры, медицина фәндәре докторы Б. С. Свадковскийҙың комиссия рәйесе Ю. Л. Прокушевтың запросына рәсми яуабынан)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chernosvitov.narod.ru/daftd.html|title=Профессор Черносвитов Евгений Васильевич |publisher=chernosvitov.narod.ru |accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;. Есенинды үлтереү фараздары һуңлап килеп сыҡҡан һәм аҙ ышандырырлыҡ уйҙырма&lt;ref&gt;''Азадовский К. М.'' Есенин Сергей Александрович // Русские писатели 1800—1917, т. 2, 1992, с. 241&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==

=== Шиғриәте ===
Тәүге шиғри йыйынтыҡтарынан («Радуница», 1916; «Сельский часослов», 1918) башлап, нескә лирик, тәрән психологлаштырылған пейзаж оҫтаһы, крәҫтиән Русе йырсыһы, халыҡ теле һәм халыҡ күңеле белгес икәне ярылып ята.

1919—1923 йылдарҙа имажинистар төркөмөнә ҡараған. {{comment|Ысынбарлыҡты тойоу|мироощущение}} трагедияһы, күңел {{comment|тынғыһыҙлығы|смятение}}  «[[:s:ru:Кобыльи корабли (Есенин)|Кобыльи корабли]]» (1920), «Москва кабацкая» (1924) циклдарында, «Чёрный человек» (1925) поэмаһында сағыла. Баҡы комиссарына бағышланған «Баллада о двадцати шести» (1924) поэмаһында, «Русь Советская» (1925) йыйынтығында, поэме «[[:s:ru:Анна Снегина (Есенин)|Анна Снегина]]» (1925) поэмаһында Есенин, үҙен «элекке Русь», «алтын бүрәнә йорт» шағиры итеп тойһа ла, «коммуна күтәргән Рус»те аңлап төшөнөргә тырышҡан. «Пугачёв» драматик поэмаһы (1921).

Үҙәк партия органы «Правда» гәзитендә Николай Иванович Бухариндың Есенин «рус ауылының иң тиҫкәре һыҙаттарын сағылдыра», һәм «синфи яҡтан ят» есенинщинаға «яҡшы итеп залп» бирергә саҡырған&lt;ref&gt;[http://esenin.ru/o-esenine/stati/kazarin-v-p-ne-ver-glazam-svoim КАЗАРИН В. П. Не верь глазам своим]&lt;/ref&gt;, «Злые заметки» мәҡәләһе сыҡҡандан һуң, шағир исеменә яла яғыу кампанияһы йәйелдерелә. Бының һөҙөмтәһендә шағирҙың китаптары оҙаҡ ҡына баҫылмай. Әммә был шағирҙың танылыуына ҡамасауламай. бөтә ерҙә лә Есенин һүҙҙәренә йырҙар йырлана, уның ҡулдан күсереп яҙған йыйынтыҡтары тарала &lt;ref&gt;[http://www.dmitriykovalev.com/biography/1448214284.0KHRgtCw0YLRjNC4/980.0JTQvNC40YLRgNC40Lkg0JrQvtCy0LDQu9GR0LIg0KLQoNCj0JTQndCQ0K8g0KHQm9CQ0JLQkCAo0KHRgtCw0YLRjNGPINC-INC_0L7RjdC30LjQuCDQldGB0LXQvdC40L3QsC4p Д. М. Ковалёв Трудная слава (статья известного советского поэта о творчестве Есенина)]
&lt;/ref&gt;.

=== Әҫәрҙәренең тематикаһы ===
Есениндың 1911—1913 йылдарҙағы хаттарынан башлап яҙыусы шағирҙың ҡатмарлы тормошо, уның рухи өлгөрөүе аныҡ күренә. 60-тан артыҡ шиғыр һәм поэмаһы яҙылған 1910—1913 йылдарҙағы лирикаһы шиғри донъяһында сағылыш тапҡан. Бында уның бөтә тереклеккә, тормошҡа, Тыуған иленә мөхәббәте сағылған. Уратып алған ғәжәйеп тәбиғәт шағирҙы бындай көйгә ҡорған («Выткался на озере алый свет зари…», «Дымом половодье…», «Берёза», «Весенний вечер», «Ночь», «Восход солнца», «Поёт зима — аукает…», «Звёзды», «Темна ноченька, не спится…» һ. б.).

[[Файл:Есенин портрет.jpg|thumb|200px|right|Есениндың паспартуҙағы портреты һәм автографы, 1923 йыл]]
Тәүге шиғырҙарынан уҡ Есенин шиғриәтенә Тыуған ил һәм революция темалары инә. 1914 йылдың ғинуарынан Есенин шиғырҙары матбуғатта («Берёза», «Кузнец» һ.б.) күренә. «Декабрҙә ул эшен ташлай һәм шиғырҙарына бирелә, көндәр буйы яҙа», — тип хәтерләй Изряднова. Поэтик донъяһы ҡатмарлыраҡ, күп үлсәмлерәк була бара, тәүрат образдары һәм христиан мотивтары унда әһәмиәтле урын ала. Һуңғараҡ шағир: «Дини икеләнеүҙәр миңә иртә килде. Балалыҡ йылдарында минең киҫкен үҙгәрештәр: бер доғалар һыҙаты, йә көфөрлөккә тиң иҫ китмәле шуҡлыҡтар булды. Һуңғараҡ ижадымда ла шундай һыҙаттар булды» тип билдәләй.

1915 йылдың мартында Есенин [[Санкт-Петербург|Петроград]]ҡа килә, &quot;талантлы крәҫтиән шағир-самородок&quot;тың «күп һүҙ менән» айырылып торһа ла, «саф, таҙа, яңғырауыҡлы» шиғырҙарын юғары баһалаған, уға ярҙам иткән, яҙыусылар һәм нәшриәтселәр менән таныштырған Блок менән осраша. Николай Клюевҡа яҙған хатында Есенин: «Питерҙа минең шиғырҙарым уңышлы үтте. 60-тан 51-ен ҡабул иттеләр» тип хәбәр итә. Шул уҡ йылда Есенин «крәҫтиән» шағирҙарының «Краса» төркөмөнә инә.

Есенин билдәлелек ала, уны шиғри кисәләргә һәм әҙәби салондарға саҡыралар. [[Максим Горький]] писал Ромен Ролланға: «Ҡомһоҙ нисек итеп ғинуар айында ҡайын еләген ҡаршы ала, ҡала ла уны шундай һоҡланыу менән ҡаршы алды. Шиғырҙарын, быны ике йөҙлөләр һәм көнсөлдәр нисек итеп ҡупайта белә, саманан тыш, ысын күңелдән булмағанса, маҡтай башланылар» тип яҙған.

1916 йылдың башында Есениндың тәүге китабы — «Радуница» баҫыла. Атамаһында,күпселек шиғырҙарының йөкмәткеһендә (1910—1915) һәм уларҙы һайлап алыуҙа  Есениндың публика кәйефенә һәм матурлыҡ тойғоһона буйһоноуы һиҙелә.

Есениндың 1914—1917 йылдарҙағы ижады ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы («Микола», «Егорий», «Русь», «Марфа Посадница», «Ус», «Иисус-младенец», «Голубень» һ.б. шиғырҙары). Был әҫәрҙәрендә уның донъя һәм кеше тураһында шиғри концепцияһы сағылған. Есенин йыһанының нигеҙе булып барлыҡ атрибуттары менән ауыл йорто тора. «Ключи Марии» (1918) китабында шағир: «{{comment|Ябай ярлы|простолюдин}} өйө — аталары һәм ата-бабалары тойолмаҫ һәм алыҫ донъяны үҙҙәренең баҫалҡы усаҡтарына оҡшаған әйберҙәргә буйһондороп ентекле эшләгән донъя төшөнсәләре һәм донъяға мөнәсәбәттәре символы» тип яҙған. Ситәнле ихаталар менән уратылған һәм үҙ-ара юл менән «бәйләнгән» өйҙәр ауыл тәшкил итә. Ә баҫыу ҡапҡаһы менән сикләнгән ауыл — ҙур донъянан урман һәм һаҙлыҡтар менән киҫелгән Есенин Русе, «Мордва һәм Чудтә… юғалған». Һәм артабан:
{{цитата|&lt;poem&gt;
Не видать конца и края,
Только синь сосёт глаза…
&lt;/poem&gt;}}
Һуңғараҡ Есенин: «Минең барлыҡ Иисустарыма, Алиһәләремәһәм Миколаларыма әкиәти шиғриәт тип ҡарағыҙ» тип яҙған. Лирик герой «төтәп ятҡан ергә», «ал таңдарға», «күбә һәм кәбәндәргә», Тыуған иленә табына. «Минең лирикам, — тип яҙған Есенин, — бер ҙур һөйөү, Тыуған илгә һөйөү менән тере. Тыуған ил тойғоһо — минең ижадымда төп урын биләй».

Есениндың революцияға тиклемге шиғри донъяһында Русь төрлө төҫтә: «уйсан һәм нескә», баҫалҡы һәм ярһыу, хәйерсе һәм күңелле, «еңеү байрамдары» билдәләүсе. «Тучи с ожереба…» (1916) шиғырында шағир революцияны — Рәсәйҙең «ғазаптары һәм {{comment|күрәсәге|крест}}» аша «үҙгәрешен», граждандар һуғышын күҙаллай.

Есенин ерҙә лә, күктә лә фәҡәт яҡшыларҙы һәм яуыздарҙы, «таҙаларҙы» һәм «келеләрҙе» ҡапма-ҡаршы ҡуя. Яуыз яҙмыш Тыуған иленә ҡағылды, уның образына мисәт баҫты, тип уйлай шағир.

== Адрестары ==

=== Мәскәүҙә ===
[[Файл:Дом Сергея Есенина в Замоскворечье.jpeg|thumb|Замоскворечье тарихи районындағы өй, бында Есенин 1911 йылдан 1918 йылға саҡлы йәшәгән, хәҙер музей]]
* Большой Строченовский тыҡрығы, 24 — Замоскворечье, 1911—1918 йй.
* Чернышевский тыҡрығы, 4 — Есениндың мәскәү музейы филиалы. Был өйҙә 1913—1915 йй. йәшәй, Суриковсы әҙәби түңәрәгендә ҡатнаша. Яҡында ғына «Парус» журналы редакцияһы, бында шағир баҫылған.
* Петровский тыҡрығы (элекке Богословский), 5 — шағир иптәше Анатолий Борисович Мариенгоф менән өс бүлмәне ҡортомға алған, 1918-1921 йй.
* Большая Никитская урамы, 15 — бында Имажинистар кибете булған.
* Тверская урамы, 37 — «Стойло Пегаса» кафеһы адресы.
* Большая Садовая урамы, 10 — 1921 йылдың 3 октябрендә рәссам Георгий Якуловтың оҫтаханаһында Есенин Айседора Дункан менән таныша.
* Пречистенка, 20 — Айседора Дункандың йорт-студяһы, Есенин 1921-1922 йй. йәшәй.
* Брюсов тыҡрығы, 2/14 — был йортта Галина Бениславская йәшәгән. 1922-1924 йй. уның фатирында Есенин йәшәй.
* Гагаринский тыҡрығы, 20 — Старая Конюшенная слободаһындағы изге Власий ҡорамы. Есенин һәм Дункан экипажы был ҡорамды өс тапҡыр урай.
* Померанцев тыҡрығы, 3 — Есенин һуңғы ҡатыны Софьи Толстая йортонда 1925 й. йәшәй.
* Ваганьков зыяраты, 17-се участка — С. А. Есенин ҡәбере.

=== Петроградта — Ленинградта ===
* 1915 й. — С. М. Городецкий фатиры — Малая Посадская урамы, 14, 8-се фатир.
* 1915 й. декабре — 1916 й. марты — килем йортонда К. А. Расшепина йорто — Фонтанка йылғаһы яр буйы, 149, 9-сы фатир.
* 1917—1918 йй. — килем йорто — Литейный проспект, 33.
* 1917—1918 йй. — П. В. Орешин фатиры — 7-се Совет урамы, 40.
* 1922 й. башы — «Англетер» ҡунаҡханаһы — Малая Морская (Гоголь) урамы, 24.
* 1924 й. апреле — «Европейская» ҡунаҡханаһы — Михайловская (Ласаль) урамы, 1.
* Апрель — 1924 й. июле — А. М. Захаров фатиры — Гагаринская урамы, 1, 12-се фатир.
* 1925 й. 24—28 декабре — «Англетер» ҡунаҡханаһы — Малая Морская (Гоголь) урамы, 24.

== Есенин шиғырҙарына йырҙар ==
{{also|Список песен на стихи Сергея Есенина}}
[[Файл:Сергей Есенин (1922).jpg|thumb|200px|С. А. Есенин 1922 йылда]]
* «Письмо матери» романсы (1924), музыкаһын Василий Николаевич Липатов (1897—1965). Йырсылар Дмитрий Михайлович Гнатюк, Юрий Александрович Гуляев, Вадим Алексеевич Козин, Клавдия Ивановна Шульженко, Александр Николаевич Малинин, башҡалар. Липатов был йырҙы бер көндә яҙа.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shkolazhizni.ru/culture/articles/23344/|title=«Быть поэтом — значит петь раздолье…», или Как стихи С. Есенина стали песнями?|publisher=shkolazhizni.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt; Липатов шулай уҡ «Клён ты мой опавший, клён заледенелый» романсының көйөн яҙған.

Композитор, СССР халыҡ артисы Григорий Фёдорович Пономаренко ла (1921—1996) Есенин лирикаһын романсҡа әйләндергән. «Отговорила роща золотая», «Не бродить, не мять в кустах багряных», «Пускай ты выпита другим», «Не жалею, не зову, не плачу», «Выткался на озере», «Шаганэ ты моя, Шаганэ», «Заметался пожар голубой», «Собаке Качалова» романстары Иосиф Давыдович Кобзон, Владимир Константинович Трошин, Аркадий Северный, ансамбля «Радуница» ансамбле, «Орэра» вокаль-инструменталь ансамбле репертуарҙарына ингән.

Есенин ижадына Александр Николаевич Вертинский («В том краю, где жёлтая крапива», «До свиданья, друг мой, до свиданья»), Иван Семёнович Козловский («Ты поила коня», «Я по первому снегу»), Мөслим Магометович Мағомаев («Королева», «Прощай, Баку»), Евгений Григорьевич Мартынов («Берёзка»), Валерий Владимирович Ободзинский («До свиданья друг мой, до свиданья»), Владимир Семёнович Высоцкий (һәүәҫкәр таҫмала «Сиротка» әкиәтенән өҙөк һаҡланған) мөрәжәғәт иткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esenin.ru/fonoteka/esenin-v-muzyke/pesni-na-stikhi-s-esenina-i-o-nem/vysotckii-vladimir|title=ВЫСОЦКИЙ Владимир - С.А. Есенин  :::  Жизнь моя, иль ты приснилась мне...|author=Сергей|publisher=www.esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;).

Есенин һүҙҙәренә яҙылғанйырҙар Рәсәйҙең атҡаҙанған артисткаһы Клавдия Хабарованың репертуарына ингән. 
Алексей Карелин музыкаһына яҙылған «Цветы мне говорят — прощай», «Черёмуха душистая», «Вот оно — глупое счастье» һ.б. билдәлелек ала. 
Аркадий Дмитриевич Северный сығыштарына «Ты меня не любишь», «Белая свитка и алый кушак», «Вечер чёрные брови насопил», «До свиданья друг мой, до свиданья» һ.б. романстарҙы индергән. Александр Николаевич Вертинский музыкаһына Алексей Николаевич Покровский «Последнее письмо» һ. б. бик күп йырҙарҙы башҡарған. Композитор Сергей Илларионович Сарычев һәм «Альфа» төркөмө «Я московский озорной гуляка» йырын бөтә союз хитына әйләндергән, композитор Сергей Васильевич Беляев һәм башҡарыусы Александр Николаевич Малинин тандемы «Забава» йырын таныулы итә.

Есенин юлдарын ҡатын-ҡыҙҙар ҙа: Людмила Георгиевна Зыкина («Слышишь, мчатся сани»), Галина Алексеевна Ненашева («Берёза»), Нина Васильевна Пантелеева («Не жалею, не зову, не плачу»), Ирина Витальевна Понаровская («Капли»), Надежда Георгиевна Бабкина («Отговорила роща золотая») һ.б. башҡарған.

Сергей Есенин шиғырҙары кинематограф менән тығыҙ бәйләнгән. Романстары актёрҙарҙың ижад кисәләренә индерелгән: («Я зажёг свой костёр» Юрий Эдуардович Эрикона музыкаһына Николай Петрович Караченцов, «Королева» Ларисы Голубкинаның телевизион бенефисында Лариса Ивановна Голубкина башҡарыуында). Йырҙар фильм сюжетына үрелгән («Клён ты мой опавший» гитара оҙатыуында йыр уҡытыусылары Андрей Алексеевич Попов һәм йыр уҡытыусыһы «Учитель пения» фильмында). Билдәле йырҙарҙы үҙенсәлекле итеп уҡыу нәфис кинола («Под окошком месяц» Ян Абрамович Френкель музыкаһына «Корона Российской империи, или Снова неуловимые» фильмы өсөн, «Клён ты мой опавший» «Чайф» төркөмө башҡарыуында «По ту сторону волков» фильмы өсөн һ.б.).

Есенин шиғырҙарының тәржемәһе яңғырай. Итальян йырсыһы һәм композиторы Анджело Брандуарди үҙенең 1975 йылғы «La luna» альбомына «Исповедь хулигана» мотивына яҙылған йырын индерә. Польша эстрада йырсыһы һәм композитор Кшиштоф Кравчик 1977 йылда пластинка яҙҙыра, һәм унда Есенин шиғырҙары Владислав Броневский тәржемәһендә бирелә. 1979 йылда болгар башҡарыусыһы Николай Любенов Есенин шиғырҙарына пластинкаһын яҙҙыра.

Сергей Есенин шиғырҙары актуаль булыуын дауам итә: уның шиғырҙарына ижад ителгән йырҙарҙы Олег Евгеньевич Погудин, Павел Пикалов, Андрей Александрович Мисин, Станислав Владимирович Михайлов, Вика Цыганова, Александр Васильевич Новиков, Валерий Власов, Земфира, Елена Владимировна Ваенга, Никита Борисович Джигурда, Женя Максимова, Прохор Андреевич Шаляпин, «Реликт» триоһы, «Соловушко» триоһы, «Монгол Шуудан» төркөмө, «Кукрыниксы» һ.б. «Есенин» телесериалына саундтрек булараҡ Сергей Витальевич Безруковтың «Хулиган» исемле альбомы донъя күрҙе, һәм артист тәүге тапҡыр музыка авторы булараҡ сығыш яһаны. 2016 йылда «Рок-Синдром» төркөмө Сергей Есениндың 1922 йылда сыҡҡан «Пугачов» драматик поэмаһының тулы тексы буйынса «Пугачов — музыка бунтарей» рок-операһын сығарҙы.

Есенин шиғырҙары рэп жанрында яңғырай — «Письмо к женщине», «Московский озорной гуляка» (Миша Маваши) һәм «Письмо к женщине» рэпер ST башҡарыуында, пэган-метал — «Я обманывать себя не стану» («Невидь» төркөмө), «Братья» («Путь Солнца» төркөмө) инди-фолк — «Заметался пожар голубой», «Письмо к женщине» (The Retuses төркөмө), дэткор — «До свидания, друг мой, до свидания» («Bring Me the Horizon» төркөмө), «Есенин Сергей» рок-сюитаһын  «Мастерская Игоря Ковалёва» сығарҙы.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://esenin.ru/esenin-segodnia/esenin-v-teatre-muzyke-kino/rok-siuita-esenin-sergei|title=Рок-сюита «Есенин Сергей» — С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне…|author=Сергей|publisher=esenin.ru|lang=ru-ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt; Югославия рок-төркөмө «Bolero» 1988 йылда Есенин ижадына бағышланған «O Jesenjinu» альбомын сығара. 2005 йылда «Отпетые мошенники» төркөмө Есениндың «Московский озорной гуляка» шиғыры буйынса «Гуляка» йырын сығара.

== Хәтер ==
[[Файл:RR5110-0011R 100-летие со дня рождения С.А.Есенина.gif|thumb|справа|200px|С. А. Есениндың 100 йәшенә арналған Рәсәй Банкының иҫтәлекле тәңкәһе. 2 һум, көмөш, 1995 йыл]]
[[Файл:Yesenin Street in Mardakan.jpg|thumb|250px|Мардакянда Сергей Есенин урамы (Баҡы, Әзербайжан)]]
* Константиновола Дәүләт С. А. Есенин музей-заповеднигы (Рыбновский районы) (Рязань өлкәһе)
* Мәскәү дәүләт С. А. Есенин музейы 
* Спас-Клепикиҙа Есенин музейы (филиал ГМЗЕ)
* Санкт-Петербургтың Невский районындағы Есенин исемендәге парк.
* Воронеждағы Есенин С. А. халыҡ музейы (2011 й. 3 октябрендә асыла)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.esenin-vrn.ru/|title=Негосударственное учреждение культуры «Народный музкй Есенина С.А.»|publisher=www.esenin-vrn.ru|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;
* С. А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт университеты
* Сергей Есенин исемендәге «О Русь, взмахни крылами…» халыҡ-ара әҙәби премия, Рәсәй Яҙыусылар союзы һәм Мәҙәниәт һәм туризмды үҫтереү Милли Фонды нигеҙ һалған.
* «Сергей Есенин» Мәскәү — Рязань экспресы 
* Сергей Есенин йорт-музейы һәм Мардакян ҡасабаһындағы урам (Баҡы, [[Әзербайжан]])
* Ташкентта Сергей Есенин музейы (Толстой тыҡрығы, 20, Хәмид Алимжан метроһы)
* 2013 йылға Есенин исемен Рәсәй ҡалаларында һәм ауылдарында 611 майҙан, урам һәм тыҡрыҡ йөрөтә&lt;ref&gt;[http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 Федеральная информационная адресная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111114193508/http://fias.nalog.ru/Public/SearchPage.aspx?SearchState=2 |date=2011-11-14 }}&lt;/ref&gt;
* Мәскәүҙә Сергей Есенин исемендәге 641-се мәктәп

=== Документаль фильмдар ===
* Сергей Есенин (1965)
* Константиново (1981)
* Есенину посвящается. Альманах «Поэзия» (1986)
* Земля Сергея Есенина (1990)
* Сергей Есенин. Ночь в «Англетере» (2004)
* Дети Есенина (2005)
* Дорогие мои! Хорошие! (2005)
* Сергей Есенин (2005)
* Сергей Есенин. 1925—2010 (2011)

=== Кинола һынландырылыуы ===
{| class=&quot;standard sortable&quot;
!Год|| Ил || Исеме || Режиссёры || Сергей Есенин
|-
| {{год в кино|1968}} || {{GBR}}&lt;br&gt;{{FRA}} || «Айседора» || Карел Рейш || Звонимир Чрнко
|-
| {{год в кино|1969}} || {{USSR}} || «Анна Снегина» || Виктор Серков || Виталий Сергеевич Безруков
|-
| {{год в кино|1971}} || {{USSR}} || «Пой песню, поэт…» || Сергей Павлович Урусевский || Сергей Петрович Никоненко&lt;br&gt;Фарик Захарян (''Есенин-мальчик'')
|-
| {{год в кино|2004}} || {{RUS}} || «Золотая голова на плахе» || Семён Рябиков || Дмитрий Сергеевич Муляр
|-
| {{год в кино|2005}} || {{RUS}} || «Есенин» || Игорь Григорьевич Зайцев || Сергей Витальевич Безруков
|-
| {{год в кино|2013}} || {{RUS}} || «Маяковский. Два дня» || Владимир Николаевич Досталь || Евгений Титов
|-
|}

=== Һәйкәлдәре һәм мемориаль билдәләре ===
;Мәскәүҙә
* Тверской бульварындағы һәйкәле
* Есенинский бульварындағы һәйкәле
* Барельеф{{Надстрочное предупреждение
 |link = Википедия:Избегайте неопределённых выражений
 |text = где?
 |talk = 
 |anchor = 
 |comment = 
 |cat = 
|nocat = 
}}
* Петровский тыҡрығындағы Есенин барельефы, шағир бында 1918-1923 йй. йәшәгән.

;Санкт-Петербургта
* Есенин урамындағы һәйкәле
* Таврический баҡсаһында Есенин һәйкәле
* Есенин исемендәге паркта Есенин бюсы

;Рязанда
* Кремль яр буйындағы һәйкәле 
* Ҡала паркында бюсы
* Рязань губерна Бөтә Рәсәй контрреволюция һәм саботаж менән көрәш буйынса ғәҙәттән тыш комиссияһы бинаһындағы иҫтәлекле таҡта (Астраханская (элекке Ленин) урамы, 46): ''«Бында, рязань губерна Ғәҙәттән тыш комиссияһына, 1918 йылдың йәйендә бөйөк рус шағиры Сергей Александрович Есенин ЧК хеҙмәткәрҙәре ҡулға алған ауылдаштарын иреккә сығарыуҙы юллап килә»''&lt;ref name=&quot;Мемориал&quot;&gt;{{cite web|url=http://stopgulag.org/object/63954994?lc=ru|title=Памятная доска на здании Рязанской ГубЧК|publisher=Рязанское общество «Мемориал»|accessdate=2015-05-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150531022636/http://stopgulag.org/object/63954994?lc=ru |date=2015-05-31 }}&lt;/ref&gt;.

;башҡа ҡалаларҙа
* Белгородтың С. Есенин урамындағы һәйкәле
* 1920 йылда Дондағы Ростовтың Большая Садовая урамында урынлашҡан бинала Есенин сығыш яһаған биналағы иҫтәлекле яҙыу
* Константиновола Есенин усадьбаһы территорияһындағы һәйкәле (Рыбновский районы, Рязань өлкәһе) 
{{кол}}
* Воронежда һәйкәле
* Краснодарҙа һәйкәле
* Константиново ауылында һәйкәле (Рыбновский район)
* Ташкентта һәйкәле
* Черкесскиҙа һәйкәле
* Тула ҡалаһының П. П. Белоусов исемендәге Үҙәк ял паркындағы Есенин һәйкәле
 {{конец}}
* Частоозерье ауылындағы һәйкәле (Ҡорған өлкәһе), 2016 йылдың 3 октябрендә асыла, скульпторы Красношеина Ольга Юрьевна &lt;ref&gt;[https://kurgan.ru/news/society/4765-govoryashhij-s-serdczami-v-chastoozere-ustanovili-pamyatnik-sergeyu-eseninu/ Говорящий с сердцами. В Частоозерье установили памятник Сергею Есенину.]&lt;/ref&gt;
* Ивановолағы Шереметевский проспектында бюсы
* Спас-Клепикиҙа Просвещения урамында шағир уҡыған мәктәп бинаһы янындағы бюсы 
* Вологда эргәһендә Изге Кирик һәм Иулитт сиркәүендә Сергей Есениндың Зинаида Николаевна Райх менән ҡауышыуының Иҫтәлекле билдәһе
* Орёлдың Комсомольская урамындағы бюсы
* Плиск ҡалаһында Яҙыусылар аллеяһының «Двор Кириллицы» мәҙәни-тарихи комплексында шағир бюсы ҡуйылған (Болгария)&lt;ref&gt;[http://planetadaily.ucoz.ru/news/2018-03-07-7038 Бюсты трех великих писателей украсили «Двор Кирилицы» болгарского города. Планета-Дэйли, 07.03.2018]&lt;/ref&gt;
* Мардакянда, Баҡы янында Есенин барельефы
* Ульяновскиҙа XX—XXI быуаттар һынлы сәнғәте музейы скверында шағир бюсы (1961 йылда скульптор Анатолий Андреевич Бичуков ижад итә, 2019 йылда ҡуйыла)&lt;ref&gt;{{cite web
|url=https://tass.ru/kultura/6928432
|title=В Ульяновске установили бюст Сергея Есенина, 50 лет хранившийся в запасниках музея
|date=2019-09-25
|publisher=ТАСС
|accessdate=2019-09-27}}
&lt;/ref&gt;.
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
Файл:Надгробие Есенина С А на Ваганьковском кладбище 2015.jpg|{{small|Мәскәүҙә Ваганьков зыяратында С. А. Есениндың ҡәбер өҫтөнә ҡуйылған һәйкәл. 26.7.2015 й. фото.}}
Файл:Памятник С.Есенину в Рязани.JPG|{{small|Рязандың Кремль яр буйында С. А. Есенин һәйкәле. 21.2.2016 й. фото}}
Файл:Eseninb.JPG|{{small|Липецкиҙа Сергей Есенин һәйкәле}}
Файл:Памятник Есенину Воронеж.jpg|{{small|Воронежда С. А. Есенин һәйкәле}}
Файл:Мемориальная доска Сергея Есенина на Большой Садовой (угол Ворошиловского) Ростов-на-Дону.JPG|{{small|Дондағы Ростовта Большая Садовая урамында Есенин һәйкәле}}
Файл:Yesenin monument (Ivanovo).jpg|{{small|Ивановола Шереметевский проспектында Сергей Есенин һәйкәле}}
Файл:Константиново 2008.10.04 (360).JPG|{{small|Константиновола Сергей Есенин һәйкәле. 1970 йылда ҡуйылған. Скульпторы А. А. Бичуков.}}
Файл:Бюст Есенина в Краснодаре.jpeg|{{small|Краснодарҙа «Солнечный остров» паркында Сергей Есенин бюсы}}
&lt;/gallery&gt;
&lt;!-- |Бюст в городе [[Спас-Клепики]]
|Бюст на станции [[Дивово (станция)|Дивово]] --&gt;

=== Филателияла ===
* С. А. Есенин Албанияла 1995 йылда сыҡҡан почта маркаһында һынланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.philatelia.net/classik/stamps/?id=13090|title=Philatelia.Net: The literature / Stamps / Sergei Yesenin|publisher=www.philatelia.net|accessdate=2019-11-29}}&lt;/ref&gt;.

&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;СССР почта маркалары&quot;&gt;
Файл:Stamp of USSR 2261.jpg|&lt;small&gt;Күренекле рус шағиры, &lt;br&gt; 1958 йыл, 40 тин&lt;/small&gt;
Файл:1975 CPA 4505.jpg|&lt;small&gt;С. А. Есенинға арналған марка, 1975, 6 тин (ЦФА каталогы 4505, Скотт (маркалар каталогы) 4369)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Сигиллатияла ===
* 1965 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам С. Ф. Соколов). Хаҡы 5 тин.
* 1970 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам Анатолий Никифорович Яр-Кравченко). Хаҡы 5 тин.
* 1975 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам А. Яр-Кравченко). Хаҡы 5 тин.
* 1985 йылда СССР Элемтә министрлығы С. А. Есенин портреты менән конверт сығара (рәссам Н. Мишуров). Хаҡы 6 тин.

&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;170&quot; class=&quot;center&quot; caption=&quot;СССР конверты&quot;&gt;
Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1965.jpg|Почта конверты, 1965 йыл, рәссам С.Ф. Соколов
Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1970.jpg|Почта конверты, 1970 йыл, рәссам А. Яр-Кравченко
Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1975.jpg|Почта конверты, 1975 йыл, рәссам А. Яр-Кравченко
Файл:Есенин Сергей Александрович, почтовый конверт, 1985.jpg|Почта конверты, 1985 йыл, рәссам Н. Мишуров
&lt;/gallery&gt;

=== Нумизматикала ===
1995 йылда РФ Үҙәк банкы С. А. Есениндың 100 йәшенә арналған «Рәсәйҙең күренекле шәхестәре» серияһында иҫтәлекле монета (2 һум, көмөш, пруф) сығара.&lt;ref&gt;[http://www.cbr.ru/bank-notes_coins/base_of_memorable_coins/coins1.asp?cat_num=5110-0011 100 лет со дня рождения С. А. Есенина | Памятные монеты России | Банк России]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Библиография ==

=== Тере сағында баҫылған әҫәрҙәре ===
[[Файл:Esen radun.jpg|thumb|{{center|Первый сборник стихов&lt;br&gt;С. Есенина, 1916 г.}}]]
; [[1916 год в литературе|1916]]
* ''Есенин С. А.'' Радуница. — Петроград: Издание М. В. Аверьянова, 1916. — 62 с.

; Әҙәбиәттә 1918 йыл
* ''Есенин С. А.'' Иисус-младенец. — П.: Сегодня, 1918. — 6 с.
* ''Есенин С. А.'' Голубень. — М.: Революционный социализм, 1918.
* ''Есенин С. А.'' Сельский часослов. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1918. — 28 с.
* ''Есенин С. А.'' Преображение. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1918. — 68 с.

; Әҙәбиәттә 1920 йыл
* ''Есенин С. А.'' Голубень. — 2-е изд. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1920
* ''Есенин С. А.'' Ключи Марии. — М.: Московская трудовая артель художников слова, 1920. — 42 с.
* ''Есенин С. А.'' Руссеянь. — М.: Альциона, 1920.
* ''Есенин С. А.'' Трерядница. — М.: Злак, 1920.
* ''Есенин С. А.'' Триптих. Поэмы. — Берлин: Скифы, 1920. — 30 с.
* ''Есенин С. А.'' Россия и Инония. — Берлин: Скифы, 1920. — ??? с.

; Әҙәбиәттә 1921 йыл
* ''Есенин С. А.'' Иисус-младенец. — Чита, 1921
* ''Есенин С. А.'' Исповедь хулигана. — М.,1921. — 14 с.
* ''Есенин С. А.'' Ржаные кони. — М.: Альциона, 1921.
* ''Есенин С. А.'' Преображение. — 2-е изд. — М.: Имажинисты, 1921
* ''Есенин С. А''. Трерядница. — 2-е изд. — М.: Имажинисты, 1921
* ''Есенин С. А.'' Радуница. — 3-е изд. — М.: Имажинисты, 1921
* ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — М.: Имажинисты, 1922. — 54 с. (год издания указан ошибочно)

; Әҙәбиәттә 1922 йыл
* ''Есенин С. А.'' Автобиография // Современное обозрение : Журнал нового типа (Литература — искусство — жизнь). — Петроград: Изд-во «Ars». — 1922, ноябрь. — № 2. — С. ??? (Первая прижизненная публикация автобиографии Сергея Есенина в России).
* ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — 2-е изд. — Петроград: Эльзевир, 1922. — 64 с.
* ''Есенин С. А.'' Пугачёв. — 3-е изд. — Берлин: Русское универсальное издательство, 1922
* ''Есенин С. А.'' Избранное. — М.: Госиздат, 1922. — 116 с.
* ''Есенин С. А.'' Собрание стихов и поэм. — Т. 1. — Берлин: Изд-во З. И. Гржебина, 1922. — 178 с. (Второй том не выходил.)
* {{книга|автор=Essenine, S.|заглавие=Confession d'un voyou|оригинал=[Есенин, С. Исповедь хулигана / вступ. Ф. Элленса; пер. М. Милославской и Ф. Элленса]|ответственный=Preface de F. Hellens, traduit du russe par М. Miloslawsky et F. Hellens|место=Paris|издательство=J. Povolozky|год=1922 [на суперобложке — 1923]|allpages=82}} [На фр. яз.]

; Әҙәбиәттә 1923 йыл
* ''Есенин С. А.'' Стихи скандалиста. — Берлин: Изд-во И. Т. Благова, 1923. — 232 с.

; Әҙәбиәттә 1924 йыл
* ''Есенин С. А.'' Москва кабацкая. — Л., 1924. — 44 с. (издательство не обозначено)
* ''Есенин С. А.'' Стихи (1920-24). — М.: Круг, 1924. — 86 с.
* ''Есенин С. А.'' Русь советская. — Баку: Бакинский рабочий, 1924. — 80 с.

; Әҙәбиәттә 1925 йыл
* ''Есенин С. А.'' Страна советская. — Тифлис: Советский Кавказ, 1925. — 62 с.
* ''Есенин С. А.'' Песнь о великом походе. — М.: Госиздат, 1925. — 32 с.
* ''Есенин С. А.'' О России и революции. — М.: Современная Россия, 1925. — 96 с.
* ''Есенин С. А.'' Берёзовый ситец. — М.: Госиздат, 1925. — 100 с.
* ''Есенин С. А.'' Избранные стихи. — М.: Огонёк, 1925. — 44 с. (Библиотека «Огонька» № 40)
* ''Есенин С. А.'' Персидские мотивы. — М.: Современная Россия, 1925. — 48 с.

; Другие издания
* ''Есенин С. А.'' Стихи и проза / Сост И. В. Евдокимов, 1927
* ''Есенин С. А.'' Стихотворения. — Л.: Сов. писатель, 1953. — 392 с. (Библиотека поэта. Малая серия. Изд. третье)
* ''Есенин С. А.'' Стихотворения и поэмы. — Л.: Сов. писатель, 1956. — 438 с. (Библиотека поэта. Большая серия. Второе изд.)
* ''Есенин С. А.'' Стихотворения и поэмы / Сост. и подгот. текста И. С. Эвентова и И. В. Алексахиной, примеч. И. В. Алексахиной. — Л.: Сов. писатель, 1986. — 464 с. (Библиотека поэта. Большая серия. Изд. третье)

; Әҫәрҙәре йыйынтығы
* ''Есенин С. А.'' Собрание стихотворений в 3 т. — М.: Госиздат, 1926;
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 5 т. — М.: Гослитиздат, 1961—1962, 500 000 экз.
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 5 т. — 2-е изд. — М.: Худож. лит., 1966—1968, 500 000 экз.
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1970, 1 940 000 экз. (серия &quot;Библиотека «Огонёк»);
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1977, 375 000 экз. (серия &quot;Библиотека «Огонёк»);
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 6 т. — М.: Худож. литература, 1977—1980, 500 000 экз.
* ''Есенин С. А.'' Собрание сочинений в 3 т. — М.: «Правда», 1983, 700 000 экз. (серия &quot;Библиотека «Огонёк»);
* ''Есенин С. А.'' Полное собрание сочинений. В 7 томах / Главный редактор Ю. Л. Прокушев. — М.: Наука, Голос, 1995—2000. (Российская академия наук. Институт мировой литературы им. А. М. Горького):
{{кол}}
:* Т. 1. Стихотворения;
:* Т. 2. Стихотворения («маленькие поэмы»);
:* Т. 3. Поэмы;
:* Т. 4. Стихотворения, не вошедшие в «Собрание стихотворений»;
* Т. 5. Проза;
* Т. 6. Письма;
* Т. 7. Автобиографии, дарственные надписи, фольклорные записи, литературные манифесты и др., хронологическая канва жизни и творчества, справочные материалы) ISBN 5-02-011245-3 {{конец}}

=== Халыҡ-ара проекттар ===
* ''Есенин С. А.'' Анна Снегина. Поэма / Издание на 12 языках (рус., англ., болг., венг., итал., нем., рум., сербск., словенск., словацк., хорв., чешск.). — М.: Центр книги ВГБИЛ им. М. И. Рудомино, 2010. ISBN 978-5-7380-0336-3

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|3}}
{{комментарии}}

=== Комментарийҙар ===

== Әҙәбиәт ==
* ''Базанов В. Г.'' Сергей Есенин и крестьянская Россия. — Ленинград: Советский писатель, Ленинградское отделение, 1982
* ''Белоусов В. Г.'' Сергей Есенин. Литературная хроника. Часть 1. (1895—1920). — М.: Сов. Россия, 1969. — 303 с.
* ''Белоусов В. Г.'' Сергей Есенин. Литературная хроника. Часть 2. (1921—1925). — М.: Сов. Россия, 1970. — 446 с.
* ''Бухарин Н.'' Злые заметки. — М.: ГИЗ, 1927. — 20 с.
* ''А. Ветлугин''. Воспоминания о Есенине. Русское зарубежье о Сергее Есенине. — М.: ТЕРРА—Книжный клуб, 2007. — 544 с. ISBN 978-5-275-01352-8
* ''Виноградская Н.'' Как жил Есенин. — Л.: Огонёк, 1926. — 36 с.
* Воспоминания о Сергее Есенине. — М.: Московский рабочий, 1965. — 520 с., 100 000 экз.
* ''[[Городецкий, Сергей Митрофанович|Городецкий С. М.]]'' Сергей Есенин. Журнал «[[Искусство трудящимся]]» — [[1926]] — № 1 — С. 3.
* Есенин и современность. Сборник. — М.: Современник, 1975. — 406 с.
* ''Есенина А. А.'' Родное и близкое. — М.: Советская Россия, 1968. — 88 с., 100 000 экз.; 2-е изд. дополн. М.: Советская Россия, 1979 — 96 с., 100 000 экз.
* ''[[Куняев, Станислав Юрьевич|Куняев Ст. Ю.]], Куняев С. C.'' Сергей Есенин. — М.: Мол. гвардия, 2005. — 593(13) c.: ил. ([[ЖЗЛ]]; вып. 922) 5000 экз. ISBN 5-235-02758-2
* ''[[Лекманов, Олег Андершанович|Лекманов О.]], [[Свердлов, Михаил Игоревич|Свердлов М.]]'' Сергей Есенин: Биография. — М.: Астрель, Corpus, 2011. — 608 с. 5000 экз. ISBN 978-5-271-34953-9
* ''[[Мариенгоф, Анатолий Борисович|Мариенгоф А.]]'' Роман без вранья. — Л.: 1928.
* ''Марченко А. М.'' Есенин: Путь и беспутье. — М.: Астрель, 2012. — 606 с. 5000 экз. ISBN 978-5-271-39257-3
* Сергей Александрович Есенин / Сост. С. С. Куняев. М.: Русскій Міръ, Жизнь и мысль, 2013. — 736 с., ил. — (Русскій Міръ в лицах). — 5000 экз., ISBN 978-5-8455-0136-3
* {{публикация|книга |автор=Скороходов М. В. |заглавие=Сергей Есенин: истоки творчества (вопросы научной биографии) |ответственный=Отв. ред. Т. К. Савченко |место=М. |издательство=ИМЛИ РАН |год=2014 |isbn=978-5-9208-0449-5 |страниц=384}}
* ''Юсов Н. Г.'' Известный и неизвестный Есенин. — М.: Новый индекс, 2012. — 640 с., ил., 3000 экз., ISBN 978-5-94268-033-6
* ''[[Прилепин, Захар|Прилепин Захар]]''. Есенин: Обещая встречу впереди. — М.: Мол. гвардия, 2020. — 1029(11) c.: ил. ([[ЖЗЛ]]; вып. 1800) ISBN 978-5-235-04341-1

;Есениндың вафаты тураһында
* [[s:Акт о самоубийстве Есенина|Акт о самоубийстве Есенина]], 1925 г.
* [[s:Акт патологоанатомического вскрытия тела Есенина|Акт патологоанатомического вскрытия тела Есенина]], 1925 г.
* [[s:Заключение об обоснованности прекращения 23.01.26 г. дознания по факту самоубийства С. А. Есенина|Заключение об обоснованности прекращения 23.01.26 г. дознания по факту самоубийства С. А. Есенина]], 1993 г.
* Ойцевич Г., Влодарчик Р. [http://www.esenin.ru/o-esenine/gibel-poeta/oitcevich-g-vlodarchik-r-kriminalisticheskie-eksperimenty-i-delo-o-smerti-poeta-sergeia-esenina Криминалистические эксперименты и дело о смерти поэта Сергея Есенина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726193855/http://esenin.ru/o-esenine/gibel-poeta/oitcevich-g-vlodarchik-r-kriminalisticheskie-eksperimenty-i-delo-o-smerti-poeta-sergeia-esenina |date=2020-07-26 }} (сжатый фрагмент одной из глав книги: G. Ojcewicz, R. Włodarczyk, D. Zajdel. Zabójstwo Sergiusza Jesienina. Studium kryminalistyczno-historycznoliterackie. — Szczytno, 2009)
* [[s:Справка о смерти Есенина Ленинградского ЗАГСа|Справка Ленинградского ЗАГСа о смерти Есенина]], 1926 г.
* Эдуард Хлысталов. [https://web.archive.org/web/20130621015959/http://readr.ru/eduard-hlistalov-kak-ubili-sergeya-esenina.html Как убили Сергея Есенина], 1991 г.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация |Тема=Сергей Есенин}}
* [http://www.Esenin.ru О жизни и творчестве С. А. Есенина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080220031339/http://www.esenin.ru/ |date=2008-02-20 }}
* ''Быков Д. Л.'' [http://www.newlookmedia.ru/?p=2873  «Ошибка Сталина» (к 110-летию поэта).] [[Новый взгляд]] № 10, 2006
* [http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&amp;pa=showbook&amp;pid=202 Есенин «6 стихотворений в чтении автора»] [[Библиотека Imwerden]].
* {{lib.ru|http://az.lib.ru/e/esenin_s_a/| Классика: Есенин Сергей Александрович: Собрание сочинений}}.
* ''Кручёных А. Е.'' [http://www.bibliophika.ru/index.php?id=3525  Гибель Есенина. Как Есенин пришёл к самоубийству.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814191320/http://bibliophika.ru/index.php?id=3525 |date=2020-08-14 }} 4-е доп. изд. — Продукция № 134 в. — М.: Изд. автора, 1926.
* [http://www.aif.ru/culture/person/pod_ikonami_umirat_pravda_i_mify_o_sergee_esenine «Под иконами умирать…» Правда и мифы о Сергее Есенине]

{{Сергей Александрович Есенин}}
{{Внешние ссылки нежелательны}}
{{ВС}}

[[Категория:Сергей Есенин| ]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Рус шағирҙары]]
[[Категория:Көмөш быуат]]
[[Категория:Имажинизм]]
[[Категория:Яңы крәҫтиән шағирҙары]]
[[Категория:Рус авангарды шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы шағирҙары]]
[[Категория:Рәсәйҙең XX быуат шағирҙары]]
[[Категория:СССР шағирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шағирҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:28 декабрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1895 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Аҡса билдәләрендә шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>mv2kmcfcib86hrl3s2mneh7r9lbycs3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Высоцкая Ольга Сергеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158593</id>
    <revision>
      <id>1299635</id>
      <parentid>1066428</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8253" sha1="ivw5xm7qq2dfhgrb7b83adnuplbtr05" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Высоцкая Ольга Сергеевна ''' ([[11 июнь]] [[1906 йыл]] — [[26 сентября]] [[2000 йыл]]) — Бөтә Союз радиоһы дикторы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).

== Биографияһы ==
О́льга Серге́евна Высо́цкая 1906 йылдың 11 июнендә [[Мәскәү]]ҙә тимер юл электригы ғаиләһендә тыуған.

Һигеҙ йәшендә «Зарница» балалар клубына килә, шиғырҙар уҡый, бейей. Театр менән мауыға, «Синяя птица» театр студияһында шөғөлләнә. Мәктәпте тамамлағандан һуң фабрикала [[ебәк]] сортлаусы булып эшләй. Спорт менән күп шөғөлләнә, балаларҙы физкультуранан уҡыта.

Физкультура менән мауығыу уны радиоға килтерә. [[1929 йыл]]дан Бөтә Союз радиоһында «Иртәнге гимнастика» дәрестәрен әҙерләүҙә ҡатнаша. Диктор сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһауға осраҡ ярҙам итә: яңылыҡтар сығарылышы башланыуға студия ла бер генә диктор ҙа булмай сыға. Һирәк осрай торған тауыш тембры менән бергә матур дикция, күңелгә ятышлы интонация радио дикторҙарының һәм тыңлаусыларҙың иғтибарын йәлеп итә.

[[1932 йыл]]дан радиола яңылыҡтар һәм башҡа текстар уҡый һәм тиҙҙән баш диктор булып китә. Ябайлығы, ышандырыусанлығы, асыҡлығы, уның эфирҙа уҡыуының ышаныс белдергән тоны, телмәр мәҙәниәте, рус теленең нескәлектәрен яҡшы белеүе менән бергә — былар барыһы ла уны Бөтә Союз радиоһында баш диктор итә.

Ольга Высоцкаяның хеҙмәт теҙмәһендә иң яуаплы тапшырыуҙар, [[Ҡыҙыл майҙан]]дан, Кремлдең съездар һарайынан тура трансляциялар, Колонналар залынан, [[Ҙур театр]]ҙан, [[Мәскәү Художество театры]]нан һәм башҡа театрҙарҙан концерт һәм спектаклдәр трансляцияһын алып бара.

Таланты бигерәк тә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында асыла. Ул саҡта фронттан радио-яңылыҡтар, «Совинформбюро» мәғлүмәттәре совет кешеһе аңында Ольга Высоцкая һәм [[:ru:Левитан, Юрий Борисович|Юрий Левитандың]] тауышы менән ассоциациялаша ине. Ю. Левитан менән бергә [[1945 йыл]]дың [[9 май]]ына ҡарай төндә [[Фашизм|фашистик]] [[Германия]]ның капитуляцияһы тураһындағы хәбәр тапшыра, ә шул уҡ йылдың [[24 июнь|24 июнендә]] Еңеү Парадынан трансляция алып бара. 1986—1989 йылдарҙа совет телевидениеһы һәм радиоһында йыл һайын традицион теле — һәм радиотапшырыуҙарҙа, Еңеү Көнөнөң тантаналы-ҡайғылы йолаларының береһен — «Минута молчания» («Светлой Памяти павших в борьбе против фашизма…») тексын уҡый.

[[1970 йыл]]ға тиклем Мәскәү теүәл ваҡытының «тауышы» була.

[[Радио]]ла Э. М. Тобиаш менән бергә эшләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.alldocs.ru/download/index.php?id=5476|title=Чистый голос|accessdate=2012-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304221029/http://www.alldocs.ru/download/index.php?id=5476|archivedate=2016-03-04}}&lt;/ref&gt;.

Яңы барлыҡҡа килеүсе совет телевидениеһында тәүге телевизион тапшырыуҙар әҙерләй.

[[1990]] — [[2000 йыл]]дарҙа Мәскәү метрополитенының Филевский линияһында төп ҡатын-ҡыҙ диктор була. 1990 — [[1994 йыл]]дарҙа тауышландырыу уңышһыҙ һәм тупаҫыраҡ була, әммә 1994 йылда тауыш яңынан тауышландырыла, тауыш тынысыраҡ һәм йомшағыраҡ яңғырап китә. Микрофон алдында 60 йыл эшләй, Ватан радиоһының тере легендаһына әүерелә.

Йәш радио һәм телевидение дикторҙарының педагогы һәм остазы була.

[[2000 йыл]]дың [[26 сентябрь|26 сентябрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Пятницкий зыяратында ерләнгән (3-сө урын)&lt;ref&gt;[http://narnecropol.narod.ru/visockaja.htm ВЫСОЦКАЯ ОЛЬГА СЕРГЕЕВНА (1906—2000)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100929211722/http://moscow-tombs.narod.ru/2000/vysotskaya_os.htm ВЫСОЦКАЯ Ольга Сергеевна (1906—2000)]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* СССР-ҙың халыҡ артисы (1980)
* III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1996) — ''дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары,
дикторлыҡ сәнғәте үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 7 июня 1996 г. № 844&lt;/ref&gt;
* [[Ленин ордены]] (1985)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* Миҙалдар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Служба точного времени

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=6540 Музей радио и телевидения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511001208/http://www.tvmuseum.ru/catalog.asp?ob_no=6540 |date=2018-05-11 }}
* [http://www.ng.ru/events/2000-09-28/2_vysotskaya.html Умерла Ольга Высоцкая — выдающийся диктор советского радио]

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XX быуат педагогтары]]
[[Категория:Рәсәй педагогтары]]
[[Категория:СССР педагогтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса педагогтар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2000 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:26 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1906 йылда тыуғандар]]
[[Категория:11 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ivw5xm7qq2dfhgrb7b83adnuplbtr05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гарринча</title>
    <ns>0</ns>
    <id>161043</id>
    <revision>
      <id>1299640</id>
      <parentid>1182696</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36026" sha1="h94v6rvmdjn9s5j6d84lazyf0vxn3os" xml:space="preserve">{{Футболсы
| исеме = Гарринча
| тулы исеме = Мануэл Франсиску душ Сантуш&lt;ref name=&quot;transcription&quot;&gt;{{БРЭ|id=2345282|статья=Гарринча}}&lt;/ref&gt;
| рәсем = MFdSantos-Garrincha.jpg
| описание изображения = 
| ҡушаматтары = ''Радость народа'', ''Кривоногий ангел'', ''Чарли Чаплин футбола'', ''Гауличо'', ''Великий хромой''
| тыуған көнө = 28.10.1933
| тыуған урыны = [[Пау-Гранди]], {{ТУ|штат Рио-де-Жанейро|Рио-де-Жанейро штатында|Рио-де-Жанейро (штат)}}, [[Бразилия]]
| вафат булған көнө = 20.1.1983
| вафат булған урыны = {{МестоСмерти|Рио-де-Жанейро|Рио-де-Жанейрола}}, [[Бразилия]]
| гражданлығы = {{Флаг Бразилии|20px}} [[Бразилия]]
| буйы = 169
| позиция = һөжүмсе
| йәштәр клубтары = {{футбол карьераһы
  |1947—1952|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Пау-Гранде]]}}
| клубтары = {{футбол карьераһы
  |1953—1965|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Ботафого]]|236 (85)
  |1966|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Коринтианс]]|4 (0)
  |1967|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Португеза (футбол клубы, Рио-де-Жанейро)|Португеза да Илья]]|1 (0)
  |1968|{{Флаг Колумбии|20px}} [[Атлетико Хуниор]]|1 (0)
  |1968—1969|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Фламенго]]|8 (0)
  |1971—1972|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Олария (футбольный клуб)|Олария]]|8 (0)
  |'''1953—1972'''|'''Йәмғеһе'''|'''257 (85)'''}}
| йыйылма командаһы = {{футбол карьераһы
  |1955—1966|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]|60 (17)&lt;ref&gt;По [http://www.rsssf.com/miscellaneous/garrincha-intl.html версии сайта rsssf.com] Гарринча сыграл за сборную Бразилии 50 матчей и забил 12 голов&lt;/ref&gt;}}
| миҙалдары = {{турнир|[[Футбол буйынса Донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Донъя чемпионаты 1958|Швеция 1958]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Донъя чемпионаты 1962|Чили 1962]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Америка кубогы|Көньяҡ Америка чемпионаты]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|Перу 1957]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (1)|Аргентина 1959]]}}
}}
'''Мануэль (Манэ) Франсиску дус Сантус''' (порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Manuel «Mané» Francisco dos Santos&lt;/span&gt; ; 8 октябрь, 1933 йыл, Пау-Гранди — 20 ғинуар, 1983 йыл, [[Рио-де-Жанейро]]л), '''Гарринча''' ('''Гарринша'''; порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Garrincha&lt;/span&gt;) булараҡ билдәле — [[Бразилия]] [[футбол]]сыһы, уң һөжүмсе, футбол тарихында иң яҡшы уң һөжүмсетип һанала&lt;ref name=&quot;Galeano&quot;&gt;{{Китап|автор=Eduardo H. Galeano.|заглавие=Soccer in sun and shadow|ссылка=https://books.google.ru/books?id=LGpArsi70DgC&amp;pg=PA13&amp;pg=PA104|издательство=Verso|год=2003|pages=104, 118|allpages=244|isbn=9781859844236}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Горанский, И. В. Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 147. Цитируется газета «Эль Диа»&lt;/ref&gt;. МФФИИС һорау алыуҙары буйынса ул донъяның иң яҡшы футболсылары араһында 8-се һәм XX быуатта [[Көньяҡ Америка]]ның иң яҡшы футболсылары араһында 4-се урынды биләй. Шулай уҡ Гарринча «The Times» гәзите версияһы буйынса донъя чемпионаттары тарихындағы иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урынды биләй Америка кубоктарының һәм чемпионаттарының тарихында иң яҡшы уйынсыларҙың символик йыйылма командаһына инә. Бразилияла Гарринча милли футбол тарихында [[Пеле]]нан һуң икенсе уйынса булып һанала.

Гарринчи карьераһының үҫеш осоро «Ботафого» клубы өсөн сығыш яһаған йылдарға тура килә. 1953—1965 йылдарҙа ул клуб өсөн 579 уйын уйнай, 249 тип индерә. Гарринча «Ботафого» өсөн индергән голдарҙың дөйөм һаны буйынса 3-сө урында тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/botaart.htm|title=Os maiores artilheiros do Botafogo de futebol e regatas|publisher=rsssfbrasil.com|accessdate=2010-02-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nHut8t?url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/botaart.htm|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. Етди йәрәхәт алғандан һуң, &quot;Ботафого&quot;нан китә. Артабан футболсы күп командалар алмаштыра, бер ҡайҙа ла оҙаҡ тотҡарланмай. 1955 −1966 йылдарҙа Бразилия йыйылма командаһында уйнай, уның составында ике тапҡыр (1958, 1962) Донъя чемпионаты еңеүсеһе була, икенсеһендә 4 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы бомбардиры тип таныла.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Гарринча 1933 йылдың 28 октябрендә Пау-Гранди ҡалаһында, күп балалы ғаиләлә бишенсе бала булып тыуа. Атаһының хаталаныуы арҡаһында тыуыу таныҡлығында тыуған көнө 18 октябрь тип яҙылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=admin.gazetaesportiva.net/idolos/futebol/garrincha/abertura.htm|title=Por Laudicéia Machea|date=3 января 2006|work=Gazeta Esportiva|accessdate=2014-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060103044158/admin.gazetaesportiva.net/idolos/futebol/garrincha/abertura.htm|archivedate=2010-02-28}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, уға икенсе исем бирмәйҙәр һәм 15 йәшендә Гарринча үҙенә Франсиско исемен ала&lt;ref name=&quot;Горанский23&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 23.&lt;/ref&gt;. Гарринча тыуғанда уҡ физик кәмселектәр менән тыуа: ҡылый була, умыртҡа һөйәге косоглазие ул интегә, умыртҡа һөйәгендә тайпылыш була, уң аяғы һулынан 6 сантиметрға ҡыҫҡараҡ була&lt;ref name=&quot;botafogo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk&quot;&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7197754.stm|title=Remembering the genius of Garrincha|last=Stevenson|first=Jonathan|date=20 января 2008|publisher=[[BBC]]|accessdate=2010-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nIjwEc?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7197754.stm|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bellos&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/27/sport.features|title=On a glorious bender|last=Bellos|first=Alex|date=27 апреля 2002|publisher=[[The Guardian]]|accessdate=2010-01-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nK4wR5?url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/27/sport.features|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. Хирургик ҡыҫылыш ярҙам итмәй: операция яһаған табиптар, бала атлап йөрөй алһа ла, уның өсөн бәхет булыр ине, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;fifa.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63868/bio.html|title=The wounded 'Little Bird' who soared for Brazil|accessdate=2010-01-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nGjIc9?url=http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63868/bio.html|archivedate=2011-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120505232627/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=63868/bio.html |date=2012-05-05 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа сығанаҡтар буйынса, Гарринчаның проблемалары — [[полиомиелит]] һөҙөмтәһе&lt;ref name=&quot;dicembre/29&quot;&gt;{{Cite web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2000/dicembre/29/scena_favola_Garrincha_co_0_00122910352.shtml|title=Va in scena la «favola» di Garrincha|date=29 декабря 2000|accessdate=2010-02-06|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nLZvfC?url=http://archiviostorico.corriere.it/2000/dicembre/29/scena_favola_Garrincha_co_0_00122910352.shtml|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;repubblica/1998/06/04&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1998/06/04/garrincha-genio-immortale.html|title=Garrincha, genio immortale|date=4 июня 1998|accessdate=2010-01-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nNfalR?url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1998/06/04/garrincha-genio-immortale.html|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;.

Гарринча ҡатнаш никахта тыуа: әсәһе яғынан Ресифи афро-бризилиялыһы&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt;, атаһы буйынса — фулниос [[индеецтар]]ы вариҫы; уның олатаһы XIX быуат башында Алагоас штатынан Баррига һырты битләүҙәренән Палмейрас-дос-Индиосҡа мәжбүри килтерелә&lt;ref name=&quot;footballplayers&quot;&gt;{{cite web|url=http://footballplayers.ru/players/story_563.html|title=Кривоногий индеец из другого мира|last=Гольдес|first=Игорь|date=22 декабря 2002|publisher=footballplayers.ru|accessdate=2010-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111349/http://footballplayers.ru/players/story_563.html |date=2013-07-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rechanting87&quot;&gt;{{книга|автор=Annalisa Oboe, Anna Scacchi.|заглавие=Recharting the Black Atlantic: modern cultures, local communities, global connections|ссылка=https://books.google.ru/books?id=aTj3ZSZYkkwC&amp;pg=PA13&amp;pg=PA87|издательство=Routledge|год=2008|pages=87|allpages=423|isbn=9780415961110}}&lt;/ref&gt;. Шунда уҡ шәкәр ҡамышы плантацияларына һәм унда эшләүсе индеецтарға хужа булған ҡол биләүсенең исемен фамилия итеп алып — Франсиско дос Сантос, булып китә. Атаһы яғынан шулай уҡ африкан тамырҙары бар: олатаһы Маноэла, Шиза, ҡол-мулатка Антонияға өйләнә. Уларҙың 6 балаһы була — Мануэль, Амаро, Мария, Жозе, Изабел һәм Жоао.

Ата-әсәһенән һәм Гарринчиҙан тыш тағы 4 бала булған ғаилә (ҡустыһы һәм һеңлеһе аслыҡтан һәм ауырыуҙан вафат була), бик ярлы йәшәй, шуның арҡаһында йәш Манэ бәләкәйҙән ата-әсәһенә ярҙам итә, урманда емеш-еләк йыйып баҙарҙа һата; Гарринча, нигеҙҙә, ҡырағай еҫле [[банан]]дар&lt;ref name=&quot;Горанский24&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 24.&lt;/ref&gt; менән сауҙа итә. Атаһы, Амаро, Пау-Грандиҙа завод һаҡсыһы булып эшләй, алкоголизмдан яфалана&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt;, һуңынан бауыр циррозынан вафат була. Манэға атаһының бәйлелеге тапшырыла: 4 йәшендә ул алкоголь ауыҙ итеп ҡарай, 10 йәшендә спиртлы эсемлектәр, кашаса, [[һыра]] һәм «качимбу» — кашаса, бал һәм лимон ҡушылған эсемлек ҡуллана башлай һәм бик күп тарта. Манэ «Гарринча» ҡушаматын йәғни яратыуымды уның ғаиләһендәге ҡош тотҡандар кесерткән сәпсеге ғаиләһенә ҡараған «гарринча» тип аталған ҡоштарҙы тоторға яратғаны өсөн ала. Шулай уҡ ул уларҙың тауышын бик оҡшатып ҡабатлай. 4 йәшендә апаһы Тереза: «Шунсама ҡош тотаһың, тиҙҙән үҙең гарринчаға әйләнәсәкһең», — тиеүенән һуң уға ошо ҡушамат йәбешә&lt;ref name=&quot;Горанский27&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 27.&lt;/ref&gt;.

Гарринча бәләкәй сағынан футбол менән мауыға башлай, ваҡытының күп өлөшөн уйынға бүлә&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;&gt;{{Китап|автор=Ruy Castro.|заглавие=Estrela solitária: um brasileiro chamado Garrincha|издательство=Companhia das letras|год=1995|pages=6, 23-25, 27, 28, 30-32, 36-38, 40, 64, 87, 136, 142, 158-160, 324-325, 236-338, 342, 258, 376, 396, 413, 418-421, 454-462|isbn=85-7164-493-4}}&lt;/ref&gt;. Шул саҡта уҡ ул тиҫтерҙәре араһында яҡшы уйнап, кимәле менән айырылып тора. Ул ваҡытта футбол майҙанында тиңдәштәрен еңеүе уның яратҡан шөғөлө була һәм быны ул ҙур ҡәнәғәтлек менән башҡара.

=== Клуб карьераһы ===

==== «Пау-Гранди» ====
1941 йылда&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt; Гарринча мәктәптә уҡый башлай, әммә йыш дәрестәр ҡалдыра һәм 4 класты ғына тамамлай, шуға күрә насар иҫәпләй һәм насар яҙа. 1947 йылдың 19 ноябрендә, 14 йәшендә урындағы «Америка фабрил» туҡыу фабрикаһына туҡыусы ярҙамсыһы булып эшкә урынлаша&lt;ref name=&quot;Горанский23&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 23.&lt;/ref&gt;. Тап шунда үҙенә икенсе, башҡа Мануэль дос Сантостар менән бутамаһаындар өсөн Франсиско исемен ала. Фабрикала Гарринча Свинг һәм Пинсел менән дуҫлаша, бергә даими эсәләр. Манэ билдәле футболсы булып киткәс тә улар дуҫ булып ҡала.

Эш менән бер ваҡытта Гарринча фабриканың «Пау-Гранди» һәүәҫкәрҙәр командаһында уйнай, балалар составында өсөн сығыш яһай. «Пау-Гранди» стадионында урындағы һәүәҫкәрҙәр командалары уйындарында Гарринча юғары уйын кимәле күрһәтә һәм хатта ялҡаулығы өсөн фабриканна ҡыуылғас та, фабрика командаһы башлығы инициативаһы буйынса ҡабаттан тергеҙелә&lt;ref name=&quot;bellos&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, «Пау-Гранди»ҙың баш тренеры Карлос Пинто уны төп составҡа саҡырмай. Һөҙөмтәлә ул 1951 йылда округтың иң яҡшы «Крузейро ду Сул» һәм &quot;Серрано&quot;командаларында уйнай башлай: төшкә тиклем уларға уйнай, һуңынан «Пау-Гранди» составында сығыш яһай&lt;ref name=&quot;Горанский24&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 24.&lt;/ref&gt;. Был клубтарҙа Гарринча футболда үҙенең беренсе аҡсаларын ала башлай — уйын өсөн 30 крузейро түләйҙәр&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Longo caminho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://admin.gazetaesportiva.net/idolos/futebol/garrincha/botafogo.htm|title=Longo caminho até General Severiano|publisher=gazetaesportiva|accessdate=2010-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051218095829/http://admin.gazetaesportiva.net/idolos/futebol/garrincha/botafogo.htm|archivedate=2005-12-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051218095829/http://admin.gazetaesportiva.net/idolos/futebol/garrincha/botafogo.htm |date=2005-12-18 }}&lt;/ref&gt;. 3 айҙан һуң, даими күсенеүҙәрҙән арып, Манэ был клубтар өсөн уйнауын туҡтата.

1949 йылдың июнендә, сираттағы балаһын тапҡандан һуң инфекция эләктереп, Гарринчаның әсәһе вафат була. Был Манэға тәрән йоғонто яһай. Әсәһе үлгәндән һуң, атаһы Амаро шулай уҡ балалары булған тол ҡатын, Сесилия менән йәшәй башлай. Ул Гарринча ғаиләһен хәстәрләй&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt;.

16 йәшендә Манэ «Пау-Гранди»ҙың өлкәндәр командаһында уйнай башлай. «Крузейро ду Сул» менән дебют уйынында ул бер нисә гол индерә, ә уның командаһы 8:1 иҫәбенә еңә&lt;ref name=&quot;Горанский25&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 25.&lt;/ref&gt;. Шунда Пинто Гарринчаны, уның традицион урталағы позицияһында икенсе футболсы уйнағанлыҡтан, уң һөжүм флангыһына ҡуя&lt;ref name=&quot;Ruy Castro&quot;/&gt;. Был позицияла Гарринча бик яҡшы уйнай һәм округтың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref name=&quot;educacao&quot;&gt;[http://educacao.uol.com.br/biografias/ult1789u409.jhtm Jogador de futebol. Garrincha]&lt;/ref&gt;. «Пау-Гранди» клубының&quot;Раис-да-Серра&quot; клубы менән осрашыуҙарҙың береһендә иҫәп 0:0 булғанда Гарринча команда уйынсыларын алдап, үҙенең дриблингын штраф һыҙатынан башлай һәм һөҙөмтәле пас бирә һәм партнеры гол индерә. Бынан һуң ҡаршы команда уйынсыларының берһе уны тупаҫ алым менән туҡтатҡас, саҡ үҙ көйәрмәндәренән туҡмалмай — уларҙы Гарринчаның оҫталығы хайран итә. Башҡаса Манэға ҡаршы ҡағиҙә боҙоусы булмай, ә уның командаһы 6:0 иҫәбе менән еңә.

==== «Ботафого» ====
Гарринчаның яҡшы уйын кимәле [[Рио-де-Жанейро]]ның «ҙур» клубтарының иғтибарын йәлеп итә. Ул «Фламенго» һәм «Флуминенс»ҡа ҡарау үтә, әммә командаларҙың финанс мөмкинлектәре һәм Манэ аяҡтарының ышаныслы булмауы арҡаһында уның менән килешеү төҙөүҙән баш тарталар&lt;ref name=&quot;educacao&quot;/&gt;. «Васко да Гама» клубы Гарринч бутсаһыҙ килгән өсөн уны ҡарауҙан баш тарта. Шулай уҡ «Сан-Кристован» клубында уйнарға тырышыу ҙа уңышһыҙ була: 10 минут уйнатып ҡарағандан һуң ҡарарҙы кискә тиклем көтөргә ҡушалар, әммә Манэ, вокзалда ҡалыуҙан ҡурҡап, һуңғы поезд менән Пау-Грандиға ҡайта, ә икенсе көнөнә кире килмәй. &quot;Ботафого&quot;ның элекке уйынсыһы Арати Пау-Грандиға дуҫтарына матч судьяһы булараҡ килеп, бер уйында дүрт гол индергән 20 йәшлек Гарринчаны күреп ҡала&lt;ref name=&quot;Горанский25&quot;&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 25.&lt;/ref&gt;. 1953 йылдың 13 мартында Арати уға форма һәм бутса һатып алып, «Пау-Гранди» президенты менән бергә йәш уйынсыны тренер Жентилу Кардозоға килтерә. Уны йәштәр составының күнекмәләренә индерәләр&lt;ref name=&quot;Teixeira Heizer&quot;&gt;{{Китап|автор=Teixeira Heizer.|заглавие=O jogo bruto das copas do mundo|издательство=Mauad Editora Ltda|год=1997|pages=144|isbn=85-85756-52-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Flavio Araujo&quot;&gt;{{Китап|автор=Flávio Araújo.|заглавие=O rádio, o futebol e a vida|издательство=Editora Senac|год=2001|pages=149, 161|isbn=85-7359-196-X}}&lt;/ref&gt;. Гарринча уңышлы сығыш яһай, әммә күнекмәне Кардозоның улы Ньютон үткәрә һәм уйынсыларҙы ҡабул итеү буйынса ҡарар сығарыу хоҡуғына эйә булмағанлыҡтан, һуңыраҡ килергә ҡуша. 1953 йылдың 10 июнендә үтәсәк «Ботафого» өлкәндәр командаһына ҡарау үтә. Гарринчаны алдан уға ҡаршы Бразилия йыйылма командаһының һул һаҡсыһы Нилтон Сантос уйнаясаҡ, тип иҫкәртәләр. Әммә Манэ: «Пау-Гранди»ҙа, ғәҙәттә, Жуан ҡаршы уйнаны, мин уны һәр саҡ еңә торғайным&quot; -, ти. ғәҙәттә, уларҙы һәр ваҡыт еңдек. Күнекмәләр ваҡытында Гарринча Нилтонды өс тапҡыр бер үк алым — тупты аяҡ араһынан үткәреү — менән еңә һәм уны һоҡланырға мәжбүр итә.&lt;blockquote&gt;
«Үпкәләйһе урынға ул миңә килеп: „Афарин, егет!“ -тине. Ул футболда минең ҡиәмәтлек атайым булды. Әгәр юлымда Нилтон кеүек кешеләр күберәк осраған булһа, шул бәхетһеҙлек кисермәҫ инем»&lt;ref name=&quot;footballplayers&quot;/&gt;.
&lt;/blockquote&gt;Футболсылар сисенеү бүлмәһенә йүнәлгәс, Нилтон күнекмәләрҙә булмаған Кардозоға килеп: &quot;Әгәр был малай башҡа клубҡа эләкһә, мин тыныс йоҡлай алмаясаҡмын. Әгәр ул беҙҙә нығынһа, башҡа клубтар һаҡсылары йоҡламаясаҡ &quot;, — ти&lt;ref&gt;''Горанский, И. В.'' Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи. С. 26.&lt;/ref&gt;. Бынан һуң тренер барыһын да ҡабат майҙанға сығарып, 20 минуттан Гарринчаның мөмкинлектәрен үҙе күреп ышана. Ҡарауҙан һуң &quot;Ботафого&quot;ның физик әҙерлек буйынса тренеры Пауло Амарал : «Уйынсы яҡшы оҫталыҡ күрһәтте. Минеңсә, төҙәлмәҫлек бер генә етешһеҙлеге бар: дриблингты бик йыш ҡуллана»&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Китап|автор=Sérgio Augusto.|заглавие=Botafogo: entre o céu e o inferno|издательство=Ediouro Publicações|год=2004|pages=161|isbn=85-00-01549-7}}&lt;/ref&gt;. Уйынсының күсеү өсөн «Ботафого» «Пау-Гранди»ға 500 крузейро түләй .
[[Файл:Garrinchabotafogo.JPG|слева|мини|311x311пкс|&lt;center&gt;Гарринча &quot;Ботафого&quot;составында &lt;/center&gt;]]
1953 йылдың 21 июнендә Гарринчаның «Ботафого» составында «Авелар» клубы менән иптәштәрсә уйында дебюты була, команда 1:0 иҫәбенә еңә&lt;ref name=&quot;first game&quot;&gt;По [https://books.google.it/books?cd=1&amp;id=cn0NAAAAYAAJ&amp;dq=estrela+solitaria&amp;q=Avelar одной из версий], единственный гол в матче забил Гарринча. Также, по этой же версии, Манэ забил гол в следующей игре, против клуба «[[Кантагало (футбольный клуб)|Кантагало]]»&lt;/ref&gt;. 1953 йылдың 30 июнендә Манэ фабриканна китә һәм футбол менән профессиональ рәүештә шөғөлләнә башлай. 10 июлдә «Ботафого» дубле һәм &quot;Сан-Кристована&quot;ның икенсе составы матчында ул 3 гол индерә. «Ботафого» өсөн тәүге тапҡыр Гарринча 19 июлдә рәсми уйында «Бонсусессо» ҡаршы уйнай. Шул матчта 3 гол индерә, беренсеһе пенальтиҙан, ә уның клубы 6:3 иҫәбенә еңә&lt;ref name=&quot;miscellaneous/botajog&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/botajog.htm|title=Botafogo de Futebol e Regatas - Jogos de Nílton Santos e Garrincha|publisher=rsssfbrasil.com|accessdate=2010-03-4|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nWM9G9?url=http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/botajog.htm|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. Икенсе көндә «О Глобо» гәзите: &quot;Гауличо&lt;ref&gt;Такое прозвище имел известный в Бразилии торговец лошадьми.&lt;/ref&gt; &quot;Ботафого&quot;ны яуланы&quot; тип яҙып сыға.

Үҙенең тәҙге миҙгелендә Гарринча 26 матч үткәрә. 20 гол индереп, 22 гол индергән Хорхе Бенитесанан ғына ҡалышып, Рио-де-Жанейро штаты чемпионатының икенсе бомбардиры була. Миҙгелдә Гарринча өс хет-трик яһай: «Бонсусессо» менән уйында, Мараканала «Банг» (6:0) менән матчта һәм «Португеза» клубы менән осрашҡанда өсәр гол индерә&lt;ref name=&quot;miscellaneous/botajog&quot;/&gt;. Уның клубы чемпион &quot;Фламенго&quot;нан 9 мәрәйгә ҡалышып, 3-сө урын биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.flamengo.com.br/flapedia/Campeonato_Carioca_1953|title=Campeonato Carioca 1953|publisher=Flapedia|accessdate=2010-03-4|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nXALpq?url=http://www.flamengo.com.br/flapedia/Campeonato_Carioca_1953|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. Киләһе йылда Гарринча ике тапҡырға күберәк матч үткәрә, 66 уйында уйнай, 23 гол индерә, күпселеге иптәштәрсә матчтарҙа. Бынан тыш, «Сеара» менән бер уйында ғына берҙән артыҡ гол керетә. Штат чемпионатында клуб 4-се урын ала. Был беренселектә Гарринча 7 гол индерә, әммә күберәген команда буйынса партнеры, беренселектең иң яҡшы бомбардиры тип танылған Диноның ассистенты була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/tablesrz/rj1954.htm|title=Rio de Janeiro Championship 1954|publisher=rsssfbrasil.com|accessdate=2010-03-4|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nYJoic?url=http://www.rsssfbrasil.com/tablesrz/rj1954.htm|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;. 1955 йылда Ботафого тағы ла түбәнерәк — 7-се урын биләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rsssfbrasil.com/tablesrz/rj1955.htm|title=Rio de Janeiro Championship 1955|publisher=rsssfbrasil.com|accessdate=2010-03-4|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w9nZ5XTF?url=http://www.rsssfbrasil.com/tablesrz/rj1955.htm|archivedate=2011-01-31}}&lt;/ref&gt;, Гарринча бары тик 3 гол индерә. Был миҙгелдә ул бөтәһе 53 матч уҙғара, 22 гол индерә, шул иҫәптән 17-һе — иптәштәрсә уйындарҙа. Клубтың уңышһыҙлығына команданың ике алдынғы форвадеры — Дино да Коста менән Луис Винисионың [[Италия]]ға күсеүе сәбәпсе була. 1956 йылда «Ботафого»ға үҙәк һөжүмсе позицияһында уйнаусы Пауло Валентим һәм икенсе форвард — Куарентинья килә. Был «Ботафого» хужаларының уйынсылар һатып алыу сылбырының тәүгеһе була: киләһе йыл клубҡа Диди, унан аҙаҡҡы ике йылда Марио Загалло, Амарилдо һәм ҡапҡасы Манге килә. 1957 йылда клубтың тренеры алмашына, командаһы остазы вазифаһын журналист Жоан Салданья биләй. Яңы тренерҙың тәүге ҡарарҙарының береһе Гарринчаға ирекле уйын мөмкинлеге биреү була:&lt;blockquote&gt;
«Вы видите, парни, эту правую полосу поля — от нашей штрафной площадки до ворот противника? Сюда, на правый фланг, никому из вас я не разрешаю совать нос. Это — коридор Манэ Гарринчи. Все остальные должны играть в центре и слева. К Манэ и близко подходить не смейте. Пусть делает здесь что захочет, а ваше дело ждать от него пас и бить по воротам…»&lt;ref name=&quot;Фесуненко&quot;&gt;{{книга|автор=Фесуненко И. С.|заглавие=Пеле, Гарринча, футбол…|nodot=1|место=М.|издательство=Физкультура и спорт|год=1970}}; главы: Одна, но пламенная страсть; Восемьдесят восьмой «Фла — Флу»; Грустная бухгалтерия футбола; Президенты не любят неудачников; Книга судеб «Золотой сборной»; Горькая «Радость народа»; 20 лет от «Мараканы» до «Ацтеки», или долгая дорога в Мехико.&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Brazilian_players_Vavá,_Gilmar,_Garrincha_and_Moseir.jpg|справа|мини|350x350пкс|&lt;center&gt;Гарринча (уңдан икенсе) Бразилия йыйылма командаһы уйынсылары менән&lt;/center&gt;]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Горанский, И. В.|заглавие=Жизнь и смерть Маноэла дос Сантоса Гарринчи|место=М.|издательство=Физкультура и спорт|год=1988|страниц=158|isbn=5-278-00008-2}}
* {{книга|автор=[[Фесуненко, Игорь Сергеевич|Фесуненко И. С.]]|заглавие=Пеле, Гарринча, футбол…|nodot=1|место=М.|издательство=Физкультура и спорт|год=1970|страниц=208|isbn=5-85230-010-1}}
* {{статья|автор=Фесуненко И.|заглавие=Спасибо за то, что ты жил|nodot=1|номер=90 (11709)|издание=Советский спорт|год=16 апреля 1986|страницы=4|}}
* {{книга|автор=Ruy Castro.|заглавие=Garrincha: the triumph and tragedy of Brazil's forgotten footballing hero|оригинал=Estrela Solitária|издательство=Yellow Jersey|год=2004|allpages=416|isbn=9780224063067}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Гарринча
|Викицитатник = Гарринча
}}
* [http://www.cbf.com.br/ca2/98j.html Профиль]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018 |bot=InternetArchiveBot }} на сайте [[Бразильская конфедерация футбола|Бразильской конфедерации футбола]]
* {{FIFA player|63868}} на сайте [[ФИФА]]
* [https://web.archive.org/web/20080215152526/http://torcida.com.ru/stars/garrincha/ Биография на «Торсиде»]
* [https://web.archive.org/web/20121108142054/http://www.abc.net.au/worldcup2002/items/s544892.htm Биография на ABC Sport]{{ref-en}}
* [http://www.futebol80.com.br/links/artilheiros/garrincha.htm Голы Гарринчи]
* [http://www.rsssfbrasil.com/miscellaneous/botajog.htm Все матчи Гарринчи за «Ботафого»]
* [https://www.webcitation.org/5w9odzf7i?url=http://blog.soccerlogos.com.br/2007/12/05/os-jogos-de-garrincha-no-olaria/ Матчи Гарринчи за «Оларию»]
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Бразилия футболсылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1983 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1933 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса футболсылар]]
[[Категория:Һөжүмселәр]]</text>
      <sha1>h94v6rvmdjn9s5j6d84lazyf0vxn3os</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Баныу</title>
    <ns>3</ns>
    <id>161206</id>
    <revision>
      <id>1299703</id>
      <parentid>1296254</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:51:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16078" sha1="nizfpy4jkmq9jn1e3cp5ymsegba7445" xml:space="preserve">{{hello}}
* Баныу, фильмдар атамаһын тәржемә итмәҫкә килешелгән, сөнки мәғәнә ныҡ үҙгәрә, тәржемә иткән хәлдә, йәйә эсендә урыҫсаһын бирергә кәрәк! --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:22, 2 сентябрь 2020 (UTC)

== [[Рәжәпов Виктор Семёнович]] ==

Һаумыһығыҙ! Мәҡәләнең исеме үҙгәртелде — [[Рәжәпов Виктор Семёнович]]. --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 08:03, 23 сентябрь 2020 (UTC)
* [[Ҡатнашыусы:Баныу|Баныу]], бәйләнешкә сыҡһағыҙ ине: 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 14:49, 27 октябрь 2020 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2021 Postcard ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
Dear Participants,

Congratulations!

It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2021, the seventh Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2021. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSck2FFBSatWmQYubvyCSWDEAvYzplfL_ZNDvr8j5hWU2bmNww/viewform the form], let the postcard can send to you asap!

:This form will be closed at March 15.

Cheers!

Thank you and best regards,

[[:m:Wikipedia_Asian_Month_2021/Team#International_Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2022.02
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Reke@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Wikipedia_Asian_Month_Winners&amp;oldid=22878389 --&gt;

== Ғәҙелгәрәй ==

19:08, 21 июль 2016 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға) (рәхмәт әйтергә) Akkashka (әңг. | өл.) Нет описания правки Киләһе үҙгәртеү → Уны Аҡҡашҡа яҙған. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 10:15, 9 июнь 2022 (UTC)

== The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #32AFAF; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;{{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:2022 Wikipedia Asian Month Barnstar.png|left|180px]]
{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;
Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Thanks for participating Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful of your dedication to Wikimedia movement and hope you join us next year!
:Wish you all the best!
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Regular_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454024 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC)


== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Быйыл да конкурс уҙа. Рәхим итегеҙ.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 11:52, 21 март 2024 (UTC)

== Some of your articles were evaluated ==

Some new submissions were evaluated since last update:
* [[Хәйруллина Рәйсә Хәниф ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Байыҡ (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Шәфиғуллина Рима Юныс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Рамаева Нина Пантелеевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Ғәскәрова Гөлфирә Ильяс ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Погорелец Екатерина Константиновна]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Түш биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Сәс биҙәүестәре]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Беләҙек]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Дэли (кейем)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Һырға (биҙәүес)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Йәнекәй (Ҡырым принцессаһы)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Сари]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Бекирова Зөләйха]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Сарафан]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Өс таған (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Лехенга-чоли]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Кәтинкә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Күсбикә (йыр)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Их, миленький нуғайҙың ҡыҙҙары]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Ҡарасәс (бейеү)]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Мерниси Фатима]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Вадуд Әминә]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Ассия Джебар]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Ханкан Шерин]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Бейкер-Эдди Мэри]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Тарзи Сорайя]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Парса Фәррухру]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Достоевская Анна Григорьевна]] (evaluated by Il Nur; status = approved)

* [[Зана Ләйлә]] (evaluated by Il Nur; status = approved)
Please Note that, it was opt-in feature from CampWiz Bot.
- [[Ҡатнашыусы:CampWiz Bot|CampWiz Bot]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:CampWiz Bot|фекер алышыу]]) 15:44, 17 апрель 2024 (UTC)

== Congratulations to the Feminism and Folklore Prize Winner! ==

Dear Winner,

We are thrilled to announce that you have been selected as one of the prize winners in the 2024 '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore]]''' Writing Contest! Your contributions have significantly enriched Wikipedia with articles that document the vibrant tapestry of folk cultures and highlight the crucial roles of women within these traditions.

As a token of our appreciation, you will receive a gift coupon. To facilitate the delivery of your prize and gather valuable feedback on your experience, please fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSc9Rkv1803Q6DnAc1SLxyYy95KN22GNrGXeA7kNFT-u62MGyg/viewform?usp=sf_link the Winners Google Form]. In the form, kindly provide your details for receiving the gift coupon and share your thoughts about the project.

Your dedication and hard work have not only helped bridge the gender gap on Wikipedia but also ensured that the cultural narratives of underrepresented communities are preserved for future generations. We look forward to your continued participation and contributions in the future.

Congratulations once again, and thank you for being a vital part of this global initiative!

Warm regards,

'''The Feminism and Folklore Team'''
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf20242&amp;oldid=26890688 --&gt;
== [[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яҙ 2024]] ==

Хәерле көн!

[[Файл:Tatar Wikimedia Community User Group Tulip Text tt globe tilted hat.png|thumb|[[m:Wikimedia Community of Tatar language User Group/tt|Татар телле викимедиачыларының глобаль юзер-төркеме]] эмблемасы.]] [[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2024|Вики-яз 2024]]» конкурсында [[Проект:Вики-яҙ 2024#Нәтижәләр|призлы урын]] яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) яки телеграммыма ([https://t.me/wugtat төркемнән] табып була) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2024 елның 30 июнь көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 19:43, 12 июнь 2024 (UTC)

== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]]  ==

Хөрмәтле Баныу, [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025|Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2025]] барышында '''башкорт''' мәдәнияте һәм хатын-кызлар турында мәкаләләр генә кабул ителә. Башка халыклар турында гомуми зачетка керсә дә, РФ спонсоры бүләкләре бирелми.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 14:21, 13 февраль 2025 (UTC)

== Вики-Иран ==
[https://tt.wikipedia.org/wiki/Википедия:Марафоннар/Вики_Иранны_ярата/2026  Вики Иранды ярата]

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:51, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>nizfpy4jkmq9jn1e3cp5ymsegba7445</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Еңеү Байрағы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162600</id>
    <revision>
      <id>1299679</id>
      <parentid>1291747</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="132905" sha1="th9kvsbjj6l7mqvg6mn7f9zke6ec01f" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Карточка флага|название=Знамя Победы|субъект=Штурмовой флаг [[150-я стрелковая дивизия (3-го формирования)|150-й ордена Кутузова II степени Идрицкой стрелковой дивизии]]|файл=Soviet Znamya Pobedy.svg|учреждён=1 мая 1945|отменён=|пропорция=188 см : 82 см|ГГР=41}}
'''Еңеү Байрағы''' —[[1945 йыл|1945 йылдың 1 майында]] [[Берлин|Берлин ҡалаһында рейхстаг бинаһы]]&lt;ref name=&quot;zakon&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2007/05/08/znamya.html Федеральный закон от 7 мая 2007 г. № 68-ФЗ «О Знамени Победы»] // [[Собрание законодательства Российской Федерации]] от 14 мая 2007 г. № 20 ст. 2369&lt;/ref&gt; ҡыйығына [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армия]] яугирҙәре Алексей Берест&lt;ref&gt;[http://www.kmu.gov.ua/control/uk/publish/article?art_id=77853620&amp;cat_id=35884 Центральний музей ЗС України видав чергову сторінку «Історичного календаря», присвячену Герою України Олексію Бересту.] // www.kmu.gov.ua&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Олександр Левченко.'' [http://www.obriy.pib.com.ua/2005/31_05/02.shtml Повернення із забуття] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622151413/http://www.obriy.pib.com.ua/2005/31_05/02.shtml |date=2008-06-22 }} // www.obriy.pib.com.ua&lt;/ref&gt;, Михаил Егоров һәм Мелитон Кантария ҡаҙаған 150-се [[:ru:150-я стрелковая дивизия (3-го формирования)|II дәрәжә Кутузов орденлы Идрицк уҡсылар дивизияһының штурм флагы.

Рәсәй ҡануниәте ''«Еңеү байрағы булып рәсми 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының һәм уның Ҡораллы Көстәренең фашистик Германияны [[Еңеү көнө|еңеү]] [[символ]]ы, Рәсәйҙең дәүләт реликвияһы булып тора»'' һәм ''«уны тәьмин итеү шарттарында мәңгелек һаҡлау һәм күҙәтеү уңайлығы булдырыуҙы» раҫлаған''&lt;ref name=&quot;zakon&quot;/&gt;.
Шулай уҡ Еңеү байрағы [[Беларусь|Белоруссияла]] Еңеүҙең рәсми еңеү символы булып тора ([[1996 йыл]]дан)&lt;ref name=&quot;РБ-указ&quot;&gt;{{Cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic56/text713.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 06.05.1996 № 158 «О Знамени Победы»|accessdate=2016-05-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180505065104/http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/republic56/text713.htm|archivedate=2018-05-05}}&lt;/ref&gt; һәм танылмаған [[Днестр буйы Молдова Республикаһы|Днестр буйы молдова Республикаһының]] ([[2009 йыл]]дан)&lt;ref name=&quot;Приднестровье&quot;&gt;[http://www.rian.ru/politics/20091021/189991539.html Красное Знамя Победы стало одним из официальных символов Приднестровья]// www.rian.ru&lt;/ref&gt;, [[Донецк Халыҡ Республикаһы]]ның һәм [[Луганск Халыҡ Республикаһы]]ның рәсми символы булып тора.

Еңеү Байрағы тышҡы ҡиәфәте буйынса — уң яҡ битендә өҫтә һабы янында көмөш биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән, туҡыманың ҡалған өлөшөндә дүрт юлға аҡ хәрефтәр менән: ''«II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се идрицк уҡсылар див. 79 С. К. 3 У. А. 1 Б. Ф.»'' (II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се идрицк уҡсылар дивизияһы 79-сы уҡсылар корпусы 3-сө удар армияһы 1-се Белоруссия фронты) яҙылған дәүмәле 82 х 188 дүрткел бер ҡаттан торған ҡыҙыл хәрби-ялан шарттарында импровизацияланған СССР-ҙың Дәүләт флагы&lt;ref&gt;''Иванов К. А.'' Флаги государств мира. — М.: Транспорт, 1971. — С. 23.&lt;/ref&gt;, флагтың кире яғында һабы янындағы түбәнге мөйөшөндә — ''«№ 5» тигән''&lt;ref&gt;[http://militera.lib.ru/docs/da/berlin_45/04.html Донесение командующего 3-й ударной армией начальнику главного политического управления Красной Армии о бое за Рейхстаг и водружении над ним знамени Победы]'' // militera.lib.ru''&lt;/ref&gt; яҙыу бар.
[[Файл:Victory Banner.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Victory_Banner.jpg|справа|мини|262x262пкс|Кантария{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (һулда) һәм Егоров 1945 йылғы фотографияла Еңеү Байрағы менән]]

== Байраҡ ҡаҙау тарихы ==
 {{Врезка|Выравнивание=right|Ширина=50%|Заголовок=Ҡыҙыл Армияның баш сәйәси идаралығы начальнигына 3-сө удар армияһы командующийының рейхстаг өсөн һуғыш һәм уның өҫтөнә Еңеү байрағын ҡаҙау тураһындағы Хәбәре ''(өҙөмтәләр)''&lt;ref name=&quot;rusarchive&quot;&gt;{{книга
|ссылка часть=http://militera.lib.ru/docs/da/berlin_45/04.html
|заглавие=Русский архив: Великая Отечественная: Т. 15 (4-5). Битва за Берлин (Красная Армия в поверженной Германии)
|место=М.
|издательство=Терра
|год=1995
|страниц=616
|часть=Глава III. Знамя над рейхстагом
}}&lt;/ref&gt;|Содержание=''2 июля 1945 г.''

I Белорус фронты ғәскәрҙәре командующийы маршал Советтар Союзы маршалы иптәш Жуков 3-сө удар армия ғәскәрҙәренә алға ҡыҙыу ынтылып, Берлинға барып инергә, ҡаланың үҙәк районын һәм рейхстагты яуларға һәм уның ҡыйығына Еңеү Байрағын элергә. &lt;…&gt;

1945 йылдың 21 апрелендә армия ғәскәрҙәре, ҡалаға килеп ингән ерҙәрҙәге һуғыштарҙа дошманды ҡыйратып, сәғәт 6:00 беренсе булып Берлинға баҫып инделәр. Генерал-майор Семён Никифорович Перевёрткиндың 79-сы уҡсылар корпусы соединениелары, һөжүмде тиҙләтеп, ныҡышмалы урам һуғыштары менән ҡала үҙәгенә яҡынлашты. &lt;…&gt;

Ҡаланың үҙәк өлөшөн, [[Моабит]]ты, яулап алып, 3-сө удар армия ғәскәрҙәре [[1945]] й. 29 апреле ахырына рейхстаг районына үтеп инде.

30 апрелдә таң атыу менән рейхстагты дөйөм штурмлау башланды. Байраҡ 150-се уҡсылар дивизияһының беренсе эшелонында рейхстагҡа һөжүм итеүсе полковник Фёдор Матвеевич Зинченконың 756-сы уҡсылар полкына тапшырылды, ә полкта — капитан Неустроев батальоны составындағы өлкән сержант Сьянов ротаһында. &lt;…&gt;

1945 йылдың 30 апрелендә 14:25 сәғәттә өлкән сержант Сьянов ротаһы яугирҙәре һуғыша-һуғыша баҫҡыс буйлап бина ҡыйығына үтеп инде һәм рейхстаг көмбәҙенә барып етте. Ҡыйыу яугирҙәр коммунист лейтенант Берест, комсомолец ҡыҙылармеец Егоров һәм партияһыҙ кесе сержант Кантария байраҡты урынлаштырҙы, герман парламенты бинаһы өҫтөндә Советтар Союзының ғорур флагы — беҙҙең бөйөк еңеү билдәһе елберләне.

Берлин өҫтөндә Еңеү Байрағын елберләтеү тарихи мәле 1945 йылдың 30 апрелендә I Белорус фронты ғәскәрҙәре командующийы Советтар Союзы маршалы иптәш Жуковтың 6-сы һанлы бойороғо менән билдәләнде. &lt;…&gt;

Рейхстаг ҡыйығына ҡаҙалған пуляларҙан тишелеп һәм көйҙөрөлөп бөткән Байраҡ емертелгән Берлин өҫтөндә еңеүле елберләп торҙо. &lt;…&gt;

'''3-сө удар армияһы ғәскәрҙәре командующийы Советтар Союзы Геройы генерал-полковник Кузнецов'''

'''3-сө удар армияһының Хәрби совет ағзаһы генерал-майор Литвинов'''}}

=== Байраҡ ҡаҙау алдынан ===
Штурм (һөжүм) флагтарын ҡаҙау традицияһы [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияла]] [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында тораҡ пункттарҙы азат итеү хәрәкәттәре барышында

&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt;

[[1944 йыл]]дың 6 октябрендә СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты рәйесе, СССР Ҡораллы Көстәр Юғары Баш командующийы [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин Мәскәү советының]] [[Октябрь революцияһы]]ның 27 йыллығына арналған тантаналы ултырышында еңеү байрағын ҡаҙау идеяһы менән сығыш яһаны&lt;ref name=&quot;Sadchikov&quot;&gt;''Александр Садчиков.'' [https://web.archive.org/web/20090523104108/http://www.izvestia.ru/pobeda/article3103916/ Пять загадок Знамени Победы] // www.izvestia.ru&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
''«Совет халҡы һәм Ҡыҙыл Армия Ватан һуғышы барышында беҙҙең алдыбыҙға баҫҡан бурыстарҙы уңышлы тормошҡа ашыра… Бөгөндән һәм һәр саҡ беҙҙең ерҙәребеҙ гитлер ененән таҙарыныр, һәм хәҙер Ҡыҙыл Армияның һуңғы, йомғаҡлау миссияһы: беҙҙең союздаш армиялар менән бергә немец-фашист армияһын тар-мар итеүҙе ахырына еткерергә, фашист йыртҡысын үҙ өңөндә дөмөктөрөргә һәм Берлинда '''Еңеү Байрағын''' ҡаҙарға»''.
&lt;/blockquote&gt;

Тиҙҙән 7-се Мәскәү тегелгән-сигелгән эшләнмәләр фабрикаһында ҡыҙыл бәрхәттән флаг эшләнә; уның ситтәренә матур орнаменттар сиктеләр, туҡыма үҙәгенә СССР-ҙың ҙур гербын урынлаштырҙылар, герб өҫтөндә — [[«Еңеү» ордены|&quot;Еңеү&quot;ордены]], ә аҫта — яҙыу: «Беҙҙең эшебеҙ уң — беҙ еңдек». Әммә Еңеү Байрағы сифатында ҡаҙалырға тейешле был флаг ғәскәрҙәргә ебәрелмәй; Мәскәүҙә ҡала.&lt;ref&gt;''Александр Садчиков.'' [https://web.archive.org/web/20090523104108/http://www.izvestia.ru/pobeda/article3103916/#selection-773.7-781.27 Пять загадок Знамени Победы] //www.izvestia.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Это знамя хранится в экспозиции [[ЦМВС РФ]]&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 9 апрелендә ҡала Ландсберг ҡалаһы районында [[1-се Белорус фронты|1-се Белоруссия фронтының]] сәйәси бүлек начальниктары кәңәшмәһендә Берлинға һөжүм итеүсе һәр армияла Рейхстаг өҫтөндә ҡаҙарға мөмкин булырлыҡ ҡыҙыл флагтар әҙерләү тураһында күрһәтмәләр бирелгән .&lt;ref name=&quot;Sadchikov&quot;/&gt;

1945 йылдың апрель айында Берлиндың үҙәгенә бәреп кергән 1-се Белоруссия фронты 3-сө удар армияһы командующийы генерал-полковник В. И. Кузнецов бойороғо буйынса ябай ҡыҙыл материалдан 9 штурм байрағы (армия составына ингән дивизиялар һаны буйынса) әҙерләнә.Флагтар СССР дәүләт флагы өлгөһө буйынса Ҡыҙыл Армияның армия йорто начальнигы майор Н. Г. Голиков етәкселегендә етештерелә. Байраҡты Берлин кибеттәренең береһенән алынған немец материалынан тегәләр&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru&quot;&gt;{{Cite web|author=Мизеркин С.|url=http://rus.ruvr.ru/2009/05/05/959299.html|title=Неизвестные факты из истории Знамени Победы|publisher=Голос России|date=2009-05-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/68CoV7ORJ?url=http://rus.ruvr.ru/2009/05/05/959299.html|archivedate=2012-06-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303180910/http://rus.ruvr.ru/2009/05/05/959299.html |date=2016-03-03 }}&lt;/ref&gt;. [[Йондоҙҙар|Йондоҙ]], ураҡ менән сүкеште рәссам Василий Бунтов трафареттар ярҙамында төшөргән.&lt;ref&gt;[http://www.kp.rkomi.ru/txt/05_917.html Всенародное торжество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323050204/http://kp.rkomi.ru/txt/05_917.html |date=2013-03-23 }} / Книга Памяти Республики Коми. Том 5. // Сост. В. М. Котельников, А. М. Калимова. — Сыктывкар. — С. 917.&lt;/ref&gt; Киномеханик, өлкән сержант А. Т. Габов, таҡтаны өлөштәргә бысып, штурм флагтарына һаптар эшләгән .&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt; 22 апрелгә ҡарата төндә штурм флагтары Хәрби совет исеменән 3-сө удар армияның уҡсылар дивизияһы вәкилдәренә тапшырыла. Улар араһында штурм флагы тип танылған 5-се һанлы Еңеү Байрағы ла була.

3-сө удар армияның сәйәси бүлек начальнигы Ф. Я Лисицын был турала ошолай һөйләне: ''«Берлин операцияһы башланғанға тиклем үк беҙ ҡайһы бер күршеләребеҙҙең Рейхстаг ҡыйығына ҡаҙар өсөн байраҡ әҙерләргә ҡушҡанын белдек &lt;…&gt;. Мин бер түгел, ә туғыҙ байраҡ — беҙҙең армияның уҡсылар дивизияһы һаны буйынса эшләргә тәҡдим иттем. Хәрби совет тәҡдимде хупланы. Мин Ҡыҙыл Армия йорто начальнигы Г. Голиковты саҡырттым: беҙгә буласаҡ Еңеү байраҡтарын тегеү хөрмәте тейҙе. Арттырып ебәрмәй генә: илдең Дәүләт флагының ҙурлығын һәм формаһын һаҡлап ябай ҡыҙыл сепрәктән кумач теккәндәр… Ҡатын-ҡыҙҙар ҡайсы, энә менән еп алды һәм киҫтеләр, тектеләр. Күҙ йәштәрен йәшерә алманы. Был ваҡытта беҙҙең күптәребеҙ кешелекһеҙ һуғыштың ахыры яҡын икәнен аңлай инек. Рәссам В. Бунтов өҫкө һул мөйөшөнә, һабы янына, ураҡ менән сүкеш һәм йондоҙ төшөрҙө. Киномеханик С. Габов һаптарын (башлыса, тәҙрә пәрҙәһе кәрнизенән) эшләне һәм уларға туҡымаларҙы беректерҙе»''&lt;ref&gt;Цит. по: ''Валерий Ярёменко.'' [http://gubernia.pskovregion.org/number_237/05.php?print Кто поднял знамя Победы над Рейхстагом?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304215714/http://gubernia.pskovregion.org/number_237/05.php?print |date=2016-03-04 }} // gubernia.pskovregion.org&lt;/ref&gt;.

Һуғыш осоронда, Еңеү байрағы булырлыҡ итеп, ниндәй байраҡ ҡаҙалыры билдәләнмәгән була. итеү етәкселегендәге 1-се Белоруссия фронты командованиеһының Берлинда еңеү байрағы ҡаҙап ҡуйырлыҡ төп объект тураһындағы мөрәжәғәтенә Сталин Рейхстагты күрһәтә&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt;.

=== Байраҡты ҡаҙау ===
[[Файл:Battle_for_Reichstag_1945_map-rus.png|мини|Рейхстагты штурмлау]]
29 апрелдә Рейхстаг районында аяуһыҙ алыштар башлана. Дошмандың меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәре обороналаған бинаға һөжүм итеү 30 апрелдә 171-се уҡсылар дивизияһы (полковник А. И. Негода командалығы аҫтында) һәм 150-се уҡсылар дивизияһы (генерал-майор Шатилов В. М. командалығы аҫтында) көстәре менән башланды. Иртән башланған тәүге һөжүм һаҡланыусыларҙың көслө уты менән кире ҡағылды. Көслө артиллерия әҙерлегенән һуң 13:30 сәғәттә

1945 йылдың 30 апрелендә сит илдәрҙә лә ишетелгән Бөтә союз радиоһы ''14 сәғәт 25 минутта'' Рейхстаг өҫтөнә Еңеү Байрағын ҡаҙанылар тигән ысынбарлыҡҡа тап килмәгән яңылыҡ хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Sadchikov&quot;/&gt;. Рейхстагты штурмлауҙа ҡатнашҡан частар командирҙарының белдереүҙәре бының нигеҙе булып торған. 150-се уҡсылар дивизияһы штаб начальнигы полковник Н. Дьячковтың 79-сы уҡсылар корпусы штаб начальнигына 30 апрелдә яҙған донесениеһында күрһәтелә: ''«14.25 30.4.45 й., рейхстаг бинаһының төньяҡ-көнбайыштағы кварталында дошман ҡаршылығын һындырып, 1 сб 756 сп и 1 сб 674 сп рейхстаг бинаһын яулағанын һәм көньяғына Ҡыҙыл байраҡ ҡаҙағанын еткерәм…''». Ысынбарлыҡта был ваҡытта совет ғәскәрҙәре Рейхстагты тулыһынса яулап өлгөрмәгән була, айырым төркөмдәр генә уның эсенә үтеп ингән була. Оҙаҡ ваҡыт дауамында был хәбәр арҡаһында Еңеү Байрағын ҡаҙау тарихы әҙәбиәттә боҙоп күрһәтелә . А. Садчиков билдәләүенсә, ''&quot;был радиохәбәрҙең барлыҡҡа килеүе бөтөнләй идеологик йәки сәйәси мотивтары менән аңлатылмай. Шул уҡ 150-се уҡсылар дивизияһы командованиеһы, &quot;уңыш&quot;ы тураһында хәбәр итеп, хата яһай. Хәрби етәкселәр ситуацияны асыҡлай башлай, әммә үҙгәртеү мөмкин булмай. Яңылыҡ үҙ тормошо менән йәшәй башлай&quot;''. 756-сы уҡсылар полкы командиры Советтар Союзы Геройы Ф. М. Зинченко үҙенең хәтирәләрендә{{Sfn|Зинченко|1983}}: ''«Бөтә ғәйеп тикшерелмәгән ашығыс белдереүҙәрҙә. Рейхстаг алдында ятыусы подразделениелар яугирҙәре, бер нисә тапҡыр атакаға күтәрелеп, дөбөр-шатыр шартлау эсенән яңғыҙ һәм төркөм менән алға үтергә тырышты. Ҡайһы бер командирҙар ға, уларҙың яугирҙәре, әгәр етә алмаһа, хәҙер етә һәм маҡсатына өлгәшә кеүек тойолдо»''.

Рейхстагҡа фәҡәт өсөнсө һөжүм генә уңышҡа өлгәшкән. Бинала һуғыш төнгә яҡын кискә тиклем дауам итә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бинаның бер өлөшө совет ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған, Рейхстагтың төрлө урындарында бер нисә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙала (полк һәм дивизиондан алып ҡулдан эшләнгәненә тиклем&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;''Валерий Ярёменко.'' [http://gubernia.pskovregion.org/number_237/05.php Кто поднял знамя Победы над Рейхстагом? Героическая история и пропагандистский миф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180605154153/http://gubernia.pskovregion.org/number_237/05.php |date=2018-06-05 }} // gubernia.pskovregion.org, со ссылкой на Полит.ру, 6 мая 2005 г.&lt;/ref&gt;), һәм Рейхстаг түбәһенә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙау мөмкинлеге барлыҡҡа килгән.

Рейхстаг түбәһенә ҡаҙауға тәғәйенләнгән [[1-се Белорус фронты|1-се Белоруссия фронты]], 3-сө удар армияһы 150-се уҡсы дивизияһы штурм байрағы рейхстаг ҡыйығына '''30 апрелдә 22 сәғәттә''' («берлин» ваҡыты буйынса&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Согласно данным [[Наградной лист|наградного листа]] на Мелитона Кантария&lt;/ref&gt;; '''1 майҙа''' мәскәү ваҡыты менән&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Разница между временем в Москве и в Берлине весной 1945 года составляла 2 часа, в связи с этим в официальных источниках России датой водружения Знамени Победы значится [[1 мая]]&lt;/ref&gt;) ҡуйыла. Рейхстаг бинаһы ҡыйығында урынлаштырылған байраҡтар араһында иҫәп буйынса дүртенсе була. Тәүге өс байраҡ рейхстаг ҡыйығын төнгө алыҫҡа атыусы немец артиллерияһы һөжүме һөҙөмтәһендә юҡ ителә. Артиллерия атышы һөҙөмтәһендә шулай уҡ рейхстагтың быяла көмбәҙе емерелә, фәҡәт каркасы ғына тороп ҡала. Әммә дошман артиллерияһы Берест, Егоров һәм Кантария көнсығыш ҡыйығына беркеткән байраҡты юҡ итә алмай&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru&quot;/&gt;.

Рейхстагты штурмлаған батальон командиры С. А. Неустроев, Еңеү Байрағын рейхстаг ҡыйығына беркеткәндәрен һүрәтләгән мемуарында яҙа, полк командиры полковник Зинченко тип бойора. М. Егоров һәм М. Кантарияға штурм флагын Рейхстаг ҡыйығының иң юғары урынына кисектермәй беркетеп ҡуйырға бойора. Батальон замполиты лейтенант А. Берестҡа флаг ҡуйыу буйынса хәрби бурысын үтәргә ҡуша; ҡыйыҡҡа алып барған юлды И. Я Сьянов ротаһы автоматсылары «таҙартты». Башта Байраҡ Рейхстагтың төп инеү ишеге фронтонына — бинаның көнсығыш өлөшөнә — Вильгельм I ат скульптураһына ҡайыштар менән беркетелгән була&lt;ref&gt;''Неустроев С. А.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/neustroev_sa/index.html Путь к рейхстагу.] — Свердловск: Средне-Уральское книжное издательство, 1986.&lt;/ref&gt;.

=== Байраҡты Рейхстаг көмбәҙенә күсереп ҡуйыу ===
Егоров менән Кантария Байраҡты Рейхстаг көмбәҙенә [[2 май]]&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt; көнөнөң икенсе яртыһында ғына күсереп ҡуя. Ф. М. Зинченко былай тип хәтерләй:&lt;blockquote&gt;
''«Егоров һәм Кантарияны саҡырттым, һәм беҙ юғарыға күтәрелдек… Ҡыйыҡҡа менеү менән, минең алдымда Берлиндың һәйбәт үк киң панорамаһы асылды. Яйлап ҡына көмбәҙҙе уратып үттек һәм көнсығыш яҡта (йәғни түр инеү өлөшөнә ҡарата артта) снаряд шарталауы һөҙөмтәһендә үргә илтеүсе баҫҡыстың селпәрәмә килгәнен асыҡланыҡ.''
''— Шунан, ҡәҙерле иптәштәр, — тип өндәштем мин юлдаштарыма. — Утыҙынсы апрелдә һеҙ минең бойороҡто тулыһынса үтәй алманығыҙ. Байраҡты көмбәҙенә беркетмәнегеҙ. Атҡарып ҡуйығыҙ!…''
''— Есть, иптәш полковник, бойороҡто үтәргә, — тип дәртле яуапланы Егоров һәм Кантария. Һәм бер нисә минуттан Байраҡ көмбәҙ өҫтөндә елберләй ине…»''
&lt;/blockquote&gt;Шундай бейеклектә емерелгән баҫҡыстар һәм металл переплёт буйынса күтәрелеү (быяла ҡырылғайны) хәүефле булды. Бер ваҡыт Егоров саҡ ысҡынып китмәне: нимәгәлер эләккән һалдат һырмаһы ҡотҡарҙы…

«Еңеү Байрағы» документаль фильмында полковник Ф. М. Зинченко хәтерләй: ''«Мин Егоров менән Кантарияны тәҙрәгә саҡырҙым. Көмбәҙҙе күрәһегеҙме? Бына шунда беркетелергә тейеш байраҡ»''. С. А. Неустроев өҫтәп: ''«Ышаныслы булһын өсөн, Бересты ебәрергә ҡарар иттек. Ул мотлаҡ барып етер — ҡеүәтле, көслө, ихтыярлы. Егоров һәм Кантария менән бер хәл була ҡалһа, ул барып етер»''. Фильмды төшөрөүҙә ҡатнашҡан Кантария иҫтәлектәренән: ''«Беҙгә: „Байраҡты колоннаға беркетегеҙ,— тип әйттеләр. Күпмелер ваҡыт үтеүгә башҡа бурыс ҡуйҙылар. — Берестҡа, миңә һәм Егоровҡа рейхстаг көмбәҙенә барып етергә. Берестың бурысы — Егоров менән Кантарияны һаҡлау. Беҙ ҡыйыҡҡа мендек. Байраҡты барыһына ла күрһәттеләр“''&lt;ref name=&quot;Егоров и Кантария. А третий лишний&quot;&gt;''Марина Бровкина.'' [http://www.rg.ru/2004/05/07/reihstag.html Егоров и Кантария. А третий лишний?] // www.rg.ru&lt;/ref&gt;.

Әммә Байраҡты рейхстаг көмбәҙенә күсереү сәбәбен штурмлауҙа ҡатнашҡан С. А. Неустроев хәтерләй: ''»756-сы полк командиры Зинченконың ҡысҡырғанын иҫләйем: «Байраҡ ҡайҙа? Ул колоннала булырға тейеш түгел. Юғарыға, рейхстаг ҡыйығына ҡуйырға кәрәк! Барыһы ла күрһен!» Бер ни тиклем ваҡыттан һуң яугирҙәр кәйефһеҙләнеп кире әйләнделәр — ҡараңғы, фонарик юҡ, ҡыйыҡҡа сығыу юлын таба алманыҡ. Зинченконың тәүфиҡһыҙ әрләшкәненән стеналар артатыштағы кеүек ҡалтырай. Сәғәттән артыҡ ваҡыт үтте. Береһе лә тере түгелдер, тип уйлағайныҡ. Һәм шунда күрәбеҙ: рейхстагтың быяла көмбәҙе фонында өс кеше бейей. Әлбиттә, был ҡыуаныстан түгел. Әгәр хәрәкәтләнһәң, пулялар аҫтына эләгеү ихтималлығы аҙ. Бары шул ғына &quot;''&lt;ref name=&quot;Егоров и Кантария. А третий лишний&quot;/&gt;.

=== Байраҡты Рейхстагтан алыу һәм Мәскәүгә ебәреү ===
Союздаштар менән килешеүгә ярашлы, рейхстаг урынлашҡан Берлин районы Бөйөк Британияның оккупация зонаһына эләгә. Шуға бәйле, тиҙҙән 3-сө удар армияһы берләшмәләренең дислокацияһын үҙгәртеү менән, Еңеү Байрағы рейхстаг көмбәҙенән алына. Уның урынына икенсе ҙур ҡыҙыл байраҡ ҡуйыла. 150-се уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлек политотдел начальнигы подполковник М. В. Артюховтың 79-сы корпус командиры С. Н. [[:ru:Перевёрткин, Семён Никифорович|Перевёрткин]] хәбәр итеүендә, Еңеү Байрағы рейхстагтан 5 майҙа төшөрөлә. А. Н. Дементьев икенсе дата — 9 майҙы (башҡа сығанаҡтарҙа — 8 май&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;&gt;{{Cite web|author=Вилен Люлечник.|url=http://www.russian-globe.com/N75/Lulechnik.PravdaoZnameniPobedu.htm|title=Правда о Знамени Победы|publisher=Русский Глобус|date=2008-05-05}}&lt;/ref&gt;; шул уҡ ваҡытта, Дементьев фекере буйынса, Егоров һәм Кантария рейхстаг көмбәҙенә ураҡ менән сүкеш һәм йондоҙ туҡыма үҙәгендә урынлашҡан икенсе флаг элде) атай. 150-се дивизия командиры Шатилов байраҡты алыу датаһы тип 12 майҙы атай.{{Sfn|Сапрыков|2008}}

3-сө удар армияһынан Перевёрткиндың Хәрби Советҡа донесениеһында әйтелә&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt;:

&lt;blockquote&gt; 1945 йылдың 30 апрелендә Рейхстагҡа эленгән Байраҡты мин һаҡларға бойороҡ бирҙем һәм Советтар Союзы Маршалы иптәш Жуковҡа мөрәжәғәт итеп: Беренсе Белоруссия фронты 79-сы уҡсылар корпусы 3-сө удар армияһы делегацияһы был еңеү байрағын Кремлдә йәки башҡа урында шәхсән беҙҙең Бөйөк юлбашсыбыҙға, һөйөклө Советтар Союзы Маршалы Иосиф Виссарионович Сталинға тапшырыу рөхсәте биреүен юллай.
&lt;/blockquote&gt;Артабан Еңеү Байрағы 756-сы уҡсылар полкы штабында , һуңыраҡ 19 июнгә тиклем 150-се уҡсылар дивизияһы сәйәси бүлегендә һаҡлана. Был көндә дивизия сәйәси бүлеге начальнигы бойороғо буйынса туҡымала яҙылған: ''«II дәрәжә Кутузов орденлы 150-се уҡсылар Идрицкий Див.»'' ''«79 Ск»'' һәм ''«3 УА 1 БФ»'' тигән яҙыуҙар маршал Жуков Байраҡты Мәскәүгә Еңеү парадына&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt; илтергә бойорған көнөндә үк яҙылған.&lt;/blockquote&gt;

1945 йылдың 20 июнендә беҙ 150-се дивизия сәйәси бүлек начальнигы подполковник Артюхов оҙатыуында 79-сы уҡсылар корпусы штабына килдек, унда беҙҙе корпустың сәйәси бүлек начальнигы полковник Крылов ҡаршыланы. Еңеү Байрағының хәрби характеристикаһын тикшереп, полковник байраҡты әйләндереп ебәрҙе һәм сырайы ҡараңғыланды. Әлегә тиклем таҙа яҫылыҡта: «II дәрәжәле Кутузов орденлы 150-се Идрицк див.»

Крылов Артюховҡа тишерҙәй булып ҡарап, һораны: «Кем былай яҙыу хоҡуғын бирҙе һеҙгә?» Ул 150 цифраһына төртөп күрһәтте. Артюхов дивизия командованиеһының башбаштаҡ ҡарарҙарын аҡлар кәрәк икәнен аңлай, һәм Крыловҡа яҙыуҙы йыуырға ла, юйырға ла кәрәкмәй, ә: «1-се Белоруссия фронты, 3-сө Удар армияһы, 79-сы уҡсылар корпусы» тип өҫтәп була ти. Әммә байраҡта урын аҙ булғанлыҡҡтан: «1 Бф, 3 уа, 79 ск» тип ҡыҫҡартып яҙалар. Крылов байраҡта 79 цифраһын күргәнгә ҡәнәғәт ҡала. Һәм конфликт яйға һалына.
''[[Неустроев, Степан Андреевич|Неустроев С. А.]]'' [http://www.rkka.ru/memory/reichstag/neustroev.htm О рейхстаге на склоне лет] // ''[[Октябрь (журнал)|Октябрь]]'' &lt;/blockquote&gt;{{Внешнее изображение|image1=[http://www.warlib.ru/articles/000001/flag.jpg Знамя Победы перед отправкой в Москву.]|image2=[http://gsvg.ru/img/znamya.jpg Знамя победы, прибытие в Москву на аэродром (фотография зеркально отражена).]}}Еңеү Байрағын 1945 йылдың 20 июнендә берлин «Темпельхоф» аэродромынан Мәскәүгә оҙатыла. Был оҙатыуҙа Рейхстагты штурмлаған С А. Неустроев, К. Я Самсонов, И. Я Сьянов, М.. Егоров һәм М. Кантария ла ҡатнашҡан. М. Фрунзе исемендәге Үҙәк аэродромында Мәскәүҙә Байраҡты Мәскәү ҡалаһы коменданты ярҙамсыһы полковник Н. В. Гребенщиков ҡаршылай. Почётлы ҡарауыл ротаһын капитан В. И. Варенниковетәкләгән. Өс Советтар Союзы Геройы — гвардия байраҡсыһы өлкән сержант Фёдор Александрович Шкирёв, ассистенттар гвардия старшинаһы И. П. Папышев һәм гвардия өлкән сержанты П. С. Маштаков — байраҡсылар төркөмөн тәшкил итә.

Еңеү Байрағын Еңеү Парадында [[Ҡыҙыл майҙан]]дан үткәрергә тейеш булғандар. Был маҡсат өсөн махсус рәүештә байраҡсы Неустроев һәм уның ассистенттары — Егоров, Кантария һәм Берест составында расчёт күнекмәләр башҡарҙы. Әммә фаразланған байраҡсы Неустроев 22 йәшенә биш тапҡыр яраланып, аяғы зыян күргән була. Ошоноң менән бәйле, шулай уҡ, расчёт ҡатнашыусыларының сафта йөрөү әҙерлеге етерлек кимәлдә менән бәйле, шул уҡ ваҡытта, башҡа байраҡсыларҙы әҙерләп өлгөрмәгәнлектән, маршал Г. К. Жуков — Байраҡты парадҡа сығармаҫҡа тигән ҡарар ҡабул итә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;''Леонид Репин, Михаил Тимошенко.'' [http://kp.ru/daily/24512.4/662266/ Знамя, водружённое над рейхстагом, по Красной площади не пронесли.] // kp.ru, 24.06.2010&lt;/ref&gt;. Шуға күрә, киң таралған фекергә ҡарамаҫтан, Парадта Еңеү Байрағы ҡатнашмай&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt;.

== Еңеү Байрағы Ҡораллы Көстәр музейында ==
{{external media|image1={{cite web|url=https://warspro.ru/wp-content/uploads/2018/04/7.jpg|title=Оригинал Знамени Победы в специальной капсуле в знамённом фонде Музея Вооружённых сил|description= |archiveurl= |archivedate=}}}}Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы Баш Сәйәси идаралығының бойороғо буйынса 1945 йылдың 10 июлендә Еңеү Байрағы Мәскәүҙәге СССР Ҡораллы Көстәренең Үҙәк музейына мәңгелек һаҡлауға тапшырыла.

1945 йылдан һуң Еңеү байрағы [[1965 йыл]]да — Еңеүҙең 20 йыллығы айҡанлы сығарыла. 1965 йылдың 9 майында Еңеү Парады байраҡсылары: полковник К. Самсонов, сержант Михаил Егоров, кесе сержант Мелитон Кантария. 1965 йылға саҡлы музей бинаһында ысын Еңеү Байрағы ҡуйылған була. 1965 йылға Байраҡҡа [[:ru:Почётный караул|почётлы]] ҡарауылҡуйылған.

Һуңынан Еңеү Байрағының һаҡланғанлығын тәьмин итеү маҡсатында уны төп нөсхәһен теүәл ҡабатлаусы күсермәһенә (дубликат) алмаштырғандар. Ысын Байраҡ фонд байраҡ һаҡлағысына күсерелә&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2011/05/08/znamya-anons.html Дмитрий Медведев открыл зал «Знамя Победы» в Центральном музее Вооружённых сил] // www.rg.ru&lt;/ref&gt;. Элек Еңеү Байрағы бөкләнгән көйө һаҡланған. Унда кракелюрҙар, буяу ҡатламының боҙолоуын тапҡан реставраторҙар тәҡдиме буйынса, Байраҡты йәйелдерелгән көйө махсус контейнерҙа һәм горизонталь хәлдә һаҡларға ҡарар ителә. Флаг эшләнгән сатин нескә, тарҡалыусан булғанлыҡтан, Еңеү Байрағын вертикаль хәлдә һаҡлау тыйылған&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru&quot;/&gt;. Шуның менән бәйле, Байраҡ горизонталь һалынып, 2011 йылға тиклем махсус ҡағыҙ менән ҡапланған булған. Байраҡ һаҡлаусы А. Н. Дементьев хәбәр итеүенсә, Байраҡ һабынан 1945 йылда уға туҡыманы ҡағып нығытылған туғыҙ ҡаҙаҡты (уларҙың баштары тутыға һәм туҡыманы боҙа башлаған) һурып алалар.

Ысын Еңеү Байрағы музей бинаһынан бер нисә тапҡыр алынған. Бер тапҡыр ул Санкт-Петербург ҡалаһының 300 йыллығы, ике тапҡыр —Поклонный тауына, [[1990 йыл]]да Байраҡ «Беҙҙе Еңеү Байрағы берләштерә!» лозунгыһы аҫтында Украинаға һәм Белоруссияға сығарылған. 2000-се йылдарҙа ысын Еңеү Байрағы шулай уҡ Рәсәй музей хеҙмәткәрҙәре съезында күрһәтелә. Был сараға Президент полкынан почёт ҡарауылы саҡыртыла. Дементьев әйтеүенсә, музейҙың быяла витринаһында торған күсермәһе (дубликаты) ''«ҡартая &lt;…&gt; тарихи героик туҡыма кеүек»''&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru&quot;/&gt;. [[2003 йыл]]да Байраҡ 10 көн дауамында Санкт-Петербургта була

[[2011 йыл]]дың 8 майында РФ Ҡораллы Көстәре Үҙәк музейында асылған «Еңеү Байрағы» залында Еңеү Байрағының теүәл күсермәһе урынлаштырылған. Күсермәне ҡуйыу өсөн махсус күргәҙмә ҡорамалдары проектланған. Байраҡтың күсермәһе БМ-13 «Катюша» реактив ҡоролмаһының снарядтары өсөн йүнәлтеүсе рельстары рәүешендә эшләнгән металл конструкцияларға урынлаштырылған быяла куб эсенә ҡуйылған. Конструкция нигеҙендә — Мәскәүҙе алған өсөн герман хәрби хеҙмәткәрҙәрен бүләкләү өсөн тәғәйенләнгән 20 мең дана тимер тәре, герман хәрби байраҡтары, дошмандың ҡоралы, документтары, шул иҫәптән «Барбаросса» планы күсермәһе һалынған емерелгән свастика рәүешендәге быяла витриналар.&lt;ref name=&quot;rg.ru&quot;/&gt;

Ысын Байраҡ музейҙың ер аҫты бинаһында урынлашҡан байраҡ фондында махсус капсулала һаҡлана. [[Ультрафиолет нурланыш|Ультрафиолетты]] тотҡарлаусы махсус быяла капсулала тейешле температура, яҡтылыҡ һәм [[Дымлылыҡ|дымлылығы]] яҡынса 60%-лы айырым мөхит булдырылған. Байраҡтың оҙонлоғо 73 сантиметр һәм киңлеге 3 сантиметр булған бер һыҙаты етмәй. Бер версия буйынса, шул саҡта, 1945 йылдың 2 майында, рейхстаг ҡыйығында булған рядовой Александр Харьков 92-се гвардия миномёт полкы «катюша» наводчигы, һыҙатты йыртып алған. Икенсе версия буйынса, Байраҡ 150-се уҡсылар дивизияһы сәйәси бүлегендә һаҡланған ваҡытта, шунда эшләгән хәрби хеҙмәткәр ҡатын-ҡыҙҙар иҫтәле сувенир ҡалдырырға теләп, — бер һыҙат киҫеп алып, киҫәктәргә бүлгәндәр. 1970-се йылдар башында Совет Армияһы йыл музейына бер ҡатын-ҡыҙ килә, ошо тарихты һөйләй һәм киҫәкте күрһәтә, Киҫәк Байраҡҡа үлсәме буйынса тап килә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;.
[[Файл:Знамя_Победы_в_Центральном_музее_Вооруженных_Сил.jpg|центр|мини|629x629пкс|&lt;center&gt;Еңеү Байрағының теүәл күсермәһе Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында (Мәскәү, Рәсәй)&lt;/center&gt;]]

== Рейхстагта һәм Берлиндың башҡа урындарында башҡа байраҡтар ==
Берлин өсөн һуғыш барышында шулай уҡ ҡаланың төрлө урындарында тарихи әҙәбиәттә билдәлелек алған башҡа ҡыҙыл байраҡтар ҡаҙалғайны. Байраҡтар бейек биналарға һәм башҡа күренекле урындарға: ҡала ратушаһы, Гитлерҙың рейхсканцелярияһы биналарына, Бранденбург ҡапҡаһы өҫтөнә һәм башҡа объекттарға эленә. Был байраҡтар документтарҙа һәм тарихи әҙәбиәттә йыш ҡына шулай уҡ ''еңеү байрағы'' тип аталған; уларҙың күбеһе ҡаланың икенсе пландағы объекттарында йәки Рейхстагтың төрлө еренә урынлаштырылған, Берлинды алғандан һуң байраҡтарҙың береһе лә һаҡланмаған; шуға күрә — улар рәсми статус алмаған.

Берлинда беренсе ҡыҙыл байраҡты 5-се Ҡыҙыл Байраҡлы Калинкович йырып сығыу артиллерия дивизияһы 1-се миномёт Брест бригадаһы 106-сы миномёт полкының 1-се батареяһы разведчик-күҙәтеүсеһе [[ефрейтор]] А. И. Муравьёв[23] 21 апрелдә ҡаҙай. Рейхстагтың үҙен бер нисә тапҡыр штурмлау барышында төрлө урындарҙа (бинаның фасадында һәм бина эсендә: төп инеү урынының баҫҡысында, тәҙрәләрҙә, колонналарҙа, зал уртаһында һ. б.) — ғәскәрҙәр бинаның ҡыйығына барып еткәнсегә тиклем, — шулай уҡ бер нисә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙалған була.

[[2007 йыл]]да биргән интервьюһында Рәсәй Геройы Абдулхәким Исмаилов,1945 йылдың 28 апрелендә Алексей Ковалев, ул һәм Леонид Горычев Рейхстаг ҡыйығындағы көмбәҙсектең береһенә ҡыҙыл флаг ҡуйҙыҡ, тип тип раҫлай&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Полина Санаева|url=http://www.ng.ru/style/2000-05-07/16_berlin.html|title=Небо над Берлином|date=2000-05-07|publisher=[[Независимая газета]]}}&lt;/ref&gt; (һуңыраҡ яугирҙәр Е. А. Халдейҙың «Еңеү Байрағы Рейхстаг өҫтөндә» постановочные ҡуйылған фотоһүрәттәрендә урын алған).

Икенсе штурм ваҡытында — 30 апрелдә көндөҙ —171-се һәм 150-се уҡсылар дивизияһы ҡыҙылармеецтарының айырым бер төркөмдәренә Рейхстагка яҡынлашыу һәм ҡыҙыл байраҡтарҙы бина фасадының төрлө урындарына нығытыу мөмкин булған (Рейхстаг был ваҡытта яуланмаған булған әле). Төрлө сығанаҡтар көндөҙгө штурм барышында ниндәй флаг һәм Рейхстагтың ҡайһы урынында ҡуйылыуы тураһында төрлө мәғлүмәт күрһәтә. Атап әйткәндә, 150-се уҡсылар дивизияһы командиры белдермәһендә донесение 14 сәғәт 25 минутта бина фасадында 674-се уҡсылар полкының ҡыҙыл байрағы ҡуйылды, тип күрһәтелә.150-се уҡсылар дивизияһының хәрби хәрәкәттәр журналында яҙылғанға ярашлы, 1945 йылдың [[30 апрель|30 апрелендә]] 14 сәғәт 25 минутта лейтенант Рахимжан Кошкарбаев һәм рядовой Григорий Булатов ''«шыуышып бинаның үҙәк өлөшөнә килеп еттеләр һәм төп инеү урыны баҫҡысына ҡыҙыл флаг ҡуйҙылар»''. Шулай уҡ был ваҡиға Советтар Союзы Геройы И. Ф. Клочковтың «Беҙ рейхстагты штурмланыҡ» китабында билдәләнгән: ''«лейтенант Р. Кошкарбаев беренсе булып колоннаға'' ''ҡыҙыл флагсыҡ беркетте»''&lt;ref&gt;[http://www.zakon.kz/86909-znamja-nad-rejjkhstagom-vodruzil.html Знамя над рейхстагом водрузил Рахимжан Кошкарбаев — официальное подтверждение Института военной истории МО России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011131810/http://www.zakon.kz/86909-znamja-nad-rejjkhstagom-vodruzil.html |date=2018-10-11 }} // www.zakon.kz&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Документ, удостоверяющий это событие, историком [[Асанов, Булат|Булатом Асановым]] передан в дар [[Центральный Государственный музей Казахстана|Центральному Государственному музею Казахстана]]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Ruins of the Reichstag in Berlin, 3 June 1945. BU8573.jpg|справа|мини|Рейхстагтың Көнбайыш фасады, 1945 йылдың 3 июне. Үҙәк инеү урынының фронтоны өҫтөндә «Германия» скульптура төркөмө күренә, шунда Маков штурм төркөмө 1945 йылдың 30 апрелендә 22:30 сәғәттә ҡыҙыл флаг ҡаҙаған]]
Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейының өлкән ғилми хеҙмәткәре А. Н. Дементьев һылтанмаларына таянып яҙылған Еңеү Байрағы тураһындағы баҫмаларҙа&lt;ref name=&quot;Lulechnik&quot;/&gt;, совет яугирҙәренең беренсе төркөмдәре 30 апрель кисендә сәғәт 10-сыла ғына Рейхстаг эсенә бәреп инде, тип билдәләнә. Рейхстаг ҡыйығына капитан В.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Маков командалығындағы штурм төркөмө — сержант М.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Минин һәм өлкән сержанттар [[Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы|Ғ. Ҡ. Заһитов]], А.&amp;amp;nbsp;Н.&amp;amp;nbsp;Лисименко һәм А.&amp;amp;nbsp;П.&amp;amp;nbsp;Бобров беренсе булып барып етә һәм 22 сәғәт 30 минутта Рейстагтың көнбайышындағы парадный түр инеү урыны фронтоны өҫтөндә урынлашҡан «Еңеү Алиһәһе» скульптураһына ҡыҙыл туҡыманы беркетәләр. Бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң, (икенсе булып) майор М.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Бондарҙың штурм төркөмө яугирҙәре үҙҙәренең байрағын ҡаҙай. 22 сәғәт 40 минутта ҡыйыҡтың көнбайыш фасадына лейтенант С.&amp;amp;nbsp;Е.&amp;amp;nbsp;Сорокин етәкселегендәге 674-се полк разведчиктары өсөнсө ҡыҙыл флагты элә.&lt;ref name=&quot;rus.ruvr.ru&quot;/&gt; В официальном советском издании «Икенсе донъя һуғышы тарихы» ([[1979 йыл|1979]]) рәсми совет баҫмаһында ошо артатыш ваҡытында юҡҡа сыҡҡан Еңеү Байраҡтары тураһында бына нисек яҙылған:&lt;blockquote&gt;
''Был Байраҡ үҙе аша аяуһыҙ һуғыш барышында капитан Н. Маков, лейтенант Р. Кошкарбаев, майор М. М. Бондарь һәм башҡа бик күп яугирҙәр төркөмдәре ҡаҙаған бөтә байраҡ һәм флагтарҙың символик сағылышы булып тора. Рейхстагтың төп инеү урынынан һәм ҡыйығынан уларҙың ҡыйыу юлы, ҡыҙыл байраҡтары, флагтары һәм флагсыҡтары менән, бер бөтөн Еңеү Байрағы булараҡ билдәләнә.''
&lt;/blockquote&gt;1 май көндөҙ янып торған Рейхстагҡа самолёттарҙан «ЕҢЕҮ» тип яҙылған ике алты метрлы ҡыҙыл байраҡ&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/krasovsky/index.html|автор=Красовский С. А.|заглавие=Жизнь в авиации|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1968|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/russian/krasovsky/05.html|часть=Конец фашистской Германии|страницы=313—314}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/vorozheikin_av4/index.html|автор=Ворожейкин А. В.|заглавие=Солдаты неба|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1986|страниц=334|ссылка часть=http://militera.lib.ru/memo/russian/vorozheikin_av4/17.html|часть=Гимн победе}}&lt;/ref&gt; (ал туҡыманы самолёттан гвардия өлкән лейтенанты К. В. [[:ru:Новосёлов, Кузьма Васильевич|Новосёлов]] ташлаған). Фараз буйынса, был байраҡ аҙаҡ утта һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.izvestia.ru/russia/article3092675/|title=Кто оторвал лоскут от Знамени Победы?|author=Полина Санаева|publisher=[[Известия]]|date=2006-05-06|accessdate=2012-05-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67o3yk1Qc?url=http://www.izvestia.ru/news/313529|archivedate=2012-05-20}}&lt;/ref&gt;.

Рәсәй Федерацияһы оборона министрлығы хәрби тарих институты, кем беренсе булып Рейхстагҡа Байраҡ ҡаҙаны тигән һорауға шундай яуап ебәрҙе (2005 йыл, 19 июнь, № 247443)&lt;ref&gt;''Валентина Рогачёва.'' [http://best.kp.ru/kirov/reichstag/ Кто первым водрузил знамя над Рейхстагом?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513121021/http://best.kp.ru/kirov/reichstag/ |date=2015-05-13 }} // best.kp.ru&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
''«…Берлинға һөжүм иткән һәр бер армия, Рейхстаг бинаһына ҡаҙау маҡсатында берәр ҡыҙыл байраҡ әҙерләне. 1945 йылдың 22 апрелендә 3-сө удар армияла шундай 9 байраҡ (уның составына ингән дивизиялар һаны буйынса) әҙерләнгән була. Һуғышҡа төп бурыс — Рейхстагҡа йырып үтеп, байраҡ ҡаҙау өсөн ынтылған бөтә штурм төркөмдәрендә лә ҡыҙыл байраҡтар, флаг һәм флагсыҡтар бар ине. Рейхстаг өҫтөндә бөтәһе 40-ҡа яҡын флаг күтәрелә. Ошоноң менән бәйле һәм башҡа ҡайһы бер сәбәптәр буйынса, кем был батырлыҡты эшләгән тигән һорауға яуап әлегә тиклем бәхәсле булып ҡала»''.
&lt;/blockquote&gt;1945 йылдың 2 майында иртә таң менән 416-сы уҡсылар дивизияһы яугирҙәре Мәмәдов, Әхмәдзаде, Н. Бережной һәм Н. Андреев лейтенант А. Мәжидов етәкселегендә Бранденбург ҡапҡаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.savash-az.com/army/416.htm|title=Краснознамённая Ордена Суворова 416-я Таганрогская стрелковая дивизия|publisher=Саваш — Военно-исторический сайт}}&lt;/ref&gt; өҫтөнә ҡыҙыл байраҡ ҡаҙай. 295-уҡсы дивизияһының 1040-сы уҡсылар полкынан сержант П. Е. Волик (командиры полковник И. С. Козлов) 416-сы уҡсылар дивизияһы һуғышсылары төркөмө менән бер үк ваҡытта Бранденбург ҡапҡаһы өҫтөнә шулай уҡ ҡыҙыл байраҡ беркетте&lt;ref&gt;''Антонов В. С.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/antonov_vs/index.html Путь к Берлину.] — М.: Наука, 1975.&lt;/ref&gt;.

== Еңеү Байрағының күсермәләрен ҡулланыу ==
[[Файл:Vladimir_Putin_23_February_2001-1.jpg|слева|мини|220x220пкс|2001 йылдың [[23 февраль|23 февралендә]] Кремль стенаһы янындағы Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә венок һалыу тантанаһында Еңеү Байрағының күсермәһе]]
[[Файл:Bessmertniy_Polk.jpg|мини|220x220пкс|[[Санкт-Петербург]] ҡалаһында [[Үлемһеҙ полк]] (2018 йыл 9 май) парадында Еңеү Байрағының күсермәһе]]
1945 йылдың 1 майына ҡаршы төндә рейхстаг бинаһы өҫтөнә беркетелгән Еңеү Байрағы 1965 йылдан һуң бер ваҡытта ла хәрби парадтарға сығарылмай. Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда ваҡытында үткәреү өсөн [[Еңеү көнө|Еңеү Көнө]] уңайынан тантаналы саралар үткәргәндә, Еңеү Байрағының Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейында һаҡланған рәсми күсермәһе ҡулланыла&lt;ref&gt;''Юрий Гаврилов''. [https://rg.ru/2010/05/06/parad-pobedy.html Парад: как это будет] // rg.ru&lt;/ref&gt;. Был ҡағиҙә [[2007 йыл]]дың&lt;ref name=&quot;zakon&quot;/&gt; 7 майында ҡабул ителгән Еңеү Байрағы тураһындағы закон положениеһына ярашлы үтәлә: Федераль дәүләт власы органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдары, урындағы үҙидара органдары, ойошмалар, йәмәғәт берләшмәләре [[Еңеү көнө|Еңеү Көнөнә]] арналған тантаналы саралар үткәргәндә, Еңеү көнөндә Мәскәүҙә Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә һәм Бөйөк Ватан һуғышының башҡа әйкәлдәренә таж венок һалғанда, һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары менән бәйле башҡа көндәрҙә, шулай уҡ реставрациялау эштәре арҡаһында Еңеү Байрағын алырға тура килгәндә, уның урынына '''Еңеү Байрағының күсермәһе ҡулланылыуы мөмкин.'''

Еңеү Көнөндә Еңеү Байрағының күсермәләре [[Рәсәй флагы|Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы]] менән бер рәттән биналарҙа (йә мачталарҙа флагштоктарҙа) күтәрелеүе мөмкин. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын һәм Еңеү Байрағының күсермәһен бер тапта күтәреү (урынлаштырыу) Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагын һәм Рәсәй Федерацияһы субъекты, муниципаль берәмектәрҙең, ойошмаларҙың, йәмәғәт берләшмәләренең флагын бер үк ваҡытта күтәреү (урынлаштырыу) тәртибендә башҡарыла.

Закон Еңеү Байрағы күсермәләренең күренеше төп Еңеү Байрағы күренешенә тап килергә тейеш тигән талап ҡуя. Еңеү Байрағының '''рәсми күсермәһе''' барлығы (2008) дүрт: береһе —
дубликаты — Ҡораллы Көстәр Үҙәк музейының «Еңеү залына» ҡуйылған, икенсеһе парадтар ваҡытында ҡулланыла, өсөнсөһө ҡушылды. [[Брест ҡәлғәһе]]ндә, дүртенсеһе — күргәҙмә эштәрендә ҡулланыла&lt;ref&gt;''Елена Колосенцева.'' [http://old.redstar.ru/2008/04/29_04/5_01.html Фонд величия и славы]. // old.redstar.ru&lt;/ref&gt;.

Әлеге ваҡытта, Еңеү Көнө хөрмәтенә Мәскәүҙә,Ҡыҙыл майҙанда парад, регламентҡа ярашлы, Еңеү байрағының рәсми күсермәһен сығарыу менән асыла&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2010/05/09/pobeda.html В Москве состоялся парад в честь Победы] // www.rg.ru&lt;/ref&gt;, һәм шул уҡ ваҡытта — [[2006 йыл]]ғы 9 май парадынан башлап— алда Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы бара. Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһынан [[Дәүләт думаһы]] депутаттары, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Германия яғында Рус азатлыҡ армияһында РОА һуғышҡан власовсылар триколорҙы үҙҙәренең байрағы сифатында ҡулланғанын раҫлап, был фактҡа кире ҡарашын белдерҙе. Рәсәй Президенты исеменә яҙылған асыҡ хаттарҙың береһендә ''«Еңеү байрағы алдынан тантаналы төҫ менән триколорҙы тотоп килеү кеүек мыҫҡыллы комбинация &lt;…&gt; фәҡәт бер төрлө лә ярамаҫлыҡ ассоциация тыуҙыра: Бөйөк Ватан һуғышында, баҡһаң, власовсылар еңеү яулаған икән дә. Әммә, хатта триколор Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һатлыҡ власовсылар тарафынан бысратылмаған осраҡта ла, барыбер уны Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы сифатында'' ''Еңеү Байрағынан алда йөрөтөү'' ''дөрөҫ түгел, сөнки еңеүҙе Рәсәй халыҡтары ғына түгел, ә Совет Социалистик Республикалар Союзының барлыҡ халыҡтары берләшмәһе яуланы, һәм Советтар Союзы Дәүләт флагын триколор менән алмаштырыу — Бөйөк Ватан һуғышы тарихын, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре тарихын боҙоп күрһәтеү, тимәк»''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rosbalt.ru/russia/2016/05/18/1515594.html|title=В Госдуме предлагают отказаться от «власовского» триколора в День Победы|author=|date=2016-05-18|publisher=РОСБАЛТ|accessdate=2018-05-09|lang=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kprf.ru/dep/gosduma/activities/155248.html|title=Вернуть символ Победы советского народа над фашизмом!|author=Н. И. Никитчук|date=2018-05-18|publisher=kprf.ru|accessdate=2018-05-09|lang=}}&lt;/ref&gt;.

[[2015 йыл]]дың 9 майындағы Еңеү Парады ваҡытында алда Еңеү Байрағы, ә рәсәй триколоры — унан һуң сығарылды. 2016 йылдың 9 майында Еңеү Байрағы тағы рәсәй дәүләт флагы артына ҡуйылды.
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot; style=&quot;border-collapse:collapse&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |&lt;center&gt;9 майҙа еңеү байрағы күсермәһен парадҡа мәскәүҙә ҡыҙыл майҙанда, файҙаланыу&lt;/center&gt;
|-
|[[Файл:Victory_Day_Parade_2005-4.jpg|центр|300x300пкс]]
|[[Файл:MoscowParade2009_3.jpg|центр|300x300пкс]]
|[[Файл:Парад в честь 70-летия Великой Победы - 16.jpg|325x325пкс]]
|-
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;2005 йылдың 9 майында ҡыҙыл майҙанда парад була. &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Һуңғы еңеү байрағы вынос &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;башҡа рәсәй флагы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;2009 йылдың 9 майында ҡыҙыл майҙанда парад була. &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Тантанала ҡатнашыусылар рәсәй флагы &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;(Артынан еңеү байрағы триколор)&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|&lt;center&gt;&lt;small&gt;2015 йылдың 9 майында ҡыҙыл майҙанда парад була. &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;Еңеү байраҡтарын тантаналы сығарыуға булған. &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;рәсәй алда флагы&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;
|}
2015 йылдың 8 майында Еңеү Байрағының күсермәһе фонында рәсәй 43-сө космоста оҙайлы осоу экипажы [[космонавт]]ары А. Н. Шкаплеров, Г И. Падалка, М. Б. Корниенко&lt;ref name=&quot;znamja pobedy&quot;&gt;''Ольга Зубкина.'' [http://news2world.net/obshhestvennye-novosti/rossiyskie-kosmonavti-s-orbiti-pozdravili-veteranov-s-dnem-pobedi.html Российские космонавты с орбиты поздравили ветеранов с Днём Победы — новости на сегодня 08.05.2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705144913/http://news2world.net/obshhestvennye-novosti/rossiyskie-kosmonavti-s-orbiti-pozdravili-veteranov-s-dnem-pobedi.html |date=2015-07-05 }} // news2world.net&lt;/ref&gt;.Халыҡ-ара космос станцияһы бортынан Еңеү көнө менән ҡотланы.

2018 йылдың 2 февралендә [[Волгоград]]та [[Сталинград алышы|Сталинград һуғышының]] 75 йыллығын байрам иткәндә, Еңеү Байрағының күсермәһе тантаналы рәүештә СССР дәүләт символикаһы — ураҡ һәм сүкешһеҙ&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FLOJYBYDke0 Знамя Победы без Серпа и Молота на праздновании 75 летия Сталинградской битвы] // www.youtube.com&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://msk.kprf.ru/2018/02/08/37301/ Подделка Знамени Победы — оскорбление Народу-Победителю] // msk.kprf.ru&lt;/ref&gt; сығарыла. Туҡымала ураҡ һәм сүкештең булмауын Көньяҡ хәрби округы матбуғат хеҙмәте, йәнәһе, байраҡ күп тапҡыр химик таҙартыуға дусар ителгәнлектән, ''«буяуҙың төҫһөҙләнеүе»'' менән аңлатты&lt;ref&gt;[https://kprf.ru/dep/gosduma/activities/172751.html Денис Парфёнов: Вытравливание государственных символов СССР со Знамени Победы может быть расценено как идеологическая диверсия] // kprf.ru&lt;/ref&gt;.

== Еңеү Байрағының символы (1996—2007) ==
[[Файл:Russia_Victory_Commemorative_Flag.svg|мини|Еңеү Байрағы символы (1996 йылдан 2007 йылға тиклем ҡулланылған)]]
1996 йылдан 2007 йылға тиклем Рәсәйҙә шулай уҡ Еңеү байрағының символы ҡулланылды.

1996 года Пр15 апрелендә Рәсәй Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Б. Н, Ельцин]] Еңеү Байрағын фәҡәт [[23 февраль|23 февралдә]] һәм [[9 май|9]] [[23 февраль|майҙа]] сығарырға, ә ҡалған осраҡтарҙа '''«Еңеү Байрағы символы»''' ҡуланылырға тигән «Еңеү Байрағы тураһында» указға ҡул ҡуя. Һәм указға ярашлы, ул символ ''«оҙонлоғо киңлегенә 2:1 нисбәтле ҡыҙыл төҫтәге туҡыма. Ике яғында ла үрге мөйөштә биш саталы йөндөҙ һүрәте төшөрөлгән»''&lt;ref&gt;[http://www.biar.ru/legislation.php?id=5 Указ президента Российской Федерации от 15 апреля 1996 года № 561 «О Знамени Победы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101209150439/http://www.biar.ru/legislation.php?id=5 |date=2010-12-09 }} Собрание законодательства Российской Федерации.- М.: Юридическая литература, 15 апреля 1996 года, № 16, ст. 1846&lt;/ref&gt;. Указда йондоҙҙоң төҫө билдәләнмәгән, ғәмәлдә Еңеү Байрағының символына йышыраҡ алтын (һары) биш саталы йондоҙ төшөрөп әҙерләнгән.

2005 йылдың 14 июнендә Дәүләт Думаһы советы ыултырышында «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы депутаты А. А. Сигуткин индергән «Еңеү байрағы тураһында» федераль закон проекты ҡаралды. 2005 йылдың 7 сентябрендә Дәүләт Думаһының пленар ултырышында, Берлинды штурмлауҙа ҡатнашҡан В. И. Варенниковты ла индереп, [[Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы|КПРФ]] һәм «Родина» фракциялары депутаттары төркөмдәренең беренсе проектын һәм икенсе — депутат А. А. Сигуткин индергән «Еңеү байрағы тураһында» альтернатив проектын ҡараны. Закон проекттары буйынса фекер алышыу барышында Еңеү Байрағы символы тураһында бәхәс ҡупты. Депутаттар төркөмө үҙенең закон проектында, тарихи дөрөҫлөккә тоғро булып, Еңеү Байрағы символында төп нөсхәнең символикаһын — ураҡ һәм сүкеш һәм биш саталы йондоҙҙо һаҡларға тәҡдим итә.

А. А. Сигуткин индергән закон проекты, айырым осраҡтарҙа (мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы менән бәйле Рәсәйҙең хәрби дан көнө, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандарҙы иҫкә алғанда һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙы Федераль хәрби мемориаль зыяратында ерләү барышында) '''Еңеү Байрағының символы''' сығарылыуы мөмкин. Проектҡа ярашлы, Еңеү Байрағы символы үҙе ''«һабы янында ике яғындағы өҫкө мөйөшөндә лә биш саталы йондоҙ һүрәте төшөрөлгән, оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:1 нисбәтендәге ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан»'' ғибәрәт булырға тейеш булған. 2005 йылдың 9 сентябрендә, тәҡдим ителгән положениелары менән, Еңеү Байрағы символында фәҡәт биш саталы ҡыҙыл йондоҙ ғына һынландырыла тигән закон проекты беренсе уҡыуҙа Дәүләт Думаһы тарафынан ҡабул ителде.

Бындай факт йәмәғәтселек һәм Рәсәй субъекттары вәкәләтле органдары ризаһыҙлығын тыуҙырҙы. Мәҫәлән, Мурманск өлкә Думаһы ''«хәрби Еңеү Байрағы символын боҙоуҙы законлы юл менән нығытыуға тәүге аҙым яһалды»'' тигән фекер әйтте, бының менән, әлбиттә, ''«ризалашып булмай»''&lt;ref&gt;Постановление Мурманской областной Думы от 14 октября 2005 г. № 2144 «Об обращении Мурманской областной Думы к Президенту Российской Федерации В. В. Путину, Председателю Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации С. М. Миронову и Председателю Госдумы Федерального Собрания Российской Федерации Б. В. Грызлову о Знамени Победы»&lt;/ref&gt;. Мурманск өлкә Думаһы дептаттары шулай уҡ Дәүләт Думаһы депутаттарының конституцион күпселеге — «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзалары, оппозицияның һәм күпселек Рәсәй халҡының фекерен иҫәпкә алмайынса, федераль закон проектын ҡабул итеүҙе тәьмин итә, тип билдәләне. Мөрәжәғәттә, атап әйткәндә, былай тиелә:&lt;blockquote&gt;
''«Еңеүҙең 60 йылығын байрам итеү барышында тартағы ихы торорлоҡ бирергә тейешле көнбайыштағы донъя тарихын ҡабаттан яҙырға маташыусыларға, шулай уҡ үҙебеҙҙә үҫеп сыҡҡан бөтә совет ҡаҙаныштарына ла нәфрәт менән ҡараған теләһә ниндәй псевдотарихсыларға тейешле ҡаршылыҡ күрһәтә алмайынса, Рәсәй, федераль дәүләт власы органдары йөҙөндә, үҙенең төп тарихи ҡомартҡыларын һәм үҙенең төп ҡиммәттәрен үҙе боҙа башлай. Шулай булғас, үҙебеҙҙең данлыҡлы ваҡиғаларыбыҙҙы иҫкә алыуҙы һәм ихтирам итеүҙе, хөрмәтләүҙе нисек итеп башҡаларҙан талап итеп була? Әммә рәсәй халҡының күпселеге „туғанлыҡты ҡәҙерләмәгән Иван (манҡорт) түгел“, ә үҙҙәренең ата-бабаларын изге итеп хәтерләүсе кешеләр, һәм улар үҙҙәренең үткәненә ҡарата кире мөнәсәбәтте ғәфү итмәҫ.»''
&lt;/blockquote&gt;Икенсе уҡыуҙа Еңеү Байрағы символы тураһында закон проекты положениеларына үҙгәрештәр индерелә. Икенсе уҡыуға тәҡдим ителгән үҙгәрештәр шулай уҡ йәмәғәтселек ризаһыҙлығын тыуҙырҙы. Мәҫәлән, Мәскәү ҡала Думаһының Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|В.]] [[Путин Владимир Владимирович|В. Путинға]] һәм Дәүләт Думаһы рәйесе Б. В. Грызловҡа мөрәжәғәтендә бына ни тиелгән&lt;ref&gt;Обращение Московской городской Думы от 10 мая 2006 г. № 10 «О Знамени Победы» // Ведомости Московской городской Думы, 2006 г., № 5&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
''«Закон проектының ошо өлөшө айырыуса ҙур аңлашылмаусанлыҡ тыуҙыра &lt;…&gt; уға ярашлы, Еңеү Байрағы символын һүрәтләүҙә яҙылғанса, ҡыҙыл төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманың ике яғында ла „аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ һүрәтләнеше урынлашырға“ тейеш. &lt;…&gt; Сатраш урынлашҡан ураҡ менән сүкеш һәм улар өҫтөндәге алтын төҫтәге биш саталы йондоҙ һүрәтен алыу тәҡдим ителә.''
''Еңеү Байрағы символындағы бындай үҙгәрештәр ҡыҙыл Армияның XX быуаттың „һоро тағунын (чума)“ еңеүе тураһындағы тарихи дөрөҫлөктө тулыһынса кире ҡаға. Был миллион һәләк булғандарҙың хәтерен мыҫҡыллау.»''
&lt;/blockquote&gt;
[[Файл:Russia Victory Commemorative Flag (alternative).svg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Russia_Victory_Commemorative_Flag_(alternative).svg|слева|мини|Еңеү{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Байрағының ҡабул ителмәгән символы]]
Протест булыуына ҡарамаҫтан, 2007 йылдың 21 мартында Еңеү Байрағы символы тураһындағы закон проекты түбәндәге формулировкалар менән икенсе уҡыуҙа ҡабул ителә: ''«Еңеү Байрағы символы ике яғында '''аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ''' һүрәте урынлашҡан ҡыҙыл төҫтәге тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт». ''Шундай формулировка менән закон проекты 2007 йылдың 23 мартында өсөнсө — һуңғы уҡыуҙа ҡабул ителгән — һәм хуплау өсөн [[Федерация Советы]]на.тапшырылған.

Яңылыҡты ветеран һәм башҡа ойошмаларҙың, Рәсәй субъекттары вәкиллекле органдарының (улар араһында шулай уҡ: Волгоград өлкә Думаһы, Ульяновск өлкәһе закондар сығарыу йыйылышы, Саха Республикаһының Дәүләт Йыйылышы, Белгород өлкә Думаһы, Тула өлкә Думаһы, Смоленск өлкә Думаһы) ''«Ҡыҙыл Армияның фашизмды еңеүе тураһындағы тарихи дөрөҫлөктө тулыһынса кире ҡағыуы»&lt;ref&gt;Постановление Тульской областной Думы от 22 июня 2006 г. № 33/1417 «Об обращении Тульской областной Думы к Президенту Российской Федерации В. В. Путину и Председателю Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации Б. В. Грызлову о недопущении изменения символа Знамени Победы» // [[СПС «Гарант»]]&lt;/ref&gt;, «кощунственный», «Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һәләк булған, тере ҡалған ветеран-фронтовиктар һәм тыл хеҙмәткәрҙәренең, һуғыштан һуңғы быуын кешеләренең, миллион совет кешеләренең яҡты хәтерен мыҫҡыл итеү, Европаның ҡайһы бер илдәрендә, шул иҫәптән Балтик буйы илдәрендә профашистик һәм реваншистик кәйефтәр көсәйеүенә булышлыҡ итеү»&lt;ref&gt;Постановление Архангельского областного Собрания депутатов от 19 апреля 2007 г. № 1180 «Об обращении Архангельского областного Собрания депутатов к Президенту Российской Федерации В. В. Путину в связи с принятием Федерального закона „О Знамени Победы“» // Ведомости Архангельского областного Собрания депутатов, 18-19 апреля 2007 г. № 17&lt;/ref&gt;'' кеүек һ. б. фекерҙәрен иҫәпкә алып, 2007 йылдың 30 мартында Федерация Советы тарафынан кире ҡағыла һәм Дәүләт Думаһына кире ҡайтарыла. 2007 йылдың 6 апрелендә Дәүләт Думаһы депутаттарының күпселеге Федерация Советы ҡарары менән риза булмай, һәм федераль закон бәхәсле бирелеш менән ''(«Еңеү Байрағы символы ике яҡтан аҡ төҫтәге биш саталы йондоҙ урынлашҡан ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан ғибәрәт»)'' Федерация Советы раҫлауы талап ителмәгән (уның өсөн ҡабатлап тауыш биргәндә, Дәүләт Думаһы депутаттарының дөйөм һанынан өстән ике өлөшөнән кәм түгел тауыш бирелде) тауыштарҙың квалификациялы күпселеге менән ҡабул ителә һәм Рәсәй Президентына ҡул ҡуйырға йүнәлтелә&lt;ref&gt;''Тамара Шкель.'' [http://www.rg.ru/2007/04/23/znamya.html Знамя Победы останется прежним. Лидер «Единой России» Борис Грызлов заверил в этом ветеранов] // [[Российская газета]], № 4348 от 23 апреля 2007 г.&lt;/ref&gt;.

Ветеран ойшмаларының күп һанлы мөрәжәғәттәре буйынса РФ Президенты В. В. Путин 2007 йылдың 20 апрелендә яҙған хатында өҫтәмә консультация үткәреү кәрәк тип тапты, ә 24 апрелдә һалып законға тыйыу вето һалды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090512202507/http://www.gzt.ru/politics/2007/04/20/211333.html Владимир Путин отклонил закон «О Знамени Победы», сообщает ИТАР-ТАСС со ссылкой на пресс-службу Кремля.]&lt;/ref&gt;. 25 апрелдә закон, Еңеү Байрағы символы тигәнде ҡулланмай, Дәүләт Думаһы тарафынан махсус комиссия редакцияһында ҡабул ителде, Федерация Советы хупланы һәм Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] 7 майҙа, [[Еңеү көнө|Еңеү Көнө]] алдынан ҡул ҡуйҙы. Рәсәй Президенты В. В. Путин 2007 йылдың 16 июнендә сыҡҡан 770-се һанлы «Еңеү Байрағы тураһында» ҡарарын юҡҡа сығарҙы, шуның арҡаһында «Еңеү Байрағы символы» ла юҡ хәҙер&lt;ref&gt;Собрание законодательства Российской Федерации. — М.: Юридическая литература, 18 июня 2007 года, № 25, ст. 3012&lt;/ref&gt;.

== Рәсәй биләмәләренән ситтә Еңеү Байрағының статусы ==

=== Белоруссияла ===
Белоруссия президентының 1995 йылдың 6 май указы менән Еңеү Байрағының дубликаты 9 майҙа ([[Еңеү көнө]]), 23 февралдә (Ватанды һаҡлаусылар көнө) һәм [[3 июль|3 июлдә]] (Белоруссияны фашист илбаҫарҙарынан азат иткән көндө) генә сығарыла тип ҡарар ителгән, башҡа маҡсаттар өсөн СССР дәүләт флагы һәм, указға ярашлы, «биш саталы йондоҙ, ураҡ һәм сүкеш һүрәтләнгән ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан ғибәрәт» Еңеү Байрағы символы файҙаланыла&lt;ref name=&quot;РБ-указ&quot;/&gt;.

[[2011 йыл]]да Рәсәй Белоруссияға Еңеү Байрағының рәсми күсермәләренең береһен бүләк итте. Еңеү байрағының күсермәһе «Беларусь: тарих һәм хәҙерге заман» халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһы барышында тапшырылды. Еңеү Байрағының бүләк ителгән күсермәһе [[Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы|Белорус Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейында]]&lt;ref&gt;[http://belarmy.by/lenta-novostei/rossiya-podarila-belarusi-kopiyu-znameni-pobedy Россия подарила Беларуси копию знамени Победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160326124447/http://belarmy.by/lenta-novostei/rossiya-podarila-belarusi-kopiyu-znameni-pobedy |date=2016-03-26 }} // belarmy.by&lt;/ref&gt; һаҡлана.

=== Донецк һәм Луганск Халыҡ Республикалары ===
[[Файл:2018-05-09._День_Победы_в_Донецке_f108.jpg|слева|мини|Донецкиҙа Еңеү Көнө парадында Еңеү байрағы күсермәһе (Донецк Халыҡ Республикаһы, 2018 йылдың 9 майы)]]
[[Файл:Alexander_Khodakovsky_press_conference_Aug_9,_2014.jpg|мини|250x250пкс|Үҙен иғлан иткән Новороссия хәрби лидерҙарының береһе Александр Ходаковский Еңеү Байрағының күсермәһен ҡуллана, 2014]]
Үҙен иғлан иткән [[Донецк Халыҡ Республикаһы]] (ДНР) һәм [[Луганск Халыҡ Республикаһы]]нда (ЛНР) 2016 йылдың 9 май көнөндә ДНР һәм ЛНР баш ҡалаларында — [[Донецк]] һәм [[Луганск]] —үткән Еңеү парадында рәсемдәр алда Еңеү Байрағының күсермәһе Донецк Халыҡ Республикаһы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=TvcFBOCOoeI Парад Победы в Донецке 9 мая 2016 года] // www.youtube.com&lt;/ref&gt; һәм Луганск Халыҡ Республикһы&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=RrnXZ4HmyVc Парад Победы в Луганске, ЛНР. 9 мая 2016 года] // www.youtube.com&lt;/ref&gt;.дәүләт флагтарынан алда барҙы. Парадты ҡабул итеүсе Донецк Халыҡ Республикаһы башлығы А. В. Захарченко былай тип белдерҙе: ''«Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн донъяла миллионлаған ғүмерҙәрҙе ҡорбан итеп яуланған тыныслыҡ тағы нацистар һөжүменә дусар ителә. Күрше Украинала ҡартайып бөткән фашист вариҫтары ҡала һәм ауылдар буйлап маршҡа сыҡты. Рейхстаг өҫтөндә ғорур елберләгән бөйөк Еңеү Байрағы тыйылған. Беҙ шуға тиклем алып барып еткермәбеҙ, беҙ бөйөк еңеү тураһындағы дөрөҫлөктө мәңге һаҡларбыҙ. Һәм беҙ был дөрөҫлөктө балаларыбыҙға һәм ейәндәребеҙгә еткерергә бурыслы»''&lt;ref&gt;''Кристина Мельникова.'' [https://eadaily.com/ru/news/2016/05/09/parad-v-chest-dnya-pobedy-v-donecke-reportazh-eadaily Парад в честь Дня Победы в Донецке: репортаж EADaily] // eadaily.com&lt;/ref&gt;. 2018 йылда ДНР һәм ЛНР парламенттары Еңеү Байрағы күсермәһенең статусын һәм уны ҡулланыуҙың хоҡуҡи нигеҙҙәрен раҫлаған «Еңеү Байрағы тураһында» законын ҡабул итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pnp.ru/in-world/parlament-dnr-prinyal-zakon-o-znameni-pobedy.html|title=Парламент ДНР принял закон о Знамени Победы|publisher=www.pnp.ru|lang=ru|accessdate=2019-05-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dnr-online.ru/download/03-iins-o-znameni-pobedy/ Закон ДНР от 7 декабря 2018 года № 03-IIНС «О Знамени Победы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501170435/https://dnr-online.ru/download/03-iins-o-znameni-pobedy/ |date=2019-05-01 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://glava-lnr.info/sites/default/files/documents/pdf/zakon-o-znameni-pobedy.pdf Закон ЛНР от 8 октября 2018 года № 273-II «О Знамени Победы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503164000/https://glava-lnr.info/sites/default/files/documents/pdf/zakon-o-znameni-pobedy.pdf |date=2019-05-03 }}&lt;/ref&gt;.

=== Ҡаҙағстанда ===
2010 йылдың 21 апрелендә Мәскәүҙә Бөйөк Ватан һуғышы Үҙәк музейының Дан Залында Еңеү Байрағының күсермәһен Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты эштәре менән Идара итеү аппараты Етәксеһе С.&amp;amp;nbsp;К.&amp;amp;nbsp;Муҡанов һәм Ҡаҙағстан Республикаһы Афғанстан һәм локаль һуғыштар ветерандары Советы Рәйесе, члена Политсовета НДП &quot;Нур Отан&quot;НДП Сәйәси советы ағзаһы Ш.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Үтәгәнов йөҙөндә ҡаҙағстан вәкилдәренә тапшырыу тантанаһы булды. Кремль гарнизоны почётлы ҡарауылы, 219 Советтар Союзы Геройҙары, Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ағзалары, Дәүләт Думаһы депутаттары, Мәскәү ветеран ойошмалары ҡатнашлығында, бүләкте Советтар Союзы Геройы В.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Ульянов һәм БДБ яугир-интернационалистары эштәре буйынса Комитет Рәйесе Советтар Союзы Геройы Р.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Аушев тапшырҙы. Был Еңеү Байрағы күсермәһе Ҡаҙағстан Республикаһының Беренсе Президенты музейында һаҡлана. 2010 йылдың 1 майында Алматыла 28 герой-панфиловсы исемендәге Паркта Еңеү Байрағының күсермәһен тантаналы ҡаршылау ойошторолдо. «Хәтер вахтаһы» акцияһы сиктәрендә Байраҡтың ошо күсермәһе Ҡаҙағстандың төрлө ҡалаларында күрһәтелә, шулай уҡ башҡа акцияларҙа һәм сараларҙа ҡулланыла.

2015 йылдың 6 майында рәсәй оҫталары эшләгән Еңеү Байрағының теүәл күсермәһе почёт ҡарауылы оҙатыуында Ҡаҙағстан Республикаһының Милли архивына&lt;ref&gt;[http://newtimes.kz/obshchestvo/item/14407-znamya-pobedy-peredano-v-natsionalnyj-arkhiv-kazakhstana Знамя Победы передано в Национальный архив Казахстана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160207001250/http://newtimes.kz/obshchestvo/item/14407-znamya-pobedy-peredano-v-natsionalnyj-arkhiv-kazakhstana |date=2016-02-07 }} // newtimes.kz&lt;/ref&gt; тапшырылды.

2015 йылдың 12 июнендә [[Алматы]]ла, Рәсәй вәкилдәре Еңеү Байрағының икенсе күсермәһен Ҡаҙағстандың оборона министрлығына тапшырҙы. Тантана Ҡаҙағстан Республикаһы юғары командованиеһы ҡатнашлығында үтте. Байраҡты тапшырыу тантанаһынан һуң ҡатнашыусылар Мәңгелек утҡа сәскәләр һалды һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар хөрмәтенә ихтирам күрһәтеп, бер минут тын торҙо. Әләм [[Астана]]&lt;ref&gt;[http://mirtv.ru/video/19546/ Россия передала Казахстану знамя Победы] // mirtv.ru&lt;/ref&gt; ҡалаһында яңы асылған Ҡаҙағстан Республикаһының ҡоралы һәм Ҡораллы көстәренең хәрби техника музейына һаҡларға тапшырылды.

2015 йылдың 23 декабрендә Мәскәүҙә БДБ дәүләттәре оборона министрҙары ҡатнашҡан Совет ултырышы алдынан Рәсәй оборона министры армия генералы [[Шойгу Сергей Кужугетович|Сергей Шойгу]] Еңеү Байрағының тағы ла бер күсермәһен Ҡаҙағстан оборона министры Иманғәли Тасмағамбетовҡа тапшырҙы. Еңеү Байрағының был рәсми күсермәһе Ҡаҙағстан Республикаһы ҡоралы һәм Ҡораллы көстәренең хәрби техникаһы музейында ([[Астана]]) урын биләне; урынлаштырыу Байраҡ арналған экспозицияла бөйөк ватан һуғышы&lt;ref&gt;''Фарида Шарафутдинова.'' [http://otyrar.kz/2016/01/uroki-patriotizma/ Российская Федерация передала Казахстану историческую копию Знамени Победы] // otyrar.kz&lt;/ref&gt;.

=== Молдавия ===
2017 йылдың 9 майында Молдавияның баш ҡалаһының — [[Кишинёв]]тың Бөйөк милли йыйылыш майҙанында — Еңеү Байрағының 60 метрға 25 метр булған иң ҙур күсермәһе елберҙәне. Акцияны ойоштороусы булып «Ирекле Тыуған илем өсөн» Йәмәғәт советы сығыш яһаны. Байраҡты ике аҙна дауамында кишинёв фабрикаһында теккәндәр.

=== Приднестровье ===
2009 йылдың 21 октябрендә Приднестровьеның Юғары Советы Еңеү Байрағын республиканың дәүләт символына тиңләштереү тураһында закон ҡабул итте. Байрам көндәрендә Еңеү Байрағының күсермәһе Приднестровьеның дәүләт учреждениеларына эленә.&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/10/22/flag/ Приднестровье выбрало Знамя Победы государственным символом] // lenta.ru&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 9 майында Тирасполь ҡалаһының Дан Мемориалында Приднестровьеға Рәсәйҙән Еңеү байрағының рәсми күсермәһе тапшырылды. Приднестровье Молдова Республикаһы Президентының 2014 йылдың 9 майы 160-сы һанлы указына ярашлы, Еңеү Байрағының рәсми күсермәһе Рәсәй Федерацияһы Приднестровьеһына даими һаҡлауға тапшырыла&lt;ref&gt;[http://point.md/ru/novosti/obschestvo/pridnestrovskomu-narodu-peredana-oficialjnaya-kopiya-znameni-pobedi Приднестровскому народу передана официальная копия Знамени Победы] // point.md&lt;/ref&gt;.

=== Украина ===
 
2011 йылдың 21 апрелендә Украинаның Юғары радаһы «„1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеү мәңгеләштереү тураһында“ Украина Законына үҙгәрештәр индереү тураһында» Законын ҡабул итә, 2011 йылдың 20 майында Украина президенты В. Ф. Янукович уға ҡул ҡуя. Закон Еңеү Байрағы күсермәһен рәсми ҡулланыу тәртибен аңлата, Байраҡ ''«Бөйөк Ватан һуғышында совет халҡының, уның армияһының һәм флотының фашистик Германияны еңеү символы»'' булараҡ билдәләнә. Законға ярашлы, Еңеү флагы күсермәһенең тышҡы күренеше II дәрәжәле Кутузов орденлы 150-се Идрицк уҡсылар дивизияһы флагына тап килергә тейеш. Закон шулай уҡ Еңеү Байрағы күсермәләрен Мәңгелек ут, билдәһеҙ һалдат һәм матрос ҡәбере янында, шулай уҡ Еңеү Көнөнә бағышланған тантаналы саралар ваҡытында ҡулланыу тәртибен билдәләне.&lt;ref name=&quot;Янукович узаконил знамя Победы&quot;&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/05/21/znamia/ Янукович узаконил знамя Победы] // www.lenta.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[http://www.rg.ru/2011/06/17/znamya-anons.html КС Украины признал неконституционным использование красного знамени Победы] // www.rg.ru&lt;/ref&gt;

Әммә 2011 йылдың 17 июнендә Украинаның Конституция суды «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» Законын Еңеү Байрағының күсермәләрен рәсми файҙаланыу тәртибе тураһындағы өлөшөн конституцияға тап килмәй тип иғлан итә. Был ҡарарҙың мотивировкаһы булып Украинаның Конституцияһында ''«дәүләт символдарының айырым исемлеге бар, һәм унда ҡыҙыл байраҡ юҡ»''. Конституция суды парламентҡа «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» Законды Украина Конституцияһына тап килтереү маҡсатында, дәүләт символдарының исемлеген киңәйтеү буйынса Украина Конституцияһына үҙгәрештәр индеререү тәҡдимен яһай&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

ҡабул иткән яңы закон 2015 йылдың 9 апрелендә Украинаның Юғары радаһы «1939-1945 йылдарҙағы Икенсе бөтә донъя һуғышында нацизмды еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» тигән яңы закон ҡабул итә, һәм 2000 йылғы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе мәңгеләштереү тураһында» законы, һуңғы үҙгәртелеүҙәре менән ғәмәлдән сыҡты, ә Еңеү Байрағының күсермәһен ҡулланыу ҡаралмаған&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій війн… від 09.04.2015 № 315-VIII] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160616164704/http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19 |date=2016-06-16 }}&lt;/ref&gt;. Закон 2015 йылдың 21 майында көсөнә инә&lt;ref&gt;[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/315-19/card4#History Про увічнення перемоги над нацизмом у Другій світовій… від 09.04.2015 № 315-VIII (Картка)]&lt;/ref&gt;.

=== Әрмәнстанда ===
Илдәге рәсми саралар ваҡытында Еңеү Байрағының күсермәләре ҡулланылмай, әммә 2016 йылдың 9 майында «[[Үлемһеҙ полк]]&lt;nowiki/&gt;» акцияһында ҡатнашыусылар Ереван (бойондороҡһоҙ Әрмәнстан булдырылғандан бирле тәүге тапҡыр) Еревандың үҙәк урамдарын буйлап Еңеү Байрағының күсермәһен үткәрҙе&lt;ref&gt;[http://skpkpss.ru/znamya-pobedy-vpervye-pronesli-po-centru-stolicy-nezavisimoj-armenii-bessmertnyj-polk/ Знамя Победы впервые пронесли по центру столицы независимой Армении: «Бессмертный полк»] // skpkpss.ru&lt;/ref&gt;.

=== Байраҡ һынлы сәнғәттә ===

== Мәҙәниәттә ==

=== Филателияла ===
Еңеү Байрағын намя һәм рәсәй рәссамдарының картинаһында күрергә мөмкин:

* ''Вакуров И. П.'' [http://palekh.narod.ru/v/vakurov/vakip_21.jpg «Победа»] (палех миниатюраһында еңеүсе яугир Еңеү Байрағын Рейхстаг көмбәҙе өҫтөндә тотоп тора);
* ''Божко В. Н.'' [http://ursa-tm.ru/forum/uploads/1272765232/gallery_6_44_16064.jpg «Водружение знамени Победы над Берлином»];
* ''Мочальский Д. К.'' [https://s3-eu-west-1.amazonaws.com/dist-tutor/course/1941/8MZXh1xLI7z5yDg.jpg «Победа. Берлин 1945 года»] ([[1947 йыл|1947]]);
* ''Логинов П., Памфилов В. Е.'' [http://4.bp.blogspot.com/_vYPIDwOMhm4/SwVIkiauDcI/AAAAAAAAcTQ/J8tOcFnPq7o/s1600/09-11-064.jpg «Знамя Победы»] (Рейхстаг көмбәҙендә елберләгән Браҡ ''«II'' ''дәрәжә Кутузов орденлы 150-се'' ''Идрицк'' ''уҡсылар Див.»'', ''«79 Ск»'' һәм ''«3 УА 1 БФ» тигән яҙыу менән һүрәтләнгән. ''Ысынында иһә, Байраҡты ҡыйыҡтан алғас ҡына ошо яҙыу яҙылған);
* ''Соломатин Г. М.'' «Жуков Берлинда»;
* ''Титов В. Г.'' «Еңеү Байрағы».

Польша рәссамы Йозеф Млынарскийҙың «Совет һалдаттары Берлинда» картинаһында ла Еңеү Байрағын күрергә мөмкин.

=== Кинола һәм әҙәбиәтттә ===
[[2006 йыл]]дың 16 мартында Ҡораллы көстәрҙең Үҙәк музейы Еңеү Залында 2005 йылда В. В. Андриянов һәм В. Н. Смирнов яҙған «Еңеү байрағы» йырының презентацияһы үтте&lt;ref&gt;[http://www.museum.ru/N25923 Презентация песни «Знамя Победы» в Музее Вооружённых сил] // //www.museum.ru, 23 марта 2006&lt;/ref&gt;.

Еңеү Байрағын ҡаҙауға режиссёр Михаил Чиаурелиҙың «Берлиндың ҡолауы» ([[1949 йыл|1949]]) совет нәфис фильмы сюжеттарының береһе арналған

Еңеү Байрағы тураһында «Еңеү Байрағы» тигән фильм төшөрөлгән. Байраҡты ҡаҙау тураһында рәсми рәүештә иғлан ителгән хәл күп өлөшөндә фильмда ҡатнашыусылар һөйләгәнгә тап килмәгәнлектән, ул тамашасы хөкөмөнә сығарылмай. Фильмдың берҙән-бер күсермәһе режиссёр Роман Розенблиттың&lt;ref name=&quot;Егоров и Кантария. А третий лишний&quot;/&gt; шәхси архивында һаҡлана.

2015 йылда режиссёр Александр Касьянов «Еңеү Байрағы» документаль фильмын

=== Виртуаль ысынбарлыҡта ===
[[РИА Новости|Яңылыҡтар Рәсәй Мәғлүмәт Агентлығы РИА]] «[[Үлемһеҙ полк|Рәсәйҙең Үлемһеҙ полкы]]&lt;nowiki/&gt;» хәрәкәте ярҙамында унлаған штурм төркөмдәренең һәм яңғыҙ яугирҙәрҙең Рейхстаг өҫтөнә флагтар һәм байраҡтар элеүе тураһында «Билдәһеҙ байраҡсы» тигән VR-реконструкция төҙөгән. Беренсе сәхнәлә ҡулланыусы бер Ҡыҙыл армия яугире «тәнендә» һәм уның бурысы — Еңеү Байрағын элеү. Икенсеһендә Германияның емерелгән баш ҡалаһы өҫтөндә елберләгән 12 ҡыҙыл әләм тарихы тураһында һөйләнелә. Эпилогында нацизмдан азат ителгән Европаны күренеш-метафораһы. Проектты популяр рәсәй артистары Егор Бероев, Виктор Добронравов, Игорь Петренко, Максим Демченко тауышландырҙы озвучивали. Рәсәй Федерацияһының мәғариф министрлығы уҡыусыларҙың виртуаль ысынбарлыҡ форматында «Билдәһеҙ байраҡсы» проектын өйрәнеүҙе хупланы һәм тәҡдим итте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20200417/1570176607.html|title=Минпросвет рекомендует школьникам VR-проект &quot;Неизвестный знаменосец&quot;|date=20200417T1220+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;.

Проекттың видео форматында ябайлаштырылған версияһы бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20200407/1569234255.html|title=Неизвестный знаменосец. VR-реконструкция|date=20200407T1316+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-04-17}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Фото_почтовой_марки_России,_2015_год._Знамя_Победы.jpg|мини|350x350пкс|Рәсәйҙең Почта блогы, 2015]]
Еңеү Байрағы совет почта маркаларында өс тапҡыр барлыҡҡа килә. Беренсе тапҡыр Еңеү Байрағы Еңеүҙең 20 йыллығына арналған 1965 йылғы серияһы почта маркаһында барлыҡҡа килә. Икенсе тапҡыр марка 1977 йылда донъя күрә; уны биҙәгәндә, совет рәссамы И. П. Вакуровтың — «Еңеү» миниатюраһы ҡулланыла. 1989 йылда СССР почта ведомствоһы П. Логиновтың һәм В. Памфиловтың «Еңеү Байрағы» картинаһы һүрәтләнгән почта маркаһы сығарғандан һуң, совет почта маркаларына өсөнсө тапҡыр Еңеү Байрағы ҡуйыла. Бынан тыш, СССР-ҙа — [[1985 йыл]]да —[[Еңеү көнө|Еңеүҙең]] 40 йыллығына ҡарата Еңеү Байрағы һәм Бранденбург ҡапҡаһына (маркала) ҡыҙыл байраҡ элеүҙе һынландырған үҙенсәлекле маркалы конверт, шулай уҡ Е. Халдей фотографияһы сюжеты (конверттың төп өлөшөндә) сығарылған.

Рейхстаг көмбәҙендәге ҡыҙыл байраҡ күренешендәге Еңеү Байрағы шулай уҡ Польша (1985), Бенин (май 1985), Афғанстан (9 май [[1985 йыл]]), Конго (1985), [[Маршалл Утрауҙары|Маршалл утрауҙары]] (2 май 1995), шулай уҡ Рәсәй, 2010 йылдың [[24 апрель|24 апреле]]) һәм Белоруссия ([[2015 йыл|2015]]) почта блоктарында төшөрөлгән.

Еңеү Байрағы — 2014 йылда сығарылған рәсәй художество маркалы конверты, шулай уҡ [[2015 йыл]] блогы составындағы почта маркаһы сюжеты. Еңеү байрағы — 2015 йылда «Стамперия» ([[Литва]]) филателистик фирмаһы баҫтырған [[Соломон Утрауҙары|Соломон утрауҙары]] почта блогы ситен биҙәү элементы.&lt;gallery&gt;
1965 20-летие Победы, ЦФА 3197.jpg|&lt;center&gt;Совет халҡының еңеүе (СССР, 1965)&lt;/center&gt;
Файл:1989 CPA 6060 mint.jpg|&lt;center&gt;П. Логинов һәм В. Е. Памфиловтың «Еңеү Байрағы» картинаһы почта маркаһында ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[1989]])&lt;/center&gt;
Файл:Entier_postal_décoré_soviétique_(28).jpg|&lt;center&gt;Еңеүҙең 40 йыллығына ҡарата үҙенсәлекле маркалы конверт ([[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]], [[1985]])&lt;/center&gt;
Файл:Победа Рейхстаг.jpg|&lt;center&gt;Рәсәйҙең почта блогы, 2010&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;Филателияла Еңеү Байрағының ҡуйылыш һүрәтләнеше ҡабатланған сюжеты (башлыса, совет хәрби фотохәбәрселәре Евгений Халдей һәм Яков Рюмкин фотографиялары сюжеты буйынса) осрай.

=== Топонимикала ===
* ''Еңеү Байрағы майҙаны'' — [[Псков өлкәһе]] Идриц ҡала тибындағы ҡасабаның үҙәк майҙаны (1944 йылда ҡасабаны азат итеүҙә ҡатнашҡандан һуң, ''Идрицк'' тип аталған 150-се уҡсылар дивизияһы байрағы);
* ''Еңеү Байрағы урамы'' — Ростов өлкәһе, [[Новошахтинск]] ҡалаһындағы ҙур булмаған урам исеме.

== Еңеү Байрағының ҡуйылыш һәм художестволы һынланышы ==
[[Файл:Знамя_Победы.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9F%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D1%8B.jpg|слева|мини|265x265пкс|Халдейҙың{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Рейхстаг ҡыйығында ҡыҙыл байраҡ менән ҡуйылыш фотоларының береһе хаталы рәүештә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8232 Герои Страны: Ковалёв Алексей Леонтьевич] //www.warheroes.ru&lt;/ref&gt; Еңеү Байрағын ҡаҙау күренеше тип ҡабул ителә.]]
[[Файл:Знамя_победы_над_Рейхстагом.jpg|мини|262x262пкс|«Правда» гәзите хәбәрсеһе В. А. Тёминдың «Берлинда 1945 йылдың 1 майында Рейхстаг өҫтөндә еңеү байрағы» фотоһы. Һүрәт СССР һәм сит илдәр наградаларына лайыҡ булды.]]
Еңеү Байрағын ҡаҙау мәле фотоға ла төшөрөлмәгән, тейешле кинохроника ла юҡ. Еңеү Байрағы тураһындағы тарихи, пропагандистик, публицистик һәм уҡытыу материалдарында төрлө авторҙар тыуҙырған ҡыҙыл байраҡтар күрһәтелгән тарихи һүрәттәр һәм кинохроника киң ҡулланыла, ләкин ысынында унда Берест, Егоров һәм Кантария ҡаҙаған Байраҡ юҡ.

Мәҫәлән, совет фотокорреспонденты Е. А. Халдейҙың&quot;Рейхстаг өҫтөндә Еңеү Байрағы&quot; (шулай уҡ ҡулланыу «Ҡыҙыл Байраҡ Рейхстаг өҫтөндә» исеме аҫтында билдәлелек алған фотоһүрәттәрендә ысынбарлыҡта Еңеү Байрағы сағылдырылмаған. Сержанттар Абдулхәким Исмаилов, Леонид Горычев ''(баҫып торалар)'' һәм Алексей Ковалёв ''(һабын тотҡан)'' [[ТАСС]] ҡушыуы буйынса Халдей махсус килтергән Ҡыҙыл Байраҡты Рейхстаг башняларының береһенә ҡуйып төшкәндәр. Фотоһүрәт Рейхстаг алынғас, 1945 йылдың 2 майында, төшөрөлгән. Халдей Рейхстагҡа килеп еткәндә, унда флагтар күп, шулар араһында — Еңеү Байрағы ла эленгән була. Еңеү символы булараҡ Халдейҙың нәфис фотоһүрәттәрен ҡулланыу тарихи дөрөҫлөккә тап килмәй, сөнки фотоларҙа һүрәтләнгән хәрбиҙәр Рейхстагты штурмлауҙа ҡатнашмаған 8-се гвардия армияһы ғәскәренән&lt;ref&gt;''Сергей Каргапольцев.'' [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8232 Герои Страны: Ковалёв Алексей Леонтьевич] //www.warheroes.ru&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Халдйҙың Рейхстаг түбәһенә эленгән ҡыҙыл байраҡлы ҡуйылыш фотоһүрәттәре, яңылыш&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=8232 Герои Страны: Ковалёв Алексей Леонтьевич] //www.warheroes.ru&lt;/ref&gt; Еңеү Байрағын ҡаҙау тип ҡабул ителә.

1 майҙа төш ваҡытында По-2 самолёты бортынан «[[Правда (гәзит)|Правда]]&lt;nowiki/&gt;» гәзите фотокорреспонденты В. А. Тёмин. Рейхстаг ҡыйығын төшөрөп алған. Был һүрәт донъяның тиҫтәләгән илдәре гәзит һәм журналдарын ураны. Лётчик Иван Вештак һуңынан былай тип хәтерләне: ''«Бик ҡатмарлы хәл менән бәйле, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡыҙыл байраҡ елберләгән Рейхстаг янынан бары бер тапҡыр ғына осоп үттек. Бына шулай был берҙән-бер һүрәт барлыҡҡа килде»''&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. Әммә Тёминдың төп был үҙенсәлекле кадрында бина көмбәҙендә Еңеү Байрағы булмай (сөнки Рейхстаг көмбәҙенә байраҡ тик 2 майҙа күсерелә), һәм гәзиттәрҙә баҫылыр алдынан ғына өҫтәп һүрәтләнә; әйтер кәрәк, рәссам-ретушёр ысын байраҡтан 2-3 тапҡырға ҙурыраҡ флаг һүрәтләгән&lt;ref&gt;''Анатолий Пономаренко.'' [http://www.neveroyatno.info/news/mify_o_znameni_pobedy/2014-05-10-2284 Мифы о знамени победы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531143409/http://www.neveroyatno.info/news/mify_o_znameni_pobedy/2014-05-10-2284 |date=2014-05-31 }} // www.neveroyatno.info&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;~&quot;&gt;Реальный размер флага на куполе рейхстага в режиме реального времени можно увидеть на 4.30 минуте в документальном фильме «[[Берлинская конференция (фильм)|Берлинская конференция]]&lt;nowiki/&gt;», снятом в июле—августе 1945 года&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Souvenir_sheet_of_Russia_stamp_no._1021_-_60th_anniversary_of_Victory_in_the_Great_Patriotic_War.jpg|слева|мини|252x252пкс|Рәсәй почта блогында Я И. Рюмкин фотографияһы сюжеты]]
2 майҙа төшөрөлгән И. Я. Рюмкиндың ҡуйылыш фотографияһында Рейхстаг ҡыйығындағы Вильгельм I-нең атлы скульптураһына ҡуйылған ҡыҙыл байраҡ менән йәнәш, улар араһында булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре һүрәтләнгән, улар араһында ике Советтар Союзы Геройы — И. Н. Лысенко (ситтән һулда) һәм С. А. Неустроев, шулай уҡ: В. Н. Правоторов, Г. П. Булатов, С. Е. Сорокин, С. Г. Орешко, П. Д. Брюховецкий, М. А. Пачковский, М. С. Гибадуллин — 674-се уҡсылар полкы. разведчиктар взводы. Һүрәт 1945 йылдың 20 майында «Правда» гәзитендә баҫылып сыҡҡан һәм артабан Рейхстагты штурмлау, Еңеү Көнө һәм Еңеү Байрағы тураһындағы темаларға иллюстрация булараҡ китаптарҙа, плакаттарҙа, журналдарҙа һәм почта маркаларында һ. б. киң ҡулланылған.{{Внешнее изображение|image1={{cite web|url=http://www.bellabs.ru/Scanarchive/WWII/Frontovaja-illustracija_05.1945_02-03.jpg|title=Кантария и Егоров со знаменем|description=на снимке А. Морозова в газете «Фронтовая иллюстрация», № 9-10, 1945 год|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GkkxLRzP?url=http://www.bellabs.ru/Scanarchive/WWII/Frontovaja-illustracija_05.1945_02-03.jpg|archivedate=2013-05-20}}|image2={{cite web|url=http://kommersant.ru/Issues.photo/DAILY/2007/046/KMO_064310_00102_1h_t250w.jpg|title=Знамя на куполе Рейхстага|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gkky4aF3?url=http://kommersant.ru/Issues.photo/DAILY/2007/046/KMO_064310_00102_1h_t250w.jpg|archivedate=2013-05-20}}}}Еңеү Байрағын ҡаҙау мәлен күрһәтеү демонстрация маҡсатында шулай уҡ ҡуйылыш кинохроникаһы — 1945 йылдың 2 майында совет фронт операторы Л. Р. Кармен булдырған художестволы инсценировка киң ҡулланыла. Кино төшөрөүҙә ҡатнашыусылар 2 май иртәһендә Рейхстагтың сит күҙҙән азат ителгән баҫҡысы буйлап бер нисә дублдә ҡыҙыл флаг менән инеү ишегенә табан йүгереп үтеп, ҡыйыҡҡа күтәрелә, һәм флагты Вильгельм I-нең атлы скульптураһына бәйләй. Кармендың төшөрөүҙәрендә ҡатнашыусылар араһында рейхстагтың төрлө мөйөштәренә байраҡ беркеткән реаль кешеләр — Григорий Булатов, Рахимжан Кошкарбаев, Семён Сорокин, Степан Неустроев булған. Кармен инсценировкаһына нигеҙләнеп, В. В. Богаткин «Рейхстагты штурмлау» картинаһын яҙған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[Файл:Дом_дружбы_Чебоксары.jpg|мини|170x170пкс|{{Small|Копия Знамени около Дома дружбы в Чебоксарах (Чувашия, 26.6.2018 г.)}}Шупашкарҙа Дуҫлыҡ йорто эргәһендә Байраҡ күсермәһе]]

* Штурм Рейхстага
* Штурм Берлина
* Знамя Победы над Рейхстагом (фото Халдея)
* [[«Еңеү» ордены|Орден «Победа»]]
* [[Еңеү көнө|День Победы]]
* Григорий Петрович Булатов
* Рахимжан Кошкарбаев

== Иҫкәрмәләр ==
; Комментарийҙар
{{Иҫкәрмәләр|2|group=~}}

; Сығанаҡтар
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|часть=Знамя Победы|заглавие=Последний штурм|страниц=277|ссылка=https://books.google.com/books?id=XU8yAQAAIAAJ|место=М.|издательство=Политиздат|год=1965}}
* {{Китап|ссылка=http://militera.lib.ru/memo/russian/neustroev_sa/index.html|автор=[[Неустроев, Степан Андреевич|Неустроев С. А.]]|заглавие=Путь к рейхстагу|место=Свердловск|издательство=Средне-Уральское книжное издательство|год=1986|тираж=20000|ref=Неустроев}}
* {{Китап|автор=[[Неустроев, Степан Андреевич|Неустроев С.]]|ссылка=https://books.google.com/books?id=b79zAAAAIAAJ|заглавие=Русский солдат: на пути к Рейхстагу|место=Краснодар|издательство=Советская Кубань|год=1997|страниц=223|isbn=5-7221-0148-6}}
* {{Китап|автор=Неустроев С. А.|год=2015|тираж=|isbn=978-5-91883-215-8|серия=|страниц=200|столбцы=|страницы=|том=|издательство=ООО издательство «Традиция»|часть=Зайцев В. П., послесловие|место=Краснодар|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://infourok.ru/prezentaciya-knigi-sa-neustroeva-russkiy-soldat-na-puti-k-reyhstagu-1655225.html|оригинал=|заглавие=Русский солдат на пути к Рейхстагу|ссылка часть=|ref=}}
* {{Китап|автор=[[Неустроев, Степан Андреевич|Неустроев С.]]|ссылка=https://books.google.com/books?id=FypnAAAAMAAJ|заглавие=Русский солдат: путь к Рейхстагу|место=|издательство=Изд-во Уральского университета|год=1996|страниц=205}}
* Зинченко Ф. М. Герои штурма рейхстага / Литературная запись Н. М. Ильяша. — 3-е изд. — М.: Воениздат, 1983. — 192 с. — (Военные мемуары). — 65 000 экз.
* {{Китап|автор=Зинченко Ф.|ссылка=|заглавие=Рукопись «Они штурмовали Рейхстаг»|год=1975}}
* Шатилов В. М. Знамя над рейхстагом. — изд. 3-е, испр. и доп. — М.: Воениздат, 1975. — 350 с., илл. — (Военные мемуары). — 200 000 экз.
* Сапрыков В. Н. Дважды победное. — М.: Московские учебники — СиДипресс, 2008.
* Ямской Н. П. Кто брал Рейхстаг. Герои по умолчанию…. — М.: Олма-Пресс, 2006. — 400 с. — (Мировая история. Войны и мир). — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-224-05553-9&lt;/nowiki&gt;; УДК 93.94; ББК 63.3 Я 578.
* Из доклада С. Перевёрткина на 1-й научной конференции по изучению Берлинской операции. ЦАМО, ф. 233, оп. 2356, д. 805, л. 106—116.
* Егоров М. А., Кантария М. В. Знамя Победы. Бой первый — бой последний / лит. запись Б. Данюшевского. — М. : Молодая Гвардия, 1975. — 111 с., 16 л. ил. — ББК Т3(2)622.5.
* Евгений Кириченко. Молчание знаменосцев. Как в угоду политической конъюнктуре после войны переписывали историю штурма рейхстага. (неопр.) (недоступная ссылка). Свободная Пресса (9 мая 2012). Дата обращения 6 июня 2012. Архивировано 25 июня 2012 года.
* {{Китап|автор=Сметанина Н. Д.|год=2016|тираж=200|isbn=978-5-9907969-3-5|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=201—213|том=|издательство=ООО «Издательство «Радуга-ПРЕСС|часть=Победный флаг над куполом рейхстага|место=Киров|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01008514247|оригинал=|заглавие=Великая Отечественная война 1941—1954 годов в произведениях изобразительного искусства|ссылка часть=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://www.polit.ru/article/2005/05/06/banner/|title=Кто поднял знамя над Рейхстагом? Героическая история и пропагандистский миф|publisher=Полит.ру|date=2005-05-06|author=Валерий Ярёменко.}}
* ''Вилен Люлечник.'' [http://www.russian-globe.com/N75/Lulechnik.PravdaoZnameniPobedu.htm Правда о Знамени Победы] // www.russian-globe.com
* [https://web.archive.org/web/20100521000343/http://www.regnum.ru/videos/1482.html Венское знамя Победы] // www.regnum.ru
* ''Андрей Сидорчик.'' [http://www.aif.ru/society/history/rozhdenie_legendy_istoriya_poyavleniya_znameni_pobedy Рождение легенды. История появления Знамени Победы] // www.aif.ru
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Икенсе донъя һуғышы йылдарында СССР]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>th9kvsbjj6l7mqvg6mn7f9zke6ec01f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зыкина Людмила Георгиевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162927</id>
    <revision>
      <id>1299690</id>
      <parentid>1282467</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:45:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46649" sha1="o72ei783dm3slfnvu70ceua33odxab8" xml:space="preserve">'''Людмила Георгий ҡыҙы Зыкина''' — ([[1929 йыл|1929]] йылдың 10 июне, [[Мәскәү]] — [[2009 йыл]]дың 1 июле, Мәскәү) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һәм [[Урыҫтар|урыҫ]] йырсыһы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1987), СССР халыҡ артисы (1973). Ленин премияһына (1970) һәм РСФСРның М. И. Глинка исемендәге премияһына (1983), ике [[Ленин ордены]]на (1979, 1987) эйә. «Рәсәй» Дәүләт академик урыҫ халыҡ ансамбленең художество етәксеһе һәм солисы (1977—2009).

== Биографияһы ==
Людмила Зыкина 1929 йылдың 10 июнендә Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуған.

Бала саҡтан сәхнәләрҙә үҙешмәкәр сығыштар яһай, гитарала һәм баянда уйнай.

1942 йылға тиклем Эшсе йәштәр мәктәбендә уҡый. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү станоктар эшләү заводында токарь булып эшләй. Һуғыштан һуң А. В. Вишневский исемендәге хәрби-клиник госпиталдә санитарка, артабан — Кащенко исемендәге 1-се Мәскәү психиатрия больницаһында тегенсе булып эшләй. Лётчик булырға хыяллана.

1947 йылда йәш башҡарыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсында уңышлы ҡатнашып, ижад юлын башлай. М. Е. Пятницкий исемендәге Дәүләт академик халыҡ хорына эшкә алына. Конкурста бер урынға 1500 кеше булып китә, комиссия өс егетте һәм бер ҡыҙҙы — Людмиланы һайлай&lt;ref&gt;[http://moscvichka.ru/News/?p=2617 Газета «Москвичка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111104456/http://moscvichka.ru/News/?p=2617 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылда, әсәһенең үлеменән һуң, ҡыҙҙың тауышы юғала, хорҙан китергә мәжбүр була, Беренсе өлгөлө типографияла хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;течёт&quot;&gt;{{Китап|автор=Л. Зыкина|заглавие=Течет моя Волга..|место=М.|издательство=АО «Издательство „Новости“»|год=1998|страниц=416|тираж=10000|isbn=5-7020-1098-1}}&lt;/ref&gt;, ләкин ике йылдан Бөтә Союз радиоһының урыҫ йыры хоры артисы булып эшләй.

1960 йылдан — Москонцерт солисы.

1969 йылда М. Ипполитов-Иванов исемендәге Мәскәү музыкаль училищеһын (хәҙер М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге Дәүләт музыка-педагогика училищеһы) (Е. К. Гедеванова классы), ә 1977 йылда — Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогика институтын (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы) тамамлай&lt;ref&gt;Зыкина Людмила Георгиевна // Кто есть кто в культуре&lt;/ref&gt;. Н. Т. Мешконы ла үҙенең уҡытыусыһы тип һанай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sevhor.ru/istoriya/vydayushchiesya-lichnosti/10-nina-konstantinovna-meshko|title=Нина Константиновна Мешко|date=|publisher=Государственный академический Северный русский народный хор|accessdate=2017-05-01}}&lt;/ref&gt;.

1977 йылда «Рәсәй» Дәүләт академик урыҫ халыҡ ансамблен ойоштора, һәм ғүмере буйы уның солисы һәм художество етәксеһе була.

Рәсәйҙән башҡа, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] бөтә республикаларында һәм донъяның бик күп илдәрендә ҙур танылыу яулай.

Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтында («Халыҡ хоры» кафедраһы һәм доценты профессоры), Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡыта. Уның уҡыусыларының күпселеге халыҡ-ара һәм рәсәй конкурстары лауреаттары, атҡаҙанған артистар һәм педагогтар булып киттеләр. Л. Зыкинаны йыш ҡына үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә уҙғарылған төрлө кимәлдәге фестивалдәр һәм конкурстарға жюри ағзаһы итеп саҡырҙылар.

Йырсының тауышы — тулы яңғырауыҡлы, йомшаҡ һәм тембрлы меццо-сопрано. Ғүмере буйына, башта хорда, һуңынан яңғыҙ башҡарыуҙа, халыҡ стилендә йырланы. Уға бөтә доъяла танылыуҙы рус халыҡ йырҙары ғына түгел, композиторҙар М. Фрадкин, Г. Пономаренко, А. Аверкин, В. Темнов һәм уға А. Гадалов шиғырҙарына «Глазки кари мне морали» һәм «Не спалось мне дочкой долгой» тәүге соло йырҙары яҙған Н. Поликарповтың  ҙур булмаған эшсе ҡасабалары һәм ҡала яны ауылдары халыҡ йырҙарына стилләштерелгән совет йырҙары  килтерҙе.
Йырсыны бөтә СССР биләмәләрендә һәм унан ситтә  һәр ерҙә танытыусы визит карточкаһына әйләнгән иң билдәле йыры Течёт река Волга була.

Йырсы оҙаҡ йылдар дауамында шәкәр диабеты менән сирләй, 2007 йылда аяғының бот быуындарын алмаштырыу буйынса ауыр операция үткәрә. Диабет киҫкенләшеүе арҡаһында бауыр-бөйөр етешмәүсәнлек сире үҫешә.&lt;ref&gt;[http://fakty.ua/19621-lyudmila-zykina-stolko-let-prozhila-a-lyublyu-kak-v-pervyj-raz Людмила Зыкина: «Столько лет прожила, а люблю как в первый раз!»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://russian7.ru/post/lyudmila-zykina-kogo-lyubila-legendarn/ Людмила Зыкина: кого любила легендарная певица? Русская семёрка]&lt;/ref&gt;, вафатынан бер нисә көн алдараҡ   инфаркт кисерә, 2009 йылдың 1 июлендә вафат була.

=== Шәхси тормошо ===

* 1950-се йылдарҙа Александр Аверкин менән йәшәй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dni.ru/showbiz/2009/7/13/170401.html|title=Тайный супруг Людмилы Зыкиной|publisher=Дни ру|accessdate=2019-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/24324.3/516009/|title=Тайны Людмилы Зыкиной|publisher=KP.RU - сайт «Комсомольской правды»|accessdate=2019-09-27}}&lt;/ref&gt;.
* Зыкинаның дүртенсе ире — Гридин Виктор Фёдорович (1943-1997), виртуоз баянсы, композитор, дирижёр, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1987), уның менән 17 йыл йәшәйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.mir-internet.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=43804&amp;Itemid=76 Людмила Зыкина и Виктор Гридин]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ctv.by/news/~group__m11=342~page__n16=1~news__n16=23060 Людмила Зыкина: Если любви нет, никакое приданое не спасёт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922155051/http://www.ctv.by/news/~group__m11=342~page__n16=1~news__n16=23060 |date=2020-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:День_Рождения_Людмилы_Зыкиной.jpg|справа|мини|300x300пкс|&lt;center&gt; Йырсының 80 йәшен билдәләү&lt;/center&gt;]]

=== Өҫтәмә факттар ===
[[Файл:Stamp_of_Russia_2011_No_1508_Lyudmila_Zykina.jpg|справа|мини|300x300пкс|&lt;center&gt;Рәсәй почта маркаһы, 2011 йыл, Калып:ЦФА/Михель.&lt;/center&gt;]]

* С И. Сталин менән М. Пятницкий исемендәге хорҙа йырлағанда таныша. Бер ваҡыт Кремлдә концерт ҡуйғандан һуң Юғары баш командующий яратҡан  ансамбле менән фотоға төшөргә була һәм осраҡлы ғына йәш солист Л. Зыкина эргәһенә баҫа. Яҡын дуҫлашмаһа ла, Л. Брежнев һәм Н. Хрущёв.менән яҡшы мөнәсәбәттә була.
* Л. Зыкина Е. Фурцева менән бергә мунсаға йөрөргә яратҡан. Министрҙың вафаты алдынан улар мунса сабына. Л. Зыкина Горький, ҡалаһына барырға әҙерләнер өсөн өйөнә ҡайтып китә, ә Е. Фурцева  Кесе  театраҙың юбилейы уңайынан ойошторолған банкетҡа китә. Төндә министр позвонила Л. Зыкинаға шылтырата һәм юлда һаҡ булырға кәңәш итә, һәм тауышы һағышлы ишетелә. Икенсе көнгә йырсы иртүк машинала Горькийға китә, ә көндөҙ уға әхирәтенең үлеме тураһында хәбәр итәләр. Л. Зыкина кисектермәйсә Мәскәүгә әйләнеп ҡайта&lt;ref name=&quot;течёт&quot;/&gt;.
* 1991 йылда йырсы бер төркөм сәйәсмәндәр һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре менән бер рәттән «Слово к народу» — «Советская Россия» гәзитендәбаҫылған  М. Горбачёв һәм Б. Ельцинадың курсын тәнҡитләү мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя. 
* 2001 йылдан директоры М. Кизин булған Людмила Зыкина төбәк йәмәғәт хәйриә Фонды бар. 
* 2006 йылда «Автограф века» серияһының икенсе китабын баҫырға әҙерләүҙә ҡатнаша. Ярты йыл эсендә йырсы киләсәк быуындарға репринт тергеҙелгән мөрәжәғәттең 250 битенә ҡул ҡуя.
* Л. Зыкина донъяның 92 илендә гастролдәрҙә була.
* Йырсы һәр ваҡыт «Пежо»ла йөрөргә теләһә лә,  ғүмеренең күп өлөшөн «Волга»ла йөрөгәнлеген әйтә. Уның «Мерседес» машинаһы ла була.
* Ғүмеренең һуңғы йылдарында «Россия» ансамбле солисы, йырсы-баритон, Рәсәйҙең халыҡ артисы М. Кизин Л. Зыкинаның яҡын дуҫы һәм уҡыусыһы була.
* 2011 йылда Л. Зыкинаға арналған Рәсәй почта маркаһы сығарылды.
* 2012 йылдың 3 мартында йырсының вариҫы, туғанының улы Сергей Зыкин «Гелос» аукцион йортонда йырсының ювелирные биҙәүестәрен һатыуға сығара. Ҡуйылған 25 биҙәүестең иң кәм хаҡы 11 миллион һум, ә сауҙаның йомғаҡлау суммаһы 31 миллион һумдан арта. Хәбәр ителеүенсә, биҙәүестәрҙе һатҡан бөтә аҡса йырсының иҫтәлеген мәңгеләштереүгә тотолорға тейеш була. Әммә туғандарының ялыуы буйынса сауҙа һөҙөмтәләре юҡҡа сығарыла һәм хазиналар  һуңыраҡ юҡҡа сыҡҡан С. Зыкинға кире әйләнеп ҡайта.
* Рәсәй Гохранының Алмаз фондында һаҡланған ауырлығы 51 каратҡа тиң бер алмазды 1999 йылда Людмила Зыкина хөрмәтенә атайҙар .

== Дискографияһы ==
Л. Зыкина йырҙары яҙылған пластинкаларҙың дөйөм тиражы 6 000 000 экземплярҙан күберәк&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2009/07/02/cause/ Названа официальная причина смерти Людмилы Зыкиной] // [[Lenta.ru]], 2 июля 2009&lt;/ref&gt;

=== CD ===

* Течёт река Волга, Союз (лейбл), выпущено 1996 году к  50-летию творчества.
* А любовь все жива, Мелодия фирмаһы, 1996 йыл.
* Любовь моя, моя Россия (Людмила Зыкина, Виктор Гридин, Владимир Красноборцев, «Россия» ансамбле), Great Hall (лейбл), 2000 г.
* Grand Collection. Людмила Зыкина, Квадро-Диск, 2003 г.
* Я люблю Вас... Людмила Зыкина. Антология вокального искусства. Коллекция 20 на дисках. Региональный благотворительный общественный фонд «Фонд Людмила Зыкин», 2004 г.
* Великие исполнители России XX века. Людмила Зыкина, диск 1, 2, Moroz Records, 2004 г.
* Людмила Зыкина. Любимые песни, Парк-Рекорд, 2004 г.
* Отчаливай Русь (Людмила Зыкина, Михаил Кизин, ГАРНА «Россия»), Парк-Рекорд, 2004 г.
* Людмила Зыкина. 60 лет Победы, Парк-Рекорд, 2005 г.
* О, Бог мой... (Людмила Зыкина, ГАРНА «Россия», Михаил Кизин), Парк-Рекорд, 2005 г.
* 100 русских народных песен (Людмила Зыкина, ГАРНА «Россия»), часть 1, 2, Мистерия Звука, 2005 г.
* Серия «MP3 Коллекция. Антология вокального искусства». Людмила Зыкина, CD 1, 2, 3, 4, Российское авторское общество (РАО), Первое Музыкальное Издательство, РМГ Рекорд, 2006 г.
* Людмила Зыкина. Русские народные песни, часть 1, 2, ООО «Бомба Мьюзик», 2007 г.

== Йыр репертуары ==
Йырсы репертуарында 2 меңдән артыҡ рус халыҡ йырҙары, заман композиторҙары әҫәрҙәре, рус романстары, шулай уҡ донъя халыҡтары йырҙары була. Юлиан, М. Алмонд, Н. Расторгуев, М. Кизин менән дуэттары яҙылған.
1968 йылда Р. Т. Щедриндың.«Поэтория»һында вокал партияһын башҡара. 1970 юбилей йылында Р. Щедриндың тағы бер әҫәрен  —  «Ленин в сердце народном» ораторияһын башҡарыуҙа ҡатнаша. Был әҫәр СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Бынан тыш, йырсы төрлө йылдарҙа: «Тебе, женщина», «Вам, ветераны», «Вечер русской песни и романсы», «Русские народные песни», «Героям космоса посвящается», «Лишь ты могла, моя Россия» һ. б. тематик  концерт программалары булдырҙы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Бурят АССР-ының атҡаҙанған артисы (1963)&lt;ref&gt;[http://esenin.ru/pesni-na-stichi-s-esenina-i-o-nem/zikina-liudmila.html ЗЫКИНА Людмила | С. А. Есенин ::: Жизнь моя, иль ты приснилась мне].&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (14 октябрь, 1963)&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/47/44037?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 14 октября 1963 года «О присвоении почётного звания заслуженной артистки РСФСР Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың халыҡ артисы (22 август, 1968 й.)&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/52/44518?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 22 августа 1968 года «О присвоении почётного звания народной артистки РСФСР Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы (30 март, 1973 й.)&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/157/6521?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 30 марта 1973 года № 4085—VIII «О присвоении почетного звания народной артистки СССР Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы (1973)
* Удмурт АССР-ының халыҡ артисы (1974)
* Үзбәк ССР-ының халыҡ артисы (1980)
* Марий Эл Республикаһының халыҡ артисы (1997){{Sfn|Мочаев|2007}}{{Sfn|Энциклопедия Республики Марий Эл|2009}}
* Ырымбур дәүләт университетының почётлы профессоры (1998)
* Ленинград дәүләт өлкә университетының почётлы профессоры (1999)
* Краснодар мәҙәниәт академияһының гуманитар фәндәр академигы (хәҙер Краснодар дәүләт мәҙәниәт институты) (2000)
* Мәскәү дәүләт университеты почётлы профессоры (2002)
* Атҡаҙанған орджоникидзевсы
* Почётлы матрос.

=== Рәсәй Федерацияһы һәм СССР дәүләт наградалары ===
[[Файл:Л.Зыкина.jpeg|справа|мини|300x300пкс|''Рәсәй Президенты [[Ельцин Борис Николаевич|Борис Ельцин]] Людмила Зыкинаға III дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары» орденын тапшырҙы. 27 март, 1997 йыл.'']]
[[Файл:Людмила_Зыкина_и_Владимир_Путин.jpg|справа|мини|300x300пкс|''Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Людмила Зыкинаға Андрей Первозванный Изге апостолы орденын тапшырҙы. 15 июнь, 2004 йыл.'']]

* Социалистик Хеҙмәт Геройы (4 сентябрь, 1987 й.)&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/148/45580?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 4 сентября 1987 года № 7660—XI «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* Андрей Первозванный Изге апостол ордены (12 июнь, 2004 й.)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/21016 Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2004 года № 765 «О награждении орденом Святого апостола Андрея Первозванного Зыкиной Л. Г.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111111053725/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=022911 |date=2011-11-11 }}&lt;/ref&gt;
* I дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены (10 июнь, 2009 й.)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/29390 Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 2009 года № 639 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* II дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены (10 июнь, 1999 й.)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/13960 Указ Президента Российской Федерации от 10 июня 1999 года № 725 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ II степени Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* III дәрәжә «Ватан алдында ҡаҙаныштары өсөн» ордены (25 март, 1997 й.)&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/acts/bank/10717 Указ Президента Российской Федерации от 25 марта 1997 года № 261 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ III степени Зыкиной Л. Г.»]&lt;/ref&gt;
* Ике Ленин ордены (8 июнь, 1979 й.)&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/140/5650?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 8 июня 1979 года № 251—X «О награждении народной артистки СССР Зыкиной Л. Г. орденом Ленина»]&lt;/ref&gt;, (4 сентябрь, 1987 й.)
* «Почёт Билдәһе» ордены (27 октябрь, 1967 й.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://naukaprava.ru/catalog/1/127/108/48926}}&lt;/ref&gt;
* «1941—1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1945)
* «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы&lt;ref&gt;[http://portal-kultura.ru/articles/data/46428-izdaleka-dolgo-moskva-lyudmily-zykinoy/ Издалека долго: Москва Людмилы Зыкиной]&lt;/ref&gt;
* юбилей миҙалдары, хөкүмәт маҡтау ҡағыҙҙары
* Ленин премияһы (9 апрель, 1970 йыл) &lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&amp;base=ESU&amp;n=41087&amp;dst=0&amp;profile=0&amp;mb=LAW&amp;div=LAW&amp;BASENODE=&amp;SORTTYPE=0&amp;rnd=228224.2464920189&amp;ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872&amp;SEARCHPLUS=%E7%FB%EA%E8%ED%E0%20%EB%FE%E4%EC%E8%EB%E0%20%E3%E5%EE%F0%E3%E8%E5%E2%ED%E0&amp;SRD=true#0 Постановление ЦК КПСС, Совмина СССР от 9 апреля 1970 года № 249 «О присуждении Ленинских премий в области литературы, искусства и архитектуры 1970 года»]&lt;/ref&gt;
* РСФСР-ҙың М. И. Глинка исемендәге Дәүләт премияһы (14 декабрь, 1983 йыл) — ''ҙа концертные программы 1980—1982 годов''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/119/125/914/15337?view=1 Постановление Совета Министров РСФСР от 14 декабря 1983 года № 552 «О присуждении Государственных премий РСФСР 1983 года в области литературы, искусства и архитектуры»]&lt;/ref&gt;

=== Приздары һәм премиялары ===
* Лауреат VI Всемирного фестиваля молодежи студентов и (Москва, 1957)
* Лауреат конкурса на лучшее исполнение произведений о Советской Армии и Флоте (1958)
* Победительница Всероссийского конкурса артистов эстрады (1960)
* На Приз Международной ярмарке грамзаписи и музыкальных изданий (MIDEM) в Канда — за небольшой тираж пластик, пропагандирует народную музыку (1968)
* «Золотой диск» звукозаписи компании Ariola-Eurodisc ([[Германия|ФРГ]], 1969)
* «Янтарный диск» на Международной ярмарке грамзаписи и музыкальных изданий (MIDEM) в Канда (1974)
* Приз «Золотой диск» фирма «Мелодия» — за запись народных песен «Степь ла степь кругом», «Тонкая рябина», «Вот мчится тройка почтовая» (1982)
* Международная премия святых равноапостольная и Кирилла Мефодий (Московский патриархат, Славянский фонд России, 1998)
* Премия «Овация» (1999, 2004)
* Премия «Сокровищницу Родины» (журнал «Родина», 2004)&lt;ref&gt;[http://www.baltwillinfo.com/baltika/205/b27.htm «Балтика» — Международный журнал русских литераторов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923181904/http://www.baltwillinfo.com/baltika/205/b27.htm |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;
* Национальная премия общественного признания достижений женщин «Олимпия» (Российская академия бизнеса и предпринимательства, 2005)&lt;ref&gt;[http://ex.ru Официальный сайт Российской академии бизнеса и предпринимательства]&lt;/ref&gt;.
* Премия в области вокально-хорового искусства имени Г. Ф. Пономаренко (администрация Краснодарского края, 2006)&lt;ref&gt;[http://www.kapital-rus.ru/articles/article/183114/ Григорий Пономаренко: жизнь как песня]&lt;/ref&gt;.

=== Йәмәғәтселек бүләктәре ===
* Почетная грамота ЦК профсоюза работников культуры «За патриотический поступок и большую работу по культурном обслуживанию полярник в Арктик и на Северном полюсе в 1958 году»
* Почетная медаль Правления Советского фонда мира (1976)
* Золотая медаль Правления фонда мира (1984)
* Почетный знак Международной корпорации «Славянский ығы-зығы» (1996)
* Золотая медаль «За миротворческую и благотворительную деятельность» (Международная ассоциация фондов мира, 1999)
* Орден «Меценат столетия» (2004)
* Орден «Национальное достояние» — за выдающийся вклад в российско культуру (2006)
* Награда общественного признания — орден Преображения (2007)&lt;ref&gt;[http://www.energystrategy.ru/ab_ins/source/7.06.13-3.htm События — Генеральный директор ИЭС БУШУЕВ В. В. награждён Международным орденом Преображения II степени] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213041441/http://www.energystrategy.ru/ab_ins/source/7.06.13-3.htm |date=2013-12-13 }}&lt;/ref&gt;

=== Сит ил дәүләттәре орден, миҙалдары һәм исемдәре ===
* Орден «За эстетическое воспитание молодежи» ([[Франция]], 1965) — ''ҙа миллионный тираж пластик, способствующий популяризации песен в среде французско молодежи''&lt;ref&gt;[http://hghltd.yandex.net/yandbtm?text=за%20миллионный%20тираж%20пластинок,%20способствующий%20популяризации%20песен%20в%20среде%20французской%20молодежи&amp;url=http://www.biograph.ru/index.php%3Foption%3Dcom_content%26view%3Darticle%26id%3D1404:zykinalg%26catid%3D6:music%26Itemid%3D29&amp;fmode=inject&amp;mime=html&amp;l10n=ru&amp;sign=718811c2d726100f764e84c022a81928&amp;keyno=0 ЗЫКИНА Людмила Георгиевна (1929—2009)]&lt;/ref&gt;
* Орден «За художественное воспитание» ([[Франция]], 1974) — ''ҙа служение и искусству за укрепление франко-советской дружбы'' {{Sfn|Зыкина Л.Г. «Я люблю вас»|2009}}
* Почетное звание «Заслуженный активист» ([[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]], 1978)
* Медаль Дружбы ([[Вьетнам]], 1980)
* Юбилейная медаль «50 лет Целины» ([[Ҡаҙағстан|Казахстан]], 2004)&lt;ref&gt;[http://www.kazakh.ru/news/id/838/ В Посольстве Казахстана в России состоялось вручение юбилейных медалей «50 лет Целине»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814041847/http://www.kazakh.ru/news/id/838/ |date=2020-08-14 }}&lt;/ref&gt;

== Фильмографияһы ==

=== Фильмдары һәм концерттары ===

* 1961 — «Поёт Людмила Зыкина» — музыкальная передача, автор и ведущий В. Дёмин, реж. Н. Хробко. О жизни и творчестве певицы Л. Зыкиной рассказывает ведущий В. Дёмин. В исполнении Л. Зыкиной русские народные песни и песни Г. Пономаренко, В. Чумакова и др. Песни звучат в сопровождении Ансамбля народных инструментов под управлением Р. Мацкевича и дуэта баянистов Н. Глубокого и Б. Уварова. Студийная съёмка.
* 1962 — «Голубой огонёк» — фильм-концерт, «ЦТ СССР». Исполнение песни «На побывку едет».
* 1963 — «Голубой огонёк» — фильм-концерт, «ЦТ СССР», реж. Э. Абалян. Исполнение песни «Вьюга».
* 1964 — «Поёт заслуженная артистка РСФСР Людмила Зыкина» — музыкальная передача, реж. Н. Хробко. В исполнении Л. Зыкиной звучат русские народные песни и песни Н. Поликарпова, А. Аверкина, М. Фрадкина и др. В передаче принимают участие инструментальный дуэт — заслуженный артист РСФСР А. Шалаев и Н. Крылов, заслуженный артист РСФСР М. Филин (балалайка), Н. Кузнецов (гитара) и ансамбль народных инструментов. Студийная съёмка.
* 1964 — «Соберите Венеру» — музыкальный фильм, «ЦТ СССР», реж. Ю. Сааков. Исполнение песни «Течёт река Волга».
* 1964 — «Когда песня не кончается» — фильм-концерт, «Ленфильм», реж. Р. Тихомиров. Исполнение песни «А любовь, как сон, стороной прошла».
* 1967 — «Голубой огонёк» — фильм-концерт, «ЦТ СССР», реж. Ю. Сааков.
* 1969 — «Похищение» — фильм-концерт, творческое объединение «Экран», Гостелерадио СССР, реж. Ю. Сааков.
* 1975 — «Разве можно любить» — фильм-концерт, посвященной 30-летию Победы над фашизмом, звучат песни военных лет, современные песни в исполнении Людмилы Зыкиной и стихотворения А.Твардовского в исполнении Ивана Любезнова. При участии Академического оркестра русских народных инструментов ЦТ и ВР, дирижёр — Николай Некрасов, и баянистов — Анатолия Шалаева и Николая Крылова. Передача построена в форме беседы Л.Зыкиной и И.Любезнова. Студийная съемка.
* 1976 — «Мелодия. Песни Александры Пахмутовой» (короткометражный) — музыкальный фильм, творческое объединение «Экран», реж. Л. Пекур. Исполнение песни «Смоленская дорога».
* 1978 — «На концерте Людмилы Зыкиной» — фильм-концерт, «Центральная студия документальных фильмов», реж. В. Катанян. Биографический фильм о Л. Зыкиной.
* 1983 — «Всем поколениям петь!» — фильм-концерт, творческое объединение «Экран», Гостелерадио СССР, реж. Ю. Сааков. В исполнении Л. Зыкиной и Государственного ансамбля русских народных инструментов «Россия» под управлением заслуженного артиста РСФСР В. Гридина звучат песни М. Чистова, Г. Пономаренко, Е. Птичкина и А. Пахмутовой. Съёмки на природе.
* 1983 — «Слушайте, если хотите…» — фильм-концерт, творческое объединение «Экран», Гостелерадио СССР, реж. Ю. Сааков. Старинные романсы и вальсы звучат в исполнении Л. Зыкиной и Государственного республиканского ансамбля «Россия» под управлением В. Гридина. В программу включено интервью с Л. Зыкиной.
* 1985 — «Песня&amp;amp;nbsp;— бойцу» — фильм-концерт.
* 1985 — «Все песни в гости» — певица Л. Зыкина рассказывает о своих зарубежных гастролях и исполняет песни народов мира.
* 1985 — «Ты тоже родился в России» — фильм-концерт, ТО «Экран», Гостелерадио СССР, реж. Ю. Сааков. В исполнении Л. Зыкиной и Государственного ансамбля русских народных инструментов «Россия» под управлением В. Гридина звучат песни Е. Мартынова, В. Темнова и др. Натурная съёмка.
* 1986 — «Только голос» — о традициях русского народного пения без сопровождения рассказывает Л. Зыкина. В исполнении певицы звучат русские народные песни.
* 1986 — «Мечтой любви, мечтой прекрасной» — фильм-концерт, ТО «Экран», Гостелерадио СССР, реж. Ю. Сааков. Старинные русские романсы звучат в исполнении Л. Зыкиной и Государственного республиканского ансамбля «Россия» под управлением В. Гридина.
* 1996 — «Умереть от счастья и любви», «Яуза ТВ-продакшн», РТР, реж. Л. Орлова, И. Шурупов
* 1997 — «Десять песен о Москве» — фильм-концерт, «Мастер Тэйп», реж. Д. Файзиев.
* 2004 — «Людмила Зыкина» — телепрограмма из цикла «Линия жизни» ГТРК «Культура», «Центр имени Вс. Мейерхольда»&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=Людмила Зыкина|began=|transcript=|minutes=52|number=|seriesno=|season=|ended=|airdate=09.06.2019|episodelink=|city=|station=|network=[[ГТРК «Культура»]]|credits=Телепередача из цикла «Линия жизни». [[Центр имени Вс. Мейерхольда]] по заказу ГТРК «Культура». 2004 г|serieslink=|series=|url=https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20872/episode_id/990867/|transcripturl=}}&lt;/ref&gt;.
* 2009 — «Вспоминая Людмилу Зыкину» — запись концерта 1989 года в Концертном зале «Россия» с Государственным Русским народным ансамблем «Россия»&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=Вспоминая Людмилу Зыкину|began=|transcript=|minutes=52|number=|seriesno=|season=|ended=|airdate=09.06.2019|episodelink=|city=|station=|network=[[ГТРК «Культура»]]|credits=Концерт Людмилы Зыкиной, записанный в Концертном зале «Россия» в 1989 году. Подготовлен Студией музыкальных программ ГТРК «Культура». 2009 г|serieslink=|series=|url=https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/30168/episode_id/995118/|transcripturl=}}&lt;/ref&gt;.

=== Людмила Зыкина тураһында фильмдар ===

* 1992 — «Людмила Зыкина. Портреты на фоне» — автор и режиссёр Л. Парфенов.
* 2000 — «Людмила Зыкина. Жизнь ҡоро песня» — кинокомпания «DIXI» по заказу ОАО «Телекомпания HTB», ведущий Л. Парфёнов, реж. С. Раздорский.
* 2008 Йыл — «Людмила Зыкина. Ҡоро сәғәтте любить мне землю эту...» — ООО «Беис Продакшн» по заказу ОАО «Первый пролетар», реж. Г. Курлаев.
* 2009 — «Людмила Зыкина. Я люблю вас!» — студия музыкальных программ ГТРК «Культура», реж. С. Сидоренко.
* 2009 — «Людмила Зыкина. Судьба — быть народной!» — телекомпания «Вектор-Русь» по заказу ОАО «ТВ Центр», реж. И. Виленкина.
* 2009 — «Людмила Зыкина. Я нелюбина» — ООО «Беис Продакшн» по заказу ОАО «Первый пролетар», реж. Г. Курлаев.
* 2009 — «Людмила Зыкина. Прощальный интервью» — ОАО «Телекомпания HTB».
* 2013 — «Людмила» — BFG Media Production, реж. А. Павловский. 8-серийный художественный биографическом фильм&lt;ref&gt;[http://www.cosmo.ru/in_focus/section_news_events/1209091/ О Людмиле Зыкиной снимут сериал]&lt;/ref&gt;. Главную роль в сериале исполняют: Елена Дудина (от 17 до 32 лет), Вера Сотникова (от 30 лет).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vokrug.tv/product/show/Lyudmila/|title=Сериал Людмила: фото, видео, описание серий — Вокруг ТВ|accessdate=2013-04-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Fx6aLPx5?url=http://www.vokrug.tv/product/show/Lyudmila/|archivedate=2013-04-17}}&lt;/ref&gt;.
* 2014 — «Бриллиантова племянник Зыкин» — телеканал [[НТВ]]&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/peredacha/rus_sensations/m19400/o298097/ Новые русские сенсации, СБ 20:00 | Передачи телекомпании НТВ]&lt;/ref&gt;.
* 2019 — «Людмила Зыкина. Опустела беҙ тебя земля...» — Производство: Красный квадрат, Первый телеканал

== Библиография ==

* 1975 — Песня. — М.: Сов. Россия. С. 144. с ил. на вкл.
* 1984 — На перекрестках встреч. — М.: Сов. Россия. С. 192, 8 л. ил.
* 1988 — На перекрестках встреч: Очерки. — 2-е изд., доп. — М.: Сов. Россия. С. 336, л 8. вкл. ISBN 5-268-00403-4
* 1998 — Течет моя волга буйы... — М.: АО «Издательство „Новости“», С. 416, илл. ISBN 5-7020-1098-1
* 2009 — Я люблю вас — М.: ОАО «ПИК „Волга-Пресс“», С. 560, илл. ISBN 978-5-85247-313-4

== Хәтер ==
* Дәүләт академик рус халыҡ «Россия» ансамбле Людмила Зыкина исемен йөрөтә  
* 2019 йылдың июнендә Мәскәүдә Л. Зыкина йәшәгән Котельническая яр буйы урамындағы йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылды. 
* Мемориальная доска установлена в июне 2019 года в Москве на фасады дома на Котельники набережной, в котором жила певица&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvkultura.ru/article/show/article_id/345909/|title=В Москве открыли мемориальную доску Людмиле Зыкиной}}&lt;/ref&gt;.
* 1996—2009 елларда даими яшәгән мәскәү яны дачасындагы «Архангельское» ял йортына мемориаль такта куелды.
* [[Астероид]]ка җырчы исее бирелде (4879 Зыкина)
* 2012 елның 1 июлендә Новодевичье зиратында Л. Зыкина һәйкәле ачылды. Авторлары Фридрих Мкртичевич һәм Микаэль Фридрихович Согоян&lt;ref&gt;[http://www.vmdaily.ru/news/fridrih-sogoyan-nad-pamyatnikom-ludmile-zikinoi-rabotalos-legko1341395657.html Фридрих Согоян: Над памятником Людмиле Зыкиной работалось легко, «Вечерняя Москва», 4 июля 2012]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://novodevichye.com/zykina/ Памятник Людмиле Зыкиной на сайте Новодевичьего кладбища]&lt;/ref&gt;.
* 2012нче мәскәү мәктәбенә Л. Зыкина исеме бирелде. Һәйкәле куелачак&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/daily/hotnews/article/2013/09/03/909421-lyudmila-zyikina-dast-shkole-imya-i-pamyatnik.html Людмила Зыкина даст школе имя и памятник.]&lt;/ref&gt;.
* Людмила Зыкинага «Людмила» сериалы арналған (2013)
* Сасово шәһәрендә (Рязань өлкәсе) Людмила Зыкина урамы бар.
* [[Ижевск]] шәһәрендә ([[Удмуртия]]) Людмила Зыкина урамы бар.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Портал|Шәхесләр|Музыка}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* Калып:Книга:Марийская биографическая энциклопедия
* Калып:Книга:Энциклопедия РМЭ
* {{Китап|автор=Зыкина Л.Г.|заглавие=Я люблю вас|год=2009|ref=Зыкина Л.Г. «Я люблю вас»|издательство=ОАО «ПИК „Идел-Пресс“» ISBN 978-5-85247-313-4}}

== Һылтанмалар ==
{{Warheroes|id=10192|star=Labor}}

* {{ВТ-ЛП|Зыкина, Людмила}}
* [http://www.krugozor-kolobok.ru/64/4/64_04_08.html Е. Храмов «Конкурс — ежедневно». Журнал «Кругозор» (№ 4, 1964)]
* [http://chanson.ru/about/istorii_shansona/lyudmila_zykina__zhizn__i_sud_ba.html Людмила Зыкина: Жизнь и судьба] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812213838/http://chanson.ru/about/istorii_shansona/lyudmila_zykina__zhizn__i_sud_ba.html |date=2014-08-12 }}

Калып:Кавалеры Ордена Святого апостола Андрея Первозванного (с 1998)

[[Категория:2009 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:«Овация» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1929 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>o72ei783dm3slfnvu70ceua33odxab8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жилин Павел Андреевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163173</id>
    <revision>
      <id>1299680</id>
      <parentid>1224787</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T04:55:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13872" sha1="rw1j7ngcazrv9sr1yj5i6pboje9vyjs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Андрей Павлович Жилин''' ( {{OldStyleDate2|18|март|1913|5}}, Воробьевка ауылы, Воронеж губернаһы - [[6 февраль]] [[1987 йыл]], [[Мәскәү]] ) - Совет хәрби тарихсыһы. СССР Фәндәр академияһының мөхбир  ағзаһы, 1968 йылдың 26 ноябренән Тарих бүлегендә (СССР тарихы), генерал-лейтенант .

== Биографияһы ==
Богучар өйәҙенең Воробьевка ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, ауылда юғары мәктәп (1930) тамамлай. Ул [[совхоз]]да, унан һуң треста һәм РСФСР Ауыл хужалығы Комиссариатында эшләй. 1937-1940  йылда ул Чукоткала фәнни экспедицияла була. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ваҡытында Мәскәү өсөн һуғышта һәм [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы]]н азат итеүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[Подвиг народа]&lt;/ref&gt; .

[[1942 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС (б)]] ағзаһы. Ул хәрби училищены (1942), М.В.Фрунзе исемендәге академияны (1946, диплом эше «Контрастлы Кутузова в 1812 г.») һәм Марксизм-ленинизм университетының хәрби тарих бүлеген (1949) тамамлай. 1947-1958 йылдарҙа ул СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабында өлкән тәфтишсе һәм хәрби-ғилми бүлек начальнигы булып хеҙмәт итә, &quot;Военная мысль&quot; журналында документтарҙың баҫтырылыуын контролдә тота. Тарихи фәндәр докторы (1956), профессор (1961). КПСС Үҙәк Комитетында Рәсәй Дәүләт хеҙмәте академияһының  проректоры (1964-1966), шулай уҡ В.И. Ленин исемендәге Хәрби-политик академияла уҡыта. СССР Оборона Министрлығының Хәрби Тарих Институты башлығы (1967-1987). Генерал-лейтенант (1968).

150-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. «Военно-исторический журнал» журналының баш мөхәррир урынбаҫары (1958-1964). Икенсе бөтә донъя һуғышы тарихы 1939-1945 (1-12 том, 1960-1965) һәм &quot;Совет хәрби энциклопедияһы&quot; (1-8 том, 1976-1980), &quot;Донъя тарихы&quot; (том 1-13, 1955-1983) һәм &quot;Икенсе бөтә Донъя һуғышы &quot;(том 1-3, 1966) редакциялары баш комиссияһы рәйесе урынбаҫары. СССР Фәндәр академияһының тарих бүлеге академик-секретарының урынбаҫары, СССР һәм [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] Тарихсылар комиссияһы рәйесе. Икенсе бөтә донъя һуғышы тарихы буйынса халыҡ-ара комитеттың вице-президенты. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән

Улы - хәрби тарихсы Александр Жилин, Рәсәй Фәндәр академияһының Дөйөм тарихы институтында эшләй.

== Төп әҫәрҙәре ==
[[Файл:Pavel_Zhilin_2.jpg|мини|300x300пкс|&lt;center&gt; Хәрби тарих институты хеҙмәткәрҙәре. Үҙәктә генерал-лейтенант П.А. Жилин &lt;/center&gt;]]

; Китаптары

* Контрнаступление Кутузова в 1812 г. (1950; 2-е изд. 1953, под загл. «Контрнаступление русской армии в 1812 г.»)
* Разгром турецкой армии в 1811 г. (1952)
* Важнейшие операции Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. (1956, редактор)
* Очерки по историографии советского общества (1965, редактор)
* Как фашистская Германия готовила нападение на Советский Союз (1965; 2-е изд. 1966)
* Гибель наполеоновской армии в России (1968; 3-е изд. 1988, под загл. «Отечественная война 1812 г.»)
* Беспримерный подвиг: разгром немецко-фашистских войск под Москвой (1968, редактор)
* На Северо-западном фронте (1941—1943) (1969, редактор)
* Великая Отечественная война 1941—1945 гг.: краткий научно-популярный очерк (1970; 2-е изд. 1973; редактор)
* Вторая мировая война и современность (1972, редактор)
* Марксистско-ленинская методология военной истории (1973; 2-е изд. 1976; редактор)
* Очерки советской военной историографии (1974, редактор)
* Проблемы военной истории (1975)
* Братство по оружию (1975; совм. с Э. Ядзяком)
* Фельдмаршал М. И. Кутузов: жизнь и полководческая деятельность (1978; 3-е изд. 1988)
* Партия и армия (1980, редактор)
* Подвиг народа (1981, редактор)
* Работа партийных организаций в период Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.: документы и материалы (тт. 1—2, 1982, редактор)
* Причины возникновения Второй мировой войны (1982, совм. с Ю.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Бромлеем и Е.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Жуковым)
* Мужество и братство (1982, совм. с Т. Борнот Пубильонесом, В.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Вольским и И.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Шкадовым)
* Критика основных концепций буржуазной историографии Второй мировой войны (1983, в соавт. с Е. Н. Кульковым и А. С. Якушевским)
* О войне и военной истории (1984)
* История военного искусства (1984; 2-е изд. 1986; редактор)
* О прошлом во имя будущего. Вторая мировая война: причины, итоги, уроки (1985, редактор)
* Освободительная миссия Советских Вооружённых сил в Европе во Второй мировой войне (1985, редактор)
* Великая Отечественная народная (1985, редактор)
* Преступные цели гитлеровской Германии в войне против Советского Союза: документы и материалы (1987, редактор)
* Бородино. 1812 (1987; 2-е изд. 1989, редактор; посм.)

; Мәҡәләләре

* Подготовка германский генеральным штаб против войны СССР // Поражение германской империализм во Второй мировой войны: статьи документы и (1960)
* Некоторые вопросы изучения истории Отечественной войны 1812 года // Вопросы истории, 1962, № 6
* КПСС в авангард борьбы с фашизм в годы Второй мировой войны // Великая партия Ленина (1963)
* В. И. Ленин и военная история» // В. И. Ленин и историческая наука (1968)
* Актуальные проблемы исследования Великой Отечественной войны // Вопросы истории, 1977, № 5
* Научные и итоги опыт разработки труда по истории второй мировой войны // Вопросы истории, 1985, № 9

== Бүләктәре һәм исемдәре ==

* [[Октябрь Революцияһы ордены]]
* [[Ватан һуғышы ордены]], I дәрәжә (1985) &lt;ref&gt;Награждён в соответствии с Указом Президиума Верховного Совета СССР от 11 марта 1985 года «О награждении орденом Отечественной войны активных участников Великой Отечественной войны 1941—1945 годов»&lt;/ref&gt;
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Өс Ҡыҙыл Йондоҙ]] [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|ордены]] (7.2.1943)
* &quot;СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт итеү&quot; ордены, III дәрәжә
* миҙалдар.
* Сталин премияһы (1952) - &quot;1812-се йылда Кутузовтың контр-һөжүме&quot; ғилми хеҙмәте өсөн (1950)
* Ленин премияһы (1982)
* Вязьманың почётлы гражданы (1985)
* сит ил ордендары һәм миҙалдары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{БСЭ3|Жилин Павел Андреевич}}
* ''Курматев Г. А. '' 60-летие П. А. Жилина // Вопросы истории. 1973. № 3.
* ''Нечкина М. В., Ростов И. И. '' К 70-летию стена-корреспондента АН СССР П. А. Жилина // История СССР. 1983. № 2.
* ''Рыбаков Б. А. '' 70-летие П. А. Жилина // Вопросы истории. 1983. № 3.
* Павел Андреевич Жилин (некролог) // Вопросы истории. 1987. № 7.
* ''Зимонин В. П., Золотарев В. А., Тюшкевич С. А. '' Памяти стена-корреспондент РАН П. А. Жилина // Новая и новейшая история. 2003. № 6.

== Һылтанмалар ==

* Профиль Павла Андреевича Жилина на официально РАН сайте
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11673311@cmsArticle Жилин Павел Андреевич] сайте Минобороны России
* Жилин, Павел Андреевич. На сайте «Хронос».
* [https://web.archive.org/web/20140222101252/http://vrnguide.ru/biographical-dictionary/zh/zhilin-pavel-andreevich.html Биография] на сайте «Воронежский Гид»
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=21086626-A819-BEC7-7FE5-85B08C5B9686 Историческая справка] на сайте Архива РАН
* [http://warsonline.info/personalii/100-let-so-dnya-rozhdeniya-voennogo-istorika-zhilina.html 100 лет со дня рождения военного историк генерал-лейтенант Павла Жилина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180715024757/http://warsonline.info/personalii/100-let-so-dnya-rozhdeniya-voennogo-istorika-zhilina.html |date=2018-07-15 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:18 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1913 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР тарихсылары]]
[[Категория:Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлаусылар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>rw1j7ngcazrv9sr1yj5i6pboje9vyjs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>163523</id>
    <revision>
      <id>1299632</id>
      <parentid>1052013</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:20:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9704" sha1="ayy7w21hzgxy9xret0ef3m5rjw81mmt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич''' (атаһының исеме йыш ҡына ҡыҫҡартылған формала күрһәтелә — '''Израилевич''' ; [[21 июнь]] [[1920 йыл]], Чернигов губернаһы Стародуб — [[6 сентябрь]] [[2001 йыл]], [[Дондағы Ростов]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Иосиф Израилевич-Гиршевич Ворович [[1937 йыл]]да Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетына уҡырға инә. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу сәбәпле[[Бөйөк Ватан һуғышы|, ул]] 1941 йылдың октябрендә ваҡытынан алда сығарыла. [[1941 йыл|1941-1950]] [[1950 йыл|йылдарҙа]] — Ҡыҙыл Армия сафында; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[1944 йыл]]да Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһын тамамлай.

[[1950 йыл]]дан Ростов дәүләт университетында эшләй; [[1959 йыл]]дан ул Ростов дәүләт университетының эластик теорияһы кафедраһын етәкләй. [[1971 йыл]]да ул үҙе нигеҙ һалған, хәҙерге ваҡытта уның исемен йөрөтөлгән, ғәмәли механика һәм математика ғилми-тикшеренеү институты директоры була

[[2000 йыл]]да Ворович хөрмәтенә астероид 10049 Ворович тип атала&lt;ref&gt;''Аркадий Южный (Ростов-на-Дону)'', [http://www.segodnya.ru/w3s.nsf/Archive/2000_137_life_col_yuzhnii1.html Еще одна планета обрела имя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030726135821/http://www.segodnya.ru/w3s.nsf/Archive/2000_137_life_col_yuzhnii1.html |date=2003-07-26 }} // 27 июня 2000 года&lt;/ref&gt; .

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни эштәре тирә-яҡ тмөхит механикаһының математик мәсьәләләренә, тышсаларҙың һыҙыҡһыҙ теорияһына, көсәнеште концентрациялау проблемаларына, һығылыусанлыҡ теорияһының, математик экологияның ҡатнаш бурыстарына ҡарай. 300-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм 14 монография авторы.

[[1970 йыл]]да ул СССР Фәндәр академияһының машина төҙөлөшө, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана; [[1990 йыл]]дан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.

== Уҡыусылары ==
* Белоконь, Александр Владимирович
* Бабешко, Владимир Андреевич

== Баҫмалары ==
* {{Китап|автор=Lebedev L. P., Vorovich|заглавие=Functional Analysis in Mechanics|издательство=Springer|год=2003}}
* {{Китап|автор=Lebedev L. P., Vorovich I. I., Gladwell G.M. L. &amp;nbsp;|заглавие=Functional Analysis: Application in Mechanics and Inverse Problems|издательство=Kluwer|год=2002}}
* {{Китап|автор=Ворович И. И., Александров В. М.  (ред.) &amp;nbsp;|заглавие=Механика контактных взаимодействий|издательство=Физматлит|год=2001|страниц=672|isbn=5-9221-0154-4}}
* {{Китап|автор=Ворович И. И., Бабешко В. А., Пряхина О. Д.&amp;nbsp;|заглавие=Динамика массивных тел и резонансные явления в деформируемых средах|издательство=Научный мир|год=1999|страниц=246|isbn=5-89176-0479-9}}
* {{Китап|автор=Ворович И. И., Александров В. М., Бабешко В. А.&amp;nbsp;|заглавие=Неклассические смешанные задачи теории упругости|издательство=Физматлит|год=1974|страниц=455}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2001 йылдың 24 ғинуары) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте һәм халыҡтар араһында дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш кереткәне өсөн
* Дуҫлыҡ ордены (1995 йылдың 22 июле) — дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары, хеҙмәттәге уңыштары, халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 22 июля 1995 г. № 749&lt;/ref&gt;
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (06/20/1980)&lt;ref&gt;Указ Президиума Верховного Совета СССР от 20 июня 1980 года № 2331—Х «О награждении тов. Воровича В. И. орденом Трудового Красного Знамени» // «Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик». — № 26 (2048) от 25 июня 1980 года. — Ст.513.&lt;/ref&gt;
* 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (11.03.1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1510892445/ Герои войны/ Ворович Иосиф Израилевич]&lt;/ref&gt;
* «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
* Жуков миҙалы
* «Японияны еңгән өсөн» миҙалы
* СССР дәүләт премияһы ([[1983 йыл|1983]]) — ''[[Аҙау диңгеҙе]] экосистемаһының математик моделен эшләгәне өсөн''
* Фән һәм техника өлкәһендә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1998 йылдың 22 июле) — йоҡа стеналы конструкцияларҙың фундаменталь проблемалары буйынса эштәр циклы өсөн&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 22 июля 1998 г. № 870&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20120321042831/http://www.math.sfedu.ru/mexmat/elasticity/people/vorovich/biography.php Биография И. И. Яворович на сайте Кафедры теории упругости Мехмат ФУ]
* Профиль Иосифа Израилевич Яворович на официально РАН сайте
* [http://www.math.sfedu.ru/niimpm/vorovich.ru.html Биография И. Э. Яворович на сайте НИЕМ ФУ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Калып: Недоступная ссылка
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=21892 Научные труды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210617074429/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=21892 |date=2021-06-17 }} на портале MathNet.Ru

[[Категория:21 июндә тыуғандар]]
[[Категория:1920 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2001 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Дондағы Ростовта вафат булғандар]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Жуков миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәйҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ayy7w21hzgxy9xret0ef3m5rjw81mmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Воеводин Владимир Валентинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165211</id>
    <revision>
      <id>1299629</id>
      <parentid>1182570</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:08:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14886" sha1="8utmcj4t23pocbb8lh1vk21ezmqpy76" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Воеводин Владимир Валентинович''' (1962) —  хисаплау техникаһы, суперкомпьютер программалау һәм параллель программалау  өлкәһендә Рәсәй  ғалимы, [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты профессоры, МДУ  Ғилми-тикшеренеү иҫәпләү үҙәгенең директоры.  Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2003)&lt;ref&gt;Факультет вычислительной математики и кибернетики: История и современность: Биографический справочник / Авт.-сост. [[Григорьев, Евгений Александрович (учёный)|Е. А. Григорьев]]. — М.: Издательство Московского университета, 2010. — 616 с. IBSN 978-5-211-05838-5&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Воеводин Владимир Валентинович 1979 йылда [[Мәскәү]]ҙә [[Мәктәп 1514|52]]-се   физика-математика мәктәбен  тамамлай.

1979 йылда Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетына уҡырға инә, 1984 йылда уны отличие менән тамамлай.

Физика-математика фәндәре кандидаты (1989),«Макроанализ параллельной структуры последовательных программ и алгоритмов» темаһына диссертация яҡлай &lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/dissertations/8478279/ Воеводин Вл. В. — кандидатская диссертация]&lt;/ref&gt;.

[[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] ([[1990 йыл|1990]]),  диссертация темаһы «Аналитические и инструментальные средства исследования тонкой структуры программ».

Рәсәй Фәндәр академияһыныъң мөхбир ағзаһы  ([[2003 йыл|2003]]).

«Аналитические и инструментальные средства исследования тонкой структуры программ» эштәр циклы өсөн И.И.Шувалов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты премияһы лауреаты&lt;ref&gt;[http://www.msu.ru/science/prem/prem2000.html#shuv Лауреаты премии имени И. И. Шувалова 2000 год — сайт МГУ]&lt;/ref&gt;.

Йәш фән докторҙары өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының гранттар Конкурсы еңеүсеһе.

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы ([[2002 йыл|2002]]).

Рәсәй Федерацияһының  юғары һөнәри белем биреүҙең  почётлы хеҙмәткәре ([[2004 йыл|2004]]).

Педагогик эшмәкәрлеге  өсөн М. В. Ломоносов исемендәге премия лауреаты (2015).

1984 йылдан МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетында АСКВ кафедраһының иҫәпләү комплекстары лабораторияһында эшләй.

1990 йылда МДУ-ның Ғилми-тикшеренеү үҙәгенә эшкә күсә, унда ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, 1999 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетында директор урынбаҫары

2012 йылдан алып — МДУ  хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетының суперкомпьютер һәм квант информатикаһы кафедраһы мөдире. 

2019 йылдан  — Мәскәү дәүләт университеты Ғилми-тикшеренеү иҫәпләү үҙәгенең директоры

== Уҡытыусы эшмәкәрлеге ==
Воеводин 1988 йылдан МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетынында уҡыта

МДУ хисаплау математикаһы һәм кибернетика факультетынында төп «Параллельная обработка данных» курсын уҡыта,  «Параллельные вычисления» махсус семинар эше менән етәкселек итә. 

Юғары етештереүсәнлекле иҫәпләүҙәр һәм 2011 йылдан үткәрелгән Йәйге Суперкомпьютер академияһы буйынса МДУ уҡытыу-ғилми үҙәген ойоштора.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе ==
Параллель иҫәпләү, программаларҙың нескә структураһын тикшереүҙең  математик алымдары, компьютерҙарҙы тасуирлау  һәм анализлау методтары, параллель программалаштырыу технологиялары, суперкомпьютерҙар һәм параллель иҫәпләү системалары өсөн программаларҙы оптимизациялау ысулдары, интернет-технологиялар һәм бүленгән исәп-хисаптарҙы оештырыу, метакомпьютеринг.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Владимир Воеводин Интернет — Parallel.ru селтәрендә параллель иҫәпләүҙәр буйынса  Мәғлүмәт-аналитика үҙәге менән етәкселек итә&lt;ref&gt;[http://parallel.ru/ Информационно-аналитический Центр по параллельным вычислениям в сети Интернет]&lt;/ref&gt;.

Фәнни конференцияларҙа  65 доклад яһай&lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/#conference_presentations Доклады на научных конференциях — Вл. В. Воеводина]&lt;/ref&gt;

10 &lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/#dissertations_advised Вл. В. Воеводин — руководство диссертациями]&lt;/ref&gt; фән кандидаты әҙерләй

9 &lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/#certificates Патенты Вл. В. Воеводина]&lt;/ref&gt; [[Программа менән тәьмин итеү|программалары менән тәьмин итеү]]&lt;nowiki/&gt;ҙең хоҡуҡтарҙы  теркәү тураһында таныҡлыҡ ала

90 ашыу&lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/#articles Научные статьи Вл. В. Воеводина]&lt;/ref&gt; фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән монографиялары баҫтырылып сыға&lt;ref&gt;[http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/#books Научные труды Вл. В. Воеводина]&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин В. В., Воеводин Вл. В. Параллельные вычисления. — СПб.: БХВ-Петербург, 2002. — 608 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Voevodin V.V., Voevodin Vl.V. Why Do We Use an Algorithm Graph for Analysis of Program Structure? // Research Report EM-RR5/92.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин Вл. В. Легко ли получить обещанный гигафлоп? //Программирование. 1995, #4. C.13-23.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Voevodin Vl.V., Voevodin V.V. Analytical Methods and Software Tools for Enhancing Scalability of Parallel Applications, Proc. of Intl. Conf. HiPer’99, Norway, 1999, P.489-493.{{ref-en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин В. В., Воеводин Вл. В. Электронные образовательные средства: новые идеи //Вычислительные методы и программирование.-М.: Изд-во МГУ, 2003. Т.4, N1, С.207-212.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин В. В., Воеводин Вл. В. Энциклопедия линейной алгебры. Электронная система ЛИНЕАЛ — СПб.: БХВ-Петербург, 2006. — 544 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин Вл. В., Жуматий С. А. Вычислительное дело и кластерные системы. -М.: Изд-во МГУ, 2007. — 150 с.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин Вл. В. Решение больших задач в распределенных вычислительных средах. //Автоматика и Телемеханика. 2007, N5, С. 32-45.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин Вл. В., Гергель В. П. Суперкомпьютерное образование: третья составляющая суперкомпьютерных технологий// Вычислительные методы и программирование: новые вычислительные технологии. — Москва: НИВЦ МГУ, 2010. Т. 11. № 2. С. 117—122.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;Воеводин Вл. В., Гергель В. П., Соколинский Л. Б., Демкин В. П., Попова Н. Н., Бухановский А. В. Развитие системы суперкомпьютерного образования в России: текущие результаты и перспективы // Вестник Нижегородского университета, 2012. № 4. С.203-209.&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==

* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: История и современность: Биографический справочник / Автор-составитель Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2010. — 616 с. ISBN 978-5-211-05838-5
* Профессора Московского университета. 1755—2004. Биографический словарь. В 2-х томах / авторы-составители А. Г. Рябухин, Г. В. Брянцева — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Факультет Вычислительной математики и кибернетики: биографический справочник / автор-составитель Е. А. Григорьев — М., Изд-во Московского университета, 2005
* Энциклопедия Московского университета: Научно-исследовательский вычислительный центр / под общей редакцией А. В. Тихонравова — М., МАКС Пресс, 2005
* Учёные Московского университета — действительные члены и члены-корреспонденты РАН (1755—2004). Биографический словарь / автор-составитель Ю. М. Канцур — М., Изд-во Московского университета, 2004

== Һылтанмалар ==
 

* {{Сотрудник РАН|53778|Владимира Валентиновича Воеводина}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=64466 Воеводин Владимир Валентинович на Math-Net.Ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815201825/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=64466 |date=2016-08-15 }}
* [http://istina.msu.ru/profile/voevodin@parallel.ru/ В. Вал. Воеводин — научные работы в системе Истина МГУ]
* [https://cs.msu.ru/persons/voevodin-v-v Владимир Валентинович Воеводин на сайте] ВМК МГУ
* [http://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20898/episode_id/155339/video_id/155339/ Владимир Валентинович Воеводин в программе ACADEMIA на телеканале Культура] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807155412/https://tvkultura.ru/video/show/brand_id/20898/episode_id/155339/video_id/155339/ |date=2020-08-07 }}
* [http://isir.ras.ru/hisfotoarchive/private/gallery/msu+scienticts+in+sergey+novikov+photos.aspx?interval=1&amp;pi=30 Фотопортрет В. В. Воеводина] в галерее выдающихся учёных МГУ «Портрет интеллекта», созданной в 2005 г. к 250-летию университета (фото Сергея Новикова).
* [https://cs.msu.ru/node/2494 Интервью с В.В. Воеводиным на сайте] ВМК МГУ (17.11.2016)
* [https://rcc.msu.ru/ru/vladimir-valentinovich-voevodin-dal-intervyu-portalu-nauchnaya-rossiya НИВЦ МГУ: от &quot;Стрелы&quot; до &quot;Ломоносова-2&quot;] интервью, посв. 65-летию НИВЦ МГУ для портала &quot;Научная Россия&quot; от 10.09.2020
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1962 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Ғалимдар]]</text>
      <sha1>8utmcj4t23pocbb8lh1vk21ezmqpy76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Егауыҙы (тау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172194</id>
    <revision>
      <id>1299671</id>
      <parentid>1067258</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:46:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4847" sha1="da5igo2k05bp81jxcekj8diw0si6pg7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Егауыҙы''' — [[Урта Урал]]дың көньяғындағы тау. [[Екатеринбург]]тан 150 км алыҫлыҡта, [[Силәбе өлкәһе]]нең төньяғында, [[Ҡыштым]] ҡалаһынан көнбайышта урынлашҡан. [[Һыуғомаҡ (тау)|Һыуғомаҡ]] тауы менән берҙәм тау массивы төҙөй.

== География ==
Егауыҙы тауы [[Һыуғомаҡ]] йылғаһының урта өлөшөндә һул яҡ ярында, [[Ҡыштым]] ҡалаһы эргәһендә, Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2,5 км көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Бейеклеге 608 м. Башлыса граниттан һәм сиениттарҙан тора. Ҡатнаш урман менән ҡапланған. Түбәһенән матур күренеш асыла. Итәгендә «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эшләй. Көнсығыш итәгендә «Егозинское Бунгало» һәм «На Тихих Прудах» исемле ҡунаҡ йорттары төҙөлгән. Күрше [[Һыуғомаҡ (тау)|Һыуғомаҡ]] тауы менән бергә [[Ҡыштым]] ҡалаһының гербына ингән&lt;ref name=&quot;УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия&quot;&gt;[http://quist.pro/books/ural_06.e.1.php УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия]&lt;/ref&gt;.

«ЕГОЗИНСКОЕ БУНГАЛО» ҡунаҡ йорто Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2 км көньяҡта, «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эргәһендә урынлашҡан. 16 кешегә иҫәпләнгән. Мунса, һыбай йөрөү, ҡаргиҙәрҙә һәм квадроциклдарҙа Һыуғомаҡ мәмерйәһенә, тауға һәм [[Аракүл (Силәбе өлкәһе)|Аракүл]] күленә экскурсиялар тәҡдим ителә&lt;ref name=&quot;УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия&quot; /&gt;.

== Топонимикаһы ==
Атамаһы ''ек'' — «'''ер (тау) ярығы'''», «тау араһы» һәм ''ауыҙы'' — «инеү», «тамаҡ», «горловина», «ауыҙ», йәғни «вход в межгорье» (һүҙмә-һүҙ «тау араһы ауыҙы») һүҙҙәренән төҙөлгән [[Башҡорт теле|башҡорт]] топонимын урыҫ теленә күсереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Түбән йылға үҙәне, ысынлап та тау массивтары системаһына асыҡ ишек булып тора. Аңлашылмаған ''Екауыҙ'', ''Екаҙ'', ''Егауыҙы'' тигән башҡорт исемдәре урыҫ күскенселәре тарафынан, тауыш оҡшашлығы буйынса, «Егоза» һүҙенә яҡынайтыла.
1931 йылғы СССР-ҙың торф фонды картаһында Ҡыштым ҡалаһы биләмәһендәге йылғаның һәм тимер юл разъезының ''Еказа'' исем формаһы осрай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=618&amp;cid=6|title=От Парижа до Берлина по карте Челябинской области (топонимика Челябинской области). Энциклопедия}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022093020/http://www.kraeved74.ru/index.php?name=UniCatalog&amp;pa=showunicatalog&amp;pid=618&amp;cid=6 |date=2012-10-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tyr74.ru/ural/gk_gora_egoza.html ГЛЦ «Гора Егоза»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821174337/https://www.tyr74.ru/ural/gk_gora_egoza.html |date=2019-08-21 }}
* Гора Егоза. 3d панорама, снятая над вершиной горы — http://fly-ural.ru/gora-egoza/
* [http://quist.pro/books/ural_06.e.1.php УРАЛ. Иллюстрированная краеведческая энциклопедия]

[[Категория:Урал тау һырттары]]
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе тауҙары]]
[[Категория:Силәбе өлкәһе географияһы]]</text>
      <sha1>da5igo2k05bp81jxcekj8diw0si6pg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Европа эсперанто союзы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175131</id>
    <revision>
      <id>1299670</id>
      <parentid>1179898</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T02:40:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7615" sha1="678glfjdzkbr4xz1mxbzk5c4n184h8t" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Европа эсперанто союзы''' (эспер. Eropa Esperanto-Unio Eropa Esperanto-Unio) [[Европа берлеге|Европа Берлеге]] дәүләттәренең милли эсперанто ассоциацияларын берләштерә, һәр ике йыл һайын [[Марибор]]ҙа, [[Словения]] ҡалаһында конгрестар үткәрә. [[2007 йыл]]дың июль-август айҙарында конгреста 28 илдән 256 делегат, шул иҫәптән Европа парламентынан 2 ағза, [[Польша]]нан Гандзлик Малгожат һәм [[Словения]]нан Новак Людмила ҡатнаша.

[[2009 йыл]]дың декабрендә Европа эсперанто союзы [[Le Monde|''«''Монд''»'']] француз гәзитендә [[инглиз теле]] урынына [[эсперанто]] ҡулланыуға саҡырған иғлан баҫтыра&lt;ref name=&quot;LeMonde ad&quot;&gt;{{Cite news|title=Europe marks 150th birthday of Esperanto creator|url=http://townhall.com/news/world/2009/12/15/europe_marks_150th_birthday_of_esperanto_creator|date=December 15, 2009|accessdate=27 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304071220/http://townhall.com/news/world/2009/12/15/europe_marks_150th_birthday_of_esperanto_creator|archivedate=2016-03-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071220/http://townhall.com/news/world/2009/12/15/europe_marks_150th_birthday_of_esperanto_creator |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

Шон Райн [[2011 йыл]]да Европа эсперанто союзы президенты була (Sen Riain)&lt;ref name=&quot;Galway City Tribune - 21Oct2011 - Seán talks the talk in seven languages&quot;&gt;{{Cite news|title=Seán talks the talk in seven languages|first=Judy|last=Murphy|url=http://www.galwaynews.ie/22206-se%C3%A1n-talks-talk-seven-languages|work=[[Galway City Tribune]]|date=October 21, 2011|accessdate=14 May 2013|archiveurl=https://archive.is/20130702074034/http://www.galwaynews.ie/22206-se%C3%A1n-talks-talk-seven-languages|archivedate=2013-07-02}}&lt;/ref&gt;.

== Конгрестар ==
2012 йылға тиклем Словениянан тыш Европа эсперантистар союзы (KEEU) конгресы 11 тапҡыр йыйыла. 2012 йылда конгрестың темаһы «[[Европа берлеге|Европа Берлегенд]]ә телде өйрәнеү» була.
{| class=&quot;wikitable sortable centre&quot;
!N°!![[Дата]] !! [[Ҡала]]!![[Ил]]!!Ҡатнашыусылар!!Илдәр
|-
| 10 || 2014-07-06/12 || Рижеко || {{Хорватия}} Хорватия|| 146&lt;ref name=&quot;kongreso2014&quot;&gt;{{Cite journal | url = http://www.europo.eu/eo/documentloader.php?id=422&amp;filename=eb-139-2014-06-07.pdf | title = LA DEKA KONGRESO DE EUxROPA ESPERANTO-UNIO | author = Zlatko Tišljar | journal = Euxropa Bulteno | number = 139 | year = 2014 | accessdate = 2014-07-30 | archive-date = 2014-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140809185359/http://www.europo.eu/eo/documentloader.php?id=422&amp;filename=eb-139-2014-06-07.pdf | deadlink = no }}&lt;/ref&gt; || 21&lt;ref name=&quot;kongreso2014&quot; /&gt;
|-
|9||[[2012]]-07-16/20||Галиво||{{Ирландия}} Ирландия||157 ||28&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.europo.eu/eo/akcia/26-galivo/galway/gaillimh-2012 |title=GALIVO/GALWAY/GAILLIMH 2012 |access-date=2016-03-30 |archive-date=2016-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309202548/http://www.europo.eu/eo/akcia/26-galivo/galway/gaillimh-2012 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
|-
|8||[[2008]]-05-28/06-02||Herzberg am Harz||{{Германия}} Германия||400&lt;ref&gt;Kongreso komuna kun [[Germana Esperanto-Asocio]]&lt;/ref&gt;||23
|-
|7||[[2007]]-07-28/08-04||Марибото||{{Словения}} Словения||256||29
|-
|6||[[2004]]-08-25/29||[[Бильбао]]||{{Испания}} Испания||284||24
|-
|5||[[2002]] ||[[Верона]]||{{Италия}} Италия|| ||
|-
|4||[[2000]]-04-27/05-01 ||Остедо||{{Бельгия}} Бельгия||400||
|-
|3||[[1997]] ||[[Штутгарт]]||{{Германия}} Германия|| ||
|-
|2||[[1995]]-06-02/06 ||[[Париж]]||{{Франция}} Франция||&gt; 400||
|-
|1||[[1992]] ||[[Верона]]||{{Италия}} Италия|| ||
|-class=&quot;sortbottom&quot;
|}

Был 2011 йылда Копенгагенда үткән конгреста түбәндәге ҡарар ҡабул ителә:

1) 2012 йыл «Тибора Секель йылы», уның тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы иғлан ителә.
цитата
« Секель (Sekelj) күренекле эсперантист ҡына түгел, ә 20-нән ашыу китап яҙған уңышлы яҙыусы ла.

Уның китаптарының өстән бер өлөшө эсперантола яҙыла һәм күп телдәргә тәржемә ителә. Ул тикшеренеүсе, географ, археолог, этнограф, журналист, режиссер, билдәле эсперантист була. Ул башлыса Азияла һәм Көньяҡ Америкала унға яҡын милли ассоциация ойоштора».

2) [[Европа берлеге|Европа Берлеге]] граждандарының гимнды эсперанто телендә йырлау башланғысы хуплана.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Официальный сайт|http://www.europo.eu/en/about-eeu}}
* [https://web.archive.org/web/20100613053559/http://uea.org/landoj/okcidenta_europo/okcidenta_europo.html О ЕАЭС (в эсперанто) на сайте УЕА]
* [http://www.irishtimes.com/news/tongues-are-loosened-at-esperanto-conference-in-galway-1.537396 Ирландские времена — языками не будут отпущены на эсперанто конференции в Голуэй]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200711005256/http://www.irishtimes.com/news/tongues-are-loosened-at-esperanto-conference-in-galway-1.537396 |date=2020-07-11 }}
* (Эсперанто) [http://www.europo.eu/eo/chefpagho EUROPO -]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718191059/http://www.europo.eu/eo/chefpagho |date=2020-07-18 }} Eŭropa эсперанто-Унио
* [https://web.archive.org/web/20150624162018/http://poliglotti4.eu/php/about/platform_members2.php?doc_id=43&amp;lg=en Poliglotti4.ЕС -] ЕАС — Eŭropa эсперанто-Унио
{| class=&quot;metadata plainlinks stub&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px; background: transparent;&quot;
| id=&quot;252&quot; |[[Файл:Society.svg|alt=Stub icon|45x45px]]
| id=&quot;255&quot; |''Эта статья о [[Политика|политике]] . Вы можете помочь Википедии [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=European_Esperanto_Union&amp;action=edit, расширяя её].''&lt;div class=&quot;plainlinks hlist navbar mini&quot; id=&quot;261&quot; style=&quot;position: absolute; right: 15px; display: none;&quot;&gt;
* [[Шаблон:Polit-stub|&lt;abbr title=&quot;View this template&quot;&gt;с V&lt;/abbr&gt;]]
* &lt;abbr title=&quot;Discuss this template&quot;&gt;т&lt;/abbr&gt;
* [//en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template:Poli-stub&amp;action=edit &lt;abbr title=&quot;Edit this template&quot;&gt;е&lt;/abbr&gt;]
&lt;/div&gt;
|}

[[Категория:Сәйәсәт тураһында тамамланмаған мәҡәләләр]]
[[Категория:Европа берләшмәһе]]
[[Категория:Эсперанто-ойошмалар]]</text>
      <sha1>678glfjdzkbr4xz1mxbzk5c4n184h8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дружковка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176967</id>
    <revision>
      <id>1299662</id>
      <parentid>1295613</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27283" sha1="mjnwt07uat7bynhfjcl60vzkrjopz3p" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Дружко́вка''' ({{Lang-uk|Дружківка}}) — [[Донецк өлкәһе|Украинаның Донецк өлкәһендәге]] өлкә әһәмиәтендәге ҡала. Краматорский агломерацияһына инә.

== Географик урыны ==
Ҡала Кривой Торец һәм [[:ru:Казённый Торец|Казённый]] Торец (Северской Донец йылғаһы бассейны) йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан, [[Донецк]] ҡалаһына тиклем ара — 80 км. Тимер юл станцияһы. Донецк ҡалаһынан Дружковкаға тиклем ара — яҡынса 66 км (автомобиль юлынан — 75 км, тимер юлдан — 72 км). Киевҡа тиклем ара — яҡынса 543 км (автомобиль юлынан — 739 км, тимер юл буйлап — 656 км).

== Климаты ==
Геоморфологик яҡтан ҡарағанда, Дружковка территорияһы диңгеҙ юр һәм аҡбур ултырмалары менән ҡапланған боронғо триас тигеҙлектән ғибәрәт. Төрлө геология периодтарында күтәрелгәндә, өсөнсөл (третичный) тигеҙлек көсөргәнешле йыуылыуға дусар ителгән бейеккә күтәрелгән яйлаға әйләнгән. Шундай йыуылыу һөҙөмтәһендә Донбасста: яллы тигеҙлек рельефы һәм Дружковкаға хас эрозия арҡаһында бүлгеләнгән оҙон үҙәнле (йырынлы) — ике төп рельеф барлыҡҡа килгән.

Дружковкала йәй эҫе булһа, ҡыш уртаса һалҡын, йыл миҙгелдәре талғын алмашына, [[дымлылыҡ]] етерлек кимәлдә түгел, йүнәлештәр һәм ел тиҙлеге үҙгәреүсән.

== Тарихы ==
[[Файл:Druzhko.JPG|справа|мини|267x267пкс|Казак Дружко һәйкәле]]
Ултыраҡ XVIII быуатта барлыҡҡа килгән, ә 1781 йылда ул беренсе тапҡыр телгә алынған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371&lt;/ref&gt;.

1870 йылда Курск-Харьков-Азов дружковка тимер юлы һалынғанда, Паршаковка биҫтәһенән 6 км төньяҡҡараҡ Дружковка станцияһы төҙөлә, шунда уҡ эшселәр ҡасабаһы (слобода артабан уның составына инә) барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371&lt;/ref&gt;.

XX быуат башына Екатеринослав губернаһы Бахмутский өйәҙенең Дружковка ауылында эшләгән суйын һәм ҡорос ҡойоу заводтары (төп продукция төрө — рельстар, француздар тарафынан төҙөлгән), ҡорос ҡойоу һәм механик (тимер юлдары өсөн ҡорамалдар: вагондар, рессорҙар, пружиналар, Бельгия белгестәре төҙөгән), шулай уҡ шәкәр заводы ([[1873 йыл]]да) төҙөлә. Был ваҡытта ҡасабала 6 меңгә яҡын кеше йәшәгән. 1893 йылда француздар ойошторған Донецк тимер етештереү һәм ҡорос ҡойоу йәмғиәте Торецк металлургия заводын төҙөй башлай. 1896 йылда Куприн хәбәрсе таныҡлығы менән бөтә Донецк бассейнын урап сыға. Май айында ул, урындағы рельс эшләү заводы һәм унда хеҙмәт иткән эшселәрҙең эш шарттары менән танышып, бер нисә көнөн Екатеринослав губернаһына ҡараған Дружковка ҡасабаһында үткәрә&lt;ref&gt;Ф. И. Кулешов «Творческий путь А. И. Куприна 1883—1907».&lt;/ref&gt; Уның Рельс прокатлау заводы&quot; очергы «Киевлянин» гәзитенең 1896 йылғы 30 май һанында баҫыла, шулай уҡ Дружковкала хеҙмәт итеүе һәм хәтерендә ҡалған тәьҫораттары уның Молох&quot; классик повесында сағылыш таба.

[[1913 йыл|1913 йылға]] Дружковкалағы халыҡ һаны 13,5 меңгә етә. XX быуат башында бында Орёл һәм Курск губерналарынан крәҫтиәндәр күп күсенеп килә. Халыҡты ике дауахана, дүрт башланғыс мәктәп хеҙмәтләндерә. Яковлевский ҡасабаһында ике сиркәү, костёл була. 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң ҡасаба ҡала статусын ала. Ҡала думаһы гласныйҙары һаны 32 кеше итеп билдәләнә.

Тәүге бишйыллыҡтар йылдарында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙағы]] иң ҙур метиз заводы ([[1929 йыл]]), электр станцияһы, металлургия заводының яңы цехтары төҙөлә.

[[1938 йыл|1938 йылдың 27 октябрендә]] Дружковка ҡасабаһы ҡала статусын ала&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Дружковка // Большая Российская Энциклопедия / редколл., гл. ред. Ю. С. Осипов. том 9. М., научное издательство «Большая Российская Энциклопедия», 2007. стр.371&lt;/ref&gt;. Унда [[1939 йыл]]да 32 мең кеше йәшәй, [[1913 йыл]] менән сағыштырғанда, торлаҡ фонды өс тапҡырға арта. Дауахана һәм 4 фельдшер пункты, 8 дөйөм белем биреү мәктәбе, эшсе факультеты, машиналар төҙөү техникумының киске бүлеге, кинотеатр, ике клуб, [[стадион]] эшләй.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] барышында [[1941 йыл|1941 йылдың 26 октябрендә]] Дружковка немец ғәскәре тарафынан оккупациялана. Оккупация осоронда бында «Ленин осҡоно» тип аталған йәшерен комсомол ойошмаһы эшләй&lt;ref&gt;Народная война в тылу фашистских оккупантов на Украине 1941—1944. / В. Н. Немятый и др. Том 1. Киев, «Наукова думка», 1985. стр.69&lt;/ref&gt;. Ике йылға һуҙылған нацистар оккупацияһы осоронда бында 1130 кеше һәләк була һәм 1214 кеше Германияға оҙатыла.

[[1943 йыл|1943 йылдың]] 6 февралендә Ворошиловград операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронты&lt;ref name=&quot;autogenerated16&quot;&gt;Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.&lt;/ref&gt;[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғәскәрҙәре ҡаланы [[Фашизм|гитлер]] [[Өсөнсө рейх|герман]] ғәскәрҙәренән азат итә.

* Составында: 3-сө танк корпусының (танк ғәскәрҙәре генерал-майоры Синенко Максим Денисович) 103-сө танк бригадаһы (полковник Максимов Георгий Максимович) булған оператив төркөм.

[[9 февраль|1943 йылдың 9 февралендә]] тағы ла оккупацияла ҡалған.&lt;ref name=&quot;autogenerated16&quot;&gt;Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.&lt;/ref&gt;

[[1943 йыл|1943 йылдың]] 6 сентябрендә Донбасс операцияһы барышында Көньяҡ-Көнбайыш фронты [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] ғәскәрҙәре [[Фашизм|гитлер]] [[Өсөнсө рейх|герман]] ғәскәрҙәренән азат иткән:&lt;ref name=&quot;autogenerated16&quot;&gt;Справочник «Освобождение городов: Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945». М. Л. Дударенко, Ю. Г. Перечнев, В. Т. Елисеев и др. М.: Воениздат, 1985. 598 с.&lt;/ref&gt;

* [[3-сө гвардия армияһы]]: составында 32-се уҡсылар корпусының (генерал-майор Жеребин Дмитрий Сергеевич) 279-сы уҡсылар дивизияһы (генерал-майор Потапенко Владимир Степанович); 1-се гвардия мехкорпусының (генерал-лейтенант Руссиянов Иван Никитич) 1-се гвардия мехбригадаһы (полковник Червяков Фёдор Васильевич)&lt;ref name=&quot;autogenerated59&quot;&gt;Сайт РККА. http://rkka.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930180652/http://rkka.ru/ |date=2018-09-30 }}.&lt;/ref&gt;

Дружковка [[6 сентябрь|1943 йылдың 6 сентябрендә]] полковник Ф. В. Червяков командалығындағы 279-сы уҡсылар дивизияһы частары тарафынан яңынан азат ителә.

Бөйөк Ватан һуғышынан һуң төҙөлөш материалдары комбинаты ([[1954 йыл]]), газ аппаратураһы заводы ([[1958 йыл]]), фарфор заводы ([[1971 йыл]]), руда идаралығы ([[1958 йыл]]), Кривой Торец йылғаһы аша автомобиль юлы күпере төҙөлә.

1981 йылда Ленин урамында (хәҙер Собор урамы), башҡарма комитет янында ҡаланың 200 йыллығы айҡанлы иҫтәлекле билдә ҡуйыла.

== Халҡы ==
[[1 июнь|2017 йылдың 1 июненә]] Дружковка халҡы — 67 772 кеше&lt;ref name=&quot;example&quot;&gt;[http://dnl.dn.ua/news/oficialno/naselenie-druzhkovki-sostavlyaet-67722-cheloveka «Население Дружковки составляет 67722 человека»] Дружковка на ладонях, 14 августа, 2017&lt;/ref&gt; тәшкил итә.
{| class=&quot;standard sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! Йыл!! Халыҡ һаны&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Население городов и сел Украины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[1885]] || 941
|-
| [[1897]]&lt;ref&gt;28.01.1897&lt;/ref&gt; || 1179
|-
| [[1908]] || 1646
|-
| [[1923]]&lt;ref&gt;15.03.1923&lt;/ref&gt; || 3432
|-
| [[1927]]&lt;ref&gt;17.12.1926&lt;/ref&gt; || 5747
|-
| [[1939]]&lt;ref&gt;17.01.1939&lt;/ref&gt; || 31781
|-
| [[1956]] || 39300
|-
| [[1959]]&lt;ref&gt;15.01.1959&lt;/ref&gt; || 43124
|-
| [[1964]] || 50000
|-
| [[1970]]&lt;ref&gt;15.01.1970&lt;/ref&gt; || 53338
|-
| [[1979]]&lt;ref&gt;17.01.1979&lt;/ref&gt; || 64310
|-
| [[1987]] || 70000
|-
| [[1989]]&lt;ref&gt;12.01.1989&lt;/ref&gt; || 73723
|-
| [[1992]] || 74200
|-
| [[1994]] || 73700
|-
| [[1998]] || 69600
|-
| [[2002]]&lt;ref&gt;05.12.2001&lt;/ref&gt; || 64557
|-
| [[2003]] || 64036
|-
| [[2004]] || 63481
|-
| [[2005]] || 63226
|-
| [[2006]] || 62766
|-
| [[2007]] || 62348
|-
| [[2008]] || 61893
|-
| [[2009]] || 61530
|-
| [[2010]] || 61002
|-
| [[2011]] || 60581
|-
| [[2012]] || 60255
|-
| [[2013]] || 59863
|-
| [[2014]] || 59596
|-
| [[2015]] || 59400
|-
| [[2017]] || 67772
|-
|
|
|}

Йәниҫәп мәғлүмәтенә ярашлы, украин телен туған тел тип һанаусылар халыҡтың 35,5%-н тәшкил итә.

2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре&lt;ref&gt;{{cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/perepis-naselennja-ukraini-na-2001-r-nacionalnij-sklad-ta-ridna-mova-naselennja-doneckoi-oblasti-donecka-oblast/|title=Перепись населения|website=dru.city|date=1 января, 2001}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|-
! N
! Милләте
! Һаны
! сағыштырма ауырлығы (%)
|-
| 1
| [[Украиндар]]
| 48302
| 64,40
|-
| 2
| [[Урыҫтар]]
| 24122
| 32,16
|-
| 3
| [[Әрмәндәр]]
| 612
| 0,82
|-
| 4
| [[Белорустар]]
| 490
| 0,65
|-
| 5
| [[Татарҙар]]
| 216
| 0,29
|-
!
! Барлығы
! 75006
! 100,00
|}

Тыуым — 1000 кешегә 7,2, үлем — 17,9, тәбиғи кәмеү — −10,7, миграция сальдоһы ыңғай (1000 кешегә +1,9).

== Иҡтисады ==
Халыҡтың 60%-ы сәнәғәттә хеҙмәт итә.

Ҡаланың төп предприятиелары:
* Дружковка машиналар эшләү заводы
* Дружковка метиз заводы (металл изделиелар) Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе яҫылығыында машиналар эшләү һәм тимер юл беркетеү (крепёж) изделиелары -болттар, штативтар — етештереүсе иң ҙур заводтарҙың береһе. Юғары ныҡлығы сифаты менән айырылып торған төҙөлөш конструкциялары (шул иҫәптән күпер төҙөлөшө өсөн), ауыр машиналар төҙөүҙә ҡулланылған металл конструкциялар етештереү үҙләштерелгән.
* Дружковка газ аппаратураһы заводы (ПАО «ГРЕТА») төрлө модификациялы газ плиталары, көнкүреш электроплиталары сығара.
* Дружковка фарфор заводы
* Дружковка руда (мәғдән) идаралығы
* Дружковка хисаплау техникаһын ремонтлау заводы
* Дружковка аҙыҡ-түлек тәмләткестәре фабрикаһы
* Дружковка икмәк заводы

2010 йылға тормошҡа ашырылған сәнәғәт продукцияһы күләме 2 миллиард 640 миллион грн тәшкил итә.

Һатылған продукцияның дөйөм күләмдә сағыштырма ауырлығы (54 %) буйынса машиналар эшләү заводы биләй. 14 % тиерлек — метиз заводы, 14 % — «ВЕСКО», 11 % — «Грета», 6-шар процент — мәғдән идаралығы һәм Кондратьевский утҡа сыҙамлы эшләнмәләр заводы.

=== Финанслау ===
2008 йылда — 48 млн грн, шул иҫәптән: мәғарифҡа — 32 млн грн, һаулыҡ һаҡлауға 26,4 млн грн, социаль яҡлауға 35,7 млн грн, мәҙәниәткә — 3,07 млн грн, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа — 2,37 млн грн, идаралыҡҡа — 8,56 млн грн.
Бюджет керемдәренең төп сығанағы — физик шәхестәр килеменә һалым. Ул бюджеттың 80%-ынан артығын тәшкил итә.

2020 йылда — 402,7 млн грн, бюджеттың 58,7%-ын тәшкил иткән һалым килеме — төп килем сығанағы (шуның 76,48%-ы физик шәхестәр килеме һалымы)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/bjudzhet-prinjali-zamov-izbrali-sekretarja-vybrali-demarsh-ustroili/|title=Бюджет Дружковки 2020 - 2021|author=|website=dru.city|date=2020-12-18|publisher=|accessdate=2020-12-25}}&lt;/ref&gt;.

== Транспорты ==
[[Файл:1919 Бронепоезд им.Ленина на ст.Дружковка Донбасс.jpg|thumb|1919 йылғы станция]]
[[Файл:Druzhkivka train station.jpg|thumb|Беҙҙең көндәрҙәге тимер юл вокзалы]]

=== Тимер юл ===
Дружковка станцияһы аша 18 пар электропоезд һәм 10 поезд үтә. Бынан, бер урында ла күсеп ултырмайса, Киевҡа, Полтаваға, Харьковҡа, Днепрға, Одессаға, Кривой Рогҡа, Ивано-Франковскиға барып етеп була.
Дружковка ҡалаһы территорияһында ике тимер юл станцияһы бар: Дружковка һәм 1057 км

=== Автобустары ===
Дружковка аша милли автомобиль юлы {{табличка-ru|H|20}} үтә, һәм ошо юлда автовокзал да урынлашҡан.

=== Ҡала транспорты ===
Дружковкала 21 ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/raspisanie-dvizhenija-avtobusov/|title=Расписание движения городских автобусов|author=|website=|date=2020-02-18|publisher=dru.city|accessdate=2020-09-12}}&lt;/ref&gt;, 14 ҡала яны һәм 3 халыҡ-ара (ҡала аша, уға инмәй, трасса буйлап үтеүсе маршруттарҙы индермәйсә) автобус маршруттары бар.
Ҡала буйлап 4 трамвай маршруты (1-се, 2-се, 4-се, Төнгө) йөрөй. Йәмәғәт ҡулланылышлы ҡала автобус маршруттарында юл хаҡы 2021 йылдың 9 июненән бер осҡа йөрөү — 6 гривна.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dru.city/ru/5202-tarif-na-gorodskie-avtobusnye-perevozki-vozros/|title=Тариф на городские автобусные перевозки возрос - Дружковка сити|website=dru.city|date=2021-06-09|access-date=2021-06-09}}&lt;/ref&gt;

== Социаль өлкәһе ==

=== Мәғарифы ===
[[Файл:Школа_№6_-_panoramio_(1).jpg|мини|6-сы мәктәп]]

** 14 мәктәп: 12 дөйөм белем биреү мәктәбе, «Интеллект» гимназияһы һәм 36-сы Дружковка һөнәри лицейы (1940 йылдан, Соборный урамы, 8)
** Дружковка техникумы — ДГМА, Соборный урамы, 32. Әлеге мәлдә — Донбасс дәүләт машиналар эшләү академияһының структур подразделениеһына инә
** Донбасс төҙөлөш һәм архитектура милли академияһының торлаҡ-коммуналь колледжы, Ломоносов урамы, 1
** Балалар һәм үҫмерҙәр ижады үҙәге
** Метиз заводыны йәш техниктар станцияһы

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
«Дружковский рабочий», «Дружковка на ладонях+», «Дружковский машиностроитель», «Наша Дружковка», «Дружковка сити» гәзиттәре&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dru.city/ru/|title=Новости Дружковки|website=dru.city|date=2020-01-17|accessdate=2020-12-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201209185751/https://dru.city/ru/ |date=2020-12-09 }}&lt;/ref&gt;.

1994—2004 йылдарҙа ҡалала тәүге бойондороҡһоҙ — «ОКНО» гәзите сыға. [[1997 йыл]]да Киевта уҙған Бөтә Украина журналистика фестивалендә гәзит Украинаның иң яҡшы төбәк баҫмаһы тип табыла.

=== Мәҙәниәте ===
* «Этюд» ҡала Мәҙәниәт һарайы, Ленин урамы, 6
* Китапханалар
** Леся Украинка исемендәге Үҙәк ҡала балалар китапханаһы, Энгельс урамы, 112
** Үҙәк балалар китапханаһы, Соборный урамы, 13
** Чехов исемендәге 1-се китапхана-филиал, Соборный, 33
** Балалар өөсөн 2-се китапхана-филиал, Космонавттар урамы, 51
** Сурово ҡасабаһындағы 3-сө китапхана-филиал, Розовый урамы, 72
** Алексеево-Дружковка ҡасабаһындағы 4-се китапхана-филиал, Ильич урамы, 85
** Ново-Григорьевка ҡасабаһындағы 5-се китапхана-филиал, Раздольный урамы, 9
** Райский ҡасабаһындағы 6-сы китапхана-филиал, Дорошенко урамы, 6
** 7-се китапхана-филиал, Изюмский урамы, 91
* «Космос» кинотеатры (хәҙерге дәүерҙә эшләмәй), Соборный урамы, 23
* Сәнғәт мәктәбе, Рыбин урамы, 1

=== Спорт ===
[[Файл:Druzhkivka Altair Ice Arena Donbass 1.jpg|thumb|«Альтаир» боҙ аренаһы]]
* Балалар һәм үҫмерҙәр ижады Үҙәге
* Спорт һарайы
* «Машиностроитель» стадионы
* «Альтаир» Боҙ аренаһы
* Балалар һәм үҫмерҙәр ижады Үҙәге бинаһындағы бассейн&lt;ref&gt;[http://dnl.dn.ua/news/sport/v-druzhkovke-otkryli-basseyn-posle-rekonstrukcii-foto «В Дружковке открыли бассейн после реконструкции»] Дружковка на ладонях, 24 января 2018&lt;/ref&gt;

=== Һаулыҡ һаҡлау ===
* 3 ҡала дауаханаһы
* Стоматология поликлиникаһы
* Тиҙ ярҙам станцияһы
* Алексеево — Дружковка һәм Райский ҡасабалары амбулаториялары
* Наркология диспансеры
* Балалар йорт-интернаты

== Дине ==

== Иҫтәлекле урындар ==
[[Файл:Panoramio - V&amp;A Dudush - Юрий Гагарин.jpg|thumb|«Святогор» паркында Ю. А. Гагарин һәйкәле]]
* Ҡаланың төп майҙанында козак Дружко һәйкәле.
* Юрий Артёмов ҡатнашлығында булдырылған «Святогор» таш скульптуралар паркы.
* Дружковка мәҙәниәт һәм ял паркы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://dru.city/ru/5140-den-zashhity-detej-v-druzhkovskom-parke-kultury-i-otdyha-i-ne-tolko/|title=День защиты детей в Дружковском парке культуры и отдыха и не только - Дружковка сити|website=dru.city|date=2021-06-01|access-date=2021-06-04}}&lt;/ref&gt;
* Козацкий урамы буйындағы Батша-пушка моделе.
* Дан ҡурғаны.
* Дружковка Үҙәк Ҡала Дауаханаһы (ЦГБ). Дружковка металлургия заводы хужаһы һәм уның эшселәре йәшәгән XIX быуат биналарында урынлашҡан була.
* Француз зыяраты. Бында революцияға тиклем Дружковка машиналар эшләү заводына революцияға тиклем нигеҙ һалған кешеләрҙең ҡәберҙәре һәм ҡәбер өҫтө таштары һаҡланған.
* Алексеево-Дружковка ҡасабалары янында (иң яҡын йорттарға тиклем 0,5 км) Дружковка таш булып ҡатҡан ағастар ҡурсаулығы бар. Ошо карьер төбөндө 200 миллион йәшлек таш булып ҡатҡан ағастарҙың — араукарийҙың фрагменттары ята, а стены карьер стеналары ҡая яланғаслығынан, йәғни мөғжизәле һәм бик матур формалы ҡомлоҡтарҙың сығымдарынан ғибәрәт. Карьер тәрәнлеге — яҡынса 10—20 метр. Ундай ҡурсаулыҡтар донъяла икәү генә, икенсеһе АҠШ-та.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Гусева Н. А. Дружковка.: Путеводитель. — Донецк: Донбасс, 1980.
* Дружковка-2000. Редактор-составитель С. А. Базанов. — Дружковка. ПримаПресс, 2000. ISBN 966-556-019-0

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20110929162551/http://druisp.org.ua/ Официальный портал Дружковского городского совета]

[[Категория:Дружковка|*]]
[[Категория:Дружковка ҡала советы тораҡ пункттары]]
[[Категория:Донецк өлкәһе ҡалалары области]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]</text>
      <sha1>mjnwt07uat7bynhfjcl60vzkrjopz3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Волин Анатолий Антонович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178900</id>
    <revision>
      <id>1299630</id>
      <parentid>1200615</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T12:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7617" sha1="tw9vmw7nqgpwwgsynxkiwwd05zw3vib" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Волин Анатолий Антонович''' ({{OldStyleDate2|22|июль|1903|9|}}, Темрюк, Кубань өлкәһе — август 2007, [[Мәскәү]], [[Рәсәй Федерацияһы]]) — [[СССР]]-ҙың [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре, юрист. 1948—1957 йылдарҙа СССР Юғары суды Рәйесе.

== Биографияһы ==
Анато́лий Анто́нович Во́лин балыҡсы Антон Прохорович Волин һәм Ирина Ивановнаның (ҡыҙ фамилияһы Ганычева) күп балалы ғаиләһендә туғыҙынсы бала булып тыуған.

1920—1921 йылдарҙа — Темрюк ҡалаһының балыҡ заводында эшсе. 1921 йылдан — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының частарының береһендә йәшерен часть штабы начальнигы. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышында]] ҡатнаша. 1923—1926 йылдарҙа — [[Краснодар]]ҙа эшселәр факультеты студенты. [[1925 йыл|1925 йылдың]] октябренән [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|РКП(б)]] ағзаһы.

1930 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты]]ның юридик факультетын тамамлай. 1930—1931 йылдарҙа — [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] Коммунистик академия аспиранты.

1931—1932 йылдарҙа — Ленинград университетының кафедра мөдире һәм уҡытыусыһы, унан һуң 1932 йылда [[:ru:Автономная Карельская ССР|Автономиялы Карел ССР-ына]] мәҙәниәт һәм халыҡ мәғарифы секторы мөдире вазифаһына күсерелә. Петрозаводск университетында кафедра мөдире булып эшләй. 1933—1935 йылдарҙа — [[Петрозаводск]] прокуроры. 1935 йылдан — Володар районы прокуроры ярҙамсыһы, Ленинградтың Сокольники районы прокуроры.

1937 йылдан 1939 йылға тиклем — [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] прокуроры урынбаҫары. 1939—1948 йылдарҙа — РСФСР прокуроры.

1948 йылдың авгусынан 1957 йылдың февраленә тиклем — СССР-ҙың Юғары Суды рәйесе. Шул уҡ ваҡытта 1948—1952 йылдарҙа юстиция органдарын таҙартыуҙа ҡатнаша. Судьялар ҡылған енәйәттәрҙе ҡарау буйынса суд составтарын ойоштора һәм улар менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;hrono1600&quot;&gt;[Кодинцев А. Я. Государственная политика в сфере юстиции в СССР. 30-50-е годы XX века. — Куртамыш, 2008. — С.390]&lt;/ref&gt;. Юғары Суд пленумының реабилитацияланған граждандарға 1954 йылдың ғинуарынан торлаҡтарын реституциялау мөмкинлеге тураһында аңлатыуы менән бәйле, вазифаһынан бушатыла, КПСС етәкселеге быны хата тип таный.

1957—1969 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Госарбитраждың баш арбитр урынбаҫары. Юстиция органдарын контролдә тотоу өсөн көрәшә.

1969 йылдан — союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер. Бер нисә йыл дауамында «Кеше һәм закон» журналы консультанты булып эшләй.

РСФСР Юғары Советының 2-се саҡырылыш депутаты.

Введенский зыяратында ерләнгән (7 уч.)&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/2007/volin_aa.htm Могила А. А. Волина]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
- [[Ленин ордены]]
 
- 2 [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (22.07.1953)

== Иҫтәлеген мәңгеләштереү ==
[[Файл:Wolin_Anatoly_commemorative_plaque_in_Petrozavodsk.JPG|мини|300x300пкс|[[Петрозаводск]]иҙа Карелия Республикаһы прокуратураһы бинаһында иҫтәлекле таҡтаташ]]
[[2010 йыл]]да Карелия Республикаһы прокуратураһы бинаһында А. А. Волиндың Петрозаводск ҡала прокуратураһында эше иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gov.karelia.ru/Karelia/2064/3.html|title=В прокуратуре чествовали ветеранов|accessdate=2011-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140323195700/http://www.gov.karelia.ru/Karelia/2064/3.html|archivedate=2014-03-23}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* 100 лет Волину Анатолию Антоновичу // Вестник Высшего Арбитражного Суда Российской Федерации. — М.: ЮРИТ-Вестник, 2003, № 7. — С. 144—146

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.rg.ru/2007/05/11/prokuror.html Интервью с Волиным]
* [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;2EB/564b5e88/index Биография Волина]
* [http://maxttl.livejournal.com/91115.html Фото А. А. Волина в старости] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929091533/https://maxttl.livejournal.com/91115.html |date=2021-09-29 }}
* [https://web.archive.org/web/20120928075755/http://moscow-tombs.narod.ru/2007/volin_aa.htm Могила А. А. Волина, его жены и сына]
* [http://gov.karelia.ru/Karelia/1631/19.html «Сталинский прокурор» (интервью)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210929090037/http://gov.karelia.ru/Karelia/1631/19.html |date=2021-09-29 }} (недоступная ссылка)
[[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:СССР-ҙың дәүләт эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса юристар]]
[[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2007 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1903 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 июлдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>tw9vmw7nqgpwwgsynxkiwwd05zw3vib</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гогосов Вадим Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180784</id>
    <revision>
      <id>1299645</id>
      <parentid>1285638</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T17:21:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10754" sha1="a0viq2enc5ugwgiut8okm2k6ifs687j" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гогосов Вадим Владимирович''' ([[10 сентябрь]] [[1934 йыл]] — [[17 июль]] [[2002 йыл]]) — ғалим-механик. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).

== Биографияһы ==
Вадим Владимирович Гогосов 1934 йылдың 10 сентябрендә [[Рыбинск]]та&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;&gt;{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2232|title=Гогосов Вадим Владимирович|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt; авиация инженеры Владимир Антонович Гогосов (һуңынан — күренекле совет дәүләт эшмәкәре) ғаиләһендә тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.knowbysight.info/GGG/02071.asp|title=Гогосов Владимир Антонович|publisher=// Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;. 1957 йылда МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай&lt;ref name=&quot;Letopis&quot; /&gt;.

1961 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — ''«Распад произвольного разрыва и задача о поршне в магнитной гидродинамике»'')&lt;ref&gt;''Гогосов В. В.'' {{Cite web|url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/22467/69#pict|title=Автореферат кандидатской диссертации (карточка)|publisher=// Каталог [[Российская национальная библиотека|РНБ]]|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;. 1974 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — ''«Исследование течений многокомпонентных и многофазных сред в электромагнитных полях»'')&lt;ref&gt;''Гогосов В. В.'' {{Cite web|url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/22467/68#pict|title=Автореферат докторской диссертации (карточка)|publisher=// Каталог [[Российская национальная библиотека|РНБ]]|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;.
1983—2002 йылдарҙа — МДУ-ның механика ғилми-тикшеренеү институтының физик-химик гидродинамика лабораторияһы мөдире. 1986 йылдан алып — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы профессоры; механика-математика факультеты студенттары өсөн «Магнитная гидродинамика», «Электрогидродинамика», «Термодинамика неравновесных процессов» курстарын уҡый&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;&gt;{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2232|title=Гогосов Вадим Владимирович|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;.

Халыҡ-ара астронавтика академияһының мөхбир ағзаһы (1981).
[[Файл:Tomb_of_Gogosov.jpg|мини|280x280пкс| Ваганьково зыяратында ҡәбере]]
2002 йылдың 17 июлендә [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] йөрәк хәлһеҙлегенән вафат була&lt;ref name=&quot;Letopis&quot;&gt;{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2232|title=Гогосов Вадим Владимирович|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;. Ваганьково зыяратында ата-әсәһе менән йәнәш ерләнгән (7 уч.).

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
В. В. Гогосовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә физик-химик гидродинамика, электрогидродинамика, магнитлы шыйыҡлыҡтарҙың гидродинамикаһы һәм физикаһы инә.

Фәнни мәктәп булдыра, 1 фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләй.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеме (2000) — ''фәнни эшмәкәрлектә ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/16080|title=Указ Президента Российской Федерации от 15 сентября 2000 года № 1663 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2017-01-19}}&lt;/ref&gt;
* С. А. Чаплыгин исемендәге премия (СССР Фәндәр академияһы, 1961) — ''магнит гидродинамикаһында ирекле шартлау тарҡалыуы буйынса хеҙмәттәре өсөн'' (А. А. Бармин менән берлектә).

== Шәхси тормошо ==
Ҡатыны — сәнғәт белгесе һәм мәҙәниәт тарихсыһы Паола Волкова

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В. |заглавие=Распад произвольного разрыва в магнитной гидродинамике|издание=[[Прикладная математика и механика]]|год=1961|том=25, № 1|страницы=108—124}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Полянский В. А., Семёнова И. П., Якубенко А. Е. |заглавие=Уравнения электрогидродинамики и коэффициенты переноса в сильном электрическом поле|издание=Известия АН СССР. МЖГ|год=1969|номер=2|страницы=31—45}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Полянский В. А. |заглавие=Разрывы в электрогидродинамике|издание=[[Прикладная математика и механика]]|год=1971|том=35, № 5|страницы=761—772}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., [[Никифорович, Евгений Иванович|Никифорович Е. И.]], Толмачёв В. В. |заглавие=Электризация слабопроводящей жидкости, текущей по металлической трубе|издание=Магнитная гидродинамика|год=1979|том=2|страницы=59—62}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Налётова В. А., Шапошникова Г. А. |заглавие=Диффузионная и многоскоростная модели двухфазных сред в электрическом поле|издание=[[Прикладная математика и механика]]|год=1980|том=44, № 2|страницы=290—300}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Симоновский А. Я. |заглавие=О локально неоднородном охлаждении при закалке в магнитной жидкости|издание=Известия АН СССР. МЖГ|год=1989|номер=2|страницы=3—11}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Симоновский А. Я., Шапошникова Г. А. |заглавие=Гидродинамика магнитных жидкостей. Некоторые модели и примеры их применений|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/bcea2ea264c01018023d4d60fb61ec2a/tm1832.pdf|издание=Труды [[МИАН|МИАН СССР]]|год=1989|том=186|страницы=140—149}}
* {{Мәҡәлә|автор=Гогосов В. В., Искандеров Х. Д., Кирюшин В. В., Симоновский А. Я. |заглавие=Охлаждение намагничивающегося шара в магнитных жидкостях при наличии магнитного поля|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/f142b26f3535b55182fe0e458466b09e/tm659.pdf|издание=Труды [[МИАН]]|год=1998|том=223|страницы=74—82}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/2232 Биографические данные на сайте Летопись Московского университета]
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=38803 Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116180248/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=38803 |date=2021-11-16 }}
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:17 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлаусылар]]
[[Категория:МДУ-ның механика-математика факультеты уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>a0viq2enc5ugwgiut8okm2k6ifs687j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Генетик модификацияланған организм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181000</id>
    <revision>
      <id>1299642</id>
      <parentid>1275911</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T15:50:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78787" sha1="qsg1lqwhyta2a87ie83zz2aepvv1vxg" xml:space="preserve">
'''Генетик модификацияланған организм (ГМО)''' — генотипы [[Генетик инженерия|ген инженерияһы]] алымдары менән яһалма рәүештә үҙгәртелгән [[организм]]. Был билдәләмә үҫемлектәргә, хайуандарға һәм микроорганизмдарға ҡарата ҡулланыла ала.
[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] генетик модификацияланған организмдар — генетик материалы ([[ДНК]]) үҙгәртелгән организмдар, һәм бындай үҙгәрештәр тәбиғәттә үрсеү йәки тәбиғи рекомбинация һөҙөмтәһендә мөмкин булмаҫ ине, тигән һығымтаға килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/ru/|title=ВОЗ {{!}} Часто задаваемые вопросы по генетически модифицированным продуктам питания|publisher=www.who.int|accessdate=2017-03-24}}&lt;/ref&gt;.

Генетик үҙгәрештәр ғәҙәттә фәнни йәки иҡтисади маҡсаттарҙа индерелә. Генетик модификация организм генотипының тәбиғи һәм яһалма мутация процесына хас осраҡлы, айырмалы рәүештә маҡсатлы үҙгәреүе менән ҡылыҡһырлана.

Генетик модификацияның төп төрө булып трансген организмдар булдырыу өсөн трансгендарҙы ҡулланыу тора.

ГМО үҫешенә, бигерәк тә уларҙы коммерциялаштырыуға ҡарата күп ҡаршылыҡтар күтәрелә. Уларҙың күбеһе ГМ культуралары, шулай уҡ уларҙан етештерелгән продукцияның хәүефһеҙме-юҡмы икәнлеге һәм уларҙы үҫтереү тирә-яҡ мөхиткә ниндәй йоғонто яһаясағы менән бәйле. Башҡа ҡатмарлыҡтар — көйләүсе органдарҙың объективлығы һәм ҡатылығы, генетик модификацияланмаған аҙыҡ-түлектең бысраныуы, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе контролдә тотоу, тереклекте патентлау, интеллектуаль милек хоҡуғын файҙаланыу. Хәҙерге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай тигән фәнни консенсус булһа ла,{{Переход|Хәүефһеҙлек|1}}, ГМ аҙыҡ хәүефһеҙлеге тәнҡитселәр өсөн ҙур борсолоу булып тора. Гендар ағымы, маҡсатлы булмаған организмдарға йоғонтоһо, үҫемлектәрҙең миграцияһы тирә-яҡ мөхиттең төп проблемалары булып тора. Илдәр был проблемаларҙы хәл итеү буйынса норматив саралар ҡабул итте. Илдәр араһында ГМО сығарылыштарын көйләүҙә айырмалар бар, ҡайһы бер һиҙелерлек айырмалар АҠШ менән Европа араһында бара. Көйләүсе органдарға ҡағылышлы төп һорауҙарҙың береһе — ГМ-аҙыҡтарҙы һәм гендар төҙәтелгән организмдарҙың статусын билдәләргә кәрәкме- юҡмы.

Ауыл хужалығында һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә ГМО-лар геномына бер йәки бер нисә трансген индереү юлы менән үҙгәртелгән организмдарҙы ғына күҙҙә тота&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/004/Y2775E/Y2775E00.HTM genetically modified organism // Glossary of biotechnology for food and agriculture: a revised and augmented edition of the glossary of biotechnology and genetic engineering. Rome, 2001, FAO, ISSN 1020-0541]&lt;/ref&gt;.

== Билдәләмәһе ==
Генетик модификацияланған организмды (ГМО) тәшкил иткән нәмәләр һәр ваҡыт асыҡ булмай һәм төрлөсә булыуы мөмкин. Аҙыраҡ киң ҡарашта булып, термин гендары кеше тарафынан үҙгәртелгән һәр организмды, шул иҫәптән бөтә культураларҙы һәм малдарҙы ла үҙ эсенә ала.. Ҡабул киң ҡарашлы ҡарамаҫтан, һәр термин организмды солғап ала, уны үҙгәртеп булмай кеше ген индерелгән, бөтә ауыл хужалығы малдары һәм мәҙәниәт йорттары. 1993 йылда «[[Британ энциклопедияһы|Британника энциклопедияһы»]] гениаль инженерияны «киң ысулдарҙың теләһә ҡайһыһы... тип билдәләй. яһалма үрсетеү, витро-һеркәләндереү, сперматозоидтар банкингы, [[клонлаштырыу]] һәм гендар менән манипуляциялауҙы ла индереп»&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency|заглавие=The new encyclopaedia Britannica|издательство=Encyclopaedia Britannica|isbn=0852295715|издание=15th|место=Chicago|страницы=178|год=1993}}&lt;/ref&gt;. [[Европа берлеге|Евросоюз]] (ЕС) иртә рецензияларға оҡшаш киң билдәләмәне индерә, атап әйткәндә, «һайланма үрсетеү һәм яһалма һайлап алыуҙың башҡа саралары» аша етештерелгән ГМО-ларҙы телгә ала.. Һуңыраҡ традицион үрсеүҙе, полиплоид индукцияһын, мутагенезды, күҙәнәктәрҙең ҡушылыу алымдарын юҡҡа сығаралар, уларҙа рекомбинант нуклеин кислоталары йәки генетик модификацияланған организм ҡулланылмай&lt;ref name=&quot;EU172&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Directive on the release of genetically modified organisms (GMOs) Directive 2001/18/EC ANNEX I A|ссылка=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32001L0018|издательство=Official Journal of the European Communities|язык=en|тип=journal|автор=The European Parliament and the council of the European Union|год=2001}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы, [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]], Европа комиссияһы биргән тарыраҡ билдәләмәлә организмдар «парлашыу һәм/йәки тәбиғи рекомбинация һөҙөмтәһендә тәбиғи рәүештә килеп сыҡмаҫлыҡ итеп» үҙгәртелергә тейеш тип яҙылған. Был билдәләмәгә тап килгән, әммә дөйөм алғанда ГМО тип һаналмаған культуралар миҫалдары бар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Genetically modified foods: A critical review of their promise and problems|издание=Food Science and Human Wellness|том=5|номер=3|страницы=116—123|doi=10.1016/j.fshw.2016.04.002|issn=2213-4530|язык=en|тип=journal|год=2016}}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, 1930 йылда лабораторияла иген культураларының тритикалы төрө тулыһынса уның геномын үҙгәртеүҙең төрлө ысулдарын ҡулланып эшләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Why we need GMO crops in agriculture|издание=Missouri Medicine|том=111|номер=6|страницы=492—507|pmid=25665234|автор=Oliver M. J.|год=2014}}&lt;/ref&gt;. 2000 йылда биохәүефһеҙлек буйынса Картахена протоколы модификацияланған организмдың тере синонимын ҡуллана һәм уны «хәҙерге биотехнология ярҙамында алынған генетик материалдың яңы комбинацияһына эйә булған һәр тере организм» тип билдәләй.&lt;ref&gt;Secretariat of the Convention on Biological Diversity. Montreal: 2000. The Cartagena Protocol on Biosafety to the Convention on Biological Diversity.&lt;/ref&gt;

Ген инженерлы организм (GEO) биотехнологиялар менән туранан-тура манипуляцияланған организмдарҙың геномдарын тасуирлағанда ГМО-лар менән сағыштырғанда теүәлерәк термин тип һанарға мөмкин&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fda.gov/food/ingredientspackaginglabeling/geplants/ucm461805.htm|title=Food from Genetically Engineered Plants - Consumer Info About Food from Genetically Engineered Plants|author=Center for Food Safety and Applied Nutrition|accessdate=2019-01-08}}&lt;/ref&gt;. ГМО термины, киң мәғлүмәт сараларында ГМО-лар киң таралғанға тиклем, ген инженерлы организмдарҙы тасуирлау өсөн ғалимдар тарафынан ҡулланылмаған&lt;ref name=&quot;NCState&quot;&gt;{{Cite web|url=https://agbiotech.ces.ncsu.edu/q1-what-is-the-difference-between-genetically-modified-organisms-and-genetically-engineered-organisms-we-seem-to-use-the-terms-interchangeably/|title=What Is the Difference Between Genetically Modified Organisms and Genetically Engineered Organisms?|accessdate=2019-01-08}}&lt;/ref&gt;. АҠШ ауыл хужалығы департаменты (USDA) фекеренсә, ГМО — ген инженерияһы йә традицион ысулдар менән мираҫҡа ҡалған үҙгәрештәр кисергән үҫемлектәр йәки хайуандар, шул уҡ ваҡытта GEO махсус рәүештә молекуляр биология, трансгенез кеүек ДНК-ның рекомбинант алымдары ярҙамында индерелгән, юҡ ителгән йәки үҙгәртеп ҡоролған гендары булған организмдарға ҡарай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usda.gov/topics/biotechnology/biotechnology-glossary|title=Agricultural Biotechnology Glossary &amp;#124; USDA|accessdate=2019-01-08}}&lt;/ref&gt;.

Билдәләмәләр продуктҡа ҡарағанда процесҡа күберәк иғтибар бүлә, тимәк, генотиптары һәм фенотиптары бик оҡшаш булған ГМО-лар һәм ГМО-лар булмауы ихтимал&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The semantics of the term &quot;genetically modified organism&quot; // Genetic impact of aquaculture activities on native populations|издание=Genimpact final scientific report (E U contract n. RICA-CT -2005-022802)|страницы=123—125.|язык=en|тип=journal|автор=Colombo L.|год=2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=The History and Future of GMOs in Food and Agriculture|издание=Cereal Foods World|doi=10.1094/cfw-52-4-0169|issn=0146-6283|язык=en|тип=journal|автор=Chassy B. M.|год=2007}}&lt;/ref&gt;. Был ғалимдарҙың, ГМО-ларҙың бөтә төрҙәрен бер дөйөм билдәләмә буйынса берләштереү мөмкин түгел, тип, уны фәнни мәғәнәһеҙ категория тип атауына килтерҙе. Ул шулай уҡ ГМО-ларҙы тыйырға теләгән органик ойошмаларға һәм төркөмдәргә проблемалар тыуҙырҙы. Шулай уҡ яңы процестар үҫешкән һайын проблемалар тыуҙыра. Хәҙерге билдәләмәләр геномды мөхәррирләү популярлыҡ яулағанға тиклем үк барлыҡҡа килгән, һәм уларҙың ГМО булыу-булмауы тураһында бер ни тиклем буталсыҡлыҡ тыуа. ЕС, «мутагенездан алынған организмдарҙы» үҙ эсенә алыу өсөн, ГМО-ларҙы билдәләүҙе үҙгәртеү тураһында ҡарар сығарҙы&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2018/jul/25/gene-editing-is-gm-europes-highest-court-rules|title=Gene-edited plants and animals are GM foods, EU court rules|last=Neslen|first=Arthur|date=2018-07-25|work=The Guardian|accessdate=2019-01-05}}&lt;/ref&gt;.

== ГМО булдырыу маҡсаты ==
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы (FAO)  үҫемлектәрҙең йәки башҡа организмдарҙың трансген сорттарын булдырыу өсөн ген инженерияһы алымдарын ҡулланыуҙы ауыл хужалығы [[Биотехнология|биотехнологияларының]] айырылғыһыҙ өлөшө итеп ҡарай. Файҙалы һыҙаттар өсөн яуаплы гендарҙы туранан-тура күсереү — яңы сорттар булдырыу процесын контролдә тотоу һәм уның мөмкинлектәрен киңәйтеү йәһәтенән селекционерҙарҙың мөмкинлектәрен киңәйткән хайуандар һәм үҫемлектәр үрсетеү эштәренең тәбиғи үҫеше, атап әйткәндә, тоҡом-ара булмаған төрҙәр араһында файҙалы һыҙаттарҙы тапшырыу&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/006/Y5160E/y5160e07.htm#P0_0 What is agricultural biotechnology? // The state of food and agriculture 2003—2004: The state of food and agriculture 2003—2004. Agricultural Biotechnology. FAO Agriculture Series № 35. (2004)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Лещинская И. Б.|datepublished=1996|url=http://www.pereplet.ru/obrazovanie/stsoros/20.html|title=Генетическая инженерия|accessdate=2009-09-04|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Төрлө төрҙәге айырым гендарҙы ла, уларҙың комбинацияларын да яңы трансген сорттар һәм һыҙыҡтар төҙөүҙә ҡулланыу FAO-ның ауыл хужалығында һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә генетик ресурстарҙы тасуирлау, һаҡлау һәм файҙаланыу стратегияһының бер өлөшө булып тора&lt;ref&gt;[http://www.fao.org/docrep/meeting/022/mb387e.pdf Preetmoninder Lidder and Andrea Sonnino. Biotechnologies for the management of genetic resources for food and agriculture. FAO Commission on genetic resources for food and agriculture, 2011]&lt;/ref&gt;.

2012 йылда үткәрелгән тикшеренеү (орлоҡсолоҡ компанияларының отчеттарына нигеҙләнеп) 1996-2011 йылдарҙа трансгенлы соя, кукуруз, мамыҡ һәм канола ҡулланыуы гербицидҡа сыҙамлы культураларҙың үҫеүе арзаныраҡ һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа уңышлыраҡ булыуын күрһәтте. Инсектицидтан торған культуралар юғары уңыш бирә, бигерәк тә элек ҡулланылған пестицидтар һөҙөмтәһеҙ булған үҫештәге илдәрҙә. Шулай уҡ бөжәктәргә сыҙамлы культураларҙы үҫешкән илдәрҙә үҫтереү арзаныраҡҡа төштө&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23549349 Brookes G, Barfoot P. The global income and production effects of genetically modified (GM) crops 1996—2011.GM Crops Food. 2012 Oct-Dec;3(4):265-72.]&lt;/ref&gt;. 2014 йылда үткәрелгән мета-анализ буйынса, Ҡоротҡостарҙан юғалтыуҙарҙы кәметеү иҫәбенә ГМО культураларының уңышы модификацияланмаған культураларға ҡарағанда 21,6 % юғары, шул уҡ ваҡытта пестицидтарҙы ҡулланыу 36,9 % кәмей, пестицидтарҙың үҙҡиммәте 39,2 %, ауыл хужалығы ауыл хужалығы етештереүселәренең килеме 68,2 % арта&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|doi=10.1371/journal.pone.0111629|том=9|номер=11|страницы=—111629|заглавие=A Meta-Analysis of the Impacts of Genetically Modified Crops|издание=[[PLOS One]]|ссылка=https://dx.doi.org/10.1371/journal.pone.0111629|язык=en|тип=journal|автор=Klümper, Wilhelm; Qaim, Matin|год=2014}}&lt;/ref&gt;.

== ГМО булдырыу ысулы ==
ГМО-ларҙы булдырыуҙың төп этаптары:

# Изоляцияланған ген алыу.
# Организмға күсеү өсөн генды векторға индереү.
# Векторҙың геномдан үҙгәреүсән организмға күсеүе.
# Тән күҙәнәктәренең трансформацияһы.
# Генетик модификацияланған организмдарҙы һайлап алыу һәм уңышлы үҙгәртелмәгән организмдарҙы юҡ итеү.

Был этаптарҙың һәр береһен тормошҡа ашырыу ысулдары — ген инженерияһының коллектив ысулдары.

Гендар синтезы процесы хәҙер бик яҡшы үҫешкән һәм хатта күп осраҡта автоматлаштырылған. Компьютерҙар менән йыһазландырылған махсус ҡулайламалар бар, улар иҫтәлегенә төрлө нуклеотидтар эҙмә-эҙлелеген синтезлау программалары һалына. Бындай аппарат оҙонлоғо 100—120 азотлы нигеҙҙәр (олигонуклеотидтар) тиклем ДНК сегменттарын синтезлай.

Генды векторға индереү өсөн [[ферменттар]] — рестриктазалар һәм лигалар ҡулланыла. Рестриктазалар ярҙамында ген менән векторҙы өлөштәргә бүлергә мөмкин. Лигаздар ярҙамында бындай киҫәктәрҙе икенсе комбинацияла берләштереп, яңы ген төҙөргә йәки векторға ябырға мөмкин.

Гендарҙы бактерияларға индереү техникаһы Фредрих Гриффит бактериаль трансформация күренешен асҡандан һуң эшләнә. Был күренештең нигеҙен тәүтормош енси процесы тәшкил итә, ул бактерияларҙа хромосомалы булмаған [[ДНК]]-ның, плазмидтарҙың ваҡ фрагменттары менән алмашыу менән оҙатыла. Плазмид технологиялары яһалма гендарҙы бактериаль күҙәнәктәргә индереү өсөн нигеҙ булып тора. Векторҙы үҫемлек күҙәнәгенә индереүҙең популяр ысулдары булып тупраҡ бактерияһы &lt;nowiki&gt;&lt;i id=&quot;mwkg&quot;&gt;Agrobacterium tumefaciens&lt;/i&gt;&lt;/nowiki&gt;&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/traitintro/default.asp?IntroMethodID=1&amp;IntroMethod=Agrobacterium%20tumefaciens-mediated%20plant%20transformation Trait Introduction Method: Agrobacterium tumefaciens-mediated plant transformation]&lt;/ref&gt; йәки [[ген орудиеһын]] ҡулланыу тора&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/traitintro/default.asp?IntroMethodID=8&amp;IntroMethod=Microparticle%20bombardment%20of%20plant%20cells%20or%20tissue Microparticle bombardment of plant cells or tissue]&lt;/ref&gt;. Хайуандарҙы ген инженерлаштырыу өсөн ретровирустар һәм башҡа ысулдар нигеҙендә трансфекция, векторҙар ҡулланыла&lt;ref&gt;Safety of Genetically Engineered Foods:
Approaches to Assessing Unintended Health Effects (2004) &lt;/ref&gt;.

Әгәр бер күҙәнәкле организмдар йәки күп күҙәнәкле күҙәнәктәр мәҙәниәте модификацияланһа, был стадияла [[клонлаштырыу]] башлана, йәғни модификация үткән организмдарҙы һәм уларҙың вариҫтарын (клондарҙы) һайлап алыу башлана.Күп күҙәнәкле организмдар алыу бурысы ҡуйылғанда, үҫемлектәрҙе вегетатив үрсетеү өсөн үҙгәртелгән генотиплы күҙәнәктәр ҡулланыла йәки суррогат әсәнең бластоцистарына, хайуандар тураһында һүҙ барғанда, индерелә. Һөҙөмтәлә үҙгәртелгән йәки үҙгәрешһеҙ генотиплы бәләкәстәр тыуа, улар араһында көтөлгән үҙгәрештәрҙе күрһәтеүселәр генә һайлап алына һәм бер-береһе менән киҫешкән була.

== Ҡулланыу ==
[[Файл:Genegun.jpg|слева|мини|172x172пкс|Ген орудиеһы (пушка) ДНК-ны үҫемлек туҡымаһына индереү өсөн биолистика ҡуллана]]

=== Тикшеренеүҙәрҙә ===
Хәҙерге ваҡытта генетик модификацияланған организмдар төп һәм ғәмәли фәнни тикшеренеүҙәрҙә киң ҡулланыла. Генетик модификацияланған организмдар ярҙамында ҡайһы бер ауырыуҙарҙың ([[Альцгеймер ауырыуы]], яман шеш)&lt;ref&gt;Jeffrey Green,Thomas Ried. Genetically Engineered Mice for Cancer Research: Design, Analysis, Pathways, Validation and Pre-clinical Testing. Springer, 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Cisd2 deficiency drives premature aging and causes mitochondria-mediated defects in mice//Genes &amp; Dev. 2009. 23: 1183—1194 &lt;/ref&gt; үҫеш законлыҡтары, ҡартайыу һәм регенерация процестары тикшерелә, [[Нервы системаһы|нервы системаһының]] эшмәкәрлеге өйрәнелә, биологияның һәм хәҙерге заман медицинаһының башҡа актуаль проблемалары ла хәл ителә&lt;ref&gt;Patrick R. Hof,Charles V. Mobbs. Handbook of the neuroscience of aging. p537-542&lt;/ref&gt;.

=== Медицина һәм фармацевтика сәнәғәтендә ===
[[1982 йыл|1982 йылдан]] ғәмәли медицинала генетик модификацияланған организмдар ҡулланыла. Генетик модификацияланған бактериялар ярҙамында алынған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.monsanto.ru/bio/bio3|title=История развития биотехнологии|accessdate=2009-09-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070712031042/http://www.monsanto.ru/bio/bio3|archivedate=2007-07-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712031042/http://www.monsanto.ru/bio/bio3 |date=2007-07-12 }}&lt;/ref&gt; кеше инсулинының ген инженеры быйыл дарыу булараҡ теркәлгән&lt;ref&gt;[http://www.rlsnet.ru/mnn_index_id_3478.htm Инсулин растворимый &amp;#x5B;человеческий генно-инженерный&amp;#x5D; (Insulin soluble &amp;#x5B;human biosynthetic&amp;#x5D;): инструкция, применение и формула]&lt;/ref&gt;. Хәҙерге ваҡытта фармацевтика сәнәғәте кеше аҡһымдары нигеҙендә бик күп дарыуҙар етештерә: бындай аҡһымдар генетик модификацияланған микроорганизмдар, йәки генетик модификацияланған хайуан күҙәнәктәре һыҙаттары сығара. Генетик модификация был осраҡта күҙәнәккә кешенең аҡһым гены индерелә (мәҫәлән, инсулин гены, интерферон гены, бета-фоллитропин гены). Был технология аҡһымдарҙы донор ҡанынан түгел, ә ГМ организмдарынан айырыу мөмкинлеген бирә, был дарыу препараттарын йоҡтороу хәүефен кәметә һәм изоляцияланған аҡһымдарҙың таҙалығын арттыра. Хәүефле инфекцияларға (чума&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-07/uocf-upd073008.php|title=UCF professor develops vaccine to protect against black plague bioterror attack|accessdate=2009-10-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/64qfGGjiQ?url=http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-07/uocf-upd073008.php|archivedate=2012-01-21}}&lt;/ref&gt;, ВИЧ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.cbio.ru/v5/modules/news/article.php?storyid=3347|title=Получение препарата против ВИЧ из растений|accessdate=2009-09-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110415180818/http://www.cbio.ru/v5/modules/news/article.php?storyid=3347|archivedate=2011-04-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415180818/http://www.cbio.ru/v5/modules/news/article.php?storyid=3347 |date=2011-04-15 }}&lt;/ref&gt;) ҡаршы вакциналар һәм дарыуҙар компоненттары етештереүсе генетик модификацияланған үҫемлектәр булдырыу буйынса эштәр алып барыла. Клиник тикшереү стадияһында генетик модификацияланған сафгүлдән алынған проинсулин тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/index.html?8995|title=Инсулин из растений проходит испытания на людях|accessdate=2009-09-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180511150224/http://www.membrana.ru/lenta/index.html?8995|archivedate=2018-05-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511150224/http://www.membrana.ru/lenta/index.html?8995 |date=2018-05-11 }}&lt;/ref&gt;. Трансгенлы кәзә һөтөндәге аҡһым нигеҙендә тромбозға ҡаршы препарат уңышлы тикшерелә һәм ҡулланыуға раҫлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gzt.ru/health/2009/02/11/162233.html|title=Американским пациентам сделают козу|accessdate=2009-09-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090406003427/http://www.gzt.ru/health/2009/02/11/162233.html|archivedate=2009-04-06}}&lt;/ref&gt;.

Медицинаның яңы тармағы — ген терапияһы йылдам үҫешә. ГМО-ларҙы булдырыуҙа ҡулланылған принциптарға оҡшаш принциптарға нигеҙләнә, әммә кешенең соматик күҙәнәктәре геномы модификация объекты булараҡ сығыш яһай. Хәҙерге ваҡытта ген терапияһы ҡайһы бер ауырыуҙарҙы дауалауҙың төп ысулдарының береһе булып тора. Әйтәйек, 1999 йылда уҡ SCID менән яфаланған һәр дүртенсе бала ген терапияһы менән дауалана&lt;ref&gt;Matt Ridley. Genome: The Autobiography of a Species In 23 Chapters.HarperCollins, 2000, 352 pages&lt;/ref&gt;. Ген терапияһы, дауалауҙа ҡулланыуҙан тыш, ҡартайыу процесын тотҡарлау өсөн дә ҡулланылырға тәҡдим ителә&lt;ref&gt;[http://www.fightaging.org/archives/001612.php The Mission Impossible of Genetic Redesign For Longevity]&lt;/ref&gt;.

=== Ауыл хужалығында ===
Ген инженерияһы тирә-яҡ мөхиттең насар шарттарына һәм ҡоротҡостарына сыҙамлы&lt;ref&gt;[http://elementy.ru/news/430841 Элементы — новости науки: Трансгенный хлопок помог китайским крестьянам победить опасного вредителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081224091812/http://elementy.ru/news/430841 |date=2008-12-24 }}&lt;/ref&gt;, иң яҡшы үҫеү һәм тәм сифаттары булған үҫемлектәрҙең яңы төрҙәрен булдырыу өсөн ҡулланыла.

Ағас целлюлозаһы миҡдары байтаҡ булған һәм тиҙ үҫеүсән [[Урман|урман төрҙәренең]] генетик модификацияланған төрҙәре тикшерелә&lt;ref&gt;[http://www.strf.ru/science.aspx?CatalogId=222&amp;d_no=17848 И поросла Россия трансгенными берёзками… | Наука и техника | Наука и технологии России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416015043/http://www.strf.ru/science.aspx?CatalogId=222&amp;d_no=17848 |date=2011-04-16 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ҡайһы бер компаниялар үҙҙәре һатҡан генетик модификацияланған орлоҡтарҙы ҡулланыуға сикләүҙәр ҡуя, үҙ аллы орлоҡ сәсеүҙе тыя. Был килешеү, патенттар йәки орлоҡтарҙы лицензиялау кеүек юридик сикләүҙәр ярҙамында башҡарыла&lt;ref name=&quot;monsanto.legal&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.monsanto.com/food-inc/Pages/seed-saving-and-legal-activities.aspx|title=Monsanto Seed Saving and Legal Activities}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sfgate.patents&quot;&gt;Caleb Garling (San Francisco Chronicle), [http://www.sfgate.com/technology/article/Monsanto-seed-suit-and-software-patents-4303103.php Monsanto seed suit and software patents] // SFGate, February 23, 2013: «company’s genetically modified and pesticide-resistant seeds, which are patent-protected. .. Monsanto uses a similar strategy with its seeds. Farmers license their use; technically, they don’t buy them.»&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ бындай сикләүҙәр өсөн бер ваҡытта ла коммерцияла булған GM линияларында ҡулланылмаған {{Тәржемәһеҙ 5|Genetic use restriction technology|сикләү технологияһы||Genetic use restriction technology}} (GURT) технологиялары эшкәртелә&lt;ref&gt;[http://www.europabio.org/are-gm-plants-fertile-or-do-farmers-have-buy-new-seeds-every-year Are GM plants fertile, or do farmers have to buy new seeds every year?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130912084323/http://www.europabio.org/are-gm-plants-fertile-or-do-farmers-have-buy-new-seeds-every-year |date=2013-09-12 }} // EuropaBio: «All GM plants commercialized are as fertile as their conventional counterparts.»&lt;/ref&gt;. GURT технологиялары йә үҫеп килгән орлоҡтарҙы (V-GURT) стерилләй, йә модификацияланған үҙсәнлекте (T-GURT) күрһәтеү өсөн махсус химик матдәләр талап итә. Ауыл хужалығында [[:en:F1 hybrid|F1 гибридтары]] киң ҡулланыла, улар, ГМО сорттары кеүек үк, орлоҡ материалын йыл һайын һатып алыуҙы талап итә. Ҡайһы бер аҙыҡтарҙа һеркә стериллелегенә килтереүсе ген бар&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/gmtrait/default.asp?TraitID=15&amp;GMTrait=Male%20sterility GM Events with Male sterility]&lt;/ref&gt;, мәҫәлән, [[:en:Bacillus amyloliquefaciens|Bacillus amyloliquefaciens]] бактерияһынан алынған барназ гены&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/gene/default.asp?GeneID=2&amp;Gene=barnase Gene: barnase]&lt;/ref&gt;.

1996 йылдан, ГМ үҫемлектәре үҫтерелә башлағас, 2013 йылда ГМ культуралары биләгән майҙан 175 миллион гектарға тиклем арта&lt;ref name=&quot;isaaa46-2013&quot;&gt;[http://www.bioportfolio.com/news/article/1819146/Executive-Summary-Global-Status-of-Commercialized-Biotech-GM-Crops-2013-ISAAA-Brief.html ISAAA Brief 46-2013: Executive Summary. Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222145206/http://www.bioportfolio.com/news/article/1819146/Executive-Summary-Global-Status-of-Commercialized-Biotech-GM-Crops-2013-ISAAA-Brief.html |date=2014-02-22 }} // ISAAA&lt;/ref&gt; (бөтә донъя биләмәләренең 11 % ашыуы сәселгән).
Бындай заводтар 27 илдә, бигерәк тә АҠШ- та, Бразилияла, Аргентинала, Канадала, Һиндостанда, Ҡытайҙа&lt;ref name=&quot;isaaa46-2013&quot; /&gt; үҫтерелә, шул уҡ ваҡытта 2012 йылдан үҫештәге илдәрҙең GM сорттарын етештереү сәнәғәт үҫешкән илдәрҙә етештереү күләмен арттырып үтәй&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/world/20130301/206405804.html Общая площадь посевов генно-модифицированных культур в 1,5 раза превышает территорию США] // ИноСМИ, по [http://www.motherjones.com/blue-marble/2013/02/gmo-farming-crops-more-popular-than-ever-world-charts материалам] «Mother Jones», США, 26/02/2013&lt;/ref&gt;.
ГМ культуралары үҫтереүсе 18 миллион хужалыҡтың 90 % ашыуын үҫештәге илдәрҙең ваҡ хужалыҡтары тәшкил итә&lt;ref name=&quot;isaaa46-2013&quot; /&gt;.

2013 йылға ГМ культураларын ҡулланыуҙы көйләүсе 36 илдә 2833 рөхсәт ҡағыҙы бирелгән, шуларҙың 1321-е кеше ҡулланыуына, 918-е мал аҙығына тура килә. Баҙарҙа барлығы 27 ГМ культуралары (336 сорт) рөхсәт ителә, төп культуралары: соя, кукуруз, мамыҡ, канола, картуф&lt;ref name=&quot;isaaa46-2013&quot;/&gt;.
Ҡулланылған ГМ культураларының ҙур өлөшөн гербицидтарға сыҙамлы культуралар, бөжәк ҡоротҡостары йәки ошо үҙенсәлектәр ҡушылыуы менән бергә сәсеүлектәр биләй&lt;ref name=&quot;isaaa44-2012.slides45&quot;&gt;[http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/44/pptslides/default.asp ISAAA Brief 44-2012: Slides &amp; Tables], slide 4-5&lt;/ref&gt;.

=== Малсылыҡта ===
[[Файл:Porcine-Model-of-Hemophilia-A-pone.0049450.s002.ogv|слева|мини|168x168пкс|А гемофилияһының сусҡа моделе]]
Гендарҙы мөхәррирләү ысулы ''африка сусҡа биҙгәгенә'' сыҙамлы сусҡалар булдырыуға өлгәшә. Ауыл хужалығы малдарында RELA генының ДНК кодында биш «хәрефте» үҙгәртеү уларҙың ҡырағай туғандарын: һөйәлле сусҡа һәм ҡыуаҡ сусҡаларын сирҙән һаҡлаусы ген вариантын барлыҡҡа килтергән&lt;ref&gt;[https://www.sciencedaily.com/releases/2016/02/160223132535.htm Pigs' genetic code altered in bid to tackle deadly virus]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Simon G. Lillico, Chris Proudfoot, Tim J. King, Wenfang Tan, Lei Zhang, Rachel Mardjuki, David E. Paschon, Edward J. Rebar, Fyodor D. Urnov, Alan J. Mileham, David G. McLaren, C. Bruce A. Whitelaw.(2016). Mammalian interspecies substitution of immune modulatory alleles by genome editing. Scientific Reports,; 6: 21645 {{DOI|10.1038/srep21645}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡа йүнәлештәр ===
[[Файл:FPbeachTsien.jpg|слева|мини|Был сәнғәт әҫәре флуоресцент аҡһымдарҙың 8 төрлө төҫөн сағылдырыу өсөн модификацияланған бактериялар ярҙамында эшләнә.]]
[[Файл:Golden Rice.jpg|слева|мини|187x187пкс|&quot;Алтынлы дөгө&quot; аҡ дөгө ярмаһы менән сағыштырғанда ]]
Экологик яҡтан таҙа яғыулыҡ етештерә алған генетик модификацияланған бактериялар эшләнә&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/article/dn16129-superbiofuel-cooked-up-by-bacterial-brewers.html?DCMP=OTC-rss&amp;nsref=gm-food Super-biofuel cooked up by bacterial brewers — tech — 08 December 2008 — New Scientist]&lt;/ref&gt;.

2003 йылда баҙарҙа GloFish  — эстетик маҡсаттарҙа барлыҡҡа килгән генетик модификацияланған тәүге организм һәм уның тәүге йорт хайуаны барлыҡҡа килә. Ген инженерияһы ярҙамында популяр аквариум балыҡтары Данио рерио бер нисә сағыу флуоресцент төҫ ала.
[[Файл:Blue Rose APPLAUSE.jpg|слева|мини|213x213пкс|&quot;APPLAUSE&quot; зәңгәр розаһы]]
2009 йылда &quot;зәңгәр төҫтәге&quot; сәскәле «Applause» раузаһының GM сорты һатыуға сыға (ысынында улар алһыу төҫтә)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9779|title=MEMBRANA {{!}} Мировые новости {{!}} В Японии стартуют продажи настоящих синих роз}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226170511/http://www.membrana.ru/lenta/?9779 |date=2010-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәүефһеҙлек ==
Кеше популяцияһында генетик модификацияланған аҙыҡтарҙан зарарлы йоғонто яһауы тураһында хәбәр ителмәй&lt;ref name=&quot;NRC_2004&quot;&gt;United States [[Institute of Medicine]] and [[United States National Research Council|National Research Council]] (2004). Safety of Genetically Engineered Foods: Approaches to Assessing Unintended Health Effects. National Academies Press. [http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=10977#toc Free full-text]. National Academies Press. pp R9-10: «In contrast to adverse health effects that have been associated with some traditional food production methods, similar serious health effects have not been identified as a result of genetic engineering techniques used in food production. This may be because developers of bioengineered organisms perform extensive compositional analyses to determine that each phenotype is desirable and to ensure that unintended changes have not occurred in key components of food.»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Key_2008&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Genetically modified plants and human health|издание={{Нп3|Journal of the Royal Society of Medicine}}|том=101|номер=6|страницы=290—298|pmid=18515776|doi=10.1258/jrsm.2008.070372|язык=en|автор=Key S., Ma J. K., Drake P. M.|год=2008|тип=journal}}&lt;/ref&gt;.

Фәнни консенсус бар&lt;ref name=&quot;Nicolia_2014&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=An overview of the last 10 years of genetically engineered crop safety research|издание={{Нп3|Critical Reviews in Biotechnology}}|том=34|номер=1|pmid=24041244|doi=10.3109/07388551.2013.823595|язык=en|тип=journal|автор=Nicolia A., Manzo A., Veronesi F., Rosellini D.|год=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ronald_2011&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Plant genetics, sustainable agriculture and global food security|издание=Genetics|том=188|номер=1|страницы=11—20|pmid=21546547|doi=10.1534/genetics.111.128553|язык=en|тип=journal|автор=Ronald P.|год=2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;But_see_also&quot;&gt;But see also:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=A literature review on the safety assessment of genetically modified plants|издание={{Нп3|Environment International}}|том=37|номер=4|страницы=734—742|pmid=21296423|doi=10.1016/j.envint.2011.01.003|язык=en|тип=journal|автор=Domingo J. L., Giné Bordonaba J.|год=2011}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.tufts.edu/~skrimsky/PDF/Illusory%20Consensus%20GMOs.PDF|заглавие=An Illusory Consensus behind GMO Health Assessment|издание={{Нп3|Science, Technology, &amp; Human Values}}|страницы=883—914|doi=10.1177/0162243915598381|том=40|номер=6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160207171524/http://www.tufts.edu/~skrimsky/PDF/Illusory%20Consensus%20GMOs.PDF|archivedate=2016-02-07|язык=en|автор=Krimsky, Sheldon|год=2015|тип=journal}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;And contrast:&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Published GMO studies find no evidence of harm when corrected for multiple comparisons|издание={{Нп3|Critical Reviews in Biotechnology}}|том=37|номер=2|страницы=213—217|pmid=26767435|doi=10.3109/07388551.2015.1130684|язык=en|тип=journal|автор=Panchin A. Y., Tuzhikov A. I.|год=2016}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;and&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Governing GMOs in the USA: science, law and public health|издание={{Нп3|Journal of the Science of Food and Agriculture}}|том=96|номер=6|pmid=26536836|doi=10.1002/jsfa.7523|язык=en|тип=journal|автор=Yang Y. T., Chen B.|год=2016}}&lt;/ref&gt;, әлеге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай&lt;ref name=&quot;EC_2010&quot;&gt;{{Китап|ссылка=https://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf|заглавие=A decade of EU-funded GMO research (2001–2010)|издательство=Directorate-General for Research and Innovation. Biotechnologies, Agriculture, Food. European Commission, European Union.|isbn=978-92-79-16344-9|год=2010}}&lt;/ref&gt;, әммә һәр ГМ продуктын уны индергәнгә тиклем һәр осраҡ буйынса һынап ҡарарға кәрәк&lt;ref name=&quot;Haslberger_2003&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Codex guidelines for GM foods include the analysis of unintended effects|издание=[[Nature Biotechnology]]|том=21|номер=7|страницы=739—741|pmid=12833088|doi=10.1038/nbt0703-739|язык=en|тип=journal|автор=Haslberger A. G.|год=2003|издательство=[[Nature Publishing Group]]}}&lt;/ref&gt;.

1970-се йылдар башында барлыҡҡа килгән рекомбинант ДНК  ([[:en:Recombinant DNA]])  технологияһы сит [[Ген|гендарҙан]] (генетик модификацияланған организмдарҙан) торған организмдар алыу мөмкинлеген аса. Был йәмәғәтселекте борсой һәм бындай манипуляцияларҙың хәүефһеҙлеге тураһында фекер алышыуға башланғыс бирә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Б. Глик, Дж. Пастернак.|заглавие=Молекулярная биотехнология|ссылка=https://archive.org/details/molecularbiotech00libg|оригинал=Molecular Biotechnology|место=М.|издательство=Мир|год=2002|страницы=[https://archive.org/details/molecularbiotech00libg/page/n511 517]|страниц=589|isbn=5-03-003328-9}}&lt;/ref&gt;.

[[1974 йыл|1974 йылда]] [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та был мәсьәләне тикшереү өсөн [[молекуляр биология]] өлкәһендә алдынғы тикшеренеүселәр комиссияһы ойошторола. Иң билдәле өс фәнни журналда «Берг хаты» (''Science, Nature, Proceedings of the National Academy of Sciences)'' баҫылып сыға, ул ғалимдарҙы был өлкәләге тәжрибәләрҙән ваҡытлыса тыйылып торорға өндәй&lt;ref&gt;Berg P et. al. Science, 185, '''1974''', ''303''.&lt;/ref&gt;.

[[1975 йыл|1975 йылда]] ''Асиломар конференцияһы'' үтә, унда биологтар ГМО-лар булдырыу менән бәйле хәүефтәр тураһында фекер алыша.&lt;ref&gt;Breg et al., Science, 188, '''1975''', ''991-994''.&lt;/ref&gt;.

[[1976 йыл|1976 йылда]] Милли һаулыҡ һаҡлау институттары (АҠШ) рекомбинант ДНК-һы менән эш алып барыуҙы ҡәтғи көйләгән ҡағиҙәләр системаһын эшләй. 1980-се йылдар башына ҡағиҙәләр йомшартыу өсөн ҡайтанан ҡарала&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Китап|автор=Б. Глик, Дж. Пастернак.|часть=Контроль применения биотехнологических методов|заглавие=Молекулярная биотехнология|ссылка=https://archive.org/details/molecularbiotech00libg|оригинал=Molecular Biotechnology|место=М.|издательство=Мир|год=2002|страницы=[https://archive.org/details/molecularbiotech00libg/page/n511 517]—532|страниц=589|isbn=5-03-003328-9}}&lt;/ref&gt;.

1980 йылдар башында [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-та коммерция ҡулланыуы өсөн тәғәйенләнгән ГМО-ларҙың тәүге линиялары сығарыла. Был юлдарға NIH (Милли һаулыҡ һаҡлау институттары) һәм FDA (Аҙыҡ-түлек, дарыуҙар, косметика идаралығы) кеүек дәүләт ойошмалары комплекслы тикшереү үткәрҙе. Уларҙы ҡулланыу хәүефһеҙлеге иҫбатланғандан һуң, был организмдар һыҙаттары баҙарға сығырға рөхсәт ителгән&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

Евросоюз территорияһында ГМО материалдарын етештереүҙе һәм эшкәртеүҙе көйләүсе беренсе документ булып ''90.219/ЕЕС'' ''«Генетик модификацияланған микроорганизмдарҙы сикле ҡулланыу тураһында»'' ''директиваһы'' тора&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=А. П. Гетьман, В. И. Лозо|заглавие=Правовое регулирование развития биотехнологии и использования генетически модифицированных организмов (гмо) в Европейском союзе|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pravovoe-regulirovanie-razvitiya-biotehnologii-i-ispolzovaniya-geneticheski-modifitsirovannyh-organizmov-gmo-v-evropeyskom-soyuze|язык=ru|издание=Проблемы законности № 117|тип=|год=2011|том=|номер=УДК 349.6.061.1ЭС|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Генетик модификацияланған организмдарҙан алынған продукцияның хәүефһеҙлеге тураһында һорағас, [[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]] бындай продукцияның хәүефле булыуы йәки хәүефһеҙлеге тураһында дөйөм белдереүҙәр яһау мөмкин түгел, ә һәр хәлдә айырым баһа биреү кәрәклеге тураһында яуап бирә, сөнки генетик модификацияланған организмдарҙа төрлө гендар бар. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, халыҡ-ара баҙарҙа булған GM продукцияһы хәүефһеҙлекте тикшерә һәм бөтә ил халҡы тарафынан билдәләнгән йоғонто яһамайынса ашаған, шуға күрә һаулыҡҡа хәүеф тыуҙырыуы мөмкин түгел, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;[http://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/ Frequently asked questions on genetically modified foods]&lt;/ref&gt;.Хәҙерге ваҡытта белгестәр генетик модификацияланған организмдарҙан традицион ысулдар менән алынған организмдарҙан алынған продукция менән сағыштырғанда юғары хәүеф юҡлығы тураһында фәнни мәғлүмәттәр ала.&lt;!-- (журналда фекер алышыуҙы ҡарағыҙ Nature Biotechnology)&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nbt/journal/v25/n9/index.html V. 25 (2007), No 9], pp. 981—987 GM soybeans and health safety — a controversy reexamined. Andrew Marshall (Editor of Nature Biotechnology); перевод: [http://www.gmo.ru/sections/28 Генно-модифицированная соя — ответ на критику] {{Wayback|url=http://www.gmo.ru/sections/28 |date=20100329063135 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nature.com/nbt/journal/v25/n12/index.html V. 25 (2007), No 12], pp. 1351—1360; перевод: [http://www.gmo.ru/sections/27 Генно-модифицированная соя и безопасность для здоровья — продолжение полемики] {{Wayback|url=http://www.gmo.ru/sections/27 |date=20100608111736 }}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120907023039/http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=Tyshko+NV%%205BAuthor%5D+genetically Tyshko NV% 5BAuthor&amp;#93; genetically — PubMed — NCBI&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Европа комиссияһының фән һәм мәғлүмәт буйынса Генераль идаралығының 2010 йылғы отчетында билдәләнеүенсә&lt;ref name=&quot;EC&quot;&gt;[https://docs.google.com/file/d/0B7hhP5QasNtsX1AwV2YzNnlrZTA/edit?pli=1 European Commission Directorate-General for Research and Innovation; Directorate E — Biotechnologies, Agriculture, Food; Unit E2 — Biotechnologies (2010) p.16]&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}25 йыллыҡ тикшеренеүҙәрҙе үҙ эсенә алған һәм 500-ҙән ашыу бойондороҡһоҙ тикшеренеү төркөмө ҡатнашлығында үткәрелгән 130-ҙан ашыу тикшеренеү проектының тырышлығынан сығып, төп һығымта: биотехнологиялар, атап әйткәндә, ГМО-лар, мәҫәлән, үҫемлектәр селекцияларының традицион технологияларынан да хәүефлерәк түгел. {{Цитата аҙағы}}
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;/blockquote&gt;2012 йылда «Nature» журналында инсектицидлы аҡһымдар етештергән һәм инсектицидтар менән өҫтәмә дауалауҙы талап итмәгән ГМ культураларын оҙайлы ҡулланыу тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Был тәбиғи рәүештә йыртҡыс бөжәктәрҙең популяцияһын арттырған, зарарлы бөжәктәр һанын күпкә кәметкән&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yanhui Lu, Kongming Wu, Yuying Jiang, Yuyuan Guo, Nicolas Desneux|заглавие=Widespread adoption of Bt cotton and insecticide decrease promotes biocontrol services|ссылка=https://www.nature.com/articles/nature11153|язык=En|издание=Nature|год=2012/07|том=487|выпуск=7407|страницы=362—365|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature11153}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда ГМО-ларҙың ауыл хужалығына йоғонтоһо буйынса 147 тикшеренеү мета-анализы сыға. Башҡа ҡаҙаныштар араһында авторҙар билдәләүенсә, ГМ культураларын үҫтереү традицион культуралар урынына пестицид ҡулланыуҙы уртаса 37 % кәметә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Wilhelm Klümper, Matin Qaim|заглавие=A Meta-Analysis of the Impacts of Genetically Modified Crops|ссылка=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0111629|язык=en|издание=[[PLOS One]]|год=2014-11-03|том=9|выпуск=11|страницы=e111629|issn=1932-6203|doi=10.1371/journal.pone.0111629|издательство=[[Public Library of Science]]}}&lt;/ref&gt;.

1783 йылда ГМО темаһына баҫмаларға күҙәтеү һығымта яһай: улар бер ниндәй ҙә айырым хәүеф тыуҙырмай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geneticliteracyproject.org/wp-content/uploads/2013/10/Nicolia-20131.pdf|title=Архивированная копия|accessdate=2017-02-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170128024206/https://www.geneticliteracyproject.org/wp-content/uploads/2013/10/Nicolia-20131.pdf|archivedate=2017-01-28}}&lt;/ref&gt;.

== Көйләү ==
Ҡайһы бер илдәрҙә ГМО-лар ярҙамында продукция булдырыу, етештереү, ҡулланыу дәүләт көйләүенә дусар ителә. Шул иҫәптән Рәсәйҙә трансгенлы продукцияның бер нисә төрө тикшерелә һәм ҡулланыуға раҫлана.

2014 йылға тиклем Рәсәйҙә ГМО-ларҙы эксперименталь участкаларҙа ғына үҫтерергә була, кукуруз, картуф, соя, дөгө һәм шәкәр сөгөлдөрө (бөтәһе 22 үҫемлек линияһы) ҡайһы бер сорттарын (орлоҡ түгел) килтерергә рөхсәт ителә. 2014 йылдың 1 июлендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2013 йылдың 23 сентябрендәге «Тирә-яҡ мөхиткә сығарыу өсөн тәғәйенләнгән ген инженерлы организмдарҙы, шулай уҡ бындай организмдарҙы ҡулланып алынған йәки ундай организмдарҙы тотоп алынған продукцияны дәүләт теркәүе тураһында» 839-сы указы көсөнә инергә тейеш була&lt;ref&gt;Российское правительство разрешило регистрировать семена генно-модифицированных растений. [http://www.vedomosti.ru/companies/news/19834691/poseyat-chuzhie-geny Ведомости. 9 декабря 2013]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Постановление Правительства Российской Федерации [https://rg.ru/2013/09/27/gmo-site-dok.html от 23 сентября 2013 г. № 839] «О государственной регистрации генно-инженерно-модифицированных организмов, предназначенных для выпуска в окружающую среду, а также продукции, полученной с применением таких организмов или содержащей такие организмы»&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 16 июнендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте 839-сы резолюция көсөнә инеүҙе 3 йылға, йәғни 2017 йылдың 1 июленә кисектереү тураһында 548-се резолюция ҡабул итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://government.ru/docs/13198/|title=О переносе срока введения в действие государственной регистрации генно-инженерно-модифицированных организмов|accessdate=2016-06-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Кабмин отложил введение госрегистрации ГМО в России на 3 года|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2494697|издание=Коммерсантъ}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың февралендә Дәүләт Думаһына Рәсәйҙә ГМО үҫтереүҙе тыйған закон проекты ҡабул ителде&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2015/02/03/gmo/|title=В Госдуму внесен законопроект о запрете на выращивание ГМО в России|accessdate=2016-06-14}}&lt;/ref&gt;, ул беренсе уҡыуҙа 2015 йылдың апрелендә ҡабул ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ria.ru/science/20150424/1060718919.html|title=ГД приняла в I чтении законопроект о запрете разведения ГМО в России|accessdate=2016-06-14}}&lt;/ref&gt;. Тыйыу тикшереүҙәр һәм тикшеренеү эштәре өсөн генетик модификацияланған организмдарҙы (ГМО) ҡулланыуға ҡағылмай. Закон проектына ярашлы, хөкүмәт Рәсәйгә генетик модификацияланған организмдарҙы һәм продукцияны уларҙың кешегә һәм тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон күҙәтеү һөҙөмтәләре нигеҙендә индереүҙе тыя ала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ria.ru/society/20160119/1361812979.html|title=Госдума весной может принять закон о запрете использования ГМО в РФ|accessdate=2016-06-14}}&lt;/ref&gt;. Теркәлеү процедураһын үтеү өсөн генетик модификацияланған организмдар һәм продукция импортлаусылар талап ителәсәк. ГМО-ларҙы ҡулланыуҙың рөхсәт ителгән төрөн һәм шарттарын боҙоп файҙаланған өсөн административ яуаплылыҡ ҡаралған: чиновниктарға 10 меңдән 50 мең һумға тиклем күләмдә штраф һалыу тәҡдим ителә; юридик шәхестәр өсөн — 100 мең һумдан алып 500 мең һумға тиклем.

'''Рәсәйҙә ҡулланыуға раҫланған ГМО-лар исемлеге''', шул иҫәптән халыҡтың аҙыҡ-түлек сифатында&lt;ref&gt;В России зарегистрировано около ста ферментных препаратов и пищевых добавок, приготовленных с использованием разрешённых ГМО и ГММ.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.lib.susu.ac.ru/ftd?base=SUSU_METHOD&amp;key=000309465&amp;dtype=F&amp;etype=.pdf стр 141—141 — данные на 2005 год&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/approvedeventsin/default.asp?CountryID=RU&amp;Country=Russian%20Federation GM Crop Events approved in Russian Federation], Total: 19 events approved // ISAAA&lt;/ref&gt;:

* Соя (Линия)
** А2704-12 (Авентис КропСайнс, аммиак  [[:en:Glufosinate|глюфосинатына]] ҡаршы тороусанлыҡ)
** А5547-127 (КропСайнс Авентис, аммиак  [[:en:Glufosinate|глюфосинатына]] ҡаршы тороусанлыҡ)
** CV127 (BASF, гербицид [[:en:Imazaquin|imidazolinone]] ҡаршы тороу)
** GTS 40-3-2 (Монсанто, глифосатҡа ҡаршы тороу)
** MON89788 (Монсанто,глифосатҡа ҡаршы тороу)
* Картуф
** Сорт Russet Burbank Newleaf, (Монсанто, [[Колорадо ҡуңыҙы|колорадо ҡуңыҙына]] ҡаршы тороу, 2000-2007)
** Сорт Superior Newleaf, (Монсанто, колорадо ҡуңыҙына ҡаршы тороу, 2000-2008)
** «Елизавета+ 2904/1 kgs», «Луговской+ 1210 amk» («Биоинженерия» үҙәге РАН, Рәсәй; Cry-токсиндары һәм антибиотик матдәләр алмашыныуы неомицин һәм канамицин)&lt;ref&gt;ГМ-сорта картофеля «Елизавета 2904/1 kgs» и «Луговской 1210 amk» выведены в России.&lt;/ref&gt;
* Кукуруз
** Линия 3272 (Сингент)
** Линия Bt11 (Сидс Сингент, ашлыҡ шымартыусыға һәм аммиак глюфозинатына ҡаршы тороусанлыҡ)
** Линия GA 21 (Монсанто, глифосатҡа ҡаршы тороу)
** Линия MIR 162 (Сингент)
** Линия MIR 604 (Сингент)
** Линия MON 810 (Монсанто, һабаҡ көйәһенә ҡаршы тороу)
** Линия MON 863 (Монсанто, Диабротикаға ҡаршы тороу)
** Линия MON 88017 (Монсанто)
** Линия NK-603 (Монсанто, глифосатҡа ҡаршы тороу)
** Линия Т-25 (Авентис КропСайнс, аммиак  [[:en:Glufosinate|глюфосинатына]] ҡаршы тороусанлыҡ)
* Дөгө
** Линия LL 62 ([[:en:Bayer CropScience Limited|КропСайнс Баер]], аммиак  [[:en:Glufosinate|глюфосинатына]] ҡаршы тороусанлыҡ)
* Шәкәр сөгөлдөрө
** Линия H7-1 (Монсанто, глифосатҡа ҡаршы тороу)
** Линия 77 (Сингента Сидс һәм Монсанто, глифосатҡа ҡаршы тороу, 2001-2006) 

== Башҡортостанда ГМО-ларҙы көйләү ==
[[Башҡортостан|Башҡортостанда]] продукцияның сифаты һәм хәүефһеҙлеге буйынса комиссия бар. [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы|Республика Башлығы]] резолюцияһына ярашлы, уны [[Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте|Хөкүмәт Премьер-министрының]] беренсе урынбаҫары етәкләй. Комиссия ағзалары булып шулай уҡ һаулыҡ һаҡлау, иҡтисади үҫеш, мәғариф, халыҡты ғаилә һәм социаль яҡлау министрлыҡтары, шулай уҡ сауҙа, конкуренция сәйәсәте һәм башҡа структуралар буйынса дәүләт комитеттары етәкселәре тора. Комиссия мәктәптәрҙә, дауаханаларҙа һәм шифаханаларҙа туҡланыу буйынса дәүләт һәм муниципаль контракттарҙың үтәлешен баһаларға, тәьмин итеүселәр һәм етештереүселәр һәм власть органдары араһында һөҙөмтәле диалогҡа булышлыҡ итергә, генетик модификацияланған продукцияның һаулыҡҡа йоғонтоһон тикшереүсе ойошмалар менән үҙ-ара эш итергә тейеш. Һуңғы пунктҡа айырым иғтибар бүленә. Мәҫәлән, комиссия киң мәғлүмәт саралары йәки интернет аша халыҡҡа ГМО-лар тураһында һөйләргә, бындай продукцияны һөҙөмтәле өйрәнеүгә булышлыҡ итергә һәм билдәһеҙ аҙыҡ-түлектең баҙарға сығыуына юл ҡуймаҫҡа тейеш&lt;ref&gt;[https://ufatime.ru/news/2020/05/08/za-bezopasnostyu-gmo-produktov-v-bashkirii-budet-sledit-specialnaya-komissiya/ Халыҡты ГМО-лар менән продукцияға консультациялау өсөн Башҡортостанда махсус комиссия буласаҡ] // Ufatime.ru 08.05.2020&lt;/ref&gt;.
== Йәмәғәтселек фекере ==
Һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, дөйөм йәмғиәт биотехнология нигеҙҙәре тураһында артыҡ белмәй. Күпселек дәғүәләр шулай тип иҫәпләй: ''Даими помидорҙа, трансгенлы помидорҙарҙан айырмалы рәүештә, гендар юҡ''&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/08/14/gmomeme/ Как мифы о ГМО укоренились в общественном мнении] // Lenta.ru 2013/08/14&lt;/ref&gt;.

Молекуляр биолог Энн Гловер фекеренсә, ГМО-ларға ҡаршы сығыусылар «психик аҡылһыҙлыҡ формаһы» менән яфалана. Э. Гловерҙың әйтемдәре уның Европа комиссияһының баш ғилми кәңәшсеһе вазифаһынан китеүенә килтерә&lt;ref&gt;[https://www.economist.com/news/europe/21636760-are-europeans-becoming-more-hostile-science-and-technology-battle-scientists «The battle of the scientists»] // The Economist, Dec 20th 2014&lt;/ref&gt;.

2016 йылда 120-нән ашыу Нобель премияһы лауреаты (күпселеге табиптар, биологтар һәм химиктар) [[Гринпис]], [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]] һәм бөтә донъя хөкүмәттәрен генетик модификацияланған организмдар менән көрәште туҡтатырға саҡырған хатҡа ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/ 107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо]&lt;/ref&gt;.

== ГМО һәм дин ==
[[Файл:NON GMO.jpg|слева|мини|185x185пкс|Был арахис майын ГМО-ға инмәгән тип билдәләгән этикетка]]
[[Йәһүдилек|Йәһүд]] ортодоксаль союзы һығымтаһына ярашлы, генетик модификациялар продукттың кошер характерына йоғонто яһамай ҡалмай&lt;ref name=&quot;familyfarmdefenders.org&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.familyfarmdefenders.org/pmwiki.php/GeneticEngineering/CriticalFaith-BasedPerspectivesOnBiotechAndGeneticallyModifiedOrganismsGMOs|title=Critical Faith-Based Perspectives On Biotech And Genetically Modified Organisms GMOs|author=John E. Peck|date=2006|publisher=familyfarmdefenders.org|accessdate=|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080905192109/http://www.familyfarmdefenders.org/pmwiki.php/GeneticEngineering/CriticalFaith-BasedPerspectivesOnBiotechAndGeneticallyModifiedOrganismsGMOs|archivedate=2008-09-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080905192109/http://www.familyfarmdefenders.org/pmwiki.php/GeneticEngineering/CriticalFaith-BasedPerspectivesOnBiotechAndGeneticallyModifiedOrganismsGMOs |date=2008-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[Ислам]] юриспруденция советы (''Islamic Jurisprudence Council, IJC'') мәғлүмәттәре буйынса, ГМ орлоҡтарынан алынған продукция хәләл&lt;ref name=&quot;familyfarmdefenders.org&quot;/&gt;.

[[Католик сиркәүе]] ГМ культураларын үҫтереү яҡлы.&lt;ref&gt;[http://www.biosafety.ru/index.php?idp=23&amp;idn=934 Позиция католиков разных стран по вопросам ГМО не совпадает Biosafety.ru — Альянс СНГ «За Биобезопасность»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606071008/http://www.biosafety.ru/index.php?idp=23 |date=2022-06-06 }}&lt;/ref&gt;. Юғары сиркәү иерархтары фекеренсә, ГМ мәҙәниәттәре донъялағы аслыҡ һәм фәҡирлек проблемаһын хәл итә ала&lt;ref&gt;[https://www.newscientist.com/article/mg20227114.200-genetically-modified-crops-get-the-vaticans-blessing.html?DCMP=OTC-rss&amp;nsref=gm-food Genetically modified crops get the Vatican’s blessing — science-in-society — 04 June 2009 — New Scientist]&lt;/ref&gt;.

== Бәхәс ==
[[Файл:GMO_Full_Disclosure_Advocate.jpg|мини|Протестант ГМО-ны маркировкалау яҡлы]]
ГМО-лар буйынса бәхәстәр бар, бигерәк тә уларҙы лаборатор шарттарҙан тыш сығарыу. Бәхәскә ҡулланыусылар, етештереүселәр, биотехнологик компаниялар, дәүләт көйләүселәре, хөкүмәткә ҡарамаған ойошмалар һәм ғалимдар йәлеп ителә. Был мәшәҡәттәрҙең күбеһе генетик модификацияланған культураларға һәм уларҙан алынған аҙыҡтың хәүефһеҙме-юҡмы икәнлегенә һәм уларҙы үҫтереүҙең тирә-яҡ мөхиткә ниндәй йоғонто яһаясағына ҡағыла. Был бәхәстәр суд процестарына, халыҡ-ара сауҙа бәхәстәренә һәм протестарға, ҡайһы бер илдәрҙә коммерция продукцияһын сикләүгә килтерә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Regulation of biotechnology: will we ever ‘freely’ trade GMOs?|издание={{Нп3|European Review of Agricultural Economics}}|том=29|номер=1|страницы=155—176|doi=10.1093/erae/29.1.155|язык=en|тип=journal|автор=Sheldon, Ian M.|год=2002}}&lt;/ref&gt;.

Фәнни консенсус бар, әлеге ваҡытта ГМ культураларынан алынған аҙыҡ-түлек кеше һаулығына ғәҙәти аҙыҡ-түлеккә ҡарағанда ҙурыраҡ хәүеф тыуҙырмай, әммә һәр ГМ продуктын уны индергәнгә тиклем һәр осраҡ буйынса һынап ҡарарға кәрәк{{Переход|Безопасность|1}}. Әммә йәмәғәтселек вәкилдәре ғалимдарға ҡарағанда генетик модификацияланған аҙыҡтарҙы хәүефһеҙ тип ҡабул итеү мөмкинлеге күпкә кәмерәк&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Public views on GMOs: deconstructing the myths. Stakeholders in the GMO debate often describe public opinion as irrational. But do they really understand the public?|издание={{Нп3|EMBO Reports}}|том=2|номер=7|страницы=545—548|pmid=11463731|doi=10.1093/embo-reports/kve142|язык=en|тип=journal|автор=Marris C.|год=2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Evidence for Absolute Moral Opposition to Genetically Modified Food in the United States|издание={{Нп3|Perspectives on Psychological Science}}|том=11|номер=3|страницы=315—324|pmid=27217243|doi=10.1177/1745691615621275|ссылка=http://yoelinbar.net/papers/gmo_absolute.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Scott S. E., Inbar Y., Rozin P.|год=2016}}&lt;/ref&gt;. Генетик модификацияланған аҙыҡтарҙың хоҡуҡи һәм норматив статусы илдән-илгә үҙгәреп тора: ҡайһы бер илдәр уларҙы тыя йәки сикләй, ә икенселәре төрлө дәрәжәлә көйләү мөмкинлеген бирә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://time.com/4060476/eu-gmo-crops-european-union-opt-out/|заглавие=Over Half of E.U. Countries Are Opting Out of GMOs|издание=[[Time]]|язык=en|автор=Sifferlin, Alexandra|год=2015|тип=magazine}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ==

* [[Генетик инженерия|Ген инженерияһы]]
* Генетик модификацияланған аҙыҡ
* Genpet — ГМО-ның әхлаҡи мәсьәләләренә иғтибарҙы йәлеп итеү өсөн булдырылған пранк (уйналыш)
* CRISPR — генетик модификация процесын тиҙләтә алған перспективалы ысулдарҙың береһе&lt;ref&gt;Khaoula Belhaj, Angela Chaparro-Garcia, Sophien Kamoun and Vladimir Nekrasov (2013) [http://www.plantmethods.com/content/9/1/39 Plant genome editing made easy: targeted mutagenesis in model and crop plants using the CRISPR/Cas system] Plant Methods, 9:39 doi:10.1186/1746-4811-9-39&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Golic, K. G. (2013) RNA-Guided Nucleases: A New Era for Engineering the Genomes of Model and Nonmodel Organisms. Genetics, 195(2), 303—308.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Giedrius Gasiunas, Virginijus Siksnys (2013) [http://www.cell.com/trends/microbiology//retrieve/pii/S0966842X13001789?_returnURL=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966842X13001789?showall=true#Summary RNA-dependent DNA endonuclease Cas9 of the CRISPR system: Holy Grail of genome editing?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205024911/http://www.cell.com/trends/microbiology//retrieve/pii/S0966842X13001789?_returnURL=http%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0966842X13001789%3Fshowall%3Dtrue#Summary |date=2013-12-05 }} Trends in Microbiology, 21(11), 562—567, doi: 10.1016/j.tim.2013.09.001&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|заглавие=Genetically Engineered Crops: Experiences and Prospects|ссылка=http://www.nap.edu/catalog/23395/genetically-engineered-crops-experiences-and-prospects|издательство=The Natioanal Academies Press|год=2016|pages=420|isbn=978-0-309-43735-6}}
* ''Ю. А. Панчин'' Биотехнологиялар суммаһы. Үҫемлектәрҙең, хайуандарҙың һәм кешеләрҙең генетик модификацияһы тураһындағы мифтарға ҡаршы көрәш буйынса белешмә. — М.: АСТ. — 2015. — 432 б. ISBN 978-5-17-093602-1

== Һылтанмалар ==

* {{Cite web|url=http://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/ru/|title=Генетик модификацияланған аҙыҡ-түлеккә ҡағылышлы йыш бирелгән һорауҙар|publisher=[[Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы]]|accessdate=2015-09-24|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150606073808/http://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/ru/|archivedate=2015-06-06}}
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/14128/ Статья «Генетик модификацияланған организмдар» «Наука и жизнь» журналында] — В. Кузнецов, А. Һарыҡ, В. Лебедев, Фән һәм тормош № 6, 2008
* [http://scepsis.ru/library/id_474.html В. Лебедев «Трансген хәүефе мифы»] — Фән һәм тормош. — 2003, № 11. — 66-72 б.; № 12. — С. 74-79.
* [http://www.isaaa.org/gmapprovaldatabase/cropslist/default.asp Гендар модификациялы эшкәртелгән үҫемлектәр исемлеге] // ISAAA{{Ref-en}}
[[Категория:Биоэтика]]
[[Категория:Генетика]]
[[Категория:Биотехнология]]
[[Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации]]
[[Категория:Википедия:Тамамланмаған тәржемә]]
[[Категория:Генетик модификацияланған организмдар]]</text>
      <sha1>qsg1lqwhyta2a87ie83zz2aepvv1vxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дубровин Борис Анатольевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183521</id>
    <revision>
      <id>1299664</id>
      <parentid>1179531</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T00:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6042" sha1="g7uq092qxb4ydqen9gpufmwofqhrlan" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Борис Анатольевич Дубровин''' (1950 йыл 6 апрель, [[Мәскәү]] — 2019 йыл 19 март, Триест) — СССР һәм Рәсәй математигы, математик физиканың геометрик ысулдары буйынса белгес.

== Биографияһы ==
1972 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты (1976, диссертация темаһы «Конечнозонные потенциалы оператора Штурма — Лиувилля и римановы поверхности»), физика-математика фәндәре докторы (1984, диссертация темаһы «Геометрия абелевых многообразий и римановых поверхностей и нелинейные уравнения»).

1988—1993 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның юғары геометрия һәм топология кафедраһы профессоры.

1993 йылдан 2019 йылға тиклем — «Халыҡ-ара алдынғы тикшеренеүҙәр мәктәбе» (Триест ҡалаһы) Халыҡ-ара институтының математика профессоры.

2010 йылдан — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының «Н. Н. Боголюбов исемендәге математик физиканың геометрик ысулдары» лабораторияһы мөдире. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге математика институтының геометрия һәм топология кафедраһының штаттан тыш хеҙмәткәре.

Оҙайлы ауырыуҙан һуң, 2019 йылдың 19 мартында вафат була (амиотрофик латераль склероз)&lt;ref name=&quot;death&quot;&gt;[https://www.sissa.it/news/remembering-boris-dubrovin].&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: геометрияла һәм физикала интеграль системалар теорияһы: Фробениус күп төрлөлөгө, Громов—Виттен инварианттары, үҙенсәлектәр теорияһы, айырым сығарылмаларҙа интегралланыусы тигеҙләмәләрҙең нормаль формалары, гиперболик системаларҙың Гамильтон ҡуҙғыуҙары, изомонодром деформациялар геометрияһы, Риман йөҙөндә тэта-функцилар һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар.

«Современная геометрия» (М.: [[:ru:Наука (издательство)|Наука]], 1979 — «Современная геометрия. Методы и приложения», 1984 — «Современная геометрия. Методы теории гомологий») уҡыу әсбаптарының авторҙашы ([[:ru:Новиков, Сергей Петрович (математик)|С. П. Новиков]] иһәм [[:ru:Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]] менән берлектә), улар 1986—2013 йылдарҙа күп тапҡыр яңынан баҫыла [http://aleph.rsl.ru/F/F8RRBIR1M4EIAQ35Q1G5XG52HV69NV84FD2HQ9AC6JL539GSP2-00282?func=find-a&amp;find_code=WSU&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WAU&amp;request=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD&amp;request_op=AND&amp;find_code=WPE&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WTI&amp;request=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F&amp;request_op=AND&amp;find_code=WPU&amp;request=&amp;request_op=AND&amp;find_code=WRD&amp;request=&amp;adjacent=Y&amp;x=31&amp;y=11&amp;filter_code_1=WLN&amp;filter_request_1=&amp;filter_code_2=WYR&amp;filter_request_2=&amp;filter_code_4=WLC&amp;filter_request_4=]. 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Спринтер нәшриәтендә шулай уҡ китаптың инглиз теленә тәржемәһе баҫылып сыға [https://people.sissa.it/~dubrovin/bd_books.html] [https://www.springer.com/gp/book/9781468499469] [https://www.springer.com/gp/book/9780387961620] [https://www.springer.com/gp/book/9780387972718] [https://www.springer.com/gp/book/9780387972718].

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Ирина, ҡыҙҙары — Лиза һәм Даша&lt;ref name=&quot;death&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://letopis.msu.ru/peoples/6317 Биография] на сайте «Летопись Московского университета»
* [http://www.mi-ras.ru/index.php?c=pubs&amp;id=21899&amp;showmode=years&amp;showall=show&amp;l=0 Список публикаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180911114405/http://www.mi-ras.ru/index.php?c=pubs&amp;id=21899&amp;showmode=years&amp;showall=show&amp;l=0 |date=2018-09-11 }} на сайте МИАН
* [http://www.mathnet.ru/supplement/persons/21899/dubrovin.b.a_photos.pdf Фотоальбом: Дубровин Борис Анатольевич (1950—2019)]

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>g7uq092qxb4ydqen9gpufmwofqhrlan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вышинский Андрей Януарьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184847</id>
    <revision>
      <id>1299637</id>
      <parentid>1284778</parentid>
      <timestamp>2026-06-22T13:57:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58398" sha1="h27vdmxi315l94g83egk340q2vkmc0u" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
|имя                   = Андрей Януарьевич Вышинский
|оригинал имени        = {{lang-pl|Andrzej Wyszyński}}
|порядок               = 
|изображение           = RIAN archive 7781 Vyshinsky.jpg
|размер изображения    = 450px
|описание изображения  = [[СССР]] Сит ил эштәре министрлығы башлығы А. Я. Вышинский 1950 йылда
|должность             = Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм БМО Именлек Советында СССР-ҙың даими вәкиле
|флаг                  = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg
|флаг2                 = Flag of the United Nations.svg
|периодначало          = [[5 март]] [[1953 йыл]]
|периодконец           = [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]]
|предшественник        = Валериан Александрович Зорин
|преемник              = Аркадий Александрович Соболев
|премьер               = 
|должность_2           = СССР Сит ил эштәре министры
|флаг_2                = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg
|флаг2_2               = Coat of arms of the Soviet Union 1.svg
|периодначало_2        = [[4 март]] [[1949 йыл]]
|периодконец_2         = [[5 март]] [[1953 йыл]]
|предшественник_2      = [[Вячеслав Михайлович Молотов]]
|преемник_2            = Вячеслав Михайлович Молотов
|премьер_2             = [[Сталин Иосиф Виссарионович]]
|должность_3           = СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе урынбаҫары
|флаг_3                = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg
|периодначало_3        = [[31 май]] [[1939 йыл]]
|периодконец_3         = [[август]] [[1944 йыл]]
|предшественник_3      = 
|преемник_3            = 
|должность_4           = СССР прокуроры
|флаг_4                = Flag of the Soviet Union (1923-1955).svg
|периодначало_4        = [[3 март]] [[1935 йыл]]
|периодконец_4         = [[31 май]] [[1939 йыл]]
|предшественник_4      = [[Акулов Иван Алексеевич]]
|преемник_4            = Панкратьев Михаил Иванович
|должность_5           = РСФСР прокуроры
|флаг_5                = Flag RSFSR 1918.svg
|порядок_5             = 4
|периодначало_5        = [[11 май]] [[1931 йыл]]
|периодконец_5         = [[1933 йыл]]
|предшественник_5      = Николай Васильевич Крыленко
|преемник_5            = Владимир Александрович Антонов-Овсеенко
|образование           = {{Университет Святого Владимира|юридический факультет|1913}}
|партия                = 1903 йылдан меньшевик, 1920 йылдан [[РКП(б)]] ағзаһы 
|в браке               = Капитолина Исидоровна
|дети                  = ҡыҙы Зинаида
|похоронен             = Кремль стенаһындағы некрополь
|учёная степень        = {{Учёная степень|доктор|юридических наук}}
|учёное звание = {{Учёное звание||0}}&lt;br&gt;{{Учёное звание|АН СССР|0}}
|вероисповедание       = 
|отец                  = 
|звание                  = [[File:1943mid-p02r.png|65px|Чрезвычайный и Полномочный посол]]
|профессия = [[юрист]] 
|награды               = 
{{ряд|{{Орден Ленина|1945}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}}}
{{ряд|{{Орден Ленина}}|{{Орден Ленина}}|{{Орден Трудового Красного Знамени|1933}}|{{Медаль «За оборону Москвы»}}}}
{{ряд|{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} |{{Медаль В память 800-летия Москвы}}}}

{{ряд|{{Сталинская премия|1947}}}}
}}
 
'''Вышинский Андрей Януарьевич''' ({{Lang-pl|Andrzej Wyszyński}}; [[28 ноябрь]] ([[10 декабрь]]) [[1883 йыл]], [[Одесса]], [[Рәсәй империяһы]] — [[22 ноябрь]] [[1954 йыл]], [[Нью-Йорк]]) — [[СССР]]-ҙың дәүләт эшмәкәре, юрист, дипломат. 1935—1939 йылдарҙа СССР прокуроры, 1949—1953 йылдарҙа СССР сит ил эштәре министры, 1953—1954 йылдарҙа СССР-ҙың БМО-лағы даими вәкиле. Шулай уҡ ҡайһы бер башҡа вазифалар биләгән.

[[КПСС Үҙәк Комитеты|ВКП (б) Үҙәк Комитеты]] ағзаһы (1939 йылдан), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығына кандидат (1952—1953). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, СССР-ҙың 1-се, 2-се һәм 4-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.

Юридик фәндәре докторы (1936)&lt;ref&gt;Доктор государственных и общественных наук с 1935 года.&lt;/ref&gt;, профессор, ә 1925—1928 йылдарҙа [[Мәскәү дәүләт университеты]] ректоры. СССР Фәндәр Академияһы академигы (1939)&lt;ref&gt;По Отделению общественных наук ([[право]]), минуя ступень члена-корреспондента.&lt;/ref&gt;. Үҙенең теоретик хеҙмәттәрендә аҡлап яҙылған күпләп репрессияларҙы{{Переход|#Участие в сталинских репрессиях|1}} ойоштороусы.

== Биографияһы ==
Атаһы, Польшаның боронғо шляхта нәҫеле вәкиле Януарий Феликсович Вышинский — провизор, әсәһе музыка уҡытыусыһы булған. Улы тыуғас, ғаилә Баҡыға күсә, унда Андрей беренсе ир балалар классик гимназияһын тамамлай (1900).

1901 йылда Изге Владимир Киев император университетының юридик факультетына уҡырға инә, әммә 1913 йылда ғына уны тамамлай (студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла), профессорлыҡ дәрәжәһенә әҙерлек өсөн кафедрала ҡалдырыла, әммә сәйәси ышанысһыҙ булараҡ хакимиәт тарафынан ситләтелә. 1902 йылдың мартында ҡабаттан уҡырға инеү хоҡуғынан мәхрүм ителеп, университеттан сығарыла, полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә. Баҡыға ҡайта, 1903 йылда унда РСДРП-ның меньшевистик ойошмаһына инә.

1906—1907 йылдарҙа Вышинскийҙы ике тапҡыр ҡулға алалар, әммә тиҙҙән уны, енәйәте етерлек кимәлдә асыҡланмау сәбәпле, төрмәнән сығаралар. 1908 йылдың башында «халыҡ алдында хөкүмәткә ҡаршы телмәр тотҡаны өсөн» Тифлис суд палатаһы тарафынан хөкөм ителә.

Баилов төрмәһендә бер йыл ултыра, унда Сталин менән яҡындан таныша;&lt;ref&gt;Существует версия, что знакомство Вышинского со Сталиным состоялось раньше, в 1902 году на Батумском процессе: «в 1902 году девятнадцатилетний А. Я. Вышинский участвовал в защите двадцатидвухлетнего И. В. Сталина на знаменитом Батумском процессе» [http://carabaas.livejournal.com/2797231.html]&lt;!-- аккуратно, статья изобилует неточностями, см., напр., http://www.the-ratner-family.com/Family_story_15.htm --&gt;.&lt;/ref&gt;; уларҙың күпмелер ваҡыт бер камерала ултырыуҙары тураһында дәлилдәр бар&lt;ref&gt;[http://www.histussr.ru/hussrs-360-1.html «Особоуполномоченный Сталина». Прокурор Союза ССР Андрей Януарьевич Вышинский — От первого прокурора России до последнего прокурора Союза — Книги и прочая литература / HistUSSR.ru]&lt;/ref&gt;.

Университетты тамамлағандан һуң (1913), Баҡыла шәхси гимназияла рус әҙәбиәте, география һәм латынь уҡыта, юридик практика менән шөғөлләнә. 1915—1917 йылдарҙа Мәскәү суд палатаһы присяжный поверенныйы П. Н. Малянтовичтың ярҙамсыһы&lt;ref&gt;С 8.07.1915 г. стал помощником у присяжного поверенного [[Малянтович, Павел Николаевич|П. Н. Малянтовича]]. // Список присяжных поверенных округа Московской судебной палаты и их помощников к 15 ноября 1916 г. — {{М.}},1917. — С. 120—121.&lt;/ref&gt;.

=== 1917 йылдан һуң ===
[[1917 йыл]]ғы [[Февраль революцияһы]]нан һуң Мәскәүҙәге Якиманка районында милиция комиссары итеп тәғәйенләнә, шул саҡта уҡ «Ваҡытлы хөкүмәттең Ленинды, немец шпионы булараҡ, эҙләү, ҡулға алыу һәм судҡа биреү тураһындағы хөкөм ҡарарын үҙенә ышанып тапшырылған биләмәлә мотлаҡ үтәү тураһында бойороҡҡа» ҡул ҡуя (ҡара: Пломбированный вагон)&lt;ref&gt;Необходимое пояснение: распоряжение об аресте Ленина дал министр юстиции [[П. Н. Малянтович]], который сам же предупредил Ленина о возможности ареста, Вышинский же просто выполнял указания своего руководства.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sokolov&quot;&gt;В. В. Соколов. [https://web.archive.org/web/20140222175116/http://www.mid.ru/dip_vest.nsf/99b2ddc4f717c733c32567370042ee43/4587563534300b14c3256c31004459be?OpenDocument Вышинский Андрей Януарьевич (министр иностранных дел СССР 1949—1953 гг.)] // «Дипломатический вестник». — 2002, июль.&lt;/ref&gt;.

Октябрь революцияһынан һуң Артемий Бавгратович Халатов протекцияһы менән наркомат Аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариатына буйынса инспектор булып эшкә урынлаша һәм аҙыҡ-түлек бүлеү бүлеге башлығына тиклем үрләй.

1920 йылда Вышинский меньшевистик партиянан сыға һәм РКП(б) ағзаһы булып китә.

1920—1921 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында уҡыта һәм Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтының иҡтисад факультеты деканы була.

[[Файл:Lenin Zinoviev Kamenev Vyshinsky (cropped).jpg|thumb|left|300 px|А. Я. Вышинский (аҫҡы яҡта уртала) 1922 йылдың 31 октябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты сессияһында ҡатнаша. Өҫтә (һулдан уңға): Л. Б. Каменев, В. И. Ленин, Г. Е. Зиновьев]]
1923—1925 йылдарҙа — СССР Юғары судының енәйәт-тикшереү коллегияһы прокуроры. Күп процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе сифатында: «Гукон» эше (1923); Ленинград суд хеҙмәткәрҙәре эше (1924); Консервтрест эше (1924) сығыш яһай.

1923—1925 йылдарҙа РСФСР Юғары судының енәйәт-суд коллегияһы прокуроры һәм бер үк ваҡытта енәйәт процесы кафедраһы буйынса Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

1925—1928 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университеты (ул саҡта — 1-се Мәскәү дәүләт университеты) ректоры. «Андрей Януарьевич Вышинский башланғыс курстарҙа дөйөм юридик дисциплиналар буйынса лекциялар уҡыны. Ул университет ректоры ине. Ул саҡта аҡыллы уҡытыусы һәм иҫ киткес лектор СССР-ҙың ҡурҡыныс прокурорына әүерелер тип бер кем дә уйламаған, әлбиттә», — тип иҫенә төшөрә ул саҡта Мәскәү дәүләт университеты студенты М. С. Смиртюков&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1752476 «Я по молодости считал, что так оно и должно быть»] // «Коммерсантъ». — 22.08.2011. — № 33 (937).&lt;/ref&gt;.

Сәйәси процестарҙа дәүләт ғәйепләүсеһе булараҡ сығыш яһай. Шахты енәйәт эше буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы (1928), Промпартия эше (1930) буйынса Юғары судтың махсус присутствиеһы рәйесе була&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Дипломатический словарь. —  Государственное издательство политической  литературы|часть=ВЫШИНСКИЙ, Андрей Януарьевич|год=1948|автор=А. Я. Вышинский, С. А. Лозовский|место=М.|язык=ru}}&lt;/ref&gt;. 1928 йылдың 6 июлендә Донбастың 49 белгесе Вышинский рәйеслегендә СССР Юғары суды тарафынан төрлө язалау сараларына хөкөм ителә.

1928—1930 йылдарҙа Баш һөнәри белем биреү идаралығын етәкләй. 1928—1931 йылдарҙа РСФСР Мәғариф халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы. Халыҡ мәғариф комитетының уҡытыу-методика секторын етәкләй һәм Дәүләт ғилми советы рәйесе вазифаһын алмаштыра.

1931 йылдың 11 майынан — РСФСР прокуроры, шул уҡ йылдың 21 майынан РСФСР-ҙың юстиция наркомы урынбаҫары. 1933 йылдың июненән — Прокурор урынбаҫары, ә 1935 йылдың мартынан 1939 йылдың майына тиклем — СССР Прокуроры.

Орлов-Фельдбин иҫтәлектәре буйынса, элекке партия ағзалары меньшевистик үткәне өсөн уға ҡаршв торған. Бер таҙартыу йомғаҡтары буйынса Вышинский хатта партиянан сығарылыусылар исемлегенә индерелгән була һәм тик Аарон Сольц ярҙамында ғына партия сафында тороп ҡала.

=== 1936—1938 йылдарҙа ===
[[Файл:Vyshinskiy AYa.jpg|thumb|Андрей Вышинский, 1938 йыл]]
  
1936—1938 йылдарҙағы өс Мәскәү процестарында ла дәүләт ғәйепләәүсеһе булараҡ сығыш яһаған.

Тикшеренеүселәр, СССР етәкселегенең сәйәси ҡарарҙарын, шул иҫәптән 1930-сы йылдарҙағы репрессияларҙы ла (ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1937 йылдың февраль-март пленумы бөтә йәмғиәттә йәйелдереүҙе идеологик яҡтан нигеҙләгән), һәр ваҡыт хуплап ҡаршы алған А. Я. Вышинский, күрәһең, ВКП(б) ағзалығынан сығарып, 1937 апрелендә ҡулға алынған Г. Ягоданың эш итеүен дә тәнҡитләгәндер, тип иҫәпләй.

{{начало цитаты}}
Бөтә илебеҙ, олоһонан алып кесеһенә тиклем, бер нимәне көтә һәм талап итә: дошманға илебеҙҙе һатҡан хыянатсылар һәм шпиондарҙы, расстрелять как поганых псов!…Ваҡыт үтәр. Хәшәрәт хыянатсыларҙың ҡәберҙәре намыҫлы совет халҡының мәңгелек презрениеһын аңлатҡан сүп үләне һәм чертополох менән ҡапланыр. Ә беҙҙең бәхетле илебеҙ өҫтөндә элеккесә ңҙенең яҡты нурҙарын һибеп, сағыу һәм ҡыуаныслы беҙҙең ҡояшыбыҙ балҡыр. Беҙ, беҙҙең халҡыбыҙ, беҙҙең яратҡан юлбашсыбыҙ һәм остазыбыҙ — бөйөк Сталин еәкселегендә — элеккенең һуңғы нечисть һәм мерзость таҙарынған өйрәнелгән юлыбыҙҙан алға һәм вперёд к коммунизмға алға атларбыҙ!
{{конец цитаты}}

1937—1938 йылдарҙағы «[[Оло террор]]» осоронда Вышинский һәм эске эштәр халыҡ комиссары [[Ежов Николай Иванович]] Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының шпионаж буйынса эштәрҙе милли операциялар сиктәрендә судтан тыш тәртиптә ҡараған СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариаты Һәм СССР Прокуроры Комиссияһы составына ингән. Ғәмәлдә СССР Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының үҙәк аппаратына (тикшереү эштәре алып барылған кешене күреп тә белмәгән) бер нисә бүлек начальнигына альбомдар (енәйәт эштәре буйынса белешмәләр) ҡарау тапшырылған. Бер кис эсендә уларҙың һәр береһе 200—300 эш буйынса ҡарар сығара торған булған. Атырға һәм холоҡ төҙәтең һәм хеҙмәт лагарҙарында (ИТЛ) тотоуға хөкөм ителгәндәрҙең исемлеге таҙа ҡағыҙға яңынан баҫтырылған һәм тәңҙә Ежовҡа, артабан курьер менән Вышинскийға ҡул ҡуйырға оҙатылған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.memo.ru/history/polacy/00485art.htm |title=Н. В. Петров, А. Б. Рогинский. «Польская операция» НКВД 1937—1938 гг. |access-date=2011-08-15 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215195305/http://www.memo.ru/history/polacy/00485ART.htm |date=2017-02-15 }}&lt;/ref&gt;. Мәҫәлән, 1937 йылдың 29 декабрендә Ежов һәм Вышинский, латыш милләтле 1000 кеше ингән исемлекте ҡарағандан һуң, 992 кешене атыуға хөкөм иткән&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-doc/55752 Доклад комиссии ЦК КПСС президиуму ЦК КПСС]&lt;/ref&gt;.

Тәржемәсе Бережков Валентин Михайлович ңҙенең китабында былай тип яҙа:
{{начало цитаты}}
Вышинский үҙенә буйһонған кешеләргә ҡарата тупаҫлығы, уратып алғандарҙың күңеленә ҡурҡыу һалырға һәләтле булыуы менән билдәле була. Ләкин юғары начальство алдында үҙен ялағай, ярамһаҡ тотҡан. Халыҡ комиссарының ҡабул итеү бүлмәһенә лә ул тыйнаҡлыҡ сағылышы булып ингән. Үҙенең меньшевистик үткәне сәбәпле, моғайын, Вышинский бигерәк тә Бериянан һәм Деканозовтан ҡурҡҡан, һәм Деканозов хатта кешеләр алдында ла уны «бынау меньшевик» тип атаған… Сталин һәм Молотов алдында Вышинский бик ҙур ҡурҡыу тойҡоһо кисергән. Әгәр саҡырһалар, улар янына эйелгән хәлдә, ҡырыная биреп, ерәнерәк мыйығын һерәйткән ярамһаҡ йылмайыу менән, ингән&lt;ref&gt;Бережков В. Как я стал переводчиком Сталина. — М., 1993. — С. 226.&lt;/ref&gt;.
{{конец цитаты}}

[[Файл:Radek's action.jpg|thumb|right|А. Я. Вышинский (үҙәктә) [[Радек Карл Бернгардович]], Пятаков һәм башҡаларҙы хөкөм итеү суды барышында]]

1937 йылғы «[[Тухачевскийҙың эше]]» буйынса, эске эштәр комиссары Ежов менән бергә, Вышинский [[Тухачевский Михаил Николаевич]]ҡа ҡаршы ғәйепләү заключениеһы авторы булған. Төҙәтмәләр һәм үҙгәрештәр индергәндән һуң Вышинский — Ежовтың ғәйепләү һығымтаһы Сталин тарафынан раҫлана. 1937 йылдың 12 июненә ҡарата төндә Тухачевский атыла. 1956 йылда Баш хәрби прокуратура һәм Дәүләт именлеге комитеты Тухачевскийҙың һәм уның менән бергә хөкөм ителгән кешеләрҙең енәйәт эшен тикшерә һәм уларға ҡаршы ғәйепләүҙең ялған булыуын асыҡлай.

1937—1941 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Хоҡуҡ институты директоры, «Советское государство и право» журналының яуаплы мөхәррире.

1935—1939 йылдарҙа суд эштәре буйынса ВКП(б) ҮК Политбюроһының йәшерен комиссияһы составына инә. Комиссия СССР-ҙа үлем язаһы тураһында бөтә хөкөмдәрҙе раҫлаған.

=== 1939 йылдан юридик эшмәкәрлеге ===
1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы сессияһында Вышинский СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары итеп раҫлана. Был вазифала мәҙәниәт, фән, мәғариф һәм репрессия органдары өсөн яуаплы булған. СССР эске эштәр наркомы, СССР юстиция наркомы, СССР прокурорының бер бойороғо ла, СССР Юғары Суды Пленумының бер ҡарары ла уның бойороғонан тыш раҫлана алмай. Репрессия ведомстволары эсендәге бәхәстәрҙе хәл иткән. 1940—1944 йылдарҙа эре енәйәт-хоҡуҡи кампанияларын төп ойоштороусыларҙың береһе сифатында сығыш яһай. Уға СССР Халыҡ Комиссариаты Советының структур подразделениелары: административ-суд учреждениелары һәм Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты секторы (1939—1940), хоҡуҡ бүлеге буйһонған. СССР Халыҡ Комиссариаты Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһында В. В. Ульрихты һәм Л. П. Берияны вазифаһынан бушатыу буйынса ҡатмарлы интрига алып бара. Хеҙмәт енәйәттәре буйынса кампанияны уңышһыҙ башлағандан һуң (СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 26 мартындағы Указы), репрессия органдары кураторы булараҡ, Вышинскийҙың вәкәләттәре яйлап ҡыҫҡартыла. 1944 йылдың авгусында Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе урынбаҫары вазифаһын ҡалдыра.

1941 йылдың 22 июненән 1949 йылдың 19 ғинуарына тиклем — СССР ХКС-ы ҡарамағындағы яңы ойошторолған Юридик комиссия рәйесе (уны һуңғараҡ К. П. Горшенин алмаштыра). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлөшләтә үҙенең йоғонтоһон тергеҙә.

Нюрнберг трибуналы барышында совет делегацияһы менән етәкселек иткән. Көн һайын Политбюро алдында процестың барышы тураһында отчёт биргән. 1945 йылдың 10 ноябрендә Советтар Союзының ваҡытлыса баҫып алынған территорияһында совет граждандарына ҡаршы йыртҡыслыҡтары менән фаш ителгән Германия армияһының һәм немец язалау органдарының элекке хәрби хеҙмәткәрҙәренең иң мөһим эштәре буйынса асыҡ суд процестарын үткәреү даими комиссияһын етәкләй. 1947 йылда асыҡ процестар үткәреү буйынса комиссия рәйесе вазифаһын ҡалдыра.

1950 йылдың 15 февралендә «Советское государство и право» журналының баш мөхәррире вазифаһынан бушатыла.

=== 1940 йылдан дипломатик эшмәкәрлеге ===
1940 йылдың июнь — авгусында ВКП(б) Үҙәк комитетының Латвия буйынса вәкиле.

1940 йылдың 6 сентябренән 1946 йылдың мартына тиклем СССР сит ил эштәре наркомының беренсе (һәм берҙән-бер) урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html Дипломатия России: от посольского приказа до наших дней] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220204848/http://www.idd.mid.ru/inf/inf_28.html |date=2014-02-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NOV201898&quot;&gt;{{статья |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Леонид Млечин]] |заглавие=«Ничтожны предложения, идущие из атлантического лагеря!» |издание=[[Новая газета]] |год=2018 |номер=98 |страницы=14—15 |язык=ru |ссылка=https://www.novayagazeta.ru/articles/2018/09/07/77739-nichtozhny-predlozheniya-iduschie-iz-atlanticheskogo-lagerya }}&lt;/ref&gt;. РСФСР-ҙың Сит ил эштәре Халыҡ Комиссариатын Куйбышевҡа эвакуациялау эшен етәкләй.

1941 йылдың 12 июлендә Вышинский Гитлерға ҡаршы коалиция ойоштороуға килтергән тәүге актта ҡатнаша, — СССР-ҙың Бөйөк Британия менән Германияға ҡаршы һуғышта берлектәге хәрәкәәте тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.

Советтар Союзының Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы Илсеһе (14.06.1943).

1943 йылдың октябрендә Мәскәүҙә СССР, Америка һәм Бөйөк Британияның сит ил эштәре министрҙары конференцияһында ҡатнаша. Совет хөкүмәте тәҡдиме буйынса, конференция Европала Гитлер Германияһына һәм уның союздаштарына ҡаршы һуғыш ваҡытын ҡыҫҡартыу, икенсе фронт асыу, Германия һәм Европалағы башҡа дошман илдәре менән мөғәмәлә итеү, дөйөм именлекте тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара ойошма булдырыу мәсьәләләрен ҡараны. Атап әйткәндә, Европа консультатив комиссияһын һәм Италия мәсьәләләре буйынса Консультацион совет ойошторорға ҡарар ителде.

[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R83900, Kapitulation der deutschen Wehrmacht.jpg|thumb|right|300px|[[Соколовский Василий Данилович]] (уңда) һәм А. Я. Вышинский (һулда) присутствуют при подписании [[Жуков Георгий Константинович]]тың Германияның капитуляцияһы тураһында актҡа ҡул ҡуйғанда була]]
1944—1945 йылдарҙа Румыния, һуңынан Болгария менән һөйләшеүҙәрҙә әүҙем ҡатнаша. 1945 йылдың февралендә Совет делегацияһы ағзаһы сифатында Ялта конференцияһында өс союздаш держава — СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселәренең Ялта конференцияһында уның комиссияларының береһендә ҡатнаша. Шул уҡ йылдың апрелендә Польша, Югославия һәм башҡа дәүләттәр менән дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйғанда була.


Бер үк ваҡытта 1945 йылдың 30 майынан 6 авгусына тиклем — Германиялағы Совет хәрби администрацияһының Баш начальнигы Г. К. Жуковтың сәйәси советнигы&lt;ref&gt;http://www.statearchive.ru/assets/files/Svag_sprav/08-r04.pdf&lt;/ref&gt;.

Вышинский Берлинға Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе билдәләгән Германияның бер һүҙһеҙ капитуляцияһы тураһындағы Акт тексын килтерә (маршал Г. К. Жуковҡа хоҡуҡи ярҙам күрһәтә).

Совет делегацияһы составында Потсдам конференцияһында ҡатнаша. 1946 йылдың ғинуарында БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе сессияһында СССР делегацияһын етәкләй. 1946 йылдың йәйендә һәм көҙөндә Париж тыныслыҡ конференцияһының пленар ултырыштарында, Румыния өсөн сәйәси һәм территориаль мәсьәләләр буйынса комиссияла, Венгрия һәм Италия өсөн ошондай уҡ комиссияларҙа, Италия өсөн иҡтисад мәсьәләләре буйынса комиссияла, Триеста губернаторы компетенцияһында, Балкан һәм Финляндия өсөн иҡтисади мәсьәләләр буйынса комиссияла, Болгария менән тыныслыҡ килешеүе тураһында сығыш яһай.

1946 йылдың мартынан СССР сит ил эштәре министрының дөйөм мәсьәләләр буйынса урынбаҫары&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=734eff64-4efb-4d16-804a-03feb86cbe52 СМ СССР назначил академика Вышинского заместителем министра иностранных дел СССР (по общим вопросам)].&lt;/ref&gt;. 1949—1953 йылдарҙа СССР-ҙың сит ил эштәре министры&lt;ref name=&quot;NOV201898&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. Был ваҡытҡа Кореялағы һуғыш тура килә.

1949 йылдың март-июнь айҙарында СССР-ҙың Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Мәғлүмәт комитетын етәкләй. 1952—1953 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ҡарамағындағы Тышҡы эштәр буйынса даими комиссия ағзаһы.

Сталин үлгәндән һуң сит ил эштәре министры итеп ҡайтанан В. М. Молотов тәғәйенләнә, ә Вышинский СССР-ҙың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы вәкиле итеп тәғәйенләнә.

1954 йылдың 22 ноябрендә Нью-Йоркта йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була&lt;ref&gt;На сайте Генеральной прокуратуры РФ утверждается, что он покончил с собой {{cite web |url=http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |title=Архивированная копия |accessdate=2014-08-04 |deadlink=да |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |archivedate=2014-08-08 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808050603/http://genproc.gov.ru/history/history/person-11984/ |date=2014-08-08 }}. Также см. [http://lib.miemp.ru/plan/add/VoprosyPravoved_1-2009.pdf]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, мнение [[Ваксберг, Аркадий Иосифович|А. И. Ваксберга]] [http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526040039/http://www.vestnik.com/issues/2001/0522/win/nuzov.htm |date=2011-05-26 }}, свидетельство [[Замятин, Леонид Митрофанович|Л. М. Замятина]] [http://old.edinros.ru/news.html?id=129574]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, об отравлении см. [http://lib.ru/POLITOLOG/felshtinskij.txt_Piece40.22].&lt;/ref&gt;, яндырыла, көлө Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янындағы урнаға ҡуйыла.

== Сталин репрессияларында ҡатнашыуы ==
Сталиндың шәхес культының дәрәжәһен төшөргән 1956 йылдың 14-25 февралендә үткән КПСС-тың XX съезы докладында «Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты тикшереүҙәрен күҙәтеүҙә прокуратура органдарының законлылыҡты боҙоуы» рубрикаларҙың береһе сифатында күрһәтелә. Съездан һуң Вышинскийҙы Сталин репрессияларында ойоштороусыларҙың береһе һәм әүҙем ҡатнашыусыһы тип ҡарай башлайҙар. &quot;Халыҡ дошмандары&quot;на ҡарата артыҡ уҫаллығы өсөн «Андрей Ягуарьевич» ҡушаматы бирелә&lt;ref&gt;[https://radiosputnik.ria.ru/20181210/1543517069.html radiosputnik.ria.ru: Андрей «Ягуарьевич» Вышинский: революционная совесть прокурора]&lt;/ref&gt;.

Вышинский «теоретик яҡтан» &quot;халыҡ дошмандары&quot;на ҡаршы репрессияларҙы аҡлаған, уға ярашлы, ғәйепләнеүсегә үҙен аҡларлыҡ сәбәптәрҙе иҫбатлау кеүек ауыр бурыс йөкмәтелә&lt;ref&gt;Уголовно-процессуальное право Российской Федерации: учебник/ Отв.ред. Петрухин И. Л.,Михайловская И. Б., 2011, с. 49&lt;/ref&gt;.

Леонид Млечин фекеренсә, үҙ эшмәкәрлегендә Вышинский «Сталин идеяһын үтәгән: репрессиялар закондар менән ышыҡланып торолорға тейеш»&lt;ref&gt;МИД: министры иностранных дел : тайная дипломатия Кремля, Леонид Михайлович Млечин — 2003, c. 238&lt;/ref&gt;.

Гитлер Германияһында Халыҡ суд палатаһы рәйесе Роланд Фрейслер Вышинскийҙы өлгө алырлыҡ итеп иҫәпләгән&lt;ref&gt;[[Ширер, Уильям|Уильям Ширер]]. Взлёт и падение Третьего рейха.— М., 1991: «Он специально изучал приёмы Андрея Вышинского, главного прокурора на московских процессах тридцатых годов, когда старые большевики и большинство высших генералов были признаны виновными в измене и уничтожены. „Фрейслер — это наш Вышинский“, — воскликнул [[Гитлер, Адольф|Гитлер]] на упомянутом выше совещании».&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Капитолина Исидоровна Михайловаға (1884—1973) өйләнгән (1903 йылдан). Никахта ҡыҙы Зинаида (1909—1991) тыуған. Зинаида Мәскәү дәүләт университетын тамамлаған, юридик фәндәр кандидаты.

== Хәтер ==
* 1954 йылдан 1964 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты Вышинский исемен йөрөткән&lt;ref&gt;[[Савенков, Александр Николаевич|Савенков А. Н.]] [https://ras.jes.su/gp/s013207690008680-0-1 Государство. Право. Институт: 95 лет истории в лицах // Государство и право. — 2020. — № 3.]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* 1954 йылдан 1962 йылға тиклем Свердловск юридик институты Вышинский исемен йөрөткән&lt;ref&gt;[https://www.usla.ru/university/istoriya/ Уральский государственный институт&lt;/ref&gt;.
* 1955 йылдан 1965 йылға тиклем Одесса ҡалаһының бер урамы (элекке Дегтярная) Вышинский исемен йөрөткән.

== Юридик эшмәкәрлеген тәнҡитләү ==
{{начало цитаты}}Ул саҡтағы Мәскәү Дәүләт һәм хоҡуҡ институты директоры һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың генераль прокуроры йөҙөндә ике образ — теоретик һәм практик эшмәкәр бергә ҡушылған. «Академик» рангындағы теоретик булараҡ, ул күмәк халыҡҡа ҡарата репрессияларҙы ҡулланыуҙы псевдо-фәнни юридик ышыҡлауҙы тәьмин итеп, ''социалистик хоҡуҡ теорияһы'' авторы һәм эҙмә-эҙлекле үткәреүсеһе булды, ә практик булараҡ — күмәк репрессиялар һәм Сталин терроры осороноң баш инквизиторы булып сығыш яһаны, шуның өсөн лайыҡлы рәүештә «Сталин прокуроры» тигән хурлыҡлы титул алды{{конец цитаты|источник=[[Головатый, Сергей Петрович|Сергей Головатый]]{{sfn|Головатий|2006|с=1309}}}}

Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы Владик Нерсесянц Вышинскийҙы «Сталиндың ''хоҡуҡи фронт''тағы ярҙамсыһы» тип атаны һәм уны «совет тарихындағы иң ҡәбәхәт фигураларҙың береһе» тип баһаланы. Нерсесянц Вышинскийҙың «хоҡуҡ» төшөнсәһе өсөн тәҡдим иткән билдәләмәһен тәнҡитләй. Был алымды ул «антиюридик позитивизм» тип билдәләне һәм «хоҡуҡ» төшөнсәһен шулай аңлатыуҙың ысын маҡсаты тип «булмаған һәм уның булыуы ла мөмкин булмаған хоҡуҡ барлығын күрһәтергә тырышыу» тип атаны{{sfn|Нерсесянц|1999|с=653—654}}.

== Филателияла ==
1970 йылда ГДР почтаһы И. В. Сталин, В. М. Молотов, А. Я. Вышинский һәм А. А. Громыко етәкселегендәге конференция өҫтәле артында совет делегацияһы төшөрөлгән Потсдам конференцияһының 25 йыллығына арналған почта эмиссияһын сығара {{Mi|1599}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* алты [[Ленин ордены]]
** [[Список награждённых орденом Ленина в 1937 году#20 июля|20.07.1937]] — «революцион законлылыҡты һәм прокуратура органдарын нығытыу буйынса уңышлы эш өсөн»
** 1943
** 1945
** 1947
** 9.12.1953 — 70 йәш тулыу айҡанлы һәм Совет дәүләте алдындағы ҙур хеҙмәттәрен билдәләп
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1933);
* [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы]] (1944);
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы]] (1945);
* [[«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы]] (1947);
* «Совет хоҡуғында суд иҫбатлауҙары теорияһы» монографияһы өсөн 1-се дәрәжә [[Сталин премияһы]].

== Хеҙмәттәре ==
* Очерки по истории коммунизма: Краткий курс лекций. — М.: Главполитпросвет, 1924.
* Революционная законность и задачи советской защиты. — М., 1934 г.
* {{книга
 | автор          = [[Ундревич, Вацлав Станиславович|Ундревич В. С.]], Вышинский А. Я.
 | заглавие       =Курс уголовного процесса: Судоустройство. Учебник для правовых вузов
 | ссылка         =
 | вид            =
 | основной автор =
 | ответственный  =
 | издание        =
 | место          = Москва
 | издательство   = Советское законодательство
 | год            = 1934
 | страницы       =
 | страниц        = 432
 | тираж          =
 | isbn           =
}}
* [http://vault.exmachina.ru/spy/2/ Некоторые методы вредительско-диверсионной работы троцкистско-фашистских разведчиков]. — М.: [[Партиздат]] ЦК ВКП(б), 1937. (переиздана см.: Ликвидация «пятой колонны» / Л. Заковский, С. Уранов. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]] : [[Эксмо]], 2009. — с. 219—259)
* Государственное устройство СССР. 3-е изд., испр. и доп. — М.: Юр. изд-во НКЮ Союза ССР, 1938.
* Судебные речи. — М.: Юридическое издательство НКЮ СССР, 1938. [http://scilib.uk.to/Other/CourtSpeeches/index.html Издание 1955 г.]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* Конституционные принципы Советского государства: Доклад, прочитанный на общем собрании Отделения экономики и права АН СССР 3 ноября 1939 г. — М.: [[ОГИЗ]], 1940.
* [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 Теория судебных доказательств в советском праве. — М.: Юр. изд-во НКЮ РСФСР, 1941.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302085937/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1149 |date=2018-03-02 }} [https://web.archive.org/web/20180202060715/http://scilib.uk.to/Other/Vyshinsky/index.html Издание 1950 г.]
* Ленин и Сталин — великие организаторы Советского государства. — М.: ОГИЗ, 1945.
* The Law of the Soviet state / Andrei Y. Vyshinsky, gen. ed.; Transl. from the Russ. by Hugh W. Babb; Introd. by John N. Hazard. — New York: Macmillan, 1948.
* Вопросы международного права и международной политики. — М.: [[Госюриздат]], 1949
* Вопросы теории государства и права. 2-е изд. — М.: Госюриздат, 1949.
* Избирательный закон СССР (в вопросах и ответах). 2-е изд. — М.: Госполитиздат, 1950.
* Три визита А. Я. Вышинского в Бухарест (1944—1946 гг.). Документы российских архивов. — М.: [[РОССПЭН]], 1998.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Матулевич, Иван Осипович]]
* [[Ульрих, Василий Васильевич]]
* [[Фукье-Тенвиль]]
* [[Фрейслер, Роланд]]
* [[Челя, Аранит]]
* [[Брожова-Поледнова, Людмила]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ Андрей Януарьевич Вышинский. М., 1941 (Материалы к биобиблиографии трудов учёных СССР. Сер. права. Вып. 1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180918030149/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/1314/ |date=2018-09-18 }}
* ''Венгеров А.'' Законность, как её понимал А. Вышинский // Общественные науки. 1989. № 6;
* ''Arlt R.'' A. J. Wyschinski // Staat und Recht. 1990. Jg. 39. H. 2;
* ''Лошкарёв А. В., Третьякова Г. А.'' Политико-правовые воззрения А. Я. Вышинского // Вестник молодых учёных. Самара, 2002. № 1.
* {{книга|автор=[[Головатый, Сергей Петрович|Головатий Сергій]]|часть=Радянське право: ленінський інструменталізм і невідступна тінь «академіка» Вишинського на тлі догматів марксизму|заглавие=Книга третя. Верховенство права. Український досвід|язык=uk|место=Київ|издательство=Видавництво «Фенікс»|год=2006|страницы=1305—1324|страниц=lvii—lxiv; 1277—1747|isbn=978-966-651-397-0|isbn2=978-966-651-400-7, Книга III|ref=Головатий}}
* {{книга|автор=[[Нерсесянц, Владик Сумбатович|Нерсесянц В. С.]]|часть=Правопонимание советского времени|заглавие=История политических и правовых учений. Учебник для вузов|ответственный=Под общ. ред. члена-корреспондента РАН, доктора юридических наук, профессора В. С. Нерсесянца|издание=Изд. 2-е, стереотип|место=М.|издательство=Издательская группа НОРМА—ИНФРА{{*}}М|год=1999|страницы=641—656|страниц=756|isbn=5-89123-189-1|isbn2=5-86225-633-1|ref=Нерсесянц}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|49966|Андрея Януарьевича Вышинского}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/1398 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180312085756/http://letopis.msu.ru/peoples/1398 |date=2018-03-12 }} на сайте «Летопись Московского университета»
* [https://web.archive.org/web/20180312083922/http://www.knowbysight.info/VVV/01937.asp Вышинский Андрей Януарьевич // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991]
* [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=9DC0361E-848E-D223-26CF-8715ADD08437 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]]
* ''Гольдберг А. М.'' [https://web.archive.org/web/20090803130559/http://www.olegold.com/pages/rad_001_005_006.shtml Министр иностранных дел СССР Андрей Вышинский]
* ''Звягинцев А. Г.'' [http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Curnom/22005/av.htm Андрей Вышинский и его дела] // «Кто есть кто». — 2005. — № 2.
* ''Лобашкова Т. А.'' [http://ras.ru/nappelbaum/a1843c14-e7f7-4247-9cdc-6edc29b26bff.aspx А. Я. Вышинский: биографический очерк]
{{Rodovid|154745}}
{{вс}}
{{start box}}
{{succession box|title=директор [[Институт государства и права РАН|Института права АН СССР]]|before=[[Челяпов, Николай Иванович|Николай Челяпов]]|after=[[Трайнин, Илья Павлович|Илья Трайнин]]|years=1937—1941}}
{{succession box|title=главный редактор журнала&lt;br&gt;«[[Государство и право|Советское государство и право]]»|before=[[Пашуканис, Евгений Брониславович|Евгений Пашуканис]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;(как редактор журнала «Советское государство»)&lt;/small&gt;|after=[[Кожевников, Фёдор Иванович|Фёдор Кожевников]]|years=1938—1950}}
{{end box}}
{{Постоянные представители СССР и Российской Федерации при ООН}}
{{Мининдел}}
{{Генеральные прокуроры СССР}}
{{Руководители МГУ}}

[[Категория:Меньшевиктар]]
[[Категория:Кандидаты в члены Политбюро ЦК КПСС]]
[[Категория:Делегаты XVII съезда ВКП(б)]]
[[Категория:Делегаты XVIII съезда ВКП(б)]]
[[Категория:Делегаты XIX съезда КПСС]]
[[Категория:Министры иностранных дел СССР]]
[[Категория:Члены ЦИК СССР]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 1-го созыва]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 2-го созыва]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов РСФСР]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР 4-го созыва]]
[[Категория:Депутаты Совета Союза Верховного Совета СССР от округов Латвии]]
[[Категория:Постоянные представители СССР при ООН]]
[[Категория:Прокуроры СССР]]
[[Категория:Прокуроры РСФСР]]
[[Категория:Рәсәй адвокаттары]]
[[Категория:1-се Баҡы гимназияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университеты уҡытыусылар]]
[[Категория:Специалисты по теории права и государства]]
[[Категория:Директора ИГП РАН]]
[[Категория:Редакторы по алфавиту]]
[[Категория:Адвокаты по алфавиту]]
[[Категория:Адвокаты Российской империи]]
[[Категория:Юристы СССР]]
[[Категория:Деканы МГУ]]
[[Категория:Преподаватели факультета советского права МГУ]]
[[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса адвокаттар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты ректорҙары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Юридик фәндәр докторҙары]]
[[Категория:Нью-Йоркта вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1954 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 ноябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Одессала тыуғандар]]
[[Категория:1883 йылда тыуғандар]]
[[Категория:10 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>h27vdmxi315l94g83egk340q2vkmc0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Енакиево</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184894</id>
    <revision>
      <id>1299676</id>
      <parentid>1295623</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4093" sha1="lswdrxd91kg3evheedai0kxsh0itxlh" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Енакиево''' ({{Lang-ru|Енакиево}}, {{Lang-uk|Єнакієве}}) — [[Донецк өлкәһе|Донецк өлкәһендә]] урынлашҡан өлкә буйһоноуындағы ҡала.

«[[Донецк Халыҡ Республикаһы]]&gt;» хакимлығы аҫтында.

== Этимологияһы ==
1895 йылда инженерҙар Ф.Е. Енакиев менән Б. А. Яловицкий һәм бер нисә Бельгия эшҡыуары тарафынан Рус-Бельгия металлургия йәмғиәте ойошторола, ул 1897 йылға Фёдоровка ауылы тирәләй яңы Петровский суйын етештереү заводын төҙөй. Быуат аҙағында унда 2665 кеше эшләгән. Завод эргәһендә таш күмер рудниктары асыла. Предприятиелар тирәләй ҡасабалар барлыҡҡа килә, улар 1898 й. «Енакиево» урыҫ-бельгия йәмғиәтенә нигеҙ һалыусы инженер-юл хеҙмәткәре Ф. Е. Енакиев исеме менән аталған бер ҡасабаға берләшә&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html |title = История имён донбасских городов |lang =  |website = fromdonetsk.net |date =  |accessdate = 2022-03-11 |deadlink = no |archive-date = 2021-05-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210517223023/https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210517223023/https://fromdonetsk.net/istoriya-imen-donbasskikh-gorodov.html |date=2021-05-17 }}&lt;/ref&gt;.. Урындағы тимер юл станцияһына ла шундай уҡ исем бирелә. 
&lt;ref&gt;{{cite web |author =  |url = http://www.ukrrudprom.com/digest/Fedor_Enakiev_bil_dvoryaninom_no_preuspel_kak_predprinimatel.html?print |title = Фёдор Енакиев был дворянином, но преуспел как предприниматель |lang =  |website = www.ukrrudprom.com |date =  |accessdate = 2022-03-11 |deadlink = no |archive-date = 2020-06-06 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200606214352/http://www.ukrrudprom.com/digest/Fedor_Enakiev_bil_dvoryaninom_no_preuspel_kak_predprinimatel.html?print }}&lt;/ref&gt;.


== Халҡы ==
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;63%&quot;
![[1926 йыл]]&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot;&gt;http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
![[1939 йыл]]&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot; /&gt;
![[1959 йыл]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php&lt;/ref&gt;
![[1970 йыл]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php&lt;/ref&gt;
![[1979 йыл]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php&lt;/ref&gt;
![[1989 йыл]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php&lt;/ref&gt;
![[2001 йыл]]&lt;ref name=&quot;2001.ukrcensus.gov.ua&quot;&gt;http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/total_population/structure_population/sel_1/?box=1.1W&amp;k_t=14&amp;rn=&amp;id=&amp;botton=cens_db&lt;/ref&gt;
|- class=&quot;bright&quot;
|24 291
|88 566
|92 306
|92 131
|114 163
|332 120
|103 997
|}
Милли составы (2001): урыҫтар — 51,4%, украиндар — 45,3%, белорустар 
— 1,1%.

== Әҙәбиәттә ==
1896 йылда заводта хеҙмәт иткән яҙыусы А.И. Куприн «Молох» повесында эшселәр ҡасабаһының тормошон һүрәтләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Тышҡы һылтанмалар ==

* [http://www.donoda.gov.ua/ Донецк өлкә дәүләт хакимлығы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121201110508/http://www.donoda.gov.ua/}}.
[[Категория:Украина]]
[[Категория:Украина тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>lswdrxd91kg3evheedai0kxsh0itxlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екатеринаның ҙур һарайы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185508</id>
    <revision>
      <id>1299673</id>
      <parentid>1193877</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T03:05:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29459" sha1="ali96yc4rcejo3zjqbdk2skvmxb4eut" xml:space="preserve">{{redirect|Екатеринина һарайы}}
{{Достопримечательность
| Тип = Һарай
| Русское название = Екатеринина һарайы
| Оригинальное название = 
| Изображение = Catherine Palace in Tsarskoe Selo.jpg
| Ширина изображения = 300
| Статус = {{Культурное наследие народов РФ|781520388740176|мини=1}}
| Страна = Рәсәй
| Название местоположения = ҡала
| Местоположение = Пушкин (ҡала), [[Санкт-Петербург]]
| Координаты = 59/42/59/N/30/23/47/E
| CoordScale = 5000
| Тип здания = 
| Архитектурный стиль = Елизавета бароккоһы
| Автор проекта = 
| Строитель = [[Савва Иванович Чевакинский]], [[Бартоломео Франческо Растрелли]]
| Основатель = [[Екатерина I]]
| Первое упоминание = 
| Основание = 1717
| Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1717|Екатерины I-нең беренсе һарайын һалыу |1742|батшалыҡта тәүге үҙгәртеп ҡороу&lt;br&gt; Елизаветы Петровнаның|1752|үҙгәртеп ҡороуҙар башланыуы&lt;br&gt;Растрелли проекты буйынса |1756|төҙөлөштөң тамамланыуы|1944|һарай емертелә|1947|яңыртыу эштәрен башланыуы|2003|тергеҙелгән Гәрәбә бүлмәһе асыла}}
| Упразднён = 
| Начало строительства = 1743
| Окончание строительства = 1756
| Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}}
| Приделы = 
| Известные обитатели = императрица [[Екатерина I]] (1723—1727) &lt;br&gt;цесаревна и императрица &lt;br&gt;[[Елизавета Петровна]] (1723—1761) &lt;br&gt; императрица [[Екатерина II]] (1762—1796) &lt;br&gt; цесаревич [[Александр II|Александр]] (1841—1855)

&lt;br&gt;Екатерины II фавориттары: &lt;br&gt;[[Потёмкин, Григорий Александрович|Потёмкин]] &lt;br&gt;[[Ланской, Александр Дмитриевич|Ланской]] &lt;br&gt;[[Дмитриев-Мамонов, Александр Матвеевич|Дмитриев-Мамонов]] &lt;br&gt;[[Зубов, Платон Александрович|Зубов]]

&lt;br&gt;Царское село лицейы уҡыусылары]]: &lt;br&gt;[[Пушкин]] &lt;br&gt;[[Дельвиг, Александр Иванович|Дельвиг]] &lt;br&gt;[[Кюхельбекер]]

&lt;br&gt;Александра II фавориткаһы [[Долгорукова, Екатерина Михайловна|Екатерина Долгорукова]]
| Реликвии = 
| Настоятель = 
| Состояние = 
| Сайт = http://www.tzar.ru/museums/palaces/c_atherine
| Вставка = {{ЮНЕСКО  |Официальное название = Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. Historical Centre of the Town of Pushkin, including the Catherine Palace   |Название             = Исторический центр Санкт-Петербурга и связанные с ним комплексы памятников. Исторический центр г. Пушкин, включая Екатерининский дворец  |Тип                  = культурный  |Критерии             = i, ii, iv, vi  |ID                   = 540-006a  |Регион               = Европа   |Включение            = 1990 }}
}}
'''Екатеринаның ҙур һарайы''' (Оло Царское Село һарайы, Екатерина һарайы, Оло һарай&lt;ref&gt;[bse.sci-lib.com/particle002835.html Большой дворец в г. Пушкине]&lt;/ref&gt;, Иҫке һарай&lt;ref&gt;[http://tsarselo.ru/yenciklopedija-carskogo-sela/adresa/ekaterininskii-dvorec-1850---1862-i-monigetti-a-shtakenshneider.html#.Vkigk3bhDIU Екатерининский дворец, 1850—1862. И. Монигетти, А. Штакеншнейдер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217014820/https://tsarselo.ru/yenciklopedija-carskogo-sela/adresa/ekaterininskii-dvorec-1850---1862-i-monigetti-a-shtakenshneider.html#.Vkigk3bhDIU |date=2018-12-17 }} // Екатерининский дворец. — сайт «Энциклопедия Царского Села», 2015 — проверено 15.11.2015&lt;/ref&gt;) — ммператор һарайы, Рәсәйҙең өс хакимәһе: Екатерина I, [[Елизавета Петровна|Елизаветы Петровна]], [[Екатерина II]]-нең рәсми йәйге резиденцияһы. Һарай [[Санкт-Петербург]] үҙәгенән көньяҡҡа табан 26 км алыҫлыҡтағы элекке Царское Селола (хәҙер — Пушкин ҡалаһы) урынлашҡан.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең [[мәҙәни мираҫ]]ы объекты булып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://opendata.mkrf.ru/opendata/7705851331-egrkn/#%7B%22version%22:%225ae10f85ce1c6c2f0e5d29af%22,%22tab%22:%22build_passport%22%7D|title=Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации|publisher=opendata.mkrf.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-30}}&lt;/ref&gt;. «Пушкин ҡалаһының Һарай-парк ансамбле һәм уның тарихи үҙәге» составына инә. Был ансамбль ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объектының [[Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уға бәйле һәйкәлдәр комплексы|Санкт-Петербургтың тарихи үҙәге һәм уның менән бәйле ҡомартҡылар]] комплексы&quot; булып тора&lt;ref&gt;[http://whc.unesco.org/en/list/540/multiple=1&amp;unique_number=1958 540-006. The Palaces and Parks Ensembles of the Town of Pushkin (Tzarskoe Selo) Russian Federation, 1990] // Historic Centre of Saint Petersburg and Related Groups of Monuments. — World Heritage List. [[UNESCO]]&lt;/ref&gt;.

Бинаға 1717 йылда [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] императрицаһы Екатерина I бойороғо буйынса нигеҙ һалына, уның хөрмәтенә исеме бирелә. [[XVIII быуат]] дауамында бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм хәҙерге торошо һуңғы [[барокко]] өлгөһө булып тора. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] осоронда һарайҙа [[музей]] асыла. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда һарай бик ныҡ зыян күрә. Уны тергеҙеү оҙаҡ йылдар талап итә һәм әле тамамланмаған. Ленинград реставраторҙар мәктәбе ҡәтғи фәнни нигеҙҙә тергеҙеү эштәрен алып бара.

== Тарихы ==
Һарайҙың тарихында һәм [[архитектура]]һында һарай кисергән дәүерҙәрҙең һәр береһенең архитектура йүнәлештәре лә, шул дәүерҙәге Рәсәй хакимдарының шәхси ҡараштары ла сағылыш тапҡан.

Һарай 1717 йылда немец архитекторы Иоганн Фридрих Браунштейн етәкселегендә императрица Екатерина I-нең йәйге резиденцияһы булараҡ төҙөлә. 1724 йылдың авгусында, төҙөлөш тамамланыуы билдәһе итеп, [[байрам]] ойошторола, уның барышында 13 туптан өс тапҡыр аталар. Тантанала [[Бөтә Рәсәй Императоры|бөтә Рәсәй императоры]] [[Пётр I|Петр I]] ҡатнаша.

Беренсе проект буйынса һарай XVIII быуат башындағы рус архитектураһы өсөн хас булған голланд стилендә төҙөлә һәм 2 ҡатлы ҙур булмаған бина була. Яңы ғына тәхеткә ултырған императрица Елизавета Петровна 1743 йылда рус архитекторҙары Михаил Земцов менән Андрей Васильевич Квасовҡа һарайҙы киңәйтергә һәм төҙөкләндерергә бойора.

Квасов менән бер үк ваҡытта Савва Чевакинский саҡырыла, ул һарайҙы хәҙерге заман оҙонлоғона тиклем киңәйтә. Уның проекты буйынса сиркәү, Тәхет залы интерьеры эшләнә һәм флигель-циркумференция корпустары төҙөлә.

1752 йылдың майында Елизавета Петровна архитектор Бартоломео Франческо Растреллиға һарайҙы яңынан төҙөүҙе йөкмәтә. 4 йыл дауам иткән төҙөлөш эштәренән һуң рус бароккоһы стилендә эшләнгән заманса һарай барлыҡҡа килә.

Яңы фасадты биҙәү эштәренә һәм ҡыйыҡтағы һындарҙы алтын менән биҙәү өсөн 100 [[Килограмм|килограмдан]] ашыу [[алтын]] китә. Мөһабәт фасад алдында шулай уҡ мөһабәт даими парк булдырыла. 1756 йылдың 30 июлендә 325 метрлыҡ һарайҙың презентацияһы үтә.

Ғәҙәттә һарайҙы Бөйөк Екатеринаның исеме менән дә бәйләйҙәр, хәйер, императрица үҙе был «күбекле кремде» иҫке модалы тип иҫәпләгән. Мәрхүмә императрица Елизавета ихтыярына ярашлы, Екатерина парктағы статуяларҙы алтынға ялатырға ҡуша.

Ҡайһы берҙәре эшкәртелеп, был эштәрҙең хаҡы тураһында белгәс, Екатерина уларҙы туҡтатып торорға бойора. Хәтирәләрендә ул үҙенән алдағы батшабикәне әрәм-шәрәм итеүҙә ғәйепләй. Батшалыҡ итеү осоронда ул һарайҙы һәм паркты үҙенә ярашлы итеп үҙгәртеп, йәшәү өсөн уңайлыраҡ һәм ябайыраҡ итә.

=== Үҙгәртеп ҡороу ===
Растрелли Царское Селолағы Ҙур (Екатериновка) һарайҙы 1752—1756 йылдарҙа түбәндәгесә үҙгәртеп ҡора:

бинаның буй күсәре уның планында төп арауыҡ координатаһына әүерелә; парад биналарының ике параллель анфиладаһының оҙонлоғо, парад баҫҡысын бинаның көньяҡ-көнбайыш осона сығарыу менән айырылып тора.

Уларҙың күләме үҙәккә — Оло залға һәм Картина галереяһына табан — ҙурая бара. Фасадтың ордер системаһының ритмик төрлөлөгө, колоннадаларҙың ҙур сығынтылары, [[тәҙрә]]ләрҙең тәрән уйымдары, һылап яһалған биҙәктәрҙең һәм декоратив скульптураларҙың күплеге, фасадтарҙың төҫө (алтынлап әүәләү менән аҡ һәм зәңгәр төҫтәр бергә) бинаға эмоциональ, бай, байрам һәм тантаналы ҡиәфәт бирә ([[БСЭ]]).

Граф С. Д. Шереметев хәтирәләренән: Тәүге тапҡыр мин Ҙур Царское Село һарайының бөтә матурлығын бал ваҡытында күрҙем (1863 йыл). Ҙур залда бейейҙәр, ә галерея үткәүелендә иҫәпһеҙ-һанһыҙ ҡунаҡтарға киске аш ҡуйылған.

''Алтын ялатылған, үткән быуаттың зауығында гирляндалар менән уратылған һәм алтын ялатылған ағас колонналар ут һымаҡ янып тора. Ул саҡта бер кем дә электр яҡтыртыу тураһында уйланмай ине, һәм, Екатерина заманындағы кеүек, иҫәпһеҙ-һанһыҙ шәмдәр яна. Ул саҡта мин йәш офицер инем һәм принцесса Екатерина Петровна Ольденбургская менән мазурка бейенем''&quot;.

=== Һарай 1917 йылдан һуң ===
Немец оккупацияһы осоронда ансамбль ныҡ зыян күрә, һарайҙар талана, күп кенә экспонаттар яндырыла. Ленинград ҡала Советы башҡарма комитетының сәнғәт эштәре буйынса идаралығы ҡарамағындағы музейҙар һәм һәйкәлдәр бүлеге етәксеһе Анатолий Михайлович Кучумов (ул 1935—1937 йылдарҙа Екатеринаның ҙур һарайының һаҡлаусыһы була), урланған хазиналарҙы эҙләүҙе етәкләй.

Анатолий Михайлович бер нисә тапҡыр [[Германия]]ла була. Лион залындағы һәм һарайҙағы үҙенсәлекле паркеттарҙы Кучумов Берлин элеваторында иген өйөмө аҫтынан эҙләп таба. Архив документтарының бер өлөшөн, һарай мебелдәрен һәм китаптарын миналы баҫыуҙа йыя (бәхеткә күрә, миналар [[танк]]ыға ҡаршы була һәм кеше ауырлығына шартламай).

Ф. Гордеев эшләгән, ҡасандыр Царское Селолағы Камерон галереяһын биҙәгән һоҡланғыс [[Геракл|Геркулес]] һәм Флора скульптуралары [[Галле (Саксония-Анхальт)|Галле]] ҡалаһындағы баҡыр иретеү заводы ихатаһында табыла. Тулы предметтар ғына түгел, шулай уҡ фрагменттар, деталдәр: Лион залының биктәре һәм ишек шпингалеттары, Екатерина һарайының ватылған мейестәренең төҫлө биҙәктәре ентекләп йыйыла. Шулай итеп, Ленинградтың ҡала яны һарайҙарына 6682 музей предметы ҡайтарыла, шул иҫәптән Екатерина һарайына — 575, Александровскийға — 1542, Павлов һарайына — 421, [[Гатчина]]ға — 3893 һәм 251 предмет Петергоф һарайҙарына&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=http://pavlovskmuseum.ru/news/pobeda/2394/|title=А.М. Кучумов – легендарный хранитель Павловского дворца|author=Алексей Николаевич Гузанов|website=pavlovskmuseum.ru|date=|publisher=|accessdate=2020-10-21}}&lt;/ref&gt;.

Хәҙер ансамбль реставраторҙар Н. В. Баранов, А. А. Кедринский, Н. Е. Туманова, И. П. Саутов тарафынан тулыһынса тергеҙелгән.

[[2010 йыл]]дың [[23 май]]ында «Царское Село» дәүләт музей-ҡурсаулығының генераль директоры Ольга Таратынова [[Журналистика|журналистар]]ға уның 300 йыллыҡ юбилейына ҡарата бер нисә яңыртылған зал һәм павильон асыласағы хаҡында хәбәр итә:
 
''Екатерина һарайында яңынан тергеҙелгән Тәхет бүлмәһе ҡабаттан асыласаҡ. Теге һарайҙың яртыһында ҡунаҡтарыбыҙ өсөн бөтөнләй таныш булмаған залды ла — Екатерина йәшәгән Арабеск залын асабыҙ. Әле унда мебелде йыһазландырыу һәм пәрҙәләрҙе ҡуйыу буйынса эштәр алып барыла''&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/news.asp?id=137934 В Екатерининском дворце Царского Села откроют Арабесковый и Тронный залы]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Архитектураһы ==
[[Файл:Екатерининский_дворец_в_Пушкине.jpeg|мини|Һарай фасады]]
Ҙур һарайҙың ғәйәт ҙур күләме шунда уҡ һиҙелә. Бынан тыш, һарай фасадының өҫтәге портиктарының симметриялы күсәр системаһы парк планының төп арауыҡ координаталарына тап килә.

== Һарайҙың залдары һәм бүлмәләре ==
{{Цитата|Екатерина һарайының анфиладтары сикһеҙ — зал артынан зал, ҡунаҡ бүлмәһе артынан ҡунаҡ бүлмәһе, антикамера артынан антикамера берәмләп һалынған перламут инкрустациялы төҫлө ағас паркеттар менән биҙәлгән. Плафондар, көҙгөлө түшәмдәр, люстралар, стенала ғәжәйеп люстралар осҡонлана. Колонналар, пилястрҙар, аркадтар Урал мәрмәрҙәре, ҡытай фарфоры менән ялтырап тора; төҫлө таштарҙан һәм [[гәрәбә]]ләрҙән эшләнгән мозаика стенаға беркетелгән, стеналар ағас һырлы ағас кәрниздәр менән семәрләнгән.|автор=Всеволод Иванов. «Александр Пушкин и его время»}}

=== Гәрәбә бүлмәһе ===
Гәрәбә кабинеты йәки Гәрәбә бүлмәһе Екатеринаның ҙур һарайында иң билдәле биналарҙың береһе. Уның төп йыһаздары [[XVIII быуат]] башында [[Пруссия]]ла эшләнә, 1716 йылда король Фридрих Вильгельм I Петр I-гә бүләк иткән; 1746 йылда Санкт-Петербургтағы [[Ҡышҡы һарай]]ҙа йыйыла, 1755 йылда Царское Селоға күсерелә.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Гәрәбә бүлмәһенең йыһаздарын немец оккупанттары [[Көнигсберг|Кенигсбергҡа]] алып китә. Бүлмәнең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1979 йылдан Санкт-Петербургта Гәрәбә бүлмәһен тергеҙеү буйынса эш алып барыла, 2003 йылда Санкт-Петебургтың 300 йыллығына ул тулы күләмдә ватан реставраторҙары ҡулы менән, шул иҫәптән немец фирмалары аҡсаһына ла тергеҙелә.

=== Һарай сиркәүе ===
Ғибәҙәтхана 1746 йылдан 1756 йылға тиклемге осорҙа төньяҡ флигелдә төҙөлә. [[1820]] һәм [[1863]] йылдарҙағы янғындарҙан һуң бер нисә тапҡыр тергеҙелә. Уны биҙәүҙә Чевакинский, Растрелли, Стасов ҡатнаша. Сиркәү интерьеры Пушкин ҡалаһын оккупациялаған осоронда юҡ ителә. 1993 йылдан сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыу һирәк үткәрелә.

2019 йылдың апрелендә сиркәүҙе реставрациялау тамамлана. Ул 4 йыл дауамында Венеция хартияһына ярашлы уҙғарыла. Тергеҙеү эштәренә төрлө белгеслектәге 350 реставратор: алтынлаусылар, әүәләүселәр, ҡырҡыусылар, [[Һынлы сәнғәт|рәссамдар]] йәлеп ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spbvedomosti.ru/news/culture/akulina_ruku_prilozhila/|title=В ГМЗ «Царское Село» завершилась реставрация церкви Воскресения Христова|publisher=Сайт газеты «Санкт-Петербургские ведомости»|author=Людмила Леусская|date=2019/04/16|accessdate=2020-12-02}}&lt;/ref&gt;. Екатерина һарайында Христос Терелеүе сиркәүенең интерьерын консервациялау һәм реставрациялау проекты «Алтын Трезини-2020» 3-сө халыҡ-ара архитектура-дизайнер конкурсының «Реставрация/реконструкциялауҙың иң яҡшы ғәмәлгә ашырылған проекты» номинацияһында еңеү яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://portal-kultura.ru/articles/news/330319-tsarskoe-selo-stalo-laureatom-arkhitekturno-dizaynerskogo-konkursa-zolotoy-trezini/|title=«Царское Село» стало лауреатом архитектурно-дизайнерского конкурса «Золотой Трезини-2020»|publisher=Портал «Культура»|date=2020/12/02|accessdate=2020-12-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://goldtrezzini.ru/finalists2020/|title=Финалисты конкурса «Золотой Трезини-2020»|publisher=Официальный сайт конкурса «Золотой Трезини»|date=|accessdate=2020-12-02}}&lt;/ref&gt;.

=== Лион залы ===
Лион залы — Екатерина һарайының 1781—1783 йылдарҙа архитектор Чарльз Камерон планы буйынса булдырылған иң тантаналы интерьерҙарының береһе. Зал үҙенең исемен Лион ҡалаһында эшләнгән стеналарҙы [[ебәк]] менән биҙәү арҡаһында алған.

Һуңғы тапҡыр Лион залы [[1941 йыл]]дың [[22 июнь|22 июненд]]ә асыла. 2019 йылдың 6 июненән, 80 йыл самаһы үткәс, халыҡ йәнә ҡабул ителә башлай. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында диуарҙарҙың һәм түбәнең биҙәлеше юҡҡа сығарыла. Боронғо йыһаздарҙан мебель ансамбленең лазурит ҡулланылған 25 әйбере һаҡланған. Бәхеткә күрә, Германияға [[Милләтселек|нацист]]ар алып сыҡҡан һәм 1947 йылда кире ҡайтарылған [[мәрйен]]дәр ҡушылмалы ағас паркет та һаҡланған.

Лион залын реконструкциялау һаҡланып ҡалған һарай яҙмалары, архив документтары һәм зал фотоһүрәттәре нигеҙендә башҡарыла. Ебәк туҡыма Лиондың «Прелль» мануфактураһында тергеҙелә, уның архивтарында 1866 йылда рус император һарайы заказы буйынса эшләнгән туҡыма һәм еп өлгөләре һаҡланған. Биҙәүҙең ландшафт элементтарын Царское Село гәрәбә оҫтаханаһы белгестәре [[Афғанстан]]дағы ятҡылыҡтан килтерелгән ярым ҡиммәтле таш ярҙамында тергеҙә, ул [[XIX быуат]] уртаһында ҡулланылған була. Залға стоветтар һәм паркет һуңыраҡ ҡайтарыла. [[Мейес]]тәр һәм паркет һуңыраҡ залға кире ҡайтарыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/6511466|title=Музей Царское Село 6 июня откроет воссозданный Лионский зал Екатерининского дворца|publisher=ТАСС Культура (05.06.2019)}}&lt;/ref&gt;

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2002-11-15 071b Puschkin Bernsteinzimmer.jpg|Тергеҙелгән Гәрәбә бүлмәһе
Файл:Catherine Palace in Tsarskoe Selo 02.jpg|Романов йортоноң көньяғы император флагы менән 
Файл:Большой-Екатерининский-дворец.jpg|Христостың Терелеү сиркәүенең ҡабырға ҡанаты һәм йорто 
Файл:Pushkin Catherine Palace Interiors 02.jpg|Ҙур зал
Файл:Царское-село,-Екатерининский-дворец.jpg|Арабеск залы
Файл:St. Petersburg - Great Catherine Palace – Indoors - Большой Екатерининский дворец - В помещении - panoramio.jpg|Парад баҫҡыстары
Файл:St. Petersburg - Great Catherine Palace – Indoors - Большой Екатерининский дворец - В помещении - panoramio (1).jpg|Александр I Ҡытай ҡунаҡханаһы 
Файл:Pushkin Catherine Palace Interiors 05.jpg|Кавалер (Көмөш) ашхана
Файл:FR Carskie Siolo, palac, in, 2013.08.10, fot. I. Nowicka (3) corr.jpg|Императрица Елизавета Петровна церемониялы күлдәктә (скульптура)
Файл:St. Petersburg - Great Catherine Palace – Indoors – Dining room - Большой Екатерининский дворец - В помещении - Столовая - panoramio.jpg|Йәшел ашхана
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Петров А. Н., Пушкин. Дворцы и парки, [2 изд.], Л., 1969
* {{БСЭ|Большой Екатерининский дворец}}
* Matelski Dariusz (1963-), '''''ANATOMIA GRABIEŻY. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku''''' (''ANATOMY LOOTING''. ''Russia Policy towards Polish Cultural Property in the 17.-61''

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20151117015628/http://kulturnoe-nasledie.ru/monuments.php?id=7810447033 Екатерининский дворец (Большой)]
* [https://web.archive.org/web/20070304162335/http://www.virtualpushkin.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=56 Историческая справка сайта Виртуальный Пушкин]
* [https://web.archive.org/web/20150617184056/http://www.tzar.ru/museums/palaces/c_atherine Историческая справка сайта ГМЗ Царское Село]
* [http://pushkin.ru/palaces/ekaterininskiy-dvorets.html Интересные факты и фото Екатерининского дворца на сервере Pushkin.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024193012/http://pushkin.ru/palaces/ekaterininskiy-dvorets.html |date=2013-10-24 }}
* [http://peterburg.center/maps/pushkin-ekaterininskiy-dvorec.html Аудиогид по Екатерининскому дворцу]
* {{cite news|first=David|last=Laskin|title=History Is Perennial in the Gardens of the Great Czars|url=http://travel.nytimes.com/travel/guides/europe/russia/st-petersburg/overview.html|work=|publisher=New York Times|date=2006-06-18|accessdate=2006-12-15}}

[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:1754 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]</text>
      <sha1>ali96yc4rcejo3zjqbdk2skvmxb4eut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Телсе</title>
    <ns>3</ns>
    <id>197727</id>
    <revision>
      <id>1299697</id>
      <parentid>1279116</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:42:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */ яңы бүлек</comment>
      <origin>1299697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="804" sha1="g54l0047cheta452ddv3ulhjrv84vf7" xml:space="preserve">{{Userbox/Йылнамә/ваҡыт}}
== [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] ==
* Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:17, 11 ноябрь 2024 (UTC)

== Help ==

Hello, can you help me to translate &lt;nowiki&gt;[[en:Gaza genocide|this]]&lt;/nowiki&gt; article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:42, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>g54l0047cheta452ddv3ulhjrv84vf7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299698</id>
      <parentid>1299697</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T11:42:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>جودت</username>
        <id>48157</id>
      </contributor>
      <comment>/* Help */</comment>
      <origin>1299698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="arnoxasro3qcwatnkbi9nzsbw5v17xo" xml:space="preserve">{{Userbox/Йылнамә/ваҡыт}}
== [[Проект:Азия айлығы 2024|Азия айлығы 2024]] ==
* Хәйерле көн. Марафон башланды һәм унда ҡатнашырға саҡырам. Азия тураһында бөтә мәҡәләләр ҙә ҡабул ителә. Тулыраҡ конкурс битендә.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 08:17, 11 ноябрь 2024 (UTC)

== Help ==

Hello, can you help me to translate [[en:Gaza genocide|this]] article to your language, Thank you! [[Ҡатнашыусы:جودت|جودت]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:جودت|фекер алышыу]]) 11:42, 23 июнь 2026 (UTC)</text>
      <sha1>arnoxasro3qcwatnkbi9nzsbw5v17xo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Закир Найк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198719</id>
    <revision>
      <id>1299686</id>
      <parentid>1292259</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36714" sha1="20pm91lmi5znjhv0m5eqz3zc36creaj" xml:space="preserve">{{Шәхес/Ислам|богослов
|оригинал={{lang-ur|ذاکر نائیک}}
|должность=Ислам тикшеренеү фонды президенты
|периодначало=1991
|периодконец=х.в.
|предшественник=
|преемник=
|имя рожд=Закир Әбделкәрим Найк
|прозвище=Дидат плюс
|течение=[[сөнниҙәр|Сөнниселек]]
|отец=Әбделкәрим Найк
|мать=
|супруга=Фәрхәт Найк&lt;ref name=Ramanujan /&gt;&lt;ref name=&quot;Gambia1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Minivan2&quot;&gt;{{cite news |author=Aishath Aniya |date=29 May 2010 |url=http://minivannewsarchive.com/society/comment-an-evening-with-mrs-naik-7590 |title=Comment: An evening with Mrs Naik |publisher=[[Minivan News]] – Archive |access-date=1 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150929170546/http://minivannewsarchive.com/society/comment-an-evening-with-mrs-naik-7590 |archive-date=29 September 2015 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225123255/https://minivannewsarchive.com/society/comment-an-evening-with-mrs-naik-7590 |date=25 December 2018 }}&lt;/ref&gt;
|дети=өсәү&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/zakir-naiks-son-fariq-now-under-mumbai-police-scanner/articleshow/53218260.cms | title=Zakir Naik's son Fariq now under Mumbai police scanner |publisher=[[The Economic Times|Economic Times]] |work=ET Bureau | date=15 July 2016 | access-date=18 July 2016 | author=Kumar, Krishna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Malaysiakini1&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.malaysiakini.com/news/337626 | title=Your KiniGuide to Muslim scholar Zakir Naik |publisher=[[Malaysiakini]] |date=12 April 2016 | access-date=18 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160723181459/http://www.malaysiakini.com/news/337626 |archive-date=23 July 2016 | url-status=live | df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|вероисповедание=[[Ислам]]
|учителя=[[Әхмәд Дидат]]
|направление=[[дәғүәт]] һәм [[сағыштырма дин ғилеме]]|сайт=zakirnaik.com
|изображение=
|ширина=260
|награды=[[Волонтерлыҡ эше өсөн Шарджи премияһы]] (2013)&lt;br&gt;[[Дубай Халыҡ-ара Изге Ҡөрьән Премияһы]] (2013)&lt;br&gt;Малайзия короленең халыҡ-ара наградаһы (2013)&lt;br&gt;[[Король Фейсал халыҡ-ара премияһы]] (2015)&lt;br&gt;[[YouTube авторҙарына бүләктәр|Көмөш төймә]]&lt;br&gt;[[YouTube авторҙарына бүләктәр|Алтын төймә]]|образование=[[Мумбай университеты]]|период конец=|профессия=|труды=[[Ислам тикшеренеү фонды|Ислам тикшеренеү фондына]] нигеҙ һалыусы һәм президенты&lt;br&gt;[[Peace TV]], [[Peace TV Bangla]], [[Peace TV Urdu]], [[Peace TV Chinese]] телеканалдарына нигеҙ һалыусы|место рождения=[[Мумбаи]], [[Махараштра]], [[Һиндостан]]}}
'''Закир Әбделкәрим Найк''' ({{Lang-ur|ذاکر عبد الکریم نائیک}} [[18 октябрь]] [[1965 йыл]], [[Мумбаи]], [[Һиндостан]]) '''—''' һинд [[Ислам]] йәмәғәтселеге ораторы, ул [[Сағыштырма дин ғилеме|сағыштырма дин ғилемгә]] иғтибар итә. Ул Ислам тикшеренеү фондына, [[Мумбаи|Мумбаиҙа]] Ислам халыҡ-ара мәктәбенә&lt;ref&gt;[http://www.irf.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=154&amp;Itemid=170 &quot;Conceived and Developed by Dr. Zakir Naik: &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090709143457/http://www.irf.net/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=154&amp;Itemid=170 |date=2009-07-09 }}. [[Islamic Research Foundation]]. Retrieved 16 April 2011. 16 April 2011.&lt;/ref&gt; һәм [[Peace TV]]-ға нигеҙ һалыусы һәм президенты булып тора. Ислам донъяһында билдәле шәхес булып тора, һәм ул Исламда ниндәй ҙә булһа фекер мәктәбенең эйәрсеһе булырға теләмәһә лә, ул идеологик йәһәттән [[Сәләфилек|сәләфи]] фекер мәктәбе менән тығыҙ бәйләнгән. Табип-хирург мәғарифы бар&lt;ref name=&quot;Shukla&quot;&gt;Shukla, Ashutosh. [http://www.dnaindia.com/mumbai/report_muslim-group-welcomes-ban-on-preacher_1399601 «Muslim group welcomes ban on preacher»]. ''[[Daily News and Analysis]]''. 22 June 2010. Retrieved 16 April 2011. 7 August 2011.&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта Найк Һиндостанда эҙләнә, унда 2016 йылда Исламға ҡаршы властар Найкты Малайзияла сит илдә булған саҡта аҡсаны легалләштереүҙә ғәйепләй; Найк Һиндостанға әйләнеп ҡайтмай һәм [[Малайзия|Малайзияла]] даими йәшәй башлай. Найк бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға. Милли тикшереү идаралығы, дәлилдәр етмәү сәбәпле, [[Интерпол|Интерполға]] уның ҡулға алыныуы тураһында хәбәр итергә тырыша. Найктың Peace TV-һы Һиндостанда, [[Бангладеш|Бангладешта]], [[Канада|Канадала]], [[Шри-Ланка|Шри-Ланкала]] һәм [[Бөйөк Британия|Британияла]] нәфрәт белдереү тураһында закондарға ярашлы тыйыла, ғәмәлдә уларҙың Ислам динен таратыу ҡурҡынысы ла бар.

== Йәш сағы һәм мәғарифы ==
Закир Найк 1965 йылдың 18 октябрендә Һиндостандың [[Бомбей]] ҡалаһында Абдулкарим Найк һәм Рошан Найк ғаиләһендә тыуған. Ул [[Кишинчанд Челларам колледжы|Кишинчанд Челларам колледжында]] уҡый һәм [[Топивала милли медицина колледжы|Топивала милли медицина колледжында]], артабан [[Мумбаи университеты|Мумбаи университетында]] медицина һәм хирургия бакалавры дәрәжәһен ала&lt;ref&gt;Кахила Секаран. [https://www.astroawani.com/berita-malaysia/8-facts-you-need-know-about-controversial-preacher-dr-zakir-naik-updated-101971 &quot;Тараштырғыс дин әһеле доктор Закир Наике тураһында белергә кәрәкле 8 факт&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515230724/http://english.astroawani.com/malaysia-news/8-facts-you-need-know-about-controversial-preacher-dr-zakir-naik-updated-101971 |date=2016-05-15 }} [https://web.archive.org/web/20160515230724/http://english.astroawani.com/malaysia-news/8-facts-you-need-know-about-controversial-preacher-dr-zakir-naik-updated-101971 Архивланған версияһы]{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Карьераһы ==
1991 йылда [[дәғүәт]] өлкәһендә эшләй башлай һәм Мумбаиҙа Халыҡ-ара ислам мәктәбенә һәм ярлы һәм мохтаж мосолман йәштәренә стипендиялар биргән Берләшкән ислам ярҙамына нигеҙ һала. Найктың ҡатыны, Фәрхәт Наик, Ислам тикшеренеүҙәре фондының ҡатын-ҡыҙҙар секцияһы президенты булып тора&lt;ref&gt;[https://in.news.yahoo.com/farhat-naik-renowned-islamic-preacher-093232994.html Фархат Найк: Закир Найктың ҡатыны күҙгә күренмәй һәм бер үк ваҡытта регрессив&quot;] ''in.news.yahoo.com''.{{Ref-en}}&lt;/ref&gt;.

2006 йылда Найк үны 1987 йылда танышҡан ислам вәғәзсеһе [[Әхмәд Дидат]] илһамландырғанын тип әйтә. (Найк ҡайһы берҙә &quot;Дидат плюс&quot; тип атала, был ҡушаматты уға Дидат үҙе бирә.)

2006 йылдың 21 ғинуарында Ислам тикшеренеүҙәре фонды, уны Найкк етәкләй, Peace TV-ға нигеҙ һала. Был коммерцияға ҡарамаған Эмираттарҙың спутник телевидениеһы селтәре, ул программаларҙы бушлай трансляциялай. Был донъялағы иң ҙур дини спутник телевидение селтәрҙәренең береһе.

2021 йылдың март айының икенсе яртыһында Найк Ислам тураһында белем биреү контенты менән тәьмин итеүсе Al Hidaayah-ны аса. Платформала бөтә донъянан 40-тан ашыу билдәле ислам ораторҙары, шул иҫәптән [[Әхмәд Дидат]], [[Йософ Эстес]], [[Хөсәйен Йии]] һәм [[Билал Филипс|Билал Филипстың]] меңәрләгән сәғәт видеоһы бар. Ул был платформа [[Netflix]]-тың &quot;хәләл&quot; версияһы тип раҫлай.

== Мохадаралар һәм бәхәстәр ==
Күп кенә ислам вәғәзселәренән айырмалы рәүештә, уның лекциялары аралашыусан, [[Урду теле|урду]] йәки [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телендә түгел, ә [[Инглиз теле|инглиз]] телендә уҡыла, һәм ул ғәҙәттә костюм һәм галстук кейә. 2016 йылға Найк күп кенә дебаттар һәм мохадаралар үткәрә һәм, имеш, &quot;донъя буйынса 4000-дән ашыу&lt;ref&gt;Виас, Шарад (9 июль 2016). [https://www.thehindu.com/news/national/4000-speeches-amp-counting-fans-swear-by-Naik/article60528462.ece &quot;4000 сығыштар һәм иҫәпләүҙәр, фанаттар Закир Найк менән ант итә&quot;]. &quot;The Hindu&quot; баҫмаһы. Тәүге сығанаҡтан [https://web.archive.org/web/20160708210433/http://www.thehindu.com/news/national/4000-speeches-counting-fans-swear-by-naik/article8825001.ece архивланған] 8 июль 2016.&lt;/ref&gt; лекция уҡый&quot;. Найктың [[Ҡөрьән|Ҡөрьәнде]] һәм [[Хәҙис|хәҙистәрҙе]] яҡшы ятлау стиле һәм быға бәйле миссионерлыҡ эшмәкәрлеге уны мосолман даирәләрендә бик популяр итә. Уның күп кенә дебаттары видео- һәм DVD- медиаларҙа һәм онлайн киң тарала. Уның сығыштары инглиз телендә яҙҙырыла һәм Мумбайҙың мосолман кварталдарындағы бер нисә кабель селтәрендә, шулай уҡ үҙе продюсерҙарҙың береһе булған Peace TV каналында ял көндәрендә трансляциялана. Ул башлыса түбәндәге темалар буйынса сығыш яһай: «[[Ислам һәм фән|Ислам һәм хәҙерге фән]]&lt;nowiki/&gt;», «[[Ислам һәм христианлыҡ]]&lt;nowiki/&gt;» һәм «[[Ислам һәм секуляризм]]&lt;nowiki/&gt;».

Уның тәүге дискуссияһы 1994 йылда, Mumbai Marathi Patrakar Sangh ойошторған Ладжжа исемле китабында яҙыусы [[Таслима Насрин|Таслима Насриндың]] исламға ҡарашы тураһында дебатта була, ул «Дини фундаментализм һүҙ азатлығына ҡаршылыҡ булып торамы?» тип атала. Дүрт журналист ҡатнашлығында дебаттар сәғәттәр буйы дауам итә. 2000 йылдың апрелендә Найк Уильям Кэмпбелл менән [[Чикаго|Чикагола]] &quot;Ҡөрьән һәм Библия фән яҡтылығында&quot; темаһын тикшерә. 2006 йылдың 21 ғинуарында Найк [[Бангалор|Бангалорҙа]] [[Шри Шри Рави Шанкар|Рави Шанкар]] менән ислам һәм [[Индуизм|индуизмда]] Илаһ төшөнсәһе тураһында дини-ара диалог үткәрә. 2011 йылдың февралендә Найк Һиндостандан видеоэлемтә аша [[Оксфорд университетының дискуссия йәмғиәте|Оксфорд Союзына]] мөрәжәғәт итә.

=== Мельбурн университеты ===
2004 йылда Найк, [[Австралия]] ислам мәғлүмәт һәм сервис селтәренең саҡырыуы буйынса, [[Мельбурн университеты|Мельбурн университетына]] килә, унда ул Ислам ғына ҡатын-ҡыҙҙарға ысынбарлыҡтағы тигеҙлек бирә тип раҫлай. Ул, [[көнбайыш]] кейеме ни тиклем асығыраҡ булһа, ҡатын-ҡыҙҙы көсләүгә шул тиклем йышыраҡ дусар итә, тигән.

=== Изге Давид залы ===
2006 йылдың авгусында Найктың [[Кардифф|Кардиффҡа]] визиты һәм конференцияһы бәхәскә килтерә, сөнки [[Уэльс]] консерваторы Дэвид Дэвис уның сығышын туҡтатырға саҡыра. Ул Найктың &quot;нәфрәт уята&quot; һәм уның ҡараштары йәмәғәт майҙансығына лайыҡ түгел, тип әйтә. Әммә Кардифф мосолмандары Найктың үҙ сығышын ҡалала үткәреү хоҡуғын яҡлай. Уэльс мосолмандары советының генераль секретары Салим Кидвай белдергәнсә, &quot;уның [Найктың] тураһында белгән кешеләр уның иң бер-береһенә ҡаршы килмәгән шәхестәрҙең береһе булыуын белә. Ул диндәр араһындағы оҡшашлыҡ тураһында һөйләй һәм беҙ улар араһында уртаҡлыҡ табыу өсөн нисек эшләргә тейешлегебеҙ тураһында һөйләй&quot;, һәм Дэвисҡа конференцияла Найк менән шәхсән һөйләшеү алып барырға тәҡдим итә. Конференция Кардифф советы экстремистик ҡараштарҙы пропагандаламаясағын белдергәндән һуң дауам итә.

=== Гамбияға саҡырыу ===
2014 йылда Найк [[Гамбия]] революцияһының егерме йыллығын байрам итеүҙә ҡатнашыу өсөн президент [[Яхъя Джамме]] саҡырыуы буйынса Гамбияла була. Унда ул 11 октябрҙән 22 октябргә тиклем дүрт лекция уҡый. Лекциялар [[Гамбия университеты|Гамбия университетында]], Paradise Suites Hotel, президент [[Канилаи]] тыуған ауылында, [[Фони Кансала|Фони Кансалала]] һәм [[Кололи|Кололиҙа]] үтә. Гамбия министрҙары, дини лидерҙар, студенттар һәм меңәрләгән кеше уның «Терроризм һәм Йыһат: Ислам перспективаһы», «Дин дөрөҫ перспективала», «Дәғүәт йәки емереү?» һәм «Ислам тураһында яңылыш фекерҙәр» темаларына лекцияларына килә. Шул уҡ ваҡытта ул президент Яхъя Джамме һәм Гамбияның Юғары ислам советы менән осраша һәм Гамбия имамдары менән ислам конференцияһы үткәрә.

=== Малайзия ===
2012 йылда Найк [[Малайзия|Малайзияла]] дүрт лекция уҡый. Лекциялар [[Джохор-Бару|Джохор-Барула]], [[Шах-Алам|Шах-Аламғы]] [[МАРА Технологик университеты|МАРА Технологик университетында]], [[Куантан|Куантанда]] һәм [[Куала-Лумпур|Куала-Лумпурҙа]] Бөтә донъя сауҙа үҙәгендә үтә. Малайзияның элекке премьер-министры [[Мәхәтхир Мөхәмәт|Махатхир Мөхәмәт]], күренекле эшмәкәрҙәр һәм бер нисә мең кеше төрлө урындарҙа лекциялар тыңлай. Найк сығыштарын ойоштороусылар уларҙың маҡсаты төрлө дин кешеләренең үҙ-ара татыулығына булышлыҡ итеү тип белдерә.

Найк 2016 йылдың апрелендә тағы ла алты лекция уҡый. Малайзияла уның ике лекцияһы «Индуизм һәм Ислам араһындағы оҡшашлыҡ» һәм «Ҡөрьән — Аллаһтың һүҙеме?» тип атала. [[ХИНДРАФ]] тарафынан протест белдерелә, был лекциялар раса-ара көсөргәнешлек тыуҙырыуы ихтималлығын имеш белдерә. Хөкүмәттең башланғыс ярҙамы менән сара планға ярашлы үтә.

== Ҡараштар ==
Закир Найк исламда ниндәй ҙә булһа айырым фекер йөрөтөү мәктәбенә эйәреүсе булыуын раҫламай. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер кешеләр уның ҡараштарын һәм идеологияһын сәләфиҙәрҙекенә оҡшаш тип иҫәпләй.

Найк әйтеүенсә, уның маҡсаты — «үҙ диненең апологеты булып киткән һәм диндең иҫкергәнлеген тойған уҡымышлы мосолман йәштәре өҫтөндә иғтибарҙы йүнәлтеү». Ул һәр мосолмандың бурысы м Ислам тураһында дөрөҫ булмаған күҙаллауҙарҙы бөтөрөү һәм [[2001 йылдың 11 декабрендәге һөжүмдәр|2001 йылдың 11 сентябрендә]] Ҡушма Штаттарҙа булған һөжүмдәрҙән һуң Көнбайыш [[Киң мәғлүмәт саралары|киң мәғлүмәт сараларының]] исламофоб ҡараштарына ҡаршы тороу, тип иҫәпләй. Найк әйтеүенсә, «Исламға ҡаршы аяуһыҙ кампания булыуға ҡарамаҫтан, 2001 йылдың сентябренән 2002 йылдың июленә тиклем 34 000 американ исламды ҡабул итә». Наик фекеренсә, Ислам — аҡыл һәм логика дине, ә Ҡөрьәндә фән менән бәйле 1000 шиғыр бар, уның әйтеүенсә, был Көнбайышҡа ҡараған кешеләрҙең күплеген аңлата. Уның ҡайһы бер мәҡәләләре ''Islamic Voice'' кеүек журналдарҙа баҫыла.

=== Исламдың өҫтөлөгө ===
Найк исламдың иң яҡшы дин булыуын әйтә, сөнки «Ҡөрьән үҙе был турала әйтә. Башҡа бер ниндәй дини Яҙма ла үҙ дине өсөн был фактты раҫламай». Ул, «Ислам шулай уҡ түҙемһеҙ тип һанала, һәм был дөрөҫ, әммә коррупцияға, дискриминацияға, ғәҙелһеҙлеккә, зинасылыҡҡа, эскелеккә һәм бөтә яуызлыҡтарға ҡарата. Ислам — дөйөм кешелек ҡиммәттәрен пропагандалаусы иң түҙерлек дин».

=== Ижтимағи мәсьәләләр ===
Найк музыканы алкоголь менән сағыштыра һәм икеһе лә иҫерткес, тип белдерә. Ул бейеүгә һәм йырлауға ҡаршы сыға, сөнки улар исламда тыйыла.

Найк, урлашыуҙа ғәйепле кешеләр урлашыу өсөн ҡулын ҡырҡып, язаға тарттырылырға тейеш, тигән. Ул шулай уҡ АҠШ-ҡа илдә юғары енәйәтселек кимәлен кәметеү өсөн ошо ысулды ҡулланырға тәҡдим итә.

Найк әйтеүенсә, [[ЛГБТ]]-төркөм телевидениела таратылған порнография ҡулланыу арҡаһында психик ауырыуҙар кисерә. Ҡөрьәндә һәм [[Сөннәт|Сөннәттә]] асыҡтан-асыҡ енси мөнәсәбәткә ингән гомосексуалистар өсөн үлем язаһы ҡарала, ти ул.

=== Медианы тәнҡитләү ===
Найк киң мәғлүмәт сараларын «ҡараны аҡҡа, яуызды геройға әйләндереүсе донъялағы иң ҡурҡыныс ҡоралдың иң мөһим ҡоралы» тип атай. Ул, «Ислам тураһында дөрөҫ булмаған күҙаллауҙарҙы, дөрөҫ булмаған цитаталарҙы, дөрөҫ булмаған аңлатмаларҙы һәм боҙоп күрһәтеүҙәрҙе бөтөрөү өсөн беҙ шул уҡ киң мәғлүмәт сараларын ҡулланырға тейешбеҙ», тип тәҡдим итә. Ул Көнбайыш державалары һәм киң мәғлүмәт саралары икеләтә уйын уйнай тип белдерә — Исламды хурлау өсөн стандарт стратегия — мосолмандарҙы экстремистар һәм фундаменталистар итеп һүрәтләү. Ул: «Бөгөнгө көндә Исламдың абруйына халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары тарафынан ҙур зыян килтерелә, улар, төрлө стратегиялар ҡулланып, көнөн-төнөн Ислам тураһында ялған мәғлүмәт тарата. Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары, баҫма, аудио, видео йәки онлайн булһынмы, мосолман йәмғиәтенең насар һарыҡтарын һайлап алып, уларҙы өлгөлө мосолман итеп күрһәтеп, Исламды хурлау өсөн төрлө стратегиялар ҡуллана». Найк шулай уҡ, халыҡ-ара киң мәғлүмәт сараларының стратегияһы — «Ҡөрьәндән йәки сөннәттән һүҙҙе өҙөп алып, уны дөрөҫ тәржемә итмәү» һәм «Исламды уға тейеш булмағанды ҡушып хурлау». Найк фильмдарҙа мосолмандарҙы һүрәтләүҙе тәнҡитләй.

=== Сәйәсәт ===
2016 йылда Найк премьер-министр [[Нарендра Моди|Нарендра Модиҙы]] мосолман илдәренә йыш сәфәрҙәре өсөн маҡтай, тәғлик бирә: «Әгәр уның маҡсаты һиндтар һәм мосолмандар араһында һәм Һиндостан менән башҡа мосолман илдәрендә берҙәмлекте һаҡлау икән, мин тулыһынса уның менән». Ул Модиҙың сәфәрҙәрен Һиндостан өсөн файҙалы тип баһалай, улар сит ил инвестицияларын йәлеп итә ала, тип иҫәпләй. Ләкин 2019 йылда [[The Week (һинд журналы)|Week]] журналына биргән интервьюһында Найыҡ Модиҙы һәм [[Бхаратия джаната парти|Бхаратия джаната партины]] сәйәси маҡсаттар өсөн уға ҡаршы ялған ғәйепләүҙәр һәм пропаганда яһағаны өсөн ныҡ тәнҡитләй, һәм үҙенең популярлығы менән бәйле уның маҡсатҡа ҡуйылыуын әйтә. Ул Моди власта булғанда Һиндостанға кире ҡайтмаясағын белдерә, был йәһәттән Мөхәммәт Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ һижрә ҡылыу миҫалын килтерә. Ул Модиҙы һәм уның партияһын Һиндостан мосолмандарының именлеге өсөн хәүефле тип атай. Өҫтәүенә, ул Модиҙы уның менән индуизм тураһында бәхәстә ҡатнашырға саҡыра.

2020 йылдың 11 ғинуарында Найк Моди хөкүмәте 2019 йылдың сентябрендә уға [[Джамму]] һәм [[Кәшмир|Кәшмирҙә]] [[Һиндостан Конституцияһының 370-се статьяһы|370-се статьяны]] бөтөрөү тураһында хөкүмәт ҡарарын хуплау өсөн яуап биреүенә алмашҡа Һиндостанға «хәүефһеҙ үтеү» тәҡдим итеүен белдерә.

2019 йылдың 8 авгусында Малайзияның [[Келантан]] штатындағы [[Кота-Бару]] ҡалаһында үткән лекция ваҡытында Найк Малайзияла йәшәгән һиндтарҙың Һиндостандағы мосолман аҙсылығына ҡарағанда «100 тапҡырға күберәк хоҡуҡҡа» эйә булыуын әйтә. 15 авгусҡа дүрт министр Закир Наиктың даими йәшәү рөхсәтен ғәмәлдән сығарыуҙы һәм уны Һиндостанға биреүҙе талап итә.

16 авгусында Найк Куала-Лумпурҙағы Букит-Аманда Король Малайзия полицияһы тарафынан уның бәхәсле белдереүҙәре буйынса ете сәғәт буйы һорау ала, ә премьер-министр Мәхәтхир, «Әгәр ул ил өсөн зыянлы ғәмәлдәр ҡыла икән, беҙгә уны даими йәшәүсе статусынан мәхрүм итергә тура киләсәк. Был осраҡта, әлбиттә, беҙ уға төрлө расаларҙы бер-береһенә ҡаршы ҡуйырға тырышыусы бындай провокацион телмәрҙәр һөйләмәһен өсөн саралар күрергә тейешбеҙ», - тип өҫтәп, Найктың ғәфү үтенүе «күптәрҙең асыуын баҫыр өсөн етерлек булмауы» ихтималлығын белдерҙе.

Шул уҡ ваҡытта Малайзияның иң ҙур штаты [[Саравак]] Зәкир Найкка 15 августа штатта, ә Перлис штаты 16 августа һәм Кедах штаты 17 августа йәмәғәт сараларында сығыш яһауҙы тыйған; Найк ике штатта ла сығыш яһарға планлаштырып булған. 19 августа тағы ла 10 сәғәтлек полиция тыңлауҙарынан һуң, ''[[Free Malaysia]] Today'' 20 августа полиция Закир Найктың сығышына бөтә ил буйынса тыйыу индергәнен хәбәр итә, был полиция тарафынан ''[[Malay Mail]]-ға'' раҫлана.

19 авгусҡа Закир Наиктың адвокаттары биш малай сәйәсмәненә яла яғыу өсөн дәғүәләр бирә, улар, Закир Найктың һүҙҙәрен контекстан алып, уның абруйына нигеҙһеҙ зыян килтерҙе, тип раҫлай. Икенсе көндө ул үҙенең белдереүҙәре контекстан сығарылған тип раҫлай.

Доктор Закир Найк шулай уҡ [[Буддизм|буддистарҙың]] [[Бирма|Бирмала]] [[Рохиньялар|рохиньяларға]] ҡарата [[Рохиньялар геноциды|ҡыйырһытыуҙарын]], [[Уйғырҙар геноциды|Ҡытайҙа уйғырҙарҙың геноцидын]] хөкөм итә һәм [[Фәләстин|фәләстиндәргә]] [[Израиль]] оккупацион көстәренә ҡаршы [[Фәләстин#1960—2010-сы йылдарҙа ғәрәп дәүләтен төҙөү өсөн көрәш|көрәштә]] хуплай.

== Хоҡуҡи мәсьәләләр ==
2010 йылдың июнендә Найкҡа [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Канада|Канадаға]] инеү тыйыла. [[Канада мосолман конгресы|Канада мосолман конгресына]] нигеҙ һалыусы Тарек Фатх депутаттарҙы Найктың ҡараштары тураһында киҫәткәндән һуң, уға Канадаға инеү тыйыла. Ул саҡтағы эске эштәр министры [[Тереза Мэй]] [[Лондон]] һәм [[Шеффилд|Шеффилдта]] лекциялар үткәреү тураһында килешеү төҙөгәндән һуң уға Бөйөк Британияға инеүҙе тыйған. Мэй сығарыу тураһында бойороҡ тураһында: «Доктор Найктың күп һанлы комментарийҙары минең өсөн уның яраҡһыҙ тәртибе тураһында шаһитлыҡ булып тора» - шулай ти. Найк, эске эштәр министры юридик түгел, ә сәйәси ҡарар ҡабул итте, тип раҫлай, ә уның адвокаты был ҡарарҙы «варварлыҡ һәм кешелекһеҙ» тип атай. Ул шулай уҡ үҙенең тәғликтәре контекстан айырылып сығарылғанын белдерә. Һинд киноһы продюсеры [[Махеш Бхатт]], тыйыу һүҙ азатлығына баҫым яһауын белдереп, Найкка хуплай. Хәбәрҙәр буйынса, Найк был ҡарарҙы Юғары судҡа дәғүә итергә тырыша. 2010 йылдың 5 ноябрендә уның суд ҡарары буйынса үтенесен кире ҡағалар.

2016 йылда матбуғат конференцияһында Найк үҙенең Һиндостан диаспораһының өлөшө булмауын белдерә.

2018 йылдың ғинуарында Трибунал судьяһы Найктың мөлкәтен арестҡа алған өсөн язаларҙы үтәү идаралығын тәнҡитләй, ғәйепләү һығымтаһында бер ниндәй ҙә хоҡуҡ боҙоуҙар телгә алынмай. Судья өҫтәй: «Һуңғы 10 йыл эсендә Енәйәт Идаралығы [[Асарам|Асарамдың]] мөлкәтен арестлау өсөн бер нәмә лә эшләмәй, әммә Найк осрағында Енәйәт Идаралығы ярайһы уҡ юғары тиҙлектә эшләй».

2019 йылдың июлендә Интерпол Һиндостан хөкүмәтенең күп тапҡырҙар һорауы буйынса Найкка «ҡыҙыл мөйөш» тураһында белдереү ҡағыҙы биреүҙән баш тарта. Хәҙерге ваҡытта Найк Малайзияла йәшәй, унда даими йәшәүсе статусына эйә. 2019 йылдың декабрендә Һиндостан хөкүмәте Интерполға тағы ла мөрәжәғәт итә, яңы факттар һәм шарттар тураһында белдерә, әммә Найк яңы запрос ислам тәғлимәтенең аҡсаны мунсалау тураһындағы раҫлауҙарын элекке запрос предметы булған дини эшмәкәрлеккә өҫтөн ҡуя тип раҫлай. 2021 йылда Интерпол Һиндостандың Зәкирҙе алдан ҡулға алыу тураһында «ҡыҙыл хәбәр» биреү үтенесен кире ҡаға, сөнки ул илдә Найкҡа ҡаршы аҡсаны мунсалау һәм нәфрәт тыуҙырыу буйынса ғәйепләүҙәрҙең нигеҙен шик аҫтына ала. ''«Уның дини тәғлимәттәре ярҙамында аҡса йыйғаны һәм уны тотоноуы әһәмиәтһеҙ һәм аҡсаны легалләштереү менән тиңләштерелмәй»''. Был хаҡта Интерполдың судьялар коллегияһы үҙенең бойороғонда хәбәр итә.

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ислам шәхестәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса дин белгестәре]]
[[Категория:18 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1965 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Мумбайҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мумбай университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Ислам динен таратыусылар]]
[[Категория:Ислам дине белгестәре]]
[[Категория:Һиндостанда ислам]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
&lt;references /&gt;

== Һылтанмалар ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=2WiqiCWQvGk Закир Найк бәхәсе менән рус телле видео иң күп ҡаралған] — DeVERITY каналы
* [https://www.youtube.com/watch?v=lBjKm-lvl1w Доктор Закир Найк менән интервью | Закир Найк биографияһы] — Миссия Dawah
* [https://www.youtube.com/@Drzakirchannel Закир Найк Ютубта]
* [https://www.instagram.com/zakirnaikpersonal Доктор Закир Найктың Инстаграмына яҙылығыҙ]
* [https://twitter.com/drzakiranaik Шәйех Закир Найктың Твиттер (X) аккаунты]
* [[commons:File:Является_ли_Коран_словом_Божьим?.pdf|Уның китабы &quot;Ҡөрьән Шәриф Аллаһтың Һүҙеме?&quot; PDF форматына]]

[[Категория:Ислам апологеттары]]
[[Категория:Ислам һәм индуизм]]</text>
      <sha1>20pm91lmi5znjhv0m5eqz3zc36creaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Златопиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199465</id>
    <revision>
      <id>1299688</id>
      <parentid>1295648</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T07:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="5ps3bdckerepo0ot81kfm5vdjwkscr2" xml:space="preserve">{{ук
}}

'''Златопиль''' ({{Lang-uk|Златопіль}}, {{Lang-ru|Златополь}}) — [[Украина|Украинаның]] [[Харьков өлкәһе|Харьков өлкәһендәге]] ҡала.

Халҡы — 30 984 кеше (2014).

== Сәғәт поясы ==
[[Файл:Time_zones_of_Europe.svg|слева|41x41пкс]]
Халыҡ-ара стандарт буйынса Златопиль Көнсығыш Европа ваҡыты (EET) сәғәт поясында урынлашҡан. Был һан, UTC системаһы буйынса иҫәпләнгәндә, +2:00-гә тиң.

== Тарих ==
[[1869 йыл]]да нигеҙ һалына.

== Халыҡ ==
&lt;div style=&quot;*font-size:88%*&quot;&gt;
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; width=&quot;68%&quot;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1897'''&lt;ref name=&quot;аа&quot;&gt;http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1923'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1926'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1939'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1959'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1970'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1979'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''1989'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''2001'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
| align=&quot;*center*&quot; style=&quot;*background:#f0f0f0;*&quot; | '''2014'''&lt;ref name=&quot;аа&quot; /&gt;
|-
| …
| …
| …
| 600
| 7503
| 15666
| 31141
| 37474
| 32523
| 30984
|}
&lt;/div&gt;Туған тел буйынса {{Comment|состав|состав}}, 2001: урыҫ — 53,2 %, украин — 42,6 %.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ред. Сероштан Н. А., Кумака А. М., Слюсарский А. Г. и др. Первомайский район. Первомайский // Харьковская область / Тронько П. Т. (пред. Главной редколлегии). — 2-е. — Киев: Главная редакция УСЭ, 1976. — С. 563—570. — 724 с. — (История городов и сёл УССР в 26 томах). — 15 000 экз.

== Һылтанмалар ==
* {{cite web|author = |url = http://gska2.rada.gov.ua/pls/z7503/A005?rf7571=34296 |title = Сайт Верховной рады Украины |lang = ru |website = gska2.rada.gov.ua |date = |accessdate = 2020-07-06 |deadlink = no}}
* [https://pervomaisk.online/ Новости Первомайский Харьковская область]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108173335/https://pervomaisk.online/ |date=2022-01-08 }}
* [ironpanov.io.ua/s28333 Статьи и личный архив автора Евгения Панова.]
* ''В. Семихат.'' Рідний край. Первомайщина// Первомайский — 2001.

[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Харьков өлкәһе]]</text>
      <sha1>5ps3bdckerepo0ot81kfm5vdjwkscr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зайниев Гельсий Зайниевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199525</id>
    <revision>
      <id>1299684</id>
      <parentid>1294455</parentid>
      <timestamp>2026-06-23T05:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7939" sha1="2mu6wky9t3pgp4qpmwbu94wk8ezge88" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Зайниев Гельсий Зайниевич''' ([[8 ғинуар]] [[1940 йыл]]) — [[Журналистика|журналист]], [[әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[тәржемә]]се. 1967 йылдан [[Йошкар-Ола]] ҡалаһында нәшер ителгән «Марий коммуна» («Мари коммунаһы») [[гәзит]]е хеҙмәткәре, 1971 йылдан — бүлек мөдире, 1975 йылдан — яуаплы секретарь; 1991 йылдан «Кече» («Кесе») [[журнал]]ының, 1993—2005 йылдарҙа «Ончыко» («Алға») журналының баш мөхәррир урынбаҫары. [[Марий Эл|Мари АССР-ының]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), [[СССР]]-ҙың матбуғат отличнигы (1978). [[Марий-Эл Республикаһы]]ның әҙәбиәт өлкәһендәге С. Чавайн исемендәге дәүләт премияһы (2005), М. А. Кастрен фин мәҙәни йәмғиәте премияһы (2002) лауреаты.

== Биографияһы ==
Гельсий Зайниевич Зайниев 1940 йылдың 8 ғинуарында хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]] [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. 1956 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң ике йыл Бөрө медицина училищеһында уҡып, фельдшер һөнәрен ала. Мишкә районының [[Сосновка (Мишкә районы)|Сосновка]] ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире булып эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Гельсий Зайниев|url=https://15mishcbs.ru/literaturnaya-karta-rajona/gelsij-zajniev/|publisher=15mishcbs.ru|accessdate=2025-05-21}}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 1959—1962 йылдарҙа [[Совет Армияһы]] сафында [[Венгрия]]ла хеҙмәт итә. Артабан [[Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институты]]ның тарих-филология факультетында уҡый, уны [[1967 йыл]]да отличие менән тамамлай&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Журналист-профессионал Гельсий Зайниев|url=https://nbmariel.ru/content/oni-proslavili-nash-kray-zhurnalist-professional-gelsiy-zayniev|work=.|date=2024-10-29|publisher=nbmariel.ru|accessdate=2025-05-21}}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Урта мәктәптә уҡыған сағында уҡ Гельсий район гәзитенең ауыл хәбәрсеһе була, шиғырҙар һәм мәҡәләләр баҫтыра. Журналист эшмәкәрлеге «Марий коммуна» (хәҙер «Марий Эл») гәзите редакцияһында башлана, унда 23 йылдан ашыу эшләй. Әҙәби хеҙмәткәр (корреспондент), мәҙәниәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, яуаплы секретарь, тәржемәсе вазифаһын башҡара. Һуңынан өс йыл тиерлек «Кече» журналында баш мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1993 йылдың декабренән 2005 йылдың мартына тиклем Гельсий Зайниевич «Ончико» (Верёд) журналының бүлек мөхәррире. 1993 йылдың ғинуарынан 2004 йылдың июленә тиклем «Кугарня» (Пятница) гәзитенең күҙәтеүсеһе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
«Марий коммуна» гәзите редакцияһының мәҙәниәт бүлегендә эшләгәндә, Г. Зәйниев очерктар, яңы китаптарға һәм спектаклдәргә рецензиялар, мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең ижади портреттарын яҙа. Бер үк ваҡытта үткән йылдарҙағы онотолған һәм аҙ билдәле әҙәбиәтселәр, күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре, совет киноһында мари тематикаһының сағылышы тураһында материалдар йыя.
Мәҡәләләре бер нисә псевдоним аҫтында баҫыла: Чокмар, Г. Инин, И. Ванаев, И. Сергеев, Мух. Тар&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Г. З. Зайниев «Марий АССР-ы яҙыусылары» (1988), «Марий Эл яҙыусылары» (2020) белешмәләрен, «Кто есть кто в Марий Эл» (2002) биографик һүҙлеге-белешмәһен, «Марий биографик энциклопедияһы» (2009, 2017) баҫтырыуға әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша.
Йыл һайын С. Г. Чавайна исемендәге Милли китапхана баҫтырып сығарған «Марий Эл: ваҡыт, ваҡиғалар, кешеләр» календарын әҙерләүҙә ҡатнаша. Зайниев 60 йыл элек юғалған тип иҫәпләнгән С. Чавай, Шабдар Осип һәм Олық Ипай яҙған «Чоткар патыр мур» («Чоткар батыр тураһында йыр») исемле эпик поэманы таба&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Мари телендә төрлө йылдарҙа ижад иткән «Бөтмәҫ эҙҙәр» (1987), «Тормош йыры» (2006) китаптарына тыуған яҡты өйрәнеүгә арналған әҙәби очерктар, мари мәҙәниәте, әҙәбиәте эшмәкәрҙәренең тормошо һәм ижады тураһында мәҡәләләр ингән. «Көнсығыш шишмәләре» (2001), «Таң иле» (2004), «Молох» (2013) китаптары Башҡортостанда тыуып үҫкән көнсығыш мариҙарына арналған. Тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite news|title=Зайниев Гельсий Зайниевич|author=Абдрахманова Л. Н.|url=https://bashenc.online/ba/articles/85088/|work=Башҡорт энциклопедияһы|date=2018-10-10|publisher=|accessdate=2025-05-21}}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Мари АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* СССР-ҙың матбуғат отличнигы (1978)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* Марий-Эл Республикаһының әҙәбиәт өлкәһендәге С. Чавайн исемендәге дәүләт премияһы (2005)&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* М. А. Кастрен фин мәҙәни йәмғиәте премияһы (2002) лауреаты&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|85088|автор=Абдрахманова Л. Н.}}
* [https://15mishcbs.ru/literaturnaya-karta-rajona/gelsij-zajniev/ Гельсий Зайниев]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://mari-lab.ru/index.php/ Гельсий_ЗайниевГельсий Зайниев ]</text>
      <sha1>2mu6wky9t3pgp4qpmwbu94wk8ezge88</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>