Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 3246 1299758 1054207 2026-06-24T06:07:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299758 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Boris KOLKER.jpg|thumb|left|Борис Колкер]] [[Рәсем:Liro-80.jpg|thumb|right|Борис Колкер - 1980 йылда үткән Лира конкурсының жюри ағзаһы]] '''Борис Григорий улы Колкер''' ([[1939]] йылдың 15 июлендә тыуған) – [[Советтар Союзы|совет]] [[эсперантолог]]ы, телдәр уҡытыусыһы һәм тәржемәсе. Бер нисә [[эсперанто теле]] дәреслектәренең авторы. [[1993]] йылдан [[Кливленд]]та ([[Огайо]] штаты, [[АҠШ]]) йәшәй. == Биографияһы == [[1962]] йылда [[Молдова дәүләт университеты|Кишинев университетын]], «[[рус теле]], [[әҙәбиәт]] һәм [[француз теле]]» бүлеген тамамлай. [[1985]] СССР Фәндәр Академияһының Тел белеме Институтында [[эсперанто]] темаһына дөйөм тел белеме буйынса кандидат диссертацияһын яҡлай. [[1965]] йылдан [[1993]] йылға тиклем Борис Колкер [[Башҡортостан]]да йәшәй. Ул [[Бирск педагогика институты]], [[Башҡорт дәүләт педагогика университеты|Өфө педагогика институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт университеты]]нда уҡыта, [[Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]ндә сит ил белгестәре менән тәржемәсе булып эшләй. 20 йыл дауамында Бөтә Рәсәй нефть геофизикаһы ғилми тикшеренеү институтында тәржемә бюроһы етәксеһе вазифаһын биләй. Уның мәҡәләләре [[Совет Башҡортостаны (гәзит)|Совет Башҡортостаны]] һәм [[Ҡыҙыл таң (гәзит)|Ҡыҙыл таң]] гәзиттәре менән бер рәттән, бөтә [[Өфө]] гәзиттәрендә баҫыла. [[1973]] йылда [[Ленинец (гәзит)|Ленинец]] гәзитендә уның эсперанто дәрестәре баҫылып сыға, был дәрестәр рус телендәге иң киң билдәле эсперанто дәреслектәренең нигеҙе булып тора һәм күп мәртәбә яңыртыла. [[Вечерняя Уфа (гәзит)|Вечерняя Уфа]] гәзитендә эсперанто тураһында даими рубрика алып бара. [[1957]] йылдан эсперанто хәрәкәтенә ҡушыла. Төрлө кимәлдәге өс эсперанто теле дәреслектәренең, халыҡ-ара тел ғилеменән мәҡәләләр һәм баһаламалар авторы. [[Эсперанто Aкадемияһы]]ның ағзаһы, [[Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһе|''Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһенең'']] (''Universala Esperanto Asocio'', UEA) ағзаһы, эсперанто телендәге ''Monato'' (''Ай'') журналы мөхәррирҙәренең береһе. Ике тиҫтә йыл дауамында [[Рәсәй]]ҙә эсперанто телен ситтән тороп уҡыу курстарын алып бара, был курстарҙы 900-гә яҡын кеше тамамлай. Әлеге мәлдә [[интернет]] аша көсәйтелгән курстар (''[[:eo:IPKK|Internacia Perfektiga Koresponda Kurso]]'', IPKK) алып бара. Төрлө ваҡыттарҙа Борис Колкер ''Совет эсперанто йәштәре хәрәкәте'' (Sovetia Esperantista Junulara Movado, SEJM), [[Өфө эсперанто клубы]], ''[[Совет эсперантистары берләшмәһе]]'' (Asocio de Sovetiaj Esperantistoj, ASE), ''Совет республикалары эсперантистары союзы'' (Sovetrespublikara Esperantista Unio, SEU), ''[[Рәсәй эсперантистары союзы]]ның'' (Rusia Esperantista Unio, REU) нигеҙ һалыусыларының һәм етәкселәренең береһе була, СССРҙа һәм Рәсәйҙә эсперанто телен өйрәтеү буйынса вәкил, ''Бөтә донъя эсперантист йәштәр ойошмаһы'' (Tutmonda Esperantista Junulara Organizo, TEJO) комитетының ағзаһы, ''[[Бөтә донъя эсперантистары берләшмәһе]]нең'' (''Universala Esperanto Asocio'', UEA) ағзаһы һәм СССРҙа төп вәкиле, ''Эсперанто телендә яҙыусылар ойошмаһының'' (''Esperantlingva Verkista Asocio'', EVA) нигеҙ һалыусыһы һәм ағзаһы. Бөтә донъя эсперантистары конгрестарында [[1963]] йылда [[София]] ҡалаһында үткән 48-се конгрестан алып докладтар менән сығыш яһай, [[2000]] йылда [[Тель-Авив]]та үткән 85-се Конгрестың темаһын билдәләй. == Төп хеҙмәттәре == === Кандидат диссертацияһы === ''[https://web.archive.org/web/20121023024927/http://www.miresperanto.narod.ru/konsultoj/kontribuo-1.htm Эсперанто теленең яһалыуында һәм үҫешендә рус теленең өлөшө.] '' [[Мәскәү]]: СССР Фәндәр Академияһы, Тел белеме институты, 1985. – 23 бит. Диссертацияға автореферат === Эсперанто теленән дәреслектәр === * ''[http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=4103 Эсперанто халыҡ-ара теле. Тулы дәреслек.]'' * ''[http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php Vojaĝo en Esperanto-lando] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016151346/http://ru.lernu.net/kursoj/kolker/index.php |date=2007-10-16 }}''. Эсперанто теленән тәрәнәйтелгән курс һәм эсперанто мәҙәниәтенә юл күрһәткес. * ''[http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/index.html Эсперанто теленән дәреслек. Төп курс.]'' * ''[http://www.esperanto.mv.ru/Esp16/index.html Эсперанто 16 көн эсендә. Тиҙләтелгән курс.]'' === Һүҙлек === * ''[http://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4536 Эсперанто-русса һүҙлек. 3000 тирәһе һүҙ.]'' – [[Мәскәү]]: Импэто, [[1993]]. – 53 бит. ISBN 5-7161-0002-3. == Һылтанмалар == '''Борис Колкер тураһында''': * [http://www.uzelki.narod.ru/soft/INTERVJUO-DE-KOLKERA.pdf "Известия-Башкирия" гәзитендә интервью, 2008 йыл, 5 март.] Интервьюны Лилиә Ғабдрафиҡова алып бара. PDF форматында. {{ref-ru}} * [http://e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?p=69759#69759 "Молдавские ведомости" гәзитендә интервью, 2008 йыл, 24 октябрь.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Интервьюны Игорь Мельник алып бара. {{ref-ru}} * [http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker Шәхси бит] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041216062944/http://www.ikso.net/esperanto-kurso/galerio/index.php?kiu=kolker |date=2004-12-16 }} {{ref-ru}} * [http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 Биографик белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810060852/http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1091 |date=2011-08-10 }} {{ref-ru}} * E-Mail: b_kolker-@-yahoo.com [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] e9f1luhw58no3uzrvd5lvpmg3ddi4lb 0 4373 1299750 1294560 2026-06-24T04:46:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299750 wikitext text/x-wiki {{Хаким |вазифа = |ил = |исем = Клеопатра VII Филопатор |төп исеме = Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ |тәртип = |ҡатындар-тәртибе = |портрет = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg |имза = Клеопатра, Клеопатра VII, Клеопатра VII Филопатор |хакимлыҡ башланғысы = б. э. т. 51-се йыл |хаҡимлыҡ тамамланыуы = б. э. т. 30-сы йыл, 12 август |алдағы хаким = [[Птолемей XII]] |вариҫ = юҡ |башҡа титулдар = |вице-президент = |фирҡә = |тыуған ваҡыты = б. э. т. 69 йылдың ғинуары |тыуған урыны = {{ТУ|Искәндәриә}}, [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] |үлем ваҡыты = б. э. т. 30-сы йыл, 12 август |үлем урыны = {{ВБУ|Искәндәриә}}, [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] |ир = [[Птолемей XIII]]<br /> [[Птолемей XIV]] <br /> [[Юлий Цезарь]] <br /> [[Марк Антоний]] |балалар = [[Птолемей XV Цезарион]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Ptolemy XV Caesarion|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20031102194049/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm|archivedate=2003-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080927024049/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/ptolemy_xv.htm |date=2008-09-27 }}</ref> <br /> [[Александр Гелиос]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Alexander Helios|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20031102220651/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm|archivedate=2003-11-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031102220651/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/helios.htm |date=2003-11-02 }}</ref> <br /> [[Клеопатра Селена II]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Cleopatra Selene|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030912102916/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm|archivedate=2003-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090925225424/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/selene_ii.htm |date=2009-09-25 }}</ref> <br /> [[Птолемей Филадельф]]<ref>{{cite web|url=http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm|title=Генеалогия Птолемеев: Ptolemy Philadelphus|accessdate=2009-01-06|lang=en|5=|deadlink=404|archiveurl=http://web.archive.org/20030912110307/www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm|archivedate=2003-09-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060828150533/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/ptolemies/philadelphus.htm |date=2006-08-28 }}</ref> |династия = [[Птолемей династияһы|Птолемей]] |ата = [[Птолемей XII]] |әсә = [[Клеопатра V]] }} '''Клеопатра VII Филопатор''' ([[грек теле]]ндә ''Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ''; б. э. т. 69 йылдың ғинуары — б. э. т. 30 йыл, [[12 август]]) — [[Мысыр|Боронғо Мысырҙың]] [[эллинистик дәүер]] батшаһы, ҡустылары [[Птолемей XIII]] һәм [[Птолемей XIV]] менән (ул ваҡыттағы ҡанундар буйынса, ул ҡустылары менән рәсми никахта була), аҙаҡ килеп, үҙе хакимлыҡ итә. [[Фирғәүен]] булған дәүерендә ул [[Юлий Цезарь]], һуныңан [[Марк Антоний]]ҙы арбап, улар ярҙамында үҙенең тәхеттә хакимлығын нығытыуға ирешә. Клеопатраның үлеме менән, көнсығыш [[Урта диңгеҙ]] өлкәһендә эллинистик дәүер тамамланып, [[Боронғо Рим|Рим]] дәүере башлана. Клеопатра — Боронғо Мысырҙың һуңғы фирғәүене (уның улы [[Цезарион]] рәсми рәүештә генә [[Октавиан Август]] тарафынан үлтерелгәнгә тиклем фирғәүен була). == Тәхеткә ултырыуы == Клеопатраның атаһы — [[Птолемей XII|Птолемей XII Авлет]] [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]ҙең ғәскәр башлығы, [[Птолемей династияһы]]на нигеҙ һалыусы македон [[Птолемей I|Птолемей I Сотер]]ҙың тура вариҫы була. Б.э.т. 58—55 йылдарҙа Птолемей XII тәхеттән ҡолатыла һәм Мысырҙан ҡыуыла, уның урынына тәхеткә Клеопатраның апаһы [[Береника IV]] ултыра. Рим тарафынан [[Сүриә]]гә ҡуйылған башлыҡ Габиний Птолемейға тәхетен кире ҡайтарырға ярҙам иткәндән һуң, Птолеймей ҡыҙы Берениканы үлтертә. Птолемей XII хакимлығын Рим ярҙамы менән генә һаҡлай ала, был Мысыр иҡдисадын ярайһы ҡаҡшата. Птолемей XII б.э.т. 51 йылдың мартында 17 йәшлек Клеопатраны һәм Клеопатраның ҡустыһы [[Птолемей XIII]]-нө тәхеттә ҡалдырып, үлеп китә. Клеопатра ''Θεα Φιλοπατωρ'' (Теа Филопатор) — ''атаһын яратыусы алиһә'' — исеме аҫтында тәхеткә ултыра. Тәүге йылдар иҡтисади ҡыйынлыҡтар, аслыҡ, сәйәси ыҙғыштар арҡаһында ауыр була. Ҡустыһына кейәүгә сыҡһа ла, ул бик тиҙ уның менән тәхет бүлешергә йыйынмауын күрһәтә. Б.э.т. 51 йылдың авгусында монархтар араһы бөтөнләй боҙола. Клеопатра рәсми ҡағыҙҙарҙан Птолемейҙың исемен алып ташлай, тәңкәләрҙә уның үҙенең генә йөҙө һүрәтләнә башлай. Шулай итеп, ҡатын-ҡыҙ [[монарх]] тәхеттә бергә ултырған ир монархтан өҫтөнлөк ала башлай, был ҡанундарға ҡаршы килә. Б.э.т. 48 йыл тирәләрендә Птолемей хакимиәт башлығында торған евнух Потиндың ярҙамы менән Клеопатраны тәхеттән ҡолатып, берҙән-бер фирғәүенгә әйләнә. Клеопатра Пелусий ҡәлғәһе янында ғәскәр йыйып, тәхетте ҡайтарырға маташа, әммә һуңынан Мысырҙан ҡасырға мәжбүр була. == Клеопатра һәм Юлий Цезарь == [[Файл:Cleopatra_and_Caesar_by_Jean-Leon-Gerome.jpg‎|thumb|left|Клеопатра һәм Цезарь. [[Жан-Леон Жером]] рәсеме]] Был ваҡытта Римда [[Помпей]] менән [[Юлий Цезарь|Цезарь]] араһында Римда хакимлыҡ өсөн һуғыш бара. Б.э.т. 48 йылда Попмей Юлий Цезарь ғәскәренән [[Александрия]]ға ҡаса. Б.э.т. 48 йылдың 28 сентябрендә Птолемейҙың ярҙамсылары Помпейҙың башын ҡатыны һәм балалары алдында киҫә. Птолемей, дошманын үлтергәне өсөн Юлий Цезарҙан мәрхәмәткә өмөт итә, етмәһә, был ваҡытта Мысырҙың Римға бурысы ла була. Был Птолемейҙың хәл иткес яңылышлығы була. Цезарь ике көн үткәс Мысырға килеп етә, Птолемей уға Помпейҙың киҫелгән башын күрһәтә. Цезарҙың быға фараздар буйынса, Помпей, сәйәси дошманы булһа ла, Римдың сит илдәрҙә вәкиле һәм Цезарҙың мәрхүмә ҡыҙы [[Юлия Цезарис|Юлияның]] ире булғанға, асыуы ҡуба. Цезарь Птолемей менән Клеопатра араһында тыуған ыҙғышты хәл итеүгә керешә. Цезарҙың Птолемейға булған асыуынан файҙаланырға теләп, Клеопатра Александрияға кире ҡайта. Уны Цезарға фарсы келәменә урап, ҡайһы бер фараздар буйынса, тоҡ эсендә килтерәр. Цезарҙы йәш фирғәүендең матурлығы арбай. Ул Клеопатраны тәхетенә ҡустыһы менән кире ултырта. Птолемей XIII был ҡарар менән ризалашмай, яу ҡуптара, әммә тиҙ арала еңелә, Цезарҙың ғәскәренән ҡасҡан ваҡытында ул [[Нил]] йылғаһында батып үлә. Цезарь Клеопатраны тәхеткә икенсе ҡустыһы [[Птолемей XIV]] менән ултырта. Б. э. т. 47 йылда 22 йәшлек Клеопатра менән 51 йәшлек Цезарҙың улы Птолемей XV Цезарь ([[Цезарион]]<ref>Бәләкәй Цезарь</ref>) тыуа. Клеопатра Цезарь улын үҙенең вариҫы итеп ҡалдырыуын теләй. Әммә цезарь вариҫы итеп ҡустыһы [[Октавиан Август|Октавианды]] ҡалдыра. Б. э. т. 46 йылдар тирәһендә Клеопатра Цезарь саҡырыуы буйынса Римға килә. Бында ул б. э. т. 44 йылдың 15 мартында Цезарҙың республикасылар тарафынан үлтерелеүенә тиклем була. Бынан һуң күп тә үтмәй, Птолемей XIV һаулығы ҡаҡшауы арҡаһында үлеп китә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡустыһын Клеопатра ағыулап үлтерә. Клеопатра улы Цезарион менән тәхеткә ултыра, ысынында иһә, хакимлыҡ тулыһынса уның ҡулында була. == Антоний һәм Клеопатра == [[Файл:AntonyAndCleopatraCoin.jpg|thumb|left|Антоний һәм Клеопатраның тәңкәләрҙәге рәсеме]] Цезарҙың үлеменән һуң [[Боронғо Рим|Рим]]да республикасылар һәм Цезарҙың вариҫтары [[Марк Антоний|Антоний]] һәм [[Октавиан Август|Октавиан]] араһында хакимлыҡ өсөн ыҙғыш ҡуба. Клеопатра хәрби көс менән һәм аҡсалата республикасыларға ла, цезариандарға ла ярҙам итә. Республикасылар еңелгәндән һуң, б. э. т. 42 йылда Рим ғәскәре башлығы Марк Антоний Клеопатраны [[Тарсус|Тарс]]ҡа һорау алыу өсөн саҡырта. Клеопатра карабын бик бай биҙәп, үҙе [[Афродита]] ҡиәфәтендә Антоний менән осрашыуға килә. Артабан ул Антоний өсөн мул мәжлес ойоштора. Үҙенә булған ғәйептәрҙе ул кире ҡаға, республикасыларға ойошторолған ярҙамды [[Кипр]]ҙа ҡуйылған башлығы Серапионға япһара. Клеопатра Антонийҙы тулыһынса үҙе менән арбай, һөҙөмтәлә Антоний б. э. т. 41—40 йылдар ҡышын Александрияла Клеопатра менән үткәрә. Б. э. т. 40 йылдың 25 декабрендә Клеопатра ике балаһына — [[Александр Гелиос]] һәм [[Клеопатра Селена]]ға ғүмер бирә. Шул уҡ йылда Антоний Октвиандың апаһы [[Октавия]]ға өйләнә. Б. э. т. 37 йылда Антоний менән Клеопатра ҡайтанан күрешә. Ул Мысыр йолалары буйынса Клеопатраға өйләнә. Клеопатра менән Антонийҙың өсөнсө балалары — [[Птолемей Филадельф]] тыуа. Б. э. т. 34 йылда Антоний Клеопатра һәм Цезарионды Мысыр һәм Кипрҙың хакимдары, Александр Гелиосты [[Армения]], [[Мидия]] һәм [[Парфия]]ның хакимы, Клеопатра Селена II-не [[Киренаика]] һәм [[Ливия]]ның хакимы, ә Птолемей Филадельфты [[Финикия]], [[Сүриә]] һәм [[Киликия]]ның хакимы тип иғлан итә. Антонийҙың был ҡылығы Римда оло ғауға ҡуптара, Октавиан [[Сенат (Боронғо Рим)|Сенат]]ты Мысырға ҡаршы һуғыш башларға күндерә. Б.э.т. 31 йылда Антоний менән Клеопатраның ғәскәре һәм Рим ғәскәре [[Акциумдағы яу|Акциум буйында]] алыша. Был яуҙа Антоний менән Клеопатраның насар ойошторолған ғәскәре еңелә, әммә ҡамауҙан ҡотолоп Мысырға сигенеүгә өлгәшә, был ваҡытта ғәскәрҙең күп өлөшө Октавиан яғына сыға. Б. э. т. 30 йылдың яҙында Октавиан Мысырға юллана. Октавиандың ғәскәре Александрияға килеп еткәс, Антоний ғәскәренең ҡалған өлөшө берәм-берәм Октавианға ҡушыла. Уға ҡаршы тороу файҙаһыҙ була. Антоний үҙен үҙе ҡылыс менән сәнсеп үлтерә. Клеопатра һаман Октавиан менән килешә алырына өмөтләнә. Әммә Римға [[триумф]] өсөн ебәреләсәген белеп, Рим сығанаҡтары раҫлауынса, Клеопатра үҙен үҙе йыландан саҡтырып үлтерә. Клеопатраның улы Цезарион Мысыр фирғәүене тип иғлан ителә, әммә был ваҡытҡа Октавиан Мысырҙы баҫып алған була. Цезарионды тотоп үлтерәләр. Был Мысыр фирғәүендәренең эллинистик тамырын ҡоротоу ғына түгел, Мысыр фирғәүендәренең хакимлығына нөктә ҡуя. Антоний менән Клеопатраның өс балаһы Римға килтерелә, Октавиандың триумф парадында улар сипкә бәйләнгән килеш килә, әммә артабан Антонийҙың ҡатыны Октавия Минор уларҙы үҙенә ҡарауға ала. == Клеопатра шәхесе == Мысыр тәңкәләрендә һүрәтләнеүенсә, Клеопатра тулҡынлы сәсле, ҙур күҙле, алға сығып торған эйәкле, [[Птолемей династияһы|Плолемейҙарға]] хас көмрө танаулы була. Ул бик һөйкөмлө була һәм бының менән оҫта ҡуллана, бынан тыш, уның арбағыс матур тауышлы, үткер аҡыллы булыуы билдәле. Мысыр титулы — фирғәүен исемен йөрөтһә лә, уның төп теле — [[грек теле]] була. Уның тәхеткә ултырыуына тиклем бер нисә быуат дауамында Мысыр менән македондар ([[Эллинистик дәүер|эллинистар]]) хаким итә. 300 йылдар элек Мысырға [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] килеүенән һуң, бында грек теле [[аҡһөйәк]]тәр теленә әйләнә. Клеопатра 300 йыл дауамында Мысыр тәхетенә эйә булған ғаиләһендә беренсе булып [[мысыр теле]]н өйрәнеүсе булараҡ билдәле. Клеопатра шәхес булараҡ әлеге көндәргә тиклем донъя мәҙәниәтендә оло ҡыҙыҡһыныу уята. Уға арнап һанап бөткөһөҙ сәнғәт эштәре яҙыла, уның тарихы әҙәби әҫәрҙәрҙә, фильмдарҙа бәйән ителә (мәҫәлән, [[Уильям Шекспир|Шекспир]]ҙың ''«Антоний һәм Клеопатраһы»'', [[Бернард Шоу]]ҙың ''«Цезарь һәм Клеопатраһы»''). Әҫәрҙәрҙең күбеһендә уның донъялағы иң ҡеүәтле кешеләрҙгә йоғонто яһаусы матурлығы һыҙыҡ өҫтөнә алына. Философ [[Блез Паскаль]] раҫлауынса, уның гүзәллеге донъя тарихын үҙгәртә. == Клеопатраның үлеме рәсемдәрҙә == <div style="text-align: center;"> <gallery> Рәсем:Cleopatra with the Asp (1630); Reni, Guido.jpg|[[Гвидо Рени]], [[1630]] File:Cléopâtre se donnant la mort.JPG|[[Клод Вигнон]], [[1640]] Рәсем:Regnault-Der Tod der Kleopatra.jpg|[[Жан Батист Реньо]], [[1799]] Рәсем:Death of Cleopatra by Rixens.jpg|[[Жан-Андре Риксан]], [[1874]] Рәсем:The Death of Cleopatra arthur.jpg|[[Реджинальд Артур]], [[1892]] </gallery> </div> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Хатшепсут]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == # {{ВТ-ЭСБЕ|Клеопатра}} # [http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html А. Петров. '''Несколько страниц в защиту Клеопатры'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702010639/http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html |date=2014-07-02 }} // Восток-Запад-Россия. Сб. статей. — М.: «Прогресс-Традиция», 2002, с. 383—390. # [http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/ А Кравчук. '''Закат Птолемеев'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141016221806/http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/ |date=2014-10-16 }} — М.: «Наука», Гл. ред. вост. литературы, 1973, 217 с. == Һылтанмалар == {{commons|Category:Cleopatra}} * [[Плутарх]], [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/caesar-f.htm «Цезарь»]; [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/sgo/antonius-f.htm «Антоний»] * [[Аппиан]], [http://ancientrome.ru/antlitr/appian/index.htm «Гражданские войны», кн. II, V] * [[Гай Светоний Транквилл|Светоний]], «Божественный Юлий», «Август» * [http://wars175x.narod.ru/f2/Html/Pervoistochnik3_1.htm «Записки об Александрийской войне»] неизвестного автора * Бенгтсон Г., Правители эпохи эллинизма, М., 1982 * Александр Кравчук, [http://annales.info/egipet/small/kleop.htm#7994 Закат Птолемеев]{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/51*.html#11.5 Roman History], by Cassius Dio, Book 51 * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/egypt/cleopatra_VII/i.html Монеты Клеопатры VII] {{Яҡшы мәҡәлә|Тарих}} [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Б. э. т. 69 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 августа вафат булғандар]] [[Категория:Б. э. т. 30 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Шәхестәр:Боронғо Рим]] [[Категория:Б. э. т. I быуат хакимдары]] [[Категория:Боронғо Мысыр батшабикәләре]] [[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]] [[Категория:Туғанын үлтереүселәр]] [[Категория:Үҙен үлтереүселәр]] buel3hgr0prqaoxygfp8aicdkpj9z4l 0 7314 1299732 1288056 2026-06-23T21:55:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299732 wikitext text/x-wiki {{Календари}} {{Башҡа йыл иҫәбенә күсеү|{{CURRENTYEAR}}}} '''Календарь''' (лат. ''calendarium'' — бурыстар китабы: [[Боронғо Рим]]да бурыслылар календ көндәрендә, ай башында проценттар түләгән) — күк есемдәренең ваҡыт арауығына нигеҙләнгән ҙур ваҡыт арауығының һаны системаһы: Ҡояш календарында — [[Ҡояш]], [[Ай (юлдаш)|Ай]] — ай календарында, шулай уҡ Ҡояш менән Ай бергә айлы-ҡояшлы календарында. Шулай уҡ календарь — аҙналарға һәм [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙарға бүленгән йылдың көндәр теҙеме, байрамдар билдәләнгән һәм бирелгән йылдың көндәре, аҙналары, айҙары эҙмә-эҙлекле исемлеге, шулай уҡ башҡа төрлө характерҙағы мәғлүмәттәр һаналған ваҡытлы белешмә. == Тарихы == [[Файл:Calendario_egizio.jpg|справа|мини|505x505пкс|[[Нил]] ташҡынына нигеҙләнгән Мысыр календары]] Тәүге календарҙар циклик һәм фаразланған һауа торошоноң үҙгәреүе шарттарында ашығыс ихтыяж булараҡ барлыҡҡа килгән. Набта-Плайҙа (хәҙерге Мысыр территорияһы) яҡынса беҙҙең эраға тиклем 5 мең йыл, малсыларҙың ярым күсмә ҡәбиләләре булдырылған, бәлки, йыл башында беренсе йыл һайын үткәрелә торған «календарь түңәрәге» Сириус йондоҙоноң барлыҡҡа килеүе менән билдәләнгәндер. Был календарь ҡәбиләләрҙе ямғырҙар миҙгеленең ҡасан башланыуын һәм тамамланыуын көтөргә ярҙам иткән, был сүллек районын мал көтөү өсөн яраҡлы сәскә атҡан саваннаға әйләндергән. Шул уҡ ваҡытта хәҙерге Германия территорияһында Гозек түңәрәге төҙөлә, уның нигеҙен ҡышҡы ҡояш торошо тәшкил итә<ref>François Bertemes: ''Die Sonne und ihre Bedeutung im religiös-mythologischen Kontext der Urgeschichte Mitteleuropas.'' In: Andrea Bärnreuther (Hrsg.): ''Die Sonne. Brennpunkt der Kulturen der Welt.'' Minerva, Berlin 2009, ISBN 978-3-938832-49-3, S. 94-126{{Ref-de}}</ref>. [[Боронғо Мысыр календары]]нда Сириустыңың бер-бер артлы ике гелиакик ҡояш нурҙары араһындағы ваҡыт арауығы йыл. Боронғо Мысыр календарының барлыҡҡа килеүенә [[Нил]]дың ошо уҡ ваҡыт арауығынан һуң яҡынса йыл менән бер үк ваҡыт арауығында ташыуы сәбәпсе була. Әгәр уңдырыштарын ваҡытында йыйып алмаһалар, уны юғалтҡандар, Һәм уңдырышлы тупраҡ килтергәндәр. Ошо сәбәптәр арҡаһында, хужалыҡ алып барыу уңышлы булһын өсөн, Нилдың ташыуын ярайһы уҡ теүәллек менән күҙалларға кәрәк була. Һәр милләт тарихи ваҡиғалар менән танышыуҙың үҙ ысулдары менән файҙаланған. Ҡайһы берәүҙәр донъя барлыҡҡа килгән ваҡыттан һынарға тырышҡан: [[Йәһүдтәр]] йыл иҫәпләүҙә б.э.т. 3761 йылдан, Александрия хронологияһы б.э.т. 5493 йылдың 25 майынан, Римлылар [[Рим]] нигеҙләнгән ваҡыт б.э.т. 753 йылдан башлап һанаған. Парфяния, [[Вифиния]], Селевкия кешелере яңы батша тәхеткә ултырған көндән, [[Боронғо Мысыр|Мысырҙа]] һәр яңы династия башлаған көндән һынағандар. Һәр донъя дине үҙ календарына нигеҙ һалған: Византия календары буйынса, 2021 йылдың 14 сентябренән, григориан календары буйынса 7530 йыл — «донъяның барлыҡҡа килеүенән», [[мосолман календары]]нда — 1443 [[һижрәт]] йылы (2021 йылдың 10 авгусынан), будда календары буйынса Нирвана дәүеренең 2564 йылына барып тоташа, Бахай календары буйынса — 177 йыл. Бер йыл иҫәбенән икенсеһенә күсеү йылдың төрлө оҙайлығы һәм төрлө системаларҙа йыл башының төрлө даталары арҡаһында билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. 1 ғинуарҙан йыл иҫәбе [[Рим]]да [[Юлий Цезарь]] тарафынан б.э.т. 45 йылда индерелә ([[Юлиан календары]]){{Sfn|Климишин|1990|с=288—289}}. Русьта 1492 йылдан башлап йыл башы 1 март түгел, ә 1 сентябрь тип иҫәпләнә башлай. Юлиан календары буйынса йылдың уртаса оҙонлоғо 365,25 тәүлек тәшкил итә: ябай йылдар 365 көн дауам итә, дүрт йылға бер тапҡыр ([[кәбисә йыл]]<nowiki/>ына) — 366 көн. Юлиан календарының үҫеше булып [[Григориан календары]] тора (яңы стиль). Рим Папаһы Григорий XIII ваҡытында 1582 йылдың 15 октябрендә юлиан календары урынына индерелә (иҫке стиль). Григорий XIII үткәргән һәм католик илдәрҙең күпселегендә танылған реформа ике өлөштән тора: 1) Христиан Пасхаһын иҫәпләү ҡағиҙәләрен билдәләгән Беренсе Вселенск соборы (325 йыл) ваҡытынан алып йыйылған 10 көнлөк хата бөтөрөлә. Рим Папаһы Григорий XIII юлиан календары индерелгәндән бирле тупланған хатаны төҙәткән тигән яңылыш фекер бар. Әммә ул саҡта 12 көн булыр ине. Реформаның маҡсаты икенсе була: Пасхалия булдырған Никей соборы ваҡытындағы кеүек ысын көн тигеҙләнеше датаһын (Пасха сиген) 21 мартҡа тиклем «кире ҡайтарыу», 2) Киләсәккә ҡояш иҫәпләүҙәре менән теүәлерәк тап килеүҙе тәьмин итеү өсөн төҙәтмә индерелә, йәғни һәр 400 йылдан өс кәбисә йылын алып ташларға кәрәк була. Шулай итеп, хата бер көндә 3333 йылдан һуң ғына туплана. Дүрт быуат эсендә өс кәбисә йылын алып ташлауға түбәндәге ҡағиҙәғә өлгәшелә. Әгәр йыл һаны ике нуль менән тамамланмаһа, йыл һаны дүрт һанына бүленһә кәбисә йылы тип һанала (мәҫәлән, 1996, 2004, 2008). Әгәр йыл ике нуль менән тамамланһа, ундағы йөҙҙәр һаны дүрткә бүленһә (мәҫәлән, 1600, 2000, 2400 йыл) булғанда ғына кәбисә йылы була. Башҡа бөтә осраҡтарҙа ла йыл кәбисә йылы түгел тип һанала (1900 һәм 2100 йылдар). Ике нуль менән тамамланған йылдың «кәбисә йылын» билдәләү ҡағиҙәһе — Юлиан календары менән сағыштырғанда Григориан календарының айырылып торған һыҙаттарының береһе. Иҫке һәм яңы стилдәр араһындағы айырма XVI—XVII быуаттарҙа 10 тәүлек, [[XVIII быуат]]та 11 тәүлек, [[XIX быуат]]та 12 тәүлек тәшкил итә. XX—XXI быуаттарҙа айырма 13 тәүлек тәшкил итә. 2100 йылдың 15 мартынан айырма 14 тәүлек тәшкил итә. === Русь һәм Рәсәйҙә календарь тарихы === [[Файл:Russian_Moon_calendar,_17th_century.jpg|справа|мини|Мәскәү ҡабыҡ календары, [[XVII быуат]]]] Боронғо Русь йылды дүрт миҙгелгә бүлгән. Ай һәм ҡояш календарын ҡулланғандар, унда һәр 19 йыл һайын ете ай өҫтөгәндәр. [[Аҙна]] ете көн дауам иткән. 988 йылда [[христианлыҡ]] урынлаштырылғандан һуң Византия календары буйынса «донъяны барлыҡҡа килтергәндән» алып йылдар иҫәбе һаҡлана башлай, дөрөҫөрәге, «Әҙәмдең барлыҡҡа килеүенән» — 1 марттан Византия вариантын ҡабул итеү — беҙҙең эраға тиклем 5508 йыл, әммә ҡайһы бер тайпылыштар менән. Византияла йыл 1 сентябрҙә башлана. Руста, боронғо йола буйынса, яҙ йыл башы тип һаналған, шуға күрә йыл 1 марттан башланған. Иван III мәлендә 1492 йылда (7000 йылда «донъя барлыҡҡа килгәндән» алып), йыл башы 1 сентябргә күсерелә. Рәсәйҙә беренсе баҫма сиркәү календары 1581 йылдың [[5 май]]ында Иван Федоров тарафынан эшләнгән.. Рәсәйҙә ғәмәлдә булған «донъяны булдырыу» йыл иҫәбен 1700 йылдың 1 ғинуарынан [[Пётр I|Петр I]] тарафынан Христос Раштыуаһы меннән алмаштырыла. Императорҙың 7208 йылдың 19 декабрендәге указы менән «донъяны булдырыуҙан» (1699 йылдың 19 (29) декабре)<ref>О писании впредь Генваря с 1 числа 1700 года во всех бумагах лета от Рождества Христова, а не от сотворения мира : Именный : [Указ] № 1735, 19 декабря 1699 г. / Петр Алексеевич // Российская империя. Полное собрание законов Российской Империи c 1649 года. Том 3, 1689—1699. — Санкт-Петербург : Печатано в Типографии II Отделения Собственной Его Императорского Величества Канцелярии, 1830. — С. 680—681</ref>, 7208 йылдың 31 декабренән һуң «донъяны барлыҡҡа килтереүҙән» 1700 йылдың 1 (11) ғинуарында Христос Раштыуаһынан һуң, «… һәм буласаҡ ғинуарҙың 1-се көнөндә 1700 йылдың яңы йылы һәм быуаттың яңы быуаты киләсәк…». 1708 йылдың 28 декабрендә беренсе граждан календары сығарыла. Йыл иҫәбенең 1492 йылдан алып 1700 йылға тиклемге осорҙағы ике системаһының айырмаһы — 1 ғинуарҙан 31 авгусҡа тиклемге осорға 5508 йыл була, ә1 сентябрҙән 31 декабргә тиклем — 5509 йыл, яңы йыл иҫке йыл иҫәбе буйынса сентябрҙән килә. (7208 йылдың 1 сентябрендә «донъяны булдырыу» = 1699 йылдың 1 сентябрендә Христос раштыуаһы. 7208 − 1699 = 5509 йыл. Ә 7208 йылдың 1 ғинуарынан «донъяны булдырыу» = 1700 йылдың 1 ғинуарынан Христос раштыуаһы. 7208 − 1700 = 5508). [[Совет Рәсәйе]]ндә [[Григориан календары]] [[1918 йыл]]дың 14 февралендә индерелә. 1930 йылдан 1940 йылға тиклем совет революцион календары ҡулланыла. == Календарҙа ҡулланылған берәмектәр == === Тәүлек === [[Тәүлек]] — ваҡыт үлсәү берәмеге, [[Ер]]<nowiki/>ҙең үҙ күсәре тирәләй яҡынса ваҡыт әйләнеүенә тигеҙ. Ғәҙәттә тәүлектәрҙә ҡояш тәүлегенә астрономик төшөнсә күҙ уңында тотола. Көндәлек тормошта тәүлек йыш ҡына ''көн'' тип атайҙар. Улар 24 сәғәт дауам итә. Календарь тәүлектәре [[аҙна]]<nowiki/>ларҙан, [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙарҙан, [[йыл]]дарҙан тора. === Аҙна === [[Аҙна]] — көндән ҙурыраҡ һәм [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙан кәмерәк ваҡыт берәмеге. Ете көнлөк аҙна константа түгел: мәҫәлән, Ҡытайҙа [[Шан (династия)|Шан]] эпохаһында ритуаль аҙна 10 көндән торған. Ете көнлөк аҙна тәүге тапҡыр Боронғо Көнсығышта ([[Вавилон]]да) ҡулланыла.<ref>[[ЭСБЕ]], статья «Воскресный отдых»</ref>. Беренсе быуатта [[Рим]]<nowiki/>да ҡулланыла башлай, унан бөтә Көнбайыш Европаға тарала. Хәҙерге календарҙарҙың күпселегендә, шул иҫәптән [[Григориан календары]]нда һәм [[йәһүдилек]]-[[христианлыҡ]] ваҡыты иҫәбенә нигеҙләнмәгән календарҙа, аҙнаға 7 көн инә, был уны теүәл көндәр һанын үҙ эсенә алған иң ҙур дөйөм ваҡыт берәмеге итә. Аҙнаның туранан-тура астрономик нигеҙе юҡ, ул ваҡыт берәмеге булараҡ киң ҡулланыла. Боронғо мысырҙар ун көнлөк аҙна (декада) менән ҡулланғандар. Боронғо майялар араһында аҙна 13 көндән тора; шулай уҡ 20 көнлөк аҙна ҡулланғандар (икеһе лә Цолькин календарында). Европа колонизацияһы һәм артабанғы [[глобалләшеү]] арҡаһында 7 көнлөк аҙна бөтә ерҙә лә, хатта элек ундай ваҡыт берәмеге булмаған мәҙәниәттәрҙә лә ҡулланыла башлай. Һәр дата һәр ваҡыт йыл һайын аҙнаның бер көнөнә тура килһен өсөн эшләнгән календарҙар ҙа бар. Аҙнаны йылдан бойондороҡло итһәң, шул уҡ ваҡытта йылына бер нисә көн бер аҙнаға ла ҡарамаһа быға өлгәшергә мөмкин. Мәҫәлән, даими календарь проекттарында 52 аҙнаға 1 йәки 2 көн ҡушыла, һәм француз революцион календары 10 көнлөк 36 аҙнанан һәм 5 йәки 6 өҫтәмә көндән тора. Йылдыңда аҙнаға бәйле булыуы мөмкин, шуға күрә элекке [[Исландия]] календарында 52 йәки 53 аҙна була. Аҙнаның классик көндәре: дүшәмбе, шишәмбе, шаршамбы, кесаҙна, йома, шәмбе, йәкшәмбе. === Ай === Ай — [[Ай (юлдаш)|Ай]]ҙың [[Ер]] тирәләй әйләнеүе менән бәйле [[ваҡыт]] берәмеге. Айлы айҙар күп календарҙарҙың нигеҙе булып тора. Ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә тикшеренеүселәр, кешеләр көндәрҙе Ай фазаларына ярашлы, кәм тигәндә [[палеолит]]тан һанай, тигән һығымтаға килгәндәр. Иҫәпләү уңайлығы бер ай эсендә тотош бер нисә көн талап иткәнлектән, ай әйләнеүе периодының төрлө осорҙары — 27,2-29,6 [[тәүлек]] тәшкил итә һәм бөтөн көндә иҫәпләп булмай, календарҙар элек-электән айлыҡ оҙонлоҡтарын сиратлаштырып һәм/йәки өҫтәмә көндәр индереп, дөрөҫлөктө ҡапларға тырышҡан. [[Йәһүдтәр|Йәһүдтәр,]] [[мосолмандар]], ҡытайҙар, индустар һәм башҡалар ҡулланған ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарында ай оҙайлығы 29 йәки 30 көн тәшкил итә. Ҡайһы бер календарҙарҙа ай башы ысын астрономик яңы ай тулған көнөнә тура килә, икенселәрендә ай башы туранан-тура күҙәтеүҙәр менән билдәләнә. [[Григориан календары|Григориан]] һәм [[Юлиан календары|Юлиан]] календарҙары Ай фазаларының үҙгәреүенә бәйле булмаған айҙың билдәләнгән оҙонлоғон ҡуллана. === Йыл === Йыл — ғәҙәти ваҡыт берәмеге, ул тарихи яҡтан миҙгелдәрҙең берҙәм циклын күҙҙә тотҡан (яҙ, йәй, көҙ, ҡыш). Күпселек илдәрҙә йылдың календарь оҙонлоғо — 365 йәки 366 көн. Хәҙерге ваҡытта йыл шулай уҡ планеталар системаһындағы йондоҙҙар тирәләй, атап әйткәндә, [[Ер]]ҙең [[Ҡояш]] тирәләй хәрәкәте, планеталар әйләнешенең ваҡытлы характеристика булараҡ ҡулланыла. [[Григориан календары|Григориан]] һәм [[Юлиан календары|Юлиан]] календарҙарында календарь йыл кәбисәһеҙ йылдарҙа — 365 [[тәүлек]], кәбисә йылында — 366 тәүлек. Йылдың уртаса оҙонлоғо — Григориан календарында — 365,2425 тәүлек, Юлиан календары буйынса — 365,25 тәүлек. [[Мосолман календары|Ислам календары]]нда календарь йыл 353, 354 йәки 355 тәүлек — 12 ай тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 354,37 көн, был тропик йыл менән сағыштырғанда кәмерәк, шуға күрә мосолман байрамдары миҙгелдәр буйынса «йөрөй». [[Йәһүд календары]]<nowiki/>нда календарь йыл 353, 354, йәки ябай йылда 355 тәүлек һәм кәбисә йылында 383, 384 йәки 385 көн тәшкил итә. Йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2468 тәүлек, был тропик йылға яҡын. === Быуат === Быуат — 100 [[йыл]]ға тиң ваҡыт берәмеге. Ун быуат [[мең йыллыҡ]]ты тәшкил итә. [[Григориан календары]] буйынса беҙҙең эраның I быуаты 1 ғинуарҙа башлана һәм 100 йылдың 31 декабрендә тамамлана. II быуат 101 йылда, III быуат 201 йылда башлана һәм башҡалар. Быуаттың һуңғы йылы ошо быуаттың һанынан башлана (мәҫәлән, [[2000 йыл]] — [[XX быуат]]тың һуңғы йылы). Григориан календарында «нуль быуаты» юҡ: беҙҙең эраға тиклем I быуаттан һуң беҙҙең эраның I быуаты башлана. {| class="standard" |+<small>Григориан календары буйынса йылдарҙың быуаттарға бүленеүе</small> |200 |199 |... |102 |101 |100 |99 |... |2 |1 |1 |2 |... |99 |100 |101 |102 |... |199 |200 |- | colspan="5" bgcolor="#CCCCFF" |Беҙҙең эраға тиклем II быуат | colspan="5" bgcolor="#CCCCFF" |Беҙҙең эраға тиклем I быуат | colspan="5" bgcolor="#FFEECC" |Беҙҙең эраның I быуаты | colspan="5" bgcolor="#FFEECC" |Беҙҙең эраның II быуаты |} == Календарь системаһы == Календарҙың төп берәмектәре — [[тәүлек]], [[Ай (ваҡыт)|ай]], [[йыл]]. Уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе һөҙөмтәһендә өс календарь системаһы барлыҡҡа килә: [[Ай (юлдаш)|Ай]] фазалары менән яраштырылған ай календарҙары; йыл һәм ай Ай фазалары һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән яраштырылған айлы-ҡояшлы календарҙар; һәм ҡояш календарҙары, уларҙа йыл Ерҙең Ҡояш тирәләй хәрәкәте менән генә яраштырыла. === Ай календары === Синодик [[Ай (ваҡыт)|ай]]<nowiki/>ҙың оҙайлығы уртаса 29,53059 тәүлек тәшкил итә. Шуға күрә календарьҙа ай 29 йәки 30 көн була. Ай календарында йыл оҙонлоғо 12 ай тәшкил итә. Ошоға ярашлы, айҙың оҙайлығы 12 × 29,53059 = 354,36708 тәүлек тәшкил итә. Календарь йыл 354 көн — ябай йыл, йәки 355 көн — [[кәбисә йыл]]ы булырға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон һәм ай йылының оҙонлоғон тигеҙләү өсөн кәбисәләрҙе ҡуйыу ялғау системаһы кәрәк. Ай календары [[Ҡояш]]тың йыллыҡ хәрәкәтенә бәйләнмәгән, шуға күрә йыл һайын ай календары ҡояш календарына ҡарата 365,24222-354,36708 = 10,87514 көнгә күсә. Яҡынса 34 ҡояш йылында бер өҫтәмә ай йылы йыйыла. Айҙың үҙгәреүсән фазалары — иң еңел күҙәтелгән күк күренештәренең береһе. Шуға ла ай календары менән күп халыҡтар ҡулланған. Ваҡыт үтеү менән ай календары халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүҙән туҡтай, сөнки ауыл хужалығы эштәре миҙгелдәр алмашыныуы, йәғни Ҡояш хәрәкәтенә бәйле. Шуға күрә ай календарҙары, һирәк иҫкәрмәләр менән (мәҫәлән, [[Мосолман календары]]) мотлаҡ айлы-ҡояшлы, йәки ҡояш календарҙары менән алмаштырыла. Ай календарының уңайһыҙлығына шуны ла индерергә кәрәк: синодик айҙың оҙайлығы өҙлөкһөҙ 29^d6^h15^m-ҙан 29^d19^h12^m-ға тиклем үҙгәреп тора. Бының сәбәбе булып Айҙың орбитала ярайһы уҡ ҡатмарлы хәрәкәте тора. Ай календарҙарында ай башы неоменияға — йәш Айҙың беренсе тапҡыр ҡояш нурҙарында барлыҡҡа килеүе. Ай башынан айырмалы рәүештә, был ваҡиғаны күҙәтеүе еңел. Неомания яңы ай башынан 2-3 көнгә артта ҡала. Әйткәндәй, был ваҡыт арауығы йыл миҙгеленә, күҙәтеүсенең киңлегенә һәм синодик айының ағымдағы оҙайлығына ҡарап үҙгәрә. Шуның арҡаһында төрлө илдәрҙә бер үк календарҙы һаҡлау мөмкин түгел. === Айлы-ҡояшлы календарь === Синодик [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙың оҙайлығы уртаса 29,53059, ә тропик йыл — 365,24220 көн. Тропик йыл 12,36827 синодик айҙы үҙ эсенә ала. Тимәк, календарь йыл 12 (ғәҙәти йыл) йәки 13 календарь айҙарынан торорға мөмкин. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо тропик йыл оҙонлоғона яҡын булһын өсөн өҫтәмә айҙар ҡуйыу системаһы кәрәк. Ай башы, ай календарындағы кеүек, айды-ҡояшлы календарында неоменияға тура килә, йәғни йәш Айҙың беренсе тапҡыр [[Ҡояш]] нурҙарында барлыҡҡа килеүе. === Ҡояш календары === Тропик йыл оҙайлығы — 365,24220 тәүлек. Ҡояш календарында календарь йыл 365 көн (нормаль йыл) йәки 366 көн (кәбисә йылы) булырға тейеш. Календарь йылының уртаса оҙонлоғон тропик йылы оҙонлоғона яҡынайтыу өсөн кәбисәләр ҡуйылған. [[Юлиан календары]]на кәбисәләрҙе 4 йылға бер 1 көн йышлыҡ менән индереү яһала. Шул уҡ ваҡытта календарь йылының уртаса оҙайлығы — 365,25 тәүлек. Юлиан календарының уртаса оҙонлоғо тропик календарынан 0,00780 тәүлеккә күберәк булғанлыҡтан, 128 йыл эсендә 1 көнлөк хата йыйыла һәм көн тигеҙләнеше артҡа күсә. Юлиан календары күп тапҡыр яҡшыртыла. Яңы календарь Юлиан календарынан теүәлерәк һәм бер аҙ айырылырға тейеш була. [[Григориан календары]]нда кәбисәләр эҙмә-эҙлелеге үҙгәрешһеҙ ҡала: быуаттар һаны ҡалдыҡһыҙ 4-кә бүленгән быуат йылдары ғына кәбисә йылдары, тигән ҡағиҙә өҫтәлә. 400 йыл эсендә 97 кәбисә көнө ҡуйыла, ә йылдың уртаса оҙонлоғо — 365,2425 тәүлек. Бер көнлөк хата яҡынса 3300 йыл эсендә туплана. Юлиан календарын камиллаштырыуҙың тағы бер варианты булып Яңы Юлиан календары торған. Был календарҙа кәбисәләрҙең эҙмә-эҙлелеге Юлиан календарындағы кеүек, әммә өҫтәмә ҡағиҙә индерелә, уға ярашлы Яңы Юлиан календарында 900 йылға бер 7 көн алып ташлана. Быуат йылын 900-гә бүлгәндә 2 йәки 6 ҡалдыҡ булып ҡалһа кәбисә йылы тип атала. Календарь циклы — 900 йылдан тора, уның барышында 218 кәбисә көнө тип ҡуйылған. Календарь йылының уртаса оҙонлоғо — 365,24222 тәүлек, был яҡынса 50 000 йыл эсендә 1 көн хата бирә. == Тарихи һәм хәҙерге календарҙар == === Шумер календары === {{төп мәҡәлә|Шумер календары}} === Вавилон календары === === Иран календары === {{Иранский календарь Сегодня}} Иран календары йәки Ҡояшлы һижрәт— астрономик ҡояш календары, [[Иран]]да һәм [[Афғанстан]]да рәсми календарь сифатында ҡулланыла. Календарь [[Ғүмәр Хәйәм]] ҡатнашлығында эшләнә һәм шул ваҡыттан алып бер нисә тапҡыр аныҡлана. [[Һижрәт]] йыл иҫәбен алып бара ([[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәрҙең [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]гә 622 йылда күсенеүе), әммә классик [[Мосолман календары]]нан айырмалы рәүештә ҡояшлы (тропик) йылына нигеҙләнә, шуға ла уның айҙары һәр ваҡыт бер миҙгелгә тура килә. Йыл башы — тәһран ваҡыты (52.5°E йәки UTC+3:30) [[меридиан]]ына астрономик күҙәтеүҙәр менән билдәләнгән [[көн менән төн тигеҙләнеше]] ([[Науруз]], яҙ байрамы)<ref>M. Heydari-Malayeri, [http://aramis.obspm.fr/~heydari/divers/ir-cal-eng.html A concise review of the Iranian calendar], Paris Observatory.{{Ref-en}}</ref>. === Мысыр календары === {{төп мәҡәлә|Боронғо Мысыр календары}} [[Файл:Senenmut-Grab.JPG|справа|мини|300x300пкс|Сененмут [[кәшәнә]]һендә боронғо [[Мысыр]] календары]] [[Нил]] үҙәнендә календарь төҙөлә, ул Мысыр цивилизацияһы менән бергә яҡынса 4 мең йыл йәшәй. Был календарҙың килеп сығышы тропик күк йөҙөнөң сағыу йондоҙо Сириус менән бәйле. Боронғо мысырҙарҙың Ҡояш календары — бөтә Иҫке донъя һәм әлегәсә йыл иҫәбе нигеҙендә ята. Сириустың (Сотис) ике гелиакик күтәрелеше араһындағы ваҡыт арауығы [[Боронғо Мысыр]]ҙа йәйге ҡояш торошо менән тап килә һәм Нилды һыу баҫҡанға тиклем — 365,25 тәүлек була. Әммә йыл дауамында мысырҙар 365 көн тип ҡуя. Шулай итеп, һәр 4 йыл һайын миҙгел күренештәре календарҙан 1 көнгә алда барған. [[Кәбисә йыл]]дары булмаған осраҡта [[Яңы йыл]] бөтә миҙгелдәрҙә лә 1460 йыл (365×4) йыл дауамында үтә һәм башланғыс датаға әйләнеп ҡайта. 1460 йылдағы осор саутик осор, цикл йәки Бөйөк Сотис йылы тип атала. Беҙҙең эраға тиклем 25 йылда [[Юлиан календары]] менән синхронлаштырылған Александрий календары булдырылған, әммә айҙарҙың шул уҡ исемдәрен һаҡлай, йыл аҙағында һәр дүртенсе йыл һайын бер көн өҫтәлә. Урындағы сиркәүҙәр ҡулланған копт һәм эфиоп календарҙары Боронғо Мысыр календарына ҡарай. Мысыр календарының структураһын француз революцион календары үҙләштергән. === Йәһүд календары === [[Файл:Beit alfa01.jpg|справа|мини|203x203пкс|Бейт Альфа [[синагога]]һында йәһүд календары мозаикаһы, VI быуат, Төньяҡ Израиль]] [[Йәһүд календары]] — [[Израиль дәүләте|Израил]]<nowiki/>дең дини һәм рәсми донъяуи календары. Календарь Ҡояш-айлы календарына ҡарай. Йылдар, иудаизмға ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 3761 йылда булған Йыһандың барлыҡҡа килеүе башланғандан алып иҫәпләнә. Ваҡыт Ай фазаларына ҡарап иҫәпләнә. Шуға күрә айҙар оҙайлығы — 29 йәки 30 көн. 12 ай ҡояш йылынан 11 көн артта ҡалғанлыҡтан, һәр 2-се йәки 3-сө йыл һайын 13-сө ай өҫтәлә. === Ҡытай календары === [[Ҡытай календары]] календарҙың ике төрөнән тора: ҡояшлы-айлы һәм ҡояш. Ҡояшлы-айлы циклик календары беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ уртаһында төҙөлгән. Календарҙа алтмыш йыллыҡ цикл ҡулланыла. Ул — 10 йыл («күк төптәре») һәм 12 йыл («ер тармаҡтары») циклдарының берләшеүе. Был тура килеүҙәрҙең яртыһы ҡулланылмай, шуға күрә календарь циклы 10×12/2 = 60 йылдан һуң ҡабатлана. Циклдағы йылды ике иероглиф, «күк төбө», «ер тармағы» күрһәтә. Ҡайһы саҡта «ер тармағы» ғына күрһәтелә. Календарҙа йыл башы Григориан календарындағы датаға түгел, ә астрономик күренешкә (яңы айға) бәйле. Календарь ҡулланылған территорияның оҙонлоғона бәйле, төрлө урындарҙа Яңы йылды Григориан календарының төрлө көндәрендә билдәләргә була. Календарь бер нисә мең йыл дауамында [[Вьетнам]]да, [[Камбоджа]]ла, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]]ҙа, [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы|Корея]]ла, [[Монголия]]ла, [[Япония]]ла һәм Азияның ҡайһы бер башҡа илдәрендә ҡулланыла. Ҡояш календары (ауыл хужалығы календары) йылды 24 ауыл хужалығы миҙгеленә бүлеүҙе Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса билдәләй. Миҙгелдәрҙең Ай хәрәкәте менән бер ниндәй ҙә бәйләнеше юҡ. === Римға нигеҙ һалынғандан алып === {{От основания Рима}} '''Condita Urbe Ab''' (бәйле '''Conditae аппо Urbis''': A йәки AUC.u.c.) — лат. «ҡала барлыҡҡа килгәндән ([[Рим]])», б.э.т. 753 йылда ҡабул ителгән. Ҡайһы бер Рим тарихсылары бер йылды күҙҙә тотҡан йыл иҫәбенең төрө. Хәҙерге тарихсылар был терминды римлеләргә ҡарағанда күпкә йышыраҡ ҡуллана. Рим йылына һылтаныуҙың өҫтөнлөклө ысулы шул йылда хакимлыҡ иткән ике консулдың исемдәрен күрһәтеү була. Римға нигеҙ һалынғандан алып йыл элек уны рим тарихсыларының әҫәрҙәренә бик күп мөхәррирҙәр өҫтәй, был термин ысынбарлыҡҡа ҡарағанда йышыраҡ ҡулланыла. Император идара итеү йылы шулай уҡ йылды билдәләү өсөн ҡулланыла, бигерәк тә [[Византия империяһы]]<nowiki/>нда Юстиниан 537 йылда ошондай йыл иҫәбен талабын индергәндән һуң. Термин башлыса немец авторҙары әҫәрҙәрендә, атап әйткәндә, Теодор Моммсендың Рим тарихында осрай. === Япон календары === [[Япон календары]] — [[Ҡытай календары]]на нигеҙләнгән айлы-ҡояшлы календарь. Япон календары — боронғо календарь системаһы, беҙҙең эраға тиклем 660 йылда, легенда буйынса, император Дзимму япон дәүләтенә нигеҙ һалған. Иҫәпләү системаһы !һҙҡ йылда Японияға нигеҙ һалынғандан алып һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]ның аҙағына тиклем ҡулланыла. Япон календарының икенсе төрө, император идара иткән йылдарын иҫәпләп, беҙҙең көндәргә тиклем киң ҡулланылыуын дауам итә. 2019 йылдың 1 майында, император Нарухито тәхеткә ултырғас, Рейв осоро башлана. 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 2-се йылы, ә 2021 йылдың 1 майына тиклем — Рейв осороноң 3-сө йылы. === Индуизм календары === [[Файл:Hindu_calendar_1871-72.jpg|справа|мини|406x406пкс|[[Индуизм]] календары, 1871—1872 йылдар , Раджастан, [[Һиндостан]]]] Индуизм календары — хәҙерге [[Һиндостан]]<nowiki/>да таралған календарҙар. Улар иҫәбенә Викрам-самват, Сак дәүере, Кали-Юга, Һиндостандың Берҙәм милли календары һәм башҡалар инә. Хәҙерге [[Һиндостан]] территорияһында боронғо заманда бик күп ҡәбиләләр һәм милләттәр барлыҡҡа килгән, улар оҙаҡ айырылғандар. Һинд кенәзлектәренең бер-береһенән оҙаҡҡа һуҙылыуы уларҙың һәр береһенең тиерлек урындағы календарь системаһына эйә булыуына килтерә. Һуңғы ваҡытҡа тиклем илдә бер нисә рәсми граждан календары һәм утыҙға яҡын урындағы календарь ҡулланылған, мәҫәлән, төрлө дини байрамдар һәм йолалар ваҡытын билдәләү өсөн ҡулланылғандар. Улар араһында ҡояш, ай һәм айлы-ҡояшлы календарҙарын табырға мөмкин. Индуизм календарҙары ҡулланыла: * Кали-Юга — б.э.т. 3102 йылдың 18 февраленән; * Нирвана дәүере — б.э.т. 543 йылдан; * Викрам-самват— Беҙҙең эраға тиклем 57 йылдан; * Гаурабда — 1486 йылдан; * Фазли дәүере — 1550 йылдың 10 сентябренән; * Һиндостандың берҙәм милли календары — 1957 йылдың 22 мартынан. === Ацтек календары === [[Файл:Aztec_Sun_Stone_Replica_cropped.jpg|справа|мини|150x150пкс|Ҡояш ташы фрагменты, хаталы рәүештә «ацтек календары» тип атала]] Ацтек календары — [[Мезоамерика]] халыҡтары ҡулланған ваҡытты үлсәү системаһы. Был система тәүге тапҡыр майяларҙа, бәлки, эпиольмектарҙа яҡынса 2500 йыл элек барлыҡҡа килгәндер һәм артабан Үҙәк Мексика мәҙәниәттәре һәм халыҡтары, шул иҫәптән майялар, сапотектар һәм [[ацтектар]] араһында тарала. Ацтектарҙың ике календары булған. Ҡояш ауыл хужалығы оҙонлоғо 365 көн — '''''шиупоуалли''''' майялар араһындағы '''''хааб'''''ҡа тап килә. 260 көнлөк тональпоуалли йолаһы майяларҙағы цолькинына тап килә. Шиупоуалли һәм тональпоуалли 52 йылға бер тап килә һәм «быуат» тип атала. Йөҙ «быуат» үҙ сиратында «Ҡояш» тип аталған 5200 йыллыҡ дәүерҙе тәшкил итә. Был система буйынса әлеге ваҡытта беҙ «Ҡояш» — Тонатиу аллаһы булған Дүрт ер тетрәүенең бишенсе дәүерендә йәшәйбеҙ. Календарь йылы плеядаларҙың көнсығыш офоҡ өҫтөндә ҡояш сығыр алдынан тәүге тапҡыр барлыҡҡа килеүенән башлана. === Майя календары === [[Файл:Maya_Calendar_by_Matthew_Bisanz.JPG|справа|мини|200x200пкс|Майя календары]] Майя календары — Колумбияға тиклемге Үҙәк Америкала майя цивилизацияһы тарафынан булдырылған календарҙар системаһы. Был календарҙы Үҙәк Американың башҡа халыҡтары — [[ацтектар]], тольтектар һ. б. ҡулланған. Ғалимдар фекеренсә, майя календары Григориан календарындағы түбәндәге даталарҙан йылдар һанын һаҡлай ала: * Б. э. т. 3373 йылдың 13 октябре<ref name="autogenerated2">[[Кинжалов, Ростислав Васильевич]], книга «Культура [[Майя (цивилизация)|древних майя]]<nowiki/>», издательство «Наука», ленинградское отделение, [[Ленинград]], 1971, с. 141.</ref> йәки б. э. т. 3373 йылдың 14 октябре<ref name="autogenerated1">[[Галленкамп, Чарльз|Чарльз Галленкамп]], книга «Майя. Загадка исчезнувшей цивилизации» пер. с английского, [[Москва]], издательство «Наука» 1966, с. 86.</ref> * Б. э. т. 3113 йылдың 7 сентябре<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated1" /> * Б. э. т. 3114 йылдың 13 авгусы === Ислам календары === {{Исламский календарь Сегодня}} [[Мосолман календары|Ислам календары]] — [[ислам]]да дини байрамдар үткәреү датаһын билдәләү өсөн ҡулланылған ай календары, шулай уҡ [[Пакистан]], [[Бангладеш]] һәм башҡа мосолман илдәрендә рәсми календарь. Ислам календары [[Ғәрәп хәлифәлеге]] Үмәр I [[хәлифә]]һе тарафынан индерелгән. Йыл иҫәбе [[Һижрәт]]тән (б. э. 16 июль 622 йыл — [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] пәйғәмбәрҙең [[Мәккә]]нән [[Мәҙинә]]<nowiki/>гә күсенеү датаһы. Айҙар 29 йәки 30 көндән тора. Яңы айҙың беренсе көнө — астрономик яңы айҙан һуң беренсе көн, унда ҡояш байығандан һуң бер аҙҙан Айҙың урағын күрергә мөмкин була. Ай йылын ун ике ай тәшкил итә, яҡынса баһалар буйынса ул 354 көнгә тиң. Айҙың ысын оҙайлығы 29,5 көн түгел, ә бер ни тиклем оҙағыраҡ булғанлыҡтан, айҙың оҙайлығы 354 көн түгел, ә 354,367 көн тәшкил итә. Был бөтөн һан булмағанға күрә, кәбисә йылдары проблемаһы килеп тыуа, йәғни 354 көн, ә оҙаҡҡа һуҙылыу йылдарын үҙ эсенә алған ябай йылдарҙың алмашыныуы — һәр береһе 355 көн. Мосолман дини байрамдары көндәре йыл һайын Григориан календарына ҡарата күсерелә. === Боронғо грек календары === Боронғо грек календары — айлы-ҡояшлы календарь, унда йыл 29 һәм 30 көнлөк 12 ай [[Ай (ваҡыт)|ай]]ҙан тора. Бер йылда 354 көн була — өҫтәмә ай, яҡынса 3 йылға бер тапҡыр ҡуйыла. Календарь яйға һалынған һайын 8 йыллыҡ цикл индерелә, унда ай 3-сө, 5-се һәм 8-се йылдарҙа өҫтәмә ай ҡуйыла ([[Афина]]ла уны Солонға б.э.т. 594 йылда өҫтәп яҙалар); б. э. т. 432 йылда астроном Метон 7 айлыҡ теүәлерәк 19 йыллыҡ цикл тәҡдим итә, әммә был цикл бик әкрен ҡулланыла һәм бер ҡасан да тулыһынса тамырланмай. Һәр ҡаланың үҙ календары булған, айҙарҙың үҙ исемдәре булған, һәм исемдәр йыш ҡына ошо айҙа үткән байрамдарҙан барлыҡҡа килгән. Теоретик йәһәттән ай яңы айҙа башланырға тейеш булған, әммә ғәмәлдә ул һәр ваҡыт килеп сыҡмай, шуға күрә «гражданлыҡ яңы айы» менән «ай яңы айын» айырырға кәрәк була. Йыл башы ла төрлө була: Афина календары буйынса йыл йәйге ҡояш торошонан һуң беренсе яңы айҙа башлана, беотий мәғлүмәттәре буйынса, ҡышҡы ҡояш торошонан һуң Фивала ҡулланыла. === Нума Помпилий календары === Нума Помпилий (беҙҙең эраға тиклем 753—673 йылдар) календарҙа ҙур реформа үткәрә, уның нигеҙендә [[юлиан календары]] индерелә. Уға тиклем римлеләр йылды март айынан башлап ун айға бүлә һәм декабрҙә тамамлана. Яңы календарға ярашлы, Янус һәм Феба аллалары хөрмәтенә ике яңы ай — [[ғинуар]] һәм [[февраль]] айҙары индерелә. Шулай итеп, Нума Помпилий индергән календарь ун ике айҙан тора: # [[март]] (31 көн), # [[апрель]] (29 көн), # [[май]] (31 көн), # [[июнь]] (29 көн), # квинтилис (31 көн), # секстилис (29 көн), # [[сентябрь]] (29 көн), # [[октябрь]] (31 көн), # [[ноябрь]] (29 көн), # [[декабрь]] (29 көн), # [[ғинуар]] (29 көн), # [[февраль]] (28 көн) Һуңынан квинтилиус һәм секстилиус [[Юлий Цезарь]] һәм [[Октавиан Август]] хөрмәтенә [[июль]] һәм [[август]] тип үҙгәртелә. === Юлий календары === {{Юлианский календарь Сегодня}} [[Юлиан календары|Юлий календары]] — Созиген етәкселегендәге [[Искәндәриә]] астрономдары төркөмө тарафынан эшләнгән һәм [[Юлий Цезарь]] тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 ғинуарҙа индерелгән ҡояш календары. Юлий календары Рим календарын алмаштыра һәм эллинистик Мысырҙың астрономик мәҙәниәтендә нигеҙләнә. Юлий календары буйынса йыл 1 ғинуарҙан башлана, сөнки тап ошо көндә беҙҙең эраға тиклем 153 йылдан комициялар һайлаған консулдар вазифаға инә. Юлий календарында ғәҙәти [[йыл]] 365 көндән тора һәм 12 [[Ай (ваҡыт)|ай]]ға бүленә. Һәр 4 йыл һайын [[кәбисә йыл]]ы иғлан ителә, унда бер көн өҫтәлә — 29 февраль. Юлиан йылының уртаса оҙайлығы 365,25 көн тәшкил итә, был тропик йыл оҙонлоғонан 11 минутҡа оҙағыраҡ. Боронғо Русь биләмәһендә календарь «Тыныслыҡ түңәрәге», «Сиркәү түңәрәге», индикт һәм «Бөйөк индикт» булараҡ билдәле булған<ref>А. Н. Зелинский. [http://www.religare.ru/print9083.htm Конструктивные принципы древнерусского календаря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120105095448/http://www.religare.ru/print9083.htm |date=2012-01-05 }} // Контекст. М., 1978. С. 62—135.</ref>. === Григорий календары === [[Файл:Gregorianscher_Kalender_Petersdom.jpg|справа|мини|Григориан календарын индереү. Римдағы [[Изге Пётр соборы|Изге Петр соборы]]нда [[Рим]] папаһы Григорий XIII ҡәберендәге барельеф]] {{Григорианский календарь Сегодня}} [[Григориан календары]] — [[Ҡояш]] тирәләй [[Ер]]ҙең циклик әйләнеше нигеҙендә ҡояш календары; бер циклдың оҙайлығы 365,2425 көн дауам итә; 400 йылға 97 [[кәбисә йыл]]ын үҙ эсенә ала<ref>[https://rg.ru/2011/06/06/vremya-dok.html Федеральный закон Российской Федерации от 3 июня 2011 г. N 107-ФЗ «Об исчислении времени», ст. 2, п. 2].</ref>. Юлий календары урынына яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып яҙғылыҡ [[көн менән төн тигеҙләнеше]]нең Юлиан календарына ҡарата яйлап үҙгәреүе тора, уға ярашлы [[Пасха]] датаһы билдәләнә, пасха тулы айҙарының астрономик айҙар менән тап килмәүе. Григорий календары Рим папаһы Григорий XIII тарафынан католик илдәрҙә 1582 йылдың 4 октябрендә иҫке [[Юлиан календары|Юлий календары]] урынына индерелә: [[кесаҙна]]нан һуң икенсе көндө, 4 октябрҙә, [[йома]], 15 октябрҙә була. 1582 йылда [[Испания]], [[Италия]], [[Португалия]], [[Речь Посполитая]] ([[Бөйөк Литва кенәзлеге]] һәм [[Польша]]), [[Франция]], Лотарингия григориан календарына күсә. Григориан һәм Юлий календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендә хата тыуҙырған тип иҫәпләнә, был Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә ҙур роль уйнай<ref>{{Китап|автор={{нп5|Чэндлер, Дэвид Джеффри|Дэвид Джеффри Чэндлер||David G. Chandler}}|год=1973|тираж=|isbn=0-02-523660-1|серия=|allpages=|columns=|pages=383|volume=|издательство=Scribner|часть=From the Rhine to the Danube|место=New York|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|заглавие=The Campaigns of Napoleon|ссылка часть=|ref=}}{{Ref-en}}</ref>. Рәсәйҙә Григорий календары Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан [[1918 йыл]]дың 26 ғинуарындағы указ менән индерелә, уға ярашлы [[1918 йыл]]<nowiki/>дың 31 ғинуарынан һуң 14 февралдән һуң килә. Григорий календарына иң һуңғы күсеүселәрҙең береһе булып 1924 йылда [[Греция]], 1926 йылда [[Төркиә]] һәм 1928 йылда [[Мысыр]] була<ref>{{Китап|автор=Крис Тёрни|часть=Изменчивый календарь|заглавие=Кости, скалы и звезды. Наука о том, когда что произошло|оригинал=Bones, Rocks and Stars: The Science of When Things Happened|ссылка=http://static.ozone.ru/multimedia/book_file/1002037746.pdf|издательство=Альпина нон-фикшн|allpages=240|isbn=978-5-91671-087-8, ISBN 978-0-230-55194-7|тираж=3000}}</ref>. Григорий календары буйынса йыл оҙайлығы 365,2425 көнгә тиң булырға тейеш. Кәбисәһеҙ йыл оҙайлығы — 365 тәүлек, [[кәбисә йыл]]<nowiki/>ы — 366. Кәбисә йылдарын бүлеү: * 400 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә; * ҡалған йылдар — 100 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл— кәбисәһеҙ йыл; * ҡалған йылдар — 4 һанына ҡалдыҡһыҙ бүленгән йыл — кәбисә йылы. Шулай итеп, 1600 һәм 2000 йылдар кәбисә йылдары була, ә 1700, 1800 һәм 1900 йылдар кәбисәһеҙ йылдар булмай. Григорий стиле буйынса көн менән төн тигеҙләнеше йылы менән сағыштырғанда тәүлегенә бер хата 3300 йыл эсендә йыйыла. === Яңы Юлий календары === {{Новоюлианский календарь Сегодня}}Яңы Юлий календары — 1923 йылда Белград университетының математика һәм күк механикаһы профессоры серб астрономы Милутин Миланкович әҙерләгән Юлиан календарының модификацияһы. Яңы Юлий календары 900 йыллыҡ циклға нигеҙләнгән. Был осорҙа 9 быуаттың кәбисә йылының 7-һе бөтөрөлә. Кәбисә йылдарына ул быуаттар буйына, ҡалған өлөшөндә 900-гә бүлгәндә 200 йәки 600 ҡалдыҡта ҡала. Улар: 200, 600, 1100, 1500, 2000, 2400, 2900, 3300, 3800 һ. б. Йыл кәбисә йылы тип иҫәпләнә, әгәр: : а) Уның һаны 4-кә бүленә һәм 100-гә бүленмәй; : б) уның һаны 900-гә бүленә һәм 200 йәки 600 ҡалдыҡта ҡала. 900 йылға 682 ябай һәм 218 кәбисә йылы тура килә. Яңы Юлий календарында [[йыл]]дың уртаса оҙонлоғо — 365,242222 тәүлек. Был тропик йылдың ысын оҙайлығынан (365,2421988 [[тәүлек]]) ни бары 0,000023 тәүлеккә, йәки 2 секундтан да кәм түгел. Бер көнлөк айырмалыҡ яҡынса 43 500 йыл эсендә бара. Әлеге ваҡытта [[Рус православие сиркәүе|Рус]], Иерусалим, Грузин һәм Серб сиркәүҙәре, шулай уҡ Афон монастырҙары [[Юлиан календары]]н билдәләнгән байрамдарҙы иҫәпләү өсөн ҡуллана, башҡа бөтә урындағы сиркәүҙәр — Яңы Юлиан, 2800 йылға тиклем был сиркәү тулыһынса григориан менән тап килә<ref>В. Хулап [http://www.liturgica.ru/bibliot/kalender.html Реформа календаря и пасхалии: история и современность].</ref>. === Француз республика календары === [[Файл:Calendrier-republicain-debucourt2.jpg|справа|мини|1794 йылда француз революцион календары]] Француз республика (революцион) календары [[Франция]]ла [[Бөйөк француз инҡилабы]] ваҡытында [[1793 йыл]]дың 5 октябрендәге Милли конвента декреты менән индерелә һәм [[Наполеон I|Наполеон]] тарафынан 1806 йылдың 1 ғинуарында бөтөрөлә. Был календарь буйынса йылдар иҫәбе [[1792 йыл]]дың 22 сентябрендә Беренсе Француз Республикаһына нигеҙ һалыныуҙан башлана. Был көн Республиканың 1-се вандемьеры була (календарь киләһе йылда ғына индерелһә лә). Һәр йыл 30 көнлөк ун ике айға бүленә. Ай ун көнлөк өс тиҫтә йылдан тора, декаданың һуңғы көнө — дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн ял көнө була. Йыл аҙағында биш, [[кәбисә йыл]]ында — айҙарға индерелмәгән алты көн ҡала. Был көндәрҙең айырым исемдәре булған һәм байрам тип һаналған. Республика календары Париж коммунаһы ваҡытында тергеҙелә һәм [[1871 йыл]дың [[18 март]]ынан [[28 май]]<nowiki/>ына тиклем эшләй. Бынан һуң [[Григориан календары]] яңынан индерелә. == Календарь терминдары == === Йыл башы === Яңы йыл — йыл башы [[байрам]]ы, күп халыҡтар тарафынан ҡабул ителгән календарға ярашлы билдәләнә, йылдың һуңғы көнөнән киләһе йылдың беренсе көнөнә күсеү мәлендә килә. Яңы йылды байрам итеү йолаһы [[Месопотамия]]ла беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта уҡ булған. Йыл башы [[1 ғинуар]]ҙан Рим хакимы [[Юлий Цезарь]] тарафынан беҙҙең эраға тиклем 45 йылда булдырыла.{{Sfn|Климишин|1990|с=288—289}}. Күпселек илдәр яңы йыл көнөн [[Григориан календары]]нда йылдың беренсе көнөндә [[1 ғинуар]]ҙа билдәләй. [[Тымыҡ океан]]да [[Кирибати]] утрауҙарында һәр ваҡыт Яңы йылды байрам итеү башлана<ref>{{Cite web|url=http://top.rbc.ru/society/31/12/2012/839214.shtml|title=Новый 2013 год наступил в России :: Общество :: Top.rbc.ru|accessdate=2013-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQs1XTCD?url=http://top.rbc.ru/society/31/12/2012/839214.shtml|archivedate=2013-01-05|lang=ru}}</ref>. Тымыҡ океанда Мидуэй утрауҙарында йәшәүселәр иҫке йылды һуңғыларҙан булып оҙаталар<ref>{{Cite web|url=http://www.vmdaily.ru/news/zhiteli-ostrovov-v-tihom-okeane-uzhe-prazdnuyut-novij-god1356953913.html|title=Вечерняя Москва - Жители островов в Тихом океане уже празднуют Новый год|accessdate=2013-01-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DQs4nxm7?url=http://www.vmdaily.ru/news/zhiteli-ostrovov-v-tihom-okeane-uzhe-prazdnuyut-novij-god1356953913.html|archivedate=2013-01-05|lang=ru}}</ref>. Иҫке Яңы йыл — Юлиан календары буйынса Яңы йыл байрамы (XX—XXI быуаттарҙа 13 ғинуарҙан 14 ғинуар төнөндә)<ref>[http://www.calend.ru/holidays/0/0/5/ Старый Новый год]</ref>. Ҡаҙағстанда, Рәсәйҙә, Белоруссияла, Украинала, Ҡырғыҙстанда, Сербияла, Швейцарияла һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә билдәләнә. Ҡайһы бер илдәр Яңы йылды ай календары буйынса билдәләй. [[Йәһүд календары]] буйынса йыл башы [[Песах]]анан һуң 163 көн үткәс (5 сентябрҙән дә иртәрәк һәм 5 октябрҙән дә һуңға ҡалмай) башлана. [[Ҡытай календары]] буйынса йыл башы ҡышҡы ай циклы аҙағындағы ҡышҡы яңы айға тап килтерелә, ул ҡышҡы ҡояш торошонан һуңғы ваҡытты ала (йәғни 21 декабрҙән һуң икенсе яңы айҙа). Григориан календарында был 21 ғинуар менән 21 февраль араһындағы көндәрҙең береһенә тап килә. Вьетнам Яңы йылы Ҡытайҙың Яңы йылына тап килә. Иран календары буйынса йыл башы ([[Науруз]]) — 21 йәки 22 март (төнөн 30 эсфандан алып 1 фарвардинаға тиклем), яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнө. ==== Рәсәйҙә Яңы йыл ==== Рәсәйҙә [[XV быуат]]ҡа тиклем [[Юлиан календары]] буйынса йыл март айында ([[Боронғо Рим]]дағы кеүек) 20 йәки 21 мартта (йылға ҡарап) яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнөндә башлана<ref>[http://rusarch.ru/cherepnin1.htm Черепнин Л. В. Русская хронология. М., 1944. § 5.]</ref>. 1492 йылдан Яңы йыл 1 сентябрҙә башлана. [[1700 йыл]]дан [[Пётр I|Петр I]] указы менән Рәсәйҙә, башҡа Европа илдәрендәге кеүек үк, Яңы йыл 1 ғинуарҙа билдәләнә (әммә Юлиан календары буйынса){{Sfn|Климишин|1990|с=355}}. Рәсәйҙең [[Григориан календары]]на күсеүенән һуң йыл башы Григориан календары буйынса 1 ғинуарға әйләнә. === Эра === Эра — календарь һанай башлаған дата. Төрлө дәүер башланған даталар исемлеге: * Антиохия дәүере — б.э.т. 5969 йылдың 1 сентябре (йәки 5517, 5507) * Грек донъя быуаты — б. э. т. 5598 йылдың 1 сентябре * Византия дәүере — беҙҙең эраға тиклем 5509 йылдың 1 сентябреАнтиохийская эра — 1 сентября 5969 года до н. э. (или 5517, 5507). * Константинополь дәүере (боронғо рус) — б.э.т. 1 март 5508 * Болгар дәүере — б. э. т. 5504 йыл * Александрия дәүере (Панодор дәүере) — б.э.т. 29 август 5493 * Энниан дәүере — беҙҙең эраға тиклем 5492 йылдың 25 марты * Скалигер дәүере (Юлиан осоро) — б.э.т. 1 ғинуар 4713 * Йәһүд календары дәүере — беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 7 октябре (иҫке стиль) * Бишенсе Ҡояш дәүере (майя календары) — б.э.т. 3114 йылдың 11 йәки 13 авгусы * Кали Юга — б.э.т. 3102 йылдың 18 феврале * Хайк Патриарх дәүере (боронғо әрмән календары) — беҙҙең эраға тиклем 2492 йылдың 11 авгусы * Авраам дәүере — беҙҙең эраға тиклем 2015 йылдың 1 октябре * Олимпиада дәүере — беҙҙең эраға тиклем 776 йылдың 1 июле * «Римға нигеҙ һалынғандан» дәүер — беҙҙең эраға тиклем 753 йылдың 21 апреле * Набонассар дәүере — б.э.т. 747 йылдың 26 феврале (иҫке стиль.) * Шаханхахи дәүере — беҙҙең эраға тиклем 559 йылдың 21 марты * Нирвана дәүере беҙҙең эраға тиклем 543 йыл була * Метон циклы — беҙҙең эраға тиклем 432 йылдың 15 июле * Селевкидтар дәүере — б.э.т. 312 йылдың 1 октябре * Тирия дәүере — б.э.т. 19 октябрь 125 йыл * Сидон дәүере — б.э.т. 110 октябрь * Викрам Самват дәүере — б.э.т. 57 йыл * Цезарь антиохия дәүере — б.э.т. 48 йылдың 1 сентябре * Юлиан дәүере — б. э. т. 1 ғинуар 45 йыл * Август дәүере — б. э. т. 1 август 43 йыл * Испания дәүере — б. э. т. 38 йылдың 1 ғинуары * Акциуй дәүере — беҙҙең эраға тиклем 30 ғинуар * «Христос тыумыштан» дәүере — беҙҙең эраның 1 ғинуары. * Иерусалимдың емерелеүе — 1 сентябрь 69 йыл сентябрь * Сака дәүере — 15 март 78 йыл * Маккаве эраһы — 24 ноябрь 166 йыл * Диоклетиан дәүере — 29 август 284 йыл * Әрмән дәүере — 552 йылдың 11 июле * Мосолман дәүере (Хиджри) — 16 июль 622 йыл * Фарсы дәүере — 16 июнь 632<ref>[http://heritageinstitute.com/zoroastrianism/calendar/index.htm Zoroastrian calendar.]{{ref-en}}</ref> * Йәләл-әд-дин дәүере — б. э. т. 1079 йылдың 15 марты (иҫке стиль) * Ғәҙән ханы дәүере — 13 март 1302 йыл<ref>Фасих Ахмад ибн Джалал ад-Дин Мухаммад ал-Хавафи. Фасихов свод. Ташкент, 1980; Началом этого календаря обычно считается 700/1300-1301 год, что соответствует пятому году правления Газан-хана (см.: Цыбульский. Современные календари, с. 207). Однако, по мнению Шараф ад-Дина Али Йазди, известного историографа XV века, современника Фасиха Хавафи, некоторые из пользовавшихся этим календарём «людей канцелярии» для начала «ханского летосчисления» брали год восшествия на престол Хулагу-хана — основателя монгольской династии в Иране (654/1256 — 663/1264-1265 годы), а другие — Газан-хана (694/1294-1295 — 703/1303-1304 годы) (см.: Йазди. Мукаддима-и Зафар-наме, л. 9а).</ref>. * Фасли дәүере — 1550 йылдың 10 сентябре<ref name="proznania2">[http://proznania.ru/?page_id=243 Календари Индии].<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''[[Википедия:Авторитетные источники|<span style="" title="утверждение основано на неавторитетном источнике (19 апреля 2018)">неавторитетный источник?</span>]]''&#x5D;</sup></ref> * Григориан дәүере — 15 октябрь 1582 * Республиканың дәүере (француз революцияһы) — 1792 йылдың 22 сентябре * Баһаи дәүере — 1844 йылдың 24 майы<ref>[https://encyclopedia.astrologer.ru/cgi-bin/index?E/epoche.html Новая астрологическая энциклопедия.]</ref>. * Чуче дәүере 1912 йылдың 15 апреле<ref>[http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm#4 Rules on use of Juche Era adopted.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100313071908/http://www.kcna.co.jp/item/1997/9708/news8/25.htm#4 |date=2010-03-13 }}{{ref-en}}</ref> * ЮНИХ дәүере — 1970 йылдың 1 ғинуарынан. === Кәбисә йылы === Юлиан һәм Григориан календарҙарында кәбисә йылы — оҙайлығы 366 көн тәшкил иткән йыл — нормаль, кәбисәһеҙ йыл оҙайлығынан бер көнгә оҙағыраҡ. Б. э. т. 45 йылдың 1 ғинуарында Рим диктаторы Гай [[Юлий Цезарь]] астрономик йыл яҡынса 365,25 [[тәүлек]]кә тиң булған календарь индерә. Был календарь [[Юлиан календары]] тип аталған. Алты сәғәтлек тайпылыштарҙы тигеҙләү маҡсатында кәбисә йылы индерелә. Өс [[йыл]] 365 көн тип иҫәпләнә, ә һәр йылда [[февраль]] айында бер өҫтәмә көн өҫтәлә. Рим календарында артабанғы календаларға (айҙың беренсе көнөнә), ноналарға (5-се йәки 7-се көн), идаларға (айҙың 13-сө йәки 15-се көнөнә) ҡарата көндәр иҫәпләнә. Шулай итеп, 24 февраль көнө ''ante diem sextum calendas martii'' («март календаларына тиклем алтынсы көн») тип билдәләнә. Цезарь февралгә Март календалары алдынан, йәғни 24 февралдең икенсе көнөнә икенсе алтынсы (''bis sextus'') көнө өҫтәлеүе тураһында ҡарар сығара. Февраль Рим йылының һуңғы айы итеп һайланған. Беренсе кәбисә йылы беҙҙең эраға тиклем 45 йыл була. [[Быуат]]тар аҙағында сиркәү [[байрам]]дары менән бәйле яҙғы [[көн менән төн тигеҙләнеше]] көнөндә үҙгәреш һиҙелә. [[XVI быуат]]ҡа яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше [[Пасха]] көнөн билдәләү өсөн ҡулланылған [[21 март]]ҡа ҡарағанда яҡынса 10 көн алдараҡ була. Тупланған хатаны ҡаплау һәм киләсәктә бындай үҙгәрешкә юл ҡуймау өсөн 1582 йылда Рим папаһы Григорий XIII календарҙы реформалай. Уртаса календарь йыл ҡояшҡа ярашлы яҡшыраҡ булһын өсөн кәбисә йылдарының ҡағиҙәһен үҙгәртергә ҡарар ителә. Кәбисә йылы элеккесә дүрткә бүленгән була, әммә 100-гә бүленгәндәр өсөн иҫкәрмә яһала. Ошо ваҡыттан алып бындай йылдар кәбисә йылдары тик 400-гә бүленгәндә генә була. Кәбисә йылында өҫтәмә көн индерелә — [[29 февраль]]. [[Йәһүд календары]]нда кәбисә йылы — бер көн түгел, ә ай өҫтәлгән йыл була. Йәһүд календары ай айына нигеҙләнгән, шуға күрә астрономик Ҡояш йылынан ун ике айлыҡ йыл яҡынса 11 көнгә артта ҡала. Ай йылдарын Ҡояш йылы менән тиңләштереү өсөн ун өс айлыҡ кәбисә йылы индерелә. 19 йыллыҡ цикл 12 ябай һәм 7 кәбисә йылын үҙ эсенә ала. == Пролептик календары == Пролептик календарь — календарҙың үҙен индергән көндән иртәрәк даталарҙы күрһәтеү өсөн ҡулланылған календарь. Мәҫәлән, беҙҙең дәүергә тиклемге барлыҡ даталарға һылтанып, беҙҙең эраға тиклем 1 ғинуарҙан ғына индерелгән [[Юлиан календары]] йышыраҡ ҡулланыла — шуға күрә алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғалар пролептик Григориан календары буйынса билдәләнә, ул 1582 йылдың 15 октябрендә Григориан календары барлыҡҡа килгәнгә тиклем ваҡиғаларҙың Григориан календары ҡағиҙәләре буйынса даталаныуын билдәләй. == Баҡсасылыҡ календары == Баҡсасылыҡ календары баҡсасылар һәм баҡсасылар тарафынан үҫемлектәрҙең ултыртыу датаһын теүәл билдәләү өсөн ҡулланыла. Даталар туранан-тура һауа шарттарына, үҫемлектәрҙең үҙенсәлегенә бәйле. == Мәңгелек календарь == Мәңгелек календарь — матрица, ул аҙнаның ҡайһы көнөндә ниндәй дата оҙайлы ваҡыт арауығына (ғәҙәттә бер нисә тиҫтә йәки йөҙ йыл) тура килеүен белергә мөмкинлек бирә. Мәңгелек календарҙарҙың күбеһе һайлап алынған йылдың һайланма айына календарь селтәрен булдыра. Мәңгелек календарҙар аҙна көнөн билдәләү өсөн генә түгел, мәҫәлән, датаһыҙ сиркәү байрамдарын да билдәләү өсөн дә ҡулланыла ала. == Календарҙың яңы проекттары == Григорий календарының бер нисә етешһеҙлеге бар: * айҙар оҙонлоғо тигеҙ түгел (28, 29, 30, 31 көн); * кварталдар тигеҙһеҙ түгел (90, 91, 92 көн); * ярты йыл тигеҙ түгел (181, 182, 184 көн)<ref>Первое полугодие на два — три дня короче второго.</ref>; * аҙна көндәре менән айҙағы көндәр һанының тап килмәй; * һәр яңы йыл аҙнаның икенсе көнөндә башлана; * астрономик йылдан алда бара (кисектереү көнө 3300 йыл эсендә үтә). Шуға күрә һуңғы ике быуатта календарь реформаһы буйынса тиҫтәләгән проект тыуған<ref>[http://personal.ecu.edu/mccartyr/calendar-reform.html ''R. McCarty'', Calendar reform]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. 1888 йылда француз астрономы Гюстав Армелиндың тәҡдиме иң етди тәҡдимдәрҙең береһе була. Армелин календарында йыл 4 кварталға бүленә, уларҙың һәр береһенең бер айы бар, 31 көн менән, икеһе — 30, аҙнаның бөтә көндәре билдәле бер һандарға бәйләнгән. Бер көн, өҫтәмәһен, 30 декабрҙән һуң индерәләр — был халыҡтарҙың тыныслыҡ һәм дуҫлыҡ байрамы.1950-се йылдарҙа [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ла фекер алышыуҙар уңышһыҙ тамамлана. == Төп календарҙар тураһында ҡыҫҡа мәғлүмәт == {| class="wikitable" !Календары !Нигеҙ һалынған !Эш башланы !Циклы календаре !Кәбисә йылда |- |[[Боронғо Мысыр календары|Египет календары]] |Билдәһеҙ |Б. э. т. 2770—2767 йылдар |Ҡояш йылы, 12 айҙан 30 көнгә тиклем 365 көн плюс биш өҫтәмә көн |1461 йылда календарҙың башы, Ҡояш йылынан бер йыл артта ҡалып, Ҡояш циклы башына әйләнеп ҡайта. |- |Ацтек календары |Ольмектар |Беҙҙең эраға тиклем XII быуат |Гражданлыҡ циклы шиупоуалли |365 көнлөк цикл плюс 6 сәғәт |- |Майя календары |Билдәһеҙ |Билдәһеҙ |Календарь йыл — Хааб |20 көндән торған 18 айлыҡ цикл плюс 5 көн |- |Инктар календары |Манко-КапаАмаут |билдәһеҙ |Ай-ҡояш йылы, |30 көндән 12 айлыҡ цикл |- |Рим календары |Нума Помпилиус |Беҙҙең эра-ға тиклем VIII быуат |Ай йылы, тәүҙә 10 ай, һуңынан 12 ай |Даими булмаған үҙгәрештәр |- |Вавилон календары |билдәһеҙ |Беҙҙең эраға тиклем VI быуат | | |- |Боронғо грек календары |Солон |Б. э. т. 594 йыл |Ҡояш йылы |Цикл 8 йыл, цикл-дың 3, 5 һәм 8-се йылында кәбисә айын индереү |- |Боронғо грек календары |Метон |Б. э. т. 432 йыл |Ай-ҡояш йылы |19 циклы йылда — 235 ай ай. Кәбисә— 3, 5, 8, 11, 13, 16 циклы һәм йылдың 19 |- |Боронғо грек календары |Каллипт |Б. э. т. 330 йыл |Ай-ҡояш йылы |Метонов циклының камиллашыуы. Циклға 76 йыл, шуларҙың дүртәүһе — кәбисә йылдары |- |[[Юлиан календары|Григориан календары]] |[[Юлий Цезарь]] |Беҙҙең эраға тиклем 45 йылдың 1 ғинуарынан. |Йылда 365 көн һәм 6 сәғәт |Кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын |- |[[Йәһүд календары]] |Гиллель II |359 йыл |Ай-ҡояш йылы |19 йыл циклы, шуларҙың 7-һендә ай өҫтәлә |- |[[Мосолман календары|Ислам календары]] |[[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)|Мөхәммәт]] |622 йылдың 16 июленән |354 һәм 355 көнлөк Ай йылы |Ғәрәп циклы: 30 йыл, шуларҙың 11-е — кәбисә йылдары. «Төрөк циклы»: 8 йыл, шул иҫәптән 3 кәбисә йыл. Көн ҡояш байығандан һуң башлана. |- |[[Григориан календары]] |XIII |Католик илдәрҙә 1582 йылдың 15 октябренән, Германия протестант 1700 йылдың 1 мартынан, 1752 йылдан Англия, 1753 йылдан Швеция, 1873 йылдан Япония, 1916 йылдан Болгария һәм Төркиә, 1918 йылдың 14 февраленән Совет Рәсәйе, 1919 йылдан Румыния, 1923 йылдан Греция, 1949 йылдан Ҡытай |Ҡояшлы йыл 365 йәки 366 көн |400 йыл циклы, кәбисә йылы, әгәр ул 100-ҙән күп түгел, ә 4-кә күп булһа, кәбисә йылы, һәм 400-гә артҡан йыл |- |Яңы Юлиан календары |Миланкович Милутин | |Ҡояшлы йыл 365 йәки 366 көн |Цикл 900 йыл, кәбисә йыл, |- |Руми календары |солтан [[Мәхмәт IV|IV Мәхмәт]] |1667 |Ҡояш йылы |Кәбисә йыл һәр дүрт йыл һайын |} == Телдән иҫәпләнгән календарь == Календарҙарҙың төҙөлөшө ҡатмарлы булыуға ҡарамаҫтан (йылдың төрлө оҙонлоғонда, айҙа), улар өсөн телдән иҫәпләү ысулдары бар. [[XIX быуат]]та Григориан календарының телдән иҫәпләүҙәрен француз Жак Иноди, [[XX быуат]]та — француз Морис Дагбер башҡара<ref name="Пекелис">''[[Пекелис, Виктор Давыдович|В. Пекелис]]''. [https://web.archive.org/web/20170415025315/http://jorigami.narod.ru/NewDoc/V_Pekelis_Phenomena_of_calculations.htm Чудо-счётчики] // [[Техника-молодёжи]], № 7, 1974 г.</ref><ref>{{Китап|автор=В. Д. Пекелис|заглавие=Твои возможности, человек!|ответственный=|издание=4-е, перераб. и доп|место=Москва|издательство=Знание|год=1984|страницы=36—44|страниц=272|isbn=|тираж=200000|nodot=1}}</ref>. 1990-сы йылдарҙан алып Рәсәй иҫәпсеһе Владимир Кутюков билдәле — «кеше-календарь», ул Юлиан һәм Григориан календарҙарының календарь мәсьәләләрен күҙ уңында тотоп б. э. 1 йылдан алып сикһеҙлеккә тиклем телдән яуабын таба<ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|ссылка часть=|заглавие=Диво 93. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=1993|страницы=29|страниц=191|isbn=5-87012-008-X|тираж=100000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=1998|страницы=30—31|страниц=224|isbn=5-87012-014-4|тираж=15000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Календарь в голове|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=2001|страницы=29—30|страниц=287|isbn=5-87012-017-9|тираж=10000}}</ref><ref>{{Китап|часть=Календарь в голове|ссылка часть=|заглавие=Диво. Чудеса. Рекорды. Достижения|место=Москва|издательство=Диво|год=2005|страницы=28—29|страниц=208|isbn=5-87012-023-3}}</ref><ref>{{Китап|часть=Человек-календарь|заглавие=Книга рекордов «Левша»|место=Москва|издательство=Издательский дом «Вся Россия»|год=2004|страницы=123|страниц=336|тираж=4000}}</ref><ref>{{Youtube|qhW5r1teHjg|Удивительные люди. 4 Сезон. 8 выпуск. Владимир Кутюков. Человек-календарь}}</ref>. Хәҙерге заман иҫәпләгестәре араһында шулай уҡ Юсниер Виера билдәле — куба-америка математигы, феноменаль иҫәпләгес, телдән календарь иҫәпләү өлкәһендә донъя рекордсыһы, календарь мәсьәләләрен Григориан календары буйынса хәл итә.<ref>[http://www.cubaheadlines.com/young_cuban_fourth_in_mental_calculus_olympiad.html_0 Young cuban fourth in mental calculus olympiad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311075133/http://www.cubaheadlines.com/young_cuban_fourth_in_mental_calculus_olympiad.html_0 |date=2012-03-11 }}{{ref-en}}.</ref><ref>[http://www.cubaheadlines.com/cuban_prodigy_up_for_another_guinness_record.html Cuban prodigy up for another Guinness Record]{{ref-en}}.</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Дерево статей|Календарь}} == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == ** {{Книга|заглавие=Большая российская энциклопедия. Том 12|часть=Календарь|ссылка часть=https://bigenc.ru/physics/text/2035097|место=М.|год=2008|страницы=491|ref=Большая российская энциклопедия}} ** {{ВТ-ЭСБЕ|Календарь|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]]}} ** {{книга|ответственный=Сост. А. П. Савин|заглавие=Энциклопедический словарь юного математика|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00069640|место=М.|издательство=[[Педагогика (издательство)|Педагогика]]|год=1985|страниц=352|часть=Календарь|страницы=[https://archive.org/details/libgen_00069640/page/n128 128]—130|ref=Энциклопедический словарь юного математика}} ** ''[[:ru:Брагинская, Нина Владимировна|Брагинская Н. В.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c/Calendar.html Календарь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923231053/http://ec-dejavu.ru/c/Calendar.html |date=2010-09-23 }} // [[:ru:Мифы народов мира (энциклопедия)|Мифы народов мира]]. Т. 1. М., 1991, с. 612—615. ** {{книга|автор=[[Бургуэн де, Жаклин|Бургуэн Ж. де]]|заглавие=Календарь. История и современность|ответственный=пер. с франц. В. Шабаевой|место=М.|издательство=[[Астрель-СПб|Издательство Астрель]]; [[АСТ (издательство)|Издательство АСТ]]|год=2006|страниц=144|серия=История. Открытие|isbn=5-17-026786-X|isbn2=5-271-10196-7|isbn3=2-07-053440-5}} ** {{книга|автор=[[Полак, Иосиф Фёдорович|Полак И. Ф.]]|издательство=[[Гостехиздат]]|isbn=|серия=[[Научно-популярная библиотека (Гостехиздат)|Научно-популярная библиотека]]|страниц=44|страницы=|том=|год=1947|место=М.|часть=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Время и календарь|ссылка часть=|тираж=500000}} == Һылтанмалар == ** [http://calendar.yuretz.ru/ Вечный календарь. Удобно посмотреть на любой год.] ** [https://github.com/notdest/png-many-years-calendar/blob/master/README.ru.md Календарь на один век] — файлы для печати календарей на большие сроки. ** [https://razumru.ru/science/popular/krainev.htm Крайнев А. М. Современный календарь.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211130132146/https://razumru.ru/science/popular/krainev.htm |date=2021-11-30 }} [[Категория:Календарь]] mbu30vir7bfwhhzzkbqod8oh93zcphk 0 9183 1299763 1215955 2026-06-24T09:24:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299763 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Краснокама районы''' ({{lang-ru|Краснокамский район}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ндағы муниципаль район. Административ үҙәге — [[Николо-Берёзовка]] ауылы. Районда 27 821 кеше йәшәй. == Билдәле шәхестәре == * [[Алексеев Анатолий Алексеевич]] (18.02.1938—17.09.2008), ғалим—геолог. 1965—2008 йылдарҙа [[РФА Өфө фәнни үҙәге|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтының]] лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994). [[Арлан (Краснокама районы)|Арлан]] ауылынан<ref>[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/666-alekseev-anatolij-alekseevich Башҡорт энциклопедияһы — Алексеев Анатолий Алексеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405235838/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/666-alekseev-anatolij-alekseevich |date=2016-04-05 }}{{V|16|02|2018}}</ref>. * [[Ғүмәров Рәмил Ғәтүф улы]] (25.04.1953—8.04.2018), төҙөүсе, 1995—2018 йылдарҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы]] «Башнефтепромстрой» тресының генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[Рәсәй]]ҙең почётлы төҙөүсеһе. Иҫке Нуғай ауылынан (хәҙер күсерелгән). * [[Исламаев Исламғол Исламаевич]] (10.07.1936—26.08.2017), партия һәм мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе директоры. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1970), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997). [[Ҡырғыҙ (Краснокама районы)|Ҡырғыҙ]] ауылынан<ref>[http://sovetneftekamsk.ru/article/a-795.html Официальный сайт Совета городского округа город Нефтекамск Республики Башкортостан. Почетные граждане города Нефтекамск. Исламаев Исламгул Исламаевич]{{ref-ru}}{{V|22|03|2018}}</ref>. * [[Йәһүҙин Мусаниф Садиҡ улы]] (21.02.1936—12.06.2005), юғары мәктәп уҡытыусыһы, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[проза]]ик, фантастик повестар авторы. 1993 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Яңы Хажи]] ауылынан<ref>[http://www.bashinform.ru/news/818832-on-lyubil-zhizn-i-lyudey-k-80-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-poeta-musanifa-yagudina/ Он любил жизнь и людей (К 80-летию со дня рождения поэта Мусанифа Ягудина). ИА «Башинформ», 21 февраля 2016]{{V|15|02|2019}}</ref>. * [[Мөхәмәтдинов Борис Ғилмрази улы]] (14.07.1948), юл төҙөүсе. 1996—2014 йылдарҙа [[Нефтекама]]лағы «822-се төҙөлөш идаралығы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (1997), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юл төҙөүсеһе (2001). [[Ҡыҙғау]] ауылынан. * [[Харисова Фәниә Биктимер ҡыҙы]] (11.10.1958), педагог, 1990 йылдан Николо-Берёзовка урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ мәғарифы отличнигы (1996), «Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусылары» конкурсы еңеүсеһе (2006), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (2010). Сығышы менән [[Ишембай]] ҡалаһынан<ref>[http://best.bspu.ru/teachers/52/97 ЛУЧШИЕ УЧИТЕЛЯ И ШКОЛЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН. Проект БГПУ им. М. Акмуллы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117101840/http://best.bspu.ru/teachers/52/97 |date=2021-01-17 }}{{ref-ru}}{{V|8|10|2018}}</ref>. * [[Хохрякова Лидия Николаевна]] (31.08.1958), үҙәк район мәҙәниәт йортоноң «Березонька» халыҡ вокал ансамбле хормейстеры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. * [[Шәрипова Илүсә Тимерғәли ҡыҙы]] (7.11.1948), педагогик хеҙмәт ветераны. 1977—2011 йылдарҙа [[Николо-Берёзовка]] урта мәктәбенең һәм бер үк ваҡытта 1991 йылдан [[Нефтекама]]лағы 1-се лицейҙың рәсем уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Үрмәт]] ауылынан<ref>[http://best.bspu.ru/teachers/52/96. Проект БГПУ им. М. Акмуллы «ЛУЧШИЕ УЧИТЕЛЯ И ШКОЛЫ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН»: Шарипова Илюса Тимиргалиевна]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|05|11|2018}}</ref>. * [[Әсәҙуллин Геман Ғибәҙулла улы]] (1.05.1949), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 2003—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының торлаҡ-коммуналь хужалығы министры. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү тармағының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Райондың почётлы гражданы. [[Яңы Нуғай]] ауылынан. == Халыҡ һаны == '''1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):''' {{Wikidata/Population}} ; Милли составы <ref>https://web.archive.org/web/20120918054027/http://tatar-bashkort.narod.ru/tb-15.htm</ref><nowiki>:</nowiki> 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: [[башҡорттар]] — 31,3 %, [[мариҙар]] — 26,5 %, [[татарҙар]] — 25,8 %, [[урыҫтар]] — 14,7 %, башҡа милләттәр — 1,7 %<ref name="ВПН-2010">{{cite web|url=http://www.bashstat.ru/perepis2010/pub_work/Итоги%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года%20по%20Республике%20Башкортостан.pdf|title=Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан|format=pdf|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан|accessdate=2013-03-05|archiveurl=http://www.webcitation.org/6EzC0FMGq|archivedate=2013-03-09}}{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|90418}}{{V|27|01|2022}} {{Краснокама районы ауылдары}} {{Краснокама районы муниципаль берәмектәре}} {{Башҡортостан райондары}} [[Категория:Башҡортостан райондары]] [[Категория:Краснокама районы]] {{Krasnokam-stub}} joactoeeinecko6e6e9s0a8besgqfss 4 14997 1299721 1298259 2026-06-23T17:11:29Z MediaWiki message delivery 9284 /* RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons */ яңы бүлек 1299721 wikitext text/x-wiki {{Архив|—2021|2022}} == Feminism and Folklore 2023 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, Christmas Greetings and a Happy New Year 2023, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition from February 1, 2023, to March 31, 2023 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2023|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a [[:m:Feminism and Folklore 2023/List of Articles|list]] of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a fountain tool or dashboard. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the fountain/dashboard link on the [[:m:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta project page]]. This year we would be supporting the community's financial aid for Internet and childcare support. This would be provided for the local team including their jury and coordinator team. This support is opt-in and non mandatory. Kindly fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSea81OO0lVgUBd551iIiENXht7BRCISYZlKyBQlemZu_j2OHQ/viewform this Google form] and mark a mail to [mailto:support@wikilovesfolklore.org support@wikilovesfolklore.org] with the subject line starting as [Stipend] Name or Username/Language. The last date to sign up for internet and childcare aid from our team is 20th of January 2023, We encourage the language coordinators to sign up their community on this link by the 25th of January 2023. Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2023|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2023/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, [[:m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023 International Team]] ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:23, 24 декабрь 2022 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == Предстоящее голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, В середине января 2023 года состоится второе ратификационное голосование в рамках всего сообщества по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|Руководству по обеспечению правоприменения]] для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct|Универсального кодекса поведения]]. Оно последует за [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines/Voting/Results|голосованием в марте 2022 года]], в результате которого большинство голосовавших поддержало Руководство. В процессе голосования участники обозначили важные для сообщества вопросы. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества]] внёс требование, чтобы данные проблемные области были пересмотрены. Управляемый волонтёрами [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Drafting_committee#Revisions_Committee_members|Комитет по пересмотру]] провёл большую работу по рассмотрению пожеланий сообщества и внесению изменений. Они доработали проблемные области, такие как требования по обучению и утверждению, конфиденциальность и прозрачность в процессе работы, а также читаемость и переводимость самого документа. Ознакомиться с обновленным Руководством по обеспечению правоприменения можно '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|здесь]]''', а сравнительные изменения показаны '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Comparison|здесь]]'''. '''Как проголосовать?''' Голосование будет открыто с 17 января 2023 года. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter information|Данная страница на Мета-вики]]''' содержит информацию о том, как проголосовать используя SecurePoll. '''Кто может голосовать?''' '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised enforcement_guidelines/Voter_information#Voting_eligibility|Право голоса]]''' для участия в голосовании определяется так же, как и в процессе выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа. Подробнее о праве на участие в голосовании читайте здесь. Если вы имеете право голоса, вы можете использовать вашу учётную запись Викимедиа для доступа к серверу голосования. '''Что будет после голосования?''' Голоса будут тщательно проверены независимой группой волонтёров, а результаты будут опубликованы в рассылке Wikimedia-l, на форуме Стратегии движения, на платформе Diff и Мета-вики. Голосующие будут иметь возможность проголосовать и оставить имеющиеся пожелания по поводу Руководства. Совет попечителей примет во внимание уровень поддержки и поднятые вопросы, когда он будет рассматривать ратификацию Руководства по обеспечению правоприменения или же дальнейшую его доработку. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:38, 11 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Началось голосование по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 2}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting|Период голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] открыт. Голосование будет проходить в течение двух недель и завершится '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voter_information|подробной информацией о голосовании, праве на участие в голосовании и о том, как голосовать на странице Мета-вики]]. Для получения подробностей о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования, обратитесь к [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Announcement/Voting_1|предыдущему письму]]. От имени Проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:52, 18 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по пересмотренному Руководству по правоприменению УКП скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 3}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, '''31 января 2023 года''' в '''23.59 UTC''' завершится [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting|голосование]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]]. Подробности о Руководстве по обеспечению правоприменения и процессе голосования в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement/Voting 1|предыдущем письме]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:51, 30 ғинуар 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == Global ban for PlanespotterA320/RespectCE == Per the [[m:Global bans|Global bans]] policy, I'm informing the project of this request for comment: [[m:Requests for comment/Global ban for PlanespotterA320 (2) ]] about banning a member from your community. Thank you.--[[User:Lemonaka|Lemonaka]] ([[User talk:Lemonaka|talk]]) 21:40, 6 February 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Zabe@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Lemonaka/Massmessagelist&oldid=24501599 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Результаты голосования по пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines |пересмотренному Руководству по обеспечению правоприменения Универсального кодекса поведения]] в рамках всего сообщества были подсчитаны и тщательно проверены. Мы благодарим всех, кто принял участие в голосовании. В результате голосования 3097 участников из 146 сообществ Викимедиа, 76% голосов были поданы за Руководство по обеспечению правоприменения, а 24% - против. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|Статистика]] голосования опубликована. Более подробная информация о комментариях, полученных в ходе голосования, будет опубликована в ближайшее время. Результаты и комментарии, собранные в течение голосования, будут направлены в Совет попечителей для рассмотрения. Ожидается, что процесс рассмотрения Советом будет завершен в марте 2023 года. Мы проинформируем вас, когда процесс рассмотрения будет завершён. От имени проектной команды УКП, <section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 19:42, 15 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Период обратной связи с сообществами для обновления Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Announcement|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Юридический отдел Фонда Викимедиа]] проводит период обратной связи с членами сообществ по обсуждению обновления Условий использования Викимедиа. [[:foundation:Special:MyLanguage/Terms of Use|Условия использования (УИ)]] – это юридические условия, которые регулируют использование веб-сайтов размещенных Фондом Викимедиа. Вы можете поделиться отзывами о проекте предложения с февраля по апрель. Проект предложения будет переведен на несколько языков. Письменные отзывы будут приниматься на всех языках. Данное обновление связано с несколькими моментами: * Внедрение Универсального кодекса поведения * Обновление текста проекта в соответствии с лицензией Creative Commons BY-SA 4.0 * Предложение по более эффективному решению проблемы нераскрытого платного редактирования * Приведение наших условий в соответствие с действующими и недавно принятыми законами, влияющими на Фонд, включая Европейский закон о цифровых услугах. В рамках периода обратной связи будут проведены две встречи (часы обсуждений): первая - 2 марта, вторая - 4 апреля. Для получения более подробной информации, пожалуйста, пройдите по ссылкам ниже: * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Proposed update|Сравнение предлагаемого обновления УИ]] * [[m:Talk:Terms of use|Страница для ваших отзывов]] * Информация об организуемых [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречах (часы обсуждений)]] От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 20:17, 21 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> === Первое обсуждение обновлений Условий использования Фонда Викимедиа состоится 2 марта в 17.00 UTC=== Напоминаем, что Юридический отдел Фонда Викимедиа проводит [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru встречи с членами сообществ] для обсуждения обновлений [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update Условий использования Викимедиа]. Первая встреча состоится сегодня, '''2 марта''', в '''17:00 UTC по 18:30 UTC'''. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. Подробнее [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Office_hours/ru на странице Мета]. --[[Ҡатнашыусы:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:AAkhmedova (WMF)|әңгәмә]]) 12:24, 2 март 2023 (UTC) == Editing news 2023 #1 == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/><i>[[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter/2023/February|Прочитайте это на другом языке]] • [[m:Special:MyLanguage/VisualEditor/Newsletter|Подписной лист на этот многоязычный информационный бюллетень]]</i> Этот бюллетень включает два ключевых обновления о работе команды [[mw:Special:MyLanguage/Editing team|Редактирование]]: # Команда редактирования завершит добавление новых возможностей в проект [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|Страницы беседы]] и развернет его. # Они начинают новый проект, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Проверка редактирования]]. <strong>Проект разговорных страниц</strong> [[File:Page Frame Features on desktop.png|alt=Скриншот, показывающий изменения дизайна страницы обсуждения, которые в настоящее время доступны в качестве бета-функций во всех википроектах Викимедиа. Эти функции включают информацию о количестве людей и комментариев в каждом обсуждении.|thumb|300px|Некоторые из предстоящих изменений]] Команда редакторов почти закончила первый этап проекта [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project|Страницы беседы]]. Почти все [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|новые функции]] уже доступны в [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Бета-версия функции для {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Он показывает информацию об активности обсуждения, например, дату последнего комментария. Вскоре появится новая кнопка "{{int:skin-action-addsection}}". Вы сможете отключить их в [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion]]. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Talk_pages_project/Usability#c-PPelberg_(WMF)-20230215001000-Feedback:_Proposed_Revisions_to_%22Add_topic%22_button|скажите им, что вы думаете]]. [[File:Daily edit completion rates mobile talk pages.png|thumb|300px|Ежедневная скорость завершения редактирования по тестовым группам: DiscussionTools (тестовая группа) и наложение MobileFrontend (контрольная группа)]] Завершился A/B-тест для [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|{{int:discussiontools-preference-label}} на мобильном сайте]]. Редакторы были [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|более успешны с {{int:discussiontools-preference-label}}]]. Команда редакторов включает эти функции для всех редакторов на мобильном сайте. <strong>Новый проект: Проверка редактирования</strong> Команда редакторов начинает [[mw:Special:MyLanguage/Edit check| проект помощи новым редакторам Википедии]]. Он поможет людям выявить некоторые проблемы до того, как они нажмут "{{int:publishchanges}}". Первый инструмент будет поощрять людей добавлять ссылки, когда они добавляют новый контент. Пожалуйста, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist|смотрите]] на этой странице для получения дополнительной информации. Вы можете [[mw:Special:MyLanguage/Editing_team/Community_Conversations#20230303|присоединяйтесь к конференц-звонку по 3&nbsp;March&nbsp;2023]], чтобы узнать больше.<section end="message"/> </div> –[[User:Whatamidoing (WMF)|Whatamidoing (WMF)]] ([[User talk:Whatamidoing (WMF)|{{int:Talkpagelinktext}}]]) 23:24, 22 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/VisualEditor/Newsletter/Wikis_with_VE&oldid=24611966 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Your wiki will be in read only soon</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-03-01|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-03-01T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-03-01T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-03-01|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 21:20, 27 февраль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2023 promo.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|Ministry of Foreign Affairs of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the third edition of writing challenge "'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2023. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2023/Prizes|prizes]].<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[m:CentralNotice/Request/UCDM 2023|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! </div> [[m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) 07:58, 1 March 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimania 2023 Welcoming Program Submissions</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="wikimania-program-submissions"/>[[File:Wikimedia_Singapore_Logo.svg|right|frameless]]Do you want to host an in-person or virtual session at Wikimania 2023? Maybe a hands-on workshop, a lively discussion, a fun performance, a catchy poster, or a memorable lightning talk? [[wmania:Special:MyLanguage/2023:Program/Submissions|'''Submissions are open until March 28''']]. The event will have dedicated hybrid blocks, so virtual submissions and pre-recorded content are also welcome. If you have any questions, please join us at an upcoming conversation on March 12 or 19, or reach out by email at wikimania@wikimedia.org or on Telegram. More information on-wiki.<section end="wikimania-program-submissions"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:CKoerner (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24390465 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Announcement - Board ratification}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, важные новости относительно Руководства по правоприменению УКП: Голосование по Руководству по правоприменению в январе 2023 года показало, что Руководство по правоприменению одобрено большинством. Поступило 369 замечаний, по которым скоро будет предоставлена детальная сводка. Всего проголосовало чуть более трех тысяч (3097) участников, из которых 76% одобрили Руководство по правоприменению. Вы можете ознакомиться со '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Revised_enforcement_guidelines/Voting_statistics|статистикой по голосованию в Meta-wiki]]'''. Возросший уровень поддержки показывает Совету попечителей, что текущая версия обозначила решение вопросов, поднятых во время последнего пересмотра в 2022 году. Совет попечителей ратифицировал Руководство по правоприменению. [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Approval_of_Universal_Code_of_Conduct_Enforcement_Guidelines Резолюция размещена в вики Фонда], и вы также можете более детально ознакомиться с [https://diff.wikimedia.org/2023/03/21/the-enforcement-guidelines-received-strong-support-from-the-community-what-happens-next/ процессом пересмотра Руководства по правоприменению в 2023 году в Diff.] Будут объявлены дальнейшие действия по работе с важными рекомендациями, обозначенными в Руководстве по правоприменению. Подробности по планам работ скоро поступят. Благодарим вас за вашу заинтересованность и участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 11:41, 24 март 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет по отзывам участников голосования по ратификации Руководства по правоприменению УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки в Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voting/Report/Email}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Добрый день, Проектная команда по Универсальному кодексу поведения завершила анализ отзывов, полученных во время ратификационного голосования по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines|пересмотренному Руководству по правоприменению Универсального кодекса поведения]]. У всех участников голосования была возможность предоставить комментарии относительно содержания пересмотренного Руководства по обеспечению правоприменения. Всего 369 участников оставили комментарии на 18 языках по сравнению с 657 комментариями на 27 языках в 2022 году. Команда «Доверие и безопасность» завершила анализ комментариев, разделив отзывы по категориям и обозначив основные темы и области, требующие внимания. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Revised enforcement guidelines/Voter comments report|Переведенные версии отчета доступны здесь на Мета-вики]]'''. Пожалуйста, помогите перевести на ваш язык. Мы выражаем благодарность всем, кто принял участие в голосовании и обсуждениях. Более подробную информацию по Универсальному кодексу поведения и Руководству по правоприменению можно найти на Мета-вики. От имени проектной команды Универсального кодекса поведения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:37, 3 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Напоминание: Встреча по обсуждению обновлений Условий использования Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours/Reminder|}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Напоминаем, что Юридический отдел [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department|Фонда Викимедиа]] проводит [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|встречи]] с членами сообществ для обсуждения [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_department/2023_ToU_updates/Proposed_update|обновлений Условий использования Викимедиа]]. Вторая встреча пройдет сегодня,''' 4 апреля, с 17:00 UTC до 18:30 UTC'''. Подробнее [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/2023 ToU updates/Office hours|на странице Мета]]. Приглашаем вас принять участие в обсуждении. Пожалуйста, обратите внимание, что рабочий язык встреч – английский. Во встречах на ваши вопросы будут отвечать члены Юридического отдела Фонда Викимедиа. От имени Юридического отдела Фонда Викимедиа,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 08:29, 4 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Начало обсуждений по вопросу ратификации Устава движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Movement Charter/Ratification/Ratification methodology review launch|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' Здравствуйте, [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee|Комитет по разработке Устава движения]] с 10 по 28 апреля 2023 года проводит ранний сбор предложений и вопросов со всего движения Викимедиа по [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|предложенной методологии ратификации Устава движения]]. Согласно графику, ратификация [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава движения]] должна состояться в начале 2024 года. '''Комитет приглашает членов сообщества ответить на [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification|шесть вопросов]]. Желающие могут поделиться отзывами на странице [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|обсуждения в Мета]] или на [https://forum.movement-strategy.org/t/movement-charter-ratification-methodology-community-review-from-10-28-april-2023/2930 форуме Стратегии движения]. '''Часы обсуждений''' Комитет приглашает всех, кто хочет поделиться отзывами о предлагаемой методологии, присоединиться к встречам членов Комитета с сообществами: * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#1:_18_April,_2023_at_10.00_UTC|Первая встреча с сообществами]]: '''18 апреля, 10:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1681812036 по Вашему местному времени]) * [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Community_Consultation#Community_conversation_#2:_24_April_2023_at_17.00_UTC|Вторая встреча с сообществами]]: '''24 апреля в 17:00 UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1682355603 по Вашему местному времени]) Язык часов обсуждений английский. [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Community Consultation|Пожалуйста, прокомментируйте]], если Вам нужна языковая поддержка. Языковой перевод будет предоставлен, если не менее 3 человек выразят желание участвовать с русскоязычного сообщества. От имени Комитета по разработке Устава движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 18:06, 11 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Комитет по выборам набирает новых членов</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominations/2023/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Всем привет, Комитет по выборам [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Фонда Викимедиа]] ищет 2-4 дополнительных членов до 24 апреля, которые могут помочь в процессе выбора членов в Совет попечителей Фонда Викимедиа. В настоящее время планируются выборы в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2024 год. Новые члены приглашаются присоединиться к Комитету по выборам. Комитет по выборам контролирует процесс отбора мест в Совет попечителей сообщества. Присоединяйтесь к комитету и поделитесь своими ценными навыками и идеями в процессе отбора членов в Попечительский совет. В [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_of_Trustees|Совете Фонда Викимедиа]] есть восемь мест, выбранных сообществом и аффилированными организациями (Affiliates). В 2024 году Комитет по выборам будет проводить процесс отбора на места, выбранные сообществами и аффилированными организациями, срок полномочий которых истекает. Этот процесс будет поддерживаться Фондом Викимедиа. Члены Комитета по выборам назначаются на трехлетний срок и должны подписать [[phab:L37| соглашение о конфиденциальности]]. Члены комитета могут рассчитывать на 2-5 часов в неделю до начала процесса отбора и 5-8 часов в неделю во время процесса отбора. Как член Комитета по выборам, в ваши обязанности будет входить: * Участие в онлайн-встречах в период до следующих выборов (середина 2024 года) * Участие в вводном онлайн обучении в мае-июне 2023 года * Работа с Комитетом по выполнению его [[foundation:Special:MyLanguage/Elections_Committee_Charter|других обязанностей]]. Новые члены должны иметь следующие качества: * Свободное владение английским языком * Взаимодействие по электронной почте * Знания о движении и управлении движением Если Вы хотите выступить добровольцем на эту роль, пожалуйста, '''предложите свою кандидатуру до 24 апреля 2023 года 23:59 [[:en:Anywhere on Earth|AoE (Anywhere on Earth)]] на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Nominations/2023|Мета-вики]]'''. Полное объявление можно [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Wikimedia_Foundation_Elections_Committee_-_2023_Call_for_New_Members|'''прочитать здесь''']]. Заранее благодарим за вашу заинтересованность! Если Вы не заинтересованы, но знаете кого-то, кто может быть заинтересован, поделитесь с ними этим объявлением. Пожалуйста, дайте мне знать, если у Вас есть вопросы. От имени Комитета по выборам,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:AAkhmedova (WMF)|AAkhmedova (WMF)]] - 22:54, 14 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:AAkhmedova (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Movement_Strategy_and_Governance/Delivery/ru&oldid=23887065 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] проверяет переключение между основным и вторичным дата-центром. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-04-26|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-04-26T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-04-26T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-04-26|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:41, 21 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=24748237 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Seeking volunteers for the next step in the Universal Code of Conduct process</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Nominations/Announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Hello, As follow-up to [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/IOMVS7W75ZYMABQGOQ2QH2JAURC3CHGH/ the message about the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines] by Wikimedia Foundation Board of Trustees Vice Chair, Shani Evenstein Sigalov, I am reaching out about the next steps. I want to bring your attention to the next stage of the Universal Code of Conduct process, which is forming a building committee for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C). I invite community members with experience and deep interest in community health and governance to nominate themselves to be part of the U4C building committee, which needs people who are: * Community members in good standing * Knowledgeable about movement community processes, such as, but not limited to, policy drafting, participatory decision making, and application of existing rules and policies on Wikimedia projects * Aware and appreciative of the diversity of the movement, such as, but not limited to, languages spoken, identity, geography, and project type * Committed to participate for the entire U4C Building Committee period from mid-May - December 2023 * Comfortable with engaging in difficult, but productive conversations * Confidently able to communicate in English The Building Committee shall consist of volunteer community members, affiliate board or staff, and Wikimedia Foundation staff. The Universal Code of Conduct has been a process strengthened by the skills and knowledge of the community and I look forward to what the U4C Building Committee creates. If you are interested in joining the Building Committee, please either [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee/Nominations|sign up on the Meta-Wiki page]], or contact ucocproject[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org by May 12, 2023. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Read more on Meta-Wiki]]'''. Best regards,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[User:Xeno (WMF)|Xeno (WMF)]] 19:00, 26 апрель 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Xeno (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=24941045 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Процедура отбора членов Учредительного комитета U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> Следующей стадией процесса внедрения Универсального кодекса поведения является создание Учредительного комитета для разработки устава для Координационного комитета УКП (U4C). Члены Учредительного комитета были отобраны. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/U4C_Building_Committee|Ознакомьтесь с составом и узнайте о предстоящей работе в Мета-вики]].<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Project|UCoC Project Team]], 04:20, 27 май 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Объявляем новых членов Избирательной комиссии</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|Вы можете найти это сообщение, переведенное на другие языки, на Meta-wiki.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections committee/Nominatons/2023/Announcement - new members}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Приветствую вас, Мы рады объявить [[listarchive:list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/4TALOUFPAP2VDBR27GKRVOP7IGQYU3DB/|о новых членах и советниках Избирательной комиссии]]. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections_committee|Избирательный комитет]] помогает в разработке и внедрении процесса отбора попечителей, отобранных Сообществом и аффилированными лицами, в Совет попечителей Фонда Викимедиа. После открытого процесса выдвижения наиболее сильные кандидаты пообщались с Правлением, и четырем кандидатам было предложено войти в состав Избирательной комиссии. Еще четырем кандидатам было предложено принять участие в качестве консультантов. Спасибо всем членам сообщества, которые представили свои имена на рассмотрение. Мы с нетерпением ожидаем совместной работы с Избирательной комиссией в ближайшем будущем. От имени Совета попечителей Фонда Викимедиа,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:59, 28 июнь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25018085 --> == Deploying the Phonos in-line audio player to your Wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:Hello}}! Apologies if this message is not in your language, {{int:Please-translate}} to your language. This wiki will soon be able to use the [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player]] implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. This is part of fulfilling a wishlist proposal of providing [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|audio links that play on click]]. With the inline audio player, you can add text-to-speech audio snippets to wiki pages by simply using a tag: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Listen"/> </syntaxhighlight> The above tag will show the text next to a speaker icon, and clicking on it will play the audio instantly without taking you to another page. A common example where you can use this feature is in adding pronunciation to words as illustrated on the [[wiktionary:en:English#Pronunciation|English Wiktionary]] below. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Could become: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> The inline audio player will be available in your wiki in 2 weeks time; in the meantime, we would like you to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos|read about the features]] and give us feedback or ask questions about it in this [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|talk page]]. Thank you!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]], on behalf of the Foundation's Language team</bdi> </div> 02:26, 27 июль 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_announcement_list_(In-line_audio_player)&oldid=25350821 --> [[m:User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ba:Был вики тиҙҙән [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] ҡушымтаһы ярҙамында тормошҡа ашырылған [[mw:Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|аудиоплеер]] ҡуллана башлаясаҡ. Был википедияла аудиоҡушымталар эшләргә тигән теләкте тормошҡа ашырыуҙың бер өлөшө булып тора һәм [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Multimedia_and_Commons/Audio_links_that_play_on_click|аудио рәсеменә баҫҡанда башҡарыла]]. Түбәндәге тэгты ҡулланып, вики-биттәге тексҡа аудиофрагменттар өҫтәргә мөмкин: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="audio file" label="Тыңларға"/> </syntaxhighlight> Юғарыла күрһәтелгән тег тауышты башҡарыу төймәһе эргәһендәге тексты күрһәтәсәк, һәм уны баҫҡанда тауыш башҡа биткә күсмәйенсә яңғыраясаҡ. [[wiktionary:en:English#Pronunciation|Инглиз Викиһүҙлеге]]ндә һүҙҙәрҙең әйтелешен өҫтәү — был функцияның киң ҡулланылған миҫалы булып тора. <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{audio|en|En-uk-English.oga|Audio (UK)}} </syntaxhighlight> Буласаҡ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> <phonos file="En-uk-English.oga" label="Audio (UK)"/> </syntaxhighlight> Индерелгән аудиоплеер ике аҙнанан һеҙҙең викиҙа буласаҡ; ә әлегә функциялар тураһында уҡып [[mw:Help_talk:Extension:Phonos|фекер алышыу]] битендә теләктәрегеҙҙе һәм баһағыҙҙы яҙыуҙы һорайбыҙ. --[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 04:29, 27 июль 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Рассмотрение Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/U4C Building Committee/Announcement - Review}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Здравствуйте, Мы рады обнародовать следующий этап в работе по [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Универсальному кодексу поведения]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Черновой вариант Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] в настоящий момент готов для вашего рассмотрения. [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct/Enforcement guidelines|Руководство по правоприменению]] требует, чтобы структурная единица в форме Учредительного комитета составила черновой вариант устава, описывающего процедуры и подробности работы глобального комитета, названного [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines#4._UCoC_Coordinating_Committee_(U4C)|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C)]]. В течение последних двух месяцев Учредительный комитет U4C работал вместе единой группой, чтобы обсудить и подготовить черновик устава U4C. Учредительный комитет U4C в настоящий момент ожидает отзывы по черновику устава вплоть до 22 сентября 2023 года. После этой даты Учредительный комитет U4C по мере необходимости внесет изменения в устав, а открытое голосование в рамках сообщества будет проведено через некоторое время после. Примите участие в обсуждении во время [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/U4C Building Committee#Conversation hours|часов обсуждений]] или в [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Мета-вики]]. С уважением,<br /><section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]], on behalf of the U4C Building Committee, 15:35, 28 Август 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25392152 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Чтобы убедиться, что всё работает, технологическому отделу Викимедиа нужны плановые испытания. Это тестирование покажет, возможно ли надёжно переключиться между центрами обработки данных (ЦОД). Это требует от многих рабочих групп подготовки к тесту и готовности исправить любые непредвиденные проблемы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2023-09-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2023-09-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2023-09-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2023-09-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|talk]]) 09:23, 15 сентябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25018086 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">== Возможности для назначения открываются в АффКом, в комитет Омбудсмена и Комитета по Рассмотрению Дел ==</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> <div style="margin:.2em 0 .5em;margin-{{#switch:{{PAGELANGUAGE}}|ar|arc|ary|arz|azb|bcc|bgn|ckb|bqi|dv|fa|fa-af|glk|ha-arab|he|kk-arab|kk-cn|ks|ku-arab|ms-arab|mzn|pnb|prd|ps|sd|ug|ur|ydd|yi=right|left}}:3ex;"> [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|''Вы можете найти перевод этого сообщения на другие языки на Мета-вики''.]] ''<span class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments/Announcement/Short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</span>''</div> Всем привет! [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоединению]] (АффКом), [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов]] и [[m:Special:MyLanguage/Trust_and_Safety/Case_Review_Committee|Комитет по рассмотрению дел]] ищут новых членов. Эти добровольческие группы оказывают важную структурную и надзорную поддержку сообществу и движению. Людям предлагается выдвигать свои кандидатуры самостоятельно или поощрять других, которые, по их мнению, могли бы внести свой вклад в эти группы, подавать заявки на членство. Более подробную информацию о ролях групп, необходимых навыках и возможности подать заявку можно найти на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Legal department/Committee appointments|странице Мета-Вики]]. От имени команды Поддержки Комитетов,<br /><section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ~ [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 16:41, 9 октябрь 2023 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа на 2024 год.</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short| Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]]'' :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Rules package review - short}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Уважаемые участники, Пожалуйста, просмотрите и прокомментируйте пакет правил отбора Попечительского совета Фонда Викимедиа до 29 октября 2023 года. Пакет правил отбора основан на более старых версиях, разработанных Избирательной комиссией, и будет использоваться при выборе Попечительского совета в 2024 году. Предоставление ваших комментариев сейчас поможет им обеспечить более плавный и лучший процесс выбора Правления. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Подробнее на странице в Мета-вики]]. С уважением, Кэти Чан <br> председатель Избирательной комиссии<br /><section end="announcement-content" /> </div> 01:12, 17 октябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25570445 --> == Техническая просьба == Заметил, что в Вашем разделе не открываются картинки в мобильной версии. В русской Википедии была похожая проблема, её описание и решение: https://w.wiki/7vRR . Это очень неудобно, если читаешь из телефона. [[User:Kaganer|Kaganer]], [[User:ZUFAr|ZUFAr]], я заметил, что у Вас флаги администратора интерфейса и инженера, не могли бы вы исправить проблему? За русский язык извиняюсь, на башкирском не говорю. [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 20:33, 27 октябрь 2023 (UTC) : [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-directLinkToCommons.js&diff=prev&oldid=1257821 Обновил код], [https://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadgets-definition&diff=prev&oldid=1257822 отключил гаджет для мобильной версии]. Проверяйте. [[Ҡатнашыусы:Kaganer|Kaganer]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Kaganer|фекер алышыу]]) 22:34, 27 октябрь 2023 (UTC) ::Теперь всё работает, спасибо :) [[Махсус:Өлөштәр/141.101.21.163|141.101.21.163]] 17:23, 28 октябрь 2023 (UTC) ::: В мобильной версии изображение и текст открываются нормально. В приложении в телефоне до я не мог настроить интерфейс на башкирский язык, хотя в настройках везде убрал русский язык. Сейчас системные сообщения начали появляется на башкирском языке. Возможно, тоже связано в обновлением кода. Спасибо!--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|фекер алышыу]]) 22:46, 28 октябрь 2023 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Скоро: Предпросмотр ссылок</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="ReferencePreviewsDefault"/> [[File:Example_of_a_Reference_Preview.png|right|300px]] В ближайшее время в Вашей вики появится новая функция: Предпросмотр ссылок - всплывающие окна для ссылок. Такие всплывающие окна существуют на вики-сайтах как локальные гаджеты уже много лет. Теперь есть централизованное решение, доступное на всех вики, и совместимое с функцией [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|Предпросмотр страницы]]. Предпросмотр ссылок будет доступен всем, включая читателей. Если Вы не хотите видеть эту функцию, [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|Вы можете ее отключить]]. Если Вы [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|используете гаджеты]] "Всплывающие подсказки для ссылок" или "Навигация всплывающих окон", Вы не увидите "Предпросмотр ссылок" до тех пор, пока Вы не отключите гаджет. Предпросмотр ссылок являлся бета-функцией на многих вики начиная с 2019-го года и функцией по-умолчанию на некоторых вики начиная с 2021-го года. Внедрение функции запланировано на 22-e ноября. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Помощь]] * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Страница проекта с более подробной информацией (на английском)]]. * Отзывы приветствуются [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|на этой странице обсуждений]]. -- Для команды [[m:WMDE Technical Wishes|Викимедия Германия "Технические пожелания"]], <section end="ReferencePreviewsDefault"/> </div> [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 13:11, 15 ноябрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25866958 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">(New) Feature on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]]: Adding geopoints via QID</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="Body"/>Since September 2022, it is possible to create geopoints using a QID. Many wiki contributors have asked for this feature, but it is not being used much. Therefore, we would like to remind you about it. More information can be found on the [[M:WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|project page]]. If you have any comments, please let us know on the [[M:Talk:WMDE Technical Wishes/Geoinformation/Geopoints via QID|talk page]]. – Best regards, the team of Technical Wishes at Wikimedia Deutschland <section end="Body"/> </div> [[M:User:Thereza Mengs (WMDE)|Thereza Mengs (WMDE)]] 12:31, 13 декабрь 2023 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25955829 --> == Do you use Wikidata in Wikimedia sibling projects? Tell us about your experiences == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''Note: Apologies for cross-posting and sending in English.'' Hello, the '''[[m:WD4WMP|Wikidata for Wikimedia Projects]]''' team at Wikimedia Deutschland would like to hear about your experiences using Wikidata in the sibling projects. If you are interested in sharing your opinion and insights, please consider signing up for an interview with us in this '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Wikidata-for-Wikimedia-Interviews Registration form]'''.<br> ''Currently, we are only able to conduct interviews in English.'' The front page of the form has more details about what the conversation will be like, including how we would '''compensate''' you for your time. For more information, visit our ''[[m:WD4WMP/AddIssue|project issue page]]'' where you can also share your experiences in written form, without an interview.<br>We look forward to speaking with you, [[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] ([[m:User talk:Danny Benjafield (WMDE)|talk]]) 08:53, 5 January 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WD4WMP/ScreenerInvite&oldid=26027495 --> == Reusing references: Can we look over your shoulder? == ''Apologies for writing in English.'' The Technical Wishes team at Wikimedia Deutschland is planning to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. For our research, we are looking for wiki contributors willing to show us how they are interacting with references. * The format will be a 1-hour video call, where you would share your screen. [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ More information here]. * Interviews can be conducted in English, German or Dutch. * [[mw:WMDE_Engineering/Participate_in_UX_Activities#Compensation|Compensation is available]]. * Sessions will be held in January and February. * [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ Sign up here if you are interested.] * Please note that we probably won’t be able to have sessions with everyone who is interested. Our UX researcher will try to create a good balance of wiki contributors, e.g. in terms of wiki experience, tech experience, editing preferences, gender, disability and more. If you’re a fit, she will reach out to you to schedule an appointment. We’re looking forward to seeing you, [[m:User:Thereza Mengs (WMDE)| Thereza Mengs (WMDE)]] <!-- Сообщение отправил Участник:Thereza Mengs (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/Technical_Wishes_News_list_all_village_pumps&oldid=25956752 --> == Feminism and Folklore 2024 == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2024 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024]]''' writing competition from February 1, 2024, to March 31, 2024 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2024|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2024/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2024|Feminism and Folklore 2024 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024|Wiki Loves Folklore 2024]]''' an international photography contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2024 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2024/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2024|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' -- [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 07:26, 18 ғинуар 2024 (UTC) </div></div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=23942484 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня, чтобы объявить о начале периода голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C). Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля 2024 г. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:08, 19 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == A new feature for previewing references on your wiki == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:Page Previews and Reference Previews.png|alt=Montage of two screenshots, one showing the Reference Previews feature, and one showing the Page Previews feature|right|350x350px]] ''Apologies for writing in English. If you can translate this message, that would be much appreciated.'' Hi. As announced some weeks ago ^{[<nowiki/>[[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CNPRQE2IG5ZNAVAOHBMF4AXXRLGJE6UT/|1]]] [<nowiki/>[[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|2]]]}, Wikimedia Deutschland’s [[m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team introduced [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] to many wikis, including this one. This feature shows popups for references in the article text. While this new feature is already usable on your wiki, most people here are not seeing it yet because your wiki has set [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Relation to gadgets|a gadget as the default]] for previewing references. We plan to remove the default flag from the gadget on your wiki soon. This means: * The new default for reference popups on your wiki will be Reference Previews. * However, if you want to keep using the gadget, you can still enable it in [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|your personal settings]]. The benefit of having Reference Previews as the default is that the user experience will be consistent across wikis and with the [[mw:Special:MyLanguage/Page_Previews|Page Previews feature]], and that the software will be easier to maintain overall. This change is planned for February 14. If you have concerns about this change, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|please let us know on this talk page]] by February 12. – Kind regards, [[m:User:Johanna Strodt (WMDE)|Johanna Strodt (WMDE)]], 09:30, 23 ғинуар 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johanna Strodt (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johanna_Strodt_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=26116190 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Остались последние дни, чтобы проголосовать по Уставу для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на дополнительные языки в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - voting reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Здравствуйте, Я пишу вам сегодня для напоминания о том, что период голосования по Уставу для [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) завершается '''2 февраля'''. Члены сообщества могут в настоящий момент [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|проголосовать и предоставить отзывы относительно устава посредством SecurePoll]] до 2 февраля. Те из вас, кто уже высказывал свое мнение во время разработки [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Руководства по правоприменению УКП]], уже знакомы с данным процессом. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Текущая версия Устава для Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]] доступна в Мета-вики вместе с переводами на другие языки. Ознакомьтесь с уставом, проголосуйте и поделитесь данной информацией с другими в вашем сообществе. Я могу с уверенностью сказать, что Учредительный комитет U4C с нетерпением ждет вашего участия. С уважением,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 17:00, 31 ғинуар 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=25853527 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление результатов голосования по ратификации Устава Координационного комитета по УКП</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results|Перевод данного сообщения на другие языки можно найти в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:wiki/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники, Благодарю всех за интерес к развитию Универсального кодекса поведения. Сегодня я хочу сообщить вам результаты [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter/Voter_information|ратификационного голосования]] по [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения]]. В ратификационном голосовании участвовало 1746 человек, в числе которых 1249 участников одобрили Устав, а 420 участников - нет. В процессе ратификационного голосования участники могли оставлять отзывы относительно Устава. Отчет по статистике голосования и обзор обратной связи от участников будут опубликованы в Мета-вики в течение следующих недель. В ближайшее время, пожалуйста, следите за новостями о дальнейших шагах. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 18:23, 12 февраль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26160150 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024: We are back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[File:UCDM 2024 general.jpg|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the forth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2024|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from 1st until 31st March 2024. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contribution in every language! The most active contesters will receive prizes.<br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/UCDM 2024|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:ValentynNefedov (WMUA)|ValentynNefedov (WMUA)]] ([[:m:User talk:ValentynNefedov (WMUA)|talk]]) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:ValentynNefedov (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26166467 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Отчет о ратификации Устава U4C и объявление о начале выдвижения кандидатов для U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие участники, Сегодня я хочу сообщить вам две важные новости. Во-первых, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter/Vote results|отчет по отзывам после ратификации Устава Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (U4C)]] уже доступен. Во-вторых, начинается выдвижение кандидатов для комитета U4C со сроком до 1 апреля 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) является глобальной группой, деятельность которой посвящена справедливому и последовательному применению УКП. Члены сообщества приглашаются для подачи заявок на вступление в комитет U4C. Для более подробной информации о комитете U4C и его области ответственности, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Согласно уставу в комитете U4C имеется 16 мест: восемь мест от сообщества в целом и восемь мест от регионов, чтобы U4C отображал разнообразие движения. Ознакомьтесь более подробно и подайте вашу заявку в [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|Мета-вики]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 16:25, 5 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26276337 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Процесс отбора кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа в 2024 году</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> : ''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement| Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]]'' : ''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2024/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div>'' Дорогие участники, В этом году у четырех членов, избранных от сообщества и партнеров, заканчивается срок пребывания в Совете попечителей [1]. Совет приглашает все движение принять участие в процессе отбора и голосования с целью заполнения этих мест в этом году. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections committee|Комитет по выборам]] будет осуществлять надзор за этим процессом при участии сотрудников Фонда [2]. Комитет по вопросам управления создал Рабочую группу по формированию совета, состоящую из попечителей, которые не могут быть кандидатами в проводимом сообществом и партнерами процессе отбора в 2024 году, в следующем составе: Dariusz Jemielniak, Nataliia Tymkiv, Esra'a Al Shafei, Kathy Collins и Shani Evenstein Sigalov [3]. Данной группе поручено осуществлять надзор со стороны Совета за процессом отбора попечителей 2024 года и информировать его ходе выполнения. Более подробная информация о функциях Комитета по выборам, Совета и штатных сотрудников находится здесь [4]. Ниже перечислены ключевые планируемые даты: * Май 2024 года. Выдвижение кандидатов и формулировка вопросов. * Июнь 2024 года. Партнерские организации проводят голосование для составления шорт-листа из 12 кандидатов (составление шорт-листа не проводится при количестве заявок менее чем 15) [5]. * Июнь-август 2024 года. Период проведения кампании. * Конец августа - начало сентября 2024 года. Двухнедельный период голосования сообщества. * Октябрь-ноябрь 2024 года. Проверка биографических данных кандидатов. * Заседание Совета в декабре 2024 года. Новые попечители приступают к работе. Узнайте более подробно о процессе отбора 2024 года, включая детальное расписание, процесс выдвижения кандидатов, правила кампании и критерии правомочности избирателей, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|на этой странице в Мета-вики]] и составьте свой план. '''Волонтеры на выборах''' Дополнительный способ участия в процессе отбора 2024 года ‒ деятельность волонтера на выборах. Волонтеры на выборах являются связующим звеном между Комитетом по выборам и своими сообществами. Они обеспечивают представительство своего сообщества и мотивируют его для участия в голосовании. Узнайте более подробно о данной программе и способах участия в ней на данной [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Election Volunteers|странице в Мета-вики]]. С наилучшими пожеланиями, [[m:Special:MyLanguage/User:Pundit|Dariusz Jemielniak]] (Председатель Комитета по вопросам управления, Рабочая группа по формированию совета) [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2021/Results#Elected [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Minutes:2023-08-15#Governance_Committee [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] Несмотря на то что идеальное соотношение кандидатов - 12 кандидатов на четыре вакантных места, процесс формирования шорт-листа будет запущен при наличии более 15 кандидатов, в виду того что 1-3 исключенных кандидатов могут почувствовать себя "отверженными", а также в виду значительных затрачиваемых партнерами усилий для исключения лишь 1-3 кандидатов из списка.<section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]]19:56, 12 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26349432 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-03-20|ru}}'''. Тестирование начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-03-20T14:00|en}} {{#time:H:i e|2024-03-20T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-03-20|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. Там же будет дополнительная информация об этом. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]], 00:00, 15 март 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=25636619 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Проголосуйте прямо сейчас для избрания членов первого U4C</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens|Перевод данного сообщения на другие языки доступен в Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Уважаемые участники! Я пишу вам, чтобы сообщить о начале голосования по выборам в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C), которое будет проходить до 9 мая 2024 года. Ознакомьтесь с информацией на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|странице голосования в Мета-вики]], чтобы узнать больше по теме голосования и правомочности избирателей. Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (U4C) является глобальной группой, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения УКП. Участники сообщества были приглашены для подачи заявок на членство в U4C. Для более подробной информации об области ответственности U4C, пожалуйста, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомьтесь с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь данным сообщением с членами вашего сообщества, чтобы они также могли принять участие. От имени проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 20:20, 25 апрель 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Sign up for the language community meeting on May 31st, 16:00 UTC</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="message"/>Hello all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks - May 31st at 16:00 UTC. If you're interested, you can [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Wikimedia_Language_engineering/Community_meetings#31_May_2024 sign up on this wiki page]. This is a participant-driven meeting, where we share language-specific updates related to various projects, collectively discuss technical issues related to language wikis, and work together to find possible solutions. For example, in the last meeting, the topics included the machine translation service (MinT) and the languages and models it currently supports, localization efforts from the Kiwix team, and technical challenges with numerical sorting in files used on Bengali Wikisource. Do you have any ideas for topics to share technical updates related to your project? Any problems that you would like to bring for discussion during the meeting? Do you need interpretation support from English to another language? Please reach out to me at ssethi(__AT__)wikimedia.org and [[etherpad:p/language-community-meeting-may-2024|add agenda items to the document here]]. We look forward to your participation! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:22, 14 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Feedback invited on Procedure for Sibling Project Lifecycle</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle/Invitation for feedback (MM)}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' [[File:Sibling Project Lifecycle Conversation 3.png|150px|right|link=:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle]] Dear community members, The [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee]] (CAC) of the [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Board of Trustees|Wikimedia Foundation Board of Trustees]] invites you to give feedback on a '''[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle|draft Procedure for Sibling Project Lifecycle]]'''. This draft Procedure outlines proposed steps and requirements for opening and closing Wikimedia Sibling Projects, and aims to ensure any newly approved projects are set up for success. This is separate from the procedures for opening or closing language versions of projects, which is handled by the [[:m:Special:MyLanguage/Language committee|Language Committee]] or [[m:Special:MyLanguage/Closing_projects_policy|closing projects policy]]. You can find the details on [[:m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Procedure for Sibling Project Lifecycle#Review|this page]], as well as the ways to give your feedback from today until the end of the day on '''June 23, 2024''', anywhere on Earth. You can also share information about this with the interested project communities you work with or support, and you can also help us translate the procedure into more languages, so people can join the discussions in their own language. On behalf of the CAC,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:25, 22 май 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Объявление о создании первого Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Привет! Члены счётной комиссии завершили рассмотрение результатов голосования. Мы продолжаем работу с результатами первых [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|выборов Координационного комитета Универсального кодекса поведения (ККУКП)]]. Мы рады объявить следующих лиц региональными членами ККУКП, срок полномочий которых составит два года: * Северная Америка (США и Канада) ** – * Северная и Западная Европа ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ghilt|Ghilt]] * Латинская Америка и Карибский бассейн ** – * Центральная и Восточная Европа ** — * Африка к югу от Сахары ** – * Ближний Восток и Северная Африка ** [[m:Special:MyLanguage/User:Ibrahim.ID|Ibrahim.ID]] * Восточная, Юго-Восточная Азия и Тихоокеанский регион ** [[m:Special:MyLanguage/User:0xDeadbeef|0xDeadbeef]] * Южная Азия ** – Следующие лица избираются членами ККУКП от сообщества в целом, сроком на один год: * [[m:Special:MyLanguage/User:Barkeep49|Barkeep49]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Superpes15|Superpes15]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Civvì|Civvì]] * [[m:Special:MyLanguage/User:Luke081515|Luke081515]] * – * – * – * – Ещё раз спасибо всем, кто участвовал в этом процессе, и хотим выразить огромную признательность кандидатам за их лидерство и преданность движению и сообществу Викимедиа. В течение следующих нескольких недель ККУКП начнёт встречаться и планировать работу на 2024—2025 годы, поддерживая внедрение и пересмотр УКП и Руководящих принципов обеспечения соблюдения требований. Следите за их работой на [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-wiki]]. От имени Проектной команды УКП,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:14, 3 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Окончательный текст Устава Движения Викимедиа теперь доступен на Мета-Вики</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available|Вы можете прочитать это сообщение, который переведенн на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final draft available}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Окончательный текст [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] теперь доступен для ознакомления на Мета, более чем на 20 языках. '''Что такое Устав Движения Викимедиа?''' Устав Движения Викимедиа – это предлагаемый документ, определяющий роли и ответственность всех членов и организаций в Движения Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета - для управления движением. '''Присоединяйтесь к «Презентационной Вечеринка» Устава Движения Викимедиа''' Присоединяйтесь к [[m:Special:MyLanguage/Event:Movement Charter Launch Party|«вечеринка по презентацию»]] устава '''20 июня 2024 года''' в '''14.00-15.00 по UTC''' ([https://zonestamp.toolforge.org/1718892000 проверьте по вашему времени]). Во время этого созвона, мы отпразднуем публикацию окончательного варианта Устава и представим его содержание. Присоединяйтесь и ознакомьтесь с Уставом, прежде чем проголосовать. '''Голосование по ратификации Устава Движения''' Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC.''' Вы можете ознакомиться с [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|процессом голосования, критериями и другими подробностями]] на Мета. Если у вас есть какие-либо вопросы, пожалуйста, оставьте сообщение [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter|на странице обсуждения на Мета]] или напишите MCDC по адресу [mailto:mcdc@wikimedia.org mcdc@wikimedia.org]. От имени Комитета по разработке Устава Движения,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 08:44, 11 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26390244 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа открыто – проголосуйте</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Ratification vote opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|'''Устава Движения Викимедиа''']] открыто. Устав Движения Викимедиа – это документ, определяющий роли и ответственности всех членов и организаций в Движении Викимедиа, и включает в себя создание нового органа – Глобального Совета – для управления движением. Окончательная версия Устава Движения Викимедиа [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|доступна на Мета-Вики на русском языке]] для вашего ознакомления. Голосование начнется на «SecurePoll» '''25 июня 2024 года''' в '''00:01 по UTC''' и завершится '''9 июля 2024 года''' в '''23:59 по UTC'''. Пожалуйста, ознакомьтесь с более подробной информацией о [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting|голосовании и критериях для голосования]]. После ознакомления с Уставом, пожалуйста, [[Special:SecurePoll/vote/398|'''проголосуйте''']] и поделитесь этой информацией с другими. Если у вас есть какие-либо вопросы по поводу голосования по ратификации, пожалуйста, свяжитесь с Избирательной Комиссией по Уставу по адресу [mailto:cec@wikimedia.org '''cec@wikimedia.org''']. От имени Избирательной комиссии,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 10:51, 25 июнь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Голосование по ратификации Устава Движения Викимедиа скоро завершится</span> == <div lang="ru" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder|Вы можете найти перевод данного сообщения на другие языки на Мета-Вики.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Final reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Всем привет, Это уведомление о том, что голосование по ратификации [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Устава Движения Викимедиа]] завершится '''9 июля 2024 года''', в '''23:59 по UTC'''. Если вы еще не проголосовали, пожалуйста, проголосуйте [[m:Special:SecurePoll/vote/398|на «SecurePoll»]]. От имени [[m:Special:MyLanguage/Movement_Charter/Ratification/Voting#Electoral_Commission|Избирательной Комиссии по Уставу]],<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 03:45, 8 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">U4C Special Election - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, A special election has been called to fill additional vacancies on the U4C. The call for candidates phase is open from now through July 19, 2024. The [[:m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the [[:foundation:Wikimedia Foundation Universal Code of Conduct|UCoC]]. Community members are invited to submit their applications in the special election for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please review the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|U4C Charter]]. In this special election, according to [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#2. Elections and Terms|chapter 2 of the U4C charter]], there are 9 seats available on the U4C: '''four''' community-at-large seats and '''five''' regional seats to ensure the U4C represents the diversity of the movement. [[Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter#5. Glossary|No more than two members of the U4C can be elected from the same home wiki]]. Therefore, candidates must not have English Wikipedia, German Wikipedia, or Italian Wikipedia as their home wiki. Read more and submit your application on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Meta-wiki]]. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:02, 10 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Wikimedia Movement Charter ratification voting results</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Movement Charter/Drafting Committee/Announcement - Results of the ratification vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello everyone, After carefully tallying both individual and affiliate votes, the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter/Ratification/Voting#Electoral Commission|Charter Electoral Commission]] is pleased to announce the final results of the Wikimedia Movement Charter voting.   As [[m:Special:MyLanguage/Talk:Movement Charter#Thank you for your participation in the Movement Charter ratification vote!|communicated]] by the Charter Electoral Commission, we reached the quorum for both Affiliate and individual votes by the time the vote closed on '''July 9, 23:59 UTC'''. We thank all 2,451 individuals and 129 Affiliate representatives who voted in the ratification process. Your votes and comments are invaluable for the future steps in Movement Strategy. The final results of the [[m:Special:MyLanguage/Movement Charter|Wikimedia Movement Charter]] ratification voting held between 25 June and 9 July 2024 are as follows: '''Individual vote:''' Out of 2,451 individuals who voted as of July 9 23:59 (UTC), 2,446 have been accepted as valid votes. Among these, '''1,710''' voted “yes”; '''623''' voted “no”; and '''113''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 73.30% voted to approve the Charter (1710/2333), while 26.70% voted to reject the Charter (623/2333). '''Affiliates vote:''' Out of 129 Affiliates designated voters who voted as of July 9 23:59 (UTC), 129 votes are confirmed as valid votes. Among these, '''93''' voted “yes”; '''18''' voted “no”; and '''18''' selected “–” (neutral). Because the neutral votes don’t count towards the total number of votes cast, 83.78% voted to approve the Charter (93/111), while 16.22% voted to reject the Charter (18/111). '''Board of Trustees of the Wikimedia Foundation:''' The Wikimedia Foundation Board of Trustees voted '''not to ratify''' the proposed Charter during their special Board meeting on July 8, 2024. The Chair of the Wikimedia Foundation Board of Trustees, Nataliia Tymkiv, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/Board_resolution_and_vote_on_the_proposed_Movement_Charter|shared the result of the vote, the resolution, meeting minutes and proposed next steps]].   With this, the Wikimedia Movement Charter in its current revision is '''not ratified'''. We thank you for your participation in this important moment in our movement’s governance. The Charter Electoral Commission, [[m:User:Abhinav619|Abhinav619]], [[m:User:Borschts|Borschts]], [[m:User:Iwuala Lucy|Iwuala Lucy]], [[m:User:Tochiprecious|Tochiprecious]], [[m:User:Der-Wir-Ing|Der-Wir-Ing]]<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:52, 18 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Vote now to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – voting opens}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, I am writing to you to let you know the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is open now through '''August 10, 2024'''. Read the information on the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:46, 27 июль 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=26989444 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder! Vote closing soon to fill vacancies of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement – reminder to vote}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, The voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is closing soon. It is open through 10 August 2024. Read the information on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024_Special_Election#Voting|the voting page on Meta-wiki to learn more about voting and voter eligibility]]. If you are eligible to vote and have not voted in this special election, it is important that you vote now. '''Why should you vote?''' The U4C is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community input into the committee membership is critical to the success of the UCoC. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 15:29, 6 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Скоро: новая функция подссылки - попробуйте!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="Sub-referencing"/> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|{{#ifeq:{{#dir}}|ltr|right|left}}|400px]] <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Hello. For many years, community members have requested an easy way to re-use references with different details. Now, a MediaWiki solution is coming: The new sub-referencing feature will work for wikitext and Visual Editor and will enhance the existing reference system. You can continue to use different ways of referencing, but you will probably encounter sub-references in articles written by other users. More information on [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|the project page]].</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">'''We want your feedback''' to make sure this feature works well for you:</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|Please try]] the current state of development on beta wiki and [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|let us know what you think]].</span> * <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Sign-up|Sign up here]] to get updates and/or invites to participate in user research activities.</span> <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|Technical Wishes]] team is planning to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We will reach out to creators/maintainers of tools and templates related to references beforehand.</span> Пожалуйста, помогите нам распространить сообщение. --[[m:User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[m:User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]]) 10:36, 19 August 2024 (UTC) <section end="Sub-referencing"/> </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=27309345 --> == Sign up for the language community meeting on August 30th, 15:00 UTC == Hi all, The next language community meeting is scheduled in a few weeks—on August 30th at 15:00 UTC. If you're interested in joining, you can [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#30_August_2024 sign up on this wiki page]. This participant-driven meeting will focus on sharing language-specific updates related to various projects, discussing technical issues related to language wikis, and working together to find possible solutions. For example, in the last meeting, topics included the Language Converter, the state of language research, updates on the Incubator conversations, and technical challenges around external links not working with special characters on Bengali sites. Do you have any ideas for topics to share technical updates or discuss challenges? Please add agenda items to the document [https://etherpad.wikimedia.org/p/language-community-meeting-aug-2024 here] and reach out to ssethi(__AT__)wikimedia.org. We look forward to your participation! [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 23:19, 22 август 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="en" dir="ltr">Announcing the Universal Code of Conduct Coordinating Committee</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/board-elections@lists.wikimedia.org/thread/OKCCN2CANIH2K7DXJOL2GPVDFWL27R7C/ Original message at wikimedia-l]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Announcement - results}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Hello all, The scrutineers have finished reviewing the vote and the [[m:Special:MyLanguage/Elections Committee|Elections Committee]] have certified the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election/Results|results]] for the [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024 Special Election|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) special election]]. I am pleased to announce the following individual as regional members of the U4C, who will fulfill a term until 15 June 2026: * North America (USA and Canada) ** Ajraddatz The following seats were not filled during this special election: * Latin America and Caribbean * Central and East Europe (CEE) * Sub-Saharan Africa * South Asia * The four remaining Community-At-Large seats Thank you again to everyone who participated in this process and much appreciation to the candidates for your leadership and dedication to the Wikimedia movement and community. Over the next few weeks, the U4C will begin meeting and planning the 2024-25 year in supporting the implementation and review of the UCoC and Enforcement Guidelines. You can follow their work on [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Meta-Wiki]]. On behalf of the U4C and the Elections Committee,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 14:05, 2 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Поделитесь своим мнением: голосуйте на выборах в Совет попечителей 2024 года!</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Началось голосование на [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|выборах в Совет попечителей 2024 года]]. На четыре (4) места в Совете претендуют двенадцать (12) кандидатов. Ознакомьтесь с [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024/Candidates|заявлениями кандидатов]] и их [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Questions_for_candidates|ответами на вопросы сообщества]], чтобы узнать о них больше. Когда вы будете готовы, перейдите на страницу голосования [[Special:SecurePoll/vote/400|SecurePoll]]. '''Голосование проводится в период с 00:00 (UTC) 3 сентября по 23:59 (UTC) 17 сентября'''. Чтобы проверить ваше право голоса, пожалуйста, посетите информационную [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Voter_eligibility_guidelines|страницу о правомочности избирателей]]. С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:13, 3 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2024-09-25|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2024-09-25T15:00|en}} {{#time:H:i e|2024-09-25T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2024-09-25|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> [[User:Trizek_(WMF)|Trizek_(WMF)]], 09:36, 20 сентябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27248326 --> == 'Wikidata item' link is moving. Find out where... == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"><i>Apologies for cross-posting in English. Please consider translating this message.</i>{{tracked|T66315}} Hello everyone, a small change will soon be coming to the user-interface of your Wikimedia project. The [[d:Q16222597|Wikidata item]] [[w:|sitelink]] currently found under the <span style="color: #54595d;"><u>''General''</u></span> section of the '''Tools''' sidebar menu will move into the <span style="color: #54595d;"><u>''In Other Projects''</u></span> section. We would like the Wiki communities feedback so please let us know or ask questions on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Discussion page]] before we enable the change which can take place October 4 2024, circa 15:00 UTC+2. More information can be found on [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|the project page]].<br><br>We welcome your feedback and questions.<br> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 18:56, 27 сентябрь 2024 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27524260 --> == Invitation to Participate in Wiki Loves Ramadan Community Engagement Survey == Dear all, Apologies for writing in English. Please help to translate in your language. We are excited to announce the upcoming [[m:Wiki Loves Ramadan|Wiki Loves Ramadan]] event, a global initiative aimed at celebrating Ramadan by enriching Wikipedia and its sister projects with content related to this significant time of year. As we plan to organize this event globally, your insights and experiences are crucial in shaping the best possible participation experience for the community. To ensure that Wiki Loves Ramadan is engaging, inclusive, and impactful, we kindly invite you to participate in our community engagement survey. Your feedback will help us understand the needs of the community, set the event's focus, and guide our strategies for organizing this global event. Survey link: https://forms.gle/f66MuzjcPpwzVymu5 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will make a difference! Thank you for being a part of our journey to make Wiki Loves Ramadan a success. Warm regards, User:ZI Jony 03:19, 6 октябрь 2024 (UTC) Wiki Loves Ramadan Organizing Team <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27510935 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Предварительные результаты выборов в Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте, Благодарим всех, кто участвовал в выборах в [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2024|Совет попечителей Фонда Викимедиа 2024 года]]. Всего проголосовало около 6000 членов сообщества из более чем 180 вики-проектов. Данные кандидаты получили наибольшее количество голосов: # [[User:Kritzolina|Christel Steigenberger]] # [[User:Nadzik|Maciej Artur Nadzikiewicz]] # [[User:Victoria|Victoria Doronina]] # [[User:Laurentius|Lorenzo Losa]] Хотя данные кандидаты были отобраны путем голосования, они все еще должны быть утверждены Советом попечителей. Им необходимо успешно пройти биографическую проверку и соответствовать квалификационным требованиям, изложенным в регламенте. Новые попечители будут утверждены на следующем заседании Совета в декабре 2024 года. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2024/Results|Узнайте более подробно о результатах в Мета-вики.]] С наилучшими пожеланиями, Комитет по выборам и Рабочая группа по выборам в совет <section end="announcement-content" /> </div> [[User:MPossoupe_(WMF)|MPossoupe_(WMF)]] 08:25, 14 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MPossoupe (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27183190 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations_Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds_commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 16 октября 2024. Период подачи заявок в Комитет по присоединению завершается 18 ноября 2024, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 2 декабря 2024. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation/Legal/Committee_appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:07, 16 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27601062 --> == 'Wikidata item' link is moving, finally. == Hello everyone, I previously wrote on the 27th September to advise that the ''Wikidata item'' sitelink will change places in the sidebar menu, moving from the '''General''' section into the '''In Other Projects''' section. The scheduled rollout date of 04.10.2024 was delayed due to a necessary request for Mobile/MinervaNeue skin. I am happy to inform that the global rollout can now proceed and will occur later today, 22.10.2024 at 15:00 UTC-2. [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Move_Wikidata_item_link|Please let us know]] if you notice any problems or bugs after this change. There should be no need for null-edits or purging cache for the changes to occur. Kind regards, -[[m:User:Danny Benjafield (WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] 11:28, 22 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=27535421 --> == Final Reminder: Join us in Making Wiki Loves Ramadan Success == Dear all, We’re thrilled to announce the Wiki Loves Ramadan event, a global initiative to celebrate Ramadan by enhancing Wikipedia and its sister projects with valuable content related to this special time of year. As we organize this event globally, we need your valuable input to make it a memorable experience for the community. Last Call to Participate in Our Survey: To ensure that Wiki Loves Ramadan is inclusive and impactful, we kindly request you to complete our community engagement survey. Your feedback will shape the event’s focus and guide our organizing strategies to better meet community needs. * Survey Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSffN4prPtR5DRSq9nH-t1z8hG3jZFBbySrv32YoxV8KbTwxig/viewform?usp=sf_link Complete the Survey] * Deadline: November 10, 2024 Please take a few minutes to share your thoughts. Your input will truly make a difference! '''Volunteer Opportunity''': Join the Wiki Loves Ramadan Team! We’re seeking dedicated volunteers for key team roles essential to the success of this initiative. If you’re interested in volunteer roles, we invite you to apply. * Application Link: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfXiox_eEDH4yJ0gxVBgtL7jPe41TINAWYtpNp1JHSk8zhdgw/viewform?usp=sf_link Apply Here] * Application Deadline: October 31, 2024 Explore Open Positions: For a detailed list of roles and their responsibilities, please refer to the position descriptions here: [https://docs.google.com/document/d/1oy0_tilC6kow5GGf6cEuFvdFpekcubCqJlaxkxh-jT4/ Position Descriptions] Thank you for being part of this journey. We look forward to working together to make Wiki Loves Ramadan a success! Warm regards,<br> The Wiki Loves Ramadan Organizing Team 05:11, 29 октябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Sign up for the language community meeting on November 29th, 16:00 UTC == Hello everyone, The next language community meeting is coming up next week, on November 29th, at 16:00 UTC (Zonestamp! For your timezone <https://zonestamp.toolforge.org/1732896000>). If you're interested in joining, you can sign up on this wiki page: <https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#29_November_2024>. This participant-driven meeting will be organized by the Wikimedia Foundation’s Language Product Localization team and the Language Diversity Hub. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Moore Wikipedia, and the language support track at Wiki Indaba. We will also have members from the Wayuunaiki community joining us to share their experiences with the Incubator and as a new community within our movement. This meeting will have a Spanish interpretation. Looking forward to seeing you at the language community meeting! Cheers, [[User:SSethi (WMF)|Srishti]] 19:54, 21 ноябрь 2024 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> ==Proposal to enable the "Contribute" entry point in Bashkir Wikipedia== {{Int:Hello}} Bashkir Wikipedians, Apologies as this message is not in your language. {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Wikimedia_Language_and_Product_Localization|WMF Language and Product Localization]] team proposes enabling an entry point called "Contribute" to your Wikipedia. The [[:bn:বিশেষ:Contribute|Contribute]] entry point is based on collaborative work with other product teams in the Wikimedia Foundation on [[mediawikiwiki:Edit_Discovery|Edit discovery]], which validated the entry point as a persistent and constant path that contributors took to discover ways to contribute content in Wikipedia. Therefore, enabling this entry point in your Wikipedia will help contributors quickly discover available tools and immediately click to start using them. This entry point is designed to be a central point for discovering contribution tools in Bashkir Wikipedia. '''Who can access it''' Once it is enabled in your Wikipedia, newcomers can access the entry point automatically by just logging into their account, click on the User drop-down menu and choose the "Contribute" icon, which takes you to another menu where you will find a self-guided description of what you can do to contribute content, as shown in the image below. An option to "view contributions" is also available to access the list of your contributions. [[File:Mobile_Contribute_Page.png|Mobile Contribute Page]] [[File:Mobile_contribute_menu_(detailed).png|Mobile contribute menu (detailed)]] For experienced contributors, the Contribute icon is not automatically shown in their User drop-down menu. They will still see the "Contributions" option unless they change it to the "Contribute" manually. This feature is available in four Wikipedia (Albanian, Malayalam, Mongolian, and Tagalog). We have gotten valuable feedback that helped us improve its discoverability. Now, it is ready to be enabled in other Wikis. One major improvement was to [[phab:T369041|make the entry point optional for experienced contributors]] who still want to have the "Contributions" entry point as default.           We plan to enable it '''on mobile''' for Wikis, where the Section translation tool is enabled. In this way, we will provide a main entry point to the mobile translation dashboard, and the exposure can still be limited by targeting only the mobile platform for now. If there are no objections to having the entry point for mobile users from your community, we will enable it by 10th December 2024. We welcome your feedback and questions in this thread on our proposal to enable it here. Suppose there are no objections, we will deploy the "Contribute" entry point in your Wikipedia. We look forward to your response soon. Thank you! On behalf of the WMF Language and Product Localization team. [[Ҡатнашыусы:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:UOzurumba (WMF)|фекер алышыу]]) 04:25, 28 ноябрь 2024 (UTC) == Launching! Join Us for Wiki Loves Ramadan 2025! == Dear All, We’re happy to announce the launch of [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|Wiki Loves Ramadan 2025]], an annual international campaign dedicated to celebrating and preserving Islamic cultures and history through the power of Wikipedia. As an active contributor to the Local Wikipedia, you are specially invited to participate in the launch. This year’s campaign will be launched for you to join us write, edit, and improve articles that showcase the richness and diversity of Islamic traditions, history, and culture. * Topic: [[m:Event:Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch|Wiki Loves Ramadan 2025 Campaign Launch]] * When: Jan 19, 2025 * Time: 16:00 Universal Time UTC and runs throughout Ramadan (starting February 25, 2025). * Join Zoom Meeting: https://us02web.zoom.us/j/88420056597?pwd=NdrpqIhrwAVPeWB8FNb258n7qngqqo.1 * Zoom meeting hosted by [[m:Wikimedia Bangladesh|Wikimedia Bangladesh]] To get started, visit the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025|campaign page]] for details, resources, and guidelines: Wiki Loves Ramadan 2025. Add [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Participant|your community here]], and organized Wiki Loves Ramadan 2025 in your local language. Whether you’re a first-time editor or an experienced Wikipedian, your contributions matter. Together, we can ensure Islamic cultures and traditions are well-represented and accessible to all. Feel free to invite your community and friends too. Kindly reach out if you have any questions or need support as you prepare to participate. Let’s make Wiki Loves Ramadan 2025 a success! For the [[m:Wiki Loves Ramadan 2025/Team|International Team]] 12:07, 16 ғинуар 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=27568454 --> == Universal Code of Conduct annual review: provide your comments on the UCoC and Enforcement Guidelines == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:11, 24 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=27746256 --> == Feminism and Folklore 2025 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;> [[File:Feminism and Folklore 2025 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <center>''{{int:please-translate}}''</center> Dear Wiki Community, You are humbly invited to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025]]''' writing competition from February 1, 2025, to March 31, 2025 on your local Wikipedia. This year, Feminism and Folklore will focus on feminism, women's issues, and gender-focused topics for the project, with a [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore]] gender gap focus and a folk culture theme on Wikipedia. You can help Wikipedia's coverage of folklore from your area by writing or improving articles about things like folk festivals, folk dances, folk music, women and queer folklore figures, folk game athletes, women in mythology, women warriors in folklore, witches and witch hunting, fairy tales, and more. Users can help create new articles, expand or translate from a generated list of suggested articles. Organisers are requested to work on the following action items to sign up their communities for the project: # Create a page for the contest on the local wiki. # Set up a campaign on '''CampWiz''' tool. # Create the local list and mention the timeline and local and international prizes. # Request local admins for site notice. # Link the local page and the CampWiz link on the [[:m:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta project page]]. This year, the Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced two new tools to enhance support for the campaign. These tools include the '''Article List Generator by Topic''' and '''CampWiz'''. The Article List Generator by Topic enables users to identify articles on the English Wikipedia that are not present in their native language Wikipedia. Users can customize their selection criteria, and the tool will present a table showcasing the missing articles along with suggested titles. Additionally, users have the option to download the list in both CSV and wikitable formats. Notably, the CampWiz tool will be employed for the project for the first time, empowering users to effectively host the project with a jury. Both tools are now available for use in the campaign. [https://tools.wikilovesfolklore.org/ '''Click here to access these tools'''] Learn more about the contest and prizes on our [[:m:Feminism and Folklore 2025|project page]]. Feel free to contact us on our [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2025/Project Page|meta talk page]] or by email us if you need any assistance. We look forward to your immense coordination. Thank you and Best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2025|Feminism and Folklore 2025 International Team]]''' ::::Stay connected [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) == Wiki Loves Folklore is back! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {{int:please-translate}} [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Dear Wiki Community, You are humbly invited to participate in the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025|Wiki Loves Folklore 2025]]''' an international media contest organized on Wikimedia Commons to document folklore and intangible cultural heritage from different regions, including, folk creative activities and many more. It is held every year from the '''1st till the 31st''' of March. You can help in enriching the folklore documentation on Commons from your region by taking photos, audios, videos, and [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:UploadWizard&campaign=wlf_2025 submitting] them in this commons contest. You can also [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Organize|organize a local contest]] in your country and support us in translating the [[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2025/Translations|project pages]] to help us spread the word in your native language. Feel free to contact us on our [[:c:Commons talk:Wiki Loves Folklore 2025|project Talk page]] if you need any assistance. '''Kind regards,''' '''Wiki loves Folklore International Team''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 02:35, 29 ғинуар 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=26503019 --> == Reminder: first part of the annual UCoC review closes soon == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. This is a reminder that the first phase of the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines will be closing soon. You can make suggestions for changes through [[d:Q614092|the end of day]], 3 February 2025. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. After review of the feedback, proposals for updated text will be published on Meta in March for another round of community review. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:48, 3 февраль 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28198931 --> == <span lang="ru" dir="ltr"> Приглашаем посетить встречу Языкового сообщества (28 февраля в 14:00 по UTC) и ознакомиться с рассылкой</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Здравствуйте! [[File:WP20Symbols WIKI INCUBATOR.svg|right|frameless|150x150px|alt=Изображение, символизирующее множество языков]] Мы с удовольствием приглашаем вас на очередную '''встречу Языкового сообщества''', которая пройдёт '''28 февраля в 14:00 по UTC'''! Чтобы принять в ней участие, просто запишитесь '''[[mw:Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community_meetings#28_February_2025|на её странице]]'''. На этой встрече участники и участницы делятся новостями проектов, имеющих отношение к языкам, обсуждают технические проблемы языковых вики-проектов и совместно решают их. В прошлый раз мы обсуждали создание клавиатурных раскладок, создание Википедии на языке мооре, а также новости многоязычной поддержки на конференции Wiki Indaba. '''Хотите сделать доклад?''' Мы будем рады услышать все сообщения: как технические новости вашего проекта, так и сведения о проблеме, с которой вам нужна помощь; также просим оставлять запросы на устный перевод! '''Ответьте на это сообщение''' или добавьте свой пункт '''[[etherpad:p/language-community-meeting-feb-2025|в повестку встречи]]'''. Также предлагаем ознакомиться с шестым номером рассылки Команды локализации (январь 2025 года): [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January]]. В ней содержатся последние известия октября—декабря 2024 года: создание новой функциональности; относящиеся к языкам улучшения в различных технических проектах и поддерживающих инициативах; подробности встреч членов сообщества; идеи для участия в проектах. Приглашаем подписаться на рассылку на её странице: [[:mw:Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter|Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter]]. Ждём вас на встрече и надеемся услышать вас там! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 08:28, 22 февраль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:SSethi (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28217779 --> == Universal Code of Conduct annual review: proposed changes are available for comment == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> My apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}. I am writing to you to let you know that [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|proposed changes]] to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct (UCoC) Enforcement Guidelines]] and [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter]] are open for review. '''[[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/Proposed_Changes|You can provide feedback on suggested changes]]''' through the [[d:Q614092|end of day]] on Tuesday, 18 March 2025. This is the second step in the annual review process, the final step will be community voting on the proposed changes. [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review|Read more information and find relevant links about the process on the UCoC annual review page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] 18:51, 7 март 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28307738 --> == An improved dashboard for the Content Translation tool == <div lang="en" dir="ltr"> {{Int:hello}} Wikipedians, Apologies as this message is not in your language, {{Int:please-translate}}. The [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization|Language and Product Localization team]] has improved the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es Content Translation dashboard] to create a consistent experience for all contributors using mobile and desktop devices. The improved translation dashboard allows all logged-in users of the tool to enjoy a consistent experience regardless of their type of device. With a harmonized experience, logged-in desktop users now have access to the capabilities shown in the image below. [[file:Content_Translation_new-dashboard.png|alt=|center|thumb|576x576px|Notice that in this screenshot, the new dashboard allows: Users to adjust suggestions with the "For you" and "...More" buttons to select general topics or community-created collections (like the example of Climate topic).  Also, users can use translation to create new articles (as before) and expand existing articles section by section. You can see how suggestions are provided in the new dashboard  in two groups ("Create new pages" and "Expand with new sections")-one for each activity.]] [[File:Content_Translation_dashboard_on_desktop.png|alt=|center|thumb|577x577px|In the current dashboard, you will notice that you can't adjust suggestions to select topics or community-created collections. Also, you can't expand on existing articles by translating new sections.]] We will implement [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|this improvement]] on your wiki '''on Monday, March 17th, 2025''' and remove the current dashboard '''by May 2025'''. Please reach out with any questions concerning the dashboard in this thread. Thank you! On behalf of the Language and Product Localization team. </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 02:55, 13 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_CX_Unified_dashboard_announcement_list_1&oldid=28382282 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-03-19|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-03-19T14:00|en}} {{#time:H:i e|2025-03-19T14:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-03-19|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:14, 14 март 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=28307742 --> == Final proposed modifications to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter now posted == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The proposed modifications to the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct/Enforcement_guidelines|Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines]] and the U4C Charter [[m:Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Proposed_Changes|are now on Meta-wiki for community notice]] in advance of the voting period. This final draft was developed from the previous two rounds of community review. Community members will be able to vote on these modifications starting on 17 April 2025. The vote will close on 1 May 2025, and results will be announced no later than 12 May 2025. The U4C election period, starting with a call for candidates, will open immediately following the announcement of the review results. More information will be posted on [[m:Special:MyLanguage//Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election|the wiki page for the election]] soon. Please be advised that this process will require more messages to be sent here over the next two months. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 02:04, 4 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук == CEE Hub представляет запись первого русскоязычного мероприятия — презентации с последующими вопросами и ответами на тему «Как искусственный интеллект может помочь вам в вашей жизни в Википедии?». Встречи будут записываться, поэтому вы можете найти записи встреч здесь, код в скобках: # [https://us06web.zoom.us/rec/share/DCFCOJUhPRkCyDIxyfv8BQdbxJnU7zTcqBeVY-k3JgrNJ_x7bCcLC1XApcNz03Jp.CHESvngt2SsZm9r_ Recording from the first event] <small>''(Passcode: h$BOin4?)''</small> Следующее мероприятие — «'''Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?'''» Марьяна Пинчук, состоится в пятницу, 25 апреля, в 16:00 UTC, вы можете подписаться на уведомления '''[[:m:Event:Глобальные тенденции: чему мы можем научиться у меняющегося Интернета? Марьяна Пинчук|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:47, 9 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28516993 --> == Be part of the next CEE Catch Up about Global Trends == Hi everyone, We want to announce the ninth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the Foundation Annual Planning Workshop focused on [[diffblog:2025/03/04/global-trends-2025/|'''global trends that are affecting our movement''']]. The session will take place on 23^rd of April 2025, 18:00-19:00 CEST (check your local time [https://zonestamp.toolforge.org/1745424000 here]). Together (the CEE Communities and the Wikimedia Foundation staff) we will discuss the trends related to our projects, our readers and editors. We will explore how those trends show up in the CEE context and discuss what our projects need to address those trends, and how we can support them. You will also have the opportunity to ask questions to the Wikimedia Foundation staff about the work being planned as part of the annual plan that runs from July 2025 to June 2026. '''<u>''[[Wikimedia CEE Hub/Catch up|Join us at the Next CEE Catch up]]!''</u>''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:19, 14 апрель 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Catch Up team) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28546550 --> == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:10, 16 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Hide on Rosé@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 апрель 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 апрель 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:40, 29 апрель 2025 (UTC)</div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == We will be enabling the new Charts extension on your wiki soon! == ''(Apologies for posting in English)'' Hi all! We have good news to share regarding the ongoing problem with graphs and charts affecting all wikis that use them. As you probably know, the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|old Graph extension]] was disabled in 2023 [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/EWL4AGBEZEDMNNFTM4FRD4MHOU3CVESO/|due to security reasons]]. We’ve worked in these two years to find a solution that could replace the old extension, and provide a safer and better solution to users who wanted to showcase graphs and charts in their articles. We therefore developed the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Charts extension]], which will be replacing the old Graph extension and potentially also the [[:mw:Extension:EasyTimeline|EasyTimeline extension]]. After successfully deploying the extension on Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedia, as well as on MediaWiki.org, as part of a pilot phase, we are now happy to announce that we are moving forward with the next phase of deployment, which will also include your wiki. The deployment will happen in batches, and will start from '''May 6'''. Please, consult [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|our page on MediaWiki.org]] to discover when the new Charts extension will be deployed on your wiki. You can also [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|consult the documentation]] about the extension on MediaWiki.org. If you have questions, need clarifications, or just want to express your opinion about it, please refer to the [[:mw:Special:MyLanguage/Extension_talk:Chart/Project|project’s talk page on Mediawiki.org]], or ping me directly under this thread. If you encounter issues using Charts once it gets enabled on your wiki, please report it on the [[:mw:Extension_talk:Chart/Project|talk page]] or at [[phab:tag/charts|Phabricator]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 15:07, 6 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28663781 --> == Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета? == CEE Hub представляет запись второго русскоязычного мероприятия, презентацию «Глобальные тенденции: чему мы можем научиться из меняющегося Интернета?» Марьяны Пинчук. * [https://us06web.zoom.us/rec/share/UGbl9nlJ9NOjdcLltBEmoXRXJZtgOs5amfcF9HekLlGEAXCvOapZxXJ3wDw7uYs1.fcr8ssFRW-tIoQeq Zoom] * Passcode: hG@&.Y?6 Темы будущих мероприятий и запись предыдущей сесси можно найти здесь ([[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]) --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:02, 7 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=28675596 --> == Registration for the Wikimedia CEE Meeting 2025 is open == Dear all, The Organising Committee of the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025|Wikimedia CEE Meeting 2025]] is delighted to announce the opening of the registration for this year's conference. Affiliation and community delegates can register for the meeting until '''June 15th'''. All other self-funded participants can register until July 31st. The registration and scholarship application form which runs on Pretix, a free, open-sourced third-party platform that helps organize and manage events, can be found [https://pretix.eu/wikimedia-events/wmcee-2025/ here]. Details on how to select delegates and the selection process can be found on the [[metawiki:Wikimedia CEE Meeting 2025/Registration|registration page]]. Please keep in mind that the official language of the conference is English and interpreting services will not be available. If you encounter any issues while registering, or have questions about the registration process, feel free to contact the coordination team via [mailto:wmceem2025@wikimedia.gr wmceem2025@wikimedia.gr]. Your swift replies will be appreciated, as they will help us conduct an efficient booking process. Best regards, On behalf of '''Wikimedia CEE Meeting 2025 Organising Team''' --[[Ҡатнашыусы:MARKELLOS|MARKELLOS]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MARKELLOS|фекер алышыу]]) 19:19, 12 май 2025 (UTC) == <span lang="ru" dir="ltr">Объявлен конкурс кандидатов в Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения (ККУКП)</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Результаты голосования по Руководству по обеспечению соблюдения Универсального кодекса поведения и Уставу Координационного комитета по Универсальному кодексу поведения (ККУКП) [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|доступно на Meta-wiki]]. Теперь вы можете [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|подать свою кандидатуру для работы в ККУКП]] до 29 мая 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Информация о [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|приемлемости, процессе и сроках находится на Мета-вики]]. Голосование по кандидатурам начнется 1 июня 2025 года и продлится две недели, завершившись 15 июня 2025 года в 12:00 по Гринвичу. Если у вас есть какие-либо вопросы, вы можете задать их на [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|страница обсуждения выборов]]. -- в сотрудничестве с ККУКП, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|фекер алышыу]])</bdi> 22:06, 15 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 май 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Отбор кандидатов в Совет попечителей Фонда Викимедиа на 2025 год и приём вопросов к кандидатам</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Дорогие друзья, В этом году истекают сроки полномочий двух (2) попечителей Фонда Викимедиа, избранных сообществом и организациями Викимедиа [1]. Совет попечителей приглашает всё движение принять участие в процессе отбора и голосовании за кандидатов на эти места. Избирательная комиссия будет координировать данный процесс при поддержке сотрудников Фонда [2]. Комитет по управлению, состоящий из попечителей, не участвующих в выборах 2025 года (Раджу Наризетти, Шани Эвенштейн Сигалов, Лоренцо Лоза, Кэти Коллинз, Виктория Доронина и Эсраа Аль Шафеи) [3], будет осуществлять надзор за процессом отбора от имени Совета и информировать его о ходе выборов. Более подробную информацию о ролях Избирательной комиссии, Совета попечителей и сотрудников можно найти здесь [4]. Основные запланированные даты: * 22 мая – 5 июня: Объявление (данное сообщение) и период для вопросов [6] * 17 июня – 1 июля 2025: Приём заявок от кандидатов * Июль 2025: При необходимости — голосование организаций Викимедиа для сокращения списка, если число поданных заявок превысит 10 [5] * Август 2025: Предвыборная кампания * Август – сентябрь 2025: Двухнедельное голосование сообщества * Октябрь – ноябрь 2025: Проверка биографических данных выбранных кандидатов * Заседание Совета в декабре 2025: Вступление в должность новых членов Совета попечителей Подробная информация о выборах 2025 года — включая детальный график этапов, процедуру выдвижения кандидатов, правила проведения предвыборных кампаний и критерии для избирателей — доступна на данной странице Мета [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[ссылка]]]. '''Приём вопросов''' В каждом избирательном цикле у сообщества есть возможность предложить вопросы, на которые должны ответить кандидаты в попечители. Избирательная комиссия отбирает вопросы из списка, составленного сообществом. Кандидаты обязаны ответить на все обязательные вопросы в своей заявке, в противном случае их кандидатура будет отклонена. В этом году Избирательная комиссия отберёт 5 вопросов. Итоговые вопросы могут представлять собой объединение схожих или связанных вопросов, поступивших от сообщества [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[ссылка]]]. '''Добровольцы для выборов''' Ещё один способ участия в выборах 2025 года — стать добровольцем выборов. Добровольцы выборов выступают связующим звеном между Избирательной комиссией и своим сообществом. Они помогают обеспечить представленность своего сообщества и мотивируют его к активному участию в голосовании. Подробная информация о программе и способах присоединения доступна на данной странице Мета [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[ссылка]]]. Спасибо! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates С уважением, Виктория Доронина Представитель Совета попечителей в Избирательном комитете Комитет по управлению<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 03:07, 28 май 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|фекер алышыу]]) 16:47, 29 май 2025 (UTC)</bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Udehb-WMF@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 июнь 2025 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее? == CEE Hub приглашет вас принять участие в семинаре в среду, 25 июня 2025 года, 16:00 UTC. '''Анна Продрому''', лауреат премии "Женщины в сфере технологий" по версии журнала FORBES 2023, сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''ИИ: друг, враг или что-то среднее?'''». Регистрация открыта [[:m:Event:ИИ: друг, враг или что-то среднее?|'''здесь''']]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 13:17, 16 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:43, 17 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Обратная связь по проектам Викимедиа</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="message"/> Уважаемые участники сообщества Викимедиа, [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Комитет по делам сообщества (CAC)]] Совета попечителей Фонда Викимедиа поручил [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|Рабочей группе по родственным проектам (SPTF)]] обновить и внедрить процедуру оценки жизненного цикла родственных проектов — [[m:Wikimedia projects|вики-проектов, поддерживаемых Фондом Викимедиа (WMF)]]. Движение Викимедиа всегда руководствовалось перспективой актуальных, доступных и эффективных свободных знаний. По мере дальнейшего развития экосистемы проектов Викимедиа, очень важно периодически проводить ревизию существующих проектов, чтобы обеспечить их соответствие нашим целям и возможностям сообщества. Несмотря на благородные намерения, некоторые проекты более не служат изначально заявленной цели. '''Оценка состояния таких проектов не означает бросить то, что тяжело нести, а подразумевает ответственное управление общими ресурсами'''. Время волонтеров, поддержка сотрудников, инфраструктура и внимание сообщества ограничены, а нетехнические затраты имеют тенденцию к значительному росту, поскольку наша экосистема вступила в новую эпоху интернета по сравнению с той, когда мы начинали. Поддержка неактивных проектов или проектов, которые не соответствуют нашим стремлениям, может непреднамеренно отвлечь эти ресурсы от областей с более значительным потенциалом. Кроме того, поддержание проектов, которые больше не отражают качество и надежность, связанные с именем Викимедиа, сопряжено с репутационным риском. Заброшенный или менее надежный проект влияет на доверие к движению Викимедиа. Наконец '''неспособность свернуть или переосмыслить проекты, которые больше не работают, может значительно осложнить запуск новых'''. Когда сообщество чувствует навсегда себя связанным с каждым прошлым решением ‒ независимо от того, насколько оно устарело ‒ мы рискуем оказаться в стагнации. Здоровая экосистема должна допускать эволюцию, адаптацю и, при необходимости, сворачивание проектов. Если мы порождаем ожидания, что каждый проект должен существовать вечно, мы ограничиваем наши способности в области экспериментов и инноваций. По этой причине Рабочая группа по родственным проектам рассмотрела два запроса относительно жизненного цикла родственных проектов, чтобы проработать и продемонстрировать сам процесс ревизии. Мы выбрали Викиспору в качестве примера возможного открытия нового проекта и Викиновости в качестве примера ревизии существующего проекта. Предварительные выводы обсуждались 11 сентября 2024 года на встрече CAC, и Комитет по делам сообщества рекомендовал провести консультации с сообществом по теме обоих предложений. <span id="Wikispore"></span> === Викиспора === [[m:Wikispore|Заявка на рассмотрение Викиспоры]] в качестве нового проекта была подана в 2019 году. Рабочая группа решила рассмотреть этот запрос более детально, поскольку вместо концентрации на какой-то конкретной теме, как это происходит в большинстве заявок на новые родственные проекты, Викиспора имеет потенциал для старта нескольких родственных проектов. После тщательного рассмотрения, Рабочая группа по родственным проектам решила '''не рекомендовать''' Викиспору в качестве нового проекта Викимедиа. Принимая во внимание текущий уровень активности, существующая структура Викиспоры обеспечивает большую гибкость и экспериментальность при том, что Фонд Викимедиа предоставляет основную инфраструктурную поддержку. Мы признаем потенциал этой инициативы и ожидаем мнений сообщества по теме того, каким должен быть достаточный уровень активности и вовлеченности, чтобы пересмотреть ее статус в будущем. В рамках этого процесса мы опубликовали это решение в сообществе Викиспоры и пригласили одного из ее лидеров, Pharos, на встречу Рабочей группы по родственным проектам. В настоящий момент мы особенно приветствуем мнения относительно измеримых критериев, указывающих на готовность проекта, таких как количество участников, объем содержимого и устойчивая поддержка сообщества. Это прояснит показатели, достаточные для открытия нового родственного проекта, в том числе и возможную будущую переподачу заявки по Викиспоре. Тем не менее, числа всегда будут лишь ориентиром, так как любые числа подвержены манипуляции. <span id="Wikinews"></span> === Викиновости === Среди существующих родственных проектов, мы решили рассмотреть Викиновости, потому что именно в отношении этого проекта мы наблюдаем самый высокий уровень обеспокоенности по многим причинам. С момента созыва Рабочей группы по родственным проектам в 2023 году, ее участники во время собраний и конференц-звонков интересовались мнением сообщества о родственных проектах, которые не выполнили свои обещания в рамках движения Викимедиа.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Викиновости были первым кандидатом для оценки, потому что люди из многих языковых сообществ это предложили. Кроме того, по большинству показателей это наименее активный родственный проект с наибольшим снижением активности за последние годы. В то время как Комитет по языкам регулярно открывает и закрывает языковые версии родственных проектов на малых языках, обоснованного предложения по закрытию Википедии на основных языках или какого-либо проекта на английском языке никогда не поступало. Это не относится к Викиновостям, где возникало предложение о закрытии Английских Викиновостей, которое получило некоторую поддержку, но не привело ни к каким действиям[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F см. также раздел 5 из <nowiki>[5]</nowiki>]; также был проект предложения закрыть все языковые версии Викиновостей[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Первоначальные показатели]], собранные сотрудниками WMF, также подтверждают беспокойство сообщества движения относительно Викиновостей. На основании этого отчета, Рабочая группа по родственным проектам рекомендует сообществу провести переоценку Викиновостей. Мы пришли к выводу, что существующая структура и уровень активности являются самыми низкими среди существующих родственных проектов. Рабочая группа также рекомендует приостановить открытие новых языковых версий Викиновостей, пока идет консультация. Рабочая группа по родственным проектам выносит этот анализ на обсуждение и приветствует дискуссии об альтернативных вариантах, включая потенциальные усилия по реструктуризации или интеграции с другими проектами Викимедиа. Озвученные на данный момент варианты (которые могут быть применены просто к малоактивным языковым версиям или ко всем языковым версиям) включают: * реструктуризацию работы и взаимосвязей Викиновостей с деятельностью по текущим событиям на других проектах; * объединение содержимого Викиновостей с соответствующими языковыми проектами Википедии, возможно в новом именном пространстве; * объединение содержимого с внешними проектами, обладающими совместимой лицензией; * архивирование проектов Викиновостей. Ваши идеи и взгляды важны в для формирования будущего этих проектов. Мы призываем всех заинтересованных членов сообщества поделиться своими мыслями на соответствующих страницах обсуждений или через другие обозначенные каналы обратной связи. <span id="Feedback_and_next_steps"></span> === Обратная связь и дальнейшие шаги === Мы будем благодарны, если вы примете участие в дискуссии относительно будущего этих проектов и процесса ревизии. Мы запускаем две разные проектные страницы: [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]] и [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]]. Пожалуйста, примите участие в период с 27 июня по 27 июля 2025, после чего мы подведем итоги обсуждения. Вы можете писать там на любом языке. Я также проведу видеозвонки 16 июля в среду в 11:00 UTC и 17 июля в четверг в 17:00 UTC (ссылки на звонки появятся чуть позже) и буду присутствовать на Викимании для дальнейших обсуждений. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 июнь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Johan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == Wikidata Item and Property labels soon displayed in Wiki Watchlist/Recent Changes == ''(Apologies for posting in English, you can help by translating into your language)'' Hello everyone, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Wikidata For Wikimedia Projects]] team is excited to announce an upcoming change in how Wikidata edit changelogs are displayed in your [[Special:Watchlist|Watchlists]] and [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] lists. If an edit is made on Wikidata that affects a page in another Wikimedia Project, the changelog will contain some information about the nature of the edit. This can include a QID (or Q-number), a PID (or P-number) and a value (which can be text, numbers, dates, or also QID or PID’s). Confused by these terms? See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Glossary|Wikidata:Glossary]] for further explanations. The upcoming change is scheduled for '''17.07.2025''', between '''1300 - 1500 UTC'''. The change will display the label (item name) alongside any QID or PIDs, as seen in the image below: [[File:Apr10 edit summary on Wikidata.png|An edit sum entry on Wikidata, labels display alongside their P- and Q-no.'s]] These changes will only be visible if you have Wikidata edits enabled in your User Preferences for Watchlists and Recent Changes, or have the active filter ‘Wikidata edits’ checkbox toggled on, directly on the Watchlist and Recent Changes pages. Your bot and gadget may be affected! There are thousands of bots, gadgets and user-scripts and whilst we have researched potential effects to many of them, we cannot guarantee there won’t be some that are broken or affected by this change. Further information and context about this change, including how your bot may be affected can be found on this [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|project task page]]. We welcome your questions and feedback, please write to us on this dedicated [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Resolve_Labels|Talk page]]. Thank you, - [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the Wikidata For Wikimedia Projects Team. [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:45, 14 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_Test_List&oldid=28981877 --> == Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews == Привет всем, Фонд Викимедиа проводит публичные консультации относительно будущего Wikispore и Wikinews. В рамках консультаций запланировано обсуждение в ходе видеозвонка. Пожалуйста, рассмотрите возможность принять участие и поделиться своими мыслями. '''Среда, 23 июля 2025 г., 18:00 CEST (16:00 UTC)''' '''[[:m:Event:Общественная консультация о будущем Wikispore и Wikinews|REGISTER HERE]]''' _______________________ Hello everyone, The Wikimedia Foundation is holding a public consultation on the future of [[:m:Talk:Public consultation about Wikispore|Wikispore]] and Wikinews. As part of the consultation, a video call discussion is planned. Please consider participating and sharing your thoughts. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|фекер алышыу]]) 11:45, 16 июль 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Временные учетные записи будут доступны в ближайшее время.</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="body"/> Привет! Мы из команда «[[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Безопасность и Целостность Продукта]]» Фонда Викимедиа. Мы хотели бы дать вам знать, что '''мы планируем включить [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|временные учётные записи]] в этом проекте на неделе 1-го сентября'''. Временные учётные записи успешно работают в 30 вики-проектах, включая многие крупные Википедии, такие как немецкий, японский и французский. Изменения, которую внисит эта функция, особенно актуальны для редакторов, не вошедших в систему, для защиты которых и предназначена эта функция. Однако, она также актуальна для участников сообщества, таких как наставники, патрульные и администраторы — всех, кто отменяют правки, блокирует пользователей или иным образом взаимодействует с редакторами, не вошедшими в систему, для обеспечения безопасности и точности вики-проектов. '''С какой целью мы внедряем временные учетные записи?''' Наши вики-проекты должны быть по умолчанию более безопасными при внесении правок неавторизованными редакторами. Временные учетные записи дают возможность людям продолжать редактирование вики-проектов без создания аккаунта, позволяя избежать публичной привязки правок к своему IP-адресу. Мы уверены, что это отвечает интересам наших неавторизованных редакторов, которые вносят ценный вклад в вики-проекты и могут создать учетную запись позднее, обеспечивая рост нашего сообщества редакторов, администраторов и других участников. Несмотря на то что вики-проекты предупреждают неавторизованных редакторов о том, что их IP-адреса будут ассоциированы с их правками, многие люди могут не иметь представления об IP-адресах или о том, что они могут быть использованы для установления другой связанной с ними информации при помощи способов, неожиданных для них. Кроме того, наше программное обеспечения и инструменты для модерации слишком сильно полагаются на сетевой источник (IP-адрес) для идентификации пользователей и шаблонов поведения, особенно по мере того, как сами IP-адреса становятся менее надежными в качестве идентификаторов. Временные учетные записи обеспечивают более целенаправленное взаимодействие с неавторизованными редакторами, включая более точные блокировки, и могут снизить число случаев непреднамеренной блокировки добросовестных пользователей, использующих те же IP-адреса, что и злоумышленники. '''Как работают временные учетные записи''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] В тот момент, когда неавторизованный пользователь вносит правку на вики-проекте, в его браузере создается куки (cookie), к которой привязывается автоматически созданная временная учетная запись. Наименование этой учетной записи соответствует шаблону: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (тильда, текущий год, номер). Данное имя будет отображаться на страницах свежих правок или истории изменений. Срок действия данной куки закончится через 90 дней после создания. В течение ее срока действия, все правки, сделанные с данного устройства будут отнесены к этой временной учетной записи. Учетная запись останется прежней, даже если изменится IP-адрес, пока пользователь не очистит куки или не начнет использовать другое устройство или браузер. Информация об IP-адресах, использованных во время каждой правки, будет храниться в течение 90 дней после самой правки. Тем не менее лишь только некоторые зарегистрированные пользователи получат к ней доступ. '''Что это значит для различных групп пользователей?''' '''Неавторизованные редакторы''' * Это повышает конфиденциальность. В настоящий момент, если вы не используете для редактирования зарегистрированную учетную запись, каждый может видеть связанный с вашими правками IP-адрес, даже по истечении 90 дней. Теперь на этом вики-проекте это не будет происходить. * Если вы используете временную учетную запись для редактирования из разных мест в течение последних 90 дней (например, дома и в кофейне), история правок и IP-адреса всех ваших мест будут ассоциированы с одной временной учетной записью. Пользователи,[[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие критериям]], будут иметь возможность просмотра данной информации. Если это вызывает у вас вопросы с точки зрения безопасности, пожалуйста, обратитесь по адресу talktohumanrights(at)wikimedia.org для консультаций. '''Члены сообщества, взаимодействующие с неавторизованными редакторами''' * Временная учетная запись уникальным образом связана с устройством. Для сравнения, IP-адрес может использоваться несколькими устройствами и людьми (например, различные люди в школе или на работе могут иметь один IP-адрес). * В сравнении с текущей ситуацией, допустимо предположить, что страница обсуждения временного пользователя принадлежит только одному лицу. Как вы можете видеть на скриншоте, пользователи временных учетных записей смогут получать уведомления. Также будет возможность поблагодарить их за правки, упомянуть в дискуссиях и пригласить для более активного участия в сообществе. '''Пользователи, использующие IP-адреса для модерации на вики-проектах и управления ими''' * '''Патрульные,''' отслеживающие постоянных злоумышленников, расследующие нарушения правил и т.д. Пользователи, [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|удовлетворяющие требованиям]], будут иметь возможность узнать IP-адреса временных пользователей и видеть все правки, внесенные при помощи временных учетных записей с конкретного IP-адреса или диапазона адресов ([[Special:IPContributions]]). Они также будут иметь доступ к полезной информации об IP-адресах благодаря функциональности [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]]. Для работы с временными учетными записями было разработано или настроено множество других компонентов программного обеспечения, включая фильтр правок, глобальные блокировки, глобальный вклад участника и другое. (Более подробная информация для разработчиков-волонтеров по теме обновления программного кода ваших инструментов доступна в заключительной части этого сообщения.) * '''Администраторы, блокирующие неавторизованных редакторов''' ** Будут иметь возможность блокировки большого количества злоумышленников путем блокировки их временных учетных записей. Заблокированный пользователь не сможет быстро создавать новые временные учетные записи, если администратор выберет опцию [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|автоблокировки]]. ** Возможность блокировки IP-адреса или диапазона IP-адресов также сохранится. * Временные учетные записи не будут применяться ретроспективно к правкам, сделанным до внедрения. На странице Служебная:Вклад вы сможете видеть существующие правки от IP-пользователей, но не новые правки, сделанные временными учетными записями с данного IP-адреса. Вместо этого вы должны использовать для этих целей страницу Служебная:IPContributions. '''Наша просьба к вам и дальнейшие шаги''' * Если вам известны какие-либо инструменты, боты, гаджеты и т.д., которые используют информацию об IP-адресах или доступны для неавторизованных пользователей, вероятно, вам стоит протестировать их работу на тестовых площадках [[testwiki:Main_Page|testwiki]] или [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]] Если вы разработчик-волонтер,[[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers| ознакомьтесь с нашей документацией для разработчиков]], в частности с разделом о вероятной [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|необходимости обновления вашего программного кода.]] * Если вы хотите протестировать среду с временными учетными записями, например просто посмотреть, как это работает, перейдите на тестовые площадки testwiki или test2wiki и пробуйте редактировать без авторизации. * Сообщите нам, если вам известно о любых проблемах, на которые надо обратить внимание. Мы постараемся помочь, а если у нас не будет возможности сделать это, мы рассмотрим возможные варианты действий. * Ознакомьтесь с нашим [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|предыдущим сообщением]]о требованиях для пользователей без расширенных прав, которым может потребоваться доступ к информации об IP-адресах. Чтобы узнать больше об этом проекте, ознакомьтесь с [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|нашим списком ЧЗВ ]] - там вы найдете много полезных ответов. Вы также можете [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|взглянуть на последние новости]] (мы опубликовали лишь одну) и [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|подписаться на новостную рассылку.]] Если вы хотите пообщаться со мной (Szymon) за пределами вики-проекта, вы можете найти меня на платформах Discord и Telegram. Спасибо!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:35, 26 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Quiddity (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == Регистрация на вебинар "Википедия в эпоху АИ" == CEE Hub приглашает вас принять участие в вебинаре в понедельник, 1 сентябрь 2025 года, 16:00 UTC. Математик Мариос Магиоладитис сделает презентацию и ответит на вопросы на тему «'''Википедия в эру АИ'''». Регистрация открыта [[:m:Event:Википедия в эру АИ|'''здесь''']]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 08:40, 27 август 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ваша вики будет доступна только в режиме чтения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> [[:m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|Прочитать это сообщение на другом языке]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Tech%2FServer+switch&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}] [[foundation:|Фонд Викимедиа]] будет переключать трафик между своими центрами обработки данных. Это гарантирует, что Википедия и другие вики-проекты Викимедиа смогут оставаться доступными даже после катастрофы. Весь трафик будет переключен '''{{#time:j xg|2025-09-24|ru}}'''. Переключение начнётся в '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2025-09-24T15:00|en}} {{#time:H:i e|2025-09-24T15:00}}]'''. К сожалению, ввиду некоторых ограничений движка [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki?|MediaWiki]], редактирование будет остановлено в течение этих двух переключений. Приносим свои извинения за задержку в работе. Мы работаем над тем, чтобы сократить такие работы в будущем. За 30 минут до начала переноса во всех проектах будет показан баннер-предупреждение. Этот баннер будет оставаться видимым до окончания операции. <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">You can contribute to the [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ATranslate&group=Centralnotice-tgroup-read_only_banner&task=view&language=&filter=&action=translate translation or proofreading] of this banner text.</span> '''В течение короткого промежутка времени вы сможете читать, но не сможете редактировать все вики-сайты.''' *День переключения — {{#time:l j xg Y|2025-09-24|ru}}. Оно продлится не более часа. *При попытке отредактировать или сохранить страницы в течение этого времени вы увидите сообщение об ошибке. Мы надеемся, что правки в этот период не будут потеряны, но не можем этого гарантировать. Если вы увидите сообщение об ошибке, пожалуйста, подождите, пока всё не восстановится. После этого вы сможете сохранить свою правку. Но на всякий случай мы рекомендуем вам сделать копию ваших изменений. ''Побочные эффекты'': *Фоновые задания будут выполняться замедленно, а некоторые могут быть отклонены. Красные ссылки могут также обновляться с замедлением. Если вы создаёте статью, на которую уже есть ссылки откуда-то, то такие ссылки будут оставаться красными дольше, чем обычно. Некоторые долго выполняющиеся скрипты необходимо будет остановить. * Мы ожидаем, что развёртывание кода произойдет так же, как и на любой другой неделе. Однако могут происходить некоторые зависания кода, если впоследствии этого потребует данная операция. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] будет недоступен примерно 90 минут. При необходимости эти планы могут быть отложены. Вы можете [[wikitech:Switch_Datacenter|посмотреть расписание на wikitech.wikimedia.org]]. О любых изменениях будет сообщено в расписании. '''Пожалуйста, поделитесь этой информацией с вашим сообществом.'''</div><section end="server-switch"/> </div> <span dir=ltr>[[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] ([[m:User talk:Trizek (WMF)|{{int:talk}}]])</span> 15:40, 18 сентябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Trizek (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29170715 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Выскажите своё мнение: примите участие в голосовании на выборах в Совет попечителей 2025 года</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Здравствуйте! Стартовал период голосования в рамках [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|выборов Совета попечителей Фонда Викимедиа 2025 года]]. Кандидаты претендуют на два (2) свободных места в Совете. Для проверки вашего права участвовать в голосовании просим посетить информационную страницу [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|с критериями допуска к выборам]]. Познакомьтесь с кандидатами подробнее, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|изучив их заявки и просмотрев предвыборные видеообращения]]. После того как будете готовы сделать выбор, пройдите [[m:Special:SecurePoll/vote/405|на страницу голосования в системе SecurePoll]], чтобы отдать свой голос. '''Голосование открыто с 8 октября 00:00 UTC до 22 октября 23:59 UTC.''' С уважением, Абхишек Сурьяванши<br />Председатель Избирательного комитета<section end="announcement-content" /> </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 04:47, 9 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:RamzyM (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:42, 20 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == Регистрация на вебинар "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия" == CEE Hub приглашает вас принять участие в онлайн семинаре '''Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедия'''. Ведущий: Хмелько Маслак, специалист по дезинформации в области доверия и безопасности. Четверг, 30 октября 2025 r., 18:00 CET (16:00 UTC). Регистрация открыта '''[[:m:Event:Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа|здесь]]'''. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:16, 27 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ищем волонтеров для участия в нескольких комитетах движения</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Каждый год с октября по декабрь несколько комитетов движения обычно ищут новых волонтеров. Прочитайте более подробно о работе комитетов на их страницах в Мета-вики: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Комитет по присоедниению (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Комиссия омбудсменов (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Комитет по рассмотрению дел (CRC)]] Подача заявок в комитеты открывается 30 октября 2025. Период подачи заявок в Комитет по партнёрским организациям завершается 11 декабря 2025, а в Комиссию омбудсменов и Комитет по рассмотрению дел – 11 декабря 2025. Узнайте о том, как подать заявку, [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|на странице назначений в Мета-вики]]. От имени команды поддержки комитетов, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 октябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MKaur (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == Join the CEE Hub staff team – We’re hiring a Program Specialist == Hi everyone, The regional [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is looking for a '''Program Specialist''' to join our [[:m:Wikimedia CEE Hub/Staff|staff team]]! Are you someone experienced with Wikimedia who wants to help volunteers? Do you participate in Wiki Loves… and other related projects, and do you have ideas and skills to help others improve their efforts? Do you enjoy working with people from different countries? Are you able to work on your own, feel comfortable on Meta-Wiki, and understand how Meta works? If this sounds like you and you're interested in working with the CEE hub team, we’d love to hear from you! '''As a Program Specialist, you will:''' * Support affiliates and communities in developing and implementing impactful programs, * Strengthen regional cooperation and cross-border projects, * Help guide campaigns and initiatives across the CEE region, * Work closely with the CEE Hub team and community members. This is a '''part-time (0.8–0.9 full-time equivalent), remote position''' open to candidates based in the CEE region or nearby time zones. '''APPLICATION DEADLINE: NOVEMBER 10, 2025''' ➡️ '''Learn more and learn how to apply on Meta:''' [[:m:Wikimedia CEE Hub/Jobs/Program Specialist|Wikimedia CEE Hub – Program Specialist]] ⬅️ If you know someone who would be a great fit, please share this opportunity with them! <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29192870 --> == Записи прошлых мероприятий == CEE Hub приглашает посмотреть запись вебинара "Большой брат смотрит за тобой: цифровая безопасность в проектах Викимедиа", проведенного специалистом по доверию и безопасности (Trust & Safety) Хмелько Маслаком (на английском с последовательным русским переводом). См. раздел "Записи прошлых мероприятий" на странице: [[:m:Wikimedia CEE Hub/Russian language events|Russian language events]]. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:34, 10 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=28871983 --> == Help us test Cat-a-lot on your Wikipedia == '''[[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Cat-a-lot]]''' is a JavaScript gadget that helps with moving, removing and adding files (as well as articles or subcategories) between, from and to categories and it is widely used on Wikimedia Commons, where it is accessible for every user after enabling the gadget in your [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets Preferences]. Complete explanation of the tool, along with the images and demonstration video it is accessible on [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|Wikimedia Commons]]. If your Wikipedia is struggling with performing this repetitive task when you need to move pages between categories and remove pages from a category, Cat-a-lot could be activated for your Wikipedia as well. Installation can be done as your user script or as a project gadget and codes can be found [[:commons:Help:Gadget-Cat-a-lot|here]]. Installation is already done on Polish and Romanian wikis from our CEE Region. English phrases from [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/translating]] can be translated and saved in [[:commons:MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro|MediaWiki:Gadget-Cat-a-lot.js/ro]] (for example). [[:m:CEE Hub/Working Groups/Technical Advancement Group|CEE Hub Technical Advancement Group]] is willing to support your community in the installation of the tool, and to offer support in case of bugs, as we can report them to the development team. Just leave a message below with any issues you encounter. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:42, 18 ноябрь 2025 (UTC) (on behalf of the CEE Hub Technical Advancement Group) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Sannita (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 21:43, 28 ноябрь 2025 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ABreault (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2025-12-01_Wikipedias&oldid=29723884 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:44, 16 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:20, 18 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="ru" dir="ltr">Ежегодный пересмотр Универсального кодекса поведения и Руководства по правоприменению</span> == <div lang="ru" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Пишу вам, чтобы сообщить о начале ежегодного пересмотра Универсального кодекса поведения (Universal Code of Conduct) и Руководства по его применению. Вы можете вносить предложения по изменениям до 9 февраля 2026 года. Это первый из нескольких этапов ежегодного пересмотра. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Дополнительную информацию и возможность присоединиться к обсуждению можно найти на странице UCoC в Мета-вики]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координационный комитет по Универсальному кодексу поведения]] (U4C) — это глобальная группа, деятельность которой направлена на обеспечение справедливого и последовательного применения Универсального кодекса поведения. Эта процедура ежегодного пересмотра была спланирована и реализована U4C. Получить дополнительную информацию и узнать об обязанностях U4C можно, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|ознакомившись с Уставом U4C]]. Пожалуйста, поделитесь этой информацией с другими участниками вашего сообщества там, где это уместно. — В сотрудничестве с U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|Обсуждение]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 ғинуар 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 11:21, 31 март 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 17:11, 3 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:ZI Jony@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 00:57, 26 апрель 2026 (UTC) </bdi> <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 10:00, 30 апрель 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Invitation: Call for Delegates Nominations and registration for Wikimedia CEE Meeting 2026 in Cluj-Napoca == Dear Bashkir language community, On behalf of the Wikimedians of Romania and Moldova User Group, we are thrilled to invite you to the [[:m:Wikimedia_CEE_Meeting_2026/Registration|Wikimedia CEE Meeting 2026]]! This year, our regional gathering will take place in the heart of Transylvania, in the vibrant city of Cluj-Napoca, Romania. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Dates: 18–20 September 2026. Location: Cluj-Napoca, Romania'''</span> === Call for Delegate Nominations === We are now officially opening the call for affiliates to nominate their delegates. Each affiliate is encouraged to select representatives who will actively contribute to the sessions, share local successes, and help strengthen our regional network. It is crucial to check the '''[[:m:Wikimedia CEE Meeting 2026/Eligible affiliates|eligibility subpage]]''' to see the number of delegates allocated to your community. This number tells you how many delegate scholarships are reserved for your community. <span style="font-family:monospace,monospace">'''Nomination Deadline: 30 May 2026'''</span> Please ensure that your nominations are submitted by this date to allow our organizing team enough time to manage travel logistics and visa support where necessary. === Registration process === Delegates, scholarship recipients, and all self-funded attendees can register using the Registration Form (given below). It is mandatory for each delegate application to contain a link to the documents supporting the respective nomination as delegate. All travel, accommodation, and food expenses (during the conference days) will be organized and covered by Wikimedians of Romania and Moldova User Group only for delegates and scholarship recipients. Registration is required for everyone to participate in the Wikimedia CEE Meeting. <p style="font-family:monospace,monospace;background-color:#bbb">'''Registration Form is here: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdrSQ3JZCGa21AInWOCXnNjzhUZLV1n7LcSt8-0pd1L0Z4rMw/viewform Apply]'''</p> * '''Registration period for representatives of Wikimedia affiliations: <u>13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 May 2026, 23:59 (UTC)</u>.''' * Registration period for self-funded participants and for everyone else: 13 May 2026, 00:00 (UTC) — 30 June 2026, 23:59 (UTC). For any questions or unclear issues, please reach out to us at our official conference email: <p style="font-family:monospace,monospace">'''wmceem2026{{@}}icf-fri.org'''</p> We look forward to welcoming you to Cluj-Napoca this September to share knowledge, foster new ideas, and celebrate our collective achievements. Warm regards,<br/>Wikimedia CEE Meeting 2026 Organizing Team<br/>Wikimedians of Romania and Moldova User Group<br/> [[Ҡатнашыусы:Gikü|Gikü]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Gikü|фекер алышыу]]) 08:58, 13 май 2026 (UTC) == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Сообщение отправил Участник:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Сообщение отправил Участник:KGruszczyk-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:14, 27 май 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|фекер алышыу]])</bdi> 17:11, 23 июнь 2026 (UTC) <!-- Сообщение отправил Участник:Codename Noreste@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> j4axfrzy3sof5dg2ze1afaa72nnk1ma 0 27043 1299715 1275764 2026-06-23T14:29:58Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299715 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Истанбул |оригинальное название = {{lang-tr|İstanbul}}<br /> |изображение = Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg |страна = Төркиә |Төркиә Йөмһүриәте |ил = Төркиә |Төркиә Йөмһүриәте |герб = |флаг = |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg= 41|lat_min= 0|lat_sec=36 |lon_deg= 28|lon_min= 57|lon_sec=37 |CoordAddon = type:city(10034830)_region:TR |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Турция, Стамбул&sll=29.058541,41.048918&sspn=1.406222,0.798417&l=map |размер карты страны = 300 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = Вилайәт |регион = Истанбул |регион в таблице = Истанбул (ил) |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Кадир Топбаш |дата основания = б. э. тиклемге 667 йыл |первое упоминание = |прежние имена = {{НП-ПН|330|Византий|450|Яңы Рим|1930|Константинополь}} |статус с = |площадь = 5343 |вид высоты = НУМ бейеклеге |высота центра НП = 100 |климат = |официальный язык = Төрөк |официальный язык-ref = |население = {{рост}} 13 255 685 |год переписи = 2010 |плотность = 2480,9 |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = |часовой пояс = +2 |DST = бар |телефонный код = +90 212 (Европа өлөшө)<br /> +90 216 (Азия өлөшө) |почтовый индекс = |почтовые индексы = 34010-34850 <br /> 80000-81800 |автомобильный код = |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Istanbul |сайт = |язык сайта = tr |язык сайта 2 = en }} '''Истанбу́л''' ({{lang-tr|İstanbul}}; {{lang-ru|Стамбул}}) — элек [[Византия империяһы|Византия]], һуңынан [[Константинополь]] булараҡ билдәле. Төркиәнең иң ҙур ҡалаһы, илдең иҡтисади, тарихи һәм мәҙәни үҙәге, [[диңгеҙ]] порты. Бер үк исемле Истанбул иле <ref>[[Төркиәнең административ бүленеше]]</ref> үҙәге. [[Босфор]] [[боғаҙ]]ы ярында урынлашҡан. Ҡаланың ҙур өлөшө [[Европа]]ла, бәләкәйе — [[Азия]]ла төйәкләнгән. Европалағы иң ҙур ҡала<ref>[https://web.archive.org/web/20130816031700/https://sites.google.com/site/ruregdata/europelargestcities Крупнейшие города Европы]</ref>. Баш ҡаланың Европа (төп) һәм Азия өлөштәре күперҙәр һәм тоннелдәр менән тоташтырылған. 15 миллиондан ашыу кеше йәшәгән Истанбул донъялағы иң тораҡлы ҡалаларҙың береһе булып тора. Рим, Көнсығыш Рим (Византия), шулай уҡ Латин һәм Ғосман империяларының элекке баш ҡалаһы. Төркиәнең баш ҡалаһы булып тормай. 1923 йылда, Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштан һуң, илдең яңы баш ҡалаһы итеп Анкара һайлана. Ҡалала [[:tt: Төрки шура|Төрки шураһы]] — төрки телле дәүләттәрҙе берләштереүсе халыҡ-ара ойошмаһының секретариаты урынлашҡан. [[Ҡара диңгеҙ|Ҡара]] һәм [[Урта диңгеҙ]]ҙәр араһында стратегик позицияны биләй. Шулай уҡ тарихи Ебәк юлында урынлашҡан<ref>Michael Dumper; Bruce E. Stanley. Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia (англ.). — ABC-CLIO, 2007. — P. 320. — ISBN 978-1-57607-919-5</ref>. == Ҡаланың атамаһы == Б. э. т. VII быуатта колонистар, башлыса, гректарҙың Мегара ҡалаһынан сыҡҡан кешеләр, тарафынан Византия ҡалаһына нигеҙ һалына{{sfn|Петросян и Юсупов|1977|с=10}}{{sfn|Пальцева Л. А.|1999|с=151, 164—166, 168, 176, 177, 180—181}}{{sfn|Невская В. П.|1953|с=17}}. 330 йылда Рим императоры Бөйөк Константин I Рим империяһының баш ҡалаһын Византияға күсерә, уға «Яңы Рим» атамаһы бирелә, әммә был исем үҙгәртелә, һәм тиҙҙән уны Константинополь - «Константин ҡалаһы» тип атай башлайҙар{{sfn|Машкин Н. А.|1950|с=605, 606}}{{sfn|Петросян и Юсупов|1977|с=39—41, 46}}{{sfn|БРЭ|2010|с=96}}{{sfn|История Средних веков|1952|с=74}}. [[XIII быуат]]та ғәрәптәр грекса һөйләмгә барып тоташҡан {{lang-el|εἰς τὴν Πόλι(ν)}} («''ис тин пόли''(''н'')», «''ис тим бόли''(''н'')») — «в город(е)» «ҡалала») тигән атама ҡулланғандар<ref>[http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul Britannica, Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218080707/http://concise.britannica.com/ebc/article-9368294/Istanbul |date=2007-12-18 }}: ''In the 13th century Arabs used the appellation Istinpolin, a «name» they heard Byzantines use—eis tēn polin—which, in reality, was a Greek phrase that meant «in the city.»''</ref>. Бөгөнгө исем тап Истинполиндан алынған тип фаразларға була<ref>Lewis, ix</ref><ref>D. J. Georgacas, The names of Constantinople, ''American Philological Association: Transactions'', Ixxviii (1947), 347-67. См. Edward G. Bourne, The Derivation of Stamboul, ''Τhe American Journal of Philology'', Vol. 8, No. 1 (1887), с. 78-82</ref>Икенсе версияға ярашлы, ул ''Исламбул''дан («ислам ҡалаһы») килеп сыҡҡан, әммә үрҙә телгә алынған Истинполин 1453 йылда Константинополь ҡолағанға тиклем үк ҡулланылған<ref>Adrian Room, ''Placenames of the world'', McFarland, 2006, с. 177</ref> 1760 йылғы фирман ғәмәлдә тормошҡа ашырылмаған. Рәсми рәүештә XV быуат документтарында осраған ''Исламбол'', йәғни «Ислам менән тултырылған» атамаһы исеме бирелгән<ref>«Istanbul», ''The Encyclopedia of Islam'', Vol. IV, E.J. Brill, Leiden: 1997, с. 224</ref><ref>Alain Servantie, ''Le voyage à Istanbul'', Editions Complexe, 2003, с. 4</ref>. XVIII быуат аҙағынан Европа илдәрендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә, боҙолған форма — ''Стамбул'' ҡулланыуға инә. Формаль яҡтан, Төрөктәр баҫып алғандан һәм империяның баш ҡалаһын унда күсергәндән һуң, ҡаланың исеме үҙгәрмәгән: төрөктәр өсөн ул ''Истанбул'', ә гректар өсөн - ''Константинополь'' (көнкүрештә - ябай ғына {{lang-el|ὴ Πόλη}}) булып ҡалған. Ғосман империяһында ҡаланың ике атамаһы ла ҡулланылған, ләкин рәсми өлкәлә йышыраҡ ғәрәп телендәге атама - ''Константинийе'' (''ғосман'' قسطنطينيه}} ''Ḳosṭanṭīnīye'' — {{Lang-ar|قسطنطنية}} ''Qusṭanṭinīyya''дан) ҡулланылған<ref>Necipoğlu, Gülru (2010). «From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye». In ölcer, Nazan. From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6, p. 28.</ref>. 1930 йылға тиклем ҡаланың халыҡ-ара кимәлдә ҡабул ителгән рәсми атамаһы — ''Константино́поль'' (Константин ҡалаһы); {{lang-tr|Konstantiniyye}}). Төркиәнең Бөйөк Милли йыйылышында танылыу тапҡанса, уның тулы хоҡуҡлы вәкилдәренең ҡултамғалары Лозанна килешеүе аҫтында тора, уның тексы Константинополь топонимын файҙалана<ref>[http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html Текст Лозаннского мирного договора (1923)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050710083516/http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1918p/lausanne.html |date=2005-07-10 }}{{ref-en}}</ref>. 1724 йылда Константинополь килешеүенең, 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүенең, 1878 йылда Сан-Стефан тыныслы килешеүенең һәм 1878 йылда Берлин трактатының рәсми рус тексында ул саҡта Рәсәйҙә ҡабул ителгән Константинополь топонимы ҡулланыла. Бөгөнгәсә Константинополь патриархы титулында Святейший Архиепископ Константинополя — Нового Рима и Вселенский Патриарх ҡулланылған икенсе тарихи атама — «Новый Рим» йәки «Икенсе Рим» ({{lang-el|Νέα Ρώμη}}, {{lang-la|Nova Roma}}); — 330 йылға тиклем ''Византий'' ({{lang-el|Βυζάντιον}}). Урта быуат рус йылъяҙмаларында һәм башҡа әҙәбиәттә йыш ҡына ''Царьградом'' йәки ''Константинов град'' тип атала, болгар һәм серб телдәрендә ''Цариград'' топонимы әлеге ваҡытта ҡаланың рәсми булмаған билдәләмәһе булараҡ ҡулланыла. 1923 йылдың 29 октябрендә Төркиә Республикаһын тип иғлан иткәндә дәүләттең баш ҡалаһы тип Анкара (''Ангора'') иғлан ителә, ул ваҡытта бер нисә йыл элек кемалсә хакимиәттең үҙәге була (хәлифат 1924 йылдың мартына тиклем йәшәүен дауам итә). 1930 йылдың 28 мартында<ref>{{книга |заглавие=The First Turkish Republic: A Case Study in National Development |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=1965 |место=Cambridge |язык=en |автор=Robinson, Richard D.}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1023189.stm |title=BBC — Timeline: Turkey |access-date=2009-05-28 |archive-date=2010-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100604170951/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1023189.stm |deadlink=no }}</ref><ref>Room, Adrian, (1993), ''Place Name changes 1900—1991'', Metuchen, N.J., & London:The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-2600-3 p. 46, 86.</ref> Төркиә властары исемдең төрөк вариантын ғына файҙаланырға ҡуша. Төрөк теле топоним İstanbul ([isˈtanbuɫ], Һөйләү телендә — {{IPA|[ɯsˈtambuɫ]}}), «I» хәрефенән айырмалы, нөктәле «İ» менән яҙыла. Грек телендә, шулай ҙа, грек телендәге атама {{lang-el|Κωνσταντινούπολη}} рәсми рәүештә Грецияла, Кипрҙа ҡабул ителгән булараҡ һаҡлана; шулай уҡ грекса «ҡала» атамаһы — ({{lang-el|Πόλη}}) ҡулланыла. Урыҫ телендә төрөк атамаһы ''İstanbul'' урыҫлашҡан вариантында ҡулланыла — «Стамбул». 2019 йылдың 18 мартында Төркиә президенты [[Рәжәп Тайип Эрдоған]] Чанаккале янындағы еңеүҙең 104 йыллығына арналған тантанала сығыш яһап (Дарданелл операцияһы эпизоды), Яңы Зеландияла Крайстчерча мәсетендәге һөжүмгә аңлатма биреп: «Мосолмандарҙың һәм Төркиәнең дошмандары беҙгә ҡарата дауам иткән нәфрәтен күрһәтте. Беҙ яуап бирергә әҙер һәм был хаҡта белдерәбеҙ. Төрөк халҡы был ерҙәрҙә һәр саҡ йәшәйәсәк. Истанбул бер ваҡытта ла Константинополь ҡалаһына әйләнмәйәсәк» (русса тәржемә — Анадолу агентлығы сайтында баҫылған мәҡәләнең рус телендәге тексына ярашлы)<ref>[https://www.aa.com.tr/ru/турция/стамбул-никогда-не-станет-константинополем/1421467 Стамбул никогда не станет Константинополем: Президент Турции выступил на церемонии, приуроченной к 104-й годовщине победы при Чанаккале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127112422/https://web.archive.org/web/20210127112422/https%3A//www.aa.com.tr/ru/%D1%82%D1%83%D1%80%D1%86%D0%B8%D1%8F/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%83%D0%BB-%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D0%BD%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC/1421467 |date=2021-01-27 }}. [[Анадолу]], 18.03.2019.</ref>)<ref>[https://www.reuters.com/article/us-newzealand-shootout-erdogan/erdogan-says-attackers-targeting-turkey-will-go-home-in-caskets-idUSKCN1QZ1QF Erdogan says attackers targeting Turkey will go home 'in caskets'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108002048/https://www.reuters.com/article/us-newzealand-shootout-erdogan/erdogan-says-attackers-targeting-turkey-will-go-home-in-caskets-idUSKCN1QZ1QF |date=2020-11-08 }}. Reuters, 18.03.2019.</ref>. <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> Turkey-3019_-_Hagia_Sophia_(2216460729).jpg|Изге София соборы ([[Айя Суфия|Айя Суфия мәсете]]) Exterior_of_Sultan_Ahmed_I_Mosque,_(old_name_P1020390.jpg).jpg|[[Солтанәхмәт мәсете|Зәңгәр мәсет]], дәүмәле буйынса иң ҙур бина һәм әһәмиәте буйынса ҡалалағы беренсе мәсет Cour_mosquee_Suleymaniye_Istanbul.jpg|[[Сөләймәниә мәсете]], биләмәһе буйынса иң ҙур мәсет Istanbul_Hagia_Irene_IMG_8067_1920.jpg|Изге Ирина сиркәүе (Айя Ирена мәсете) </gallery> == Тарихы == Хәҙерге Истанбул ерендә тәүге кешеләр [[неолит]] дәүерендә үк йәшәй. Был тирәлә б.э. тиклемге 6700 йылдарҙа кешеләр йәшәгәне билдәле<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7820924.stm Istanbul’s ancient past unearthed]</ref>. === Византий === {{main|Боронғо Греция}} Б.э. тиклем 685 йылда<ref>Альтернативная дата основания Византия — 668 до н. э., а самые ранние археологические материалы с поселения в этом месте датируют 625—600 гг. до н. э.: Кембриджская древняя история. Т. III. Ч. 3. М., 2007. С. 193</ref> [[Греция]]ның [[Мегара]] ҡалаһынан күсенеүселәр Азия өлөшөндә [[Халкедон]] исемле ҡасабаға (хәҙер [[Ҡадыкөй]] атамалы ҡала районы) нигеҙ һала. Б. э. тиклем 667 йылдан ҡасаба Мегаранан килгән нигеҙ һалыусы [[Визант]] (Визас) исеме менән '''Византий''' тип аталып йөрөй. Уңышлы географик һәм стратегик урынлашыуы сауҙаның йылдам үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына булышлыҡ итте. Был ҡала Босфорҙы, Европанан Азияға һәм Ҡара диңгеҙҙән Эгей диңгеҙенә алып барған сауҙа юлдарын контролдә тотҡан, ләкин ошо сәбәпле ул күп тапҡырҙар һөжүмгә дусар ителгән. Б. э. т. 74 йылда Византий [[Рим|Рим республикаһы]] власына эләгә, һуңынан тыныс осор башлана. Септимия Север дәүерендәге граждандар һуғышы барышында байтаҡ емерелгәндән һуң ул тиҙ арала бөлгөнлөккә төшкән. III быуатта ҡала бер нисә тапҡыр вәхшиҙәрсә сапҡынға дусар булған. Был ваҡыттағы ҡаралтыларҙан Әхмәҙиә майҙаны (ипподром) өлөшләтә һаҡланып ҡалған. === Рим Империяһы === {{main|Рим империяһы}} 324 йылда [[Рим империяһы]]ның императоры [[Бөйөк Константин]] Босфор боғаҙы янында урынлашҡан грек ҡаласығы Византий урынында яңы ,ҙур ҡала төҙөргә бойороҡ бирә. 330 йылда ул ҡалаға [[Яңы Рим]] исемен бирә, ләкин ул исем бик тиҙ онотола һәм ҡала мең йылдан артыҡ Константинополь тип аталып йөрөтөлә. Константинополь — Рим империяһының, һуңыраҡ Көнсығыш Рим империяһының (Византия империяһының) баш ҡалаһы булып китә. Географик һәм стратегик йәһәттән уңайлы урынлашыуы сауҙа үҫешенә һәм ҡаланың сәскә атыуына килтерә. Ҡала [[Босфор]] боғаҙы ярында урынлашҡан, унан [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Эгей диңгеҙе]] аша Европа-Азия сауҙа юлдары асыла. Әммә, шундай уңайлыҡтары арҡаһында бик күп тапҡыр дошман һөжүменә дусар ителә. === Ғосманлы империяһы осоро === XV быуатта солтан [[Мәхмәт II]] Константинополде яулап ала. Ҡануни ҡушаматлы Сөләймән идара иткән ваҡыт ([[1520]]—[[1566]] йылдар) Истанбул өсөн ''«Алтын быуат»'' осоро тип иҫәпләнә. Ғосманлы империяһы~ өсөн оло әһәмиәткә эйә булыр дәрәжәлә ҙурайған Истанбулда яңы мәҙрәсәлар, [[мәсет]]тәр һәм йорттар төҙөлөшө үҫеш ала. XV быуатта Истанбулға Европа [[мәҙәниәт]]е, барокко һәм рококо архитектура стиле, Европаса тегелгән кейем һәм башҡа яңылыҡтар үтә башлай. Француз теле модаға инә. [[1845]] йылда даими үтеп булған Галат күпере, [[1850]] йылда [[Босфор]]ҙа пароходтар йөрөй башлай. [[1871]] йылда трамвай юлы һалына, ә [[1875]] йылда бәләкәй генә [[метро]] — Тюнель асыла. [[1889]] йылда пассажир тимер юлы «[[Париж]]-Истанбул» (''«Көнсығыш экспресс»'') файҙаланыла башлай. XIX быуат аҙағына ҡалала заманса [[һыу]] һәм электр менән тәьмин итеү системаһы сафҡа инә. {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[Файл:Süleymaniye Mosque exterior view.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[ File:Sokollu Mehmet Pasha Camii exterior.jpg |center|200px]] | width="20%"|[[ File:İstanbul 5999.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[ File:Istanbul -Rüstem Pasha Mosque- 2000 by RaBoe 01.jpg|center|200px]] |- | align="center"| Сөләймәниә мәсете Сөләймән I бойроғо буйынса 1550—1557 йылдарҙа төҙөлгән. | align="center"| Соколла Мәхмәт-паша мәсете. 1571—1572 йылдарҙа төҙөлгән. | align="center"| [[Мөхәммәт (Пәйғәмбәр)]] байраҡ тотоусы Әйүп солтан мәсете. 1458 йылда төҙөлә. Константинополде алғас, ҡалала османдар тарафынан төҙөлгән тәүге мәсет. | align="center"| Рөстәм-паша мәсете. 1561—1563 йылдарҙа төҙөлә. |} {|class="graytable" |+ | width="15%"|[[Файл:Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|center|120px]] | width="20%"|[[Файл:Rumeli hisari.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:DSC04241 Istanbul - Museo archeologico - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Bosfor B17-35.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Topkapi Palace Bosphorus.JPG|center|200px]] |- | align="center"|Румелихисар ҡәлғәһе [[Мәхмәт II]] султан бойроғо буйынса 1452 йылда төҙөлгән. Константинополь яулау өсөн ҙур ярҙам итте. | align="center"| Румелихисар ҡәлғәһенән күренеш | align="center"| XIX буатта асылған Археология музейы (Осман Хамди-бей ярҙамы буйынса) | align="center"|Бейлербей һарайы. Яңы барокко стилендәге йорт 1861—1865 йылдарҙа төҙөлә. Ғосманлы солтандарының йәйге резиденцияһы. | align="center"| Ғосманлы солтандарының 1854 йылға тиклем резиденцияһы — Топҡапы Һарайы. 1465—1478 йылда төҙөлә. |} === Төркиә Йөмһүриәте === {{main|Төркиә}} {{double image|left|Aerial view of Istanbul 19 March 1918.jpg|175|Aerial view of Istanbul on 19 March 1918.jpg|175|Золотой Рог һәм Босфорҙың ике аэрофотоһүрәте. 1918 йылдың 19 мартында немец дирижабленән төшөрөлгән.}} [[Файл:Istanbul panorama and skyline.jpg|800px|thumb|center|[[Мәрмәр диңгеҙе]]нән Истамбулға панорама күренеше.]] [[1923]] йылдың октябрендә төрөк милли хәрәкәт башлығы [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] хакимиәткә килә һәм [[Төркиә|Төрөк Республикаһы]] иғлан ителә, [[баш ҡала]] функцияһы [[Анкара]]ға тапшырыла. Әммә Истанбул хәҙерге ваҡытта ла илдең сауҙа-сәнәғәт, эре дини һәм мәҙәни үҙәге булып ҡала 1923 йылда православие динен тотоусылар Төркиәнән мәжбүри күсерелгәндән һуң, Истанбул байтаҡ грек халҡы йәшәгән илдәге берҙән-бер ҡала булып ҡала, әммә 1930-1940 йылдарҙа кәмал режимы ҡабул иткән бер нисә дискриминация саралары элек грек бизнесы һәм мәҙәниәте сәскә атҡан [[Бейоглу|Перы]] районы иҡтисади бөлгөнлөккә һәм сағыштырмаса бушап ҡалыуына, XX быуаттың икенсе яртыһында төп грек халҡын талау һәм дискриминациялау күпмелер әһәмиәтле грек общинаһының юҡҡа сығыуына килтерә; шуға ҡарамаҫтан, Истанбул Фәнәр кварталында Ғаләм Патриархы резиденцияһы булған Константинополь Патриархатынының үҙәге булып ҡала. 1989 йылдың 3 сентябрендә Истанбул метрополитены асылды, әлеге ваҡытта 101 станциялы 9 линиянан тора, 7 линия - ҡаланың Европа өлөшөндә, 2 линия Азия өлөшөндә урынлашҡан<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.urbanrail.net/as/tr/istanbul/istanbul.htm|title=Описание Стамбульского метрополитена на сайте Урбанрэйл}}</ref>. 2018 йылдың 29 октябрендә донъялағы иң ҙур аэропорттарҙың береһе — Истанбул халыҡ-ара аэропорты асылды. {|class="graytable" |+ | width="15%"|[[Файл:Is kuleleri 1.JPG|center|120px]] | width="20%"|[[Файл:Atatürk Olimpiyat.jpg|center|200px]] | width="20%"| | width="20%"|[[Файл:AtaturkCulturalCenterIstanbul.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Bosphorus Bridge.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:IstanbulSapphireOverall.jpg|center|200px]] |- | align="center"|Isbank Tower 1 башняһы 1998—2000 йылда төҙөлгән | align="center"| Олимпия стадионы. Төркиә 2008 йылғы Олимпия уйындарын үткәреү хоҡуғын алыу өсөн көрәш осоронда стадионды төҙөй, ләкин уйындар Пекинда үткәрелә. | align="center"| Абди Ипекчи Арена 1986 йылда асыла | align="center"| Ататөрк мәҙәни үҙәге | align="center"| Босфор боғаҙы аша беренсе аҫылмалы күпер. 1970—1973 йылдарҙа төҙөлә | align="center"| Истанбул Сапфир (Зәңгәр яҡут) |} === Туризм === Истанбул — туризмдың бик популяр йүнәлеше. Был сектор тиҙ үҫешеүен дауам итә. Әгәр 2000 йылда ҡалаға 2,4 миллион сит ил туристы килһә, 2012 йылда иһә 11,6 миллион килгән, был уны популяр туристик йүнәлештәр араһында донъяла бишенсе урынға сығарҙы. Төп туристик объекттар ҡаланың Европа өлөшөндә урынлашҡан. Бында ҡунаҡханаларҙың 90 % самаһы урынлашҡан. Ҡалала етмеш музей эшләй, уларҙан [[Топҡапы]] һарайы һәм [[Айя Суфия |Айя Суфия мәсете]] генә йылына 30 миллион доллар саф килем килтерә. Бында бөтәһе 17 һарай, 64 мәсет һәм 49 тарихи сиркәү, шулай уҡ бик күп башҡа иҫтәлекле урындар (колонналар, ҡәлғәләр, ер аҫты цистерналары һәм башҡалар) иҫәпләнә<ref name="iv&c">{{cite web|url=http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|publisher=Istanbul Valuation and Consulting|title=Istanbul '10|website = Turkey Tourism Market Research Reports|year=2010|accessdate=2012-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120616194425/http://www.igd.com.tr/Upload/file_4d9f1f3815b2d.pdf|archivedate=2012-06-16|deadlink=yes}} (n.b. Source indicates that the Topkapı Palace Museum and the Hagia Sophia together bring in {{nowrap|55 million [[Turkish lira|TL]]}}, approximately {{nowrap|$30 million}} in 2010, on an annual basis.)</ref>. <gallery mode="packed" heights="200px" class="ts-gallerystyle-gray"> İstanbul_Resim_ve_Heykel_Müzesi,_20220513.jpg|[[Галатапорт]] ZorluCanterTowers.JPG|[[Гайреттепе (станция метро)|Ғайрәттәпә]], ҡаланың төп финанс райондарының береһе DSC04560 Istanbul - Bazaar - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|[[Гранд баҙар]] Spice_Bazaar_Istanbul_Feb_2020,_img_2.jpg|Мысыр баҙары </gallery> == Белем алыу == Ҡалала биш дәүләт университет эшләй: [[Истанбул университеты]] (140 мең студент уҡый), [[Истанбул техник университеты]], [[:ru:Университет Мармара|Мәрмәр университеты]] (55 мең студент уҡый), [[Босфор университеты]], [[:tr: Yıldız Teknik Üniversitesi|Юлдуз Техник Университеты]], [[Галатасарай университеты]]. == География == === Урыны === Истанбул [[Төркиә]]нең төньяҡ-көнбайышындағы [[Босфор]] боғаҙының ярындағы убаларҙа һәм көньяҡтан [[Мәрмәр диңгеҙе]] ярында урынлашҡан. Үҙ сиратында ҡаланы [[Алтын мөгөҙ]] ҡултығы ике өлөшкә бүлә. Ҡаланың майҙаны — 5 343 км². Истанбул ифрат уңайлы урынға эйә — ҡала ике материк сигендә урынлашҡан, Европа менән Азияны тоташтырып тора, [[Ҡара диңгеҙ]]ҙән [[Мәрмәр диңгеҙе|Мәрмәр диңгеҙгә]] һәм артабан [[Урта диңгеҙ]]гә сығып була. === Климаты === [[Ҡыш]]ын Истанбулда уртаса температура +3 °C һәм 9 °C араһында. Ҡыш һалҡынса һәм еүеш. Истанбулда температура 21 көн самаһы 0 °C-тан түбәнерәк була. Һәр ҡыш тиерлек [[ҡар]] яуа<ref name="wbase">[http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&units=metric&cityname=Istanbul-Turkey Weatherbase.com — Historical Weather for Istanbul, Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120531154528/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=6071&refer=&cityname=Istanbul-Turkey&units=metric |date=2012-05-31 }}</ref>. [[Яҙ]] һәм [[көҙ]] һауа торошо йылы ғына, әммә тотороҡло түгел, ҡапыл һыуытып та, йылытып та ебәрә. {{Климат города |Город_род=Истанбул, {{TUR}} |Источник= | Янв_ср=5.9 | Янв_ср_осад=101.2 | Фев_ср=5.9 | Фев_ср_осад=79.3 | Мар_ср=7.6 | Мар_ср_осад=69.8 | Апр_ср=12.1 | Апр_ср_осад=45.4 | Май_ср=16.7 | Май_ср_осад=35.2 | Июн_ср=21.0 | Июн_ср_осад=37.5 | Июл_ср=23.4 | Июл_ср_осад=38.9 | Авг_ср=23.6 | Авг_ср_осад=48.9 | Сен_ср=20.2 | Сен_ср_осад=62.7 | Окт_ср=16.0 | Окт_ср_осад=100.8 | Ноя_ср=11.9 | Ноя_ср_осад=108.5 | Дек_ср=8.2 | Дек_ср_осад=124.5 | Год_ср=14.3 | Год_ср_осад=850.3 | Янв_ср_мин=2.9 | Янв_ср_макс=8.7 | Фев_ср_мин=2.8 | Фев_ср_макс=9.1 | Мар_ср_мин=3.9 | Мар_ср_макс=11.2 | Апр_ср_мин=7.7 | Апр_ср_макс=16.5 | Май_ср_мин=12.0 | Май_ср_макс=21.4 | Июн_ср_мин=16.0 | Июн_ср_макс=26.0 | Июл_ср_мин=18.5 | Июл_ср_макс=28.4 | Авг_ср_мин=18.7 | Авг_ср_макс=28.5 | Сен_ср_мин=15.5 | Сен_ср_макс=25.0 | Окт_ср_мин=12.0 | Окт_ср_макс=20.1 | Ноя_ср_мин=8.5 | Ноя_ср_макс=15.3 | Дек_ср_мин=5.3 | Дек_ср_макс=11.1 | Год_ср_мин=10.3 | Год_ср_макс=18.4 | Янв_а_макс=18.3 | Янв_а_мин=-10.4 | Фев_а_макс=24.0 | Фев_а_мин=-16.1 | Мар_а_макс=26.2 | Мар_а_мин=-7.0 | Апр_а_макс=32.9 | Апр_а_мин=-0.6 | Май_а_макс=33.0 | Май_а_мин=3.6 | Июн_а_макс=40.2 | Июн_а_мин=8.0 | Июл_а_макс=40.5 | Июл_а_мин=10.5 | Авг_а_макс=38.8 | Авг_а_мин=8.2 | Сен_а_макс=33.6 | Сен_а_мин=5.2 | Окт_а_макс=34.2 | Окт_а_мин=1.0 | Ноя_а_макс=27.2 | Ноя_а_мин=-4.0 | Дек_а_макс=21.2 | Дек_а_мин=-9.4 | Год_а_макс=40.5 | Год_а_мин=-16.1 |}} == Истанбул райондары == [[Файл:Map of the Districts of Istanbul.png|right|thumb|250px|Хәҙерге административ бүлем]] === Тарихи райондар === ''Европа:'' {| |valign="top"| * [[Влахерны|Айванһарай]] * [[Аҡһарай (Истанбул)|Аҡһарай]] * [[Байрампаша]] * [[Бакыркөй]] * [[Балат (Истанбул)|Балат]] * [[Бабек]] * [[Бейоғлу]] |valign="top"| * [[Бешикташ (район)|Бешикташ]] * [[Баязит]] майҙаны * [[Вефа]] * [[Ғәзиосманпаша]] * [[Галата]] * [[Жибали]] * [[Долмабахче]] |valign="top"| * [[Ешилкёй]] * [[Зейрек]] * [[Зейтинбурну]] * [[Кабаташ]] * [[Кягытхане]] * [[Капалы Чарши]] * [[Касымпаша]] |valign="top"| * [[Лалели]] * [[Мертер]] * [[Ортакөй]] * Сарыер * [[Солтанәхмәт]] * [[Сулукуле]] * [[Таксим]] |valign="top"| * [[Фатих]] * [[Фенер]] * [[Чукуржума]] * [[Шишли]] * [[Эминёню]] * [[Эюп]] |} ''Азия:'' * [[Ҡадыкөй]] * [[Үскүдар]] [[Файл:Golden Horn and Sultanahmet.jpg|thumb|right|480px|[[Солтанәхмәт]] районы панорамаһы]] === Административ бүленеш === Истанбул 39 илсәнән (муниципаль райондан) тора. == Транспорт == Истанбулды ике аэропорт хеҙмәтләндерә: Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani) (Европа яғында) һәм Сабиха Гёкчен исемендәге аэропорт (Азия яғында). Шулай уҡ ике тимер юл вокзалы ла бар. Сиркеджи тимер юл вокзалы (Европа яғында) Европаға регуляр рейстар бар. Хайдарпаша тимер юл вокзалынан (Азия яғында) Дамаскҡа, Багдадҡа һәм башҡа Азия ҡалаларына рейстар бар. {|class="graytable" |+ | width="20%"|[[Файл:Atatürk International Airport 2013-01-04.jpg|center|180px]] | width="20%"|[[Файл:056 Sirkeci.112006 resize.JPG|center|180px]] | width="20%"|[[Файл:Haydarpaşa Terminal, 2006.JPG|center|180px]] | width="20%"|[[Файл:Otogar istanbul panorama.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Sabiha Gokcen Airport 15-2.jpg|center|200px]] |- | align="center"| Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (европа яғында) | align="center"| Сиркеджи тимер юл вокзалы (европа яғында) | align="center"| Хайдарпаша тимер юл вокзалы (азия яғында) | align="center"| Автовокзал | align="center"| Сабиха Гёкчен исемендәге аэропорт (азия яғында) |} == Истанбул метрополитены == Ҡалала 2000 йылдан метрополитен эшләй. Уның составында 66 станция (2014 йыл). === М1А (күк) юлы === * Мостафа Кемаль Ататөрк исемендәге аэропорт (Havalimani) * Донъя Истанбул сауҙа үҙәге (DTM Istanbul Fuar Merkezi) * Енибоша (Yenibosna). Станция Енибоша микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы. * [[Атакөй-Шириневлер]] (Ataköy — Şirinevler). Станция Шириневлер микрорайонында урынлашҡан, Бахчелиэвлер районы. * һәм башҡа [[Файл:Istanbul Railway Systems Network Map.svg|900px|center|thumb|Истанбул метрополитены схемаһы]] == Туғанлашҡан ҡалалары<ref>[http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm Sister Cities of Istanbul — Turkey] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527130230/http://www.greatistanbul.com/sister_cities.htm |date=2009-05-27 }}</ref> == {{columns-list|3| * {{Флаг|Казахстан}} [[Астана]], [[Ҡаҙағстан]] * {{Флаг|Казахстан}} [[Алма-Ата]], [[Ҡаҙағстан]] * {{Флаг|Иордания}} [[Амман]], [[Иордания]] * {{Флаг|Греция}} [[Афина]], [[Греция]] * {{Флаг|Азербайджан}} [[Баку]] ({{lang-az|Bakı}}), [[Әзербайжан]] * {{Флаг|Испания}} [[Барселона]], [[Испания]] * {{Флаг|Ливан}} [[Бейрут]] ({{lang-ar|بيروت}}), [[Ливан]] * {{Флаг|Германия}} [[Берлин]] ({{lang-de|Berlin}}), [[Германия]] (1988) * {{Флаг|Венгрия}} [[Будапешт]], [[Венгрия]] * {{Флаг|Аргентина}} [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] * {{Флаг|Польша}} [[Варшава]], [[Польша]] * {{Флаг|Италия}} [[Венеция]], [[Италия]] * {{Флаг|Куба}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Флаг|Россия}} [[Грозный]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Индонезия}} [[Джакарта]], [[Индонезия]] * {{Флаг|Саудовская Аравия}} [[Джиддә]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] * {{Флаг|Малайзия}} [[Джохор-Бахру]], [[Малайзия]] * {{Флаг|ОАЭ}} [[Дубай (ҡала)|Дубай]], [[БҒӘ]] * {{Флаг|Албания}} [[Дуррес]], [[Албания]] * {{Флаг|Иран}} [[Исфаһан]], [[Иран]] * {{Флаг|Афганистан}} [[Кабул]], [[Афғанстан]] * {{Флаг|Россия}} [[Ҡазан]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Россия}} [[Өфө]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Египет}} [[Ҡаһирә]] ({{lang-ar|القاهرة}}), [[Мысыр]] * {{Флаг|Венесуэла}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Флаг|Германия}} [[Кёльн]], [[Германия]] * {{Флаг|Румыния}} [[Констанца]], [[Румыния]] * {{Флаг|Пакистан}} [[Лахор]], [[Пакистан]] * {{Флаг|Россия}} [[Махачҡала]], [[Рәсәй]] * {{Флаг|Мексика}} [[Мехико]], [[Мексика]] * {{Флаг|Украина}} [[Одесса]], [[Украина]] * {{Флаг|Киргизия}} [[Ош (Ҡырғыҙстан)|Ош]], [[Ҡырғыҙстан]] * {{Флаг|Болгария}} [[Пловдив]], [[Болгария]] * {{Флаг|Чехия}} [[Прага]], [[Чехия]] * {{Флаг|Республика Корея}} [[Пусан]], [[Көньяҡ Корея]] * {{Флаг|Марокко}} [[Рабат]], [[Марокко]] * {{Флаг|Бразилия}} [[Рио-де-Жанейро]], [[Бразилия]] * {{Флаг|Узбекистан}} [[Сәмәрҡәнд]], [[Үзбәкстан]] * {{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]], [[Рәсәй]] (1990) * {{Флаг|БиГ}} [[Сараево]], [[Босния һәм Герцеговина]] * {{Флаг|Китай}} [[Сиань]], [[Ҡытай]] * {{Флаг|Япония}} [[Симоносеки]], [[Япония]] * {{Флаг|Македония}} [[Скопье]], [[Македония]] * {{Флаг|Швеция}} [[Стокгольм]], [[Швеция]] * {{Флаг|Франция}} [[Страсбург]], [[Франция]] * {{Флаг|Грузия}} [[Тбилиси]], [[Грузия]] * {{Флаг|Италия}} [[Флоренция]], [[Италия]] * {{Флаг|Судан}} [[Хартум]], [[Судан]] * {{Флаг|США}} [[Хьюстон]], [[АҠШ]] * {{Флаг|Бангладеш}} [[Читтагонг]], [[Бангладеш]] * {{Флаг|Китай}} [[Шанхай]], [[Ҡытай]] * {{Флаг|Казахстан}} [[Шымкент]], [[Ҡаҙағстан]] * {{Флаг|Төрөкмәнстан}} [[Мары]], [[Төрөкмәнстан]] * {{Флаг|Канада}} [[Торонто]], [[Канада]] * {{Флаг|Франция}} [[Париж]], [[Франция]] (уҙаҡташ-ҡала) }} == Галерея == <center><gallery> File:Hagia Sophia (5 Aug 2008).jpg|[[Айя Суфия |Айя Суфия мәсете]] File:Fog-over-istanbul-skyscrapers.jpg|Бейек йорттар File:Istanbul view.jpg|Ҡышҡы Истанбул File:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|[[Зәңгәр мәсет]] (Солтан Әхмәт мәсете) </gallery></center> {|class="graytable" |+ | width="15%"|[[Файл:Istanbul Galata Tower 2005-05-30.jpg|center|120px]] | width="20%"|[[Файл:Basilica Cistern Istanbul.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Valentin aqueduc stambul.jpg|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Second Court Topkapi 2007 80.JPG|center|200px]] | width="20%"|[[Файл:Car bed kap deu1.jpg|center|200px]] |- | align="center"|Галата башняһы | align="center"|Еребатан ер аҫты һыу һаҡлағысы | align="center"|Валент акведугы | align="center"|Византий Акрополь колонналары, [[Топҡапы]] һарайы | align="center"|Константинополь кәлғәһенең реставрацияланған стенаһы |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Латин империяһы]] * [[Византия империяһы]] * [[Ғосман империяһы]] * [[Төркиә Республикаһы]] == Иҫкәрмәләр == <references/> == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Константинополь}} * [http://www.vokrugsveta.ru/guides/istanbul/ ''Борзенко А., Борзенко А.'' Стамбул. Путеводитель «Вокруг света». — М.: 2008.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205094534/http://www.vokrugsveta.ru/guides/istanbul/ |date=2010-12-05 }} * ''Туров А.'' Путеводитель «Афиши» — Стамбул. — М.: 2005. * ''Орхан Памук.'' Чёрная книга. — М.: 2004. * ''Орхан Памук''. Стамбул — город воспоминаний. — М.: 2006. * {{книга |автор = Юсупов А. Р. |часть = |заглавие = Стамбул |оригинал = |ссылка = |ответственный = Отв. ред. Ю. А. Петросян. Академия наук СССР |издание = |место = М. |издательство = Наука, Глав. ред. вост. лит. |год = 1970 |том = |страницы = |страниц = 132 |серия = |isbn = |тираж = 20&nbsp;000 }} == Һылтанмалар == {{Всемирное наследие|356}} * [http://www.directmedia.ru/d_catalogue/about.phtml?id=369 «Византийское искусство», CD-диск электронного издательства «Директмедиа»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113164701/http://www.directmedia.ru/d_catalogue/about.phtml?id=369 |date=2009-01-13 }} * [http://paolo-a.livejournal.com/tag/Стамбул ''П. Аплетин.'' Сборник эссе и фотографий о Стамбуле] * [http://www.lib.ru/BRODSKIJ/br_istambul.txt ''И. Бродский''. Путешествие в Стамбул.] * [http://magazines.russ.ru/inostran/1998/2/vail-pr.html ''П. Вайль.'' Босфорское время.] * [http://magazines.russ.ru/nov_yun/2002/1/shulp-pr.html ''Г. Шульпяков.'' Бегство в Стамбул.] [[Категория:Төркиә ҡалалары]] [[Категория:Истанбул]] [[Категория:Византия]] [[Категория:Ғосман империяһы]] [[Категория:Изге ҡалалар]] [[Категория:Тарихи дәүләттәрҙең баш ҡалалары]] n66ksxjkmn6vfnpwxt8unsznc2ndmw1 0 29210 1299748 679851 2026-06-24T03:55:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299748 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Кирххайлинген |төп исеме = Kirchheilingen |ил = Германия |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Унструт-Хайних (район) |теҙмәләге район = Унструт-Хайних (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Клаус Шварцкопф |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 16,51 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 250 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 819 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 99947 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = UH |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 64 033 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.kirchheilingen.com/ |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Кирххайлинген''' ({{lang-de|Kirchheilingen}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 819 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 16,51 км². Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.kirchheilingen.com/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161028193906/http://www.kirchheilingen.com/ |date=2016-10-28 }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} ja79m295o5lemr4tbrujpefrr8auihk 0 59863 1299739 1291771 2026-06-23T23:35:36Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299739 wikitext text/x-wiki {{redirect|Маркс}} {{Учёный | Имя = Карл Маркс | Оригинал имени = ''Karl Heinrich Marx'' | Изображение = Karl Marx 001 restored.jpg | Ширина = 225 px | Описание изображения = | Дата рождения = 5.5.1818 | Место рождения = Трир, [[Пруссия]] | Дата смерти = 14.3.1883 | Место смерти = {{ВБУ|Лондон|Лондонда}}<br />[[Бөйөк Британия]] | Гражданство = | Научная сфера = {{экономика|Германия|XIX быуат}}, [[социология]], [[атеизм]], [[философия]], [[журналистика]] | Место работы = | Альма-матер = [[Берлин университеты]] | Научный руководитель = [[Бруно Бауэр]] | Знаменитые ученики = | Известен как = [[марксизм]]ға нигеҙ һалыусы, [[өҫтәмә хаҡ]] теорияһы авторы | Награды и премии = | Роспись = Karl Marx Signature.svg }} '''Карл Маркс''' ({{lang-de|Karl Heinrich Marx}}; [[5 май]] [[1818 йыл]] — [[14 март]] [[1883 йыл]]) — философ, социолог, иҡтисадсы, яҙыусы, сәйәси журналист, йәмәғәт эшмәкәре. Уның хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмә хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы<ref name="autogenerated1">[http://bse.sci-lib.com/article061763.html «Классовая борьба» в Большой советской энциклопедии]</ref> формалаша. Был йүнәлештәр коммунистик һәм социалистик хәрәкәттең иделогияһына әүерелә һәм «марксизм» атамаһы ала. «Коммунистар партияһы манифесы» (1848 йылда тәүге тапҡыр баҫылған), «Капитал» (1867 йылда тәүгегә баҫылған) әҫәрҙәре авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре фекерҙәше [[Фридрих Энгельс]] менән берлектә яҙылған. == Биографияһы == [[Рәсем:Место рождения Маркса.jpg|thumb|left|200px|Маркс тыуған йорт]] === Үҫмер һәм йәшлек йылдары === Карл Маркс Трир адвокаты Һенрих Маркстың өсөнсө балаһы. Милләте — йәһүд. Әсәһе — Һенриетта Маркс, ҡыҙ фамилияһы Прессбург (йәки ''Пресборк'' , {{lang-de|Henrietta Pressburg}}, {{lang-nl|Henrietta Presborck}}), Нимвеген (бөгөнгө Неймеген ҡалаһынан, [[Нидерланддар]]). 1817 йылда Карл Маркстың атаһы суд кәңәшсеһе вазифаһын юғалтмаҫ өсөн христианлыҡ (протестантизм) ҡабул итә. Ғаилә ағзалары, шул иҫәптән Карл да, 1825 һәм 1824 йылда<ref>Megill, Allan. Karl Marx: the burden of reason (why Marx rejected politics and the market) 2002, page 72</ref> суҡына. 1830—1835 йылдарҙа Карл Фридрих-Вильһельм (Friedrich-Wilhelm-Gymnasium (FWG)) гимназияһында уҡый һәм уны 17 йәшендә тамамлай. Гимназиянан һуң Маркс университетҡа инә, башта Боннда (ике семестр), шунан[[Берлин]]да уҡый. Юридик белем алыуҙан тыш тарих һәм философия менән мауыға башлай. 1836 йылда Женни фон Вестфаленға ({{lang-de|Jenny von Westphalen}}) (1814 йылда тыуған) тәҡдим яһай, аҙаҡтан өйләнешәләр. === 1849 йылға тиклем === 1841 йылда Карл Маркс Берлин университетын экстерн менән тамамлай. Ул саҡта Маркс [[Гегель]] ҡараштары менән мауыҡҡан идеалист була. Профессор булыу ниәте менән Маркс Боннға күсә, әммә хөкүмәттең реакцион сәйәсәтен күреп, Маркс фән менән шөғөлләнмәҫкә ҡарар итә . Был ваҡытта Рейндың радикаль буржуаһы, һул гегельселәр йоғонтоһо аҫтында, Кёльндә «[[:de:Rheinische Zeitung|Rheinische Zeitung]]» оппозицион гәзит сығара. 1842—1843 йылдарҙа Карл Маркс ошо гәзиттә журналист һәм мөхәррир булып эшләй. Башта Маркс цензураны юҡҡа сығарыу тураһында әйтеп килә, шунан инде хөкүмәтте туранан-тура тәнҡитләй башлай. Уның күп мәҡәләләрен цензура үткәрмәй, йә бик ныҡ төҙәтеп бирәләр. 1843 йылдың башында Маркс прус монархияһын ҡолатырға саҡырып яҙа һәм уны демократия менән алыштырырға өндәй. Хөкүмәт сығырынан сыға һәм 1843 йылдың мартында, Маркс эштән китһә лә, гәзитте ябалар. Маркс гәзиттә эшләгәндә сәйәси иҡтисад, мәсьәләләрен яҡшы белергә кәрәклеге аңлай һәм журналист булып эшләһә лә, ошо фәнде ныҡлап өйрәнергә тотона[[Рәсем:KarlMarx3.jpg|thumb|left|Карл Маркс]] 1843 йылда аристократка Женни фон Вестфален менән өйләнешәләр. Прус хөкүмәте Марксты үҙ яғына ауҙарыр өсөн хөкүмәттә эш тәҡдим иткәндән һуң йәш ғаилә [[Париж]]ға күсенә, унда Маркс Һенрих Һейне һәм Фридрих Энгельс менән дуҫлаша. Һуңғыһы менән ғүмере буйы дуҫ булып ҡала. Тап Энгельс Маркстың иғтибарын эшсе синыфтың хәленә йүнәлтә.[[Рәсем:Marx3.jpg|thumb|Карл Маркс]] Парижда Маркс эшсе ойошмалар, радикаль даирәләр һәм шәхестәр менән бәйләнешкә инә. 1845 йылдың февралендә Маркс Париждан һөрөлә һәм Брюсселгә күсенә. Энгельс та унда урынлаша. Брюсселдә Маркс һәм Энгельс «Немец идеологияһы» тигән хеҙмәтен яҙа, бында Гегель идеяларына, гегельселәргә тәнҡит яңғырай. 1847 йылда Маркс менән Энгельс немец эмигранттарының йәшерен ойошмаһы — «Ғәҙелдәр берлеге» (аҙаҡ «Коммунистар берлеге» тип үҙгәртелә) — ағзаһы булып китә. Йәмғиәттең һорауы буйынса улар коммунистик ойошманың программаһын — данлыҡлы "Коммунистар фирҡәһе манифесы"н/0} яҙа, ул Лондонда баҫылып сыға ([[21 февраль]] [[1848]] йыл.) [[Февраль революцияһы]]нан һуң (1848 й.) Марксты [[Бельгия]]нан ҡыуалар. [[Париж]]ға китә, ә март революцияһынан һуң Германияға, Кёльнға күсенә. Унда ҡыҫҡа ғына ваҡытта революцион «Neue Rheinische Zeitung» гәзитен аса. Тәүге һан 1848 йылдың 1 июнендә сыға. Мөхәрририәттә: Карл Маркс — баш мөхәррир, Һенрих Бюргерс, Эрнст Дронке, Фридрих Энгельс, Георг Веерт, Фердинанд Вольф, Вильгельм Вольф — мөхәррирҙәрр. «Neue Rheinische Zeitung» Германиялағы һәм Европалағы революцион хәлдәргә тәрән баһа бирелә. 1849 йылдың 19 майында, Саксонияла, Рейн Пруссияһында, Көньяҡ-Көнбайыш Германияла баш күтәреүҙәр баҫтырылғандан һуң, гәзитте ябалар. === Лондонға эмиграция === Карл Маркс 1849 йылдың 16 майында Германиянан ҡыуыла, ғаиләһе менән Парижға күсенә, әммә бердемонстрациянан һуң унан да һөрөлә. Ахыр сиктә Маркс Лондонға күсенә һәм вафатына тиклем шунда йәшәй һәм тарихи «Капитал» хеҙмәтен, һәм иҡтисади әҫәрҙәрен яҙа. Бик ауыр йәшәйҙәр, уға матди яҡтан Энгельс ҡына ярҙам итә, әҙләп гонорар килә [[Рәсем:Hw-marx.jpg|thumb|Карл Маркс]] 1864 йылда ул «Халыҡ-ара эшселәр ассоциацияһы» (International Workingmen’s Association, һуңғараҡ Беренсе Интернационал)) — беренсе халыҡ-ара эшселәр ойошмаһы төҙөй<ref>[http://bse.sci-lib.com/article055636.html Интернационал 1-й]</ref> Маркс менән анархистар лидеры Михаил Бакунин коммунистик хәрәкәт тураһында уртаҡ фекер тапмайҙар һәм Гаага конгресында (сентябрь,1872 йыл) анархистар ойошманан ҡыуыла.<ref>[http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html Люди. ][http://www.peoples.ru/science/philosophy/bakunin/history.html РУ Михаил Александрович Бакунин]</ref> 1872 Беренсе Интернационал Нью-Йоркҡа күсенә, әммә 4 йылдан Филадельфия конференцияһында тарала. 1867 йылдың майында «Капитал»"дың беренсе томы донъя күрә. Карл Маркс Лондонда 1883 йылда 64 йәшендә вафат була. Һайгейт зыяратында ерләнгән. == Төп фекерҙәре == {{main|Марксизм}} [[Файл:Zentralbibliothek Zürich Das Kapital Marx 1867.jpg|thumb|Капитал. Сәйәси экономияны тәнҡитләү.]] Маркстың төп фекерҙәре: * Тарихты материалистик нигеҙҙә аңлау концепияһы Маркстың [[донъяға ҡараш]]ының нигеҙе булып тора һәм методологик әһәмиәткә эйә<ref>Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 36 {{начало цитаты}}Таким образом, это понимание истории заключается в том, чтобы, исходя именно из материального производства непосредственной жизни, рассмотреть действительный процесс производства и понять связанную с данным способом производства и порождённую им форму общения — то есть гражданское общество на его различных ступенях — как основу всей истории; затем необходимо изобразить деятельность гражданского общества в сфере государственной жизни, а также объяснить из него все различные теоретические порождения и формы сознания, религию, философию, мораль и т. д. и т. д., и проследить процесс их возникновения на этой основе, благодаря чему, конечно, можно изобразить весь процесс в целом (а потому также и взаимодействие между его различными сторонами). Это понимание история, в отличие от идеалистического, не разыскивает в каждой эпохе какую-нибудь категорию, а остаётся всё время на почве действительной истории, объясняет не практику из идей, а объясняет идейные образования из материальной практики и в силу этого приходит также к тому результату, что псе формы и продукты сознания могут быть уничтожены не духовной критикой, не растворением их в «самосознании» или превращением их в «привидения», «призраки», «причуды» и т. д., а лишь практическим ниспровержением реальных общественных отношений, из которых произошёл весь этот идеалистический вздор, — что не критика, а революция является движущей силой истории, а также религии, философии и всякой иной теории.{{конец цитаты}}</ref>. Уға таянып, Маркс үтә мөһим фәлсәфәүи һорауҙарға яуап бирә. Марксҡа тиклем кешелек йәмғиәтенең тыуыуына һәм үҫешенә идеалистик ҡараштар өҫтөнлөк иткән. Тарихи үҫештең төп этәргес көсө булып кешеләрҙең аҡылы (аң-зиһене) һаналған, ә төрлө тарихи дәүерҙәр уларҙа өҫтөнлөклө булған уй-фекерҙәр (идеялар) аша айырылып ҡаралған. Маркс материаль етештереүҙең әһәмиәтен һәм мөһимлеген аса. Ул йәмғиәтенең нигеҙе: кешелек йәмғиәте йәшәүенең кәрәкле шарты булыу менән бер рәттән материаль байлыҡтар етештереү ысулдары аша кешеләр торомошоноң бар яҡтарын да билдәләй.<ref>Маркс К., Энегельс Ф. Немецкая идеология // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 19 {{начало цитаты}}Людей можно отличать от животных по сознанию, по религии — вообще по чему угодно. Сами они начинают отличать себя от животных, как только начинают производить необходимые им средства к жизни, — шаг, который обусловлен их телесной организацией. Производя необходимые им средства к жизни, люди косвенным образом производят и самоё свою материальную жизнь.{{конец цитаты}}</ref> Нәҡ етештереү өлкәһендә кешеләр төп эште башҡара: тышҡы донъяны һәм үҙҙәрен үҙгәртеү аша тарихты ижад итә.<ref>Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 6 {{начало цитаты}}Но сущность человека не есть абстракт, присущий отдельному индивиду. В своей действительности она есть совокупность всех общественных отношений.{{конец цитаты}}</ref> Етештереү көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ (конфликт) тарихтың төп этәргес көсө булып тора.<ref>Маркс К. К критике политической экономии. Предисловие. // // Маркс К., Энгельс Ф. Собр. соч., изд. 2, т. 13, c. 6-7 {{начало цитаты}}Общий результат, к которому я пришел и который послужил затем руководящей нитью в моих дальнейших исследованиях, может быть кратко сформулирован следующим образом. В общественном производстве своей жизни люди вступают в определенные, необходимые, от их воли не зависящие отношения — производственные отношения, которые соответствуют определенной ступени развития их материальных производительных сил. Совокупность этих производственных отношений составляет экономическую структуру общества, реальный базис, на котором возвышается юридическая и политическая надстройка и которому соответствуют определенные формы общественного сознания. Способ производства материальной жизни обусловливает социальный, политический и духовный процессы жизни вообще. He сознание людей определяет их бытие, а, наоборот, их общественное бытие определяет их сознание. На известной ступени своего развития материальные производительные силы общества приходят в противоречие с существующими производственными отношениями, или — что является только юридическим выражением последних — с отношениями собственности, внутри которых они до сих пор развивались. Из форм развития производительных сил эти отношения превращаются в их оковы. Тогда наступает эпоха социальной революции. С изменением экономической основы более или менее быстро происходит переворот во всей громадной надстройке. При рассмотрении таких переворотов необходимо всегда отличать материальный, с естественно-научной точностью констатируемый переворот в экономических условиях производства — от юридических, политических, религиозных, художественных или философских, короче — от идеологических форм, в которых люди осознают этот конфликт и борются за его разрешение. Как об отдельном человеке нельзя судить на основании того, что сам он о себе думает, точно так же нельзя судить о подобной эпохе переворота по её сознанию. Наоборот, это сознание надо объяснить из противоречий материальной жизни, из существующего конфликта между общественными производительными силами и производственными отношениями. Ни одна общественная формация не погибает раньше, чем разовьются все производительные силы, для которых она дает достаточно простора, и новые более высокие производственные отношения никогда не появляются раньше, чем созреют материальные условия их существования в недрах самого старого общества. Поэтому человечество ставит себе всегда только такие задачи, которые оно может разрешить, так как при ближайшем рассмотрении всегда оказывается, что сама задача возникает лишь тогда, когда материальные условия её решения уже имеются налицо, или, по крайней мере, находятся в процессе становления.{{конец цитаты}}</ref> * [[Материализм]] һәм [[диалектика]]ны берҙәмлектә һәм үҙ-ара бәйләнештә өйрәнеп (ғилми ситез яһап), Маркс Гегель методына ҡапма-ҡаршы булған материалистик диалектика ысулын (методын) булдыра<ref>Маркс К. Капитал. Послесловие ко второму изданию // Собр. соч., изд. 2, т. 23, c. 21 {{начало цитаты}}Мой диалектический метод по своей основе не только отличен от гегелевского, но является его прямой противоположностью. Для Гегеля процесс мышления, который он превращает даже под именем идеи в самостоятельный субъект, есть демиург действительного, которое составляет лишь его внешнее проявление. У меня же, наоборот, идеальное есть не что иное, как материальное, пересаженное в человеческую голову и преобразованное в ней.{{конец цитаты}}</ref> һәм уны үҙенең «Капитал» исемле хеҙмәтендә капиталистик йәмғиәт үҫешен анализлауҙа ҡуллана. Үҫеш барышын (процессын) күрһәткән философик категорияларҙы абстрактлыҡтан конкретлыҡҡа күтәрелеү ысулы менән берҙәм системаға берләштерә.<ref>Маркс К. Введение (из экономических рукописей 1857—1858 годов) // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 12, c. 727 {{начало цитаты}}Конкретное потому конкретно, что оно есть синтез многих определений, следовательно, единство многообразного. В мышлении оно поэтому выступает как процесс синтеза, как результат, а не как исходный пункт, хотя оно представляет собой действительный исходный пункт и, вследствие этого, также исходный пункт созерцания и представления. На первом пути полное представление испаряется до степени абстрактного определения, на втором пути абстрактные определения ведут к воспроизведению конкретного посредством мышления.{{конец цитаты}}</ref> Марксистик материалистик диалектикала ''үҫеш'' аңлатмаһы (материаль донъяның дөйөм һыҙаты) һәм дөйөм үҙ-ара бәйләнеш принцибы (бөтә предметтар һәм күренештәр ҙә үҙ-ара килешелгән) үҙәк урында тора.<ref>Энгельс Ф. Анти-Дюринг // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 22 {{начало цитаты}}Для диалектики же, для которой существенно то, что она берет вещи и их умственные отражения в их взаимной связи, в их сцеплении, в их движении, в их возникновении и исчезновении.{{конец цитаты}}</ref> Үҫеш дөйөм һыҙаттар менән билдәләнә: объекттың үҫеш сығанағы объекттың үҙендә (үҫеш ҡәтғи объектҡа эске яҡтан бирелгән процесс); үҫеш һәр саҡ кире ҡайтмаҫ, ҡотолғоһоҙ процесс (үҫешкән материаль системаның элекке торошона кире ҡайтыуы мөмкин түгел)<ref>Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрину // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 66 {{начало цитаты}}При всей постепенности, переход от одной формы движения к другой всегда остается скачком, решающим поворотом.{{конец цитаты}}</ref>; үҫеш күсәгилешлелек һыҙаттарына эйә (үткәндәге ҡаҙаныш артабанғы үҫештә ҡулланыла); үҫеш аҫтан өҫкә, ябайҙан ҡатмарлыға күсеү йүнәлешендә ынтылышлы үргә барыу (үтелгән этаптарҙың ҡабаланыуы мөмкин түгел); үҫеш спираль буйынса бара (үҫеш процесындағы юғарғы стадияларҙа үтелгән стадияларҙың ҡайһы бер һыҙаттарының өлөшләтә ҡабатланыуы була)<ref>Энгельс Ф. Материалы к Анти-Дюрингу // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 20, c. 640{{начало цитаты}}Истинное — естественное, историческое и диалектическое — отрицание как раз и есть (рассматриваемое со стороны формы) движущее начало всякого развития: разделение на противоположности, их борьба и разрешение, причем (в истории отчасти, в мышлении вполне) на основе приобретенного опыта вновь достигается первоначальный исходный пункт, но на более высокой ступени.{{конец цитаты}}</ref>. * Кешенең тарих субъекты булуыу хаҡындағы концепция марксизм философияһының иң мөһим донъяға ҡараш фекерҙәренең береһе. Кешенең асылы һәм уның көнитмешенең нигеҙе тәү сиратта аңлы практик йәшәү эшмәкәрлегендә һәм йәмәғәт етештереүендә сағыла. Уныһы үҙ сиратында йәшәү өсөн кәрәкле әйберҙәрҙе етештереү процесы ғына түгел, ә тарихи үҫеш барышында донъяны реаль үҙгәртеп ҡороуҙың берҙән-бер ҡоралы.<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Практическое созидание предметного мира, переработка неорганической природы есть самоутверждение человека как сознательного родового существа, то есть такого существа, которое относится к роду как к своей собственной сущности, или к самому себе как к родовому существу.{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 566{{начало цитаты}}Предмет труда есть поэтому опредмечивание родовой жизни человека: человек удваивает себя уже не только интеллектуально, как это имеет место в сознании, но и реально, деятельно, и созерцает самого себя в созданном им мире{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Тезисы о Фейербахе // Маркс К., Энгельс Ф.Собр. соч., изд. 2, т. 3, c. 2 {{начало цитаты}}Материалистическое учение о том, что люди суть продукты обстоятельств и воспитания, что, следовательно, изменившиеся люди суть продукты иных обстоятельств и измененного воспитания,- это учение забывает, что обстоятельства изменяются именно людьми и что воспитатель сам должен быть воспитан. Оно неизбежно поэтому приходит к тому, что делит общество на две части, одна из которых возвышается над обществом (например, у Роберта Оуэна). Совпадение изменения обстоятельств и человеческой деятельности может рассматриваться и быть рационально понято только как революционная практика.{{конец цитаты}}</ref> Кеше хеҙмәте, бер яҡтан, бары тик кешенеке генә, ижади, ирекле, кешене һәм кешелекте формалаштырыусы һәм үҫтереүсе көс. Икенсе яҡтан, кешеләрҙең етештереү сараларына хосуси милекселек тыуҙырған ижтимағи йәшәү шарттары хеҙмәттең ситкә бирелешен (һатылышын) тыуҙыра. Был иһә кешенең һәм кешелектең имгәнеп-боҙолоуына алып килә. Тартып алынған, ситлаштерелгән (отчуждённый) хеҙмәт түбәндәге үҙенсәлектәр менән билдәләнә: кеше эшмәкәрлегенең ситләшеүе, хеҙмәт барышында кешенең ярлыланыуы һәм өмөтө өҙөлөүе;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 563 {{начало цитаты}}...в своем труде не утверждает себя, а отрицает, чувствует себя не счастливым, а несчастным, не развивает свободно свою физическую и духовную энергию, а изнуряет свою физическую природу и разрушает свой дух.{{конец цитаты}}</ref> хеҙмәт шарттарының хеҙмәттең үҙенән айырылыуы: был форманы хеҙмәттең материаль шарттары ғына түгел, уның интеллектуаль шарттары ла бер үк үҙенә ала; хеҙмәт барышында эшсенең үҙ әшмәкәрлегенән айырылыуы һәм унан ситләшеүе;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 564 {{начало цитаты}}...отношение рабочего к его собственной деятельности как к чему-то чуждому, ему не принадлежащему. Деятельность выступает здесь как страдание, сила — как бессилие, зачатие — как оскопление, собственная физическая и духовная энергия рабочего, его личная жизнь (ибо что такое жизнь, если она не есть деятельность?) — как повернутая против него самого, от него не зависящая, ему не принадлежащая деятельность{{конец цитаты}}</ref> хеҙмәт һөҙөмтәләренең ситләшеүе һәм айырымланыуы, сөнки кеше етештергән әйберҙәр уның үҙенеке түгел;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 561{{начало цитаты}}.Был факт бары тик бер нәмәне күрһәтә: хеҙмәт менә етештерелгән предмет, хеҙмәт продукты хеҙмәттең үҙенә ҡаршы ҡуйыла, ул етештереүсегә бөтөнләй бәйле булмаған көс кеүек. Хеҙмәт продукты ул ниндәйҙер әйберҙә нығынып урын алған хеҙмәттең үҙе, хеҙмәт был әйберҙә үҙе әйбергә әйләнә һәм был, дөйөм алғанда, хеҙмәттең әйберләнеүе. Хеҙмәт һалыу — уның әйбергә әйләнеүе була ла инде. Сәйәси экономия ҡараған шарттарҙа хеҙмәт һалыу уның предметҡа әйләнеүенә алып килә һәм эшсене ысынбарлыҡтан ситкә этәрә {{конец цитаты}}</ref> эшләү хоҡуғы өсөн конкуренция һөҙөмтәһендә эшселәрҙең бере-береһенән ситләшеүе һәм барлыҡ кешеләрҙең тауарҙы һатыу өсөн конкуренция арҡаһында уҙ-ара йыраҡлашыуы;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 526 {{начало цитаты}}...усиливается конкуренция среди рабочих, и следовательно снижается их цена{{конец цитаты}}</ref><ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 567 {{начало цитаты}} Непосредственным следствием того, что человек отчужден от продукта своего труда, от своей жизнедеятельности, от своей родовой сущности, является отчуждение человека от человека{{конец цитаты}}</ref> йәмғиәттең иҡтисади үҫеш кимәленә лә, кеше тәбиғәтенә лә тап килмәгән ихтыяж формалаштырыу юлы менән аңды тормоштан айырыу<ref>;<ref>Маркс К. Экономическо-философские рукописи 1844 года // Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений, c. 599 {{начало цитаты}}Каждый человек старается пробудить в другом какую-нибудь новую потребность, чтобы вынудить его принести новую жертву, поставить его в новую зависимость и толкнуть его к новому виду наслаждения, а тем самым и к экономическому разорению. Каждый стремится вызвать к жизни какую-нибудь чуждую сущностную силу, господствующую над другим человеком, чтобы найти в этом удовлетворение своей собственной своекорыстной потребности. Поэтому вместе с ростом массы предметов растет царство чуждых сущностей, под игом которых находится человек, и каждый новый продукт представляет собой новую возможность взаимного обмана и взаимного ограбления. Вместе с тем человек становится все беднее как человек, он все в большей мере нуждается в деньгах, чтобы овладеть этой враждебной сущностью, и сила его денег падает как раз в обратной пропорции к массе продукции, то есть его нуждаемость возрастает по мере возрастания власти денег.- Таким образом, потребность в деньгах есть подлинная потребность, порождаемая политической экономией, и единственная потребность, которую она порождает.- Количество денег становится все в большей и большей мере их единственным могущественным свойством; подобно тому как они сводят всякую сущность к её абстракции, так они сводят и самих себя в своем собственном движении к количественной сущности. Безмерность и неумеренность становятся их истинной мерой. Даже с субъективной стороны это выражается отчасти в том, что расширение круга продуктов и потребностей становится изобретательным и всегда расчетливым рабом нечеловечных, рафинированных, не естественных и надуманных вожделений. Частная собственность не умеет превращать грубую потребность в человеческую потребность. Её идеализм сводится к фантазиям, прихотям, причудам, и ни один евнух не льстит более низким образом своему повелителю и не старается возбудить более гнусными средствами его притупившуюся способность к наслаждениям, чтобы снискать себе его милость, чем это делает евнух промышленности, производитель, старающийся хитростью выудить для себя гроши, выманить золотую птицу из кармана своего христиански возлюбленного ближнего (каждый продукт является приманкой, при помощи которой хотят выманить у другого человека его сущность — его деньги; каждая действительная или возможная потребность оказывается слабостью, которая притянет муху к смазанной клеем палочке; всеобщая эксплуатация общественной человеческой сущности, подобно тому как каждое несовершенство человека есть некоторая связь с небом — тот пункт, откуда сердце его доступно священнику; каждая нужда есть повод подойти с любезнейшим видом к своему ближнему и сказать ему: милый друг, я дам тебе то, что тебе нужно, но ты знаешь conditio sine qua non, ты знаешь, какими чернилами тебе придется подписать со мной договор; я надуваю тебя, доставляя тебе наслаждение),- для этой цели промышленный евнух приспосабливается к извращеннейшим фантазиям потребителя, берет на себя роль сводника между ним и его потребностью, возбуждает в нем нездоровые вожделения, подстерегает каждую его слабость, чтобы затем потребовать себе мзду за эту любезность{{конец цитаты}}</ref>. Айырылыу, ситләшеү барлыҡ ҡиммәттәрҙең боҙолоуына һәм үҙгәреүенә алып килә. Әгәр кеше иҡтисади ҡиммәттәрҙе юғары маҡсат итеп ҡуя икән, ул рухи (мораль) ҡиммәттәрҙе һанға һуҡмай. Маркс уйынса, [[социализм]] бындай айырымлыҡтар бөтөрөлгән йәмғиәт һәм уның төп маҡсаты — кешенең ирекле үҫеше. * Беренсе булып «эшсе көсө», «өҫтәмә хаҡ» кеүек айырым иҡтисад атамаларын тикшерә. Үҙе яҙғансы, уларҙы «аса». * ''«Килем» (прибыль), «рента» (табыш), «ялланма хеҙмәт» (наёмный труд), «иҡтисади иҙеү» (экономическая эксплуатация)'' төшөнсәләренә үҙе аңлатмаһын бирә. * ''Иҡтисади яңырта етештереүҙе'' (экономическое воспроизводство) үҙенә тиклемге иҡтисадсылар кеүек аҡса әйләнеше формаһында ғына ҡарамай, уны ''материаль байлыҡтар етештереү, эшсе көстәре һәм етештереү мөнәсәбәттәре'' берлегендә күрһәтә. * Тарихи планда бер нисә етештереү ысулын билдәләй<ref group="уточ.">В советском марксизме-ленинизме они превратились в «пятичленку» — пять [[Общественно-экономическая формация|общественно-экономических формаций]].</ref>, рассмотрел закономерности их развития, причины и формы смены способов производства. * [[Капитализм]]ға хас булған иҡтисади ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы ентекләп тикшерә, социализмға, унан һуң коммунизмға күсеүҙең ҡотолғоһоҙ булыуын нигеҙләй. Карл Маркс хеҙмәттәре нигеҙендә философияла диалектик һәм тарихи материализм, иҡтисадта — өҫтәмө хаҡ теорияһы, сәйәсәттә — синфи көрәш теорияһы формалаша<ref name="autogenerated1"/>. == Китаптары == === Хеҙмәттәре === * Экономическо-философские рукописи (1844) * Святое семейство, или Критика критической критики. Против Бруно Бауэра и компании. (1845) * Тезисы о Фейербахе (1845) * Немецкая идеология (1846) * Нищета философии. Ответ на «Философию нищеты» г-на Прудона (1847) * Заработная плата и капитал (1847) * Манифест коммунистической партии (1848) * Очерк критики политической экономии (Grundrisse) (1857—1858) * К критике политической экономии (1859) * Статьи о Гражданской войне в США (1861) * Капитал, т. 1. (1867) * Гражданская война во Франции (1871) * Критика Готской программы (1875) * Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта (1885) * Капитал, т. 2. (1885) * Капитал, т. 3. (1894) * Капитал, т. 4. (1905—1910) * [http://soran1957.ru/DeepZoomMarked.aspx?id=newspaper_16403_1968_11&amp;collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384 Математические работы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306015605/http://soran1957.ru/deepzoommarked.aspx?collection-memberid=cm_newspaper_16403_1968_11_newspaper_16384&id=newspaper_16403_1968_11 |date=2016-03-06 }} === Баҫмалар === * Маркс К., Энгельс Ф. Соч.: 2-е изд. тт.1-50. — М., 1955—1981. * Полное собрание сочинений на языке оригиналов: [[:de:Marx-Engels-Gesamtausgabe|MEGA]]). Это международное издание полного собрания сочинений ещё не закончено, на данный момент издано больше 100 томов. * Архив Маркса и Энгельса. == Маркстың роле == <blockquote>" XX быуатта Карл Марксҡа тиклем донъяға йоғонто яһаған башҡа бер кем дә юҡ " (Жак Аттали<ref>[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Неизвестный Карл Маркс в исполнении Жака Аттали — 2 — Личность в культуре — Правда. ][http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/266307-1/ Ру]</ref>).</blockquote> 1999 йылда BBC үткәргән фекер өйрәнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Маркс мең йылдың иң бөйөк фекер эйәһе тип танылған<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm BBC news. ][http://news.bbc.co.uk/2/hi/461545.stm Marx the millennium’s 'greatest thinker']</ref>. АҠШ Конгресы Китапханаһы каталогы буйынса, Марксҡа барыһынан да күберәк бағышлап китаптар яҙылған<ref>[http://russ.ru/Mirovaya-povestka/Hu-iz-mister-Marks ''Громский А.'' Ху из мистер Маркс?]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ул тарихта иң ныҡ өйрәнелгән 100 кеше иҫәбендә. == Балалары == Маркстарҙың 7 балаһы булған, дүртәүһе бала саҡта үлгән: * Женни Каролина (1844—1883), Шарль Лонгеның ҡатыны; * Женни Лаура (1845—1911), Поль Лафарг ҡатыны; * Эдгар (1847—1855); * Генри Эдвард Гай («Гвидо») (1849—1850); * Женни Эвелин Фрэнсис («Франциска») (1851—1852); * Женни Джулия Элеонор (1855—1898), Эдуард Эвелинг ҡатыны; * 1857 йылда тыуған бала исем бирерҙән алда уҡ үлә. Шулай 1852 йылда хеҙмәтсе Һелен Демут тапҡан баланы ла уныҡы тип һанаусылар бар («Ленхен»).<ref>[http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm Marx’s ‘Illegitimate Son’ …or Gresham’s Law in the World of Scholarship by Terrel Carver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110701211623/http://marxmyths.org/terrell-carver/article.htm |date=2011-07-01 }}</ref> == Иҫтәләген мәңгеләштереү == Карла Маркс тыуған ҡалаһы Трирҙа (Брюккергассе/Brückergasse, 664 — хәҙер Brückenstraße, 10), тыуған йортонда музей ойошторолған. Рәсәйҙә 1917 йылдағы революциянан һуң күп үҙәк урамдар һәм географик объекттар уның исемен йөрөтә башлай. Мәскәүҙә «Охотный ряд» урамы Маркс проспекты тип яңы исем менән йөрөтөлә башлаған булған. Иҫке исем 1991 йылда кире ҡайтарыла. СССР-ҙың союздаш республикаларында ла был исем киң тарала. Памирҙа Солохсо Батша сусағына Карл Маркс сусағы исеме бирелә. 1919 йылда элекке немец колонияһы Екатериненштадт Марксштадтҡа әйләнә (1942 йылдан — Маркс ҡалаһы, Саратов өлкәһе). [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нан һуң Маркс исеме социалистик илдәрҙә лә бирелә башлай — ГДР-ҙа [[Хемниц]] ҡалаһы 1953 йылдан 1990 йылға тиклем «Карл-Маркс-Штадт» булып йөрөй. Берлинда Карл-Маркс-Аллее һәм уның аҫтында шул исемле метро станцияһы бар. 1991 йылдан Маркс исеме бирелгән күп объекттарға элекке исемдәре ҡайтарыла әммә Рәсәйҙә һаман һаҡланған урындар ҙа күп, мәҫәлән, [[Башҡортостан]]да, шул иҫәптән, [[Өфө]]лә. === Һәйкәлдәр === Тәүге һәйкәл Пензала асылған (1 май, 1918)<ref>Документы и материалы по истории советско-чехословацких отношений. М., 1973. С.70.</ref>. Шуныһы ҡыҙык, совет осоронан һуң да һәйкәлдәр асылғылай. Мәҫәлән, 2003 йылда Карл Марксҡа һәйкәл Калугала ҡуйылған. <center> <gallery> File:Karl Marx Grave.jpg|Маркс ҡәберендә һәйкәл |Санкт-Петербургта Смольный янында һәйкәл File:Metropol Werbung Marx Kirche.jpg|Мәскәүҙә театр майҙанында һәйкәл File:Lihaya_Marks-Memo.jpg|Лиховскийҙа һәйкәл (Каменск-Шахтинский ҡ.) </gallery></center> === Филателияла === <center> <gallery> File:Stamp of USSR 0862.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл File:Stamp of USSR 0863.jpg|СССР почта маркаһы, 1943 йыл File:Stamp of USSR 1245.jpg|СССР почта маркаһы,, 1948 йыл File:Stamp Soviet Union 1948 CPA 1246.jpg|СССР почта маркаһы, 1948 йыл File:1958 CPA 2150.jpg|СССР почта маркаһы,, 1958 йыл File:1958 CPA 2151.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл File:1958_CPA_2152.jpg|СССР почта маркаһы, 1958 йыл File:The Soviet Union 1976 CPA 4607 stamp (12th standard issue of Soviet Union. 1st issue. International workers solidarity. Marx and Lenin, sculpture by Ye. Belostotsky and E. Fridman, 1961) 1200dpi.jpg|СССР почта маркаһы, 1976 йыл File:The Soviet Union 1988 CPA 5940 stamp (170th birth anniversary of Karl Marx, philosopher and socialist revolutionary. Portrait based on an photography (1872, London)).jpg|СССР почта маркаһы, 1988 йыл File:Stamps of Germany (BRD) 1968, MiNr 558.jpg|ФРГ почта маркаһы,, 1968 йыл File:Stamps of Germany (DDR) 1971, MiNr 1706.jpg|ГДР почта маркаһы,, 1971 йыл File:Stamps GDR, Fuenfjahrplan, 24 Pfennig, 1953-11-21.jpg|Карл Маркс портреты төшөрөлгән почта штемпеле </gallery></center> === Кинола === * Игорь Кваша («Год как жизнь» СССР, 1965) * Альфред Мюллер (Mohr und die Raben von London, ГДР, 1968) * Вернер Крейндт («Фердинанд Лассаль», Ferdinand Lassalle, ФРГ, 1972) * Леон Аскин («Meeting of Minds», телесериал, США, 1977) * Ли Монтегю («Элеонора Маркс», телесериал, Англия, 1977) * Юрген Рейтер («Маркс и Энгельс», «Marx und Engels — Stationen ihres Lebens», телесериал, ГДР, 1978-80) * Венцеслав Кисев («Карл Маркс. Молодые годы», СССР-ГДР, 1979) * Ив Рифо (Votre enfant m’intéresse, Франция,1981) * Терри Джонс («Летающий цирк Монти Пайтона», «Monty Python’s Flying Circus», 1970; Monty Python Live at the Hollywood Bowl, 1982, США) * Ульрих фон Бок («Генрих Гейне», Heinrich Heine — Die zweite Vertreibung aus dem Paradies ФРГ, 1983) * Мед Хонда («1871», Англия-Франция, 1990) * Карло Брандт («Женни Маркс», Jenny Marx, la femme du diable Франция, 1993) * Мартин Хайдер («Лекции Марка Стила» «The Mark Steel Lectures», телесериал, Англия, 2003) * Роберт Лор («Жизнь Генриха Гейне», Denk ich an Deutschland in der Nacht… Das Leben des Heinrich Heine ФРГ, 2006) * Карел Затопек и Оливер Бойзен («Die Deutschen», телесериал, ФРГ, 2010). * Андрес Матти («Coвременники», Франция-Швейцария, 2010) == Китаптары == * [https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения.][https://web.archive.org/web/20120820150017/http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/702-marx-karl-engels-friedrich-sochineniya-2-e-izdanie.html Изд.] в pdf-формате * [https://web.archive.org/web/20111221191209/http://www.politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/535-marx-engels-iz-rannih-proizvedeniy.html Маркс К., Энгельс Ф. Из ранних произведений]. * [http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Маркс К., Энгельс Ф. Сочинения. ][http://libelli.ru/marxinew/meng_nv.htm Изд. 2] в формате doc * [http://libelli.ru/marxism/marx.htm Карл Маркс в электронной библиотеке ''Нестор'' ] * [http://www.marxists.org/russkij/marx/index.htm Карл Маркс в русской секции Marxists Internet Archive] * [http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 Философско-экономические рукописи 1844 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110612175316/http://www.reocities.com/CapitolHill/1041/literatura/efr/efr.html#_Toc521997462 |date=2011-06-12 }} *{{IMDb name|0555631}} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == {{Навигация |Портал = |Тема = Карл Маркс |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Карл Маркс |Викитека = Карл Маркс |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = Category:Karl Marx |Метавики = }} * Марксизм * Великие экономисты до Кейнса * Закон народонаселения Маркса * Кинофильм «Карл Маркс. Молодые годы» * Каутский, Карл * Ленин, Владимир Ильич * Мао Цзэдун * Марксизм-ленинизм * Энгельс, Фридрих == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Cығанаҡтар == {{refbegin}} * '''Рокмор Т.''' ''Маркс после марксизма: Философия Карла Маркса'' . — М.: «Канон+» РООИ «Реабилитация», 2011. — 400 с. — ISBN 978-5-88373-065-5 * [http://libelli.ru/z/13/rme.zip ''Воспоминания о К. Марксе и Ф. Энгельсе'' . ][http://libelli.ru/z/13/rme.zip Ч. 2. ][http://libelli.ru/z/13/rme.zip Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС]. — 3-е изд., доп. М.: Политиздат, 1988. * К. Маркс. Биографияһы Институт марксизма-ленинизма при ЦК КПСС. 2-е изд. М., Политиздат, 1973. * Н. Ленин (Ульянов), ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm «Карл Маркс. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}'' ''[http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm Краткий биографический очерк с изложением марксизма»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119001739/http://www.magister.msk.ru/library/lenin/lenin008.htm |date=2013-01-19 }}'' * [http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html М. А. Бакунин. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }}[http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html Личные отношения с Марксом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922090231/http://black-rat.org/ydeolohyya/m-a-bakunyn-lychnyie-otnoshenyya-s-marksom.html |date=2010-09-22 }} * Н. И. Ульянов, [http://www.angelfire.com/nt/oboguev/images/niumarx.htm Замолчанный Маркс] {{refend}} == Һылтанмалар == {{refbegin}} * [http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Карл Маркс. ][http://www.echo.msk.ru/programs/vsetak/54463/ Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»] * [http://oktober1917.narod.ru/ Марксистская теория экономического развития капитализма] * [http://cs10666.userapi.com/u123499411/doc/47b6ad2eb817/kagarlitskiy_boris_marksizm_ne_rekomendovano_dlya_obucheniya.pdf Марксизм: не рекомендовано для обучения]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-pdf}} — книга Бориса Кагарлицкого. * [http://www.karl-marx-biografie.de Биография Карла Маркса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921012718/http://www.karl-marx-biografie.de/ |date=2012-09-21 }}{{ref-de}} *{{IMDb name|0555631}} {{refend}} [[Категория:Германияла тыуғандар]] [[Категория:Германия сәйәсмәндәре]] [[Категория:XIX быуат философтары]] [[Категория:Материалистар]] [[Категория:Германия философтары]] [[Категория:Германия коммунистары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Социалистар]] [[Категория:Социологтар]] [[Категория:Германия революционерҙары]] [[Категория:Берлин университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Философия докторҙары]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] f383h450zybn6l1qg8l9kugkhdznw9r 0 66585 1299710 1225024 2026-06-23T12:29:53Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299710 wikitext text/x-wiki {{Болезнь | Name = Инсульт | Image = MCA-Stroke-Brain-Human-2.JPG | Caption = Инсультан үлгән кешенең мейе киҫелеше | DiseasesDB = 2247 | ICD10 = {{ICD10|I|60}}-{{ICD10|I|64}} | ICD9 = {{ICD9|434.91}} | ICDO = | OMIM = 601367 | MedlinePlus = 000726 | eMedicineSubj = neuro | eMedicineTopic = 9 | MeshID = D020521 }} '''Инсу́льт''' — баш мейеһендә ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы, ул кинәт кенә (бер нисә минут, сәғәт эсендә) барлыҡҡа килә, 24 сәғәт йә унан да оҙағыраҡ һаҡлана торған неврологик симптоматика менән билдәләнә һәм цереброваскуляр патология нәтижәһендә ауырыуҙы үлемгә килтерә. Инсульттарға баш мейе инфаркты, башҡа ҡан һауыу һәм субарахноидаль ҡан һауыуы керә.<ref name="NCI">{{cite web | author = Верещагин Н. В., Пирадов М. А., Суслина З. А. | authorlink = | datepublished = | url = http://www.stroke-center.ru/professional/s2.htm | title = Национальный центр инсульта — Терминология | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/65JhedgfX | archivedate = 2012-02-09 }}</ref> Неврологик дефицит регрессияһы ваҡытын иҫәпкә алып,үтә торған баш мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы (ғәҙәти инсультан айырмалы булараҡ неврологик дефицит 24 сәғәт эсендә регрессиялана) һәм кесе инсультҡы (неврологик дефици башланғам 3 аҙна регрессия үтә) бүленә. Ҡан әйләнеше структураһында үлем осрағы йөрәктең ишемия ауырыуынан һуң мейе ҡан тамырҙары ауырыуы икенсе урында килә.<ref>{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url =http://pentadent.ru/pet/neurology_and_neurosurgery/s/6732.1.html | title =Медицинская библиотека Пентадент.ру/Ишемический инсульт можно предупредить | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206023042/http://pentadent.ru/pet/neurology_and_neurosurgery/s/6732.1.html |date=2008-12-06 }}</ref><ref>[http://www.mgzt.ru/article/360/ Ответный удар по глобальной эпидемии — Интервью с В. И. Скворцовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510153759/http://www.mgzt.ru/article/360 |date=2011-05-10 }}</ref> == Тарихи мәғләмәт == [[Файл:Hippocrates.jpg|thumb|right|170px|Гиппократ]] Инсульт тураһында беренсе тапҡыр Б. Э. Т. 460 йылдарҙа [[Гиппократ]] телгә ала, ул баш мейе ауырыуы сәбәпле аңын юғалтҡан осраҡты яҙа. Артабан Гален ҡапыл аңын юғалтыуҙың беренсе симптомдарын яҙа, һәм уны {{lang-grc2|ἀποπληξία}}, «һуғыу» термины менән атай. Шул замандан бирле медицина практикаһында мейелә ҡан әйленеше боҙолоу термины булараҡ «апоплексия» термины инеп ҡала, шулай уҡ был термин башҡа органдарға ҡан һауыуҙы аңлата (түллек биҙе ярылыу, бөйөр өҫтө биҙҙәре апоклексияһы һ.б.). 1628 йылда Уильям Гарвей организмда ҡан әйленешен өйрәнә; йөрәк ҡан әйләнешен булдырыусы насос тип билдәләй. Был ғилемдәр инсульттың барлыҡҡа килеүе һәм был процесста ҡан тамырҙары ролен өйрәнеүҙең нигеҙе булып тора. Рудольф Вирховтың инсульт патогенезын өйрәнеүҙә өлөшө ҙур. Ул «тромбоз» и «эмболия» терминдарын керетә. Был терминдар әлегә тиклем инсультты диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауҙа төп терминдар булып торалар. Һуңыраҡ ул артериялар тромбозы шештән түгел, ә ҡан тамырҙары стеналарына май ултырыу менән аңлата һәм уны атеросклероз менән бәйләй<ref>{{cite web | author = | authorlink = | datepublished = | url = http://www.proinsult.ru/history.php | title = Инсульт. Ишемический инсульт. Профилактика и лечение инсульта. Реабилитация после инсульта. Микроинсульт | format = | work = | publisher = | accessdate = | lang = | description = | archiveurl = http://www.webcitation.org/65JmFnlFd | archivedate = 2012-02-09 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104100000/http://www.proinsult.ru/history.php |date=2012-01-04 }}</ref>. == Эпидемиология == Инсульттар араһында иң таралғаны — мейенең ишемик (ҡан әйләнеше етәрлек күләмдә булмау сәпәбле) зарарланыуы. Ишемик инсульт осрағы 70-50 % тәшкил итә, мейегә ҡан һауыу 20-25 %, травма менән бәйләнмәгән субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыу 5 %. Инсульт, бөгөнгө көндә, неврологияның иң мөһим социаль-медицина мәсьәләһе булып тора. Бөтә донъяла йыл һайын церебраль инсульт менән 6 миллион кеше ауырый, ә Рәсәйҙә 450 меңдән артыҡ кеше, йәғни һәр 1,5 минут һайын бер рәсәйле инсульт кисерә. Рәсәйҙең эре мегаполистарында тәүлегенә 100-ҙән 120-гә тиклем киҫкен инсульт осрағы теркәлә. Бөгөнгө көндә инсульт халыҡтың төп инвалидлыҡ сәбәбе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙең 70—80 % инвалид булып ҡала, шуларҙың 20—30 % даими тәрбиә талар итә. [[Рәсәй Федерацияһы]]нда инсульт кисергәндәрҙең инвалид булып китеүенә ашығыс госпитализация булмауы (15—30%-тан артмай), неврология бүлектәрендә интерсив терапия булмауы сәбәпсе булып тора. Инсульт кисергәндәрҙе актив реабилитациялау зарур (реабилитация бүлегенә тик 15—20 % ауырыуҙар күсерелә). Инсульт кисергәндәрҙең леталлеге (үлем осрағы) ауырыуҙың киҫкен ваҡытында дауалау шарттарына бәйле. 30 көн эсендә инсульт кисергәндәрҙең 35 % үлә. Стационарҙа дауаланғандарҙың 24 %, өйҙә дауаланғандарҙың — 43 % (Виленский Б. С., 1995). Бер йыл эсендә 50 % ауырыу үлә. Дөйөм алғанда, киҫкен йөрәк ауырыүҙарынан һуң, инсульттан үлем осрағы икенсе урында тора, ирҙәрҙә инсульт осрағы ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк. == Инсульт төрҙәре == Инсульттың өс төрө бар: ишемик инсульт (етәрлек кимәлдә ҡан килмәүе), баш мейеһенә ҡан һауыуы һәм субарахноидаль (баш мейеһенең һәм йөлөндөң үрмәксе ауы һәм йомшаҡ ҡабығы араһындағы цереброспиналь шыйыҡса менән тулған арауығына) ҡан һауыуы.<ref name="NCI" /> Травматик булмаған баш мейегә ҡан һауыу геморрагик инсульт тип атала. Халыҡ-ара тикшереүҙәр ишемик һәм геморрагик инсульт сағыштырмаһы 4:1—5:1 (80—85 % һәм 15—20 %) тип бирә<ref name="SPL">[http://old.consilium-medicum.com/media/consilium/n02/60.shtml&nbsp;''Гусев Е. И., Скворцова В. И.'' — Современные представления о лечении острого церебрального инсульта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130113222515/http://old.consilium-medicum.com/media/consilium/n02/60.shtml |date=2013-01-13 }} Consilium Medicum, Том 2/N 2/2000</ref>. === Дифференциаль диагностика === <div style="clear: both"></div> {| class="wikitable" |+ Инсульттың дифференциаль-диагностик характеристикаһы<ref name="В.В. Михеев, П.В. Мельничук">{{книга |автор = Михеев В. В., Мельничук П. В. |заглавие = Нервные болезни |место = |издательство = ''«Медицина»'' |год = 1981 |страницы = 543 |ISBN = }}</ref> ! Симптомдары !! Мейенең ишемический инфаркты !! Мейегә ҡан һауыу !! Субарахноидаль (тышсаға) ҡан һауыу |- !Алдан килеүсе ишемик һуғылыуҙар | Йыш | Һирәк | Булмай |- !Башланыуы | Әкрен | Тиҙ (минуттар йәки сәғәттәр) | Ҡапыл (1-2 минут) |- !Баш ауыртыуы | Әҙ генә йәки бөтөнләй юҡ | Бик көслө | Бик көслө |- !Ҡоҫоу | Мейе бағанаһы зарарланыуҙан башҡа, типик түгел | Йыш | Йыш |- !Гипертония | Йыш | Һәр ваҡыт булып тора | Йыш түгел |- !Аңы | Оҙайлыбулмаған ваҡытҡа юғалыуы мөмкин | Ғәҙәттә оҙак ваҡытҡа юғала | Ҡыҫҡа ваҡытҡа юғалыуы мөмкин |- !Елкә мускулдары ригидлығы | Бҡ | Йыш | Һәр ваҡыт |- !Гемипарез (монопарез) | Йыш, ауырыу башланғандан алып | Йыш, ауырыу башланғандан алып | Һирәк, ауырыу башланғандан алып түгел |- !Телмәр боҙолоу (афазия, дизартрия) | Йыш | Йыш | Бик һирәк |- !Ликвор (йөлөн арҡа мейеһе швйыҡсаһы, тәүге анализ) | Ғәҙәттә төҫһөҙ | Йышҡына ҡанлы | Һәр ваҡыт ҡанлы |- !Күҙҙең селтәренә ҡан һауыу | Юҡ | Һирәк | Булыуы мөмкин |} == Инсульт осрағанда урында нимә эшләргә == Оҙаҡҡа һуҙмай урында инсультты билделәү өсөн өс төп алым бар, ул "'''УЗП''' " тип атала. Зарар күреүсе кешенән түбендәгеләрҙе һорағыҙ: * '''У''' — '''улыбнуться (йылмайырға)'''. Инсульт осрағында йылмайыу ҡыйыш була; ирен сите өҫкә түгел, ә аҫҡа йүнәлтелә. * '''З''' — '''заговорить(һөйләшергә)'''. Һөйләштерегеҙ, мәҫәлән: «Бөгөн ҡояшлы көн» тигәнде ҡабатларға ҡушығыҙ. Инсульт осрағында йыш ҡына телмәр боҙола, әммә һәр ваҡыт түгел. * '''П''' — '''поднять обе руки (ике ҡулын да өҫкә күтәрергә ҡушығыҙ)'''. Ҡулдар бер төрлө күтәрелмәһә — инсульт билдәһе булыуы мөмкин. Өҫтәмә диагностика алымдары: * Зарар күреүсене телен күрһәтеүен һорағыҙ. Әгәр теле тигеҙ туры түгел икән һәм берәу яҡҡа ҡыйышайған булһа, был инсульт билдәһе. * Зарар күреүсене ус төптәрен өҫке ҡаратып, ике ҡулын өҫкә һуҙырға һәм күҙҙәрен йоморға күшығыҙ. Берәй ҡул ҡырыйға йәки аҫҡ китһә, был инсульт билдәһе. Зарар күреүсе берәй талапты эшләй алмаһа, ашығыс ярҙам саҡырырға кәрәк, килгән медиктарға симптомдарҙы һөйләп бириргә. Симптомдар юғалған булһа ла госпиталләштереү талап ителә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Клиническая неврология с основами медико-социальной экспертизы. СПб.: ООО «Медлайн-Медиа», 2006. == Һылтанмалар == {{wiktionary|:ru:инсульт|инсульт}} * [http://www.chil.com.ua/2011/neurology/doc/doc_02.html Геморрагический инсульт: мифы и реальность. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901062314/http://www.chil.com.ua/2011/neurology/doc/doc_02.html |date=2011-09-01 }}[http://www.chil.com.ua/2011/neurology/doc/doc_02.html Пирадов М. А. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901062314/http://www.chil.com.ua/2011/neurology/doc/doc_02.html |date=2011-09-01 }} * {{ВТ-ЭСБЕ|Апоплексия}} * [http://www.nabi.ru/ Национальная Ассоциация по борьбе с инсультом, официальный сайт] * [http://med-edu.ru/pervaya_pomosh/pervaya_pomosh_vzr/3116 Первая помощь при инсультах, обучающее видео] * Клиническая презентация больного с внутримозговым кровоизлиянием [https://archive.is/20130124203214/sites.google.com/site/ineurologistsite/kartinki/vnutrimozgovaakatastrofakrovoizlianiestamponadojcetvertogozeludocka/vnutrimozgovaa-katastrofa-krovoizlianie-s-tamponadoj-cetvertogo-zeludocka (iNeurologist)] * ''Солодов А. А., Петриков С. С.'' [[s:Гиперосмолярные растворы в комплексе лечения больных с внутричерепными кровоизлияниями|Гиперосмолярные растворы в комплексе лечения больных с внутричерепными кровоизлияниями]] // Вестник интенсивной терапии — 2009. — 2. — с. 22-27. * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20064536?itool=EntrezSystem2.PEntrez.Pubmed.Pubmed_ResultsPanel.Pubmed_RVDocSum&amp;ordinalpos=1#_blank Heurteaux C., et al Neuroprotective and neuroproliferative activities of NeuroAid (MLC601, MLC901), a Chinese medicine, in vitro and in vivo; Neuropharmacology.2010;58;987-1001] [[Категория:Инсульт]] lgndu8zhcogq872qycog3sxm620d72s 0 69497 1299728 1285874 2026-06-23T19:03:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299728 wikitext text/x-wiki {{Таксон |name = Йофар |image file = Desmana moschata MHNT.INS.10.jpg |image title = Йофар |image descr = Йофар |regnum = Хайуандар |parent = Desmana |rang = Ырыу |latin = Desmana moschata |author = ([[Линней, Карл|Linnaeus]], 1758) |syn = |range map = Russian Desman area.png |range map caption = |iucnstatus = CR |iucn = 6506 |wikispecies = Desmana moschata |commons = Category:Desmana moschata |itis = 633829 |ncbi = 182682 |eol = 1178965 }} {{Красная книга России|2|362}} '''Йофар''' ({{lang-la|Desmana moschata}}, ({{lang-ru| Русская выхухоль }}) — ҡиммәтле тиреле йәнлек<ref>Русско-башкирский словарь сельскохозяйственных терминов (Ф.С.Мурзакаев, 2001)</ref>; {{bt-ruslat|ертишкестәр|Soricomorpha}} отряды һуҡыр сысҡандар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек. [[Файл:RR5109-0044R Выхухоль.png|thumb|left|200px|Йофар. Рәсәй Банкы аҡсыһы.— «Ҡыҙыл Китап» серияһы, көмөш, 1 һум, 2000 йыл]] == Ҡылыҡһырлама == Волга, Дон һәм Яйыҡ йылғалары бассейнында ғына осрай. Кәүҙәһе тығыҙ, 20 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Ауырлығы 520 г-ға ҡәҙәр. Башы ҙур, хәрәкәтсән оҙон танау менән тамамлана. Ҡойроғо 17−20 см оҙонлоҡта, ике яғынан ҡыҫылған, ҡабырсаҡ һәм һирәк төк менән ҡапланған, ҡойроҡ төбөндә еҫле майлы матдә бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре урынлашҡан. Май тирене еүешләнеүҙән һаҡлай. Аяҡ бармаҡтары араларында киң йөзөү ярылары бар; артҡы аяҡтары алғыларыннан оҙонораҡ һәм көслөрәк. Йөн ҡапламы ебәк һымаҡ, ҡуйы, өҫкө яғы ҡара-ҡоңғорт, аҫҡы яғы - көмеш һымаҡ һоро төҫтә. Яртылаш һыуҙа тереклек итә. Өнөн, сығыу юлдарын һыу аҫтында ҡалдырып, текә ярҙарҙа ҡыуаҡ тамырҙары аҫтына ҡаҙа. Кис һәм төндә активлык күрһәтә. Һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар, ваҡ балыҡ, [[үҫемлектәр]] менән туҡлана. == Үрсеүе == Енси яҡтан 6 айҙа өлгөрә. Моногам. Яҙғы һыу һүле (половодья) мәлендә ояларын ташлап сыҡҡан мәлдә парлашыу башлана. Быны ата йофарҙарҙың көслө итеп сырылдауынан, инә заттарҙың иркә генә моңло итеп тауыш сығарыуынан аңғарып була. Ҡауышыу мәле апрель-май айҙарына тура килә. Йыш ҡына ата заттар араһында мөнәсәбәт асыҡлау күҙәтелә. Йөклөлөк 45—50 көн тирәһе дауам итә. Балаларының һаны 1—5 тирәһе була. Балалары яланғас, күҙе йомоҡ, хәлһеҙ булып тыуа. Һәр береһенең массаһы 2—3,3 г тирәһе генә була. Йылына 1, һирәгерәк 2 тапҡыр бала тыуҙыра (май — июнь һәм ноябрь — декабрь). Тынысһыҙлағанда, ҡурҡыныс янағанда, инә йофар балаларын икенсе урынға күсерә. Ата заттар ҙа балалары янында була. Балалалары 4 айҙа өлкәндәре кеүек туҡлана башлай. 4-5 айҙа үҙ-аллы йәшәүгә күсә. 4 йылға тиклем йәшәй. == Тарихы == Ҡиммәтле тиреһе өсөн аулау һөҙөмтәһендә, [[20 быуат]] башына йофар [[Башҡортостан]]да бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Киренән тергеҙеү маҡсатында 1934—36 йылдарҙа Татар АССР-нан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]] һәм [[Бөрө районы|Бөрө]] райондарына күпмелер һанда был йәнлектәрҙе ҡайтаралар. 1934 йылда "Ағас-күл"гә, Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайҙарына ебәрелә. Икенсегә, 1936 йылда Дүртөйлө районының башҡа күлдәренә (озера Учпили, Учтавлы, Изелчик, Чугураш, Анак-куль) һәм Илеш районына (Белосарым) ебәрелә. Реаклиматизация уңышлы килеп сыға. 1946-1955 йылдар эсендә һунар итеү һөҙөмтәһендә дүрт меңгә яҡын тире алына. Унан һуңғы йылдарҙа, йофарҙарҙың һаны ҡырҡа кәмей. 1949 йылдарҙа, яр һыҙатының һәр километры һайын 8,3 өң иҫәпләнһә, 1959 йылға 4,7-гә тиклем кәмей. 20 быуат аҙаҡтарына бик һирәкләп кенә, [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө]] һәм [[Илеш районы|Илеш]] райондарының һыубаҫар туғайлы һыу ятҡылыҡтарында осрауын дауам итә. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән. Һанын тергеҙеү өсөн әүҙем эш күреү: яңынан ситтән йәнлектәр ҡайтартыу һәм улар өсөн махсус заказниктар булдырыу талап ителә. == Иҫкәрмәләр == <references/> == Сығанаҡ == *[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5954 Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224092318/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/5954 |date=2019-12-24 }} * [http://tatarile.org/maglumat/ Татар энциклопедияһы. Ҡазан, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207140810/http://tatarile.org/maglumat |date=2013-12-07 }} {{Ref-tt}} *[http://tg-journal.com/rare_animals/46-desman Выхухоль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517212922/http://tg-journal.com/rare_animals/46-desman |date=2017-05-17 }} *[http://fb.ru/article/174267/russkaya-vyihuhol-opisanie-interesnyie-faktyi-i-foto Русская выхухоль: описание, интересные факты и фото] == Әҙәбиәт == nv5mj1wl6a5we65tibudx3x3aa618hr 0 71370 1299724 1244797 2026-06-23T18:40:26Z Телсе 41238 яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1299724 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''24 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 175-се ([[кәбисә йыл]]ында 176-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 190 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} == === {{Халыҡ-ара байрамдар}} === * [[Дипломатия]]ла эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар көнө. === {{Милли байрамдар}} === * {{Флагификация|Канада}}: Квебек көнө. * {{Флагификация|Шотландия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Финляндия}}: Фин флагы көнө. * {{Флагификация|Эквадор}}: Сан-Хуан Баутиста. === Төбәк байрамдары === * {{Флагификация|Россия}}: Сыуаш Республикаһы көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1930]]: [[АҠШ]]-тың Колумбия округында [[самолёт]]тарҙың осҡан урынын билдәләү өсөн донъяла тәүге тапҡыр радар ҡулланыла. * [[1935]]: [[Тбилиси]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙағы беренсе балалар тимер юлы эшләй башлай. * [[1945]]: [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ында Еңеү Парады үткәрелә. == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Хәсәнов Сафа Хөзәм улы]] (1916—24.09.1973), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] [[ауыл]]ынан. * [[Хәкимов Флүр Шәмсиғәли улы]] (1951), [[нефть|нефтсе]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1973 йылдан [[Нефтекама]] быраулау эштәре идаралығы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2000—2010 йылдарҙа — идаралыҡ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауылынан. }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Әсхәл Әхмәт-Хужа]] (1942—8.11.2018), [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. 1970 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Рәсәй]]ҙең (2002) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] ордены кавалеры (2007). [[Ғәлимов Сәләм исемендәге премия|Ғәлимов Сәләм]] (1992), [[Ким Әхмәтйәнов]] (1995), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2006), [[Фәтих Кәрим]] (2007) һәм Һәҙиә Дәүләшина (2015) исемендәге премиялар лауреаты. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2002). [[Әбйәлил районы]]ның (2007) һәм [[Амангилде (Әбйәлил районы)|Амангилде]] ауылының (2012) почётлы гражданы. * [[Латипов Рәмил Рәшит улы]] (1952), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]], график. 1993 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, 1991 йылдан Британия Сәнғәт ассоциацияһының почётлы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2020). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Сара Буранбаева]] (1967), [[театр]] һәм кино актёры. 1989 йылдан хәҙерге М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры, 1998 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 2007 йыылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009). Әбйәлил районының Ким Әхмәтйәнов исемендәге премияһы лауреаты (2002). * [[Кәримова Әлфиә Закуан ҡыҙы]] (1977), [[опера]] [[йыр]]сыһы, 2013 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың «Астана Опера» театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2021). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Езов Анатолий Николаевич]] (1923— ?), инженер. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956 йылдан [[Ишембай машиналар эшләү заводы]] директоры, 1967—1983 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш механигы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәте хеҙмәткәре (1982), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Пермь крайы]]ның Чердынь районы Езова ауылынан. * [[Зайнитдинов Геннадий Зайниевич]] (1948), педагог, 1991 йылдан [[Мишкә районы]] [[Сурай (Мишкә районы)|Сурай]] урта мәктәбе (2012 йылдан [[Яныш Ялкайн]] исемендәге мари гимназияһы) директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем хеҙмәткәре, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы, райондың почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Ҡолсобай]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гөлнур Якупова‎]] (1948), шағир, прозаик, тәржемәсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998) һәм [[Һәҙиә Дәүләтшина]] исемендәге дәүләт премияһы (2020), [[Жәлил Кейекбаев]] (2006) һәм [[Муса Гәрәев]] (2012) исемендәге премиялар лауреаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2018). * [[Арыҫланов Азамат Сафи улы]] (1973), дәүләт органы хеҙмәткәре. Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының бүлек начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы]] (1914—2.12.2001), театр актёры, эстрада артисы. 1949—1983 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙаған артисы (1956). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]] [[Ҡыпсаҡ-Асҡар]] ауылынан. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:24 июндә тыуғандар</categorytree>'' * [[1695]]: Мартин ван Майтенс, [[Австрия]]ның [[барокко]] осоро рәссамы. * [[1795]]: Эрнст Вебер, [[Германия]] психофизиологы, [[Анатомия|анатом]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1850]]: Гораций Герберт Китченер, [[Британия]]ның хәрби эшмәкәре, фельдмаршал, граф. * [[1875]]: Роберт Гарретт, [[АҠШ]] [[спорт]]сыһы, [[йәҙрә ташлау]] һәм [[диск ырғытыу]]ҙа беренсе [[олимпия]] чемпионы, беренсе [[Йәйге Олимпия уйындары]]ның (1896) ике тапҡыр чемпионы һәм дүрт тапҡыр призёры. * [[1900]]: Михаил Запашный, СССР-ҙың цирк артисы, Запашныйҙарҙың цирк династияһын башлаусы. * [[1905]]: Джорджия Хейл, АҠШ-тың тауышһыҙ кино актрисаһы. * [[1915]]: сэр Фред Хойл, [[Англия]] астрофизигы, космолог, фантаст яҙыусы. * [[1920]]: Владимир Харитонов, [[СССР]] шағиры, меңдән артыҡ йыр тексы, шул иҫәптән «День Победы» йырының авторы. * [[1930]]: Клод Шаброль, [[Франция]] кинорежиссёры. * [[1935]]: Роберт Дауни, [[Америка]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер. * [[1940]]: Витторио Стораро, [[Италия]] һәм Америка кинооператоры. * [[1940]]: Генриетта Яновская, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] эшмәкәре, [[Мәскәү]] Йәш тамашасы театрының баш режиссёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (2004). * [[1945]]: Колин Бланстоун, Британия йырсыһы, композитор, «The Zombies» төркөмө вокалсыһы. * [[1950]]: Нэнси Аллен, Америка актрисаһы. * [[1980]]: Минка Келли, Америка актрисаһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:24 июндә вафат булғандар</categorytree>'' == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Е24]] [[Категория:24 июнь]] 0r33t6nagfwf17zajufs126gvs1rw8p 0 71543 1299707 1066632 2026-06-23T12:15:48Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299707 wikitext text/x-wiki {{Rq|wikify}} [[Файл:Bia-map-indian-reservations-usa.png|thumb|450px|[[АҠШ]] территорияһында индейҙар резервациялары ]] '''Индейҙар резервациялары''' ({{lang-en|An American Indian reservation}}) — был майҙандар, ҡайҙа ер [[индейҙар]] менән идара ителә. Резервациялар [[АҠШ Индейҙар эштәре бюроһы]]на буйһона. Хәҙерге көндә АҠШ-та 310 резервация бар. Улар 550 [[индейҙар]] ырыуҙар өсөн төҙөлгән. Резервациялар АҠШ-тын территорияһының 2,3 % тәшкил итә. Беренсе резервация 1851 йылда, [[Оклахома]]ла тыуа. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Гавайи резервациялары]] * [[Индеейцтарҙын претензиялар ҡабул итеү комиссияһы]] * [[Индейҙар колониялары]] * [[Дәүләт тарафынан һаҡланған территориялар]] * [[АҠШ-тын «тарихи» резервациялар исемлеге]] * [[АҠШ-тын резервациялар исемлеге]] * [[Индейҙар буйынса АҠШ-тын сәйәсәте]] * [[Индейҙар араһында ярлылыҡ]] * [[Небраскала резервациялар]] * [[АҠШ-тын ырыу суверенитеты]] == Һылтанмалар == * [http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF BIA full-size map of Indian reservations in the continental United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226135318/http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF |date=2011-02-26 }} * [http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/ResMapIndex.htm BIA index to map of Indian reservations in the continental United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110921084605/http://www.cr.nps.gov/nagpra/DOCUMENTS/ResMapIndex.htm |date=2011-09-21 }} * [http://www.census.gov/geo/www/tallies/tallyair.html US Census tallies for Indian reservations] * [http://www.census.gov/geo/www/GARM/Ch5GARM.pdf Chapter 5: American Indian and Alaska Native Areas], U.S. Census Bureau, Geographic Areas Reference manual (PDF) * [http://www.fema.gov/government/tribal/index.shtm FEMA: Federally recognized Indian reservations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070917184050/http://www.fema.gov/government/tribal/index.shtm |date=2007-09-17 }} * [http://www.doi.gov/bia/TLD-Final.pdf Tribal Leaders Directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080910144940/http://www.doi.gov/bia/TLD-Final.pdf |date=2008-09-10 }} * [http://www.infca.org/tribes/IRA.htm Wheeler-Howard Act (Indian Reorganization Act) 1934]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060923155305/http://www.infca.org/tribes/IRA.htm |date=2006-09-23 }} * [http://www.theorator.com/bills108/s523.html Native American Technical Corrections Act of 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041217202126/http://www.theorator.com/bills108/s523.html |date=2004-12-17 }} * [http://www.csmonitor.com/2004/0423/p08s01-comv.html Gambling on the reservation] April 2004 ''[[Christian Science Monitor]]'' article with links to other Monitor articles on the topic * [http://www.democracynow.org/2010/9/30/henry_red_cloud_of_oglala_lakota Henry Red Cloud of Oglala Lakota Tribe on the Recession’s Toll on Reservations]—video report by ''[[Democracy Now!]]'' * [http://www.tribaljusticeandsafety.gov/ TribalJusticeandSafety.gov U.S. Department of Justice website devoted to Indian issues] * [http://www.ncjrs.gov/pdffiles1/nij/209839.pdf «Public Law 280 and Law Enforcement in Indian Country — Research Priorities»] {{USA-stub}} [[Категория:Индейҙар]] [[Категория:АҠШ дәүләт төҙөлөшө]] 7uepjlo308e72x2gij4oz3p6ni6sp2b 0 74849 1299712 1295396 2026-06-23T14:00:07Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Magyarok-Bejovetele-ChroniconPictum.jpg" рәсеме урынына [[Рәсем:Képes_krónika_-_21.oldal_-_A_magyarok_bejövetele_Pannóniába.jpg|Képes_krónika_-_21.oldal_-_A_magyarok_bejövete 1299712 wikitext text/x-wiki {{Народ | название = Мажарҙар | изображение = Hng2_2.jpg | ширина = 270px | подпись = [[Иштван I]], [[Матьяш Хуньяди]], [[Габор Бетлен]], [[Бела Барток]];<br />[[Тивадар Костка Чонтвари]], [[Янош Бойяи]], [[Лоранд Этвёш]], [[Йожеф Этвёш]] | самоназвание = Magyarok | численность = 14,5 млн | расселение = {{HUN}} 9 416 015 ([[2001]])<ref>[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html nepszamlalas.hu сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110512032455/http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html |date=2011-05-12 }}</ref><br /> {{USA}} 1 563 081 (2006)<br /> {{ROU}} 1 237 746 (2011)<ref>http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730111519/http://www.arges.insse.ro/phpfiles/RPL2011NIVEL%20NATIONAL.pdf |date=2013-07-30 }}</ref><br /> {{SVK}} 520 528 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060205 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{CAN}} 315 510 (2006)<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= сайтында демографик мәғлүмәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331205841/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?TPL=RETR&ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=1&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=0&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |date=2019-03-31 }}</ref><br /> {{SRB}} 293 299 (2002)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060208 2006. évi jelentés a szlovákiai magyarság helyzetéről]</ref><br /> {{UKR}} 156 600 (2001)<ref>[http://www.hhrf.org/htmh/?menuid=060207 hhrf.org сайтында демографик мәғлүмәт]</ref><br /> {{DEU}} 135 600 {{FRA}} 100 000—200 000 (2004) {{BRA}} 80 000 {{AUS}} 67 616 {{AUT}} 55 038 (2014) {{GBR}} 52 250 (2011) {{CHL}} 50 000 {{SWE}} 40 000-70 000 {{ARG}} 40 000-50 000 {{HRV}} 16 595 (2001) {{CZE}} 14 672 (2001) {{IRL}} 8034 (2011) {{TUR}} 6800 (2001) {{SLO}} 6243 (2002) {{THA}} 3029 {{RUS}} 2781 (2010), 3768 (2002) {{MKD}} 2003 (2002) {{NZL}} 1476 {{PHL}} 1114 {{Флаг Пуэрто-Рико}} [[Пуэрто-Рико]] 1050. | вымер = | архкультура = | язык = [[Мажар теле]] | раса = Европеоид | религия = [[Католицизм]], [[протестантизм]], [[Венгерия католик сиркәүе|грекокатолицизм]], [[Венгрияла православие|православие]], [[ислам]], [[суннизм]] ([[Мажар (Ҡаҙаҡ мадьярҙары)|мажары]], [[мадьяраб]]) | родственные = [[ханты]], [[манси]], [[башҡорттар]] | входит = | включает = [[секей]], [[чангош]], [[мадьяраб]], [[яс]] }} '''Мажарҙар''' (үҙ атамаһы – {{lang-hu|magyarok}} {{IPA|[ˈmɒɟɒrok]}}) — [[Европа]] халҡы. [[Венгрия|Мажарстан]]дың төп халҡы. Мажарҙарҙың күп өлөшө, шулай уҡ, [[Румыния]] ([[Трансильвания]] тарихи өлкәһе), [[Сербия]] ([[Воеводина]] крайының төньяҡ өлөшө), [[Словакия]], [[Украина]], [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Бөйөк Британия]], [[Австрия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]] һәм [[Канада]]ла йәшәй. Мажарстандан тыш мажар халҡы АҠШ-та йәшәй — 1,5 миллиона кеше. Мажарстандың үҙендә 9,5 млн мажар йәшәй, был бөтә халыҡтың 93 %<ref>[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=hun Hungarian]</ref>. Дине буйынса мажарҙарҙың күпселеге — [[Католицизм|католиктар]], шулай уҡ [[протестантизм|протестанттар]] һәм [[православие|православтар]] бар. == Тарихы == [[Файл:Arrival of the Hungarians (Árpád Feszty).jpg|thumb|right|250px|Рәссамдар [[Фести Арпад|Арпад Фести]], [[Меднянский Ласло|Л. Меднянский]] һәм [[Барчаи Енё|Е. Барчаи]]. «Кенәз Арпад Карпат тауы аша үтә». Киндер ([[циклорама]], 1800 м²), Венгрияны баҫып алыуҙың мең йыллығына яҙылған картина. Ópusztaszer, Милли мемориаль музей, Венгрия.]] [[Файл:Honfoglalas.gif|thumb|250px|Венгрҙар эмиграцияһы]] [[Файл:Hungarian migration.png|thumb|250px|Венгрҙар миграцияһы]] [[Файл:Magyars (Hungarians) in Hungary, census 1890.jpg|thumb|250px|Венгрҙар (1890)]] [[Файл:Historical Magyar population.png|thumb|250px|Венгрҙар (900—1980)]] [[Файл:Képes krónika - 21.oldal - A magyarok bejövetele Pannóniába.jpg|thumb|250px|Мадьярҙар Карпат тауҙары аша үтә Chronicon Pictum, 1360.]] [[Файл:Hungarian-style shield 1.jpg|thumb|200px|Шлем и щит венгерского гусара. <br />Такой щит при хорошем обзоре обеспечивает защиту шеи от сабельного удара]] Көнсығыш Урал буйында ярым күсмә тормошта йәшәгән, малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан халыҡ венгрҙарҙың ата-бабаһы тип иҫәпләнә<ref>''Molnár E.'' A magyar nép őstörténete. Bp., 1952.</ref><ref>''Чернецов В. Н., Мошинская В. И.'' В поисках древней родины угорских народов // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. {{М.}}, 1954. C. 163—192.</ref>. Б. э. I меңенсе йылында венгрҙар Түбән [[Кама]] йылғаһы бассейнының [[Ҡара диңгеҙ]] һәм [[Азов диңгеҙе]] далаларына, ул ваҡытта Ҡазан татарҙары, [[сыуаштар]], [[башҡорттар]]ҙың ҡайһы бер ырыуҙары власы аҫтында булған [[хазар]] һәм [[болғар]]ҙарға, күсеп ултыралар. Боронғо венгр конфедерацияһы ете ырыуҙан һәм Хазар ҡағанатынан айырылып сыҡҡан, өс союздаш хазар этник ырыуҙан торған. Георгий Амартола 836—839 йылдарҙағы болгар-венгр конфикты тураһында яҙғанда венгрҙар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт ҡалдырған.<ref>''Юрасов М. К.'' Когда появились венгры в Северном Причерноморье? // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2003. № 4 (14). С. 89.</ref> [[896]] йылда [[Арпад]] һәм [[Курсан]] етәкселегендә улар [[Трансильвания|Трансильванияға]] күсеп килә, унан һуң [[Паннония]], хәҙерге көнсығыш [[Австрия]] һәм [[Словакия]]ны яулап ала. Венгрҙар Көнбайыш Европаға яу менән барыр булғандар. Ваҡыт үтеү менән ([[X быуат|X]]—[[XI быуат]]) килмешәк-венгрҙар урындағы валах халҡы менән [[Ассимиляция (социология)|ассимиляциялаша]]. Ултырыҡ тормошҡа күсә, урындағы халыҡтың ғөрөф-ғәҙәтенә, мәҙәниәтенә күсә. Үҙ тарыхында төрлө биләмәләрҙе алған [[Венгрия короллеге]] барлыҡҡа килә. Венгр [[милләт]]е ойоша. [[XVII быуат]]та Венгрия, бер ни тиклем үҙидара менән, [[Австрия]] власына эләгә. Шуға күрә, венгрҙар милләт булараҡ юғалмай, телен һәм мәҙәниәтен үҫтерә. [[Австро-Венгрия]] ([[1867]]) дәүләте ойошҡас, венргҙар дәүләттең бер өлөшө һәм халҡы булараҡ киң хоҡуҡ алалар. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң [[Австро-Венгрия]] тарҡала. Империяның бер киҫәгендә Венгрия барлыҡҡа килә. == Этноним == Урыҫ телендә {{lang-pl|węgier}} {{lang-x-slav|*ǫgъrinъ}} ({{lang-orv|ѹгринъ}}, {{lang-uk|ву́гор, у́гор}}, серб.-{{lang-cu|ѫгринъ}}, ''ѫгре'', {{lang-sr|у̀гар}}, ''у̀гра'', шулай уҡ ''у̀грин'', {{lang-bg|унгарци}}, {{lang-cs|uher}}, {{lang-sk|uhor}}, {{lang-pl|węgier, węgrzyn}}, {{lang-lt|vengras}}) телдәрендәге ''венгр'' һүҙенән алынған<ref name=Vasmer>{{Фасмер}}</ref>. Европа телдәрендә {{lang-la|Ungari, Ungri}}, {{lang-gr|Οὑγγρικός, Οὖγγροι}}, {{lang-fr|hongroi(s)}}, {{lang-de|Ungar(n)}}, {{lang-en|Hungarian(s)}}, {{lang-sv|ungrare}} формаһында ҡулланыла. Бөтә экзоэтнонимдар болғар телендәге ''оn ogur'' ([[Унуғырҙар|унуғыр]] төрки ҡәбиләһенең атамаһы) һүҙенән килеп сыҡҡан<ref name=Vasmer />. Баштағы h- өнө ''Hunni'' «[[һундар]]» этнонимынан ҡушылған. Оҙаҡ ваҡыт Венгрияны Һундар короллеге тип йөрөткәндәр. Венгрҙар һундар союзнигы булараҡ Европаға һөжүм иткәндәр. Тел белгесе [[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Ә. М. Аҙнабаев]] буйынса этноним түбәнге өлөштәрҙән тора: ''баш''+''[[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|уғыр]]''//''уғор''+''т'': ''биш''+''уғыр''+''т'' (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе). Әхмәр Аҙнабаев этнонимды «[[Венгрҙар|венгр]]» (''вун<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «вун» — 10 һанын аңлата</ref> уғар''//''уғыр'') һәм «[[Болғарҙар|болғар]]» (''бäл<ref>[[Сыуаш теле]]ндә «пилллек//пилек» — 5 һанын аңлата</ref> уғор''//''уғар''//''уғыр'') этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра<ref>{{статья|автор =[[Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы|Аҙнабаев Ә. М.]]|заглавие =Тағы ла «башҡорт» этнонимы тураһында|ссылка = http://vatandash.ru/pics/pdf/1112.pdf|издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|год = 2002|номер = 6|страницы=100—106|issn = 1683-3554}}</ref>. Венгҙарҙың үҙатамаһын {{lang-hu|mаgуаr(ok)}} «мадьяр, мажар» (боронғо {{lang-hu|Моgоr}}, урта {{lang-gr|Μεγέρη}}) телдәрендә беренсе өлөшөн — ''mōś'' — [[манси]] халҡының үҙатамаһы ''Мось'' менән бәйләйҙәр. Икенсе өлөшө билдәһеҙ, фин-уғыр телендәге {{lang-fi|yrkö}} «ир» һүҙе булыуы мөмкин тигән фараз бар<ref>{{книга |автор = Майтинская К. Е. |часть = Венгерский язык |заглавие = Основы финно-угорского языкознания |ссылка = |место = М. |издательство = Наука |год = 1976 |том = 3 |страницы = 342—343 }}</ref>. [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] буйынса төрки һәм монгол телдәрендә һүҙ башындағы ''b ~ т'' алмашыусанлығы нигеҙендә, «[[башҡорт]]» һәм «мадьяр» этнонимдары бер үк сығышлы тигән һығымтаға килә: башҡорт — ''badža oγur'' ([[Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)|оғурҙар]] бажаһы, [[уғырҙар]] бажаһы) ''> badž(a) oγur > badžγar'' ошо форманы ала ''madž(a) oγur > madžγur > madžγar > madjar''<ref>''Баскаков Н. А.'' О происхождении этнонима башкир // Сборник «Этническая ономастика». Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. — М.: Наука, 1984.</ref>. == Көнкүреш һәм ғөрөф-ғәҙәт == Венгрҙар күп тармаҡлы иҡтисад, сәнәғәт һәм хеҙмәт күрһәтеү даирәһендә эшләй. Халыҡтың яртыһынан күбеһе ҡалала йәшәй. Элекке ғәҙәти тармаҡ ауыл хужалығы булған. Малсылыҡ әһәмиәтле тармаҡ булараҡ үҫешкән. XIX быуатта игенселек әһәмиәтле тармаҡҡа әүрелә. Альфред провинцияһы тигеҙлегендә көтөүлектәртәрҙә [[малсысыҡ]], көньяғында [[йылҡысылыҡ]] үҫеш алған. Сусҡасылыҡ үҫеш алған. [[Үҫемлекселек]]тә төп культура — [[бойҙай]] (XVII быуаттан), [[XVIII быуат]]тан [[бәрәңге]] үҫтерелә. Баҡсасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү таралған. [[Шарап]] етештереүҙең боронғо традициялары бар. Етен, киндер эшкәртеү, сигеү, һуғыу, көршәк эшләү, күн эшкәртеү —венгрҙарҙың ғәҙәти кәсептәре. Йәшәгән урындары төрлөсә. Ауыл ерендә ҙур ауылдар һәм кескенә хуторҙар. Урта быуаттарҙағы ҡалалар (Буда, Дьёр, Печ һ. б.) бар. Крәҫтиәндәр йәшәгән ауыл хужалығы ҡалалары бар, мәҫәлән, Альфёльд. Тораҡтары балсыҡ менән һыланған ер стеналы йәки ағастан төҙөлгән йорт булған. Хәҙер кирбестән төҙөйҙәр. Ҡалалар ғәҙәттәге европа архитектураһы стилендә төҙөлгән. [[Роман стиле|Роман]], [[готика]], [[ренессанс]], [[барокко]], [[классицизм]], [[Историзм (архитектура)|историзм]] (эклектизм), [[модерн]] стилендә төҙөлгән архитектураны осратырға мөмкин. == Халыҡ мәҙәниәте == Халыҡ фольклоры йырҙарға, балладаларға (юлбаҫарҙар тураһында), әкиәттәргә бай. Венгр музыкаһы үҙенсәлекле. Боронғо йырҙарҙа Волга буйы халыҡтары музыкаһы һыҙаттары ишетелә, яңы йырҙарҙа — хәҙерге заман ритмдары. Венгрҙарҙың матди һәм рухи музыкаһына венгрҙарҙың этник биләмәһендә йәшәгән [[ҡыпсаҡтар]], [[Влахи (цыгандар)|влахи]], [[немецтар]], [[француздар]], [[итальяндар]], цыгандар, йәһүдтәр йоғонто яһаған. == Мадьяр исемдәре == Венгр исемдәре мадьярлаштырылған христиан исемдәре булып тора (Дьёрдь — Георгий, Иштван — Степан, Янош — Иоанн). Славян, герман, төрки телдерҙән алынған исемдәр бар. Фин-уйғыр теленән алынған исемдәр бар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Магна Һунгария]] * [[Венгрия]] * [[Венгрия тарихы]] * [[Венгрия короллеге]] == Галерея == <gallery> Image:Hungarians in Hungary (1890).png Image:Magyars in Austro-Hungarian Empire 1911.gif Image:MagyarsOutsideHungary.png </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Подольный Р. Г. Пути народов, М., «Детская литература», 1975.{{ref-ru}} * Справочник личных имен народов РСФСР, М.: Рус. яз., 1989(стр. 305).{{ref-ru}} * Шушарин В. П. Ранний этап этнической истории венгров. Проблемы этнического самосознания. М., 1997.{{ref-ru}} * Энциклопедия «Народы и религии мира», М., 1998.{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * [http://orosz-szotar.hu/ Русско-Венгерский словарь] * [http://uralistica.ning.com/ Uralistica — Финно-угорское сообщество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100426025641/http://uralistica.ning.com/ |date=2010-04-26 }} * [http://fucongress.org/ Международный консультативный комитет финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120408204227/http://www.fucongress.org/ |date=2012-04-08 }} * [http://www.fennougria.ee/?lang=ru «Учреждение Фенно-Угриа»] * [http://www.finugor.ru/ru Информационный центр финно-угорских народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829055843/http://www.finugor.ru/ru |date=2010-08-29 }} [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Венгрия халыҡтары]] [[Категория:Румыния халыҡтары]] [[Категория:Сербия халыҡтары]] [[Категория:Венгрҙар|*]] [[Категория:Фин-уғыр халыҡтары]] [[Категория:Уғырҙар]] 0ve09xpnxwkqmwcdyoviqvzhgm2n013 0 75492 1299753 1280242 2026-06-24T05:16:22Z MR973 26610 1299753 wikitext text/x-wiki '''Реклама''' ({{lang-la|reclamare}} — «ҡысҡырыу, белдереү»), шулай уҡ '''Тәҡдимнамә''' — маркетинг коммуникацияларының бер төрө. Уның маҡсаты — тауарға, хеҙмәткә йәки идеяға иғтибар йәлеп итеү һәм уны баҙарҙа алға этәреү. == Тарихы == Реклама сауҙа менән бергә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә. Бының дәлиле булып боронғо Мысыр папирустары тора, уларҙа балыҡ һатылыуы тураһында белдереүҙәр табылған. Ул ваҡытта реклама телдән һәм яҙма рәүештә таралған. Телдән рекламаны махсус саҡырыусылар (глашатайҙар) башҡарған. Яҙма реклама папирустарҙа, балауыҙ таҡталарҙа, юл буйындағы таштарҙа һәм бина диуарҙарында урынлаштырылған. Кешелек яңы массауи коммуникация сараларын үҙләштергән һайын реклама ла киң тарала башлай. Төп сәбәптәрҙең береһе — китап баҫыуҙың уйлап табылыуы. XIX быуатта фотоһүрәт төшөрөүҙең киңәйеүе рекламаға яңы этәргес бирә: фотолар тауарҙың сифатын күрһәтеү өсөн ҡулланыла. XX быуат реклама быуаты тип һанала. Был осорҙа сәнәғәттең алға китеүе һәм яңы технологиялар (күп төҫлө полиграфия, радио, телевидение, ер юлдашы элемтәһе, компьютер һәм Интернет) рекламаның үҫешен тиҙләтә. Фәнни-техник прогресс менән бер рәттән рекламаның оҫталығы һәм сифаты ла даими арта бара. == Реклама индустрияһы == Хәҙерге ваҡытта реклама үҙ аллы социаль институт һәм иҡтисад тармағы (индустрия) булып тора. «Реклама индустрияһы» төшөнсәһе реклама эшмәкәрлеген планлы һәм системалы рәүештә алып барыуҙы аңлата. Реклама продукттарын булдырыу, баҙар субъекттары менән үҙ-ара эш итеү һәм реклама хеҙмәттәрен файҙаланыусы предприятиеларҙың күплеге был өлкәнең индустрия кимәленә сығыуын иҫбатлай.<ref>[http://adindustry.ru/doc/1220 «Индустрия рекламы» — понятие и определение.]</ref> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = Джон Р. Росситер, Ларри Перси. |заглавие = Реклама и продвижение товаров |место = СПб. |издательство = Питер |год = 2002 |страниц = 656 |isbn = 5-272-00241-5 }} * {{книга |автор = Ученова В. В., Старых Н. В. |заглавие = История рекламы. |место = СПб. |издательство = Питер |год = 2002 |страниц = 304 |isbn = 5-94723-431-9 }} * {{книга |автор = Ромат Е. В. |заглавие = Реклама. |издание = 5-е изд. |место = СПб. |издательство = Питер |год = 2002 |страниц = 544 |isbn = 5-94723-211-1 }} == Һылтанмалар == * {{dmoz|World/Russian/Бизнес/Реклама_и_маркетинг/Реклама/|Раздел «Реклама»}} [[Категория:Маркетинг]] [[Категория:Реклама]] hxrg4o2uhgquh3nvd59srl4b7jre674 0 77239 1299745 1180134 2026-06-24T02:58:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299745 wikitext text/x-wiki [[Рәсем:Fox movietone 2.jpg|right|200px|thumb|Иҫке кинокамера]] '''Кинемато́граф''' ([[Грек теле|грекса]] κινημα — [[хәрәкәт]] һәм [[Грек теле|грекса]] γραφω — [[яҙыу|яҙырға]], [[һурәт]]ләргә; йәғни «хәрәкәтте һүрәтләү») — хәрәкәт иткән [[рәсем]]дәрҙе [[берләштереү|берләштергән]] [[кеше]] [[эшсәнлек|эшсәнлеге]] [[төр]]ө. Ҡайһы бер [[ваҡыт]]та '''синемато́граф''' тип атала ([[Француз теле|фр.]] ''cinématographe''). Кинематограф XIX [[быуат]]та барлыҡҡа килгән. Кинематограф [[һүҙ]]енең [[аңлатма]]һы эсенә [[киносәнәғәт]] ([[иҡтисад]] өлкәһе), [[киносәнғәт]] инә. Кинематографты [[өйрәнеү]] [[эш]]е менән [[кино белеме]] [[фән]]е [[шөғөл]]ләнә. == Һылтанмалар == * [http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ Башҡортостанда кино сәнғәте]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161209191704/http://kulturarb.ru/ba/cinematography/ |date=2016-12-09 }} // Культурный мир Башкортостана [[Категория:Кинематограф| ]] [[Категория:1895 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] hopa6owx7m0y3fidhsd262jn2ndo2rn 0 97071 1299769 1284857 2026-06-24T11:30:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299769 wikitext text/x-wiki {{Пролив |Название = Кук боғаҙы |Национальное название = en/Cook Strait |Изображение = New Zealand-CIA WFB Map.png |Подпись = Яңы Зеландиян картаһында |Координаты = 41/13/46/S/174/28/59/E |CoordScale = |Страны = Яңы Зеландия |Вышестоящие акватории = Тасман диңгеҙе/Тымыҡ океан |Что разделяет = [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]] утрауҙарын |Крайний мыс = |Крайний мыс 1 = |Средняя величина прилива= |Ширина = 22 |Длина = 197 |Наибольшая глубина = 87 |Карта = |Позиционная карта = }} '''Кук боғаҙы''' ({{lang-en|Cook Strait}}) — [[Яңы Зеландия]]ның [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Көньяҡ]] утрауҙарын айырыусы боғаҙ. [[Тасман диңгеҙе]]н [[Тымыҡ океан]] менән тоташтыра. Сәйәхәтсе [[Джеймс Кук]] хөрмәтенә аталған. Оҙонлоғо 107 км, иң тар урынындағы киңлеге — 22 км, тәрәнлеге — 87 м. [[Төньяҡ утрау (Яңы Зеландия)|Төньяҡ утрауының]] көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Кук боғаҙының бер өлөшө булып торған Веллингтон бухтаһы яр буйында Яңы Зеландияның баш ҡалаһы [[Веллингтон]] урынлашҡан. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Commons category|Cook Strait|Кук боғаҙы}} * [http://www.metservice.co.nz/default/index.php?alias=cook-strait-shipwrecks192952 Cook Strait: Ship Wrecks, Swells and Gales] * [http://www.nzmaritime.co.nz/railferries.htm New Zealand's Cook Strait Rail Ferries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727192412/http://www.nzmaritime.co.nz/railferries.htm |date=2009-07-27 }} – NZ National Maritime Museum * [http://www.nzhistory.net.nz/culture/cook-strait-rail-ferries Cook Strait rail ferries] – New Zealand History, by Ministry for Culture and Heritage * [http://www.cookstraitswim.org.nz/ Cook Strait Swim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423145509/http://cookstraitswim.org.nz/ |date=2022-04-23 }} * [http://www.energybulletin.net/6046.html NZ: Chance to turn the tide of power supply] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050522083514/http://www.energybulletin.net/6046.html |date=2005-05-22 }} EnergyBulletin.net * Lewis, Keith [http://www.teara.govt.nz/EarthSeaAndSky/OceanStudyAndConservation/EngineeringOnTheSeaFloor/2/en ''Submarine cables'']{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, updated 21-Sep-2007. * [http://www.cablebayfarm.co.nz/history2.html History of Cable Bay Station] * [http://www.techhistory.co.nz/Electricity/Cookstcable.htm A Powerful link: The Cook Strait Cable] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210119171039/http://www.techhistory.co.nz/Electricity/Cookstcable.htm |date=2021-01-19 }} * NZ Documentary Film (2007) [http://www.docnz.org.nz/2007/wgtn/film/fish-ships ''Fish & Ships'']{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080906132005/http://www.docnz.org.nz/2007/wgtn/film/fish-ships |date=2008-09-06 }} The Island Bay fishing fleet. [[Категория:Тымыҡ океан боғаҙҙары]] gd440wd10nnovccmkr7yjd0zgnyghd0 0 104008 1299725 1110927 2026-06-23T18:46:56Z Телсе 41238 аныҡлаштырыу 1299725 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Хәсәнов}} {{Хәрби эшмәкәр |имя = Хәсәнов Сафа Хөзәм улы |дата рождения = 24.06.1916 |дата смерти = 24.09.1973 |место рождения = [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], <br />[[Өфө губернаһы]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ТУ|Стәрлебаш районы}}.</ref> |место смерти = [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылы, <br />{{ВБУ|Стәрлебаш районы}}, [[БАССР]] |изображение = Сафа Хасанов.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1938—1946 |звание = {{СССР, Старший лейтенант}} |род войск = кавалерия |командовал = |часть = [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]] |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}} {{!}}} |связи = }} ''' Хәсәнов Сафа Хөзәм улы ''' ([[24 июнь]] [[1916 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref>. == Биографияһы == Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 24 июнендә <ref>{{warheroes|id=2069}}</ref>[[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name="Х" /> тыуған. Мәктәптә 7 класс тамамлай. [[Башҡорт]]. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған. 1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курстарын тамамлағандан һуң, фронтҡа саҡырыла. Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәткән. 1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға<ref name="нлГСС" />. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы ''«Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн»'' гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә<ref>{{статья |автор= |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года|ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf |язык= |издание= Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик |тип= газета|год= 1944|месяц= 1|число= 23|том= |номер= 4 (264)|страницы= 1|doi= |issn=}}</ref>. 1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй. 1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Стәрлебаш районы]]ның [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылында вафат була һәм ерләнә. == Батырлығы == {{Section-stub}} «Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (1944) * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)<ref>{{Подвиг Народа|150034771}}</ref><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref> * [[Ленин ордены]] (15.01.1944) * II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (31.03.1945)<ref>{{Подвиг Народа|26321812}}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (27.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|18506225}}</ref> * [[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|Медаль «Золотая Звезда»]] Героя Советского Союза (15.01.1944)<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150034771|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=51|лист=202, 203}}.</ref>; * миҙалдар<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref> == Хәтер == {{Section-stub}} * Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында бюст һәм мемориаль таҡта ҡуйылған. * Стәрлебаш ауылындағы урам Герой исемен йөрөтә. * 1975 йылда Геройҙың тыуған төйәгендә — Башҡортостандың Стәрлебаш районы Өмөтбай ауылында данлыҡлы яҡташтарына һәйкәл тантаналы асылды. Имя С. Х. Хәсәновтың исеме Башҡортостандың Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия музейында ҡуйылған мемориаль таҡталарға 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройҙары менән бергә алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }} * ''Ахмадиев Т. Х.'' Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999. * {{Книга:Герои Советского Союза|2}} * Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000. * Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005. * Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965. * Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=2069}} * {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh |accessdate=10.04.2016 }} * {{ЭБЭ2013|701|автор=Каримова И. Г.}} * [https://web.archive.org/web/20160312003305/http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh Республиканский музей Боевой Славы: Хасанов Сафа Хузямович]. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0009/9d7ce594 az-libr.ru]. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында взвод командирҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Стәрлебаш районы]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Колхоз рәйестәре]] [[Категория:Стәрлебаш районында ерләнгәндәр]] {{Hero-stub}} hk37z4hixiz8qe07njpyjly0vg83oen 1299726 1299725 2026-06-23T18:57:11Z Телсе 41238 1299726 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Хәсәнов}} {{Хәрби эшмәкәр |имя = Хәсәнов Сафа Хөзәм улы |дата рождения = 24.06.1916 |дата смерти = 24.09.1973 |место рождения = [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], <br />[[Өфө губернаһы]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ТУ|Стәрлебаш районы}}.</ref> |место смерти = [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылы, <br />{{ВБУ|Стәрлебаш районы}}, [[БАССР]] |изображение = Сафа Хасанов.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1938—1946 |звание = {{СССР, Старший лейтенант}} |род войск = кавалерия |командовал = |часть = [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]] |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}} {{!}}} |связи = }} '''Хәсәнов Сафа Хөзәм улы''' ([[24 июнь]] [[1916 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref>. == Биографияһы == Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 24 июнендә <ref>{{warheroes|id=2069}}</ref> (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 26 июнендә<ref name="БТИЭП">{{cite web|author=И. Ғ. Кәримова|datepublished=12.11.2019|url=https://www.bashenc.online/ba/articles/94816/|title=Хәсәнов Сафа Хөзәм улы|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы|accessdate=2026-06-23}}</ref>) [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name="Х" /> тыуған. Мәктәптә 7 класс тамамлай. [[Башҡорт]]. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған. 1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курсын тамамлағандан һуң, фронтҡа ебәрелә. Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға<ref name="нлГСС" />. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы ''«Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн»'' гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә<ref>{{статья |автор= |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года|ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf |язык= |издание= Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик |тип= газета|год= 1944|месяц= 1|число= 23|том= |номер= 4 (264)|страницы= 1|doi= |issn=}}</ref>. 1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй. 1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылында вафат була һәм ерләнә. == Батырлығы == {{Section-stub}} «Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (1944) * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)<ref>{{Подвиг Народа|150034771}}</ref><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref> * [[Ленин ордены]] (15.01.1944) * II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (31.03.1945)<ref>{{Подвиг Народа|26321812}}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (27.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|18506225}}</ref> * [[Медаль «Золотая Звезда» (СССР)|Медаль «Золотая Звезда»]] Героя Советского Союза (15.01.1944)<ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150034771|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=51|лист=202, 203}}.</ref>; * миҙалдар<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref> == Хәтер == {{Section-stub}} * Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында бюст һәм мемориаль таҡта ҡуйылған. * Стәрлебаш ауылындағы урам Герой исемен йөрөтә. * 1975 йылда Геройҙың тыуған төйәгендә — Башҡортостандың Стәрлебаш районы Өмөтбай ауылында данлыҡлы яҡташтарына һәйкәл тантаналы асылды. Имя С. Х. Хәсәновтың исеме Башҡортостандың Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия музейында ҡуйылған мемориаль таҡталарға 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройҙары менән бергә алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }} * ''Ахмадиев Т. Х.'' Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999. * {{Книга:Герои Советского Союза|2}} * Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000. * Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005. * Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965. * Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=2069}} * {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh |accessdate=10.04.2016 }} * {{ЭБЭ2013|701|автор=Каримова И. Г.}} * [https://web.archive.org/web/20160312003305/http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh Республиканский музей Боевой Славы: Хасанов Сафа Хузямович]. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0009/9d7ce594 az-libr.ru]. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында взвод командирҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Стәрлебаш районы]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Колхоз рәйестәре]] [[Категория:Стәрлебаш районында ерләнгәндәр]] {{Hero-stub}} h8vo5nm1di4zfxikt0go6z83x8yzku4 1299727 1299726 2026-06-23T18:58:23Z Телсе 41238 /* Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре */ 1299727 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Хәсәнов}} {{Хәрби эшмәкәр |имя = Хәсәнов Сафа Хөзәм улы |дата рождения = 24.06.1916 |дата смерти = 24.09.1973 |место рождения = [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылы, [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]], <br />[[Өфө губернаһы]]<ref name="Х">Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]], {{ТУ|Стәрлебаш районы}}.</ref> |место смерти = [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылы, <br />{{ВБУ|Стәрлебаш районы}}, [[БАССР]] |изображение = Сафа Хасанов.jpg |ширина = 200px |описание изображения = |прозвище = |принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} |годы службы = 1938—1946 |звание = {{СССР, Старший лейтенант}} |род войск = кавалерия |командовал = |часть = [[16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]] |сражения = [[Бөйөк Ватан һуғышы]] |награды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Отечественной войны 2-й степени}}{{!!}}{{Орден Красной Звезды}} {{!}}} |связи = }} '''Хәсәнов Сафа Хөзәм улы''' ([[24 июнь]] [[1916 йыл]] — [[24 сентябрь]] [[1973 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[16‑сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы]]ның миномёт взводы командиры, гвардия өлкән лейтенанты, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref>. == Биографияһы == Сафа Хөзәм улы Хәсәнов 1916 йылдың 24 июнендә <ref>{{warheroes|id=2069}}</ref> (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 26 июнендә<ref name="БТИЭП">{{cite web|author=И. Ғ. Кәримова|datepublished=12.11.2019|url=https://www.bashenc.online/ba/articles/94816/|title=Хәсәнов Сафа Хөзәм улы|lang=ba|publisher=«Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы|accessdate=2026-06-23}}</ref>) [[Өфө губернаһы]] [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]] [[Өмөтбай (Стәрлебаш районы)|Өмөтбай]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған<ref name="Х" /> тыуған. Мәктәптә 7 класс тамамлай. [[Башҡорт]]. КПСС ағзаһы. Бригадир, хисапсы, колхоз рәйесе булып эшләгән. Стерлетамаҡта совет-партия мәктәбен тамамлаған. 1938—1940 йылдарҙа һәм 1941 йыллың декабренән алып Ҡыҙыл Армияла. Сафа Хөзәм улы 1942 йылдың майынан, кесе лейтенант курсын тамамлағандан һуң, фронтҡа ебәрелә. Миномёт взводы командиры гвардия кесе лейтенанты С. Х. Хәсәнов Гомель өлкәһе Брагин районын азат иткән осорҙа батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың 27 сентябрендә взвод тәүгеләрҙән булып Днепр йылғаһын аша сыға, баҫып алынған плацдармда дошмандың өс ут нөктәһен туҡтатып, эскадронға Днепр йылғаһын аша сығырға мөмкинлек бирә. Нивки ауылы өсөн һуғышта дошмандар уратып алған взвод сәғәт ярым дауамында дошман һөжүмен батырҙарса кире ҡаға<ref name="нлГСС" />. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы ''«Фронтта немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштең хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шунда батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн»'' гвардия кесе лейтенанты Хәсәнов Сафа Хөзәм улына, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә<ref>{{статья |автор= |заглавие=Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года|ссылка=http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf |язык= |издание= Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик |тип= газета|год= 1944|месяц= 1|число= 23|том= |номер= 4 (264)|страницы= 1|doi= |issn=}}</ref>. 1946 йылдан алып өлкән лейтенант Хәсәнов С. Х. - запаста, 1969 йылға тиклем Стәрлебаш районында колхоз, ауыл советы рәйесе булып эшләй. 1973 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районының [[Йәлембәт (Стәрлебаш районы)|Йәлембәт]] ауылында вафат була һәм ерләнә. == Батырлығы == {{Section-stub}} «Советтар Союзы Геройы» исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Советтар Союзы Геройы (1944) * «Алтын Йондоҙ» миҙалы (15.01.1944)<ref>{{Подвиг Народа|150034771}}</ref><ref>[http://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_004.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.</ref><ref name="нлГСС">{{Подвиг Народа|150034771|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=793756|дело=51|лист=202, 203}}.</ref>; * [[Ленин ордены]] (15.01.1944) * II дәрәжә Ватан Һуғышы ордены (31.03.1945)<ref>{{Подвиг Народа|26321812}}</ref> * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (27.09.1943)<ref>{{Подвиг Народа|18506225}}</ref> * миҙалдар<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович]</ref> == Хәтер == {{Section-stub}} * Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында бюст һәм мемориаль таҡта ҡуйылған. * Стәрлебаш ауылындағы урам Герой исемен йөрөтә. * 1975 йылда Геройҙың тыуған төйәгендә — Башҡортостандың Стәрлебаш районы Өмөтбай ауылында данлыҡлы яҡташтарына һәйкәл тантаналы асылды. Имя С. Х. Хәсәновтың исеме Башҡортостандың Милли музейында һәм 112-се Башҡорт кавалерия музейында ҡуйылған мемориаль таҡталарға 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының бөтә 78 Советтар Союзы Геройҙары менән бергә алтын хәрефтәр менән уйып яҙылған. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{китап |автор= |заглавие=Славные сыны Башкирии (очерки о Героях Советского Союза, полных кавалерах ордена Славы) |ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Башкнигоиздат |год=1965—1985 |том=в 5 кн. |страниц= |страницы= |isbn= |ref= }} * ''Ахмадиев Т. Х.'' Башкирская гвардейская кавалерийская. — Уфа, 1999. * {{Книга:Герои Советского Союза|2}} * Подвиги их бессмертны. — Уфа: Китап, 2000. * Слава башкирских конников. — Уфа: Китап, 2005. * Славные сыны Башкирии. Книга 1. — Уфа, 1965. * Несокрушимые. — Уфа, 1985. / стр. 174—204. * Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2011. — 624 с == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=2069}} * {{ХДМ|url =http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh |accessdate=10.04.2016 }} * {{ЭБЭ2013|701|автор=Каримова И. Г.}} * [https://web.archive.org/web/20160312003305/http://www.bash-rmbs.ru/hero/gss/alfavitnyj-ukazatel/h/93-hasanovsh Республиканский музей Боевой Славы: Хасанов Сафа Хузямович]. * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18506225/ Память народа. Хасанов Сафа Хузямович] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0009/9d7ce594 az-libr.ru]. [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Днепр өсөн алышта ҡатнашыусылар]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары (Башҡортостан)]] [[Категория:Башҡорттарҙан Советтар Союзы Геройҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында взвод командирҙары]] [[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:Стәрлебаш районы]] [[Категория:Еңеү Парадында ҡатнашыусылар]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Колхоз рәйестәре]] [[Категория:Стәрлебаш районында ерләнгәндәр]] {{Hero-stub}} ha4mushdmou2yrhra24rsmge7h9hsxa 0 106321 1299711 1274523 2026-06-23T13:47:27Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299711 wikitext text/x-wiki {{Спортсмен |имя = Елена Исинбаева |изображение = Елена Исинбаев в Кремле.jpg |размер = |подпись = <small>Елена Исинбаева в Кремле (2016)</small> |полное имя = Елена Гаджиевна Исинбаева |прозвища = |клуб = ЦСКА |место рождения = [[СССР]], РСФСР,<br> {{ТУ|Волгоград|Волгоградта}} ҡалаһы |дата смерти = |место смерти = |года карьеры = 1998—2016 |тренеры = Трофимов Евгений Васильевич,<br />Петров Виталий Афанасьевич |рост = 174 |вес = 65 |воинское звание = {{ВС РФ, Майор}} |IAAF = 134797 |ҡолға = 5,06 (2009) {{WR}} |ҡолғап = 5,01 (2012) |медали = {{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпийские игры]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары 2004|Афины 2004]]|[[Йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика 2004 — ҡолға менән һикереү (ҡатын-ҡыҙ)|ҡолға]]}} {{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындары 2008|Пекин 2008]]|[[Йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика 2008 — ҡолға менән һикереү (ҡатын-ҡыҙ)|ҡолға]]}} {{медаль|Бронза|[[Йәйге Олимпия уйындары 2012|Лондон 2012]]|[[Йәйге Олимпия уйындарында еңел атлетика 2012 — ҡолға менән һикереү (ҡатын-ҡыҙ)|ҡолға]]}} {{турнир|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты|Донья чемпионаттары]]}} {{медаль|Бронза|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2003|Париж 2003]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2005|Хельсинки 2005]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2007|Осака 2007]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2013|Москва 2013]]|ҡолға}} {{турнир|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты в помещении|Бина эсендә донья чемпионаттары]]}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты2004|Будапешт 2004]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2006|Мәскәү 2006]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2008|Валенсия 2008]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья чемпионеты 2012|Стамбул 2012]]|ҡолға}} {{турнир|[[Еңел атлетика буйынса донья кубогы|Донья кубогы]]}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса донья кубогы 2006|Афины 2006]]}} {{турнир|[[Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты|Чемпионаты Европы]]}} {{медаль|Көмөш|[[Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты 2002|Мюнхен 2002]]|ҡолға}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты 2006|Гётеборг 2006]]|ҡолға}} {{турнир|[[Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты|Европа чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|[[Еңел атлетика буйынса Европа чемпионаты 2005|Мадрид 2005]]|ҡолға}} {{турнир|Даүләт наградалары}} {{{!}}style="background: transparent" {{!}} {{Орден За заслуги перед Отечеством 4 степени}} {{!!}} {{Орден Почёта}} {{!!}} {{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени}}{{!!}}{{Медаль Николая Озерова}} {{!}}} {{турнир|Сит ил наградалары}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Премия принца Астурийского}} {{!}}} {{турнир|Почетлы спорт исемдәре}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслуженный мастер спорта России}} {{!}}} }} '''Исинбаева Елена Годжаевна''' ([[3 июнь]] [[1982 йыл]], Волгоград, РСФСР, [[СССР]]) — [[Рәсәй]]ҙең ҡолға менән һикереүсеһе. Ике тапҡыр Олимпия чемпионы (2004, 2008), [[Йәйге Олимпия уйындары 2012|2012 йыл]]ғы Олимпия уйындарының бронза миҙалын яулаусы. Асыҡ һауала өс тапҡыр донъя чемпионы һәм бинала 4 тапҡыр донъя чемпионкаһы, асыҡ һауала, шулай уҡ бинала Европа чемпионы.Ҡолға менән һикереү буйынса ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъяла 28 тапҡыр рекорд ҡуйған<ref name="28th">{{Cite web|url=http://www.eurosport.ru/athletics/story_sto3166877.shtml|title=Eurosport, 24.12.2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2Ycyzh|archivedate=2012-11-28}}</ref> .Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. 22 июль, 2005 йыл. [[Лондон]]дағы ярыштарҙа донъя тарихында беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡолға менән һикереү буйынса биш метр бейеклекте алды. 6 март, 2012 йыл. Иң уңышлы эш итеүсе Рәсәй спортсыһы тип танылды. Армияның Үҙәк спорт клубында еңел атлетика буйынса инструктор, Рәсәй армияһы<ref name="autogenerated1">[http://www.rg.ru/2015/05/06/kontrakt-site-anons.html Елена Исинбаева заключила 5-летний контракт с Минобороны — Иван Петров — Российская газета]</ref> майоры<ref>[http://tass.ru/sport/1968758 ТАСС: Спорт — Двукратной олимпийской чемпионке Елене Исинбаевой присвоено воинское звание майора]</ref>. == Ғаиләһе == Еленаның атаһы — Гаджи Гафанович Исинбаев — табасаран милләтле, Дағстандың<ref>{{Cite web|url=http://www.regnum.ru/news/sport/316650.html|title=Дагестанские олимпийцы получат премии от 50 до 5 тысяч рублей|publisher=ИА REGNUM|date=31.08.2004|archiveurl=http://www.webcitation.org/65BOvpSRl|archivedate=2012-02-03}}</ref> Хив районы Чувек ауылында тыуған, әсәһе — Наталья Петровна Исинбаева — [[рустар|рус]]. Апаһы Инесса цирк артисы Михаил Голевта кейәүҙә. Оҙаҡ ваҡыт Монте-Карлола([[Монако]])<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/programmes/utro/newsid_7532000/7532312.stm|title=Би-би-си. Радио. Утро на Би-би-си. Спорт по утрам: среда<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2bBSjy|archivedate=2012-11-28}}</ref> йәшәгән. Үҙенең һүҙҙәре буйынса, күп ваҡытын ғаиләһе, дуҫтары менән үткәрергә уйлап, Исинбаева 2011 йылдың мартында Волгоградҡа<ref>{{Cite web|url=http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/12251/|title=Исинбаева — Трофимов: встреча в Прощеное воскресенье|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2cR3pN|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110315195611/http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/12251 |date=2011-03-15 }}</ref> ҡайта<ref>{{Cite web|url=http://www.allsportinfo.ru/index.php?id=48327|title=Елена Исинбаева вернулась к первому тренеру — Евгению Трофимову!|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2hHIUn|archivedate=2012-11-28}}</ref>. 2013 йылда Исинбаева кире Монакоға<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/sport/article/66196|title=«Всё, что у нас есть – шиш с маслом». Елена Исинбаева о господдержке спорта|last=Кузьмина|first=Надежда|quote=Я думаю, что жить буду за границей. Сюда буду приезжать, тренера проведывать.|date=2013-08-21|publisher=[[Аргументы и факты]]|accessdate=2013-08-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JdF9xx3S|archivedate=2013-09-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.championat.com/other/news-1611038-isinbaeva-v-volgograde-u-menja-budet-mnogo-objazatelstv-no-zhit-khochu-v-monako.html|title=Исинбаева: в Волгограде у меня будет много обязательств, но жить хочу в Монако|date=2013-08-22|publisher=[[Чемпионат.com]]|accessdate=2013-08-26|archiveurl=http://www.webcitation.org/6JdFDRJ4o|archivedate=2013-09-14}}</ref> әйләнеп ҡайтыуҙы планлаштырғанын әйткән. 2014 йылдың 28 июнендә Елена Исинбаева Рәсәйҙең йыйылма командаһының<ref>{{Cite web|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/723921|title=Исинбаева родила дочку от легкоатлета Петинова|author=Максим Кравченко.|date=29 июня 2014|publisher=«Советский спорт» — www.sovsport.ru|lang=ru|accessdate=2014-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140819084232/http://www.sovsport.ru/news/text-item/723921 |date=2014-08-19 }}</ref> һөңгө сөйөү спортсыһы Никита Петиновтан (тыуған 1990) Ева исемле ҡыҙ таба<ref>{{Cite web|url=http://www.vokrug.tv/article/show/Elena_Isinbaeva_krestila_doch_44139/|title=Елена Исинбаева крестила дочь|date=18 августа 2014|publisher=Вокруг ТВ — www.vokrug.tv|lang=ru|accessdate=2014-08-18}}</ref> тапты. 12 декабрь, 2014 йыл. Никита Петиновҡа<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/news/2014/12/12/n_6738401.shtml|title=Исинбаева вышла замуж за легкоатлета Петинова|author=|date=|publisher=}}</ref> кейәүгә сыға. == Спорт карьераһы == === 1998—2003 === Еленаға 5, ә уның бәләкәй һеңлеһе Иннаға 4 йәш булғанда, ата-әсәһе уларҙы спорт гимнастикаһы клубына шөғөлләнергә бирә. 15 йәшендә Ленаны олимпия резервы училищеһынан, перспективаһыҙ спортсы тип, сығарып ебәргәндәр. Уның тренеры Александр Лисовой, телевидениела ҡолға менән һикереп сығыш яһаған ҡыҙҙы күреп, Ленаны еңел атлетика буйынса тренер Евгений Трофимовҡа күрһәткән. Ярты йылдан һуң, 1998 йылда, Елена Исинбаева Мәскәүҙә Бөтә Донъя үҫмерҙәр уйындарында 4 метр бейеклеккә һикерә. Киләһе йылында ул үҫмерҙәр араһында донъя күләмендә рекорд ҡуйып, 4,10 метр бейеклекте яулай. Шул уҡ йылда Европа чемпионатында юниорҙар араһында 5-се урынды ала. 2000 йылда 18 йәшлек Рәсәй спортсыһы йәнә «донъя чемпионы» исеменә лайыҡ була, 4,20 метр бейеклеккә һикереп, юниорҙар араһында донъя рекорды ҡуя. Сиднейҙағы Олимпиадала донъя тарихында беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡолға менән һикереү буйынса ярыш була. Елена квалификация буйынса иҫәпкә кергән бер генә һикереү эшләй алмай һәм финалға сыҡмай (квалификацияны күрһәтеү өсөн 4,30 метр бейеклекте алырға кәрәк була). [[Сидней|Сиднейҙа]] 4,60 метр һөҙөмтә менән донъя рекордсыһы Стэйси Драгила чемпион була (донъя рекордынан ни бары 3 сантиметрға түбәнерәк). Көмөш миҙалды Австралия өсөн сығыш яһаған элекке Рәсәй спортсыһы Григорьева Татьяна яулай (4,55 метр). 2001 йылда Европа юниорҙар чемпионатында, 4,40 метр бейеклекте алып, Исинбаева тағы ла беренсе була. Шул уҡ йылда, Берлиндағы Халыҡ-ара фестивалдә (ISTAF) ҡатнашып, 4,46 метр бейеклеккә һикерә һәм юниорҙар араһында яңы донъя рекорды ҡуя. Уны немец спортсыһы Сильке Шпигельбург, Исинбаева күрһәткесенән 2 сантиметрға бейегерәк һикереп, бары тик 2005 йылда ғына яңырта ала. 2002 йылда [[Мюнхен|Мюнхендә]] үткән Европа чемпионатында Елена, 4,55 метр бейеклек күрһәтеп, икенсе урын яулай. Рәсәй спортсыһы Светлана Феофанова чемпион исемен ала. 2003 йылда Европа чемпионатында бина эсендәге ярыштарҙа 23 йәшкә тиклемге спортсылар араһында ул 4,65 метр һөҙөмтә менән алтын миҙал яулай. 2003 йылдың 13 июлендә Гейтсхедта Британияның Grand Prix ярышында Елена яңы донъя рекорды ҡуя — 4,82 метр. 2003 йылда [[Париж|Парижда]] үткәрелгән еңел атлетика чемпионатында ул ярыштың фавориты булып иҫәпләнһә лә, Светлана Феофанова һәм немец ҡыҙы Аннике Бекерҙән ҡалыша һәм бронза миҙал яулай. === 2004—2009 === 30 июль, 2008 йыл. Монакола Супер Гран-при ярыштарының сираттағы этаптарының серияһында Исинбаева сираттағы донъя рекорды ҡуйҙы — 5,04 метр (был рекорд үткәндәгеһенән бер см артығыраҡ була). Үҙ ҡаҙаныштары тураһында спортсы ошоларҙы әйтте<ref name="bbc">{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/programmes/utro/newsid_7532000/7532312.stm|title=Би-би-си: Спорт по утрам|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2bBSjy|archivedate=2012-11-28}}</ref>:<blockquote class="" style="min-height: 119.6px;"> «Мин Монакола йәшәйем. Өйҙәге стадионда үткәрелгән был ярыш миңә ҙур көс бирҙе». </blockquote> 18 август, 2008 йыл. [[Пекин|Пекинда]] үткәрелгән Олимпия уйындарында ул, бер-бер артлы башта олимпия (4,95 метр), унан һуң донъя (5,05 метр) рекордтары ҡуйып, алтын миҙал яуланы. === 2010 — бөгөнгө көндә === 15 февраль, 2009 йыл . Донецкиҙә үткәрелгән XX халыҡ-ара «Ҡолға йондоҙҙары» турнирында ул бина эсендә 2 донъя рекордын ҡуя, башта 4,97 метр һәм унан һуң 5,00 метрға һикерә<ref>{{Cite web|url=http://www.laprensa.com.ar/330665-Isinbayeva-volvi%C3%B3-a-tocar-el-cielo-al-superar-los-5-metros-bajo-techo.note.aspx|title=Isinbayeva volvió a tocar el cielo al superar los 5 metros bajo techo|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2m9Ccq|archivedate=2012-11-28}}{{Ref-es}}</ref> (һөҙөмтә әлегә рәсми рәүештә раҫланмаған). Бөтә Донъя спорт даны Laureus академияһының версияһы буйынса Елена 2007 һәм 2009 йылдарҙа планетаның иң яҡшы спортсыһы булып һанала.<center class=""></gallery></center> 2009 йыл. Берлинда үткән донъя чемпионатында ул бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ финалға үтеп инһә лә , финалда еңеүгә өлгәшә алмай. Ярыштан һуң Исинбаева быны быға тиклем бер туҡтауһыҙ ярыштарҙа еңеп килгәнгә күрә концентрацияһын юғалтыу менән аңлатты. Ысын күҙ йәштәре түгеп, ул тренеры алдында оятҡа ҡалғанын белдерҙе. 28 август, 2009 йыл. Цюрихта "Алтын лиганың « бишенсе этабында ул 27-се тапҡыр донъя рекорды ҡуйҙы (5,06 метр)<ref name="lenta280809">{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2009/08/29/newrecord/|title=Елена Исинбаева установила новый мировой рекорд.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2mrKU1|archivedate=2012-11-28}}</ref>. 10 апрель 2010 йыл. Биналарҙа үткән Дохалағы донъя чемпионатындағы уңышһыҙ сығышынан һуң ул билдәһеҙ ваҡытҡа үҙенең спорт карьераһында тәнәфес яһарға булды<ref>{{Cite web|url=http://www.eurosport.ru/athletics/story_sto2286435.shtml/|title=Елена Исинбаева взяла паузу на неопределенный срок.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2oldnW|archivedate=2012-11-28}}</ref>. 2010 йылдың апрелендә Елена Сингапурҙа үткәрелгән Йәш үҫмерҙәр Олимпиадаһында Рәсәйҙең илсеһе булып һайланды.<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.ru/other/_athletic/news-480996.html|title=Исинбаева и Фелпс выбраны послами юношеской Олимпиады-2010}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Спортта алған паузанан һуң матбуғатта Елена спортҡа 2011 йылда ҡайтасаҡ тигән хәбәрҙәр сыҡһа ла, рәсми рәүештә был мәғлүмәт бары тик 2010 йылдың 1 декабрендә генә дөрөҫләнә. Бөтә Рәсәй еңел атлетика федерацияһының сайтында Еленаның „рус ҡышы“ ярышында сығыш яһаясағы тураһында мәғлүмәт бирелә<ref>{{Cite web|url=http://rusathletics.ru/nov/nov.php?ind=7843|title=Возвращение Елены Исинбаевой в сектор.|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2smnHI|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160322061614/http://www.rusathletics.com/nov/nov.php/?ind=7843 |date=2016-03-22 }}</ref>. 6 февраль, 2011 йыл . „рус ҡышы“ турнирында карьераһындағы бер йыллыҡ паузанан һуң Исинбаева һикереүҙәр секторына сыҡты, бейеклеккә 4,81 м һикереп, ярыштарҙың донъялағы иң яҡшы сезон нәтижәһен күрһәтте һәм еңеүсе булды.<ref>{{Cite web|url=http://rusathletics.ru/nov/nov.php?ind=8136|title=Исинбаева вернулась|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2tJpTD|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816071846/http://www.rusathletics.com/nov/nov.php?ind=8136 |date=2011-08-16 }}</ref>. 2011 йылдың 30 авгусында Көньяҡ Кореяның Тэгу ҡалаһында үткән еңел атлетика чемпионатында миҙалһыҙ ҡалды.<ref>{{Cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/30/polevault/|title=Lenta.ru: Спорт: Исинбаева осталась без медали в прыжках с ҡолғаом на ЧМ-2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2tzeKi|archivedate=2012-11-28}}</ref> 2012 йылдың 6 февралендә Рәсәй Федерацияһының Президентына кандидат итеп күрһәтелгән, шул ваҡытта Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәт Рәйесе булып торған, Владимир Путиндың ышаныслы кешеһе ителеп рәсми рәүештә теркәлгән<ref>{{Cite web|url=http://www.cikrf.ru/law/decree_of_cec/2012/02/06/Zp12767.html|title=Постановление ЦИК России № 96/767-6, 6 февраля 2012|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV36MuhA|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121226233432/http://www.cikrf.ru/law/decree_of_cec/2012/02/06/Zp12767.html |date=2012-12-26 }}</ref>. 23 февраль, 2012 йыл. Стокгольмдағы гран-при ярыштарында Елена бина эсендә яңы рекорд ҡуйҙы— 5,01. м. 2012 йылдың 6 авгусында Лондонда үткән Олимпия уйындарында ярыштарҙың төп фавориты булһа ла, бейеклеккә 4,70 м һикереп, бары тик бронза миҙалына лайыҡ булды. Олимпиаданың алтын миҙалын америкалы Дженнифер Сур 4,75 м нәтижәһе менән (2008 йылда Исинбаева ҡуйған рекордҡа ҡарағанда 30 см түбәнерәк күрһәткес менән) алды, көмөш миҙал шулай уҡ 4,75 м бейеклегенә һикергән Куба спортсыһы Ярислей Сильвегә эләкте. 18 май, 2013 йыл. Shanghai Golden Grand Prix ярышында, 4,70 м күрһәтеп, еңеүсе булды. 13 август, 2013 йыл. Мәскәүҙә үткән донъя чемпионатында, 4,89 м бейеклеккә һикереп, алтын миҙал яуланы<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/sport/20130813/956095512.html|title=Исинбаева завоевала Алтын на прощальном чемпионате мира в Москве|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IuaX4VS9|archivedate=2013-08-16}}</ref>. 2013 йылдың Донъя чемпионаты алдынан Елена Исинбаева бер нисә тапҡыр үҙенең спорт карьераһын тамамларға йә булмаһа туҡтатып торорға теләгәнен әйтте. Бының сәбәбе уның әсә булырға теләүҙә ине<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/sport/27jun2013/lena.html|title=Легендарная прыгунья с ҡолғаом Елена Исинбаева готовится стать матерью|date=2013-06-27|publisher=NEWSru.com|accessdate=2013-08-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IyP6djSB|archivedate=2013-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/sport/20130723/951652577.html|title=Елена Исинбаева завершит карьеру на чемпионате мира в Москве|date=2013-07-23|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2013-08-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IyP8ZUiU|archivedate=2013-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://news.sport-express.ru/2013-08-13/606755/|title=Елена Исинбаева: «Этот чемпионат был последним в карьере»|date=2013-08-13|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2013-08-18}}</ref>. Әммә чемпионатта еңеү нәтижәһе тренер тарафынан планлаштырғандан байтаҡ түбән булғанлыҡтан, тренер Еленаның бер нисә коммерциялы ярыштарҙа<ref name="SE-2013-08-13">{{Cite web|url=http://news.sport-express.ru/2013-08-13/606757/|title=Евгений Трофимов: «Неудобно показывать запись прыжка Исинбаевой на 5,11»|date=2013-08-13|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2013-08-20}}</ref> һәм 2016 йылдағы Олимпиадала ҡатнашыу мөмкинлеген аныҡлап әйтте<ref name="AiF-2013-08-13">{{Cite web|url=http://www.aif.ru/sport/news/428042|title=Исинбаева поделилась с журналистами планами на будущее|date=2013-08-13|publisher=[[Аргументы и факты]]|accessdate=2013-08-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7LKPtis|archivedate=2013-08-24}}</ref>. 2013 йылдың октябрендә Исинбаева Сочиҙағы Олимпия ауылының мэры вазифаһын үтәй башланы<ref>[http://sport.rbc.ru/other/newsline/22/08/2013/402183.shtml Е.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908022309/http://sport.rbc.ru/other/newsline/22/08/2013/402183.shtml |date=2013-09-08 }}</ref>. 2015 йылдың 12 февралендә спорт карьераһын дауам итәсәген иғлан итте.<ref>[http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/53540/ Елена Исинбаева: „Будь я мужчиной, выступала бы до пятидесяти“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150212230647/http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/53540/ |date=2015-02-12 }}</ref>. 2015 йылдың 6 майында Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы Елена Исинбаева менән биш йыл контракт төҙөнө. Был контракт буйынса уға Армияның Үҙәк клубында еңел атлетика буйынса хәрби инструктор вазифаһы йөкләтелә<ref name="autogenerated1"/>. 2016 йылдың 8 февралендә Халыҡ-ара еңел атлетика федерацияһының ассоциацияһы (IAAF) Елена Исинбаеваға, Бөтә Рәсәй еңел атлетикаһы федерацияһының IAAF-тағы ағзалығынан сығыу сәбәпле, халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашыуҙы тыйҙы.. == Тәнҡит == 2013 йылдың 13 авгусындағы матбуғат-конференцияһындағы журналист Исинбаеванан швед спортсы ҡатын-ҡыҙҙарыынң ЛГБТ-Рәсәй берләшмәһен яҡлаған акцияһына ҡарата мөнәсәбәтен белдереүен һорағас, ул Рәсәйҙәге гомосексуализмды тыйыу тураһындағы законды яҡлап сыға<ref name="Fontanka-2013-08-16">{{Cite web|url=http://www.fontanka.ru/2013/08/16/118/|title=Гей, атлеты!|date=2013-08-16|publisher=Фонтанка|accessdate=2013-08-20|archiveurl=http://www.webcitation.org/6J7LIk95l|archivedate=2013-08-24}}</ref>. Күп кенә сит ил киң мәғлүмәт саралары уның был фекерен гомофобиялы тип һанап, Елена Исинбаеваны Олимпия уйындарының илсеһе посынан төшөрөүҙе талап итә башлай. Исинбаеваның һүҙәрен күп кенә танылған спортсылар шелтәләп сыға<ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/sports/more-sports/russian-pole-vault-champ-condemns-homosexuality-article-1.1427596|title=Russian pole vault champ Yelena Isinbayeva condemns homosexuality, supports new anti-gay law|date=2013-08-13|publisher=NYDaylyNews|lang=en|accessdate=2013-08-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IyPCUb0g|archivedate=2013-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/athletics/23717242|title=Isinbayeva speaks out against homosexuality|date=2013-08-15|publisher=[[BBC]]|lang=en|accessdate=2013-08-18|archiveurl=http://www.webcitation.org/6IyPDo7xb|archivedate=2013-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/34468/|title=Запад ополчился на Исинбаеву|date=2013-08-16|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2013-08-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130818001232/http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/34468/ |date=2013-08-18 }}</ref>. Быны Исинбаева Еңел атлетика Федерацияһының матбуғат-хеҙмәте аша үҙ фекерен инглизсә бик үк дөрөҫ аңлата алмағанлығы менән бәйләй. Сексуаль ориентацияһына ҡарап кешене дискриминациялауға үҙенең ҡаршы торғанлығын, ләкин чемпионат ҡунаҡтарының Рәсәйҙәге закондарҙы хѳрмәт итергә һәм үтәргә тейешлеген әйтә.<ref name="Fontanka-2013-08-16"/><ref>{{Cite web|url=http://news.sport-express.ru/2013-08-16/607490/|title=Елена Исинбаева: «Меня неправильно поняли»|date=2013-08-16|publisher=[[Спорт-Экспресс]]|accessdate=2013-08-18}}</ref>. == Рекордтар исемлеге == [[Файл:Isinbaeva.JPG|мини|2006 йыл]] {| class="wikitable" ! Дата ! Высота ! Примечание |- | 23 февраля 2012 | 5,01 м [[Файл:World_record_icon.svg|20x20пкс]] | в помещении |- | 28 августа 2009 | 5,06 м [[Файл:World_record_icon.svg|20x20пкс]] |- | 15 февраля 2009 | 5,00 м | в помещении |- | 15 февраля 2009 | 4,97 м | в помещении |- | 18 августа 2008 | 5,05 м |- | 29 июля 2008 | 5,04 м |- | 11 июля 2008 | 5,03 м |- | 16 февраля 2008 | 4,95 м | в помещении |- | 10 февраля 2007 | 4.93 м | в помещении |- | 12 февраля 2006 | 4.91 м | в помещении |- | 12 августа 2005 | 5,01 м |- | 22 июля 2005 | 5,00 м |- | 22 июля 2005 | 4,96 м |- | 16 июля 2005 | 4,95 м |- | 7 июля 2005 | 4,93 м |- | 6 марта 2005 | 4,90 м | в помещении |- | 26 февраля 2005 | 4,89 м | в помещении |- | 18 февраля 2005 | 4,88 м | в помещении |- | 12 февраля 2005 | 4,87 м | в помещении |- | 3 сентября 2004 | 4,92 м |- | 24 августа 2004 | 4,91 м |- | 30 июля 2004 | 4,90 м |- | 25 июля 2004 | 4,89 м |- | 27 июня 2004 | 4,87 м |- | 6 марта 2004 | 4,86 м | в помещении |- | 15 февраля 2004 | 4,83 м | в помещении |- | 15 февраля 2004 | 4,81 м | в помещении |- | 14 июля 2003 | 4,82 м |} 13 август .2013 г. Исинбаеваның тренеры Евгений Трофимов ағымдағы йылдың яҙы башында спортсы 5,11 метр бейеклекте алды тине . Шунда уҡ ул Исинбаеваның 5,15—5,20 м бейеклекте алырлыҡ көсө барлығын әйтте.<ref name="SE-2013-08-13"/><ref name="AiF-2013-08-13"/>. == Бүләктәре == [[Файл:Dmitry_Medvedev_and_Yelena_Isinbayeva.jpg|мини|300x300пкс|<center> „Тыуған ил алдындағы ҡаҙаныштары өсөн“ IV дәрәжә миҙалы менән бүләкләү, 8 сентябрь, 2009 йыл</center>]] * Орден „За заслуги перед Отечеством“ IV степени (2 августа 2009 года) — ''за большой вклад в развитие физической культуры и спорта, высокие спортивные достижения на Играх XXIX Олимпиады 2008 года в Пекине''<ref>Указ Президента Российской Федерации от 2 августа 2009 года № 885</ref>. * Орден Почёта (18 февраля 2006 года) — ''за большой вклад в развитие физической культуры и спорта и высокие спортивные достижения''<ref>Указ Президента Российской Федерации от 18 февраля 2006 года № 126</ref>. * Медаль ордена „За заслуги перед Отечеством“ II степени (13 августа 2012 года) — ''за большой вклад в развитие физической культуры и спорта, высокие спортивные достижения на Играх XXX Олимпиады 2012 года в городе Лондоне (Великобритания)''<ref>{{Cite web|url=http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?23732|title=Указ Президента Российской Федерации от 13 августа 2012 года № 1165 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»|date=15 августа 2012|publisher=Официальный интернет-портал правовой информации|accessdate=2012-08-15}}</ref>. * Премия принца Астурийского (октябрь 2009 года)<ref>{{Cite web|url=http://www.vz.ru/news/2009/10/24/341382.html|title=Исинбаева получила премию принца Астурийского|date=24 октября 2009|publisher=Взгляд|accessdate=2009-10-24|archiveurl=http://www.webcitation.org/61C3hHXb7|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225020010/http://www.vz.ru/news/2009/10/24/341382.html |date=2009-12-25 }}</ref>. * Почётный гражданин Донецка (2006 год)<ref>{{Cite web|url=http://www.regnum.ru/news/573769.html|title=Елене Исинбаевой присвоили звание «Почётный гражданин города Донецка»|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2wD0Wk|archivedate=2012-11-28}}</ref>. * 31 января 2010 года Елена Исинбаева была признана лучшей легкоатлеткой десятилетия журналом Track&Field News<ref>{{Cite web|url=http://news.sport-express.ru/2010-01-31/342660/|title=Елена Исинбаева признана лучшей легкоатлеткой десятилетия|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV2yjV1r|archivedate=2012-11-28}}</ref>. * Лучший легкоатлет мира по версии журнала Track & Field News в 2004 и 2005 годах. * Лучший атлет мира по версии ИААФ (2004, 2005, 2008). * 16 ноября 2013 года на церемонии награждения в Монако была удостоена наградой „За особые заслуги в спорте“. * Лучший легкоатлет Европы в 2005 и 2008 годах. * Фонтан, названный в честь неё, стоит около кинотеатра „Высота“ в районе Москвы Кузьминки. * По итогам 2013 года признана Спортсменкой года (её имя назвало большинство болельщиков путём голосования в интернете, а также делегаты отчетной конференции Всероссийской федерации легкой атлетики).<ref>[http://www.rg.ru/2013/12/03/isinbaeva-site.html Исинбаева и Меньков стали спортсменами года по версии ВФЛА — Иван Ильин — Российская газета]</ref> * „Серебряная лань“ — лучший спортсмен года (Федерация спортивных журналистов России, [[18 декабрь|18 декабря]] [[2013 йыл|2013 года]])<ref>[http://www.dni.ru/sport/2013/12/18/266107.html Лучшие российские спортсмены 2013 года]</ref> * Спортсмен года в Европе (2013). По результатам голосования Международной федерации спортивных журналистов<ref>[http://www.echo.msk.ru/news/1230128-echo.html Радио ЭХО Москвы :: Новости / Россиянка Елена Исинбаева признана спортсменкой года в Европе]</ref>. == Белеме == * Волгоград дәүләт физик культура академияһын тамамлаған. * 2010 йылдың октябрендә педагогия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә эйә булған. == Рекламала төшөүҙәре == * В 2010 году снялась в ТВ-ролике с рекламой „Lady Speed Stick“. * Снялась в 2016 году рекламном ролике сока. * С ноября 2015 года является рекламным лицом телеканала „Матч ТВ“ == Телетапшырыуҙарҙа төшөүе == Елена 2013 йылда „КВН“, „Минута славы“ телетапшырыуҙарында жюри ағзаһы була һәм „Киске Ургант“ тапшырыуында төшә. == Ҡыҙыҡ факттар == * Ярыштар ваҡытында спортсы үҙенә генә хас булған тактиканы ҡуллана: уның беренсе һикереүе- тән яҙыу өсөн, икенсеһе-еңеү өсөн, өсөнсөһө — рекорд ҡуйыр өсөн. Еленаның үтенесе буйынса ҡолғалар эшләүсе „Спирит“ фирмаһы уларҙы төрлө төҫтә яһап сығара. Исинбаева үҙенең һикереүҙәрен алһыу төҫлө ҡолғалар менән башлай, еңер өсөн-зәңгәр төҫтө һәм рекорд ҡуйыр өсөн алтын төҫөндәге ҡолғаларҙы ҡуллана<ref>{{Cite web|url=http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/4405/|title=Оружейник для Исинбаевой|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV329L86|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619120245/http://summer.sport-express.ru/athletics/reviews/4405/ |date=2010-06-19 }}</ref>. * Ул Рәсәй армияһы сафында эшләүсе майор дәрәжәһендәге офицер<ref>{{Cite web|url=http://www.kp.ru/daily/26382.7/3260272/|title=Сергей Шойгу вручил Елене Исинбаевой погоны майора|date=2015-05-16}}</ref>. * Православие динендә<ref>[http://www.rodgaz.ru/index.php?action=Articles&dirid=37&tek=12010&issue=147 Елена Исинбаева: „Я смелая в спорте, а не в жизни“.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310152116/http://rodgaz.ru/index.php?action=articles&dirid=37&issue=147&tek=12010 |date=2016-03-10 }}</ref>. * Һикерерҙән алда Елена үҙенең ҡолғаһына ниндәйҙер һүҙҙәр әйтә, тик был һүҙҙәрҙе уның бер кемгә лә һөйләгәне юҡ. * Ике тапҡыр олимпия чемпионы үҙ исемен рәсми бренд итергә уйлай, шуның өсөн ул Роспатентҡа „Исинбаева“ исемле тауар тамғаһын теркәүҙе һорап ғариза биргән. Спортсының был шәхси тауар тамғаһы уның исеме менән генә аталмаҫ , ә һүрәтләмәле лә булыр тип көтөлә.<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2958158 Ъ-Новости — Елена Исинбаева регистрирует свою фамилию в качестве товарного знака]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{Official|yelena-isinbaeva.com|}} * http://isinbaeva-fund.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160513232828/http://isinbaeva-fund.com/ |date=2016-05-13 }} - официальный сайт БФ Елены Исинбаевой * {{Twitter|yelenaisinbaeva|Аккаунт}}Твиттер<span contenteditable="false">е»</span> * [Https://instagram.com/isinbaevayelena/ Аккаунт] на сайте Instagram * {{Cite web|url=http://www.iaaf.org/athletes/biographies/letter=i/athcode=134797/index.html|title=Биография Исинбаевой на сайте IAAF|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV37i0dD|archivedate=2012-11-28}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://www.rusathletics.com/sbo/athletes.71.htm|title=Профиль на сайте федерации лёгкой атлетики России|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3AAN3K|archivedate=2012-11-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030115953/http://www.rusathletics.com/sbo/athletes.71.htm |date=2012-10-30 }}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://www.rsport.ru/infographics/20120306/583178216.html|title=Рейтинг самых успешных действующих спортсменок России|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3CLYpH|archivedate=2012-11-28}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://www.rsport.ru/interview/20120306/583275974.html|title=Елена Исинбаева: Никто не должен видеть моих слез|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3FxsuU|archivedate=2012-11-28}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://www.rsport.ru/interview/20120306/583382490.html|title=Евгений Трофимов: Исинбаева может прыгать на 5.10-5.15|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3Jojb0|archivedate=2012-11-28}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://sport.gazeta.ru/sport/2005/07/a_328428.shtml|title=Газета. Ру об историческом рекорде Исинбаевой|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3NaatX|archivedate=2012-11-28}}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * {{Cite web|url=http://www.sport-vlg.ru/tag/elena-isinbaeva/|title=«Спортивный Волгоград» о Елене Исинбаевой|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CV3Q5eEP|archivedate=2012-11-28}}{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311014733/http://www.sport-vlg.ru/tag/elena-isinbaeva/ |date=2012-03-11 }}<span class="citation" contenteditable="false"></span> * [http://sport.rbc.ru/article/181755/ Е. Исинбаева: Волгоград — страшный и нищий, жить хочу в Монако] // РБК Спорт, 22.08.2013 [[Категория:1982 йылда тыуғандар]] [[Категория:3 июндә тыуғандар]] [[Категория:Рәсәй спортсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса еңел атлеттар]] lnsfjif0bdsbp7rb76jqkhnox2i0iq9 0 109032 1299722 1148138 2026-06-23T17:26:32Z Телсе 41238 1299722 wikitext text/x-wiki {{ФШ|Ғәйзуллин}} {{Музыкант |Имя = Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы |Изображение = |Описание изображения = |Полное имя = |Дата рождения = 25.9.1961 |Место рождения = [[Межгорье (ҡала)|Татлы]] ауылы, [[Белорет районы]], [[Башҡорт АССР-ы]], [[РСФСР]], [[СССР]] |Дата смерти = |Место смерти = |Страна = {{Флагификация|Россия}}<br> |Профессии = музыкант |Певческий голос = |Жанры = |Сотрудничество = Башҡорт филармонияһы |Награды = {{Заслуженный артист Российской Федерации}} |Викисклад = }} '''Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы''' ([[25 сентябрь]] [[1961 йыл]]) — [[музыка]]нт. 1987 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы, Башҡортостандың Халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестрын ойоштороусы, 2001 йылдан — уның художество етәксеһе, артабан директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡортостан Республикаһының халыҡ]] (2003) артисы. [[Файл:Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы — музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.jpg|thumb|Ғәйзуллин Рәмил Мәүлит улы — музыкант, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, улдары менән. 2002 йыл]] == Биографияһы == Рәмил Ғәйзуллин 1961 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының [[Белорет районы]] [[Межгорье (ҡала)|Татлы]] ауылында тыуған. 1996 йылда [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Өфө дәүләт сәнғәт институтын]] (Ришат Рәхимов курсы), 2002 йылда — [[Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]н, 2010 йылда — Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлаған. 1987 йылдан бирле [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башҡорт филармонияһында]] тәүҙә ҡурайсы булып, ә 2001 йылдан — художество етәксеһе булып эшләй. Уның тырышлығы менән Милли халыҡ уйын ҡоралдары оркестры ойошторола<ref>[http://www.anveo.ru/afisha/?id=806404 Оркестр народных инструментов (Стерлитамак), концерт в Уфе | афиша Уфы | anveo.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305041113/http://www.anveo.ru/afisha/?id=806404 |date=2016-03-05 }}</ref>. Рәмил Ғәйзуллин бер үк ваҡытта бер нисә музыка ҡоралдарында уйнау һәләтенә эйә: [[ҡумыҙ]], хайран, дуплфуруй (венгр. ике ҡатлы [[флейта]]), чоор ([[Ҡырғыҙ теле|ҡырғ]]. буй флейта), һыбыҙғы ([[Татар теле|тат]]. флейта). 2026 йылдың 12 июнендә артист Таиланд Короллеге сәхнәһендә тәүге тапҡыр башҡорт ҡурайын яңғырата, уның сығышы Бангкоктың концерт майҙансыҡтарында «Русские сезоны» проекты барышында үтә<ref> {{cite web|author=|datepublished=17 июня2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/culture/2026-06-17/bashkirskiy-kuray-vpervye-prozvuchal-v-tailande-ramil-gayzullin-vystupil-s-russkimi-sezonami-4657066|title=Башкирский курай впервые прозвучал в Таиланде: Рамил Гайзуллин выступил с «Русскими сезонами»|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-06-23}}{{ref-ru}}</ref>. == Репертуары == Оҙон көй («Ғилмияза», «Ҡаһым түрә», «Урал» һәм башҡалар), бейеү көйҙәре: «Зарифа», «[[Ҡарабай]]», «Түңәрәк күл»; донъя халыҡтары көйҙәре. Беренсе булып М. Х. Әхмәтовтың «Варган-синфонияһында» ҡурай партияһын башҡарҙы (1996). == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2008) * Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003) * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1994) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|84268}}{{V|24|09|2021}} * http://www.bashgf.ru/personalii/423/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130219014331/http://www.bashgf.ru/personalii/423/ |date=2013-02-19 }} * http://img-fotki.yandex.ru/get/9488/36256508.2f/0_776e1_9829bdff_orig [[Категория:Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлаусылар]] [[Категория:Башҡортостан юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Башҡортостандың халыҡ артистары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1961 йылда тыуғандар]] [[Категория:Межгорьела тыуғандар]] [[Категория:Илмәштәр]] 5bh214njrlblgq55bqaigrrnc1ryqyq 0 109665 1299743 1234008 2026-06-24T02:15:52Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299743 wikitext text/x-wiki {{Карточка документа |название = Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы |оригинальное_название = {{lang-en|Universal Declaration of Human Rights}} |изображение = EleanorRooseveltHumanRights.png |ширина = 200px |подпись = [[Элеонора Рузвельт]] кеше хоҡуҡтары декларацияһының [[испан теле]]ндәге версияһы менән. |дата_создания = 1948 |дата_ратификации = [[10 декабрь]] [[1948 йыл]] |язык_оригинала = инглиз |место_хранения = [[Париж]], Шайо Һарайы |автор = ''Джон Хамфри, Рене Кассен, Чжан Пэнчунь, Шарль Малик, Элеонора Рузвельт'' һәм башҡалар. |заверители = |цель = [[Кеше хоҡуҡтары]] |викитека = Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы }} '''Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы''' — [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ның барлыҡ ағза-илдәренә тәҡдим ителгән халыҡ-ара документ. Ул [[1948 йыл]]дың [[10 декабрь|10 декабрендә]] [[БМО]] Генераль Ассамблеяһының [[Париж]]дың Шайо Һарайында үткән өсөнсө сессияһында 217 А (III) резолюцияһы менән ҡабул ителгән «Кеше хоҡуҡтары тураһында халыҡ-ара пакт»<ref name="NR004584">[http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/045/84/IMG/NR004584.pdf?OpenElement Международный пакт о правах человека]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Декларация — барлыҡ кешеләр ҙә эйә булырға тейеш [[Кеше хоҡуҡтары|хоҡуҡтарҙың]] беренсе глобаль билдәләмәһе. Уның тексы 30 статьянан тора һәм [[:ru: Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт]], [[:ru: Международный пакт о гражданских и политических правах|Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт]], шулай уҡ ике Факультатив Протокол менән бер рәттән [[:ru:Международный билль о правах человека|Кеше хоҡуҡтары тураһында халыҡ-ара билдең]] бер өлөшөн тәшкил итә.<ref>[http://www.naiau.kiev.ua/tslc/pages/humanright/glossary/gl111/info_rus.htm Международный билль о правах человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203031217/http://www.naiau.kiev.ua/tslc/pages/humanright/glossary/gl111/info_rus.htm |date=2010-12-03 }}</ref> == Төҙөү һәм ҡабул итеү == === Идеяһы === [[Мәғрифәтселек дәүере]] ваҡытында ''тәбиғи хоҡуҡ'' тураһында идеялар тыуа башлай. Улар нигеҙендә [[Бөйөк Британия]]ла 1689 йылда [[:ru: Билль о правах 1689|Хоҡуҡтар тураһында билль 1689]], [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда [[:ru: Билль о правах (США)|Хоҡуҡтар тураһында билль]] һәм [[Франция]]ла [[:ru: Декларация прав человека и гражданина|Кеше һәм граждандың хоҡуҡ декларацияһы]] төҙөлә һәм ҡабул ителә. [[Икенсе донъя һуғышы]] кеше хоҡуҡтары тураһында дөйөм килешеү кәрәклеген асыҡтан-асыҡ күрһәтә. [[1941 йыл]]да [[АҠШ]] президенты [[Франклин Рузвельт]] үҙенең «Илдең хәле тураһында» тигән мөрәжәғәтендә үтә кәрәкле дүрт азатлыҡты (иреклекте): [[һүҙ азатлығы]]н (свобода слова), выждан азатлығын (свобода совести), мохтажлыҡтан азатлыҡты (свобода от нужды) һәм ҡурҡыуҙан азатлыҡты (свобода от страха) яҡлау һәм хуплауға саҡыра. Был тыныслыҡтың һәм һуғыштың тамамлауының мөһим шарттары булараҡ кеше хоҡуҡтарының артабан үҫеүенә яңы этәргес бирә. Йәмәғәтселек [[Өсөнсө рейх|нацистик Германия]] ҡылған йыртҡыслыҡтар тураһында белгәс, [[БМО|БМО Уставының]] кеше хоҡуҡтарын етерлек дәрәжәлә аныҡ һәм теүәл билдәләмәүе асыҡлана. Шуға лә шәхестең хоҡуҡтарын һанап сыҡҡан һәм тасуирлаған дөйөм килешеү кәрәк була. === Төҙөү === Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының беренсе ултырышы [[Нью-Йорк]] янындағы Лейк-Саксес (New York|Lake Success) ҡаласығында 1947 йылдың 27 ғинуарынан 10 февраленә саҡлы үтә. Унда АҠШ-тың йәмәғәт эшмәкәре [[Элеонора Рузвельт]] Комиссия рәйесе итеп һайлана. Уның ағзалары араһында [[Австралия]], [[Бельгия]], [[Беларусь|Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы]], [[Бөйөк Британия]], [[Ҡытай]], [[Куба]], [[Мысыр]], [[Һиндостан]], [[Иран]], [[Ливия]], [[Панама]], [[СССР]], [[АҠШ]], [[Уругвай]], [[Филиппин]], [[Франция]], [[Чили]], [[Югославия]] вәкилдәре була<ref>Johannes Morsink, p.4</ref>. Улар ''Хоҡуҡтар тураһында биль'' тип аталасаҡ документ әҙерләргә тейеш була. Комиссия эшендә шулай уҡ [[БМО Секретариаты]]ның кеше хоҡуҡтары буйынса бүлеге вәкиле Джон Хамфри ла (John Peters Humphrey) ҡатнаша. [[Канада]]ның [[Халыҡ-ара хоҡуҡ]] өлкәһендәге был белгесе [[БМО-ның Генераль секретары]] тарафынан кеше хоҡуҡтары буйынса бүлек етәксеһе вазифаһына [[1946 йыл]]да саҡырылған була. Комиссияның 18 ағзаһы араһында фекер айырымлыҡтары күп булғанлыҡтан, Декларация кеүек үтә мөһим документ ҡараламаһын төҙөү эштәрендә ҡыйынлыҡтар килеп сыға. Һөҙөмтәлә Комиссияның икенсе ултырышында ҡарау өсөн беренсел тексты өс вәкил төҙөй тип килешелә. Декларация проекты менән шөғөлләнәсәк был ярҙамсы комиссияға ''Элеонора Рузвельт'' үҙе, Ҡытай вәкиле, драматург, театр режиссёры һәм дипломат ''Чжан Пэнчунь'' һәм [[Ливан]] дипломаты һәм философы ''Чарльз Малик'' инә<ref>Susan Muaddi Darraj, p.38</ref><ref>Johannes Morsink, p.5</ref>. Ярҙамсы комиссия бай тәжрибәле һәм үҙ бүлегендәге булышсыларынан торған яҡшы командаһы булған юрист Хамфриға текстың тәүге ҡараламаһын әҙерләүҙе йөкмәтә. Быға хатта өс кешенән торған бәләкәй төркөмдең дә документҡа ҡарата дөйөм ҡарашҡа килә алмауы сәбәпсе була. Һөҙөмтәлә Хамфри Декларацияның 48 статьянан торған ҡараламаһын әҙерләй. Был ваҡытта ярҙамсы комиссияның составын [[Европа]] һәм [[Советтар Союзы]] вәкилдәре менән киңәйтеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. [[1947 йыл]]дың 9 июнендә комиссия киңәйтелгән составта үҙ эшен башлай. Рузвельт, Чжан Пэнчунь, Малик һәм Хамфринан тыш унда Франция вәкиле ''Рене Кассен'', Австралиянан ''Уилльям Ходжсон'', Бөйөк Британиянан ''Джеффри Уилсон'', Чили вәкиле ''Эрнан Санта Круз'' һәм Советтар Союзынан ''Владимир Корецкий'' була. Улар алдына донъя сәйәсәтенә бығаса билдәле булмаған документ төҙөү буйынса үтә ҡатмарлы бурыс ҡуйыла. Чарльз Малик яҙыуынса, башта барыһы ла «бөтөнләй юғалып ҡалды; ҡуйылған бурысты нисек үтәп сығыуҙы беҙ бөтөнләй күҙ алдына килтермәнек»<ref>Susan Muaddi Darraj, p.39</ref>. Малик кеше хоҡуҡтары етәрлек аҙыҡ-түлек, йәшәү урыны һәм эшләү мөмкинлеге булыу кеүек мөһим төшөнсәләргә генә ҡайтарылып ҡалдырылмаҫмы тигән шик белдерә. Сөнки кешене ҡалған хайуандар донъяһынан айырып торған уйлау, сәйәси ҡараштарын яҡлау һәләте, уның үҙ фекере булыуы кеүек тәү ҡарашҡа аҙыраҡ кәрәкле, шулай ҙа мөһим төшөнсәләрҙең ситтәрәк ҡалыу ҡурҡынысы була, ә уларҙы шулай уҡ иҫтән сығармау зарурлығы һүҙһеҙ ҙә аңлашыла. === Ҡабул ителеүе === Декларация өсөн тауыш биреү яйлап тормошҡа ашырылған. Декларация проектының 31 статьяһы араһынан 23-ө бер тауыштан ҡабул ителә. Тикшереү һөҙөмтәһе буйынса, декларация проектының 3-сө статьяһы 2-се статья менән берләштерелгән. Тикшереү барышында һәм һәр статья буынса тауыш биргәндә, көнбайыш илдәре менән совет блогы илдәренең ҡара-ҡаршы торғаны асыҡлана.<ref>[http://rl-online.ru/articles/4-03/224.html 55 лет Декларации прав человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415051856/http://rl-online.ru/articles/4-03/224.html |date=2009-04-15 }}</ref> БМО-ға килгән совет делегацияһы башлығы Андрей Януарьевич Вышинский декларация тураһында былай тип фекер йөрөткән: {{начало цитаты}} Ҡайһы бер лайыҡлы яҡтары булыуға ҡарамаҫтан, был проект күп кенә ҙур етешһеҙлеккә эйә, һәм шулар араһында иң төп етешһеҙлеге формаль-юридик һыҙатлы булыуында һәм проектта иғлан ителгән кешенең төп азатлығы һәм хоҡуҡтарын тормошҡа ашырырға ярҙам итерҙәй бер ниндәй сара юҡлығында. {{Конец цитаты}}<ref>источник=[http://www.un.org/russian/av/radio/history60/21history60.htm Рождение всеобщей декларации прав человека]</ref> 1948 йылдың 10 декабрендә Пале де Шайола (Париж) үткән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының 183-сө пленар ултырышында Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһының аҙаҡҡы редакцияһын 48 ил (ул саҡтағы БМО ағзаһы булған 58 ил араһынан) хуплай. Белорус ССР-ы, Украин ССР-ы, [[СССР]], [[Чехословакия]], [[Польша]], [[Югославия]], Көньяҡ-Африка Союзы һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] тауыш биреүҙән тыйылып тора<ref>[https://web.archive.org/web/20011202132439/http://www.un.org/Depts/dhl/landmark/pdf/a-pv183r.pdf Стенограмма заседания Генеральной Ассамблеи ООН, на котором была принята Декларация]</ref>, ә Гондурас һәм Йемен бөтөнләй ҡатнашмаған. [[Канада]] Декларацияның беренсе вариантын кире ҡаға, әммә йомғаҡлау тауыш биреү барышында ризалаша. == Статусы һәм таралыуы = Декларация бары тик тәҡдим биреү статусына эйә булһа ла, уның нигеҙендә килешеүҙә ҡатнашыусылар өсөн ике мотлаҡ әйбер: Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт һәм Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт ҡабул ителә. Күп йыллыҡ тәжрибә осоронда Декларацияның күп положениелары ғәҙәти халыҡ-ара хоҡуҡ нормалары статусына эйә; айырым илдәрҙә Декларация өлөшләтә генә таныла.<ref>''Ханнум Х.'' [http://www.hrights.ru/text/b11/Chapter8.htm Статус Всеобщей декларации прав человека во внутреннем и международном праве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221164808/http://www.hrights.ru/text/b11/Chapter8.htm |date=2009-02-21 }} // Российский бюллетень по правам человека № 11</ref> Был документ донъяның күп телдәренә тәржемә ителә ([[2018 йыл]]да 500-ҙән артыҡ илдә)<ref>[http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Pages/SearchByLang.aspx Translations: «from Abkhaz to Zulu»{{ref-en}}]</ref> һәм донъялағы иң күп тәржемә ителеүсе документ булып тора.<ref>[http://www.vistawide.com/languages/language_statistics.htm World Language Statistics and Facts]</ref> Элеонора Рузвельт Декларацияны бөтә кешелек өсөн «Бөйөк азатлыҡ хартияһы» тип атай (шуның өсөн ҡайһы берҙә Декларацияны ''Кеше хоҡуҡтары хартияһы'' тип атайҙар). [[СССР]]-ҙа декларацияның рус теленә тәүге билдәле тәржемәһе һәр кем аңларлыҡ киң мәғлүмәт сараларынан [[1958 йыл]]да сыҡҡан «ЮНЕСКО Курьеры»ның 10-сы һанлы бюллетенендә һәм шул уҡ йылда Юридик әҙәбиәт дәүләт нәшриәтендә баҫылып сыҡҡан Анатолий Петрович Мовчандың «Кеше хоҡуҡтарын халыҡ-ара яҡлау» брошюраһында донъя күргән.<ref>[http://museum.udhr1948.org/ussr Музей Всеобщей декларации прав человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120625214058/http://museum.udhr1948.org/ussr |date=2012-06-25 }}</ref> == Кеше хоҡуҡтары көнө == [[1950 йыл]]да Декларация хөрмәтенә БМО [[10 декабрь|10 декабрҙә]] билдәләнә торған байрам — ''Кеше хоҡуҡтары көнө'' булдыра. Уны байрам итеүҙә төрлө милләт кешеләре, берләшмә-ширҡәттәр, дини төркөмдәр, парламенттар, хөкүмәттәр һәм, әлбиттә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы үҙе ҡатнаша. Һәр ун йыл һайын Декларацияға һәм туранан-тура кеше хоҡуҡтарына иғтибарҙы йәлеп итеү маҡсатында махсус кампаниялар үткәрелә. Мәҫәлән, [[2007 йыл]]дың [[10 декабрь|10 декабрендә]] старт алған «Кешелек дәрәжәһе һәм ғәҙеллек беҙҙең барыбыҙ өсөн» тип исемләнгән кампания теүәл бер йыл, Декларацияның 60 йыллығына тиклем, дауам итә<ref>[https://web.archive.org/web/20130415051533/http://www.un.org/russian/events/humanrights/udhr60/ Всеобщая декларация прав человека: 1948—2008 годы]</ref>. == Төп ваҡиғалар теҙмәһе == Тарихи нигеҙҙә Декларация менән бәйле йылдар<ref>Susan Muaddi Darraj, p.108-110</ref>: * [[1939 йыл]]. [[Икенсе донъя һуғышы]] башлана. Германиялағы нацистик режим йәһүдтәрҙе һәм башҡа аҙсылыҡ милләттәрҙе юҡ итеү программаһы үткәрә. * [[1945 йыл]], 25 апрель. [[Сан-Франциско]]ла асылған халыҡ-ара конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы уставы өҫтөндә эш башлана. * [[1945 йыл]], 26 июнь. БМО уставына илле дәүләт ҡул ҡуя. * [[1945 йыл]], 2 сентябрь. [[Япония]]ның ҡаршылыҡһыҙ баш һалыуы (капитуляцияһы) хаҡында актҡа ҡул ҡуйыла. Икенсе донъя һуғышы тамамлана. * [[1945 йыл]], 24 октябрь. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы уставы үҙ көсөнә инә. * [[1946 йыл]], 10 ғинуар. [[Лондон]]да БМО Генераль Ассамблеяһының беренсе ултырышы асыла. Унда Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссия ойошторола. * [[1948 йыл]], 10 декабрь. БМО Генераль Ассамблеяһы ''Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы''н ҡабул итә. * [[1961 йыл]], июль. Лондонда [[Халыҡ-ара амнистия]] ([[инглиз теле|инглизса]] «Amnesty International», [[урыҫ теле|урыҫса]] «Международная амнистия») ойошмаһы төҙөлә. * [[1968 йыл]], май. [[Тегеран]]да Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтарына арналған халыҡ-ара конференцияһы үткәрелә. ''Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһы'' авторҙарының береһе, [[Франция|француз]] юрисы һәм йәмәғәт эшмәкәре ''Рене Кассен'' [[Нобель премияһы|Нобель тыныслыҡ премияһы]]на лайыҡ була. * [[1971 йыл]]. [[Табиптар — сикһеҙ]] (урыҫса «Врачи без границ») халыҡ-ара ойошмаһы төҙөлә. * [[1976 йыл]]. [[:ru: Международный пакт о гражданских и политических правах|Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт]] һәм [[:ru: Международный пакт об экономических, социальных и культурных правах|Иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтар тураһында халыҡ-ара пакт]] үҙ көсөнә инә. * [[1978 йыл]]. Кеше хоҡуҡтарын боҙоуға мониторинг үткәреү, уларҙы тикшереү һәм документтар менән раҫлап нығытыу менән шөғөлләнеүсе «Хью́ман Райтс Вотч»<ref>Транслитерация, используемая на официальном сайте организации</ref> ({{lang-en|Human Rights Watch, HRW}} — страж прав человека) хөкүмәттәр ҡарамағында булмаған ойошма төҙөлә. * [[1993 йыл]], июнь. [[Вена]]ла Кеше хоҡуҡтары буйынса бөтөн донъя халыҡ-ара конференцияһы (World Conference on Human Rights) үткәрелә. [[Гаага]] беренсе халыҡ-ара трибунал — Элекке Югославия буйынса ла халыҡ-ара трибунал (Международный трибунал по бывшей Югославии) ойошторола. * [[1994 йыл]]. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе Кеше хоҡуҡтары буйынса юғары комиссары тәғәйенләнә. * [[2008 йыл]]. Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһын раҫлауға 60 йыл үткәндән һуң Халыҡ-ара амнистия донъяла кеше хоҡуҡтары торошо тураһында доклад баҫтыра. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Гражданлыҡ һәм сәйәси хоҡуҡтары тураһында халыҡ-ара пакт * Кеше хоҡуҡтарының халыҡ-ара ҡанундары * Кеше хоҡуҡтары тураһында Европа конвенцияһы * БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комитеты * Кеше хоҡуҡтары буйынса БМО Юғары комиссары идаралығы * БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советы * БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһы * [[s:Кеше хоҡуҡтарының дөйөм декларацияһын тикшереү]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * George J. Andreopoulos and Richard Pierre Claude (eds.), Human Rights Education for the Twenty-First Century (1997). * Johannes Morsink. The Universal Declaration of Human Rights: Origins, Drafting, and Intent (1999). Pennsylvania Studies in Human Rights. University of Pennsylvania Press, 2000. ISBN 0812200411, ISBN 9780812200416. P. 396. * Mary Ann Glendon, A World Made New: Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights (2001). * Paul Gordon Lauren, The Evolution of International Human Rights: Visions Seen (1998). * Richard Falk, On Humane Governance: Toward a New Global Politics (1995). * Susan Muaddi Darraj. The Universal Declaration of Human Rights. — (Milestones in modern world history). Chelsea House, Infobase Publishing, 2010. 129 p. ISBN 978-1-60413-494-0 (hardcover), ISBN 978-1-4381-3178-8 (e-book). == Һылтанмалар == {{викитека|:ru:Декларация прав человека}} {{Навигация}} * [http://daccessdds.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/045/84/IMG/NR004584.pdf?OpenElement Резолюция № 217 (III)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.un.org/ru/documents/udhr/ Декларация прав человека] * [https://web.archive.org/web/20011202132439/http://www.un.org/Depts/dhl/landmark/pdf/a-pv183r.pdf Стенограмма заседания Генеральной Ассамблеи ООН, на котором была принята Декларация] * [http://www2.ohchr.org/english/issues/education/training/docs/UNYearbook.pdf Выдержка из Ежегодника ООН 1948-49 с обзором хода принятия Декларации]{{ref-en}} * [http://www.un.org/depts/dhl/udhr/ История создания ВДПЧ]{{ref-en}} * [http://www.hrights.ru/text/b11/Chapter5.htm СССР и принятие всеобщей декларации прав человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221164803/http://www.hrights.ru/text/b11/Chapter5.htm |date=2009-02-21 }}// Российский бюллетень по правам человека № 11. Москва: Институт прав человека, 1999 * [http://museum.udhr1948.org/ Музей Всеобщей декларации прав человека] * ''Уолц С.'' [https://web.archive.org/web/20090117221324/http://www.america.gov/st/hr-russian/2008/December/20081215094121xjyrrep0.9075434.html Кто написал Всеобщую декларацию прав человека?] {{Статьи Всеобщей декларации прав человека}} {{Международное право прав человека}} [[Категория:Кеше хоҡуҡтары]] pzvarbs43gxtyac1ybvk7wviaeq2uqh 0 110275 1299747 1295788 2026-06-24T03:43:44Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299747 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Страна = {{BUL}}<br />{{USSR}}<br />{{RUS}} |Изображение = Philipp Kirkorov in Vitebsk.jpg |Описание изображения = Филипп Киркоров 2014 йылда Витебскиҙағы «Славян базарында» |Полное имя = Филипп Бедросович Киркоров |Дата рождения = 30.04.1967 |Дата смерти = |Место рождения = Болгария Халыҡ Республикаһы, Варна ҡалаһы |Место смерти = |Годы активности = 1985 — әлеге көнгәсә |Профессии = {{певец|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{актёр|СССР|Рәсәй|XX быуат|XXI быуат}}, {{музыкальный продюсер|Рәсәй}}, {{композитор|Рәсәй}} |Певческий голос = |Инструменты = [[гитара]] |Жанры = [[поп-музыка]] |Коллективы = «Ленинградский мюзик-холл» |Сотрудничество = Ани Лорак, Сакис Рувас, Анна Нетребко, Анастасия Стоцкая |Лейблы = «Мелодия» фирмаһы |Награды = {{{!}} {{!}}{{РФ-тың халыҡ артисы}}{{!!}}{{Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы}}{{!!}}{{Украинаның халыҡ артисы}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Франциск Скорина ордены}}{{!!}}{{Астанаға 10 йыл миҙалы}} {{!}}} |Сайт = [http://www.kirkorov.ru/ kirkorov.ru] |Исеме = Филипп Киркоров }} {{Listen | Имя_файла = Filipp Kirkorov voice.oga | Название = Ф.Б. Киркоровтың тауыш яҙмаһы | Описание = «Эхо Москвы» радиоһына интервью, 16 апрель 2005 йыл | float = }} '''Киркоров Филипп Бедросович''' ({{lang-bg|Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров}}, төп исеме — '''Фили́пп Бедро́с Кирко́ров'''<ref name="Указ">{{cite web |url=http://kremlin.ru/acts/bank/16505 |title=Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову{{nbsp}}Ф.{{nbsp}}Б.» |author= |date=2012-06-01 |website= |publisher=Kremlin.ru |accessdate=2017-10-10 |lang=}}</ref>; [[30 апрель]] [[1967 йыл]], [[Варна]], [[Болгария]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең эстрада [[йыр]]сыһы, актёр, композитор һәм продюсер. [[Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы]] (2008). Һигеҙ тапҡыр «Овация» премияһына, биш тапҡыр «World Music Awards» наградаһына лайыҡ булған, күп тапҡырҙар «Алтын граммофон», «Йөҙ ботло хит», «Көмөш галош» премияларын алған, йыл һайын үткәрелеүсе «Йыл йыры» фестивале лауреаты. 2002 йылда «Кинотавр» фестивалендә «Вечера на хуторе близ Диканьки» мюзиклындағы роле өсөн Киркоров «Иң яҡшы ирҙәр роле» номинацияһында еңеүсе була<ref>[http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners/ Призеры 1991—2005 гг] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019083348/http://www.kinotavr.ru/ru/history/winners |date=2016-10-19 }}</ref>. == Ғаиләһе == * Олатаһы (атаһы яҡлап) — Филипп Киркоров (ысын фамилияһы — Крикорян), әрмән<ref name="youtube.com">[http://www.youtube.com/watch?v=DEobdAmbqHA&feature=player_detailpage#t=71s Интервью Бедроса Киркорова на канале «Шант»] (''часть интервью на русском, часть на армянском'')</ref>, итексе булып эшләй.  * Өләсәһе (атаһы яҡлап) — София Киркорова, шулай уҡ әрмән<ref name="youtube.com"/>. * Олатаһы (әсәһе яҡлап) — Манион Михаил Альфонсович, (1891—1918), акробат, музыкаль эксцентрик, клоун, ярым француз, ярым рус, Манион фамилияһы — ирланд сығышлы. * Өләсәһе (әсәһе яҡлап) — Манион Лидия Михайловна, цирк актрисаһы, ксилофонсы, бейеүсе. Тамырҙары менән сиған. ** Атаһы — Бедрос Филиппович Киркоров<ref>[http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html Бедрос Киркоров: Вряд ли у Филиппа и Коли Баскова что-то получится…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521032111/http://www.donbass.ua/news/culture/music/2009/10/21/bedros-kirkorov-vrjad-li-u-filippa-i-koli-baskova-chto-to-poluchitsja.html |date=2014-05-21 }}</ref><ref>[http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 Знаменитые армяне (Бедрос Киркоров)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517132052/http://www.pc-armenia.ru/ru/153/349 |date=2014-05-17 }}</ref><ref name="Б.Киркорова">Из интервью Б.</ref><ref>[http://www.day.az/news/showbiz/79307.html «Несмотря на то, что я наполовину являюсь армянином…» — из интервью Day.]</ref> болгар йырсыһы, әрмән<ref name="Б.Киркорова">Из интервью Б.</ref> (1932 йылдың 2 июнендә тыуған<ref name="zvezdi.ru">[http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm Киркоров Бедрос Звезды.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426031904/http://www.zvezdi.ru/groups/b5094.htm |date=2011-04-26 }}</ref>). Бедростың әйтеүенсә, ул болгар мәктәбенә инеү өсөн мотлаҡ шарт булғанлыҡтан Крикорян фамилияһын Киркоровҡа алмаштырған<ref name="youtube.com"/>. *** Атаһы яҡлап һеңлеһе — Ксения (2002 йылдың сентябре), бары 2 аҙна ғына йәшәп ҡала. Ата-әсәһе әйтеүенсә, сабый табиптарҙың хатаһы арҡаһында һәләк булған. ** Әсәһе — Виктория Марковна Киркорова (Лихачёва)<ref>[http://dv-gazeta.info/afisha/kto-pojdet-na-kontsert-kirkorova.html Кто пойдет на концерт Киркорова?]</ref>, концерттар алып барыусы (6 апрель, 1937 — 30 апрель 1994<ref name="zvezdi.ru"/>), рактан үлә. ** Әбеһе (атаһының апаһы) — Мари Киркорова (1945 йылғы), опера йырсыһы. [[АҠШ]]-та эшләй. ** Бабаһы (атаһының ағаһы) — Харри Киркоров (1937 йылғы), бизнесмен. ; Балалары * Ҡыҙы — Алла-Виктория (26 ноябрь, 2011). Уның тыуыуы тураһында 20.00 «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» программаһында хәбәр ителә. 2011 йылдың 30 ноябрендә «Һөйләһендәр әйҙә» тигән программала  Киркоров ҡыҙына әсәһе Виктория <ref>[http://www.dni.ru/showbiz/2011/11/27/223041.html У Филиппа Киркорова родился первенец]</ref>  һәм А. Пугачёва хөрмәтенә исем ҡушылыуы тураһында һөйләй. * Улы — Мартин (29 июнь, 2012). Уның тыуыуы тураһында йырсы Софиялағы концертында иғлан итә<ref>[http://kp.ru/daily/25907/2863832/ У Филиппа Киркорова родился сын!]</ref>. ; Ҡатыны * 1994—2005 — А. Пугачёва менән никахта тора.1994 йылдың 13 ғинуарында пар Мәскәүҙә йәрәшеүҙәре тураһында белдерә. 15 мартта никах Санкт-Петербургта ҡала мэры А. Собчак тарафынан теркәлә. 15 майҙа [[Иерусалим]]д<nowiki/>а сиркәүҙә никахлашалар. А. Пугачёва менән 2005 йылдың мартында кешегә белдермәй генә айырылышалар, был хаҡта 2005 йылдың ноябрендә Лолитаның «Комплекстарһыҙ» программаһында рәсми иғлан ителә. == Биографияһы == Биш йәшенән ата-әсәһе менән гастролдәргә йөрөй. Бала сағында Мәскәүҙә йәшәй. Киркоров беренсе тапҡыр сәхнәгә 5 йәшендә сыҡҡан, тиҙәр. Филипп Петрозаводск театрында атаһы Б. Киркоровтың концертында була.  Бедрос 1944 йылда Варнала үҙе осратҡан совет танкистарына арналған «Улыҡайым» тигән автобиографик йырын башҡара. Йыр тамамланғас, Филипп сәхнәгә сыға һәм атаһына ҡәнәфер бүләк итә, ә Бедрос уны тамашасыларға таныта һәм Фиипп үҙ ғүмерендә тәүге алҡыштарҙы ала<ref>[http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=SRH6CpB5CXo Бедрос Киркоров — О семье Киркоровых]</ref>. === Белеме === * № 413-сө мәктәпте алтын миҙалға тамамлай<ref>[http://www.guruken.ru/alla/unizitelnoe_detstvo Тяжелое унизительное детство Филиппа КИРКОРОВА в женских панталонах | ''Гуру Кен Шоу'']</ref>. Мәктәптән һуң Театр институтына инергә тырышып ҡарай, ләкин имтихан тапшыра алмай<ref>[http://www.c-cafe.ru/days/bio/40/kirkorov.php Биография Филиппа Бедросовича Киркорова]</ref>. * «Фортепиано» һәм «гитара» кластары буйынса музыка мәктәбен тамамлай. * ''1984—1988 йылдар'': Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка училищеһы, музыкаль комедия бүлексәһе<ref>[http://www.gnesin.ru/vypuskniki Наши выпускники :: Государственный музыкальный колледж имени Гнесиных] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124011200/http://www.gnesin.ru/vypuskniki |date=2020-11-24 }}</ref>, ҡыҙыл диплом менән тамамлай. === 1985—1989: карьераһының башы === ''1985 йылдың ноябре'' — «Шире круг» программаһында «Алёша» тигән йырҙы болгар телендә башҡарып, тәүге тапҡыр телевидениеға сыға.    «Шире круг» программаһында Киркоровҡа «Зәңгәр ут» режиссёры С. И. Анапольская иғтибар итә һәм уны тапшырыуға саҡыра. «Зәңгәр ут» етәкселеге, үтә һылыу тип, рөхсәт бирмәй. Анапольская, әгәр  Ф. Киркоровты «Ут»ҡа төшөрөтмәһәләр, ул тапшырыуҙы бөтөнләй эшләмәйәсәге тураһында беренсе ғаризаны яҙа. Икенсе  ғаризаһында, әгәр ул «Ут»ты төшөрмәһә, эштән бушатыуҙарын  үтенә.  ''1987 йыл'' — И. Рахлин етәкселегендәге «Ленинград мюзик-холл»ға эшкә саҡырылыу, [[Берлин]]<nowiki/>дағы бар донъяға билдәле «Фридрихштадтпаласт» театрындағы шоуҙа ҡатнашыу өсөн сит ил турнеһы. Мюзик-холдан киткәс, Филипп йырҙар яҙыусы шағир И. Резник менән осраша, ул егеткә ҙур булышлыҡ күрһәткән тәүге профессионалдарҙың береһе була.  ''1988 йылдың апреле'' — И. Резниктың вернисажында А. Пугачёва менән  Ф. Киркоровтың тәүге осрашыуы. 1988 йылдың октябрендә Филипп унан беренсе «Раштыуа осрашыуҙары»нда ҡатнашыуға саҡырыу ала. Был ваҡытҡа Киркоров  Гнесиндар исемендәге училищены тамамлай, Ялтала ғүмерендәге тәүге конкурста уңышлы сығыш яһай, «Кармен» тигән йырға беренсе клибын төшөрә һәм [[Монголия]]ла совет хәрби частарында түләүһеҙ концерттар күрһәтә.   «Раштыуа осрашыуҙары»н әҙерләгәндә йырсы шағир Л. Дербенёв менән таныша, ул Киркоров өсөн артабан шлягерға әйләнеп киткән йырҙарын яҙа: «Ты, ты, ты», «Небо и земля», «Атлантида», «Днём и ночью» һ.б. ''1989 йыл'' — А. Пугачёваның партнёры сифатында [[Австралия]]ға һәм [[Германия]]ға гастролдәре, Пермгә беренсе яңғыҙ гастроле. Шул уҡ йылды Киркоров тәүләп «Йыл йыры» фестиваленең финалына сыға<ref>[http://pesnyagoda.my1.ru/1988_91.html ПЕСНЯ ГОДА. 1988-91]</ref>. ''1989 йылдың аҙағы'' — Киркоров «Алла Пугачёва театры»нан китә һәм әүҙем концерт эшмәкәрлеген башлай. === 1990-сы йылдар: киң билдәлелек алыу === ''1990 йыл'' — [[Санкт-Петербург|Ленинград]]<nowiki/>та «Шлягер-90» конкурсында  «Небо и земля» тигән йыр менән Гран-при яулай. ''1992 йыл'' —  композитор А. Лукьяновтың «Атлантида» тигән йырына видеоклип йылдың иң уңышлы клибы тип табыла. Йырсының ике яңғыҙ программаһы — «Небо и земля» һәм «Атлантида» сыға. Һуңғыһы йылдың иң яҡшы шоуы тип таныла. Ошо уҡ йылдарҙа  Киркоровтың АҠШ-та, [[Канада]]ла, Германияла һәм [[Израиль|Израил]]дә тәүге гастролдәре була. ''1993 йыл'' — «Йылдың иң яҡшы йырсыһы» номинацияһында «Овация» премияһы һәм халыҡ-ара «Алтын Орфей» конкурсында премия. Ошо уҡ ваҡытта Австралиялағы гастроле уңышлы  үтә. ''1994 йыл'' — «Я не Рафаэль» тигән соло программаһы сыға, уның төп өлөшөн Э. Хампердинк, Т. Джонс, Ф. Синатра, П. Анка һәм [[Элвис Пресли|Э. Пресли]] репертуарындағы хиттар алып тора. «Я поднимаю свой бокал» тигән йырҙы яҙҙырыу. 1994 йылдың ноябрендә Киркоров менән Пугачёва Атлантик-Ситиҙа, Американың иң ҙур «Таж-Махал» казиноһында ҙур концерт бирә, киләһе йылының майында Израиль буйлап уртаҡ концерт туры үткәрәләр.  1994 йылдың 18 июлендә — В. Листьев, 1997 йылдың 20 февралендә (А. Пугачёва менән икәүләп) А. Разбаш алып барған «Час пик» программаһында ҡатнаша. ''1995 йылда'' Киркоров тағы 2 «Овация» премияһын ала — «Иң яҡшы программа өсөн» и «Иң яҡшы йырсы» булараҡ, 3 хитҡа видеоклиптар төшөрә — «Пташечка», «Посмотри, какое лето» һәм «Милая». Көтмәгәндә, [[Дублин]]да буласаҡ «Евровидение» халыҡ-ара конкурсы башланыуға бер аҙна ҡалғанда, Филипп унда Рәсәй исеменән сығыш яһаясағын ишетә; «Колыбельная для вулкана» йыры менән 17-се генә урынды ала. Игорь Николаев һәм Лайма Вайкуле менән бергәләп Валдис Пельштың «Угадай мелодию» программаһында ҡатнаша.  ''1995 йыл аҙағы'' — «Полиграм» лейблында һыйҙырышлылығы ике тапҡырға ҙурыраҡ компакт-дискы сыға, ул «Скажи солнцу: &#x201E;<span style="font-family: 'Georgia', 'FreeSerif', 'Times New Roman Cyr', 'Times New Roman', 'Times', serif; font-size: 105%;"></span><span>Да!</span>“» тип атала. Альбомдың сығыуы Дәүләт эстрада театрында «Лучшее, любимое и только для Вас» программаһы премьераһы менән тап килә. Ул һуңынан бөтә илдә ҙур уңыш менән бара.  ''1996 йыл'' — Монте-Карлола Рәсәй башҡарыусылары араһындағы рекордлы тираж өсөн (2 миллион тауыш яҙмаһы)  Бөтә донъя музыкаль премияһы (World Music Awards). «Мөғжизәләр яланы» капитал-шоуының Яңы йыл сығарылышында, «Тема» программаһында ҡатнаша. ''1997 йыл'' — донъя буйлап  «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры. «Чердачок Фруттис» программаһында ҡатнаша. ''1999 йыл'' — «Ой, мама, шика дам!» тигән яңы программаһы сыға, ул күпселек шәреҡ йырҙарынан тора.  ''1999 йылдың 5 майы ''Монте-Карлола 1998 йыл өсөн  World Music Awards премияһын алыу, унан һуң Германияға гастроль. 1999 йылдың июнендә М. Джексон саҡырыуы буйынса «Michael Jackson and Friends. What more can I give» хәйриә программаһында Рәсәй вәкиле булараҡ ҡатнаша. === 2000 йылдан һуңғы ижады === 2001 йылда испан телендәге берҙән-бер альбомы ''Magico Amor ''сыға, ул ''Azteca Records'' (Лос-Анджелес) студияһында яҙҙырыла һәм [[Мексика]]<nowiki/>ла нәшер ителә. Артист тағы бер испанса альбом, ''Sueno d’Amor'', яҙҙырырға теләһә лә, бер нисә йыры әҙер булыуға ҡарамаҫтан (Гранада, Пташечка, Марина, Ой мама шика дам һәм Единственная), төрлө сәбәптәр арҡаһында альбом донъя күрә алмай. Әле Киркоров продюсерлыҡ менән шөғөлләнә һәм үҙенең концерт программалары менән сығыш яһай.  == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * <big> '''Рәсми исемдәре һәм бүләктәре'''</big> **  Франциск Скорина ордены ([[Беларусь|Белоруссия]], 2012)<ref>[http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621221850/http://top.rbc.ru/society/18/05/2012/651114.shtml |date=2012-06-21 }}</ref> ** Ялта ҡалаһының Почетлы гражданы ([[Украина]], 2010)<ref>[http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ Киркоров стал почётным гражданином Ялты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101217025234/http://news.allcrimea.net/news/2010/8/11/1281538358/ |date=2010-12-17 }}</ref> ** Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2008) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн''<ref name="186-2008">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 Указ Президента Российской Федерации от 12.02.2008 № 186 «О присвоении почётного звания „Народный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182126/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=44218 |date=2011-06-28 }}</ref> ** Украинаның халыҡ артисы (2008)<ref name="Лорак-Киркоров">[http://korrespondent.net/showbiz/music/477976 Лорак и Киркоров стали народными артистами Украины]</ref> ** Украинала йыл кешеһе (2008)<ref>[http://news.bigmir.net/entertainment/118459/ Киркоров стал человеком года в Украине — bigmir)net]</ref> ** «Астанаға 10 йыл» юбилей миҙалы ([[Ҡаҙағстан]], 2008) ** <ref>[http://www.liveinternet.ru/users/986338/post91580746/ ФИЛИППУ КИРКОРОВУ ВРУЧЕНА ГОСУДАРСТВЕННАЯ НАГРАДА]</ref> ** «Сәнғәткә хеҙмәт итеү» Алтын Ордены кавалеры (8 сентябрь, 2007)<ref name="autogenerated3">[http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 Торжественное открытие Именных Звезд в честь величайших людей планеты в Парке 850-летия Москвы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109084736/http://www.mecenat100.ru/article.php?id=1128 |date=2007-11-09 }}</ref> ** Халыҡ-ара Мәҙәниәт һәм Сәнғәт Академияһы Академигы  (8 сентябрь, 2007)<ref name="autogenerated1"><span class="citation">[http://ria.ru/culture/20140206/993458811.html Филипп Киркоров вернется в мюзикл "Чикаго" 5 марта].&#x20;<small>Проверено 29 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> ** «Рәсәй профессионалы» почётлы ордены  (30 август, 2007) ** Чечняның халыҡ артисы<ref name="autogenerated2">[http://www.pravda.ru/news/showbiz/07-10-2006/199377-kirkorov-0/ Киркоров приехал в Чечню за наградой по стопам Кобзона — Шоу-бизнес — Правда.]</ref> (2006) ** Ингушетияның халыҡ артисы<ref name="autogenerated2" /> (2006) ** Донъя Халыҡтары Берҙәмлеге Халыҡ-ара Академияһы Академигы (25 ноябрь, 2006) ** Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (2001) — ''сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн ''<ref name="54-2001">[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 Указ Президента Российской Федерации от 19.01.2001 № 54 «О присвоении почётного звания „Заслуженный артист Российской Федерации“ Киркорову Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628182117/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=005553 |date=2011-06-28 }}</ref> ** «Рәсәйҙең тылсымлы тауышы» — йыл да тапшырыла торған «Алтын Һыуғояр» бөтә Рәсәй премияһы (19 апрель, 2001)<ref>[http://www.visualrian.ru/ru/site/search/?q=киркоров+водолей&field=all&types%5B%5D=photo&types%5B%5D=video&types%5B%5D=infographics&types%5B%5D=cartoon&types%5B%5D=russia Библиотека изображений «РИА Новости» :: Поиск]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ** Ҡырым Автономиялы Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (25 август, 2000) ** БМО-ның Изге Ихтыяр илсеһе (23 февраль, 2000) ** «Йыр батшаһы» (январь 2000, Латин Америкаһының «Fama» премияһы) ** Эстрада сәнғәте эшмәкәрҙәренең халыҡ-ара идараһы ағзаһы  * «Только один месяц и только для Вас!» (ғинуар, 1999) концерттар серияһы өсөн Гиннесстың Рекордтар китабына индерелгән.  == Премиялары == === «World Music Awards» === Рәсәйҙең иң популяр башҡарыусыһына: тауыш яҙмаларының һатылыу лидерына «Best selling Russian Artist» * ''8 май, 1996'' — Монте-Карло, «Днем и ночью» йыры * ''5 май, 1999'' — Монте-Карло, «Come and dance» йыры * ''15 сентябрь, 2004'' — Лас-Вегас, «Un dia feliz» йыры * ''31 август, 2005'' — Лос-Анджелес, «Карнавал» йыры * ''9 ноябрь, 2008'' — Монте-Карло, «Tango» йыры === «Овация» === * ''1993'': Йыл йырсыһы * ''1994'': Йыл йырсыһы * ''1997'': 1996 йылдағы иң яҡшы видеоклип өсөн  («Зайка моя») * ''май, 1998'': ** Йыл йырсыһы, ** «Рәсәй эстрадаһын пропагандалаған өсөн» премияһы —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» донъя супертуры, ** «Иң яҡшы шоуҙың идеяһы һәм ҡуйылышы өсөн» премияһы —  «Алла өсөн сюрприз» программаһы («Спасибо Вам, враги мои» йыры) * ''28 апрель, 1999'': «Йылдағы иң яҡшы шоу» —  «Лучшее, любимое и только для Вас!» шоуы * ''21 май, 2001'': «Ун йыллыҡтың иң яҡшы  гастроль  туры» — «Лучшее, любимое и только для Вас!» туры<ref>[https://web.archive.org/web/20040423064505/http://www.kirkorov.ru/usr-cgip/trophy-list.pl#4 Филипп Киркоров: Призы и награды]</ref> * ''2008'': Йыл йырсыһы === «Йыл йыры» фестивалендә ҡатнашыу === {| border="1" class="wikitable" ! width="50" |Йыл ! width="300" |Һайлау ! width="300" |Финал |- | align="center" rowspan="1" | ''1989'' | «Не смотри ты на часы» |- | align="center" rowspan="1" | ''1990'' | «Кармен» |- | align="center" rowspan="2" | ''1991'' | «Ты, ты, ты…» |- | «Атлантида» |- | align="center" rowspan="2" | ''1993'' | «Люстры старинного зала» | align="center" rowspan="2" | «Ты скажи мне вишня» |- | «Моя голубка» |- | align="center" rowspan="2" | ''1994'' | «Марина» | align="center" rowspan="2" | «Примадонна» |- | «Примадонна» |- | align="center" rowspan="2" | ''1995'' | «Милая» | align="center" rowspan="2" | «Днём и ночью» |- | «Днём и ночью» |- | align="center" rowspan="2" | ''1996'' | «Зайка моя» | «Зайка моя» |- | «Виноват я, виноват» | «Виноват я, виноват» |- | align="center" rowspan="2" | ''1997'' | align="center" rowspan="2" | «Мало» | «Единственная» |- | «Мало» |- | align="center" rowspan="2" | ''1998'' | «Дива» |- | «Медсестра» |- | align="center" rowspan="3" | ''1999'' | «Мышь» |- | «Лишь бы ты меня ждала» |- |«Йыр-99»-ҙа ҡатнашмай, ләкин йырҙары фестиваль лауреаты итеп  таныла |- | align="center" rowspan="3" | ''2000'' | «Огонь и вода» |- | «Роза красная» |- | «Килиманджаро» |- | align="center" rowspan="4" | ''2001'' | «Любовь уходит в небеса за нами» | «Я за тебя умру!» |- | «Ты поверишь?» | «Ты поверишь?» |- | «Pum!» |- | «История любви» |- | align="center" rowspan="4" | ''2002'' | «Влюбленный и безумно одинокий» | «Влюбленный и безумно одинокий» |- | «Моя Виктория» | «Жестокая любовь» |- | «Мария-Магдалена» | «Дай огня, детка!» |- | «Странные люди» |- | align="center" rowspan="3" | ''2003'' | «Немного жаль» | «Немного жаль» |- | «Роза чайная» (М.Распутина менән) | «Роза чайная» (М. Распутина менән) |- | «Радио-бэйби» | «Радио-бэйби» |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' | «Обычная история» |- | «Я эту жизнь тебе отдам» — бонус |- | align="center" rowspan="2" | ''2006'' | «Полетели!» |- | «Холодно в городе» (А. Пугачева менән) |- | align="center" rowspan="1" | ''2007'' | «Сердце в 1000 свечей» |- | align="center" rowspan="1" | ''2008'' | «Галки» |- | align="center" rowspan="1" | ''2009'' | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="5" | ''2010'' | «Мы так нелепо разошлись» |- | «Голос» (А. Нетребко менән) — йыл дуэты  |- | «В саду Эдемовом» |- | «Дископартизаны» |- | «Дискобой» |- | align="center" rowspan="1" | ''2011'' | «Снег» |- | align="center" rowspan="1" | ''2013'' | «Любовь пять звезд» |- | align="center" rowspan="1" | ''2014'' | «Радость моя» |- | align="center" rowspan="3" |''2015'' | «Акапелла души» |- | «Прохожие» |- | «Индиго» |- |2016 |«Забываю» (Любовь Успенская менән) «О любви» «Любовь или обман» |} === «Алтын граммофон» === «Алтын граммофон» рекордсыһы: нисә церемония үтһә, шунса статуэткаһы бар: 2002 һәм 2008 йылда төшөп ҡалһа ла,  2003 һәм 2010 йылдарҙа икешәр награда ала. * ''1996:'' «Карнавал» * ''1997'': «Улетай, туча!» * ''1998'': ** «Ой, мама шика дам!», ** «Дива» — приз композитор Цвика Пикка тапшырыла * ''1999'': «Мышь» * ''2000:'' «Огонь и вода» * ''2001'': «Ты поверишь?», «Я за тебя умру!» — бонус * ''2003'': ** «Жестокая любовь», ** «Роза чайная» (М. Расптуина менән) * ''2004'': «Немного жаль» * ''2005'': ** «Обычная история» (церемонияла — «Попурри») ** «Иң үтемле башҡарыусы» призы * ''2006'': «Полетели!» * ''2007'': «Сердце в 1000 свечей» * ''2009:'' «Просто подари» * ''2010:'' ** «Струны души» (композитор Юлиана Донская), ** «Голос» (А. Нетребко менән) * ''2011:'' «Снег» * ''2012:'' «Я отпускаю тебя» * ''2013:'' «Сердце ждет» * ''2014:'' «Радость моя» * ''2015:'' «Он твоя июллюзия» * ''2016:'' «Прохожие» , «Забываю» (Любовь Успенская менән) === «Тауышлы юлаҡ» === * ''1994:'' «Марина», «Примадонна» йырҙары * ''1995:'' «Днём и ночью», «Посмотри, какое лето», «Милая», «Пташечка» йырҙары * ''2003:'' Йыл йырсыһы,  «Роза чайная», «Радио-бэйби», «Мечта», «Джалма» (М. Распутина менән) йырҙары * ''29 ғинуар, 2006:'' «Иң-иң» махсус призы, «Попурри» йыры * ''10 июль, 2007:''  «Евровидение-2006» махсус призы, «Йыл видеоһы», «Мәңгелек двигатель» призы, «Полетели!» йыры * ''2 февраль, 2008:'' Оперетта театрындағы «Юбилей шоуҙары» шоуы өсөн «Тауышлы юлаҡ»тың Дан Залы ваҡиғаһы һәм йыл концерты, «Приглашение на чай» йыры (М. Распутина менән)  === Кинола ҡатнашҡан өсөн === {| class="wikitable" ! Дата ! Премия ! Номинация ! Фильм ! Йыр/ роль |- | ''июнь 2002'' | XIII «Кинотавр» кинофестивале  |Кинофильмға иң яҡшы йыр<br> Иң яҡшы ирҙәр роле | «Вечера на хуторе близ Диканьки» | «Песня Чёрта» |- | ''2009'' | Төшөрөлдө! | Иң яҡшы актёрлыҡ дебюты | «Любовь в большом городе» | Изге Валентин |- | ''11 июня 2010'' | Муз-ТВ премияһы | Иң яҡшы  саундтрек | «Любовь в большом городе» | «Просто подари» |- | ''03 июня 2011'' | Муз-ТВ премияһы | Иң яҡшы  саундтрек | «Любовь в большом городе» −2 | «Струны» |} === Конкурсант === * ''август,'' '''1988''': Ялталағы конкурста дипломант. * ''24 июнь,'' '''1989''': «Парнасҡа баҫҡыс» (Москва). Тамашасы һөйөүе призы. * ''июнь,'' '''1990:''' «Шлягер-90» халыҡ-ара конкурсы (Санкт-Петербург). Гран-при,  «Небо и земля», «Кармен» йырҙары. * '''1992''': ** ''июнь'': «Алтын Орфей» халыҡ-ара конкурсы (Болгария). II премия, «Ты, ты, ты» йыры. ** ''июль:'' «Интерфест» халыҡ-ара конкурсы (Македония). I премия, «Загляни в мои глаза» йыры. * ''13 май, '''''1995''': Евровидение (Ирландия, Дублин). 17-се урын, «Колыбельная вулкану» йыры. * '''1996''' — Халыҡ-ара видеоклиптар конкурсы «Видеоклиптарҙа анимация» номинацияһында (Мәскәү). Юғары премия, «Зайка моя» клибы. * ''5 июль,'' '''2000''':  «Йыл тышлығы» конкурсы, «Тышлыҡ йөҙө» һәм «Йыл тышлығы» номинацияларындағы премиялар «Культ Личностей» № 26 (ноябрь-декабрь, 1999 йыл) журналын биҙәгән өсөн * '''2011''': «Призрак Оперы» телепроекты, [[Беренсе канал|1 каналд]]<nowiki/>а — 1-се урын<ref>[http://www.eg.ru/daily/stars/28385/ Киркоров стал победителем проекта «Призрак оперы» // Экспресс газета]</ref> == Ижады == === Концерт программалары === * '''«Загляни в мои глаза»''': ** ''1990 йыл,  1991 йылдың 7-8 марты'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Небо и земля»''': ** ''1991'' йылдың октябре — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''1992'' йылдың апреле — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''«Атлантида»''': ** ''1992 йылдың октябре'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''1992 йылдың декабре — 1993 йылдың октябре'' — АҠШ, Канада, Израиль, Германия, Австралия буйлап тур * '''«Я не Рафаэль»''': ** '' 1994 йылдың 4-8 марты'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү ** ''1994 йылдың 10-15 марты'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** 1994 йылдың майы — А. Пугачева менән Израиль буйлап «Венчальный тур»  ** ''1994'' йылдың ноябре — АҠШ буйлап тур  * '''«Я не Рафаэль»-II''' ** ''7-8 марта 1995'' — «Парад парадов» программаһында төшөү, Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''март — май 1995'' —  Германия, Израиль турҙары ** ''19-26 ноября 1995'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Звездное лето»''': ** ''январь 1996'' — АҠШ-та А. Пугачева, К. Орбакайте, кесе В. Пресняков менән ғаилә туры  * '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»''': ** ''25-30 апрель, 1996'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''21-24 ноября 1996'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''апрель 1997 — январь 1998'' — АҠШ, Германия, Израиль, Украина, Латвия, Таиланд туры * '''«Лучшее, любимое и только для Вас!»-2''': ** ''20 февраль — 1 март, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''5-8 марта 1998'' — Олимпийский СК, Мәскәү  ** ''21-22 март, 1998'' — Лас-Вегас (АҠШ) туры ** ''3 сентябрь, 1998'' — Болгария ** ''1998'' — яҡын сит илдәр туры. * '''«Только один месяц и только для Вас!»''': ** ''30 октябрь — 2 декабрь, 1998'' — Октябрьский ҙур концерт залында, Санкт-Петербург, 32 концерт * '''«Ой, мама шика дам!»''': ** ''15-30 ғинуар, 1999'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''1-11 апрель,1999'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** '' 1999, көҙ'' — «Ваша музыка» программаһын төшөрөү, Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  * '''«Дива»''': ** ''19-20 ноябрь,1999'' — Лас-Вегас, АҠШ * '''«Филлениум»''': ** ''апрель — июнь 2000'' — Израиль, Украина, Белоруссия туры * '''«Король мамбо»''' (& Лу Бега): ** ''13 декабрь, 2000'' — Олимпийский СК, Мәскәү  ** ''декабрь, 2000'' —  Боҙ ҙарайы (Санкт-Петербург) * '''«Вчера, сегодня, завтра и…»''': ** ''17 ноябрь −1 декабрь, 2000, 25-28 һәм 30 апрель, 2002'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''23-28 января 2001'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү ** ''2001 — 2002'' — АҠШ, Балтик илдәре, Украина, Монголия, Төркиә туры * '''«В свой День рождения я пою для Вас!»''': ** ''30 апрель, 2001'' —  Боҙ һарайы (Санкт-Петербург) * '''«Лучшие песни»''': ** ''12-13 март, 17-26 октябрь, 2003'' — Россия дәүләт үҙәк концерт залы, Мәскәү  ** ''29 октябрь — 2 ноябрь, 2003'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''февраль, 2004'' — Украина туры ** ''5 мая 2005'' — Бөйөк Британияла концерт (Лондон, Apollo Hall) ** ''2004 —  2006 йылдың апреле '' —  Израиль, Германия, АҠШ, Бөйөк Британия, Болгария, Украина, Литва, Белоруссия, Болгария, Израиль буйлап А. Стоцкая менән тур ** '' 2006 йылдың июле —2007'' — Украина, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Болгария, Израиль туры * '''«Король ремейкоff»''': ** ''июль, 2004, февраль, 2005'' — Белоруссия, Балтик буйы туры ** ''22-24 сентябрь, 2005'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''«Юбилейные концерты»''': ** ''16-25 октябрь, 2007'' — Эстрада Театры, Мәскәү ** ''12-16 декабрь, 2007'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2008'' — Балтик буйы, АҠШ, Канада, Белоруссия, Швейцария туры ** ''2009'' — БҒӘ, Испания, АҠШ, Таиланд, Украина, Швейцария туры * '''«Юбилейные концерты. На бис!»''': ** ''15-30 апрель, 2008'' — Эстрада Театры, Мәскәү * '''«Просто подари»''': ** ''9-11 апрель, 2010'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2010 йыл'' — Бельгия, Балтик буйы, Италия, Германия, Австрия, Испания, Болгария, Израиль туры ** ''8-10 апрель, 2011'' — Октябрьский ҙур концерт залы, Санкт-Петербург ** ''2011 йыл ''— БҒӘ, Израиль, Италия, Украина, Белоруссия, Төркиә, Австрия туры * '''"ДруGOY"''': # ''8-9 ноябрь, 2011'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү # ''20-22 апрель, 2012'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург * '''"Я"''': # ''16 - 20 март, 2016'' — Дәүләт Кремль һарайы, Мәскәү # ''1 - 3 апрель, 2016'' — Октябрьский Ҙур концерт залы, Санкт-Петербург == Яңы Тулҡын == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Йыл !Йыр |- |''2002'' |«Я за тебя умру» «Влюбленный и безумно одинокий» «Марина - Магдалина» «Дай мне свободу» «Дай огня, детка!» «Странные люди» |- |''2003'' |«Мечта» (Маша Распутина менән) «Всё отдам я за любовь» «Влюбленная душа» (Анастасия Стоцкая менән) «Роза чайная» (Маша Распутина менән) «Радио Бейби» «Танец Алабама» |- |''2004'' |«Свадебные цветы» (Маша Распутина менән) «Баллада о ледяном доме» «Мир без твоей любви» |- |''2007'' |«Попурри» «Только раз» «Любовь, похожая на сон» |- |''2008'' |«Я не Рафаэль» «Немного жаль» «Дива» «Галки» «На душе переполох» (Верка Сердючка менән) |- |''2009'' |«Пара королей» «Просто подари» |- |''2010'' |«Дископартизаны» «В саду эдемовом» «Дискобой» «Эти глаза напротив» |- |''2011'' |«Кристина» (Кристина Орбакайте менән) «Снег» «L'amore» «Мир без твоей любви» |- |''2014'' |«Americano» «Любовь пять звёзд» «Сады вишнёвые» «Кумир» «Радость моя» |- |''2015'' |«Индиго» «Мне мама, тихо говорила» «Guarda Che Luna» (Бедрос Киркоров менән) «Жизнь полюбит нас» «Он твоя иллюзия» «Прохожие» «Забываю» (Любовь Успенская менән) «Акапелла души» «Затмение сердца» «Гимн несбывшимся мечтам» (Ани Лорак менән) |- |''2016'' |«Любовь или обман» «Единственная моя» «Химера» «Сиртаки» «О любви» «Яркий Я» (Дискотека Авария менән) «Просто подари» «Ты, всё что нужно мне» |} == Дискография == === Студияла яҙылған альбомдар === * 1990 — «Филипп»  * 1990 — «Синдбад-мореход»  * 1991 — «Ты, ты, ты»  * 1991 — «Небо и земля»  * 1992 — «Такой-сякой»  * 1994 — «Я не Рафаэль»  * 1995 — «Примадонна»  * 1995 — «Скажи Солнцу: „Да!“»  * 1998 — «С любовью к Единственной»  * 1998 — «Ой, мама, шика дам!»  * 2000 — «ЧелоФилия»  * 2001 — Magico Amor (испан телле альбом) * 2001 — «Влюблённый и безумно одинокий»  * 2003 — «Незнакомка»  * 2004 — «Дуэты»  * 2007 — «For You»  * 2011 — «ДруGOY»  * 2016 — «Я» == Видеография == === Концерттар === ** 2009 — «Юбилейное шоу в Московском театре оперетты 2008 год»  ** 2004 — «Лучшие песни»  ** октябрь 2001 — «С Днём Рождения, Филипп!»  ** апрель 2001 — «Филипп Киркоров в Кремле»  ** 1998 — «Лучшее, любимое, только для Вас!»  ** 1996 — «Я не Рафаэль»  ** 1996 — «Атлантида»  ** 1991 — «Небо и земля» === Видеофильмдар === ** апрель 2001 — «Как покорить Любимую»  ** 2000 — «Я буду жить, как хочу!»  ** 1998 — «Один год из жизни: Любовь и сцена»  ** 1996 — «Немного о любви» === Клиптар һәм сығыштар компиляциялары === ** 2008 — «Grand-коллекция»  ** 2006 — «Караоке по-киркоровски»  ** 2005 — «The Best Video»  ** апрель 2001 — «Филипп Киркоров: The Best Video»  ** 2000 — «Филипп Киркоров: Видеоклипы»  ** 1999 — «Видеоклипы»  ** 1996 — «Скажи солнцу: „Да!“» == Фильмография == === Фильмдар === {| border="1" class="wikitable" ! width="38" |Йыл ! width="500" |Атамаһы ! width="300" |Роль ! width="300" |Йыр |- | align="center" rowspan="1" | ''1991'' | Исчадье ада<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/ischade-ada Фильм Исчадье ада актеры и роли / 1991 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |ресторан йырсыһы | «В моём саду» |- | align="center" rowspan="1" | ''1993'' | сериал «Горячев и другие»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/goryachev-i-drugie Фильм Горячев и другие актеры и роли / 1992 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | вокал, тауышландырыу | «Великий грех» |- | align="center" rowspan="1" | ''1999'' |33 квадратных метра | камео |- | align="center" rowspan="2" | ''2000'' | сериал «Салон красоты»<ref><span class="citation">[http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html Сериал Салон красоты (Россия) смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160823123444/http://seria-z.net/serial/Salon-krasoty_Rossiya.html |date=2016-08-23 }}.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | поп-йондоҙ Евгений Славин |- | Женское счастье<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zhenskoe-schaste Фильм Женское счастье актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |яңы башлап йырлаусы | «Чили Ча Ча» |- | align="center" rowspan="1" | ''2001'' |Апрель <sup class="noprint nowrap">[''источник не указан 117 дней'']</sup> |Михаил Круг |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' |Киножурнал «Ералаш» | мәктәп психологы |- |Моя прекрасная няня («Король ремейков» серияһы)<ref>[http://nanny.cdom.ru/about/8.php Сайт сериала]</ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2006'' |Приключения Верки Сердючки<br> <ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/4704/ Приключения Верки Сердючки (2006) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810091216/https://my-hit.org/film/4704/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="2" | ''2008'' | На спине у чёрного кота<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/na-spine-u-chernogo-kota Фильм На спине у черного кота актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- |Любовь в большом городе<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode Фильм Любовь в большом городе актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Изге Валентин | «Просто подари» |- | align="center" rowspan="2" | ''2009'' |Любовь в большом городе 2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/lyubov-v-bolshom-gorode2 Фильм Любовь в большом городе 2 актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Изге Валентин | «Струны», «Любовь» |- |«Южное Бутово»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/yuzhnoe-butovo Фильм Южное Бутово актеры и роли / 2009 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2010'' |Новогодние сваты <br> <ref name=":0"><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/novogodnie-svaty Фильм Новогодние сваты актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео |- | align="center" rowspan="1" | ''2011'' | Новогодняя SMS-ка<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/16550/star/ Новогодняя sms-ка - создатели] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810042139/https://my-hit.org/film/16550/star/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | мөғжизәләр кибете һатыусыһы | «Мне не жаль» |- | align="center" rowspan="2" | ''2013'' |Любовь в большом городе 3<ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ Актёры и роли фильма «Любовь в большом городе 3» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160622210721/http://www.kinomania.ru/film/758500/people/ |date=2016-06-22 }}</span></ref> |Изге Валентин | «Радость Моя» |- |Дублер |камео |- |''2016'' |Экипаж |камео |«О любви» |} * <big>'''Музыкаль фильмдар'''</big> {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="100" |Йыр ! width="500" |Атамаһы ! width="300" |Роль ! width="300" |Йыр |- | align="center" rowspan="1" | ''1995'' |Старые песни о главном<ref><span class="citation">[http://www.vokrug.tv/product/show/Starye_pesni_o_glavnom_1/ Музыкальные: Старые песни о главном 1 — Вокруг ТВ.].&#x20; www.vokrug.tv.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |көньяҡтан шабашник | «Я встретил девушку» |- | align="center" rowspan="2" | ''1996'' |Старые песни о главном-2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom2 Фильм Старые песни о главном 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | пан Йырсы | «Ди Лайла» |- | Карнавальная ночь-2<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/karnavalnaya-noch2-1996 Фильм Карнавальная ночь 2 актеры и роли / 1996 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | тореадор | «Карнавал» |- | align="center" rowspan="1" | ''сентябрь 1997'' | «10 песен о Москве»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/10-pesen-o-moskve Фильм 10 песен о Москве актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | «Конфетки-бараночки / Москва златоглавая» |- | align="center" rowspan="1" | ''1997'' |Старые песни о главном-3<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom3 Фильм Старые песни о главном 3 актеры и роли / 1997 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йәш актёр | «Уходило лето» |- | align="center" rowspan="1" | ''2000'' |Старые песни о главном. Постскриптум<br> <ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/starye-pesni-o-glavnom:-postskriptum Фильм Старые песни о главном: Постскриптум актеры и роли / 2000 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йыйыштырыусы | «Livin la vida loca» |- | align="center" rowspan="1" | ''2001'' |Вечера на хуторе близ Диканьки<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/vechera-na-hutore-bliz-dikanki-2001 Фильм Вечера на хуторе близ Диканьки актеры и роли / 2001 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | шайтан | «Песня чёрта» |- | align="center" rowspan="1" | ''2003'' |Безумный день или женитьба Фигаро<ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ Актёры и роли фильма «Безумный день, или Женитьба Фигаро» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160813011508/http://www.kinomania.ru/film/465089/people/ |date=2016-08-13 }}</span></ref> | граф Альмавива | «Сюзон», «Ну почему нельзя?» |- | align="center" rowspan="1" | ''2004'' |Осторожно, модерн!<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/ostorozhno,-modern!-2004 Фильм Осторожно, модерн! 2004 актеры и роли / 2004 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | крепостной мут Фёдор | «Барская усадьба» |- | align="center" rowspan="2" | ''2005'' | Ночь в стиле детства<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/noch-v-stile-detstva Фильм Ночь в стиле детства актеры и роли / 2005 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | Бесәй | «Песня Кота» |- |Первый Скорый<ref><span class="citation">[http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj Первый Скорый, сюжет, песни, продолжение, сюжет, актёры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160427145534/http://www.cultin.ru/films-pervyjj-skoryjj |date=2016-04-27 }}.&#x20; www.cultin.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | парикмахер | «Выглядеть на сто» |- | align="center" rowspan="2" | ''2006'' | Звёздные каникулы<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zvezdnye-kanikuly Фильм Звездные каникулы актеры и роли / 2006 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | барон Стар, галактика-ара поп-йондоҙ |«Кайф», «Танго» |- | Первый Дома<ref><span class="citation">[http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 Купить dvd диски, двд фильм почтой Первый дома / Первый дома 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160816060630/http://www.kinodisk.com/showkino.php?id=G137 |date=2016-08-16 }}.&#x20; www.kinodisk.com.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | мушкетёр | «Александрин» |- | align="center" rowspan="1" | ''2007'' |Королевство кривых зеркал<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/korolevstvo-krivyh-zerkal-2007 Фильм Королевство кривых зеркал актеры и роли / 2007 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | төйлөгән Пилиф | «Хава нагила» |- | align="center" rowspan="2" | ''2008'' | Золотая рыбка<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/zolotaya-rybka-2008 Фильм Золотая рыбка актеры и роли / 2008 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | йондоҙло  кейәү | «Гламурно» |- | «Красота требует…»<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/16976/ Красота требует... (2008) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810041757/https://my-hit.org/film/16976/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |камео | «Единственная» (remix) |- | align="center" rowspan="4" | ''2009'' |«Золотой ключик»<br> <ref><span class="citation">[http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ Актёры и роли фильма «Золотой ключик» | KINOMANIA.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812230812/http://www.kinomania.ru/film/659158/people/ |date=2016-08-12 }}</span></ref> | Артемон | «Песня Артемона» |- | «Как казаки…»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/kak-kazaki-... Фильм Как казаки ... актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | атаман | «Коза ностра» |- | «Морозко»<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/morozko-2010 Фильм Морозко актеры и роли / 2010 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> | «звезда» от Морозко | «Наши Таньки грязи не боятся» |- | «Новогодние сваты»<ref name=":0"/> |камео | «Дископатизаны» |- | align="center" rowspan="1" | ''2012'' | Красная Шапочка<ref><span class="citation">[http://kinorole.ru/film/krasnaya-shapochka-2012 Фильм Красная шапочка актеры и роли / 2012 | Актеры и роли - KinoRole.ru].&#x20; kinorole.ru.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |Бесәй Базилио | «Песня лисы Алисы и кота Базилио» |- | align="center" rowspan="1" | ''2013'' | Три богатыря<ref><span class="citation">[https://my-hit.org/film/23969/ Три богатыря (2013) - смотреть онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160810111509/https://my-hit.org/film/23969/ |date=2016-08-10 }}.&#x20; my-hit.org.&#x20;<small>Проверено 26 июня 2016.</small></span><span class="citation"></span></ref> |кардинал Ришелье | «Песня кардинала и королевы» |} {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="38" |<br> ! width="225" |<br> ! width="100" |<br> ! width="200" |<br> ! width="500" |<br> |} <br> {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="225" |<br> ! width="100" |<br> ! width="200" |<br> ! width="500" |<br> |} {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! width="300" |<br> ! width="500" |<br> |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * {{Официальный сайт|kirkorov.ru|Филиппа Киркорова}} * Известия: [https://web.archive.org/web/20110517130958/http://www.izvestia.ru/person/article3103692/ «Сказать, что я равнодушно наблюдаю за личной жизнью Аллы, будет нечестно»] * [http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 Интервью Филиппа Киркорова журналу Rolling Stone] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090305080953/http://www.rollingstone.ru/articles/3132/26,4 |date=2009-03-05 }} * [https://echo.msk.ru/guests/2275/ Интервью Филиппа Киркорова на радио «Эхо Москвы»] * [http://kp.ru/daily/22585/10630/ У Киркорова отбирают джип «Хаммер»?], Газета «Комсомольская правда», 6 июля 2001 г. {{вс}} [[Категория:1967 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]] [[Категория:СССР йырсылары]] [[Категория:Рәсәй йырсылары]] [[Категория:XX быуат йырсылары]] [[Категория:XXI быуат йырсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]] [[Категория:СССР актёрҙары]] [[Категория:Рәсәй актёрҙары]] [[Категория:Украинаның халыҡ артистары]] 6t9ne0gyxsekvkz9frpw3tzvy1ncc83 0 111452 1299746 1248589 2026-06-24T03:19:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299746 wikitext text/x-wiki {{НП-Япония |русское название = Киото |оригинальное название = 京都市 |изображение = Kyoto montage.jpg |статус = Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡала |герб = Emblem of Kyoto, Kyoto.svg |флаг = Flag of Kyoto City.svg{{!}}border |lat_dir = N |lat_deg = 35|lat_min = 01|lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 135|lon_min = 45|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:JP |префектура = Киото |глава = {{nl|Ёриканэ|Масумото}} |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |высота центра НП = |климат = |почтовый индекс = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = 26100-9 |категория в Commons = Kyoto, Kyoto |цветок = [[Камелия]] |дерево = [[Тал|Плакучая ива]] |птица = |сайт = http://www.city.kyoto.jp/ }} '''Кио́то''' ([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">京都市</span> ''<span class="unicode audiolink">Кё: то-си</span> <span class="metadata audiolinkinfo"><small>(инф.)</small></span>'') —хөкүмәт указы буйынса аталған [[Япония|япон]] ҡалаһы, ул Хонсю утрауының Кансай төбәгенең үҙәк өлөшөндә , Киото префектураһын көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡала был префектураның административ үҙәге, Осака — Кобе — Киото ҡалалары районындағы һәм Кансай төбәгенең иң алға әйҙәүсе ҡалаларының береһе. Майҙаны — 827,90 <span>км²</span><ref name="area">Площадь указывается по данным сайта [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO-title.htm ''Geospatial Information Authority of Japan''] (яп.) с учётом [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm изменений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126174433/http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm |date=2012-11-26 }}, опубликованных 1 октября 2011 года.</ref> 794 −1869 йылдарҙа Киото Японияның баш ҡалаһы<ref>[http://geosfera.info/aziya/yaponiya/347-gorod-kioto-byvshaya-stolica-yaponii.html Бывшая столица Японии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111095805/http://geosfera.info/aziya/yaponiya/347-gorod-kioto-byvshaya-stolica-yaponii.html |date=2012-01-11 }}</ref>, Императорҙың төп резиденцияһы. Элекке исеме — Хэйан. == География == Киото территорияһында урынлашҡан Киото уйпатлығы һәм уны уратып аолған тауҙар араһында тора. Уйпатлыҡ Эске Япон диңгеҙенең өсөнсөл осорҙоң аҙағында барлыҡҡа килгән депрессив територияһы. Шул өсөнсөл осорҙа сатнаған тауҙарҙың өлөштәре ҡаланың сиктәре булып тора. Уйпатлыҡтың төньяҡ-көнсығышында Хиэй тауҙары рәт булып тора. Уның иң юғары көктәһе Симэй, бейеклеге 848 м. Был тауҙарҙың көньяғында Хигасияма убалары тора. Киото уйпатлығының көньяҡ-көнсығышында Дайго тауҙары, улар Киото ҡалаһы менән Оцу араһындағы сик булып тора. Киотоның төньяҡ өлөшөн Китаяма тауҙары биләй. Уларҙың бейеклеге 500—700 м, иң бейек нөктәһе -Атаго (бейеклеге- 924 м). Атагама был тауҙарҙың төньяҡ-көнбайышында ята. Көнбайышта Киотоны Камеока ҡалаһынан айырып торған Нисияма тауҙары һуҙылған..<ref name="Природа">Ода Такэо. Природа Киото // ''Энциклопедия Ниппоника'': в 26 т. 2-е издание. — Токио: Сёгаккан, 1994—1997.</ref> Киотоның климаты — уртаса эске континенталь климат. Был ҡаланың тауҙар араһындағы уйпатлыҡта ятыуы һәм диңгеҙҙәргә сыҡмауы менән аңлатыла. Киотола йәй еүеш һәм эҫе.. Август айының уртаса температураһы 32,9&nbsp;°C. Ҡыш бында ҡоро һәм һыуыҡ. Ғинуарҙың уртаса температураһы— 0,3&nbsp;°C. Июндән алып сентябрь бөткәнсе Киотола Ямғырҙар сезоны. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ уртаса кимәле — 1581 мм<ref name="Природа"/>. == Административ бүленеше == <center class=""> {| class="wikitable sortable" width="65%" | bgcolor="#F1F0ED" class="unsortable" width="1%" |№ | bgcolor="#F1F0ED" width="10%" |Русское название | bgcolor="#F1F0ED" width="10%" |Японское название | bgcolor="#F1F0ED" width="10%" |Площадь | bgcolor="#F1F0ED" width="10%" |Население | bgcolor="#F1F0ED" width="10%" |Плотность |- |01 |Камигё |上京区 | align="right" | 7,11 | align="right" | 82 601 | align="right" | 11 617,6 |- |02 |Кита |北区 | align="right" |94,92 | align="right" |122 228 | align="right" |1287,7 |- |03 |Минами |南区 | align="right" |15,78 | align="right" |98 782 | align="right" |6259,9 |- |04 |Накагё |中京区 | align="right" |7,38 | align="right" |103 678 | align="right" |14 048,5 |- |05 |Нисикё |西京区 | align="right" |59,20 | align="right" |153 253 | align="right" |2588,7 |- |06 |Сакё |左京区 | align="right" |246,88 | align="right" |166 966 | align="right" |676,3 |- |07 |Симогё |下京区 | align="right" |6,82 | align="right" |76 255 | align="right" |11 181,1 |- |08 |Укё |右京区 | align="right" |291,95 | align="right" |202 945 | align="right" |695,1 |- |09 |Фусими |伏見区 | align="right" |61,62 | align="right" |283 948 | align="right" |4608 |- |10 |Хигасияма |東山区 | align="right" |7,46 | align="right" |40 730 | align="right" |5459,8 |- |11 |Ямасина |山科区 | align="right" |28,78 | align="right" |136 012 | align="right" |4725,9 |} </center> == Тарих == === Боронғо заман === [[Файл:Emperor_Kammu_large.jpg|справа|мини|375x375пкс|Император Камму — Хэйанға, буласаҡ Киотоға нигеҙ һалыусы.]] Киото территорияһында кешеләр [[неолит]] осоронда йәшәй башлаған. Камэ-Камо һәм Кита-Сиракава райондарында был археологик осорҙа йәшәгән кешеләрҙең табылған тораҡтары быны иҫбатлай. Фусима районындағы Фукаса ерендә [[Яёй осоро|Яёи]] осорона ҡараған ауыл хужалығы ҡоралдары табылған, ләкин урта быуаттар башында ерҙәрҙең бик ныҡ һаҙматлы булыуы, тәбиғи байлыҡтарҙың әҙ булыуы һәм климаттың үҙенсәлектәре арҡаһында был төбәк әүҙемле рәүештә үҙләштерелмәгән. Бары тик 7 быуатта ҡытай аристократтарыу ырыуынан сыҡҡан ҡытай Хата был ерҙәрҙә үҙенең резиденцияһын төҙөткән. резиденция Удзумаса һәм Фукас ерҙәрендә торған һәм нығытылған булған Ырыу башлыҡтары, сиҙәм ерҙәрҙе һөрөп, ирригация эштәрен эшләгәндәр, ебәк ҡорттарын үҫтергәндәр һәм туҡымалар туҡыуҙы нигеҙләгәндәр. Был Хата ырыуының бөйөклөгөн Хатаның ҡәбере өҫтөнә өйөлгән Хэбицука ҡурғаныһәм Кавакасу өйөнөң башлығының бойороғо буйынса төҙөлгән буддистар монастыре иҫбатлап тора. Был ерҙәрҙә шулай уҡ Камо һәм Идзумо ҡәбиләләре лә булған, улар Камо һәм Такано йылғаларының бассейнында йәшәгән<ref name="История">Ода Такэо. История Киото // ''Энциклопедия Ниппоника'': в 26 т. 2-е издание. — Токио: Сёгаккан, 1994—1997.</ref>. 8 быуат аҙағында сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм буддистарҙың переворот яһау ҡурҡынысы арҡаһында Император Камму япон башҡалаһын Наранан икенсе урынға күсерергә булған. 784 йылда ул буласаҡ Муко ҡалаһы территорияһында Нагаока баш ҡалаһын һалдыра башлаған. Ҡала ун йыл буйы төҙөлгән, әммә баш төҙөүсе Фудзивара Танэцугуҙың вафат булыуы һәм һыу баҫҡанлыҡ арҡаһында төҙөлөштө туҡтатып торғандар. Шунлыҡтан 794 йылда Император Киото уйпатлығында яңы баш ҡала « тыныслыҡ һәм тынғылыҡтың баш ҡалаһы»<ref><span class="citation">''Горегляд В.''</span></ref> — Хэйанды төҙөй башлаған Төҙөлөш эштәре менән Фудзивара Огуромаро етәкселек иткән<ref>Поскольку Танэцугу и Огуромаро находились в брачных связях с родом Хата, историки предполагают, что главы этого рода повлияли на решение Императора перенести политический центр страны на территорию их родовой вотчины</ref>. Тап Хэйан урынында киләсәктә Киото ҡалаһы барлыҡҡа килгән.<ref name="История"/><ref>В средневековье Хэйан называли просто «кё» — «столица».</ref>. === Хэйан осоро === [[Файл:Daidairi_of_Heiankyo.jpg|справа|мини|250x250пкс|Хэйандағы Император һарайының моделе.]] Хэйан ҡытайҙың баш ҡалаһы Чанъань ([[Тан династияһы|Тан осоро)]] кеүек итеп төҙөлгән. Ул төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙылған дүртмөйөш формаһында булып, тура мөйөшлө урамдар менән бүлгеләнгән кварталдарҙан торған. төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 10 ә , көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 11 урам төҙөлгән. Ҡаланың төньяғында император һарайы комплексы торған, улар янында һәм төньяҡ көнсығышында вельможалар , ә көньяғында күп төрлө һөнәрселәр, ҡала ярлылары йәшәгән. Судзаку проспекты ҡаланы көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлеп торған. Хэйан мәҙәниәтен ныҡ алға табан үҫтереүсе белемле кешеләр баш ҡалала йәшәгән. Хэйан-кёла барлыҡҡа килгән күп әҫәрҙәр бөтә донъяға билдәле, шул иҫәптән, Мурасака Сикубуның «[[Гэндзи тураһында повесть|Гэндзи-моногатари]]» романы һәм «Записки у изголовья» Сэй Сёнагондың «Записки у изголовья» әҫәре . Аристократтарҙың утарҙары тулы бер кварталды алып торһа, ярлыларҙың өйҙәре бер-береһенә бик яҡын торғандар, шунлыҡтан ҡалала бик йыш ҡына янғындар сыҡҡан. Киото ҡалаһы бер нисә тапҡыр янып, яңынан тергеҙелгәнлектән, ундағы боронғо йорттар бөтөнләй һаҡланмаған. Баш ҡалала Тайрҙың самурай диктатураһы урынлашҡас, Камоның көнсығыш ярындағы Рокухара районында самурай хакимиәте урынлашҡан .XII—XIV быуаттарҙа Камакур сёгунаты булған саҡта был район сәйәси тормоштоң үҙәге булып торған. Бында сегунаттың Рокухарҙағы инспекторҙың идараһы булған. Уның вазифаһында Император йортон, Көнбайыш Японияның аристократтарын һәм самурайҙар династияһын ҡарау булған. Яңы Асикага сёгунатбарлыҡҡа килгәс, илдең сәйәси үҙәге Камоның көнбайышына күскән. XV быуаттан башлап ул Муромати кварталындағы сёгун һарайында булған. Ошо ваҡытта ҡаланың исеме Киотоға (кё, Кёто) әйләнгән<ref name="История"/>. 1467—1477 йылдарҙа Японияла Онин ығы№зығыһы була. Урамлдарҙа даими барған һуғыштар арҡаһында Киото яндырылып, көл-күмергә әйләнгән.30 мең аристократ һәм самурайҙар йорттарыһәм боронғо монастырҙәр янып бөткән . Императорский йорто ныҡ туҙған. Ҡала икегә :төньяҡта — <span>Камигё</span> ([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">上京</span> ''камигё:'', верхняя столица) һәм көньяҡта-<span>Симогё</span> ([[Япон теле|яп.]] <span lang="ja" style="font-size: 110%; font-style: normal;">下京</span> ''симогё:'', нижняя столица) өлөштәренә бүленгән. XVI быуатта улар ике айырым ҡала булып торған. Үҙәк хакимиәттең эшлекһеҙлеге арҡаһында Киото мещандары квартал советтарынан торған үҙаллы хакимиәт төҙөгәндәр . Улар ҡаланың хәүефһеҙлеген һаҡлау һәм байрамдар үтәреү өсөн яуаплы булған. === Яңы тарих === 1568 йылда Киото төбәк етәксеһе Ода Нобунага ҡул аҫтына ингән. Ул ҡаланы яңынан тергеҙә башлаған. Император һарайын һәм Нидзё, замогын яүңынан төҙөткән, сәйәси тормошто юлға һалған. Киотоға иезуиттар етәкселеге аҫтында христиандар миссияһы эш башлап ебәргән<ref>''Коваленко О. А.'' Ода Нобунага в японской антихристианской литературе на примере «Записей о расцвете и падении Храма южных варваров» / / Восточный мир . — Киев: Институт Востоковедения НАН Украины, 2009. — № 2 — с.10-19.</ref>. Нобунагиҙың эшен Тоётоми Хидэёси, уның сәйәси вариҫы, дауам иткән. 1591 йылда Хидэёси Камигё һәм Симогёның икәүһен бергә 23 км оҙонлоғондағы балсыҡ вал менән уратып алған, юлдар төҙөткән. Баш ҡалала Дзюракудай һарайын, Ниси-Хонгандзи монастырен төҙөткән, ҡалананкөньяҡтараҡ Фусими ҡаласығын һәм замок һала башлаған, Ёдойылғаһында транспорт йөрөүҙе юлға һалған. Тап ошо осорҙа иҫке Хэйан Киотоға әйләнгән.о<ref name="История"/>. 1603 йылда Токугава сёгунаты барлыҡҡа килгәс илдең сәйәси үҙәге Эдо ҡалаһына күсә, шулай ҙа Киото Японияның баш ҡалаһы һәм Император резиденцияһы булып ҡалған. Уны дошмандарҙан һаҡлау өсөн сёгун [[Токугава Иэясу]] Киотола яңы Нидзё замогын төҙөткән. Илдәге христианлыҡты бөтөрөү маҡсатында Хигаси-Хонгандзи монатыре һәм Дзёдо сектаһының ғибәҙәтханалары төҙөтөлгән.<ref name="История"/>. 1622 гйылда Фусими ҡалаһынның көньяҡ -көнбайышында сёгунат Ёдо замогын төҙөткән. Был замок Ёдо-хандың административ үҙәге булған. Аҙаҡтан Фусими замогын юҡ итеп, уның урынында баш ҡаланы ҡала менән тоташтырған Такано йылғаһына канал һуҙғандар<ref name="История"/>. [[Файл:Киото,_главная_улица,_1891.jpg|мини|250x250пкс|.Киотоның төп урамы, 1891 йыл]] XVII—XIX быуаттарҙа Киото илдең иң бай ҡалаларының береһе була. Был осорҙа ебәк туҡымалар, фарфор, лак менән ҡапланған һауыт-һаба, буялған кизе мамыҡ туҡымалар эшләй башлайҙар. Уның халҡы Осако һәм Эдонан ҡала 400мең кешеһе менән илдә өсөнсө урынды биләп тора<ref name="История"/>. 1864 йылда Киотола ҙур янғын сығып, ҡаланың ҙур өлөшөн тәшкил иткән 28 мең йорт уттан һәләк була. Шунлыҡтан 1868 йылда [[Мэйдзи реставрацияһы]]нан һуң Император Японияның башҡалаһын Эдоға күсерә, һуңынан Эдоға Токио исеме бирелә. Киото баш ҡала статусын юғалта<ref name="История"/>. АҠШ-тың атом бомбаһын ҡулланыу комиссияһын етәкләүсе хәрби министры Япония мәҙәниәтенең үҙәге булған, ҡасандыр үҙенең баллы айын шунда үткәргән Киотоны утҡа тотоласаҡ ҡалалар иҫәбенән һыҙып ырғыта һәм уны Нагасаки менән алыштыра. == Сәйәсәт == Киотоның төп керемен туризм биләп тора. Киотоның төньяғында балыҡ тоталар, үҙгендә ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнәләр. Бөтә донъяла билдәле Nintendo компьютер уйындарын Киотола сығаралар . === Ауыл хужалығы === XVII быуаттан алып Киото Японияның иң ҙур ҡалаһы булғанлыҡтан, ҡала халҡын туҡландырыр өсөн бик күп аҙыҡ-түлек кәрәк булған. Шунлыҡтан Киотоның ситтәрендә йәшелсәләр үҫтереүсе көслө ауыл хужалығы инфраструктураһы булдырылған. Селекционерҙар монастырь тормаһының, камос баклажанының, мибус горчицаһының яңы төрҙәрен килтереп сығарғандар.<ref name="І">Киото / / Энциклопедия Ниппоника: в 26 т. 2-е издание. — Токио: Сёгаккан, 1994—1997.</ref> Киотта ҙур урбанистик поцестарҙың барыуына ҡарамаҫтан, йәшелсә үҫтереү мәҙәниәте XIX—XX быуаттарҙа һаҡланып ҡалған. 2005 йылда Киотола 3657 фермерхужалығы булған, шуларҙың 2321 хужалығы һатыу өсөн йәшелсә үҫтергән. Һөрөнтө ерҙәрҙең майҙаны 1953 га булған.<ref>[http://www.city.kyoto.jp/sogo/toukei/Publish/Analysis/News/028Agri_Forest.pdf Состояние сельского и лесного хозяйства в Киото // Официальный сайт города Киото]</ref>. Бик күп фермерҙар йәшелсәләрҙе теплицаларҙа үҫтергән. Ауыл хужалығы менән бер рәттән урман хужалығы ла Киотола киң таралған. Урмандарҙың майҙаны 40 мең га. Төп урман культураһы — юғары сифатлы криптомерия. Уны эшкәртеү үҙәктәре Накагавала һәм Китала<ref name="І"/>. === Туризм === Киото — Японияның иң популяр туризм урыны. == Транспорт == [[Файл:JR_Kyoto_sta01nt3200.jpg|справа|мини|250x250пкс|Киото вокзалы]] Тарихи Киото Япония транспорт системаһының үҙәге, сөнки бында төп дәүләт юлдары киҫешкән урын. 1877 йылдан башлап төп транспорт үҙәге булып Киото вокзалы тора. 20-се быуаттың икенсе яртыһында уның аша Япония JR-ҙың: Токайдо, Саниндолиниялары, синкансэн шәп тиҙлектәге поездар линияһы, ҡала яны электричкалары, Нара тимер юл линиялары үткән. Тимер юлдарҙан башҡа Киотола ҡала һәм шәхси автобус компаниялары ла эшләй, уларҙың маршруттары ҡаланы яҡын тирәләге райондар менән Шулай уҡ Киотола бер нисә турист автобус маршруттары бар. Улнда транспорт селтәренең ныҡ үҫешкән булыуы пассажирҙарҙы бер туҡтауһыҙ йөрөтөргә мөмкинлек бирә<ref name="І" />. Киото аша хөкүмәттең № 1 и № 171 автомобиль юлдары һәм Осака менән Кобены Токай төбәге менән тоташтырусы Мэйсин тиҙ йөрөүсе автострадаһы бар. Был транспорт артериялары транспортта һәм сәнәғәттә ҙур әһәмиәткә эйә. Киотола № 9 дәүләт автомобиль юлы бөтә төбәкте генә хеҙмәтләндереп ҡалмай , ә илдең барлыҡ ҡалаларын транспорт селтәре менән тоташтырып тора.<ref name="І"/>. Киото ҡалаһы Хигасима, Хиэйдзан, Оку-Хиэй, Арасияма-Такаоси ,һ.б тауҙарына бара торған иң ҙур турист юл булып тора<ref name="І"/>. == Мәҙәниәт == Киото Японияның төп мәҙәниәт үҙәге булып тора. Икенсе бөтә донъя һуғышы йылдарында , Япония атом бомбардировкаһына тотолған саҡта үҙенең1600 буддизм ғибәҙәтханалары һәм 400 синтоистарҙың доға ҡыла торған урындары менән атом утына тотолмай ҡалған ҡала. Киотошулай уҡ гейшаларҙың кварталы — ханамати менән билдәле. Киотола ''Аой-мацури'' (544 йыл), ''Гион-мацури'' (869 йыл), ''Инэ-мацури'' (Эдо осоро), ''Даймондзи годзан окуриби'' (с 1662 йыл) и ''Дзидай мацури'' (1895 йыл) фестивалдары үткәрелгән. Һәр бер храм үҙе төрлө байрамдар үткәрә. === Иң билдәле буддизм храмдары === ==== Сингон мәктәбе ==== * Нинна-дзи ({{Lang-ja|仁和寺}}仁和寺) — Боронғо император һарайы дворец Омуро * То-дзи ({{Lang-ja|東寺}}東寺) — сингон мәктәбе храмы * Дайго-дзи ({{Lang-ja|醍醐寺}}醍醐寺) — сюгэндо мәктәбе храмы ==== Риндзай-[[дзэн]] мәктәптәре ==== [[Файл:Japan_Kyoto_Kinkakuji_DSC00117.jpg|мини|275x275пкс|Кинкаку-дзи]] * Кинкаку-дзи ({{Lang-ja|金閣寺}}金閣寺), Алтын Павильон ; * Рёан-дзи ({{Lang-ja|龍安寺}}龍安寺), [[дзэн]] храмы; * Гинкаку-дзи ({{Lang-ja|銀閣寺}}銀閣寺), Көмөш Павильон; * Нандзэн-дзи ({{Lang-ja|南禅寺}}南禅寺), риндзай-сю храмы мәктәбе * Кодай-дзи ({{Lang-ja|高台寺}}高台寺), риндзай-сю мәктәбе храмы * Тофуку-дзи ({{Lang-ja|東福寺}}東福寺) риндзай-сю мәктәбе храмы Киото * Мёсин-дзи ({{Lang-ja|妙心寺}}妙心寺) — риндзай ([[дзэн]]) храмы мәктәбе * Сюнко-ин (春光院) —риндзай-сю храмы мәктәбе * Тэнрю-дзи риндзай-сю храмы мәктәбе (嵐山) * Дайкаку-дзи риндзай-сю мәктәбе * Сёкоку-дзи риндзай-сю мәктәбе * Дайтоку-дзи ({{Lang-ja|大徳寺}}大徳寺) риндзай-сю мәктәбе ==== Дзёдо-сю мәктәбе ==== * Тион-ин ({{Lang-ja|知恩院}}知恩院) —амидаист мәктәбе храмы дзёдо-сю с уникальным садом на востоке Киото * Эйкан-до ({{Lang-ja|永観堂}}永観堂 — также [[:ja:禅林寺 (京都市)|禅林寺]] — Дзэнрин-дзи) амидаист мәктәбе храмы дзёдо-сю ==== Икенсе мәктәптәр ==== * Киёмидзу-дэра ({{Lang-ja|清水寺}}清水寺) храмы * Сёрэн-ин ({{Lang-ja|青蓮院}}青蓮院) храмы * Хонган-дзи ({{Lang-ja|本願寺}}本願寺) — дзёдо-синсю храмы * Хонэн-ин храмы * Анраку-ин храмы * Роккаку-до храмы === Синтоистар храмы === * Хэйан-дзингу, императорҙың синтоистар храмы ; * Ясака-дзиндзя === Башҡа мәҙәни иҫтәлектәр === * Киотолағы император һарайы-резиденция; * Кацуралағы император виллаһы; * Сюгаку-ин император виллаһы; * Киото башняһы === Киотоның билдәле кешеләре === * Харуки Мураками — япон яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе. * Тоору Ниимура (Кё) — йырсы, Dir en grey төркөмөнөң вокалисы. * Кода Куми — йырсы. * Танака Тёдзиро — XVI быуаттың япон керамисы һәм һынсыһы, Раку мәктәбенә нигеҙ һалыусы. == Күренекле урындары == <center> {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Kyotopalace.jpg|border|180px]] |[[Файл:Nijo Castle J09 30.jpg|border|205px]] |[[Файл:Kinkakuji 2004-09-21.jpg|border|180px]] |[[Файл:Jisyohji-05.Jun.JPG|border|180px]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Киотола Император һарайы</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Нидзё замогы</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Кинкакудзи</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Гинкаку-дзи</small></div> |- |[[Файл:Kiyomizu-dera in Kyoto-r.jpg|border|180px]] |[[Файл:Sanjusangendo temple01s1408.jpg|border|205px]] |[[Файл:FushimiCastle.JPG|border|180px]] |[[Файл:Ninnaji -garden.jpg|border|200px]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Киёмидзу-дэра</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Сандзюсангэн-до (33 кен ғибәҙәтханаһы)</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Фусими замогы</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Нинна-дзи</small></div> |- |[[Файл:Chionin35n3200.jpg|border|180px]] |[[Файл:Nijo Castle 01.JPG|border|205px]] |[[Файл:Каменистый сад.jpg|border|180px]] | |- |<div style='text-align: center;'><small>Тион-ин</small></div> |<div style='text-align: center;'><small> Нидзё замогының көньяҡ-көнсығыш башняһы</small></div> |<div style='text-align: center;'><small>Таштар баҡсаһы</small></div> | |} </center> == Туғандаш ҡалалары == {{кол}} * {{США}} [[Бостон]], [[АҠШ]] * {{Франция}} [[Париж]], [[Франция]] (ҡала-партнёр) * {{Германия}} [[Кёльн]], [[Германия]] * {{Чехия}} [[Прага]], [[Чехия]] * {{Италия}} [[Флоренция]], [[Италия]] * {{Украина}} [[Киев]], [[Украина]] * {{Флаг|Китай}} [[Сиань]], [[Ҡытай]] * {{Мексика}} [[Гвадалахара (Мексика)|Гвадалахара]], [[Мексика]] * {{Республика Корея}} [[Чинджу]], [[Корея Республикаһы]] * {{Хорватия}} [[Загреб]], [[Хорватия]] {{конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{commonscat-inline|Kyoto, Kyoto}} * [http://japanology.ru/jouhou/821 Киото тимер юлдарының картаһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140531144539/http://japanology.ru/jouhou/821 |date=2014-05-31 }} * [http://www.city.kyoto.jp/ Рәсми сайт] * [https://timeskaner.ru/japan/kyoto.html Киотола теүәл ваҡыт] [[Категория:Киото|*]] [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:Японияның миллионер ҡалалары]] [[Категория:Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡалалар]] [[Категория:VIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Япония префектураларының административ үҙәктәре]] 388yv1392peefdjf8jaz57pkjddenlc 0 127710 1299767 1283281 2026-06-24T10:34:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299767 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Крупская Надежда Константиновна''' ([[26 февраль]] [[1869 йыл]] — [[27 февраль]] [[1936 йыл]]) — сәйәси эшмәкәр, педагог. 1898 йылдан РСДРП ағзаһы. СССР Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы (1931). Педагогия фәндәре докторы (1936). [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ульяновтың (Лениндың)]] ҡатыны. == Биографияһы == [[Файл:Krupskaya_1876_photo.jpg|слева|мини|Н. К. Крупская бала сағында, 1876 йыл]] Наде́жда Константи́новна Кру́пская (иренең фамилияһы буйынса Ульянова) [[Санкт-Петербург]]та ярлы дворян ғаиләһендә тыуған. Атаһы — поручик Крупский Константин Игнатьевич (1838—1883), рус офицерҙары Комитетында ҡатнашҡан, 1863 йылдағы поляк ихтилалында ҡатнашыусыларҙы яҡлап сыҡҡан, әсәһе — Тистрова Елизавета Васильевна (1843—1915), гувернантка. [[Файл:Krupskaja_1890.jpg|слева|мини|Н. К. Крупская, 1890 йыл]] [[Файл:Справка_Крупской.jpg|справа|мини|Крупская тураһында белешмә (Рәсәй сәйәси тарих музейы)]] 1889—1990 йылдарҙа Петербург юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсында уҡый. [[1890 йыл]]да студент марксистик түңәрәгенә инә һәм [[1891]] — [[1896 йыл]]дарҙа Петербургта Смоленск өлкәндәр өсөн йәкшәмбе киске мәктәбендә уҡыта һәм пропаганда эше менән шөғөлләнә. [[1894 йыл]]да йәш марксист [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ульянов (Ленин)]] менән таныша. Уның менән бергә 1895 йылда С.- Петербургта «Эшсе синыфты азат итеү өсөн көрәш союзы» ойошмаһын ойоштороуҙа һәм уның эшмәкәрлегендә ҡатнаша. === Өфөлә һәм Шушенское ауылында === [[1896 йыл]]да ҡулға алына һәм ете ай төрмәлә тотолғандан һуң һөргөнгә [[Өфө губернаһы]]на ебәрелә. Һөргөндөң бер ни тиклем өлөшөн Енисей губернаһы Шушенское ауылында В. И. Ленин менән бергә үткәрә. [[1898 йыл]]дың 10 (22) июлендә Ульянов (Ленин) сиркәү никахына инә. [[1898 йыл]]да РСДРП-ға инә. Бер нисә партия псевдонимдары аҫтында (Саблина, Ленина, Н. К., Артамонова, Онегина, Рыба, Минога, Рыбкина, Шарко, Катя, Фрей, Галлилей) билдәле була<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/8955/%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%9F%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF Крупская. Статья в Советской исторической энциклопедии]</ref>. 1900—1901 йылдарҙа Өфөлә тимер юл оҫтаханаларындағы түңәрәктә дәрестәр алып бара. : Глеб Кржижановский хәтерләй: ''«Владимир Ильич мог найти красивее женщину, вот и моя Зина была красивая, но умнее, чем Надежда Константиновна, преданнее делу, чем она, у нас не было…»''<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1621131 Ленин — Крупская — Арманд<!-- Это очень странный источник. Он ссылается на газету Московская Правда от 8 Сентября 2006, однако в том номере не удалось найти ничего похожего: http://old.mospravda.ru/issue/2006/09/08/ -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140831085753/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1621131 |date=2014-08-31 }}{{прояснить}}</ref>. === Эмиграцияла === [[1901 йыл]]да [[Германия]]ға эмиграцияға китә, «Искра» гәзитенең секретары була. [[Лондон]]дағы [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП]] съезын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ҡатнаша. [[1905 йыл]]да Ленин менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Үҙәк комитеты секретары була. 1905—1907 йылдарҙағы революция ҡыйратылғандан һуң икенсе тапҡыр эмиграцияға китә. Париж эргәһендәге Лонжюмола партия мәктәбендә уҡыта. Лениндың секретары сифатында Рәсәйҙәге партия ойошмалары менән бәйләнештәр булдырырға ярҙам итә, большевистик матбуғаты эшендә әүҙем ҡатнаша. === Октябрь революцияһынан һуң === [[1917 йыл]]дың апрелендә [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] менән бергә Рәсәйгә ҡайта, Ленинға Октябрь революцияһын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә ярҙам итә. Пролетар үҫмер хәрәкәтен ойоштороуы менән шөғөлләнә, эшсе йәштәрҙең, к Социалистик союзының, комсомолдың һәм пионер ойошмаһының башында торған. [[1917 йыл]]дан мәғариф буйынса Дәүләт комиссияһы ағзаһы була. РКП(б) Үҙәк Комитеты бригадаһы составында [[Пермь]] ҡалаһына килә. [[1920 йыл]]да Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы Главполитпросвет рәйесе була; «Друг детей» йәмғиәте ойоштороу инициаторы була. Совет балаларын тәрбиәләҙә скаут системаһын ҡулланыу буйынса бәхәстә Крупская пионер ойошмаһы формаһы буйынса — скаут, йөкмәткеһе буйынса — коммунистик булырға тейеш тип иҫәпләгән. Был мәсьәләгә Крупская «РКСМ и бойскаутизм» мәҡәләһен бағышлай. Немец коммунисты Эдвин Гернле менән берлектә балаларҙың пролетар, коммунистик тәрбиәһе мәсьәләләрен тикшерә. Лениндың тол ҡатыны булараҡ уның һәр сығышы ул ваҡытта бик мөһим һанала. 1928 йылдың февралендә «Правда» гәзитендә Крупскаяның «О „Крокодиле“ Чуковского» мәҡәләһе донъя күрә. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, Чуковский "Литературная газета"ла әкиәттәрҙән баш тартыуы хаҡында хатын баҫтырып сығара<ref>{{Cite web|title=Чуковский К. И.|url=http://www.rp-net.ru/book/OurAutors/chukovskiy/|archiveurl=http://www.webcitation.org/6CSSbrK9Y|archivedate=2012-11-26}}</ref> (ошонан һуң 1942 йылға тиклем ул бер әкиәт тә яҙмай). [[1924 йыл]]дан — партияның үҙәк комитеты ағзаһы, [[1927 йыл]]дан — ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының ағзаһы. Партияның XIV съезында Крупская Г. Е. Зиновьев һәм Л. Б. Каменевтың [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]]ға ҡаршы көрәшендә "яңы оппозиция"ны яҡлап сыға, әммә һуңынан был ҡарашын хаталы тип һанап<ref>{{Cite web|title=речь Н. К. Крупской на объединённом Пленуме ЦК и ЦКК, заседание 2 августа 1927 года|url=http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20141006091637/http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html|archivedate=2014.10.06|publisher=Сайт «Старые газеты»|quote=В заключение я хотела ещё сказать пару слов по личному вопросу. В 1925 году всеми ощущалась определённая стабилизация, вот тогда казалось, что надо особенно резко сигнализировать опасность некоторых явлений, которые имели место. Поэтому мне казалось тогда в 1925 году правильной позиция оппозиции. Но сейчас, в момент борьбы, в момент необходимости сплочения всех сил, мне кажется, что все члены оппозиции должны выйти из оппозиции и теснее сомкнуться около ЦК|accessdate=2015-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006091637/http://www.oldgazette.ru/pstar/18081927/text2.html |date=2014-10-06 }}</ref>, партияның Үҙәк комитетының Пленумдарында Н. И. Бухаринды -хөкөмгә тарттырыу, Л. Д. Троцкий, Г. Е. Зиновьев, Л. Б. Каменевтарҙы партиянан сығарыу өсөн тауыш бирә. Крупская репрессияланғандарҙы яҡлап сыға, әммә күпселек өлөштә һөҙөмтәһеҙ. 1930-сы йылдарҙа Крупская административ-командалыҡ системаның урынлаштырылыуына ҡаршы торорға тырыша, «халыҡ дошмандары» балаларын эҙәрлекләүенә ҡаршы сығыш яһай, әммә ул тулыһынса тиерлек Наркомпрос эшенән ситләтелгән була һәм китапхана эше мәсьәләләре менән шөғөлләнә башлай<ref>{{Китап|заглавие=Педагогический энциклопедический словарь|ответственный=Ред. [[Бим-Бад, Борис Михайлович|Б. Бим-Бад]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]; [[Дрофа (издательство)|Дрофа]]|год=2003|страницы=370|страниц=528|серия=Золотой фонд|isbn=5-85270-230-2}}</ref>. Крупская — [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] тураһында, коммунистик тәрбиәһе, педагогика һәм большевиктар партияһы тарихы буйынса бик күп хеҙмәттәр авторы. Крупская пионерҙар, совет балалары менән әүҙем яҙыша. СССР-ҙа бик күп музейҙарҙы асыу инициаторы була, шул иҫәптән Пенза өлкәһендә Белинский һәм Лермонтов музейҙары. Ғүмеренең аҙағына тиклем матбуғатта сығыш яһай, ВКП(б), ВЦИК һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ағзаһы булып ҡала. 1937 йылда СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы. [[1939 йыл]]да вафат була, кремациянан һуң көлө Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙандағы Кремль диуарында ерләнә<ref>{{Cite web|title=Кладбища мира|url=http://www.mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html|archiveurl=http://web.archive.org/web/20120515133156/http://mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html|archivedate=2012.05.15|publisher=«[[Московские новости]]»|date=31.10.2011.|accessdate=2015-07-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515133156/http://mn.ru/multimedia_photoreports/20111031/306445551_10.html |date=2012-05-15 }}</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Lenin_and_Wife_1918.jpg|справа|мини|В. И. Ленин һәм Н. К. Крупская 1 майҙа парадта, 1918 йыл]] * Ҡартатаһы (атаһы яғынан) — Игнатий Андреевич Крупский ([[1794 йыл|1794]]—[[1848 йыл|1848]])<ref>[https://web.archive.org/web/20140202120144/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1609&n=86 ''Абрамов, Виталий.'' Турчанка из рода Крупских]</ref>. * Атаһы — Константин Игнатьевич Крупский ([[1838 йыл|1838]]—[[1883 йыл|1883]]), поручик, элекке Речь Посполитая территорияһында 1863 йылдағы ихтилалда ҡатнаша . * Ҡартатаһы (әсәһе яғынан) — Василий Иванович Тистров ([[1799 йыл|1799]]—[[1870 йыл|1870]]), тау инженеры, руда белгесе, Барнаул көмөш иретеү, Сузун баҡыр иретеү, Томск тимер эшләү заводтарының идарасыһы, Барнаул тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе приставы. * Әсәһе — Елизавета Васильевна Тистрова ([[1843 йыл|1843]]—[[1915 йыл|1915]]), гувернантка * Ире — [[Ленин Владимир Ильич|Владимир Ильич Ульянов (Ленин)]] ([[1870 йыл|1870]]—[[1924 йыл|1924]]). == Наградалары == * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1929 йыл|1929]]) * [[Ленин ордены]] ([[1935 йыл|1935]]) == Крупская иҫтәлегенә == [[Файл:Krupskaya_photo.jpg|мини|Н. К. Крупская, 1936 йыл]] * Харьков ҡурсаҡ театры, Крупская башланғысы менән ойошторолған, 1990-сы йылдарға тиклем Крупская исемен йөрөткән. * Крупская һәйкәле (Мәскәү) * Йүрүҙән ҡалаһындағы 1-се һанлы мәктәп Н. К. Крупская исемен йөрөтә (Силәбе өлкәһе)- уның шәхсән рөхсәтенән * Түбәнге Тагил ҡалаһындағы 1-се һанлы мәктәп Н. К. Крупская исемен йөрөтә(Свердловск өлкәһе) * Н. К. Крупская музейы Мәскәүҙә * [http://aonb.astranet.ru/ Астраханская областная научная библиотека им. Н. К. Крупской] * [http://library-im-krupskoy.jimdo.com/ Санкт-Петербургская библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161217083905/http://library-im-krupskoy.jimdo.com/ |date=2016-12-17 }} * Н. К. Крупская исемендәге Донецк өлкә универсаль ғилми китапхана * Н. К. Крупская исемендәге Башҡорт республика китапханаһы (хәҙер — Зәки Вәлиди) * Н. К. Крупская исемендәге дәүләт республика китапханаһы (Кишинёв, Молдавия) * [http://www.akdb22.ru/ Алтайская краевая детская библиотека им. Крупской] * [http://www.kmtn.ru/~kounb/ Костромская областная универсальная научная библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132927/http://www.kmtn.ru/~kounb/ |date=2016-03-04 }} * [http://www.mognb.ru/index.htm Московская областная государственная научная библиотека им. Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090321052642/http://mognb.ru/index.htm |date=2009-03-21 }} * [http://www.orenlib.ru/ Оренбургская областная библиотека им. Н. К. Крупской] * [http://mgpi.mari.ru/ Марийский государственный педагогический институт им. Н. К. Крупской, г. Йошкар-Ола] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513223120/http://mgpi.mari.ru/ |date=2008-05-13 }} * [http://www.mgou.ru/ Московский государственный областной университет (МОПИ им. Крупской)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008081909/http://mgou.ru/ |date=2008-10-08 }} * Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты * Н. К. Крупская исемендәге Горлов дәүләт педагогия сит телдәре институты * Н. К. Крупская исемендәге Мозыр дәүләт педагогия институт (1964—2002) * Н. К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиәһе академияһы * Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк район ауыл-ара китапханаһы (Тверь) * Н. К. Крупская исемендәге йәш тамашасы өлкә театры, Түбәнге Новгород * Н. К. Крупская исемендәге Пионерҙар һәм уҡыусылар Һарайы, Силәбе ҡалаһы * Н. К. Крупская исемендәге Халыҡ ижады Бөтә Союз йорто * Н. К. Крупская исемендәге Кондитер фабрикаһы, Санкт-Петербург * Н. К. Крупская исемендәге ААЙ «Минск ҡошсолоҡ фабрикаһы» * Н. К. Крупская исемендәге Совхоз, Ульяновск өлкәһе. * Н. К. Крупская исемендәге китапхана, Королёв (Мәскәү өлкәһе) * Н. К. Крупская исемендәге китапхана, Новороссийск, [[Краснодар крайы]] * Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы, Армавир, Краснодар крайы * Н. К. Крупская исемендәге Колхоз, Украина, Николаев өлкәһе * Н. К. Крупская исемендәге Колхоз, Һарытау өлкәһе, Старые Бурасы ауылы * Н. К. Крупская исемендәге Санаторий, Евпатория (Ҡырым) * Н. К. Крупская исемендәге дәүләт рус драма театры (Бишкәк ҡалаһы, Ҡырғыҙстан). * Н. К. Крупская исемендәге Санаторий (балалар), Железноводск (Ставрополь крайы) * Н. К. Крупская исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы, Дзержинск ҡалаһы, Нижегород өлкәһе * МОУ СОШ № 70 с углубленным изучением французского языка им. Н. К. Крупской в г. Новосибирске * МОУ СОШ № 2 им. Н. К. Крупской в г. Истра (Московская область) * МОУ СОШ № 25 им. Н. К. Крупской в г. Ульяновск * СШ № 25 им. Н. К. Крупской в г. Сталинград (с 1934 до 1959 г.) * Средняя школа № 3 им. Н. К. Крупской с преподаванием ряда предметов на английском языке в г. Джамбуле Казахской ССР (ныне г. Тараз республики Казахстан) * МОУ гимназия № 1 им. Н. К. Крупской (г. Благовещенск, Амурская область) * Н. К. Крупская исемендәге Херсон дәүләт педагогияинститут имени . В 1990-х годах переименован в университет и соответственно уже без посвящения. (Украина) * Н. К. Крупская исемендәге Семипалатинский педагогия институт (Казахстан) * СШ № 10 им. Н. К. Крупской в г. Петропавловск (Казахстан) * В Можайске на здании бывшей школы № 5 (сейчас внутри находится городской архив и музей боевой славы) находится мемориальная табличка, которая говорит о том, что это здание в 1918 году посещала Надежда Крупская. Само здание школы имеет адрес — улица Крупской, дом 1. * Памятная доска на здании бывшей гостиницы «Бельведер» в Выборге. * Н. К. Крупская исемендәге дәүләт премия РСФСР * Улицы и переулки во многих городах бывшего СССР, в том числе в: :* В городе [[Хмельницкий|Хмельницком]] до 1991 года были улица и переулок Крупской. Сегодня они носят имя Владимира Винниченко. :* Улица Крупской есть в центре города Батайска Ростовской области. :* В городе Шахтёрске центральная улица города носит имя Крупской Н. К. :* В Костроме в доме № 73 по улице Советской стоит Библиотека имени Н. К. Крупской * Крупская хөрмәтенә Болгарияла 1960 йылда Почта маркаһы сығарылған. {{Фоторяд|Медаль Н.К. Крупской.jpeg|Stamp of USSR 1901.jpg|The Soviet Union 1964 CPA 3121 stamp (Lenin's sister and Lenin's wife. 95th birth anniversary of Nadezhda Krupskaya (1869-1939), Russian revolutionary and wife of Vladimir Lenin).jpg|Мемориальная доска Н.К. Крупской.jpg|color=#CCEEBB|текст=Слева направо:<br>[[Медаль Н. К. Крупской]],<br>[[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1956 год]],<br> [[Почтовая марка]] [[СССР]], [[1964 год]],<br> Памятная доска Н.К. Крупской расположенная на Чистопрудном бульваре, дом 6. в Москве <br>|ш3=214}} === Крупскаяның исеме Башҡортостанда === == Крупская — фильмдарҙа == * Зинаида Добина (Ленин в 1918 году, 1939) * Мария Пастухова (Пролог, 1956, Рассказы о Ленине, 1957, Лично известен, Шли солдаты, 1958, «Штрихи к портрету В. И. Ленина», 1969). * В. Бренер (В дни Октября, 1958) * Елена Ситко (В начале века, 1961, «Ленин в Швейцарии», 1965, «Ссыльный N 011», 1978) * Эмма Попова (На одной планете, 1965, «Поезд в завтрашний день», 1970) * Анна Лисянская (Ленин в Польше, 1966) * Сента Соммерфельд («Bürgerkrieg in Rußland» (телесериал) ФРГ, 1967) * Вивиан Пиклес («Николай и Александра» Nicholas and Alexandra (1971) * Наталья Белохвостикова («Надежда», 1973) * Линн Фэрлейн («Падение орлов» «Fall of Eagles» Англия, 1974) * Мария Мерико (Staline-Trotsky: Le pouvoir et la révolution, Франция, 1979) * Валентина Светлова (Ленин в Париже, 1981) * Клер Маффей («Ленин», Франция, 1982) * Лесли Карон («Ленин. Поезд», 1988) * Полли Уолкер (Screen Two. The Kremlin, Farewell (телесериал) Англия, 1990) * Лидия Драновская (Враг народа — Бухарин, 1990) * Мириам Маргулис (Сталин, 1992) * Людмила Титова (Раскол, 1993) * Людмила Смородина (Ленин в огненном кольце, 1993) * Хелен Ваннари («Все мои Ленины», Эстония, 1997) * Мария Кузнецова (Телец, 2001) * Наталья Орлова («Stalin: Inside the Terror», Англия, 2003) * Валентина Касьянова (Гибель империи, 2006) * Ирина Чипиженко «Жена Сталина», 2006 == Әҙәбиәт == * Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 110-111 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила и работала Крупская Н. К. Кирова улица, 20'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Библиография Надежды Константиновны Крупской * Крупские == Иҫкәрмәләр == {{примечания|2}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|50905|Крупской}} * [http://www.biografii.ru/biogr_dop/krupskaya_n_k/krupskaya_n_k.htm Надежда Крупская и Владимир Ленин — история взаимоотношений двух революционеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517165221/http://www.biografii.ru/biogr_dop/krupskaya_n_k/krupskaya_n_k.htm |date=2008-05-17 }} * Виталий Абрамов. [https://web.archive.org/web/20140202120144/http://www.istrodina.com/rodina_articul.php3?id=1609&n=86 Турчанка из рода Крупских] * [http://www.kinomag.ru/movie-mvz6866.html Фильм «Три песни о Ленине, Колыбельная, Серго Ордженикидзе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101153348/http://www.kinomag.ru/movie-mvz6866.html |date=2008-01-01 }} * [http://cafe.pgta.ru/st/99b3/podik/krupsk.htm Надежда Константиновна Крупская] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522143244/http://cafe.pgta.ru/st/99b3/podik/krupsk.htm |date=2008-05-22 }} * [http://www.gala-d.ru/parts/1105-part24.html Педагогическая деятельность и взгляды Н. К. Крупской] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111100832/http://www.gala-d.ru/parts/1105-part24.html |date=2011-01-11 }} * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/154 Педагогические сочинения в 10 т. Т.1. Автобиографические статьи. Дореволюционные работы.-М.: Изд-во АПН,1957.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/158 Педагогические сочинения в 10 т. Т.2. Общие вопросы педагогики. Организация народного образования в СССР.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}- М,: Изд-во АПН,1958. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/159 Педагогические сочинения в 10 т. Т.3. Обучение и воспитание в школе.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006084534/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/159 |date=2014-10-06 }}-М: Изд-во АПН,1959. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/175 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 4. Трудовое воспитание и политехническое образование.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006080056/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/175 |date=2014-10-06 }}-М.: Изд-во АПН, 1959. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/280 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 5. Детское коммунистическое движение. Пионерская и комсомольская работа. Внешкольная работа с детьми.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006090439/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/280 |date=2014-10-06 }} — М.: Изд-во АПН,1959. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/427 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 6. Дошкольное воспитание. Вопросы семейного воспитания и быта.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006074742/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/427 |date=2014-10-06 }}- М.: Изд-во АПН,1959. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/538 Педагогические сочинения в 10 т. Т. 7. Основы политико-просветительской работы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006094231/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/538 |date=2014-10-06 }}- М.: Изд-во АПН,1959. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/580 Педагогические сочинения в 10 т. Т.8. Библиотечное дело. Избы-читальни. Клубные учреждения. Музеи.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006072919/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/580 |date=2014-10-06 }}- М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1960. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/581 Педагогические сочинения в 10 т. Т.9. Ликвидация неграмотности и малограмотности. Школы взрослых. Самообразование.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006102453/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/581 |date=2014-10-06 }} — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1960. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/582 Педагогические сочинения в 10 т. Т.10. Рецензии. Отзывы. Замечания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006081811/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/582 |date=2014-10-06 }}— М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1962. * ''Крупская Н. К.'' [http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/583 Педагогические сочинения в 10 т. Т.11 (Дополнительный). Письма. Дневник поездки на пароходе «Красная звезда».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006101309/http://ushinskiy.ru/jspui/handle/123456789/583 |date=2014-10-06 }} — М. : Изд-во Акад. пед. наук РСФСР, 1963. * [http://bse.sci-lib.com/particle013732.html «Крупская Н. К. среди пионеров» в Большой Советской Энциклопедии] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/323940/Nadezhda-Konstantinovna-Krupskaya Encyclopædia Britannica, Inc. — Nadezhda Konstantinovna Krupskaya]{{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Ленин]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Рәсәй педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Кремль стенаһы некрополендә ерләнгәндәр]] [[Категория:СССР ФА почётлы ағзалары]] [[Категория:1869 йылда тыуғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:27 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:1939 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:РСДРП ағзалары]] 5kwqju3i4sexb79qdrwft81jr60aqru 0 128429 1299717 1299580 2026-06-23T16:13:40Z Il Nur 5867 [[Special:Contributions/~2026-36134-53|~2026-36134-53]] ([[User talk:~2026-36134-53|әңгәмә]]) төҙәтеүе [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ҡатнашыусыһының һуңғы өлгөһөнә кире ҡайтарылды 1181693 wikitext text/x-wiki {{Универсальная карточка}} '''Әбү-Дәби'''<ref>{{Книга:СГНЗС|8|статья=Әбү-Дәби}}</ref> ({{lang+ar|ابوظبي|ғәзәл атаһы|әбү-ҙәби}}) — [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең һәм [[Әбү-Дәби]] әмирлегенең [[баш ҡала]]һы. Илдең сәйәси, сәнәғәт, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге, уның БҒӘ ВВП-һына индергән өлөшө 56 % тәшкил итә([[2008]]). Ҡалала 1 000 000 кеше йәшәй<ref name="cia">. {{cite web | title = Middle East :: United Arab Emirates | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html | publisher = Central Intelligence Agency | accessdate = 5 April 2017 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190104010155/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ae.html |date=4 January 2019 }}</ref> ([[2013]]). == Тарихы == Әбү-Дәби 1760 йылда барлыҡҡа килгән<ref name="bre"/><ref name="geoenc">{{книга|автор=Котляков В. М. и др.|заглавие=Словарь современных географических названий|часть=Әбү-Дәби|место=Екатеринбург|издательство=Фактория|год=2006|ссылка=http://www.igras.ru/index.php?r=140&page=1&id=5902|publisher=Институт географии РАН|accessdate=2015-12-09}}</ref>. Археологик тикшереүҙәр был урында б.э.т. 3 мең йыл элек кеше йәшәгәнлеген асыҡлаған. БҒӘ-нең баш ҡалаһы нисек барлыҡҡа килгәнлеге тураһында [[легенда]] ла бар. [[Ғәрәптәр]]- Лива оазисы һунарсылары бер ғәзәлде күреп ҡалып, баҫтыра башлағандар. Ғәзәл сүл буйлап оҙаҡ ҡасып йөрөгән, шулай йөрөй торғас, һунарсыларҙы Фарсы ҡултығы ярына килтереп сығарып, һыуға ташланған да утрауға йөҙөп барып еткән. Һунарсылар уның артынан һыуға ташланалар һәм ғәзәл уларҙы эсер һыулы сығанаҡҡа килтерә. Шуның өсөн рәхмәт йөҙөнән һунарсылар ғәзәлде тере ҡалдыра, ә шунан йыраҡ түгел барлыҡҡа килгән ҡасабаны «ғәзәл атаһы», йәғни Әбү-Дәби (башҡортса ''ҙәби'' тип тә уҡырға була) тип атай башлайҙар<ref name="bekm">{{cite web|url=http://megabook.ru/article/Әбү-Дәби|title=Әбү-Дәби|publisher=Большая Энциклопедия Кирилла и Мефодия (2009)|accessdate=2015-09-13}}{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. XVIII быуатта Әбү-Дәби форттан һәм ҡәлғә эргәһенән яр буйлар теҙелгән балыҡсылар ҡыуышынан тора<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. XX быуат уртаһына тиклем урындағы халыҡтың төп кәсебе балыҡ тотоу һәм диңгеҙҙән ынйылы ҡабырсаҡ сығарыу була. 1793 йылда ҡасабаны [[Әбү-Дәб]]и әмирлегенең шәйехтәре үҙ резиденциялары өсөн файҙалана башлай<ref name="bre"/>. Ҡала үҫеше өсөн бик мөһим ваҡыиғалар 1958 йылда була — Әбү-Дәби янында тәүге [[нефть]] ятҡылыҡтары асыла<ref>{{cite web|url=http://s286010985.online.de/project/re/detail.php?ID=4290|author=Лебедев В.|title=Нефтяные «клады» эмиратов. Где они?|publisher=Издательский дом «Русские Эмираты»|accessdate=2015-12-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304070838/http://s286010985.online.de/project/re/detail.php?ID=4290 |date=2016-03-04 }}</ref>. Ҡала илдең нефть сығарыу буйынса үҙәгенә әүерелә. 1960-сы йылдарҙа Әбү-Дәби бәләкәй генә балыҡсылар ҡасабаһы булһа, 30 йылдан ул урамдары киң, һанһыҙ күктерәр йорттар ҡалҡып сыҡҡан мегаполисҡа әүерелә<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. Бигерәк тә 1968 йылда биш йыллыҡ үҫеш планы ҡабул ителеү этәргес көс булып сыға;1971 йылда Әбү-Дәби [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]]нең ваҡытлы баш ҡалаһына әүерелә. 1996 йылда ҡала БҒӘ-нең даими баш ҡала статусы ала<ref name="geoenc"/>. == Географияһы == Ҡала Фарсы ҡултығының көньяҡ-көнсығыш яғы утрауында материктан сирек километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Утрауҙы материк менән өс автомобиль күпере бәйләй (2010 йыл аҙағына)<ref name="bre">{{книга|автор =Воропаев А. И.|часть = Әбү-Дәби|заглавие =[[Большая российская энциклопедия]] |оригинал = |ссылка = |ответственный =С. Л. Кравец |издание = |место =М |издательство =Большая Российская энциклопедия |год = 2005|том =1 |страницы = 45|страниц =768 |серия = |isbn =5-85270-329-X |тираж =65 000 }}</ref>. === Климаты === Климаты тропиктарға хас, сүллек. Әбү-Дәби донъяның иң эҫе ҡалаларының береһе. Яуым-төшөм бик әҙ (йылына 50 мм самаһы), йәйгеһен температура 50 °C -ҡа етә яҙа. Ҡышҡы осорҙа һауа температураһы бер аҙ түбәнәйә. Иң йылы ай — август, уртаса температура +35,2 °C. Дүбәй климаты менән сағыштырғанда яуым-төшөм тағы ла әҙерәк, йәй тағы ла әҫерәк, ә ҡышҡыһын — һалҡынсараҡ. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Әбү-Дәби |Источник=[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/abu_dhabi_e.htm] | Янв_ср=18.5 | Янв_ср_осад=7.0 | Фев_ср=20.0 | Фев_ср_осад=21.2 | Мар_ср=22.8 | Мар_ср_осад=14.5 | Апр_ср=26.9 | Апр_ср_осад=6.1 | Май_ср=31.1 | Май_ср_осад=1.3 | Июн_ср=32.9 | Июн_ср_осад=0.0 | Июл_ср=34.8 | Июл_ср_осад=0.1 | Авг_ср=35.2 | Авг_ср_осад=1.5 | Сен_ср=32.6 | Сен_ср_осад=0.0 | Окт_ср=29.0 | Окт_ср_осад=0.0 | Ноя_ср=24.7 | Ноя_ср_осад=0.3 | Дек_ср=20.6 | Дек_ср_осад=5.2 | Год_ср=27.4 | Год_ср_осад=57.2 | Янв_ср_мин=13.4 | Янв_ср_макс=24.0 | Фев_ср_мин=14.9 | Фев_ср_макс=25.9 | Мар_ср_мин=17.2 | Мар_ср_макс=29.2 | Апр_ср_мин=20.4 | Апр_ср_макс=34.3 | Май_ср_мин=24.0 | Май_ср_макс=39.1 | Июн_ср_мин=26.1 | Июн_ср_макс=40.7 | Июл_ср_мин=28.9 | Июл_ср_макс=42.0 | Авг_ср_мин=29.6 | Авг_ср_макс=42.8 | Сен_ср_мин=26.7 | Сен_ср_макс=40.3 | Окт_ср_мин=22.8 | Окт_ср_макс=36.3 | Ноя_ср_мин=18.8 | Ноя_ср_макс=30.9 | Дек_ср_мин=15.3 | Дек_ср_макс=26.3 | Год_ср_мин=21.5 | Год_ср_макс=34.3 | Янв_а_макс=34.3 | Янв_а_мин=5.0 | Фев_а_макс=38.1 | Фев_а_мин=5.4 | Мар_а_макс=43.0 | Мар_а_мин=8.4 | Апр_а_макс=44.7 | Апр_а_мин=11.2 | Май_а_макс=46.9 | Май_а_мин=15.0 | Июн_а_макс=48.5 | Июн_а_мин=19.8 | Июл_а_макс=48.7 | Июл_а_мин=22.2 | Авг_а_макс=49.2 | Авг_а_мин=23.8 | Сен_а_макс=47.7 | Сен_а_мин=19.9 | Окт_а_макс=42.8 | Окт_а_мин=14.6 | Ноя_а_макс=37.7 | Ноя_а_мин=10.5 | Дек_а_макс=33.4 | Дек_а_мин=7.3 | Год_а_макс=49.2 | Год_а_мин=5.0 | Янв_вода=20 | Фев_вода=18 | Мар_вода=21 | Апр_вода=26 | Май_вода=28 | Июн_вода=30 | Июл_вода=32 | Авг_вода=33 | Сен_вода=32 | Окт_вода=30 | Ноя_вода=27 | Дек_вода=24 | Год_вода=27 |}} </div> == Транспорт == [[Файл:AbuDhabi02.JPG|thumb|250px|Ҡала үҙәге]] Тәрән һыулы диңгеҙ порты Зәид. Халыҡ-ара Әбү-Дәби аэропорты<ref name="bre"/>. Төп транспорт төрө — такси. Автобустар селтәре бар, туҡталыштарға өлөшләтә кондиционер ҡуйылған.Үҙәк автовокзалдан автобустар Әбү-Дәбигә ҡараған ҡалаларға ла (Әл-'Әйн, Мәҙина Зәед), башҡа әмирлектәргә лә йөрөй. 2015 йылда метро төҙөлөп бөтә. Ҡалала заманса материалдар менән эшләнгән һәр яҡҡа өсәр рәтле юлдар. Ғәҙәттә төньяҡтан көньяҡҡа — юлдар ({{lang-en|Roads}}), ә көнбайыштан көнсығышҡа урамдар урынлашҡан ({{lang-en|Streets}}). Урамдар уртаһынан бүлеп һыҙат ҡалдырыла, уға ғәҙәттә пальмалар ултыртылған. == Иҡтисады == Әбү-Дәбинең иҡтисади хәле уның нефть һәм газ сығарыусы эре региондың административ, финанс һәм транспорт үҙәге булып тороуы менән билдәләнә, бында хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе ныҡ үҫешкән, иҡтисадында дәүләт секторы ҙур урын тота<ref name="bre"/>. Әбү-Дәби ҡала ситендәге Үмм-әнн-Нәр биҫтәһендә бик ҙур нефтехимик комплекс эшләй. Нефтт экспортҡа өлөшләтә Әбү-Дәбинең Зәид порты аша сығарыла. Икенсе биҫтәһе Әл-Муссафахта цемент, торба етештереүсе һәм и суднолар эшләүсе заводтар урынлашҡан. Шулай уҡ пластмасса, мебель, медицина ҡорамалдары етештерелә<ref name="bre"/><ref name="geoenc"/>. Ҡалала — финанс учреждениелары: халыҡ-ара фонд биржаһы, тауар биржаһы, финанс фьючерстары биржаһы, клиринг палатаһы, эре банкылар (шул иҫәптән Әбү-Дәби Милли банкыһы урынлашҡан<ref name="bre"/>. == Архитектураһы һәм иҫтәлекле урындары == === Ҡоролошо === Ҡаланың төп хеҙмәт тормошо — хөкүмәт учреждениелары һәм эре компаниялар офистары — Әбү-Дәбинең төньяҡ өлөшөндәге бер нисә кварталында ҡайнай, улар ҡаланың иҫ киткес матур яр буйына — 7 км оҙонлоҡтағы Корнишҡа терәлеп тора<ref name="geoenc"/>. Ҡаланың был өлөшөндә заманса күп ҡатлы, күктерәр бейек йорттар тығыҙ урынлашҡан, шул арҡала Әбү-Дәбине был прозван «Яҡын Көнсығыштың Манхеттены» тип атайҙар. Ҡаланың башҡа өлөшө — бай кешеләрҙең виллалары һәм таунһаустары. Ҡалала 20 ағастар ултыртылған урындар һәм парктар, уларҙы һуғарыр өсөн һыуҙы тоҙҙан таҙартыу ҡоролмалары файҙаланыла. Заманса төҫкә ҡала уҙған быуаттың 80-се йылдарында, уның менән уҙышҡан Дүбәйҙән дә алда ингән. Әлеге ваҡытта Әбү-Дәби Дүбәйҙән ҡалышмаҫҡа тырыша, метро төҙөү [һәм Саадиәт утрауы төҙөү хыялы менән яналар, уны ҡаланың төньяҡ-көнсығышында төҙөргә йыйыналар<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. === Иҫтәлекле урындары === Төп ҡомартҡыларҙың иң баһаланғаны — шәйех Зәйед мәсете, ул донъяла иң ҙурҙарынан, ә БҒӘ-лә иң ҙуры. Корниш яр буйында яңыртып төҙәтелгән верфь бар, унда ғәрәптәрҙең боронғо ағас кәмәләре — доу яһала. Ошонда уҡ Әл-Хусн форты, ул боронғо Әбү-Дәбинең беҙҙең көндәргә килеп еткән һирәк архитектура ҡоролмаларының береһе;бында хәҙер Документация һәм тикшеренеүҙәр үҙәге, унда әмирлектең архивы һаҡлана<ref name="bekm"/>{{не АИ|10|11|2016}}. '''Башҡа иҫтәлекле урындарынан''': * Ferrari World— Феррариның тәүге тематик паркы, донъя йөҙөнөң бина эсендә урынлашҡан бик ҙур күңел асыу урыны . * Al Bahar — парлы башня-небоскрёбтар, фасадтары уникаль — «хәрәкәтләнеп тороусан». * Capital Gate — ауып барған башня. * Aldar HQ — түңәрәк небоскрёб. Ҡала үҙәгендә заманса [[Мәсет|мәсет]]тәр һәм фонтандар («Далла», «Ынйылар», «Осор аҡҡоштар» һәм башҡалар)<ref name="bekm"/>. Ике йылға бер ҡалала IDEX халыҡ-ара ҡорал күргәҙмәһе үткәрелә<ref name="bre"/>. Нефть күргәҙмәһендә туристар төбәк тарихы буйынса видео- һәм аудиоматериалдар менән таныша ала. Ҡалаға яҡын ғына мәҙәни-этнографикӘл-Муссафах ауылы бар, унда илдең тарихи йәшәү рәүеше күрһәтелгән; ял һәм байрам көндәрендә туристар ғәрәп йырҙары һәм бейеүҙәрен тамаша ҡыла ала. Ҡала ҡунаҡтарында шулай уҡ боронғо кәсептәр — туҡыу, сиратыу һәм сигеү ҙә ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="bekm"/>. == Социаль өлкә == === Спорт === [[2009 йыл]]дан немец архитекторы Германом Тильке проекты буйынса эшләнгән Яс Марина тип аталған яһалма утрауҙа Әбү-Дәби гран-приһына Формула-1 уҙыштары үткәрелә. 2009 йылдың 9 — 19 декабрендә Әбү-Дәбинең «Шәйех Зәйед» һәм «Мөхәммәд бин Зәйед» стадиондарында футбол буйынса клуб чемпионаты үткәрелде. Әбү-Дәбиҙә «Аль-Джәзирә» спорт клубы, «Әл-Вахд» футбол клубы урынлашҡан. === Мәғариф === Ҡалала бер нисә эре уҡыу йорто, шул иҫәптән, Юғары технологик колледж, Шәйех Зәйед исмендәге университет бар<ref name="bre"/>. == Әҙәбиәт == * {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}} == Һылтанмалар == * [http://www.abudhabi.ae/ Информационный портал Абу-Даби]{{ref-ar}} * [http://www.europe-autos.com/abu-dhabi-free-things/ Free Things to do in Abu Dhabi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217113241/http://www.europe-autos.com/abu-dhabi-free-things/ |date=2010-02-17 }}{{ref-en}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Баш ҡалалар]] [[Категория:Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] cmnoe3gyvhzasrkgxlrd3bycl0iwf7h 0 131888 1299713 1283443 2026-06-23T14:18:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299713 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Исмәғилев Тимур Александрович''' ([[27 февраль]] [[1982 йыл]]) — Рәсәйҙең хәҙерге заман композиторы, пианист, аранжировкалар яһаусы. == Биографияһы == Тимур Александрович Исмәғилев 1982 йылдың 27 февралендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның баш ҡалаһы [[Өфө]]лә тыуған. Бала сағында өйҙә булған бөтә музыка ҡоралдарын да: [[фортепиано]], баян, тальян, Һарытау гармунын үҙләштерә. 11 йәшенән музыка яҙа башлай, 1995—2000 йылдарҙа [[Сабитов Рөстәм Нариман улы|Рөстәм Сабитов]] етәкселегендә композиция менән шөғөлләнә. [[Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ҡарамағындағы махсус урта музыка мәктәп-лицейын фортепиано класы буйынса профессор Л. И. Алексеевала тамамлай. 2005 йылда Мәскәү консерваторияһының композиция класын профессор А. В. Чайковский етәкселегендә тамамлай, 2008 йылда — аспирантурала уҡып бөтә (етәксеһе — А. В. Чайковский, ғилми етәксеһе — профессор, сәнғәт фәндәре доктор С. И. Савенко). Аспирантлыҡ фәнни эшенең темаһы — «DSCH. Монограмма тураһындағы монография эскизы» («DSCH. Эскиз монографии о монограмме»). 2004—2006 йылдарҙа В. В. Шахиджанян сайтында «Йәш композитор көндәлеген» алып бара; уның «клавиатурала СОЛО» компьютер программаһына музыка ижад итә (фортепиано өсөн 100 пьеса) һәм студияла яҙҙыра. 2004 йылдың декабренән — Светлана Безроднаяның Рәсәй дәүләт академия камера «Вивальди-оркестрының» аранжировщигы. 2006 йылда Святослав Рихтерҙың мемориал сайтын төҙөй. Заманса академик һәм импровизацион музыка концерттарын ойоштороусыларының береһе. Дмитрий Бавильскийҙың «Талап ителгәнгә ҡәҙәр. Хәҙерге заман композиторҙары менән әңгәмә» китабына индерелгән әңгәмәселәрҙең береһе. == Әҫәрҙәре == '''Оркестр өсөн әҫәрҙәр''' Камера оркестры өсөн ''Көй һәм скерцо'', ор. 5 (1997, 2002). О. А. Даукаеваға арнала. Виолончель һәм оркестр өсөн ''Концерт'', ор. 17 (2004-05) Ҡыллы оркестр өсөн ''Элегия'', ор. 40 (2011, 2017). Михаил Туриковҡа арнала. '''Вокал әҫәрҙәре''' Сопрано һәм фортепиано өсөн ''Япон шағирҙарының дүрт шиғыры'', ор. 7 (1998). Р. Н. Сабитовҡа арнала. ''Мостай Кәримдән,'' ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн диптих, ор. 9 (1999). Павел Волонихинға арнала. ''«Бер картина тарихы»,'' Аркадий Аверченконың ошо уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса ир-ат тауышы өсөн, виолончель, рояль, препарировланған рояль һәм магнитофон өсөн моносвистакль, ор. 11 (2001) ''«121»,'' Дмитрий Пригов тексына ирҙәр тауышы һәм фортепиано өсөн вокал циклы, ор. 15 (2003) ''Хафиздан,'' сопрано һәм фортепиано өсөн вокал циклы. Екатерина Юдинаға арнала. ''Өс эпиграмма'' ир-аттың түбән тауышы һәм фортепиано өсөн, ор. 41 (1999, 2017) '''Камера-инструменталь әҫәрҙәре''' Ҡыллы квартет өсөн ''Триптих'', ор. 4 (1996) ''Альфред Шниткеға эпитафия''. Ҡыллы квартет, фортепиано һәм челеста өсөн, ор. 6 (1998, икенсе редакция — 2014) Скрипка һәм орган өсөн ''Хәсрәтле музыка'', ор. 8 (1999). «Минең олатайым, Абдрафик Закир улы Исмәғилев иҫтәлегенә». ''Ҡыллы квартет'', ор. 14 (2002-03, икенсе редакция — 2006) Фортепиано һәм скрипка өсөн ''Фантазия'', ор. 16 (2003-04) ''EDES…'': флейта, кларнет, скрипка, виолончель һәм препарированланған рояль өсөн, ор. 20 (2007) ''Оҙон көй'': аккордеон (йәки баян), флейта, кларнет, торба, скрипка, альт, виолончель һәм контрабас өсөн, ор. 21 (2008) ''Ике ҡаралама һәм йыр'': виолончель солоһы өсөн, ор. 22 (2010). Золтан Алмашиға бағышлана. ''Новелла'': альт солоһы өсөн, ор. 23 (2010). ''Киске музыка'': флейта, скрипка, альт һәм виолончель өсөн, ор. 24 (2010) ''Диалог'': соло скрипка өсөн, ор. 27 (2011). Михаил Туриковҡа арнала. ''Ауыл көйе'': баян йәки аккордеон өсөн, ор. 30 (2013). «Минең өләсәйем иҫтәлегенә». ''Трио'': скрипка, виолончель һәм фортепиано өсөн, ор. 31 (2013) ''Баҫҡыс'': контрабас солоһы өсөн, ор. 35 (2014) ''Соната'': скрипка һәм фортепиано өсөн, ор. 36 (2015) ''Алты ҡулға өс пьеса'': фортепиано өсөн, ор. 37: «Марш», «Ноктюрн», «Токката» (2010-16). «Әсәйемә». ''Күгәрсен тарихы'': флейта солоһы өсөн, ор. 39 (2016). Ян Крулға бағышлана. '''Фортепиано өсөн әҫәрҙәр''' ''Халыҡ рухындағы сюита'', op. 1: «Азамат» (башҡорт халыҡ йырҙын эшкәртеү, ирекле), «Бейеү», «Бишек йыры», «Марш» (1995-96). Р. Н. Сабитовҡа арнала. ''Халыҡ темаһына вариациялар'', op. 2 (1995-96). Л. И. Алексееваға арнала. ''Полифоник эскиздар'', op. 3 (1996) ''Партита-приношение'', ор. 10, ете өлөштән: Инеш, Соната, Интермеццо, Sinfonia, Ludus mortis, VI, Пассакалия (2000). ''Джон Кейджҡа бағышлауҙар'', ор. 12 (2001) ''Паганини темаһына вариациялар'', ор. 13 (2002, икенсе редакция — 2003). ''24 инеш'', ор. 18 (2005-10). Михаил Туриковҡа арнала. ''Блюз тонындағы дәфтәр'', ор. 19 (2005-06). Сергей Булавинға бағышлана. ''«Йәшен»'' (Рәшит Назаров шиғыры буйынса), ор. 25 (2011). Илдар Харисовҡа арнала. ''Багателдар'', ор. 28 (2012). Борис Иоффеға арнала. ''Рудик өсөн бишек йыры'', ор. 29 (2012) ''Axis'', ор. 32 (2012-13) ''Үҙгәртеүҙәр'', ор. 33 (2013) ''7'', ор. 34 (2014) ''Яҙғы эскиздар'', ор. 38 (2016) == Транскрипциялары == Төрлө составтағы 600-ләп транскрипция, аранжировка һәм оркестровка авторы. Был жанрҙағы мөһим хеҙмәттәре: * Ҡыллы, клавишалы һәм һуҡма ҡоралдар өсөн [[Чайковский Пётр Ильич|П. И Чайковскийҙың]] «Евгений Онегин» операһының ҡыҫҡартылған инструменталь версияһы (2005-06) * Аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн [[Чарли Чаплин|Ч. Чаплин]] фильмдарына музыкаль сюита (2006) * Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Имре Кальман|И. Кальмандың]] «Сильва» опереттаһына сюита (2007) * Фортепиано, ҡыллы һәм һуҡма инструменттар өсөн [[Иоганн Штраус (ул)| И. Штраустың]] «Ярғанат» опереттаһына сюита (2007) * Торба, аккордеон, фортепиано, һуҡма һәм ҡыллы инструменттар өсөн Н. Ротаның музыкаһынан «Амаркорд» һәм «Крестный отец» фильмдарына сюита (2008-09) * Бәләкәй симфоник оркестр өсөн [[Шостакович Дмитрий Дмитриевич|Д. Шостакович]] музыкаһынан «Гамлет» фильмына сюита (2011) == Мәҡәләләре == * Исмагилов Т. Способы композиторской работы Шостаковича с монограммой DSCH // Музыка в Средней и Восточной Европе (XVIII—XX вв.) / Ред.-составитель И. Харисов. Берлин: Gesellschaft für OSTEUROPA-FÖRDERUNG, 2013. С. 3-10. (Kulturwelten 17: 2013/1). ISSN 1864-3183<br /> * [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 «Впечатление о Шостаковиче останется на всю жизнь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180305082627/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_vpechatlenie_o_shostakoviche_ostanetsya_na_vsyu_zhizn_23700 |date=2018-03-05 }} * [http://www.topos.ru/article/iskusstvo/timur-ismagilov-chast-naslediya-rakhmaninova-malo-kto-znaet «Часть наследия Рахманинова мало кто знает…»] * [http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 «Возможна ли сегодня гармония в музыке и в мире?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020212227/http://www.chaskor.ru/article/vozmozhna_li_segodnya_garmoniya_v_muzyke_i_v_mire_20960 |date=2017-10-20 }}, заочный круглый стол композиторов в «Частном корреспонденте» (2010) == Һылтанмалар == * [http://imslp.org/wiki/Category:Ismagilov%2C_Timur Ноты произведений Тимура Исмагилова на International Music Score Library Project] * [https://www.youtube.com/watch?v=J5nyQXvTSIM Тимур Исмәғилев. «Йәшен» (Рәшит Назаров шиғыры буйынса)] * [http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 «Я бы мог сочинять музыку даже в глухой деревне»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405153308/http://www.chaskor.ru/article/timur_ismagilov_ya_by_mog_sochinyat_muzyku_dazhe_v_gluhoj_derevne_24251 |date=2018-04-05 }}, беседа с Дмитрием Бавильским (2011) * [http://1001.ru/authors/96/ Дневник молодого композитора] * [http://timalism.livejournal.com/ Блог в Живом Журнале.] * [https://web.archive.org/web/20060210134116/http://www.bashvest.ru/showinf.php?id=3441 Моносвистакли Тимура Исмагилова], интервью интернет-газете БАШвестЪ (2003) [[Категория:Мәскәү консерваторияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Рәсәй композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] m8gqopdtye0pe2alg265rfnhy3sz3ii 0 132419 1299765 1284579 2026-06-24T10:10:17Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299765 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кристина Луиза Хелена''' ({{lang-sv|Prinsessan Christina Louise Helena, fru Magnuson}}, [[3 август]] [[1943 йыл]], [[Стокгольм]]) — швед принцессаһы, принц Густавтың, герцог Вестерботтенскийҙың һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның кесе ҡыҙы. Карл XVI Густавтың дүрт өлкән апайҙарының береһе. == Биографияһы == [[Файл:Haga_slott_2008b.jpg|слева|мини|200x200пкс| Хаг һарайы — парадлы фасад.]] Принцесса Кристина Луиза Хелена Стокгольм янындағы Хаг һарайында 1943 йылдың 3 авгусында принц Густавтың, герцог Вестерботтенскийҙың һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның дүртенсе ҡыҙы булып тыуа. Был ваҡытта ғаиләлә өс ҡыҙ була: [[Маргарет Шведская|Маргарет]] (1934), [[Биргитта Шведская (принцесса)|Биргитта]] (1937), [[Дезире Шведская|Дезире]] (1938). 1946 йылда уларҙың ир туғаны — буласаҡ король Карл XVI Густав тыуа. Принцесса апайҙары кеүек үк Хаг һарайында тыуа, һәм уларҙы бала саҡтан Хаг принцессалары тип атайҙар. 1947 йылда принцессаның атаһы авиакатастрофала һәләк була. Принцесса үҙенең буласаҡ ирен 1961 йылда Стокгольмда төшкө ашта осрата. Торд Магнусон Йеста (7 апрель, 1941) Леннарт Магнусондың һәм Герда Клеммингтың улы була. 1974 йылдың 1 февралендә улар йәрәшә. Улар 1974 йылдың 15 июнендә Стокгольмда Король һарайының сиркәүендә өйләнешәләр. Принцессала инәйенең, британия принцессаһы Маргаританың нәҫелдән ҡалған Коннаут тиараһы була, ә туй күлдәген Стокгольм теген фабрикаһының кутюры тегә<ref>Order of Splendor; The Connaught Tiara http://orderofsplendor.blogspot.co.uk/2012/08/tiara-thursday-connaught-tiara.html</ref>. Швецияның короле һәм королеваһы королева Софияның гәүһәр тиараһын бүләк итә. 2013 йылда принцессаның тиараһын һәм башҡа биҙәүестәрен иренең дуҫы урлай. Тиараны ул һыуға ташлай, ә башҡа биҙәүестәрҙе һата. Тиара табылмай<ref>[http://www.myjane.ru/post/16161/] Тиары принцесс Хага</ref>. Тиң булмаған никах һөҙөмтәһендә принцесса үҙенең «Король Ғали йәнәптәре» тигән титулын юғалта һәм никахтан һуң 1 класслы Фил Ордены Рыцаре һымаҡ «Ғали йәнәптәре» титулы менән «Принцесса Кристина, фру Магнусон» булараҡ билдәле була. Торд менән никахта өс улы тыуа, улар швед тәхетен мираҫ итеп ала алмайҙар. * '''Карл Густав Виктор Магнусон''' ([[8 август]], [[1975 йыл|1975]]) — 2013 йылдан Вики Элизабет Андрен менән никахта ([[25 ғинуар]], [[1983 йыл|1983]]), ҡыҙҙары Дезире Эльфрида Кристина Магнусон ([[11 июль|11 июль,]] [[2014 йыл|2014]]); * '''Торд Оскар Фредерик Магнусон ''' ([[20 июнь]] [[1977 йыл|1977]]) — күҙлектәр дизайнеры<ref>http://www.oscarmagnuson.com/spectacles/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130405154036/http://www.oscarmagnuson.com/spectacles/ |date=2013-04-05 }}</ref>, 2011 йылда Эмме Эмели Шарлотта Ледент менән өйләнешә ([[18 апрель]], [[1981 йыл|1981]]), ике улы бар — Альберта ([[10 февраль]], [[2013 йыл|2013]]) һәм Генри ([[16 октябрь]] [[2015 йыл|2015]]); * '''Виктор Эдмунд Леннарт''' '''Магнусон '''([[10 сентябрь]], [[1980 йыл|1980]]) — 2017 йылдың майынан алып Фрида Луиза Бергстрем менән никахта тора ([[18 февраль]], [[1980 йыл|1980]]), ике улы бар — Эдмунд ([[11 декабрь]], [[2012 йыл|2012]]) һәм Сигвард ([[25 август]], [[2015 йыл|2015]]). 1972 йылда уның әсәһе принцесса Сибилла вафат була. 1972 һәм 1976 йылдар араһында принцесса Кристина илдең беренсе леди вазифаһын башҡара. Әле принцесса ире һәм балалары менән Стокгольмда йәшәй. Уның ғаиләһе король ғаиләһенең бөтә сараларында һәм шулай уҡ ире менән Нобель премияһы тапшырыуында ҡатнаша. Кристина 9 йыл дауамында Швед Ҡыҙыл тәреһенең рәисе була. 2010 һәм 2013 йылдарҙа ҡыҙ туғандары кронпринцесса Викторияның һәм принцесса Мадлендың туй тантаналарында ҡатнаша, шула уҡ 2014 йылда принцесса Леонорҙың исем туйында була. == Наградалары == [[Файл:Armes des Princesses Christina, Margaretha et Désirée de Suède.svg|справа|мини|230x230пкс|Принцесса Кристинаның 1943—1974 йылдарҙағы гербы.]] * Серафимовтар Ордены Дамаһы (Швеция)<ref>[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/ Noblesse et Royautés] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054610/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/%7Cdate=2013-09-21, |date=2013-09-21 }} {{!!}}{{Большой крест ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}, King’s sisters attending Victoria’s wedding, 19/06/2010, [http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg Group photo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921053239/http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg |date=2013-09-21 }}</ref>; * Король Карл XVI Густавтың король ғаиләһе ордены (1973); * Ғали йәнәптәре Карл XVI Густавтың юбилей миҙалы (1996, 30 апрель); * Карл XVI Густавтың иҫтәлекле рубин юбилейы миҙалы (15 сентябрь 2013)<ref>[http://www.europapress.es/chance/galeria-noticia-princesa-estelle-estrella-40-aniversario-abuelo-rey-carlos-gustavo-suecia-20130916172729-66065.html#CH_contenedor.html Ruby Jubilee in Sweden]</ref>; * Швеция короле Карл XVI Густавтың 70-йыллығына иҫтәлекле миҙал (2016 йыл, 30 апрель) * Фил Ордены Рыцаре (Дания — 1973 йылдың 16 ғинуары); * «Германия Федератив Республикаһы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (Германия, 2003) Ҙур Тәре Ордены<ref>[http://www.theroyalforums.com/forums/f22/state-visit-from-germany-to-sweden-may-20-22-2003-a-366.html#post9806 Gallery on www.theroyalforums.com], State visit of President Johannes Rau in Sweden in 2003 : [http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6539&d=1053478491 Christina] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201313/http://cdn.theroyalforums.com/forums/attachment.php?attachmentid=6539&d=1053478491 |date=2013-10-29 }}'s photo</ref>; * Исландия Ыласынының Ҙур Тәре Ордены (Исландия — 1985 йыл, 16 сентябрь)<ref>[http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Magnusson%2C+Christina&sub=Leita Icelandese Presidency Website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055710/http://falkadb.forseti.is/orduskra/fal03.php?term=Magnusson%2C+Christina&sub=Leita|date=2013-09-21}} , Magnusson, Christina; prinsessa ; Svíþjóð ; 1998-11-24 ; Stórkross (= Magnusson, Christina , Sweden, 24 November 1998, Grand Cross)</ref>; * Христостың Ҙур Тәре Ордены (Португалия 1991 йыл, 15 май)<ref>[http://www.ordens.presidencia.pt/?idc=154&list=1 Portugal]</ref>; * «Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» Ҙур Тәре Ордены Рыцаре(1998 йыл, 5 май)<ref>Italian Presidency website, [http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=11908 Magnuson S.A.R. Christina la Principessa di Svezia], Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italian</ref>; * Изге Олаф Ҙур Тәре Ордены (Норвегия — 1992); * Аҫыл Таж Ҙур Тәре Ордены(Япония — 2000)<ref>[https://web.archive.org/web/20131004213039/http://img217.imageshack.us/img217/1544/lilan44hm.jpg Princess Lilian, Princess Désirée and Princess Christina, Grand Cordon of the Order of the Precious Crown]</ref>; * Почетлы легиондың Командор Ордены (Франция — 15 июль 2004)<ref>[http://www.theroyalforums.com/forums/f22/princess-christina-and-family-current-events-part-1-march-2003-a-192-2.html The Royal Forums]</ref> == Шәжәрәһе == '''Принцесса Кристинаның ата-бабалары''' {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Кристина Шведская''' |2= 2. [[Густав Адольф, герцог Вестерботтенский]] |3= 3. [[Сибилла Саксен-Кобург-Готская]] |4= 4. [[Густав VI Адольф]] |5= 5. [[Маргарита Коннаутская]] |6= 6. [[Карл Эдуард (герцог Саксен-Кобург-Готский)]] |7= 7. [[Виктория Аделаида Шлезвиг-Гольштейнская]] |8= 8. [[Густав V]] |9= 9. [[Виктория Баденская]] |10= 10. [[Артур, герцог Коннаутский]] |11= 11. [[Луиза Маргарита Прусская]] |12= 12. [[Леопольд, герцог Олбани]] |13= 13. [[Елена Вальдек-Пирмонтская]] |14= 14. [[Фридрих Фердинанд, герцог Глюксбургский]] |15= 15. [[Каролина Шлезвиг-Гольштейнская]] |16= 16. [[Оскар II]] |17= 17. [[София Нассауская]] |18= 18. [[Фридрих I (великий герцог Баденский)]] |19= 19. [[Луиза Прусская (1838—1923)]] |20= 20. [[Альберт Саксен-Кобург-Готский]] |21= 21. [[Виктория (королева Великобритании)]] |22= 22. [[Фридрих Карл Николай Прусский]] |23= 23. [[Мария Анна Ангальт-Дессауская]] |24= 24. [[Альберт Саксен-Кобург-Готский]] (=21) |25= 25. [[Виктория (королева Великобритании)]] (=22) |26= 26. [[Георг Виктор (князь Вальдек-Пирмонтский)]] |27= 27. [[Елена Нассауская]] |28= 28. [[Фридрих, герцог Глюксбургский]] |29= 29. [[Адельгейда Шаумбург-Липпе]] |30= 30. [[Фредерик VIII Шлезвиг-Гольштейнский]] |31= 31. [[Адельгейда Гогенлоэ-Лангенбургская]] }}</center> {{ahnentafel bottom}} == Һылтанмалар == * [http://geneall.net/de/name/36889/christina-prinzessin-von-schweden/ Профиль н Geneall.net] {{Ref-de}} * [http://www.thepeerage.com/p10317.htm#i103169 Профиль н Thepeerage.com] {{Ref-en}} * [http://www.myjane.ru/post/16161/ Принцесса Тиара Хаг] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:«Италия Республикаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены Ҙур тәре кавалерҙары]] [[Категория:Изге Олаф Ҙур тәре ордены кавалерҙары]] [[Категория:Христос орденының Ҙур тәреһе кавалерҙары]] [[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]] [[Категория:Фил ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почётлы легион ордены командорҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:3 августа тыуғандар]] [[Категория:1943 йылда тыуғандар]] 3e5m8w4jc3fpe1orzauu95r3n5ybjsn 0 133618 1299744 1245532 2026-06-24T02:46:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299744 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kilimanjaro_(paulshaffner).jpg|справа|мини|250x250пкс]] '''Килиманджа́ро''' —  [[Африка]]ның уғата бейек һәм бик әүҙем, стратосфераға тиклем олғашҡан янартауы (вулканы), ул [[Танзания]]ның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, ҡитғаның иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 5895 м бейеклектә ята<ref>[http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=3&num=285 Характеристики материков] Астролаб.ру</ref>). 1902 йылдан 1918 йылға тиклем'' Кайзер Вильгельм түбәһе'' ({{Lang-de|Kaiser-Wilhelm-Spitze}}) тип атала. Килиманджаро диңгеҙ кимәленән 900 метр бейеклектә урынлашҡан Масаи яҫы таулығынан үтә бейеккә күтәрелә. 2003 йылда ғалимдәр шундай һығымтаға килә: ирегән лава тауҙың төп түбәһе Кибо кратеры аҫтында, 400 метр ғына түбәндәрәк ята. Әлеге мәлдә, ваҡыт-ваҡыт газ сығарыуҙан тыш, башҡа төрлө әүҙемлек күҙалланмаһа ла,  вулкандың емерелеү ҡурҡынысы бар, ул саҡта Сент-Хеленс вулканындағы кеүек шыйыҡ лава бар көсөнә өҫкә атыласаҡ. Элегерәк Кибола тупраҡ убылыу һәм ер ҡабығының шыуышыу осраҡтары булғылаған, шундай осраҡтарҙың береһенән һуң «көнбайыш тишек» барлыҡҡа килә. Килиманджарола вулкан атылыуы бер генә документта ла теркәлмәгән, әммә урындағы легендарларҙа бынан 150-200 мең йылдар элек вулкандың бик әүҙем булыуы тураһында һөйләнелә.  Тауҙың һәм Африканың иң бейек нөктәһе — Кибо вулканының диңгеҙ кимәленән 5895 м бейеклегендәге һәм «Ете түбәгә» ҡараған Ухуру түбәһе (пигы). Был түбәгә беренсе тапҡыр 1889 йылда Ганс Мейер  һәм Людвиг Пуртшеллер күтәрелә. Ҡалған ике түбә лә — һүнгән вулкандар: * Мавензи (5149 м, бейеклеге буйынса Африкала Ухуру, Кения тауынан һуң өсөнсө), * Шира (3962 м). == Тарихы == Ҡар ҡаплаған был тауҙар хаҡында беренсе тапҡыр беҙҙең эраның II быуатында иҫкә алына. Улар Птолемейҙың географик картаһында билдәләнгән. Килиманджароны европалылар 1848 йылдың 11 майында асҡан тип иҫәпләнелә. Тауҙы беренсе булып асыусы — немец руханийы Иоханес Ребман. 1861 йылда 2500 м бейеклеккә күтәреләләр, 1862 йылда 4200 метрға, 1883, 1887 һәм 1884 йылдарҙа — 5270 м билдәһе яулана; был күтәрелеүҙәрҙе венгр графы [[:en:Sámuel Teleki|Самуэль Телек]]и башҡара. 1889 йылдың 5 октябрендә немец сәйәхәтсеһе Ганс Мейер Австрия альпинисы Людвиг Пуртшеллер менән бергә беренсе тапҡыр түбәгә менеп етә. 1996 йылда Маранга ҡалаһында түбәгә менгән альпинистарҙың дуҫы чага халҡы вәкиле, 120 йәштәр тирәһендәге Мзее Лауво (Лаво) әле иҫән була. Мавензины тик 1912 йылда ғына Охлер менән Клуте яулай ала. «Көнсығыш Африкала тормош, сәйәхәттәр һәм эш» китабында уның авторы Чарльз Ньюның [[1861 йыл]]да тропик ҡыҫка салбарҙа һәм  еңел күлдәктә, ә 12 йөк ташыусыһының яланғас килеш Килиманджароны буйһондорорға тырышыуҙары һүрәтләнгән. Ҡар булған бейеклеккә барып етһәләр ҙә, улар түбәгә менеп етә алмай. == Исеменең килеп сығышы == Тауҙың атамаһы [[Суахили теле|суахили]] теленән алынған, һәм яҡынса ''«ялтырап торған тау» тигәнде аңлата''. ''Килиманджаро'' атамаһының нисек килеп сығыуы аныҡ ҡына билдәле түгел, уның буйынса бер нисә теория.бар. Күп кенә фараздар, һүҙ ике бүленеп, беренсеһе ''Kilima'' ([[Суахили теле|суахили]] телендә «уба, бәләкәй тау») һәм икенсеһе ''Njaro''<ref>«Kilima-Njaro» (альтернативное название в 1907), ''The Nuttall Encyclopædia'', 1907, FromOldBooks.com, 2006, страница: [http://www.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html FOB-Njaro].</ref> (боронғо суахили телендә "аҡ" йәки "ялтырап ятҡан"<ref name=NASAnjaro>«SRTM TANZANIA IMAGES» (описание Килиманджаро или Kilima-Njaro), [[NASA]], 28 августа 2005, страница: [http://www2.jpl.nasa.gov/srtm/tanzania.htm NASA-Tanzania].</ref> , кичага телендә ({{Тәржемәһеҙ|:en:Kichagga language|языка Кичагга}}) ''jaro'' каруан тигәнде аңлата. Был теорияларҙың сәйер бер етешһеҙлеге бар: ниңә тау атамаһы өсөн ''мlimа һүҙе кесерәйтеп    kilimara'' тип алынған икән. . Икенсе берәүҙәр, атама  кичагга теленән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, ''kilemanjaare'' йәки ''kilemajyaro'' «ҡош, леопард/карауанды» аңлата. Әммә  был теория шундай фактты күҙҙән ысҡындыра: быға тиклем кичагга телендә ''Килиманджаро'' атамаһы бөтөнләй ҡулланылмаған<ref name="names">[http://www.ntz.info/gen/b00769.html Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro]</ref>. == Географияһы == === Урынлашыуы === [[Файл:Mount_Kilimanjaro_NasaWorldWind.jpg|мини| Килиманджароның спутниктан төшөрөлгән һүрәте.]] Килиманджаро [[Танзания]]ның төньяҡ-көнсығышында ята, GPS системаһы һәм гравиметрия ярҙамында 2008 йылда үткәрелгән үлсәүҙәр буйынса диңгеҙ кимәленән 5 891,8  м бейеклектә урынлашҡан, был мәғлүмәт 1952 йылда британ командаһы тарафынан<ref name="Altitude">Filomena Naves, [http://dn.sapo.pt/2009/01/17/ciencia/portugueses_tiraram_32_metros_quilim.html Portugueses 'tiraram' 3,2 metros ao Quilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221154829/http://dn.sapo.pt/2009/01/17/ciencia/portugueses_tiraram_32_metros_quilim.html |date=2009-02-21 }}, ''[[Diário de Notícias]]'', {{date|17|janvier|2009}}</ref> билдәләнегән 5 895 м дәүмәлен юҡҡа сығара. 1889 йылдан алып күп тапҡырҙар үлсәүгә дусар ителгән был тау, һис шикһеҙ, Африкалағы иң бейек түбә<ref>[http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf African geodetic reference] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090205040156/http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf |date=2009-02-05 }}, AFREF newsletter n°7, septembre 2008</ref>, тимәк Килиманджаро Ете Түбәнең береһе<ref name="GVP">[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N Global Volcanism program — Présentation du Kilimandjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121108145445/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N |date=2012-11-08 }}</ref><ref name="Geology">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html Kilimanjaro geology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528002541/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html |date=2010-05-28 }}</ref>. Килиманджаро занимает площадь в 388 500 гектаров<ref name="LookLike">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html What does Kilimanjaro look like?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005142718/http://climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html |date=2010-10-05 }}</ref>. Ул Кенияның тауҙың төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәре буйлап үткән сик һыҙатынан әллә ни алыҫ түгел. Ул — тип-тигеҙ саванна уртаһында тамсы формаһындағы һәм 4 800 — 5 200 метр бейеклегендәге ғәжәйеп бер күренеште һынландырыусы бейек тау, донъяла берҙән-бер айырып һаҡланған бейек тау тип тә атап була уны. Килиманджаро 388 500 гектар майҙанды биләй. Овал формалағы вулкан конуслы тау  төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 70 километрға һәм төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км-ға һуҙылған, экваторҙан көньяҡҡа табан 340 км-ҙа ята. Меру тауы көньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км-ла, ә Африкала бейеклеге буйынса икенсе урында торған Кения тауы 300 километр төньяҡта ята. Иң яҡын Моши ҡалаһы — Танзанияла тауҙың көньяғында урынлашҡан, һәм ул — тауға күтәрелеү өсөн төп нөктә. Түбәнән көньяҡ-көнбайышҡа табан илле километрҙа урынлашҡан Килиманджаро халыҡ-ара аэропорты 1971 йылдан алып күп һанда парктары булған төбәкте хеҙмәтләндерә. Танзанияның баш ҡалаһы Додома һәм [[Дар-әс-Сәләм]] ярашлы рәүештә 380 км көньяҡ-көнбайышта һәм 450 км көньяҡ-көнсығышта ята. ә [[Найроби]] төньяҡ-төньяҡ-көнбайыштан ни бары 200 км-ҙа ғына. Һинд океанының яр буйҙары — тауҙан 270 км алыҫлыҡта. Килиманджаро административ рәүештә Килиманджаро төбәгенә ҡарай, өлөшләтә Гай районы (инг. Hai), Моши Рураль (ингл. Moshi Rural),   Ромбо (ингл. Rombo) уның составына инә, тағы ла шул: тауҙың иң юғары нөктәһе һәм ҙур өлөшө Ромбо районында. Вулкан тулыһынса Килиманджаро Милли паркы һыҙатына индерелгән. === Килиманджароның климат зоналары === [[Файл:Senecio_kilimanjari_Barranco.jpg|мини|309x309пкс| ''Dendrosenecio Kilimanjari'' – Килиманджарола үҫкән туйра алтыны]] * Бушленд йәки кеше ҡулы менән эшкәртелгән зона, 800 м – 1800 метр, был билбауҙа яуым-төшөм 1 м кимәлендә, ә уртаса температура яҡынса 25-28&nbsp;°C. * Ямғырлы урмандар, 1800 м – 2800 м. Йыллыҡ яуым-төшөм 2 метр кимәлендә булғанға, үҫемлектәрҙең һәм ҡырағай тәбиғәттең эклектик төрлөлөгө күҙәтелә. Урмандарҙа ағастарҙың һирәк осрай  төрҙәре бар. Һауа  температураһы төнөн бик ныҡ түбәнәйеүе ихтимал,  ләкин был зонала ғәҙәттә йыл әйләнәһенә йылы, дымлы һәм тирә-яҡ йәшеллеккә күмелгән була. * Арса болонлоҡтары, 2800 м – 4000 метрҙа. Юғарыға күтәрелә барған һайын яуым-төшөм кәмей, шуға күрә яҡынса 2400 метр бейеклектә урман бик үк ҡуйы түгел. 2800-3000 метр бейеклектә урман зонаһы тамамлана, артабан үҙенсәлекле арса менән ҡапланған һаҙлыҡтар һәм болондар башлана. Бында гигант үҫемлектәр үҫә – гигант арса, ағасҡа оҡшаш һарыбаш (''Kilimanjari Dendrosenecio'') һәм гигант лобелий<ref>{{Cite web|url=https://wildrussia.travel/info/flora-i-fauna-vysotnyh-zon-kilimndzharo|title=Флора и фауна высотных зон Килимнджаро|publisher=wildrussia.travel|accessdate=2018-01-30}}</ref>. * Яланғас тауҙар, 4000 метр – 5000 метр, яуым-төшөм наҡыҫ булғанға үҫемлектәр ҙә әллә ни күренмәй. Температура Цельсий буйынса +35°-тан алып нуль градустан түбәнерәк төшөүе ихтимал. * Арктика зонаһы, 5000 м – 5895 метр. Ер боҙ, ҡар һәм таш менән ҡапланған, флора менән фауна бөтөнләй юҡ. Йыш ҡына төнгө температура -9&nbsp;°C-ға тиклем төшә<ref>{{Cite web|url=http://www.tanzania-safaris.org/mount-kilimanjaro-climbing.html|title=Climbing Kilimanjaro {{!}} Trekking & Hiking {{!}} Routes and Best Time to Climb Mount KIlimanjaro|publisher=www.tanzania-safaris.org|lang=en-gb|accessdate=2018-01-30}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180130204559/http://www.tanzania-safaris.org/mount-kilimanjaro-climbing.html |date=2018-01-30 }}</ref> === Топографияһы === Килиманджаро – түбәһе атмосферанан юғары урынлашҡан конус формаһындағы стратовулкан. Ул вулкандары һүнгән өс түбәнән тора. Көнбайыштағы Шира түбәһе диңгеҙ кимәленән 3 962 м, үҙәктәге Кибо 5 891,8 м һәм көнсығыштағы Мавензи 5 149 м бейеклегендә. Кибоның иң юғары өлөшөндәге Ройш кратерын (англ. Reusch Crater, диаметры 900 метр) киңлеге 2,4 км, оҙонлоғо 3,6 км булған эллиптик калдера уратып алынған. Кратер үҙәгендә диаметры 200 метрлыҡ көл конусы Аш Пит (инг. Ash Pit) тора<ref name="GVP"/><ref name="Nonnotte">[http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/90/18/PDF/These_P.Nonnotte_web.pdf Philippe Nonnotte, ''Étude volcano-tectonique de la zone de divergence Nord-Tanzanienne (terminaison sud du rift kenyan)'' — Caractérisation pétrologique et géochimique du volcanisme récent (8 Ma — Actuel) et du manteau source — Contraintes de mise en place], thèse de doctorat de l’université de Bretagne occidentale, spécialité : géosciences marines</ref>.  Иң бейек түбә кратерҙың көньяҡ ситендә урынлашҡан һәм Угур (ингл. Uhuru) тип атала. Кибоның башҡа билдәле нөктәләре түбәндәгеләр: Эске Конус (ингл. Inner Cone) 5835 метр бейеклектә, Ганс Майер Нөктәһе (ингл. Hans Meyer Point), Гилман Нөктәһе (ингл. Gilman' ' s Point), Ҡаплан Нөктәһе (ингл. Leopard Point) һәм тауға беренсе тапҡыр күтәрелеүселәрҙе оҙатып барыусы хөрмәтенә аталған Иоганн тарлауығы (ингл. Yohanas 'Notch). Түбәнең көньяҡ-көнбайышында яҡынса 100 000 йыл элек ер ҡабығының шыуышыуы Көнбайыш Ярығын (ингл. Western Breach) барлыҡҡа килтерә, ул Барранко үҙәненән (ингл. Valley Barranco)<ref name="Geology"/> өҫтәрәк тора. Ҡайһы берҙә Мавензины Африкала Кения тауынан һуң бейеклеге буйынса өсөнсө түбә тип тә атайҙар<ref name="Nonnotte"/>. Ул эрозиянан зыян күргән һәм, дамбаға оҡшап, Ганс Мейер, Пуртшеллер (ингл.Purtscheller Peak), Көньяҡ (ингл. South Peak) һәм Нордекло (ингл. Nordecke) түбәләренән айырылып тора. Уларҙың нигеҙҙәренән көнсығышҡа  бер нисә ярыҡ йүнәлгән, атап әйткәндә, Оло һәм Кесе Барранко (ингл. Great Barranco, Lesser Barranco). Эйәр (ингл. The Saddle) — Мавензи һәм Кибо араһындағы 3600 гектарлыҡ яйла (яҫы таулыҡ). Ширанан Джонселла Нөктәһе(ингл. Johnsell Point) айырыла, Шира үҙе ярылған кратерҙың яртыһынан тора, әлеге ваҡытта уларҙың көньяҡ һәм көнбайыш сиктәре генә ҡалған. Унан төньяҡ-көнсығышта, 6200 гектарҙа, тау яйла формаһын алған. Был өс түбәнән ике яҡҡа: төньяҡ-көнбайышҡа / көньяҡ-көнсығышҡа табан 250-ләп бәләкәй конус бар<ref name="LookLike"/>. === Гидрологияһы === Килиманджароның боҙ кәпәсе Кибо түбәһе менән сикләнә. 2003 йылда уның дөйөм майҙаны 2 кв. км булған территорияны биләй. Ул түбәндәге өлөштәрҙән тора: * өҫкө өлөшөндә: ** Фюртванглер боҙлоғо (ингл. Furtwängler), * төньяҡ боҙ яланы (ингл. Icefield Northern) — боҙлоҡтары: ** Дригальский (ингл. Drygalski), ** Оло Пенк (ингл. Great Penck), ** Кесе Пенк (ингл. Little Penck), ** Пенгальский (ингл. Pengalski), ** Лертшер Нотч (ингл. Lörtscher Notch) ** Креднер (ингл. Credner), * көнбайышта: ** Барранко боҙлоғо (ингл. Barranco) *** Оло һәм Кесе Ярыҡтар (ингл. Breach Little, Big Breach), ** "Уҡ" (ингл . Arrow) ** Улига (ингл. Uhlig), * Көньяҡ боҙ яланында (ингл. Southern Icefield) — боҙлоҡтар: ** Балетто (ингл. Balletto), ** Бриллиант (ингл. Diamond), ** Хайм (ингл. Heim), ** Керстен (ингл. Kersten), ** Декен (ингл. Decken), ** Ребман (ингл. Rebmann) ** Ратцель (ингл. Ratzel) * һәм, ниһайәт, көнсығыш боҙ яланы (ингл. Eastern Icefield). Боҙ яландарының төрлө үлсәмдә булыуын яуым-төшөмдөң һәм ҡояш нурҙарының йәһәт алмашынып тороуы менән аңлатырға була. Ҡасандыр был кәпәс алыҫтан уҡ бик яҡшы күренгән, әммә әләге мәлдә боҙлоҡ тиҙ ирей. Уның майҙанының кәмеүе түбәндәгесә<ref name="Pomel2">{{книга|автор=François Bart,Milline J. Mbonile,François Devenne|часть=Simon Pomel, Guilène Réaud-Thomas|заглавие=Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité|издательство=DYMSET|год=2003|страницы=39-64|isbn=2-906621-31-5}}</ref><ref name="Hastenrath">Stefan Hastenrath, ''Recession of equatorial glaciers: a photo documentation'', Sundog Publishing, juillet 2008 {{ISBN|978-0-9729033-3-2}}</ref>: * 1912 йылда — 12,1 кв. км, * 1953 йылда — 6,7 кв. км, * 1976 йылда — 4,2 кв. км, * 1996 йылда — 3,3 кв. км. Егерменсе быуат барышында ул үҙ майҙанының 82 %-ын юғалта<ref name="Pomel2"/>. 1962 йылдан 2000 йылға тиклем боҙҙоң уртаса 17 метр ҡалынлығы юғалтыла<ref name="Retreat">[http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html Tanzania — Mt. Kilimanjaro — Glacier retreat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140529204609/http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html |date=2014-05-29 }}, ''National Science Foundation’s Earth System History Program'', 2000</ref>. NASA эксперттары, Огайо университеты профессоры палеоклиматолог Лонни Томпсон (ингл. Lonnie Thompson), баһаһы буйынса, боҙлоҡ 2020 йылға<ref name="NASA">[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 Snow and Ice on Kilimanjaro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920054335/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 |date=2008-09-20 }}, [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]</ref>, йәки Австрияның Инсбрук университетының ғилми төркөмө иҫәпләүҙәренә ярашлы 2040 йылда , йәки Калифорния Фәндәр академияһының иҫәпләүҙәренсә 2050 йылға тиклем бөтөнләй иреп бөтәсәк. Климат шарттарының төрлө булыуы сәбәпле, ҡайһы бер битләүҙәрҙәге боҙлоҡтар өҫтәмә рәүештә бер нисә йыл иремәй ятыуы ихтимал. Яуым-төшөм миҡдары тәбиғи рәүештә 150 мм-ға кәмеү сәбәпле, Килиманджаро кәпәсе бәләкәсәйә бара, XX быуатта боҙҙоң иреүе күҙгә күренеп шәбәйә. Килиманджарола боҙлоҡтоң хәҙерге кеүек тиҙ һәм тулыһынса тиерлек иреүе 4000 йыл элек 300 йыллыҡ ҡоролоҡ ваҡытында ла. күҙәтелә. Шулай итеп, һуңғы утыҙ йыл дауамында Лиамунгула (ингл. Lyamungu), көньяҡ битләүҙә 1230 метр бейеклектә, тәүлектең уртаса температураһы 3 градусҡа күтәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, боҙлоҡтар ятҡан бейеклектә температура 0°-та түбән булып ҡала. Инсбрук университетынан Георг Казер (инг. Kaser), Вашингтон университетынан Филипп Моте боҙлоҡтарҙың иреүен яуым-төшөмдөң кәмеүенә бәйләй. Урмандарҙың һирәгәйеүе сәбәпле, үҫемлектәр ҡатламы ла, атмосфераның дымлылығы ла кәмей, бына ошо урындағы үҙгәрештәр боҙлоҡтарҙың иреүен тиҙләтә. Боҙ ҡатламының бәләкәсәйеүе һәм урмандарҙы юғалтыу араһында  бәйләнеш бар, бигерәк тә егерме быуат башында..  ХIХ быуаттағы бер нисә дымлы ун йыллыҡтан һуң, боҙ, ҡояш нурҙарынан иремәйенсә, сублимация фазаһын үтеп,  туранан-тура парға  әйләнеүенә бәйле, түбә боҙҙарына хас осло форма һаҡлана. Был бигерәк тә 1920-1930 йылдарҙа күҙәтелә. Боҙлоҡтарҙың кәмеүен дауам иттереүсе икенсе бер күренеш  — вулкан тоҡомдарының, йылылыҡты үҙенә һеңдереп, вулкан нигеҙенә урынлашыуы. Улар ирей, тотороҡһоҙ булып емерелә, һәм ҡояш нурланышының тәьҫиренә ылыҡтырылған майҙанды арттыра бара.{{тауын}} Боҙ иреүҙән барлыҡҡа килгән ағымдарға ошо райондағы ике йылға ла ҡушыла, әммә яуым-төшөмдөң 90 %-ын урмандар тотҡарлай. Боҙлоҡтарҙың юҡҡа сығыуы урындағы гидрологик режимға йоғонто яһарға тейеш түгел, ә бына һуңғы 40 йылда ғына кешеләрҙең үҫемлектәрҙе һуғарыу өсөн һыу алыуҙы дүрт тапҡырға арттырыуы, һис шикһеҙ, быға йоғонто яһай. Килиманджаро урмандары йыл да 1,6 млн. куб. метр һыу ала, шуларҙың 5 %-ы яуым-төшөмдән килә. Өстән ике өлөшө атмосфераға пар сифатында әйләнеп ҡайта. Урман үҙенсәлекле һыйым ролен башҡара: ул һыуҙы тупраҡта, биомассала һәм һауала тотоп ҡала. 1976 йылдан алып яуым-төшөм миҡдары йылына уртаса 20 млн. куб. метрға кәмей, өс йыл эсендәге ошо юғалтыу түбә кәпәсенән иреп төшкән һыу күләменә тигеҙ, шул уҡ ваҡытта һуңғы 30 йыл эсендәге менән сағыштырғанда 25 %-ҡа әҙерәк. Ә был урындағы джагга.халҡының бер йыл эсендә ҡулланған һыу күләменә тигеҙ<ref name="Agrawala">Shardul Agrawala, Contre vents et marées : les politiques de développement face au changement climatique, Organisation de coopération et de développement économiques, OECD Publishing, 2005 (ISBN 9264013784), pages 104—111</ref>. == Тау биләмәһен һаҡлау == [[Файл:Marangu Gate in Kilimanjaro Park 001.JPG|thumb|250px|right|Парк ҡапҡаларының береһе]] Әле 1910-сы йылдарҙа уҡ [[Германия|немец]] [[История Танзании|колониаль хөкүмәте]] Килиманджаро тауын һаҡлау тураһында ҡарар ҡабул итә, ул ваҡытта һунар итеү өсөн махсус биләмә бүленеп ҡуя, ә 1921 йылда ул үҙенең статусын үҙгәртә һәм махсус һаҡланыусы урман биләмәһенә әйләнә. 1973 йылда Танзания хөкүмәте тауҙа, 2700 метр бейеклектә урынлашҡан урманда, милли парк ойоштороу тураһында иғлан итә, ә 1977 йылдан паркҡа туристарҙың инеү мөмкинлеге бирелә. 1987 йылда Танзаниялағы парк Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.<ref name="tp">{{cite web|url=http://www.tanzaniaparks.com/kili.html|title=Mount Kilimanjaro National Park|publisher=Tanzania National Parks|lang=en|accessdate=2010-10-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/67xPoVChA?url=http://www.tanzaniaparks.com/kili.html|archivedate=2012-05-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=2012-09-23 }}</ref> Хәҙерге ваҡытта парк ете зонаға бүленгән, улар араһында түбәндәге зоналар бар: интенсив йәйәүле маршрут зонаһы, тау һәм ялан өлөштәрендә кеше аҙ йөрөгән зона, хакимиәт зонаһы, мәҙәни зона һәм көндөҙ файҙаланылған зона. Кеше аяғы баҫмаған зона иң эреһе. 1995 йылда паркты 150-гә яҡын кеше хеҙмәтләндерә<ref name="tp"/>. Урманда рөхсәтһеҙ утын ҡырҡыу, һунар итеү һәм бал йыйыу пакртың төп проблемалары булып тора. Бынан тыш парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, туристар араһында популярлыҡ яулаған биләмәләрҙә янғындар сығып тороуы хәүеф тыуҙыра<ref name="tp"/>. == Ағымдағы торошо == [[Файл:Glacier_at_summit_of_Mt_Kilimanjaro_002.JPG|справа|мини|Килиманджаро түбәһендәге боҙлоҡ, август, 2003]] Килиманджаро вулканлыҡ әүҙемлеген күрһәтмәһә лә, һуңғы ваҡытта күп кенә тикшеренеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Һуңғы Боҙлоҡ осоронан 11 000 йыл буйы түбәне ҡаплап торған ҡар кәпәсе тиҙ ирей. Һуңғы 100 йыл  эсендә ҡар һәм боҙ күләме 80%-тан ашыуға кәмегән<ref>[http://svs.gsfc.nasa.gov/stories/kilimanjaro_20021216/index.html SVS Science Story — Melting Snows of Kilimanjaro — Dec. 18, 2002]</ref>. [[2002 йыл| 2002]] йылда күп кенә экспеттар, 15 йылдан боҙлоҡ тулыһынса иреп бөтәсәк, тип күҙаллай.  [[2005 йыл|2005]] йылдың мартында,  һуңғы 11 000 йылда беренсе тапҡыр түбә тулыһынса боҙҙан арынды, тигән хәбәр тарала. Был һауа температураһының үҙгәреүенә түгел, ә  ҡар яуыуҙың кәмеүенә бәйле, тип иҫәпләйҙәр. Һуңғы 100 йыллыҡта урмандарҙы юҡҡа сығарыу Килиманджаро түбәһенә күтәрелгән һәм унда ҡар булып яуған һыу парҙары миҡдарының етди рәүештә кәмеүенә килтерә. == Альпинизм == Ухуру түбәһенә (5895 м, вулкан Кибо) күтәрелеү ярайһы уҡ ябай, әммә юғарылағы климат шарттарына күнегеү өсөн ваҡыт талап ителә, тип иҫәпләнелә. Түбәгә алып барыусы төп маршруттар буйынса (Лемошо, Мачаме, Умбве, Марангу һәм Ронгаи) альпинист әҙерлеге үтмәгән һәм махсус ҡулайламалары булмаған һәр кеше күтәрелә ала (әгәр сәләмәтлеге буйынса рөхсәт ителһә). Тауҙың [[Экватор]]ға яҡын булыуы һәм Ерҙең [./Килиманджаро#cite_note-29 <span class="mw-reflink-text">[29]</nowiki></span>]ның алмашынып тороуы кешегә йоғонто яһай. Лемошо маршруты буйынса 8 көн дауамында (күтәрелеү өсөн 6,5 көн һәм 1,5 тәүлек тауҙан төшөү өсөн) күтәрелеү һәйбәт, тауға беренсе тапҡыр күтәрелеүселәргә климатҡа яраҡлашыу ҙа еңелерәк, ошо 8 көнлөк маршрутты һайлағандарҙың  95 %-ы түбәгә менеп етә (иң бейек Ухуру түбәһенә)<ref>{{Cite web|url=http://lemosho.net/route/8-days/|title=Lemosho Route {{!}} 8 Days|publisher=lemosho.net|accessdate=2017-11-24}}</ref>. Статистика буйынса түбәгә күтәрелергә теләгәндәрҙең. яҡынса 60 %-ы ғына тауға менеп етә. Иң популяр маршруттарҙан һаналған Марангу һуҡмағы — (5 көндә түбәгә менеп етеп була) күтәрелеүселәр алдына етди һынауҙар ҡуйған маршрут. «Көнбайыш ярығы» (Вестерн Брич) маршруты буйынса күтәрелергә теләүселәр аҙ, әммә ул, ҡатмарлы булғанға күрә, профессионал  альпинистарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Мавензи вулканына күтәрелеү альпинист әҙерлеген талап итә, әлеге ваҡытта унда күтәрелеү тыйылған. Нигеҙҙә, был тыйыу матбуғат сараларының Танзанияға туристар ағымына йоғонто яһарға тырышыуына бәйле.  "Килиманджаролағы үлем" кеүек атамалы мәҡәләләр, әлбиттә, гәзит уҡыусыларҙа был һоҡланғыс тауға ҡарата кире ҡараш тыуҙыра. Профессиональ альпинизм менән йәйәүлеләр маршруттарын да бутарға ярамай{{ЫС юҡ|4|10|2016}}. Килиманджарола менеү тиҙлеге буйынса абсолют рекордты Швейцариянан Карл Иглофф ({{Lang-en|Karl Egloff}}Karl Egloff) ҡуя — 6 сәғәт 42 минут һәм 24 секунд (2014 йыл, Умбве маршрут буйынса). Быға тиклем рекорд испан альпинисы &nbsp;<span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.)</span>[[Килиан Жорне Бургада|баш.]]ла ине, ул күтәрелеү һәм төшөү өсөн 7 сәғәт 14 минут сарыф иткән (күтәрелеүгә 5 сәғәт 23 минут 50 секунд киткән), бынан алдағы рекодты (күтәрелеү тиҙлеге буйынса) 2009 йылда Ҡаҙағстандан Андрей Пучинин ҡуя  — 5 сәғәт 40 минут һәм 24 секунд,  Марангу маршруты буйынса<ref>{{Cite web|url=http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/record-climbs/|title=Kilimanjaro records|author=Henry Stedman|work=|date=|publisher=Climb Mount Kilimanjaro|accessdate=2016-10-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.climbkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-facts/#fastest-ascent|title=Mount Kilimanjaro Fact|author=|work=|date=|publisher=Climb Kilimanjaro Guide|accessdate=2016-10-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005122747/https://www.climbkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-facts/#fastest-ascent |date=2016-10-05 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация}} == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Национальный парк Килиманджаро (Официальный сайт)] * [http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm Ледники Килиманджаро] * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/agsafrica&CISOBOX1=Kilimanjaro+%28mountain%29 Архив фотографий Килиманджаро (1937-38—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections)] [[Категория:Әүҙем вулкандар]] [[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]] [[Категория:Биш мең метрлыҡ түбәләр]] [[Категория:Африка вулкандары]] [[Категория:Танзания вулкандары]] [[Категория:Алфавит буйынса вулкандар]] [[Категория:Ерҙең экстремаль нөктәләре]] gnhifufjqd9xzvm5yyic1ca0ll8nrs6 0 141213 1299734 1284188 2026-06-23T22:48:09Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299734 wikitext text/x-wiki {{Ук}} ''' Канцеров Алексей Яковлевич ''' (? — 25 июнь, [[1918 йыл|1918]]) — иерей, Рус православие сиркәүе священномученигы. == Биографияһы == [[1902 йыл]]да Канцер Алексей Яковлевич<ref>[http://www.ruguard.ru/forum/index.php?topic=186.120 Православные духовные воины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190719162502/http://www.ruguard.ru/forum/index.php?topic=186.120 |date=2019-07-19 }}.&#x20;<small>Проверено 4 февраля 2013.</small>&#x20;<small> 14 февраля 2013 года.</small></ref> Өфө дини семинарияһын тамамлай. Алексий (Канцеров Алексей Яковлевич) Самара-Златоуст тимер юлының Вязовая станцияһы сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡытыусы, артабан станцияның Преображенск сиркәүендә псаломсы булып эшләй. [[1907 йыл]]дан Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең Воздвиженка ауылында Крестовоздвиженский сиркәүе руханиһы. 1915 йылдан алып [[Өфө өйәҙе]] Топорнин ауылында ([[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Кушнаренко районы]] үҙәге) Покровская сиркәүендә священник була. [[1917 йыл]]да Алексий, Улус идараһы янында, халыҡ араһында эске хәрби дәүләт заемдары тураһындағы мәғлүмәттәрҙе таратыу буйынса комитет рәйесе итеп һайлана. [[1918 йыл]]дың 25 июнендә Алексий Топорнино ауылында ҡулға алына һәм пароходта Сарапулға алып китәләр. Күп һанлы язалауҙар һәм мыҫҡыл итеүҙәрҙән һуң большевиктар, Сарапулдан Өфөгә ҡайтып килгәндә, төндә уны атып үлтерәләр, кәүҙәһен һыуға ташлайҙар. == Изгеләр рәтенә индереү == [[1999 йыл]]да [[Өфө]] һәм [[Стәрлетамаҡ]] епископы Никон тарафынан изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Өфө епархияһының хөрмәтле изгеһе булараҡ изгеләр рәтенә индерелә. Изге ыҙа сигеүсе Алексей Канцеров Урыҫ Православие Сиркәүе Архиерей соборы тарафынан 2000 йылдың 13-16 авгусында изгеләр рәтенә индерелә. Хәтер көнө: Рәсәй яңы ыҙа сигеүселәр һәм тәүбә итеүселәр Соборы, 25.01/07.02 -дән башлап беренсе йәкшәмбе. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Мохов В., прот., Зимина Н. П. и др. Жития священномучеников Уфимской епархии// Ежегодная Богословская конференция Православного Свято-Тихоновского Института: Материалы 1998. М., 1998. * Деяние о канонизации// Уфимские епархиальные ведомости. 1999, N 10-11. С.1. * Деяние Юбилейного Освященного Аpхиерейского Собора Русской Православной Церкви о соборном прославлении новомучеников и исповедников Российских XX века. Москва, 12-16 августа 2000 г. == Һылтанмалар == * http://www.millionpodarkov.ru/imeniny/aleksij.htm [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса изгеләр]] [[Категория:25 июндә вафат булғандар]] [[Категория:1918 йылда вафат булғандар]] [[Категория:XX быуат христиан изгеләре]] 9ee1wi3b9kr29sd3n2b26jter71gp91 0 144921 1299749 1062653 2026-06-24T04:13:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299749 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{нихонго|'''Китакю́сю'''|北九州市|Китакю:сю:-си|букв. «Северное Кюсю»}}— (яп. 北九州市 Китакю:сю:-си, һүҙмә һүҙ  «Төньяҡ Кюсю») —  Кюсю утрауының төньяғында һәм Симоносеки боғаҙына яҡын урынлашҡан, Япония хөкүмәте указы менән  билдәләнгән ҡала. Ҡаланың майҙаны 488,78 км²<ref name="area">Площадь указывается по данным сайта [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO-title.htm ''Geospatial Information Authority of Japan'']&nbsp;(яп.) с учётом [http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm изменений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121126174433/http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO/201110/opening.htm |date=2012-11-26 }}, опубликованных 1 октября 2011 года.</ref>, халҡы 963 598 ( 2014 йылдың 1 авгусына)<ref><span class="citation"><span lang="ja">[http://www.pref.fukuoka.lg.jp/dataweb/2014-1hyou.html 人口移動調査　第１表　平成26年（2014）]</span>Japanese.&#x20; Администрация префектуры Фукуока&#x20;(5 сентября 2014).&nbsp;— Население префектуры Фукуока.&#x20;<small>Проверено 5 сентября 2014.</small></span></ref>, халыҡ тығыҙлығы 1971,44 кеше/км² тәшкил итә.  Ҡала административ яҡтан 7 районға бүленә. == Географияһы һәм хужалығы == Китакюсю Кюсю утрауының төньяғында, Эске Япон диңгеҙендә, Фукуока префектураһында урынлашҡан, һәм яйлап Фукуока сәнәғәт төбәгенә  интеграциялана. Китакюсю ҡалаһы Модзи, Кокура, Тобата, Яхата һәм Вакамацу ҡалалары берләшеү һөҙөмтәһендә [[1963 йыл]]да  барлыҡҡа килә.  Китакюсю Кюсю утрауында иң ҙур ҡалаларҙың береһе, уның сәнәғәт үҙәге. Был эре ҡорос ҡойоу  (Ниппон стил корпорацияһы), электрон һәм электротехник сәнәғәте,  [[робот]]тар етештереү үҙәге. Ҙур порт, Китакюсю [[Хонсю]]  һәм Кюсю утрауҙары араһында мөһим бәйләүсе звено булып тора. Китакюсю менән Фукуоканың киләһе общиналары  һәм  ҡалалары менән сиктәш: Накама, Ногата, Юкухаси, Асия, Мицумаки, Курате,  Фукуси, Канда, Мияко. == Административ бүленеше == [[Файл:Kitakyūshū_wards.png|справа|мини|250x250пкс|Китакюсю картаһы]] * Кокуракита-ку (小倉北区) * Кокурамина-ку (小倉南区) * Модзи-ку (門司区) * Тобата-ку (戸畑区) * Вакамацу-ку (若松区) * Яхатахигашать-ку (八幡東区) * Яхатаниси-ку (八幡西区) == Туғандаш ҡалалар == Китакюсю ҡалаһы  түбәндәге ҡалалар менән туғандаш: * {{Флаг|США}} Норфолк, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[1959 йыл|1959]]); * {{Флаг|США}} Таком, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[1959 йыл|1959]]); * {{Флаг|КНР}} Далянь, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытай халыҡ]] ([[1979 йыл|1979]]); * {{Флаг|Южная Корея}} Инчхон, [[Көньяҡ Корея|Корея Республикаһы]] ([[1988 йыл|1988]]). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Замок Кокура == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [[Файл:Commons-logo.svg|ссылка=Викисклад|16x16пкс|Логотип Викисклада]] На [[Викимилек|Викискладе]] есть медиафайлы по теме [[c:Category:Kitakyushu, Fukuoka|Китакюсю]] * [https://web.archive.org/web/20031130211741/http://www.city.kitakyushu.jp/ Официальный сайт]{{Ref-ja}}(яп.) [[Категория:Хөкүмәт указы менән билдәләнгән ҡалалар]] [[Категория:1963 йылда нигеҙләнгән тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Япония ҡалалары]] 6mceknjt6z23fu6q4ze08e5nau5y8yt 0 145257 1299706 1286498 2026-06-23T12:05:23Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Peru_(state).svg" рәсеме урынына [[Рәсем:War_flag_of_Peru.svg|War_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F 1299706 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''ISO 3166-2''' стандарты — Халыҡ-ара стандартлаштырыу ойошмаһы тарафынан баҫылған һәм бөтә илдәрҙең беренсе йәки беренсе һәм икенсе кимәл административ-территориаль бүленешенең төп берәмектәре өсөн геокодтар билдәләүсе ISO 3166 стандартының бер өлөшө. Стандарт тәүге тапҡыр [[1998 йыл|1998 йылда]] баҫылып сыға. ISO 3166-2 стандартының маҡсаты  бөтә илдәрҙең административ-территориаль берәмектәрен уңайлы ҡыҫҡартмалар аша биреү өсөн ҡыҫҡа һәм  уникаль   халыҡ-ара хәрефле-цифрлы геокодтар булдырыуҙан ғибәрәт.  ISO 3166-2 буйынса һәр код  дефис менән айырылған ике өлөштән тора: * геокодтың беренсе өлөшөн  ISO 3166-1 Alpha2 стандарты буйынса дәүләттең домен-коды тәшкил итә; * икенсе өлөшө  — бер, ике йәки өс символлы код, хәрефтәр ҙә, цифрҙар ҙа ҡулланыла. == Дәүләттәрҙең, территорияларҙың кодтары, атамалары,  административ-территориаль  бүленеш берәмектәре == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !ISO 3166-2&nbsp;геокодтар<br />стандарты !Дәүләт, территория атамаһы !Беренсе кимәл административ-территориаль берәмектәр !Икенсе кимәл административ-территориаль берәмектәр |- |<tt>'''ISO 3166-2:AU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Австралия</span></span> |''6 штат<br />2 территория<br />4 тышҡы территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Austria.svg|ссылка=Австрия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Австрия</span></span> |''9 ер'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|ссылка=Азербайджан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Әзербайжан</span></span> |''1 автономиялы республика<br />11&nbsp;муниципалитет<br />66 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Åland.svg|ссылка=Аландские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аланд утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Albania.svg|ссылка=Албания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Албания</span></span> |''12 өлкә'' |''36 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Algeria.svg|ссылка=Алжир|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Алжир</span></span> |''48 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_American_Samoa.svg|ссылка=Американское_Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Америка Самоаһы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Anguilla.svg|ссылка=Ангилья|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ангилья</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Angola.svg|ссылка=Ангола|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ангола</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Andorra.svg|ссылка=Андорра|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Андорра</span></span> |''7 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Proposed_flag_of_Antarctica_(Graham_Bartram).svg|ссылка=Антарктида|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Антарктида</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:AG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Antigua_and_Barbuda.svg|ссылка=Антигуа_и_Барбуда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Антигуа и Барбуда</span></span> |''6 округ<br />2 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Argentina.svg|ссылка=Аргентина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аргентина</span></span> |''23 провинция<br />1 федераль округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Armenia.svg|ссылка=Армения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Әрмәнстан</span></span> |''10 регион<br />1 ҡала'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Aruba.svg|ссылка=Аруба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аруба</span></span>{{ABW}} |- |<tt>'''ISO 3166-2:AF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Afghanistan.svg|ссылка=Афганистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Афғанстан</span></span> |''34 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of the Bahamas.svg|ссылка=Багамские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Багам</span></span> |''31 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bangladesh.svg|ссылка=Бангладеш|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бангладеш</span></span> |''7 административ район'' |''64 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Barbados.svg|ссылка=Барбадос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Барбадос</span></span> |''11 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bahrain.svg|ссылка=Бахрейн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бахрейн</span></span> |''5 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belize.svg|ссылка=Белиз|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Белиз</span></span> |''6 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belarus.svg|ссылка=Белоруссия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Белоруссия</span></span> |''1 ҡала<br />6 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Belgium_(civil).svg|ссылка=Бельгия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бельгия</span></span> |''3 регион'' |''10 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Benin.svg|ссылка=Бенин|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бенин</span></span> |''12 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bermuda.svg|ссылка=Бермудские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бермуд</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:BG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bulgaria.svg|ссылка=Болгария|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Болгария</span></span> |''28 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bolivia_(state).svg|ссылка=Боливия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Боливия</span></span> |''9 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус и Саба</span></span> |3 айырым община |- |<tt>'''ISO 3166-2:BA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|ссылка=Босния_и_Герцеговина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Босния һәм Герцеговина</span></span> |''1 округ<br />1 республика<br />1 федерация'' |''10 кантон'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Botswana.svg|ссылка=Ботсвана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ботсвана</span></span> |''9 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brazil.svg|ссылка=Бразилия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бразилия</span></span> |''1 федераль округ,<br />26 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_British_Indian_Ocean_Territory.svg|ссылка=Британская_территория_в_Индийском_океане|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Һинд океанындағы Британ территория</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:BN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Brunei.svg|ссылка=Бруней|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бруней</span></span> |''4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burkina_Faso.svg|ссылка=Буркина-Фасо|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Буркина-Фасо</span></span> |''13 өлкә'' |''45 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Burundi.svg|ссылка=Бурунди|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бурунди</span></span> |''17 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Bhutan.svg|ссылка=Бутан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бутан</span></span> |''20 дзонгхаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Vanuatu.svg|ссылка=Вануату|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Вануату</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Vatican_City.svg|ссылка=Ватикан|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ватикан</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|ссылка=Великобритания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бөйөк Британия</span></span> |'''''Англия'''<br />айырым статуслы 1 церемониаль графлыҡ<br />27 метрополияға ҡарамаған графлыҡ<br />Ҙур Лондондың 32 районы<br />36 округ<br />55 унитар берәмек<br />'''Шотландия'''<br />32 өлкә<br />'''Төньяҡ Ирландия'''<br />26 район<br />'''Уэльс'''<br />3 ҡала<br />графлыҡтарҙың 10 ҡалаһы<br />9 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hungary.svg|ссылка=Венгрия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Венгрия</span></span> |''1 баш ҡала<br />19 медье<br />административ хоҡуҡлы 23 ҡала.'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Venezuela_(state).svg|ссылка=Венесуэла|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Венесуэла</span></span> |''23 штат<br />1 федераль округ<br />1 федераль биләмә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_British_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(Великобритания)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (Бөйөк Британия)</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:VI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (АҠШ)</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:UM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Внешние_малые_острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тышҡы бәләкәй утрауҙар (АҠШ)</span></span> |''9 утрау һәм атолл'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_East_Timor.svg|ссылка=Восточный_Тимор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көнсығыш Тимор</span></span> |''13&nbsp;административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Vietnam.svg|ссылка=Вьетнам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Вьетнам</span></span> |''5 муниципалитет<br />59 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Gabon.svg|ссылка=Габон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Габон</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Haiti.svg|ссылка=Республика_Гаити|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гаити</span></span> |''10 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guyana.svg|ссылка=Гайана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гайана</span></span> |''10 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_The_Gambia.svg|ссылка=Гамбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гамбия</span></span> |''1 ҡала<br />5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ghana.svg|ссылка=Гана|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гана</span></span> |''10 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guadeloupe_(local).svg|ссылка=Гваделупа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гваделупа</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guatemala.svg|ссылка=Гватемала|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гватемала</span></span> |''22 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Гвиана_(департамент_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвиана</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea.svg|ссылка=Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвинея</span></span> |''1 баш ҡала<br />7 провинция'' |''33 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guinea-Bissau.svg|ссылка=Гвинея-Бисау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвинея-Бисау</span></span> |''1 баш ҡала регионы<br />3 провинция '' |''8 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Germany.svg|ссылка=Германия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Германия</span></span> |''16 ер'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guernsey.svg|ссылка=Гернси|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гернси</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:GI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Gibraltar.svg|ссылка=Гибралтар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гибралтар</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;<span class="wrap">Гондурас</span></span> |''18 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:HK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hong_Kong.svg|ссылка=Гонконг|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гонконг</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Palestine.svg|ссылка=Государство_Палестина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фәләстин Дәүләте</span></span> |''16 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Grenada.svg|ссылка=Гренада|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренада</span></span> |''6 округ<br />1 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greenland.svg|ссылка=Гренландия_(административная_единица)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренландия</span></span> |''4 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greece.svg|ссылка=Греция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Греция</span></span> |''13&nbsp;административ округ<br />1 автономиялы регион'' |''51 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Georgia.svg|ссылка=Грузия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Грузия</span></span> |''10 край<br />2 автономиялы республика'<nowiki/>'''1 ҡала''''' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guam.svg|ссылка=Гуам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гуам</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:DK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Дания</span></span> |''5 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Демократическая_Республика_Конго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Конго Демократик Республикаһы</span></span> |''11 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jersey.svg|ссылка=Джерси_(остров)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Джерси</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:DJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Djibouti.svg|ссылка=Джибути|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Джибути</span></span> |''1 баш ҡала<br />5 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Dominica.svg|ссылка=Доминика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Доминика</span></span> |''10 округ-приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:DO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Dominican_Republic.svg|ссылка=Доминиканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Доминикан Республикаһы</span></span> |''1 милли округ<br />31 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EU'''</tt> |{{Флаг ЕС}} Европа берлеге |- |<tt>'''ISO 3166-2:EG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Egypt.svg|ссылка=Египет|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мысыр</span></span> |''29 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zambia.svg|ссылка=Замбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Замбия</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Zimbabwe.svg|ссылка=Зимбабве|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Зимбабве</span></span> |''2 ҡала<br />8 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Israel.svg|ссылка=Израиль|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Израиль</span></span> |''6 административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IN'''</tt> |<span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_India.svg|граница|22x22пкс|Индия]]</span> Индия |''1 милли баш ҡала округы<br />6 союздаш территория<br />28 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ID'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Indonesia.svg|ссылка=Индонезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Индонезия</span></span> |''7 регион'' |''1 автономиялы провинция<br />2 айырым округ<br />30 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jordan.svg|ссылка=Иордания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Иордания</span></span> |''12 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iraq.svg|ссылка=Ирак|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ираҡ</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iran.svg|ссылка=Иран|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Иран</span></span> |''30 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IE'''</tt> |[[Файл:Flag_of_Ireland.svg|граница|22x22пкс|Флаг Ирландии]] Ирландия |''4 провинция'' |''26 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Iceland.svg|ссылка=Исландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Исландия</span></span> |''8 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ES'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Spain.svg|ссылка=Испания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Испания</span></span> |''2 автономиялы ҡала<br />17 регион'' |''50 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:IT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Italy.svg|ссылка=Италия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Италия</span></span> |''20 өлкә'' |''110 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:YE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Yemen.svg|ссылка=Йемен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Йемен</span></span> |''1 муниципалитет<br />20 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cape_Verde.svg|ссылка=Кабо-Верде|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кабо-Верде</span></span> |''2 архипелаг'' |''22 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kazakhstan.svg|ссылка=Казахстан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡаҙағстан</span></span> |''2 ҡала<br />14 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cambodia.svg|ссылка=Камбоджа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Камбоджа</span></span> |''4 автономиялы муниципалитет<br />20 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cameroon.svg|ссылка=Камерун|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Камерун</span></span> |''10 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Canada_(Pantone).svg|ссылка=Канада|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Канада</span></span> |''10 провинция<br />3 территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:QA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Qatar.svg|ссылка=Катар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Катар</span></span> |''7 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kenya.svg|ссылка=Кения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кения</span></span> |''8 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|ссылка=Республика_Кипр|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кипр</span></span> |''6 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|ссылка=Киргизия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡырғыҙстан</span></span> |''1 ҡала<br />7 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kiribati.svg|ссылка=Кирибати|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кирибати</span></span> |''3 архипелаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡытай Республикаһы</span></span> |''2 айырым муниципалитет<br />5 муниципалитет<br />16 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Народная_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҠХР</span></span> |''23 провинция<br />5 автономиялы район<br />4 муниципалитет<br />2 махсус административ район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_North_Korea.svg|ссылка=Корея_Халыҡ-Демократик_Республикаһы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">КХДР</span></span> |''2 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;<span class="wrap">Кокос утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Colombia.svg|ссылка=Колумбия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Колумбия</span></span> |''1 ҡала округы<br />32 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Comoros.svg|ссылка=Коморы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Комор</span></span> |''3 утрау'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Costa_Rica_(state).svg|ссылка=Коста-Рика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Коста-Рика</span></span> |''7 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Côte_d'Ivoire.svg|ссылка=Кот-д’Ивуар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кот-д’Ивуар</span></span> |''19 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Cuba.svg|ссылка=Куба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Куба</span></span> |''1 махсус муниципалитет<br />14 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Kuwait.svg|ссылка=Кувейт|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Күвейт</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Curaçao.svg|ссылка=Кюрасао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кюрасао</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:LA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Laos.svg|ссылка=Лаос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лаос</span></span> |''1 баш ҡала префектураһы<br />1 баш ҡала муниципалитеты<br />16 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Latvia.svg|ссылка=Латвия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Латвия</span></span> |''9 республика ҡалаһы,<br />110&nbsp;новад'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lesotho.svg|ссылка=Лесото|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лесото</span></span> |''10 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Liberia.svg|ссылка=Либерия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Либерия</span></span> |''15 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lebanon.svg|ссылка=Ливан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ливан</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Libya.svg|ссылка=Ливия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ливия</span></span> |''22 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Lithuania.svg|ссылка=Литва|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Литва</span></span> |''10 өйәҙ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Liechtenstein.svg|ссылка=Лихтенштейн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Лихтенштейн</span></span> |''11 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Luxembourg.svg|ссылка=Люксембург|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Люксембург</span></span> |''3 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritius.svg|ссылка=Маврикий|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Маврикий</span></span> |''9 округ<br />5 ҡала<br />3 бойондороҡло территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mauritania.svg|ссылка=Мавритания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мавритания</span></span> |''1 баш ҡала автономиялы округы<br />12 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Madagascar.svg|ссылка=Мадагаскар|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мадагаскар</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:YT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mayotte_(local).svg|ссылка=Майотта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Майотта</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macau.svg|ссылка=Макао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Макао</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macedonia.svg|ссылка=Республика_Македония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Македония</span></span> |''84 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malawi.svg|ссылка=Малави|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Малави</span></span> |''3 регион'' |''28 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malaysia.svg|ссылка=Малайзия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Малайзия</span></span> |''3 федераль территория<br />13 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ML'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mali.svg|ссылка=Мали|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мали</span></span> |''1 айырым административ берәмек<br />8 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Maldives.svg|ссылка=Мальдивы|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мальдив</span></span> |''1 баш ҡала<br />7 регион'' |''20 атолл'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Malta.svg|ссылка=Мальта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мальта</span></span> |''68 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Morocco.svg|ссылка=Марокко|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Марокко</span></span> |''16 өлкә'' |''47 провинция<br />17 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Snake_Flag_of_Martinique.svg|ссылка=Мартиника|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мартиника</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Marshall_Islands.svg|ссылка=Маршалловы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Маршалл Утрауҙары</span></span> |''2 архипелаг'' |''24 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mexico.svg|ссылка=Мексика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мексика</span></span> |''1 федераль округ<br />31 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|ссылка=Федеративные_Штаты_Микронезии|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Микронезия</span></span> |''4 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mozambique.svg|ссылка=Мозамбик|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мозамбик</span></span> |''1 ҡала<br />10 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Moldova.svg|ссылка=Молдавия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Молдавия</span></span> |''1 территориаль берәмек<br />1 автономиялы территориаль берәмек<br />3 ҡала<br />32 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Monaco.svg|ссылка=Монако|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монако</span></span> |''17 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mongolia.svg|ссылка=Монголия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монголия</span></span> |''1 баш ҡала<br />21 аймаҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montserrat.svg|ссылка=Монтсеррат|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Монтсеррат</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Myanmar.svg|ссылка=Мьянма|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мьянма</span></span> |''7 округ<br />7 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Namibia.svg|ссылка=Намибия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Намибия</span></span> |''13 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nauru.svg|ссылка=Науру|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Науру</span></span> |''14&nbsp;административ округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nepal.svg|ссылка=Непал|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Непал</span></span> |''5 регион'' |''14 зона'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niger.svg|ссылка=Нигер|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нигер</span></span> |''1 баш ҡала округы<br />7 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nigeria.svg|ссылка=Нигерия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нигерия</span></span> |''1 федераль баш ҡала территорияһы<br />36 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нидерланд</span></span> |''12 провинция<br />3 тышҡы территория<br />3 айырым община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Nicaragua.svg|ссылка=Никарагуа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Никарагуа</span></span> |''2 автономиялы регион<br />15 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Niue.svg|ссылка=Ниуэ|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ниуэ</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Zealand.svg|ссылка=Новая_Зеландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Зеландия</span></span> |''2 утрау'' |''12 региональ территория<br />4 территориаль район<br />1 айырым автономиялы архипелаг'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:NC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Caledonia.svg|ссылка=Новая_Каледония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Каледония</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норвегия</span></span> |''19 фюльке<br />2 тышҡы территория'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:AE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_Arab_Emirates.svg|ссылка=Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">БҒӘ</span></span> |''7 әмирлек'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:OM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Oman.svg|ссылка=Оман|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Оман</span></span> |''5 регион<br />4 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Остров_Буве|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap"> Буве утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:IM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Isle_of_Mann.svg|ссылка=Остров_Мэн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мэн утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:NF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norfolk_Island.svg|ссылка=Остров_Норфолк|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норфолк утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Christmas_Island.svg|ссылка=Остров_Рождества_(Австралия)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Раштыуа Утрауы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:KY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Cayman_Islands.svg|ссылка=Острова_Кайман|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кайман утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Cook_Islands.svg|ссылка=Острова_Кука|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кук Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Pitcairn_Islands.svg|ссылка=Острова_Питкэрн|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Питкэрн Утрауҙары</span></span> |' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Helena.svg|ссылка=Острова_Святой_Елены,_Вознесения_и_Тристан-да-Кунья|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья утрауҙары</span></span> |''3&nbsp;административ өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|ссылка=Пакистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пакистан</span></span> |''1 федераль баш ҡала территорияһы<br />1 федераль ҡәбиләләр территорияһы<br />2 Кашмир территорияһы<br />4 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Palau.svg|ссылка=Палау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Палау</span></span> |''16 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Panama.svg|ссылка=Панама|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Панама</span></span> |''3 конмарка<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Papua_New_Guinea.svg|ссылка=Папуа_—_Новая_Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Папуа — Яңы Гвинея</span></span> |''1 автономиялы регион<br />1 баш ҡала регионы<br />18 провинция '' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Paraguay.svg|ссылка=Парагвай|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Парагвай</span></span> |''1 баш ҡала округы<br />17 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:War flag of Peru.svg|ссылка=Перу|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Перу</span></span> |''1 айырым провинция<br />1 баш ҡала<br />24 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Poland.svg|ссылка=Польша|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Польша</span></span> |''16 воеводство'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Portugal.svg|ссылка=Португалия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Португалия</span></span> |''2 автономиялы регион<br />18 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|ссылка=Пуэрто-Рико|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пуэрто-Рико</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:CG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_the_Congo.svg|ссылка=Республика_Конго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Республика Конго</span></span> |''1 баш ҡала<br />10 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Korea.svg|ссылка=Республика_Корея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Корея Республикаһы</span></span> |''1 айырым статуслы ҡала<br />провинция хоҡуғына эйә 6 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Réunion.svg|ссылка=Реюньон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Реюньон</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:RU'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Russia.svg|ссылка=Россия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Рәсәй</span></span> |''1 автономиялы өлкә<br />3 федераль әһәмиәттәге ҡала<br />4 автономиялы округ<br />9 край<br />21 республика<br />46 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RW'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Rwanda.svg|ссылка=Руанда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Руанда</span></span> |''1 баш ҡала провинцияһы<br />4 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Romania.svg|ссылка=Румыния|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Румыния</span></span> |''1 муниципия<br />41 жудец'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Western_Sahara.svg|ссылка=Сахарская_Арабская_Демократическая_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">СҒДР</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_El_Salvador.svg|ссылка=Сальвадор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сальвадор</span></span> |''14 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:WS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Samoa.svg|ссылка=Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Самоа</span></span> |''11 итумало'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_San_Marino.svg|ссылка=Сан-Марино|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сан-Марино</span></span> |''9 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ST'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sao_Tome_and_Principe.svg|ссылка=Сан-Томе_и_Принсипи|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сан-Томе һәм Принсипи</span></span> |''2 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saudi_Arabia.svg|ссылка=Саудовская_Аравия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сәғүд Ғәрәбстаны</span></span> |''13 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Eswatini.svg|ссылка=Свазиленд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Свазиленд</span></span> |''4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:MP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|ссылка=Северные_Марианские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төньяҡ Мариан Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Seychelles.svg|ссылка=Сейшельские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сейшел Утрауҙары</span></span> |''25 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:BL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|ссылка=Сен-Бартелеми|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Бартелеми</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:MF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of Sint Maarten.svg|ссылка=Сен-Мартен_(владение_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Мартен</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:PM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|ссылка=Сен-Пьер_и_Микелон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Пьер һәм Микелон</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Senegal.svg|ссылка=Сенегал|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сенегал</span></span> |''14 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:VC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Vincent_and_the_Grenadines.svg|ссылка=Сент-Винсент_и_Гренадины|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Винсент һәм Гренадин</span></span> |''6 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:KN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Kitts_and_Nevis.svg|ссылка=Сент-Китс_и_Невис|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Китс һәм Невис</span></span> |''2 штат'' |''14 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:LC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Lucia.svg|ссылка=Сент-Люсия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сент-Люсия</span></span> |''11 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:RS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Serbia.svg|ссылка=Сербия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сербия</span></span> |''1 ҡала<br />2 автономиялы край<br />17 округ'' |''12 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Singapore.svg|ссылка=Сингапур|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сингапур</span></span> |''5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sint_Maarten.svg|ссылка=Синт-Мартен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Синт-Мартен</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of the United Arab Republic.svg|ссылка=Сирия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сүриә</span></span> |''14 мохафаза'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovakia.svg|ссылка=Словакия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Словакия</span></span> |''8 край'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Slovenia.svg|ссылка=Словения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Словения</span></span> |''210 община'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SB'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Solomon_Islands.svg|ссылка=Соломоновы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Соломон Утрауҙары</span></span> |''1 ҡала<br />9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Somalia.svg|ссылка=Сомали|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сомали</span></span> |''18 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sudan.svg|ссылка=Судан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Судан</span></span> |''17 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Suriname.svg|ссылка=Суринам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Суринам</span></span> |''10 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:US'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые_Штаты_Америки|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">АҠШ</span></span> |''1 округ<br />6 тышҡы территория<br />50 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sierra_Leone.svg|ссылка=Сьерра-Леоне|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сьерра-Леоне</span></span> |''1 өлкә<br />3 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tajikistan.svg|ссылка=Таджикистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тажикстан</span></span> |''3 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Thailand.svg|ссылка=Таиланд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Таиланд</span></span> |''1 муниципаль берәмек<br />1 махсус административ ҡала <br />75 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tanzania.svg|ссылка=Танзания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Танзания</span></span> |''26 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg|ссылка=Теркс_и_Кайкос|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Теркс һәм Кайкос</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag of Togo (3-2).svg|ссылка=Того|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Того</span></span> |''5 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tokelau.svg|ссылка=Токелау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Токелау</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tonga.svg|ссылка=Тонга|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тонга</span></span> |''5 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TT'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Trinidad_and_Tobago.svg|ссылка=Тринидад_и_Тобаго|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тринидад һәм Тобаго</span></span> |''5 муниципалитет<br />9 графлыҡ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TV'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tuvalu.svg|ссылка=Тувалу|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тувалу</span></span> |''1 ҡала советы<br />7 утрау советы'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TN'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tunisia.svg|ссылка=Тунис|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тунис</span></span> |''24 вилайәт'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkmenistan.svg|ссылка=Туркмения|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төркмәнстан</span></span> |''1 ҡала<br />5 вилайәт'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Turkey.svg|ссылка=Турция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төркиә</span></span> |''81 ил'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UG'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uganda.svg|ссылка=Уганда|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уганда</span></span> |''4 өлкә'' |''80 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|ссылка=Узбекистан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Үзбәкстан</span></span> |''1 ҡала<br />1 республика<br />12 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:UA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ukraine.svg|ссылка=Украина|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Украина</span></span> |''2 ҡала<br />25 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:WF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Уоллис_и_Футуна|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уоллис һәм Футуна</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:UY'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Uruguay.svg|ссылка=Уругвай|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уругвай</span></span> |''19 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|ссылка=Фарерские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фарер</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:FJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Fiji.svg|ссылка=Фиджи|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фиджи</span></span> |''1 бойондороҡло территория<br />4 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Philippines.svg|ссылка=Филиппины|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Филиппин</span></span> |''17 регион'' |''80 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FI'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Финляндия</span></span> |''19 өлкә'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:FK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Falkland_Islands.svg|ссылка=Фолклендские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Фолкленд утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:FR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Франция</span></span> |''22 регион'' |''8 айырым статуслы диңгеҙ аръяғы территорияһы<br />5 диңгеҙ аръяғы территорияһы<br />96 департамент'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:PF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_French_Polynesia.svg|ссылка=Французская_Полинезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Полинезияһы</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:TF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|ссылка=Французские_Южные_и_Антарктические_Территории|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Францу Көньяҡ һәм Антарктик Территориялары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Остров_Херд_и_Острова_Макдоналд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Херд һәм Макдональд</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:HR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Croatia.svg|ссылка=Хорватия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Хорватия</span></span> |''1 баш ҡала<br />20 жупания '' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Central_African_Republic.svg|ссылка=Центральноафриканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҮАР</span></span> |''1 баш ҡала<br />2 иҡтисади префектура<br />14 префектура'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:TD'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chad.svg|ссылка=Чад|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чад</span></span> |''22 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ME'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Montenegro.svg|ссылка=Черногория|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Черногория</span></span> |''21 муниципалитет'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CZ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Czech_Republic.svg|ссылка=Чехия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чехия</span></span> |''1 ҡала<br />13 край'' |''91 район'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CL'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Chile.svg|ссылка=Чили|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Чили</span></span> |''15 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:CH'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Switzerland.svg|ссылка=Швейцария|граница|20x20пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Швейцария</span></span> |''26 кантон'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sweden.svg|ссылка=Швеция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Швеция</span></span> |''21 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:SJ'''</tt> |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен |- |<tt>'''ISO 3166-2:LK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sri_Lanka.svg|ссылка=Шри-Ланка|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Шри-Ланка</span></span> |''9 провинция'' |''25 округ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EC'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ecuador.svg|ссылка=Эквадор|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эквадор</span></span> |''24 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GQ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Equatorial_Guinea.svg|ссылка=Экваториальная_Гвинея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Экваториаль Гвинея</span></span> |''2 регион'' |''7 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ER'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Eritrea.svg|ссылка=Эритрея|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эритрея</span></span> |''6 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:EE'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Estonia.svg|ссылка=Эстония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эстония</span></span> |''15 өйәҙ'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ET'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Ethiopia.svg|ссылка=Эфиопия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Эфиопия</span></span> |''2 ҡала<br />9 регион'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:ZA'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Africa.svg|ссылка=Южно-Африканская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">КАР</span></span> |''9 провинция'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:GS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_South_Georgia_and_the_South_Sandwich_Islands.svg|ссылка=Южная_Георгия_и_Южные_Сандвичевы_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көньяҡ Георгия һәм Көньяҡ Сандвич Утрауҙары</span></span> |- |<tt>'''ISO 3166-2:SS'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_SPLAM.svg|ссылка=Южный_Судан|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Көньяҡ Судан</span></span> |''10 штат'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Jamaica.svg|ссылка=Ямайка|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ямайка</span></span> |''14 приход'' |- |<tt>'''ISO 3166-2:JP'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Japan.svg|ссылка=Япония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Япония</span></span> |''47 префектура'' |} == Адм.-терр. берәмектәр һәм уларҙың  ISO 3166-1 буйынса геокодтары == Дәүләттәр территорияларының '''ISO 3166-2''' буйынса административ-территориаль берәмектәре һәм уларға '''ISO 3166-1'''стандарты буйынса бирелгән геокодтар. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Административ-территориаль берәмек !<br />3166-2<br />буйынса геокод !<br />3166-1 буйынса геокод !Дәүләт |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Åland.svg|ссылка=Аландские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аланд утрауҙары</span></span> |<tt>'''FI-01'''</tt> |<tt>'''AX'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Finland.svg|ссылка=Финляндия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Финляндия</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States_Virgin_Islands.svg|ссылка=Виргинские_Острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Виргин Утрауҙары (АҠШ)</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_American_Samoa.svg|ссылка=Американское_Самоа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Америка Самоа</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Внешние_малые_острова_(США)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Тышҡы бәләкәй утрауҙар (АҠШ)</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guam.svg|ссылка=Гуам|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гуам</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Northern_Mariana_Islands.svg|ссылка=Северные_Марианские_Острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Төньяҡ Мариан Утрауҙары</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|ссылка=Пуэрто-Рико|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Пуэрто-Рико</span></span><br /> |<tt>'''US-VI'''</tt><br /><tt>'''US-AS'''</tt><br /><tt>'''US-UM'''</tt><br /><tt>'''US-GU'''</tt><br /><tt>'''US-MP'''</tt><br /><tt>'''US-PR'''</tt> |<tt>'''VI'''</tt><br /><tt>'''AS'''</tt><br /><tt>'''UM'''</tt><br /><tt>'''GU'''</tt><br /><tt>'''MP'''</tt><br /><tt>'''PR'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|ссылка=Соединённые_Штаты_Америки|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">АҠШ</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Aruba.svg|ссылка=Аруба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Аруба</span></span>{{ABW}}<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Бонэйр)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Саба)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Бонэйр,_Синт-Эстатиус_и_Саба|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Бонэйр, Синт-Эстатиус һәм Саба</span></span> (Синт-Эстатиус)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Curaçao.svg|ссылка=Кюрасао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Кюрасао</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Sint_Maarten.svg|ссылка=Синт-Мартен|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Синт-Мартен</span></span> |<tt>'''NL-AW'''</tt><br /><tt>'''NL-BO'''</tt><br /><tt>'''NL-SA'''</tt><br /><tt>'''NL-SE'''</tt><br /><tt>'''NL-CW'''</tt><br /><tt>'''NL-SX'''</tt><br /> |<tt>'''AW'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''BQ'''</tt><br /><tt>'''CW'''</tt><br /><tt>'''SX'''</tt><br /> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Netherlands.svg|ссылка=Нидерланды|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Нидерланд</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Guadeloupe_(local).svg|ссылка=Гваделупа|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гваделупа</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Гвиана_(департамент_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гвиана</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Mayotte_(local).svg|ссылка=Майотта|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Майотта</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Snake_Flag_of_Martinique.svg|ссылка=Мартиника|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Мартиника</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Caledonia.svg|ссылка=Новая_Каледония|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Яңы Каледония</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Réunion.svg|ссылка=Реюньон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Реюньон</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint_Barthelemy_(local).svg|ссылка=Сен-Бартелеми|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Бартелеми</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Martin_(local).svg|ссылка=Сен-Мартен_(владение_Франции)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Мартен</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Saint-Pierre_and_Miquelon.svg|ссылка=Сен-Пьер_и_Микелон|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Сен-Пьер һәм Микелон</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Уоллис_и_Футуна|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Уоллис һәм Футуна</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_French_Polynesia.svg|ссылка=Французская_Полинезия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Полинезияһы</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_French_Southern_and_Antarctic_Lands.svg|ссылка=Французские_Южные_и_Антарктические_Территории|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Француз Көньяҡ һәм Антарктик Территориялары</span></span> |<tt>'''FR-GP'''</tt><br /><tt>'''FR-GF'''</tt><br /><tt>'''FR-YT'''</tt><br /><tt>'''FR-MQ'''</tt><br /><tt>'''FR-NC'''</tt><br /><tt>'''FR-RE'''</tt><br /><tt>'''FR-BL'''</tt><br /><tt>'''FR-MF'''</tt><br /><tt>'''FR-PM'''</tt><br /><tt>'''FR-WF'''</tt><br /> <tt>'''FR-PF'''</tt><br /><tt>'''FR-TF'''</tt> |<tt>'''GP'''</tt><br /><tt>'''GF'''</tt><br /><tt>'''YT'''</tt><br /><tt>'''MQ'''</tt><br /><tt>'''NC'''</tt><br /><tt>'''RE'''</tt><br /><tt>'''BL'''</tt><br /><tt>'''MF'''</tt><br /><tt>'''PM'''</tt><br /><tt>'''WF'''</tt><br /><tt>'''PF'''</tt><br /><tt>'''TF'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_France.svg|ссылка=Франция|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Франция</span></span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Hong_Kong.svg|ссылка=Гонконг|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гонконг</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Ҡытай Республикаһы</span></span> (Тайвань)<br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Macau.svg|ссылка=Макао|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Макао</span></span> |<tt>'''CN-91'''</tt><br /><tt>'''CN-71'''</tt><br /> <tt>'''CN-92'''</tt> |<tt>'''HK'''</tt><br /><tt>'''TW'''</tt><br /><tt>'''MO'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ссылка=Китайская_Народная_Республика|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">ҠХР</span></span> |- |[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен (Шпицберген)<br />[[Файл:Flag_of_Norway.svg|граница|22x22пкс|Флаг Шпицбергена и Ян-Майена]] Шпицберген һәм Ян-Майен (Ян-Майен) |<tt>'''NO-21'''</tt><br /><tt>'''NO-22'''</tt> |<tt>'''SJ'''</tt><br /><tt>'''SJ'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norway.svg|ссылка=Норвегия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Норвегия</span></span> |} == Бойондороҡло, тышҡы һәм башҡа территорияларҙың геокодтары == Дәүләттәр территорияларының дминистратив-территориаль берәмектәре уларға '''ISO 3166-1 '''стандарты буйынса бирелгән геокодтар менән. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Административ-территориаль берәмек !3166-2<br /> буйынса геокод !3166-1<br />буйынса геокод !Дәүләт |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Greenland.svg|ссылка=Гренландия_(административная_единица)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Гренландия</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_the_Faroe_Islands.svg|ссылка=Фарерские_острова|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Фарер утрауҙары|<span class="wrap">Фарер</span>]]</span> |бирелмәгән<br />бирелмәгән |<tt>'''GL'''</tt><br /><tt>'''FO'''</tt><br /> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Denmark.svg|ссылка=Дания|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Дания|<span class="wrap">Дания</span>]]</span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon"> </span>&nbsp;[[Кокос утрауҙары|<span class="wrap">Кокос утрауҙары</span>]]</span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Norfolk_Island.svg|ссылка=Остров_Норфолк|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Норфолк (утрау)|<span class="wrap">Норфолк утрауы</span>]]</span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Christmas_Island.svg|ссылка=Остров_Рождества_(Австралия)|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Раштыуа Утрауы</span></span><br /><span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Остров_Херд_и_Острова_Макдоналд|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;<span class="wrap">Херд һәм Макдональд</span></span> |бирелмәгән<br />бирелмәгән<br />бирелмәгән<br />бирелмәгән<br /> |<tt>'''CC'''</tt><br /><tt>'''NF'''</tt><br /><tt>'''CX'''</tt><br /><tt>'''HM'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Australia.svg|ссылка=Австралия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Австралия|<span class="wrap">Австралия</span>]]</span> |- |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_Tokelau.svg|ссылка=Токелау|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Токелау|<span class="wrap">Токелау</span>]]</span> |бирелмәгән |<tt>'''TK'''</tt> |<span class="nowrap"><span class="flagicon">[[Файл:Flag_of_New_Zealand.svg|ссылка=Новая_Зеландия|граница|22x22пкс]]</span>&nbsp;[[Яңы Зеландия|<span class="wrap">Яңы Зеландия</span>]]</span> |} == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[ISO 3166-1]] * [[ISO 3166-3]] * [[UN/LOCODE]] * [[Илдең коды]] == Һылтанмалар == * [http://www.iso.org/iso/country_codes.htm Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)] * [http://www.statoids.com Геокоды административно-территориального деления государств (англ.)] [[Категория:ISO 3166]] 9iwmxt0mbt1ai0pvns8bstvulhv7fds 0 146471 1299714 1286119 2026-06-23T14:24:41Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299714 wikitext text/x-wiki {{Һайланған мәҡәлә}} {{Дәүләт | Башҡортса исеме = Исраил дәүләте | Оригиналь исеме = {{lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}}<br>{{lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} | Эйәлек килеш = Израиль | Флаг = Flag of Israel.svg | Герб = Coat of arms of Israel.svg | Гимн исеме = Ха-Тиква | Аудио = Hatikvah instrumental.ogg | Государственный строй = [[Парламент республикаһы]] | Картала = Israel (orthographic projection).svg | lat_dir = N | lat_deg = 31 | lat_min = 47 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 35 | lon_min = 13 | lon_sec = 0 | region = IL | CoordScale = | Рәсми телдәр = [[иврит]] | Бойондороҡһоҙлок датаһы = [[14 мая]] [[1948 год]]а ([[ияр|5 ияра]] 5708 года) | тан бойондороҡһоҙлоҡ = [[Бөйөк Британия]] | Баш ҡала = [[Иерусалим]]{{ref+|В соответствии с несколькими резолюциями ООН (в частности, резолюция [[ГА ООН]] № 194 от 11 декабря 1948 года), установлен статус [[Иерусалим]]а как муниципалитета, находящегося под международным управлением. Израиль провозгласил Иерусалим столицей в [[1949 год]]у после окончания [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость]]. В [[1967 год]]у после [[Шестидневная война|Шестидневной войны]] Израиль аннексировал [[Восточный Иерусалим]] и объединил его с Западным в единое муниципальное образование, однако это объединение не признано ООН ([[Резолюция Совета Безопасности ООН 478]]). Посольства абсолютного большинства стран, имеющих дипломатические отношения с Израилем, расположены вне пределов Иерусалима, в основном в [[Тель-Авив]]е, [[Рамат-Ган]]е и [[Герцлия|Герцлии]]<ref name="Capital">{{cite web|url=http://www.knesset.gov.il/docs/eng/bengurion-jer.htm|title=Statements of the Prime Minister David Ben-Gurion Regarding Moving the Capital of Israel to Jerusalem|publisher=Сайт кнессета|accessdate=2019-01-09|archiveurl=http://archive.is/UY6Rd|archivedate=2014-07-09|lang=en}}</ref>.|group=комм.|name=Jerusalem}} | Эре ҡалалар = [[Иерусалим]], [[Тель-Авив|Тель-Авив — Яффа]], [[Хайфа]] | Идара итеү төрө = [[парламент республикаһы]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие = Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный = Етәкселәр проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место = М.|издательство = АСТ|год = 2017|страницы = 48|страниц = 96|isbn = 978-5-17-10261-4}}</ref> | Должность руководителя 1 = Президент | Руководитель 1 = | Должность руководителя 2 = Премьер-министр | Руководитель 2 = | Должность руководителя 3 = Кнессет спикеры | Руководитель 3 = [ | Должность руководителя 4 = Юғары суд рәйесе | Руководитель 4 = | Территория буйынса урыны = 147 (143) | Территория = 20 770 км²<ref group="комм.">Суверенная территория Израиля, сложившаяся в результате [[Война за независимость Израиля|Войны за независимость 1949 года]]. В этих границах Израиль признан большинством государств и ООН</ref>/22 072<ref group="комм.">Территория, на которую позже был распространён суверенитет Израиля, включая [[Восточный Иерусалим]] и [[Голанские высоты]]. Данное число используется в официальных документах Израиля, но, в связи с непризнанием аннексии ООН, не используется в международных документах</ref> | % һыу өҫтө = 2 | Халҡы буйынса урыны = 97 | Халыҡ = {{рост}}8 972 000<ref name=cbs_2018_12_31>{{cite web|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/pages/2018/%D7%90%D7%95%D7%9B%D7%9C%D7%95%D7%A1%D7%99%D7%99%D7%AA-%D7%99%D7%A9%D7%A8%D7%90%D7%9C-%D7%91%D7%A4%D7%AA%D7%97%D7%94-%D7%A9%D7%9C-%D7%A9%D7%A0%D7%AA-2019-2018-19.aspx|title=בפתחה של שנת 2019 כ-9.0 מיליון תושבים במדינת ישראל|publisher=[[Центральное статистическое бюро Израиля]]|accessdate=2019-1-10|archiveurl=http://archive.is/PiDEX|archivedate=2019-02-10 }}</ref> | Этнохороним = израильтянин, израильтянка, [[израильтяне]] | Иҫәп алыу йылы = 2018 | Халыҡ тығыҙлығы = 387 | Тығыҙлыҡ буйынса урыны = 18 | ЭТП (ҺАМП) = 333,351 млрд.<ref>{{cite web|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf|title = Gross domestic product 2017, PPP|publisher = [[Всемирный банк|The World Bank]]|accessdate = 2019-01-09|description = ЭТП по ППС|lang = en}}</ref> | ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы = 2018 | ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 50 | Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 38 262<ref>{{cite web |url = http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc |title = GDP per capita, PPP (current US$) |publisher = The World Bank |accessdate = 2019-01-09 |description = ЭТП по ППС на душу населения |lang = en}}</ref> | Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 34 | ЭТП (номинал) = 299,416 млрд.<ref>{{cite web|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf|title=Gross domestic product 2015|publisher=The World Bank|accessdate=2017-03-02|lang=en}}</ref> | ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 2015 | ЭТП (номинал) буйынса урыны = 34 | Йән башына ЭТП (номинал) = 35 728 (2015)<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD/countries?order=wbapi_data_value_2014+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=desc|title=GDP per capita (current US$) |publisher=The World Bank|accessdate=2017-03-02|lang=en}}</ref> | Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 24 | КПҮИ = {{рост}} 0,903<ref>{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf |lang=en |title=Human Development Indices and Indicators |year=2018 |accessdate=14 September 2018 |publisher=[[Программа развития ООН]] |description=Доклад о человеческом развитии на сайте Программы развития ООН}}</ref> | КПҮИ-ны иҫәпләү йылы = 2018 | КПҮИ буйынса урыны = 22 | КПҮИ-ны кимәле = <span style="color:#090;">очень высокий</span> | Валюта = [[новый шекель]] <big>'''₪'''</big> ([[Общероссийский классификатор валют|ILS, код 376]]) | Домен = [[.il]] | Телефон коды = 972 | Сәғәт бүлкәте = [[GMT+2]] (летом [[GMT+3]]) | Дәүләт дине = }} '''Израиль, Исраил''' ({{Lang-he|יִשְׂרָאֵל}}, {{Lang-ar|إِسْرَائِيل}}), рәсми — '''Исраил дәүләте''' ({{Lang-he|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ''Мединат Исраэль'', {{Lang-ar|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ''иль Исра'Даулить'') — [[Яҡын Көнсығыш|Яҡын Көнсығыштағы дәүләт]], 2019 йылдың 1 ғинуарына халҡы {{Num|8972000|кеше}}, территорияһы — {{Num|22072|км²}}. Халыҡ һаны буйынса донъяла 95-се һәм территорияһының ҙурлығы буйынса 148 урынды биләй.{{Переход|#Численность, расселение|1}} [[Яҡын Көнсығыш]]та, [[Урта диңгеҙ]]ҙең көнсығыш яры буйында урынлашҡан. Төньяҡтан [[Ливан]], төньяҡ-көнсығышта — [[Сүриә]], көнсығыштан — [[Иордания]] һәм Иордан йылғаһының көнбайыш яры территорияһы менән, көньяҡ-көнбайышта — [[Мысыр]] һәм [[Ғәззә секторы]] менән сиктәш. {{Переход|#Географическое положение|1}} Баш ҡалаһы — [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]{{ref+||group=комм.|name=Jerusalem}}. Дәүләт теле — [[иврит]], [[ғәрәп теле]] айырым статусҡа эйә. {{Переход|#Рәсми телдәр|1}} Унитар дәүләт, парламентлы демократик республикаһы. {{Переход|#Государственное устройство|1}} 6 административ округҡа бүленә. {{Переход|#Административное деление|1}} Йылдам үҫешкән иҡтисадлы индустриаль ил. [[Эске тулайым продукт|ТУЛАЙЫМ]] етештереү күләме 2015 йылда 300 миллиард [[АҠШ доллары|аҡш доллары]] (йән башына 36 мең аҡш доллары) тәшкил иткән<ref name="IMF">{{Cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=59&pr.y=7&sy=2012&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=436&s=NGDP%2CNGDPD%2CNGDPPC%2CNGDPDPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2016. Report for Selected Countries and Subjects: Israel|publisher=[[Международный валютный фонд|IMF]]|accessdate=2018-12-17}}</ref>. [[Кеше потенциалы үҫеше индексы|Кеше потенциалының үҫеш индексы буйынса илдәр исемлегендә]] 18-се урында тора: 0,894 индекс<ref name="КПҮИ-2015">{{Cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2015_human_development_report.pdf|title=Human Development Report 2015|publisher=Программа развития ООН|accessdate=2015-10-27}}</ref>. Аҡса берәмеге — израиль яңы шекеле. {{Переход|#Общее состояние, основные показатели|1}} Израиль дәүләте 1948 йылдың 14 майында (5708 йылдың 5 июне) БМО Генераль Ассамблеяһының 1947 йылдың 29 ноябрендә ҡабул ителгән 181-се резолюцияһы нигеҙендә иғлан ителә. Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһына ярашлы, Израиль — йәһүд дәүләте. Шул уҡ ваҡытта Израиль — күп милләтле һәм демократик дәүләт, йәһүдтәр менән бергә башҡа этник төркөмдәр вәкилдәре — мосолман ғәрәптәр, христиан ғәрәптәр, друздар, [[бәҙүәндәр]], самариттәр, черкестар һәм башҡалар — диненә ҡарамай тиң хоҡуҡҡа эйә. Айырым алғанда друз һәм күсмә ғәрәптәр депутаттары, ғәрәп фирҡәһе һәм депутаттары Кнессетта урын алған. Израиль этномәҙәни күп төрлөлөгө менән айырыла. Илдең төп халҡы: 74,3 % — [[йәһүдтәр]], 20,9 % — [[ғәрәптәр]], 4,8 % — башҡа. {{Переход|#Халыҡ|1}}{{TOClimit|limit=3}} == Этимология == Һуңғы өс мең йыл буйы «Израиль» һүҙе Израиль ере ({{Lang-he|אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל}}, ''Эрец-Исраэль'') һәм [[Йәһүдтәр|йәһүд халҡы]] тип аңлатыла. Был исемдең сығанағы булып Йәшәйеш китабы Книга Бытия) тора, унда Яҡуп пәйғәмбәр Аллаһ менән көрәшкәс Израиль исеменен ала: {{ВЗ2|И сказал: как имя твоё? Он сказал: Иаков. И сказал [ему]: отныне имя тебе будет не Иаков, а Израиль, ибо ты боролся с Богом, и человеков одолевать будешь|Быт|32:27|,28}}. Был һүҙең мәғәнәһен төрлөсә аңлаталар. Бер версия буйынса, был ''сара'' (идара итеү, көслө власҡа эйә булып, артыҡ биреү) , йәғни «юғарынан бирелгән власҡа эйә» тигәнде аңлата тип фаразлана. Башҡа мәғәнәһе — «Аллаһ Принцы» йәки «Аллаһ көрәше/алышы»<ref>{{Harvard citation no brackets|Wenham|1994}}</ref>. Һуңынан Яҡуптан барлыҡҡа килгән йәһүд халҡы «израиль балалары», «израиль халҡы» йәки «израиллеләр». «Израиль» һүҙе тарихта беренсе тапҡыр Мернептах стелаһында, [[Боронғо Мысыр]] (беҙҙең эраға тиклем XIII быуат аҙағында) территорияһында, яҙылған була һәм халыҡты түгел, ә илде аңлатҡан<ref>{{Harvard citation no brackets|Barton|Bowden|2004}}.</ref>. Хәҙерге дәүләт «''Мединат Исраэль''» ({{Lang-he|מדינת ישראל}} — Израиль дәүләте). Шулай уҡ ''Эрец Исраэль'' (Израиль Ер)е, Сион, Йәһүдтәр иле тигән атамалар ҙа күҙ алдында тотола<ref>{{Cite news|title=Popular Opinion|url=http://www.jpress.nli.org.il/Olive/APA/NLI/?action=tab&tab=browse&pub=pls&_ga=2.123677698.884659569.1545163697-248128937.1545163697#panel=document|work=[[The Jerusalem Post|The Palestine Post]]|date=1947-12-07|pages=1|language=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331123737/http://www.jpress.nli.org.il/Olive/APA/NLI/?action=tab&tab=browse&pub=pls&_ga=2.123677698.884659569.1545163697-248128937.1545163697#panel=document |date=2019-03-31 }}</ref>. Ил бойондороҡһоҙлоғоноң беренсе көнәндә үк дәүләт граждандарын билдәләү өсөн «израиллеләр» ( — «''исраэлим''») һүҙе ҡулланыла башлай. Тәүге тапҡыр ул рәсми рәүештә Израиль сит ил эштәре министры Моше Шарет сығышында ҡулланыла<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html|work=[[Time]]|date=1948-05-31|title=On the Move|accessdate=2008-07-01|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080406013437/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,798687-2,00.html |date=2008-04-06 }}</ref>.. == Тарих == Билдәле булыуынса, хәҙерге заман Израиль территорияһында тура баҫып йөрөүсе кеше йәшәй, уның эҙҙәре Убайдия ({{Lang-he|‏תל עובדיה‏}}, Тель-Овадия)<ref>{{публикация|статья|ссылка=http://www.nature.com/nature/journal/v299/n5881/abs/299344a0.html |заглавие=Evidence for earlier date of ′Ubeidiya, Israel, hominid site |автор=Repenning, C. A., and Fejfar, O. |издание=Nature |год=1982 |volume=299 |doi=10.1038/299344a0 |pages=344—347}}</ref> археологик ҡомартҡыһы территорияһында һаҡланып ҡалған. Яҡынса 200 мең йыл элек был төбәктә неандерталецтар йәшәгән<ref name="krugpal">{{Кругосвет|title=Палестина}}</ref>, ә бер аҙҙан һуң бында хәҙерге заман кешеләре тибындағылар йәшәй башлаған: Мислие мәмерйәһендә (Кармель массивында) табылған ''Homo sapiens'' йәше 194-177 йыл тәшкил итә<ref>{{cite web|url=https://phys.org/news/2018-01-scientists-oldest-modern-human-fossil.html |title=Scientists discover oldest known modern human fossil outside of Africa |website=Phys.org |date=January 25, 2018 |accessdate=2018-12-18}}</ref>. Б. э. тиклем X—VIII быуаттарҙа был территория натуфий мәҙәниәте ареалына ҡараған, унда иң беренсе тапҡыр бөртөклөләрҙе ҡуллана башлағандар<ref name="Eretz_hist">{{ЭЕЭ|15775|Израиль. Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Введение}}</ref>. Ошо урында яҡынса 9 мең йыл элек неолит революцияһы башланған һәм беренсе ауылдар барлыҡҡа килгән, шул иҫәптән боронғо Иерихон, Хананеи, беренсе семит ҡәбиләһе бында яҡынса IV—III мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Киләһе 2-3 мең йыллыҡта был территория [[Боронғо Мысыр]] протекторатына ҡараған<ref name="Eretz_hist" />. === Иртә тарихы === [[Файл:1759_map_Holy_Land_and_12_Tribes.jpg|слева|мини|280x280пкс|Израилдең ун ике ырыуы йәшәүен күрһәткән 1759 йылдағы Фәләстин картаһы]] Йәһүд халҡының һәм Израиль Еренең тарихы Библия патриархы [[Ибраһим|Авраам]] менән бәйле. [[Библия]]ға ярашлы, Израиль ере Аллаһ тарафынан йәһүдтәргә вәғәҙә ителгән «Земля Обетованная» булып тора — йәһүд халҡының бөтә изге урындары бында<ref>{{ЭЕЭ|11759|Земля Израиля (Эрец-Исраэль)}}</ref>. Библиялағы патриархтар тураһындағы риүәйәттәрҙә, бәлки, б. э. тиклемге 2 мең йыллыҡтағы ''иврим'' (хабиру) миграцияһы һәм Мысырға гиксостарҙың баҫып инеүе тураһында һөйләнәлер. Ибраһим тарихы иврим миграцияһының башланғыс осорона ҡарай, ә халыҡтарҙың күпләп күсеүе б. э. тиклемге XIII быуатта булып, был осорҙағы Ханаан бронза мәҙәниәте яңы мәҙәниәт менән алмашына <ref name="Eretz_hist"/>. Б. э. тиклем яҡынса 1200 йылда илдең яр буйына филистимдар үтеп инә(хәҙерге «палестиндар»). Йәһүдтәрҙең батша власының һәм Израиль, ә һуңғараҡ Йәһүдиә батшалығының барлыҡҡа килеүе б. э. тиклем Х быуатҡа ҡараған<ref name="krugpal"/>. Был территория беҙҙең эраға тиклемге VIII быуаттан алып эҙмә-эҙлекле [[Ассирия]], [[Вавилон]], [[Әһәмәниҙәр дәүләте|әһәмәниҙәр империяһы]] (б. э. тиклемге 539-331 йылдарҙа) һәм Македония (б. э. тиклемге 331 йылдан алып) ҡулы аҫтында була. Б. э. тиклемге III—II быуаттарҙа эллиндарҙың Птолемей һәм Селевкидтар дәүләте составына инә<ref name="BRE_Pal">{{БРЭ}}</ref>. 142 йылда Селевкидтар дәүләте Йәһүдиәнең бойондороҡһоҙлоғон таный һәм уны яһаҡ биреүҙән бушата, унда б. э. тиклемге 37 йылдарға тиклем Хасмонейҙар династияһы идара итә<ref>{{ЭЕЭ|15783|Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Эпоха Второго храма}}</ref>. [[Файл:Masada_Roman_Ruins_by_David_Shankbone.jpg|мини|190x190пкс|Массад ҡәлғәһе янында рим лагеры]] Беҙҙең эраға тиклемге 63 йылға тиклем Йәһүҙиә [[Боронғо Рим|Рим вассалы]] була һәм шул исемдәге рим провинцияһына әүерелә. Бар-Кохба ихтилалы ваҡытында 135 йылда римлеләр йәһүдтәрҙе бик күп юҡ итә, тере ҡалғандарына Йәрүсәлимдә төпләнеү тыйыла һәм Йәһүдиәне Сүриә Фәләстине тип иғлан итә<ref name="brit_palestine"><div>[https://www.britannica.com/place/Palestine Palestine]{{ref-en}} — ''[[Британская энциклопедия|Encyclopædia Britannica]] Online''. 2018 тикшерелгән 20 ноябрь.</div></ref>. Рим империяһы 395 йылдан һуң Көнбайыш һәм [[Византия империяһы|Көнсығышҡа]] ([[Византия империяһы|Византия]]) бүленә, шунан һуң Фәләстин һуңғыһына күсә. 614-629 йылдарҙа Фәләстин Сәсәнидтарҙың фәләстин империяһы составына инә, шул саҡта улар Иерусалимды өс йылға йәһүдтәр контроленә тапшыра, әммә артабан христиандарға кире ҡайтара<ref>{{ЭЕЭ|15784|Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Период римско-византийского владычества (70–638)}}</ref>. Фәләстин Византия империяһы власы аҫтына кире ҡайҡас, 629-630 йылдарҙа йәһүдтәр күпләп үлтерелә һәм ҡыуыла, был хәлдең башында Византия императоры Ираклий тора, төбәктә йһүдтәрҙең һаны был өс меңлек тарих осоронда минимумға етә һәм был ҡыйратылыу бер ваҡытта ла туҡталып тормай <ref name="history">{{Cite web|url=http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|publisher=The University of South Dakota|title=Palestine: History|date=2007-02-22|work=The Online Encyclopedia of the Roman Provinces|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000621154528/http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm|archivedate=2000-06-21}}</ref>. IХ быуатта йәһүд общиналары Тиверияла, ә киләһе ике быуатта Рафах, Ғәззә, Мадждал, Яффа һәм Кесарияла барлыҡҡа килә<ref name="Claim">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jewish-claim-to-the-land-of-israel|title=Pre-State Israel: Jewish Claim To The Land Of Israel|work=[[Еврейская виртуальная библиотека|Jewish Virtual Library]]|lang=en}}</ref>. === Урта быуаттар === 636-640 йылдарҙа византия Фәләстинен ғәрәптәр яулай<ref name="Eleven_Arabs">{{ЭЕЭ|15785|Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Период арабского владычества (638–1099)}}</ref>. Киләһе алты быуат эсендә был территориялар Өмийәттәрҙән Ғәббәсиҙәргә, [[Тәре яуҙары|тәре йөрөтөүселәргә]] һәм кире күсеп йөрөй<ref name="brit_palestine"/>. [[Файл:Akko-Citadel.jpg|мини|200x200пкс|Акко ҡәлғәһендәге рефекториум, XII быуат]] Ҡыҫҡаса йәһүд энциклопедияһы Фәләстиндәге ғәрәп хакимлығы осорон дүрт осорға бүлә: илде баҫып алыу һәм үҙләштереү (638-660 йыл), Өмийәттәр династияһы (661-750), Ғәббәсиҙәр (750-969) һәм Фатимиҙар (969-1099)<ref name="Eleven_Arabs"/>. 1099 йылда тәре йөрөтөүселәр бында Йәрүсәлим кенәзлегенә нигеҙ һала, әммә 1187 йылда [[Сәләх әд-Дин|Сәләх-әд-дин]] Йәрүсәлимде ала, ә 1291 йылда тәре йөрөтөүселәрҙең һуңғы Акра ҡәлғәһе уға буйһона<ref>{{ЭЕЭ|15786|Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Период крестоносцев (1099–1291)}}</ref>. === Ғосман империяһы составында === Израиль биләмәләрен 1517 йылда ғосман төрөктәре солтан [[Сәлим I]] етәкселегендә баҫып ала. Ул 400 йыл дауамында [[Ғосман империяһы|Ғосман империяһының өлөшө булып һанала]]<ref name="brit_palestine"/>. Ғосман империяһында йәһүдтәр «зимми» статусына эйә була — йәғни сағыштырмаса гражданлыҡ һәм дин ирке хоҡуғы менән файҙалана ала, әммә ҡайһы бер хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгән була (ҡорал йөрөтөргә, армияла хеҙмәт итергә һәм ат менеп йөрөргә хоҡуҡһыҙ була), йәһүдтәр шулай уҡ айырым һалым түләгән. XVIII быуатта Европа алиялары Йәрүсәлимдә йәһүд динен һәм милләтен тергеҙеү өсөн мөһим бер хәрәкәт яһарға тырышып ҡарайҙар. 1700 йыл Европаның төрлө илдәрендә йәшәгән меңләгән йәһүдтәр етәкселәре раввин Иехуда Хасид (Йәһүҙә Хәсид) менән бергә Йәрүсәлимгә килә. Әммә илгә килгән Хәсид тиҙ арала вафат була, ә община бурыстары күбәйеү арҡаһында тарҡала. Европанан килгән йәһүдтәр башлыса үҙҙәре өсөн изге булған — Хеврон, Цфат һәм Тверияла төпләнә<ref name="Eleven_Ottomans">{{ЭЕЭ|15788|Земля Израиля (Эрец-Исраэль). Исторический очерк. Период османского владычества (1517–1917)}}</ref>. 1800 йылда [[Фәләстин]]дә 300 меңдән ашыу кеше йәшәй. Христиандар халҡы (яҡынса 25 мең кеше) башлыса Назарет һәм Вифлеемда туплана, улар араһында 5 мең кеше йәһүд була. Ҡалған халыҡ мосолмандар була, уларҙың күпселеге сөнниҙәр<ref name="Eleven_Ottomans"/>. Фәләстин халҡы [[1880 йыл]]да 450 мең кеше тәшкил итә; был һанға 24 мең йәһүд ингән, улар башлыса Йәрүсәлим ҡалаһында йәшәгән (ундағы 25 мең халыҡтың яртыһынан күберәген тәшкил итә), Цфатта (4 мең кеше), Тверияла (2,5 мең кеше), шулай уҡ Хевронда, Яффа һәм Хайфала йәһүдтәр күпләп йәшәй. Йәрүсәлим төбәктә иң ҙур ҡала булып китә<ref name="Eleven_Ottomans"/>. ==== Йәһүдтәртәрҙең Сионға ынтылышы һәм сәйәси сионизмдың барлыҡҡа килеүе ==== Диаспорала йәшәгән йәһүдтәр араһында һәр саҡ Сионға ҡайтыу теләге көслө була. Фәләстиндәге йәһүд общиналарының был теләге ситтән килгән йәһүд диндарҙары уйы менән көсәйтелә. XVI быуатта Цфатҡа [[Испания]]нан 14 мең йәһүд күсеп килә. Бындай күсеү Беренсе алия тип атала, шул ваҡыттағы иң күпләп күсеү [[1881 йыл]]да башлана, уны йәһүд халҡын тарихи тыуған иленә ҡайтарырға теләгән палестинофилдар етәкләй<ref name="Aliya">{{ЭЕЭ|11732|Государство Израиль. Алия}}</ref>. Сәйәси сионизмға — Израиль йәһүдтәре дәүләтен төҙөү, үҙ ерҙәренә ҡайтыу маҡсатын ҡуйған кешеләр хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы — Теодор Герцль<ref>{{Harvard citation no brackets|Kornberg|1993}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Herzl|1946}}</ref> була. [[1896 йыл]]да Герцль «Йәһүд дәүләте» тигән китап яҙа, унда буласаҡ йәһүд дәүләтен һүрәтләй. Бының киләһе йылында ул Беренсе бөтә донъя йәһүд конгресы менән етәкселек итә<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishagency.org/israel/content/23396|publisher=[[Еврейское агентство|Jewish Agency for Israel]]|title=Chapter One: The Heralders of Zionism|accessdate=2007-07-12|lang=en|archiveurl=http://web.archive.org/web/20181210124104/http://www.jewishagency.org/israel/content/23396|archivedate=2018-12-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181210124104/http://www.jewishagency.org/israel/content/23396 |date=2018-12-10 }}</ref>. Икенсе алия [[1904 йыл]]да Кишинев ҡыйратылыуынан һуң башлана. Уның барышында [[Фәләстин]]гә 40 мең йәһүд килә, 1914 йылда йәһүд ишувы Фәләстиндә 85 мең кешегә етә<ref name="Aliya"/>. Беренсе һәм Икенсе алия иммигранттарының күпселеген ортодоксаль йәһүдтәр тәшкил итә<ref>{{Harvard citation no brackets|Stein|2003}}</ref>, әммә улар менән бергә социалистар килә һәм кибуц хәрәкәтен нигеҙләй<ref>{{Harvard citation no brackets|Romano|2003}}</ref>. === Фәләстиндә британ мандаты === [[Файл:Map_of_Palestine_in_Russian,_a._1900.jpg|мини|331x331пкс|Фәләстин тарихи картаһы, 1900 йыл]] [[Беренсе донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя һуғышы]] башланыу менән Синай-Фәләстин кампанияһы сиктәрендә британлылар ғосмандар менән һуғышҡан саҡта, 1917 йылдың ноябрендә, Бөйөк Британияның сит ил эштәре секретары Артур Бальфур артабан Бальфур Декларацияһы тип аталасаҡ документты сығара. Был документта «Британия «йәһүд халҡының Фәләстиндә милли тергеҙеленеүенә ҡаршы түгел» тип белдерә<ref>{{ЭЕЭ|10390|Бальфура Декларация}}</ref>. 1919-1923 йылдарҙа (Өсөнсө алия) Фәләстингә башлыса Көнбайыш Европанан 40 мең йәһүд килә. Был күскенселәр тулҡыны ауыл хужалығы алып бара белә һәм шуға күрә иҡтисадты үҫтеререргә мөмкинлек бирә. Изреэль һәм Хефер үҙәндәре һаҙлыҡтары ҡоротола һәм был ерҙәр ауыл хужалығы алып барыу өсөн яраҡлы ергә әйләнә. Был осорҙа Гистадрут профсоюздар федерацияһы ойошторола. Йәһүдтәрҙең иммиграцияһына ҡаршы ғәрәптәр протест күрһәтә һәм был йәһүдтәрҙе ҡыйратыуға килтерә. Йәһүдтәр үҙҙәренең һаҡланыу саралары итеп йәһүд («Хагана») хәрби ойошмаһын барлыҡҡа килтерә<ref>{{harvnb|Scharfstein|1996|p=269}}</ref>. 1922 йылда Милләттәр лигаһы Бөйөк Британияға Фәләстиндә идара итеү мандатын бирә. Был мандат «илдә йәһүд милли йортон хәүефһеҙ ойоштороу өсөн сәйәси, административ һәм иҡтисади шарттар булдырыу» маҡсатында бирелгән тип аңлатыла<ref>{{cite web|url=http://www.fordham.edu/halsall/mod/1922mandate.html|publisher=Fordham University|title=League of Nations: The Mandate for Palestine, July 24, 1922|work=Modern History Sourcebook|accessdate=2008-07-05|lang=en}}</ref>. Мандат ғәмәлгә инеү менән Яффала ғәрәп болалары башлана, шунлыҡтан [[Бөйөк Британия]] йәһүд иммиграцияһын сикләргә мәжбүр була. Йәһүдтәр дәүләте буласаҡ территорияның бер өлөшө Трансиордания ойоштороу өсөн бирелә<ref>{{Harvard citation no brackets|Liebreich|2005}}</ref>.Был ваҡытта илдә башлыса ғәрәп-мосолмандар йәшәй, әммә иң ҙур ҡала, Йәрүсәлим, йәһүдтәрҙеке була<ref>{{Китап|ссылка=https://www.bjpa.org/content/upload/bjpa/a_su/A%20SURVEY%20OF%20PALESTINE%20DEC%201945-JAN%201946%20VOL%20I.pdf|автор=J. V. W. Shaw.|заглавие=A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry|volume=1|издательство=Government Printer, Palestine|pages=148}}</ref>. 1924-1928 йылдарҙа Дүртенсе алия башлана, Фәләстингә 85 мең йәһүд килә, һуңынан шуларҙың яҡынса 20 мең кешеһе илде ташлап китә<ref name="Aliya"/>. 1930-сы йылдарҙа [[Өсөнсө рейх|Германияла]] күтәрелгән нацистар идеологияһы Бишенсе алияны килтереп сығара, ул алия сиктәрендә Фәләстингә 250 мең немец йәһүдтәре килә. Был осор 1936-1939 йылдарҙа ғәрәп ихтилалы һәм 1939 йылда [[Бөйөк Британия]] баҫтырып сығарған «Аҡ китап » менән тамамлана. Был йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын юҡҡа сығара. Һәләкәттән ҡасҡан йәһүдтәрҙе башҡа илдәрҙә ҡабул итеүҙән баш тарталар, шунлыҡтан уларҙың Фәләстингә килеүен тыйыу уларҙы үлемгә дусар итеүгә тиң һанала<ref name="Aliya"/>. Иммиграцияны тыйыуҙы урап үтер өсөн «Моссад ле-Алия Бет» йәшерен ойшмаһы барлыҡҡа килә, был ойошма йәһүдтәрҙе һәләкәттән ҡотолдорорға ярҙам итә һәм уларға рөхсәтһеҙ Фәләстингә килергә мөмкинлек тыуҙыра<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/aliyah-bet-1939-1948|title=Immigration to Israel: Aliyah Bet (1939-1948)|lang=en|accessdate=2018-12-18}}</ref>. [[Икенсе донъя һуғышы]]<nowiki/>аҙағында Фәләстиндә йәһүд халҡы 33 % тәшкил итә (11 %- 1922 йылда)<ref>{{Cite web|url=http://www.mideastweb.org/palpop.htm|title=The Population of Palestine Prior to 1948|accessdate=2008-07-05|lang=en}} <br><br> {{Cite web|url=http://www.israelipalestinianprocon.org/populationpalestine.html|accessdate=2008-07-07|title=Population Statistics|lang=en}}</ref>. === Дәүләт булдырылыуы һәм тәүге йылдары === [[Файл:Declaration_of_State_of_Israel_1948_2.jpg|мини|226x226пкс|[[Давид Бен-Гурион]] Теодор Герцль портреты аҫтында Израиль бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. [[14 май]], [[1948 йыл]].]] [[1945 йыл]]дан һуң мандатлы власть менән йәһүдтәр ишувы араһында көсөргәнеш арта бара <ref>{{Harvard citation no brackets|Fraser|2004}}</ref>. Бер үк ваҡытта ғәрәптәр һәм йәһүдтәр өсөн ҡәнәғәтләндерерлек сара таба алмағанлыҡтан, [[1947 йыл]]да Британия хөкүмәт мандатынан баш тарта<ref>{{Cite web|url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6|publisher=United Nations|date=1949-04-20|title=Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)|archiveurl=http://archive.is/RTvyt|archivedate=2019-01-10}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20190110134844/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/2248AF9A92B498718525694B007239C6 |date=2019-01-10 }}</ref>. Быға тиклем барлыҡҡа килгән [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|Берләшкән милләттәр Ойошмаһы]] [[1947 йыл]]дың [[29 ноябрь|29 ноябре]]ндә Фәләстинде бүлеу тураһында план ҡабул итә. Был план буйынса Британияның Фәләстин менән идаралыҡ итеү мандаты ғәмәлдән сығарыу һәм Фәләстин территорияһында ике дәүләт: йәһүд һәм ғәрәп дәүләттәрен-төҙөү ҡарала.[[Иерусалим]] менән Вифлеем, БМО ҡарарына ярашлы, был ҡалаларҙың статусы өсөн конфликт килеп сыҡмаһын өсөн, халыҡ-ара контроле аша күҙәтеү аҫтында булырға тейеш була<ref name="krug_isra">{{Кругосвет|title=Израиль (страна)}}</ref>. Йәһүд агентлығы БМО планын ҡабул итергә ҡарар сығара<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/History/HISTORY-+Foreign+Domination.htm|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=History: Foreign Domination|date=2006-10-01|accessdate=2007-07-06|lang=en}}</ref>. Киреһенсә, [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] һәм Юғары ғәрәп советы Фәләстинде бүлеү тураһындағы БМО-ның ҡарарынан ҡәтғи рәүештә баш тарта<ref name="Bregman 2002">{{Harvard citation no brackets|Bregman|2002}}</ref> һәм был пландың 67 % йәһүд булмаған күпселек халыҡ хоҡуғын боҙоу тип иҫәпләй. Бөтә ғәрәп лидерҙары был пландың тормошҡа ашырылыуына ҡаршы ҙур тырышлыҡ күрһәтергә вәғәҙә бирә, Ғәрәп илдәре лигаһы рәйесе Жәмәл әл Хөссәйени 1947 йылдың 24 ноябрендә былай тип янай: «Йәһүдтәр Фәләстиндең берәй генә өлөшөнә эйә булһа ла, ил ут һәм ҡан эсендә ҡаласаҡ»,<ref name="ЭЕЭ_раздел">{{ЭЕЭ|13236|Планы раздела Палестины}}</ref>. [[1948 йыл]]дың [[14 май]]ында, Британия мандаты тамамланыуға бер көн ҡалғанда, [[Давид Бен-Гурион]] БМО планына ярашлы Фәләстин территорияһында бойондороҡһоҙ йәһүд дәүләте төҙөүҙе иғлан итә. Бының икенсе көнөндә үк Ғәрәп дәүләттәре лигаһы Израилгә һуғыш иғлан итә һәм шунда уҡ биш ғәрәп дәүләте ([[Сүриә]], [[Мысыр]], [[Ливан]], [[Ираҡ]] һәм Трансиордания) яңы барлыҡҡа килгән илгә һөжүм итә, шулай итеп Израиль бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана<ref name="npr">{{Cite web|url=http://www.npr.org/news/specials/mideast/history/history3.html|publisher=National Public Radio|title=Part 3: Partition, War and Independence|accessdate=2007-07-13|date=2002-10-02|lang=en}}</ref>. Бер йыл буйына барған хәрби хәрәкәттәрҙән һуң, [[1949 йыл]]дың июлендә, Мысыр, Ливан, Сүриә һәм Трансиордания араларында һуғышты туҡтатыу тураһындағы килешеү ҡабул ителә. Был килешеүгә ярашлы, Көнбайыш Галилея һәм башта ғәрәптәргә тәғәйенләнгән диңгеҙ буйы тигеҙлегенән алып Йәрүсәлимгә тиклем территория коридоры йәһүд дәүләте контроленә бирелә, Йәрүсәлим ҡалаһы утты туҡтатыу һыҙығында торған Израиль һәм Трансиордания араһында бүленә. Был сик һыҙыҡ ваҡытлыса «Йәшел һыҙыҡ» тип атала{{sfn|Newman|1995|pp=4—9, 38—40}}. [[1949 йыл]]дың [[11 май]]ында Израиль дәүләт булараҡ БМО ағзаһы итеп таныла<ref name="UN">{{Cite web|url=https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/0B3AB8D2A7C0273D8525694B00726D1B|publisher=The United Nations General Assembly|title=Two Hundred and Seventh Plenary Meeting|date=1949-05-11|accessdate=2018-12-28|lang=en}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20190208124938/https://unispal.un.org/UNISPAL.NSF/0/0B3AB8D2A7C0273D8525694B00726D1B |date=2019-02-08 }}</ref>. Ғәрәп дәүләте ойошторолмай; уның урынына [[Ғәззә секторы]]н Мысыр баҫып ала, ә Йәһүдиә менән Самарияның күп өлөшө, шулай уҡ Көнсығыш Иерусалим Трансиордания тарафынан аннексиялана<ref name="ЭЕЭ_раздел"/>. [[Фәләстин]]дә 1948 йылда һуғыш башланғансы 750 меңгә яҡын ғәрәптәр йәшәгән була<ref name="ЭЕЭ_беженцы">.{{ЭЕЭ|15544|Израиль и палестинская проблема: Война 1948 г. и проблема беженцев}}</ref>. Йөҙҙәрсә мең ғәрәптәр һуғыш барышында Фәләстиндәге<ref group="комм."><div>520 мең 900-гә тиклем кешене төрлө сығанаҡтарҙан цифр менән бирелгән, ҡайһы саҡ хаттин ашып; был йәһәттән академик кеүек мөһим фекер бар, һәм сәйәси даирәләренә.</div></ref> үҙ йорттарын БМО резолюцияһына ярашлы йәһүд дәүләте һәм ғәрәп дәүләте өсөн бүленгән ерҙәрен ташлап китә. Күпселек ғәрәп ҡасаҡтары Фәләстин территорияһының ҡалған өлөшөнә һәм башҡа сит илдәргә күсә. Израилдә барлығы 160 меңгә яҡын ғына ғәрәптәр ҡала<ref name="ЭЕЭ_беженцы" />. [[Израиль]] һуғыштан һуң ғәрәп ҡасаҡтарына йәшәгән урындарына кире ҡайтырға рөхсәт итмәй, ә уларҙың был ерҙә тороп ҡалған мөлкәте Израиль дәүләте тарафынан конфискациялана. Был ваҡиға ғәрәп донъяһында ''«ан-Накба»'' ({{Lang-ar|}}النكبة) — «Хисам» һәләкәте (Катастрофа) тип атала. Шул уҡ ваҡытта [[Йемен|Йәмән]], Мысыр, [[Ливия]], [[Сүриә]] һәм Ираҡта йәһүдтәргә ҡаршы демонстрациялар бара һәм аяуһыҙ ҡырғын үткәрелә. Һөҙөмтәлә 800 меңдән ашыу йәһүд ғәрәп илдәренән йәһүд дәүләтенә ҡасырға мәжбүр була<ref>{{Cite web|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/93037e3b939746de8525610200567883|title=General Progress Report and Supplementary Report of the United Nations Conciliation Commission for Palestine, Covering the Period from 11 December 1949 to 23 October 1950|accessdate=2008-08-02|publisher=The United Nations Conciliation Commission|date=23 октября 1950}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070603050907/http://domino.un.org/unispal.nsf/9a798adbf322aff38525617b006d88d7/93037e3b939746de8525610200567883 |date=3 June 2007 }} (U.N. General Assembly Official Records, Fifth Session, Supplement No. 18, Document A/1367/Rev. 1)</ref>. Был процесҡа Израиль яғы төбәктә халыҡтың күпләп алмашыуы тип ҡарай, сөнки ғәрәп-израиль биләмәһендә бынан ҡасып киткән 600 мең ғәрәп урынына 820 мең еврей ҡасаҡтары йәшәй башлай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ғәрәп-израиль конфликтының төп предметы һәр саҡ ғәрәп ҡасаҡтары яҙмышы ғына булып ҡала<ref>{{Cite web|url=http://web.mit.edu/cis/pdf/VanEvera_flashpointsinwar.pdf|publisher=Massachusetts Institute of Technology|accessdate=2007-09-11|title=Nature of the Flashpoint|work=Center for International Studies}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Reveron|Murer|2006}}</ref>. 1948, 1958 йылдарҙа Израиль халҡы 0,8 млн-дан 2 миллион кешегә тиклем арта<ref>{{Cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|accessdate=2007-08-07|date=2006|title=Population, by Religion and Population Group}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930033403/http://www1.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_01&CYear=2006 |date=2007-09-30 }}</ref>. Иммигранттарҙың күбеһе ҡасаҡтар була һәм уларҙың мөлкәттәре күпселек осраҡта булмай. Улар ваҡытлыса палаткалағы лагерҙарҙа — «маабарот»тарҙа урынлаша. 1952 йылда ғына бындай палаткаларҙа 200 меңдән ашыу иммигрант йәшәй. Был кризисты хәл итеү маҡсатында Давид Бен-Гурион ГФР менән репарациялар тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, әммә был Германия менән хеҙмәттәшлек итеү идеяһына бик күп йәһүд халҡы ҡаршы сыға<ref>{{Harvard citation no brackets|Shindler|2002}}</ref>. === Ғәрәп-Израиль конфликты === ==== Ғәрәп-Израиль конфликтының дауамы ==== Израиль дәүләте төҙөлгәндән һуң да тиҫтә йылдар дауамында ғәрәп илдәре уның төҙөлөүен хаҡлы тип һанамай, ә ғәрәп милләтселәре — уны юҡ итергә саҡыра<ref>[http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 Encarta — Six-Day War] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606190807/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761570433 |date=2009-06-06 }}</ref>. [[1956 йыл]]да [[Израиль]] [[Мысыр]] национализациялаған Суэц каналын үҙ контролендә тоторға тырышҡан [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] союзына ҡушыла. Суэц көрсөгө сағында [[Синай ярымутрауы]] баҫып алынғас, Израиль [[АҠШ]] һәм [[СССР]] баҫымы аҫтында сигенергә мәжбүр була: [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Израиль караптарына Суэц каналы аша [[Ҡыҙыл диңгеҙ|Ҡыҙыл диңгеҙгә сығыуҙы гарантиялай]]<ref>{{Cite web|url=http://history.sandiego.edu/GEN/20th/suez.html|publisher=University of San Diego|title=The Suez Crisis|accessdate=2007-07-15|date=5 декабря 2005|lang=en}}</ref>. [[1967 йыл]]да [[Мысыр]], [[Иордания]] һәм [[Сүриә]] дәүләттәре үҙ ғәскәрҙәрен Израиль сиктәренә килтерә, БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыусыларын ҡыуа һәм Израиль караптарын Суэц каналына индермәй, Ҡыҙыл диңгеҙгә лә сығармай. Мысыр президенты Нәсер үҙенең радио буйынса сығышында ғәрәптәрҙе Израиль дәүләтен диңгеҙгә сығарып ырғытырға саҡыра<ref>{{Cite web|url=http://www.vedomosti.ru/newspaper/article.shtml?2007/06/06/127037|title=Политэкономия: Шесть дней вечной войны|date=2007-06-06}}</ref>. Израиль етәкселеге быға ҡаршы превентив һөжүм хәрәкәте башлай, был тарихҡа Алты көнлөк һуғыш булып инеп ҡала<ref>{{Harvard citation no brackets|Smith|2006}}. «Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai…casus belli by Israel.»</ref>. Израиль [[Синай ярымутрауы]]н, [[Ғәззә секторы]]н, Иордан йылғаһының Көнбайышын, Көнсығыш [[Йәрүсәлим]] менән Голан бейеклеген бик тиҙ баҫып ала. [[Файл:Golda_Meir_03265u.jpg|мини|184x184пкс|Израиль премьер-министры Голда Меир]] [[1973 йыл]]дың 6 октябрендә, Йом Киппурҙа (ҡиәмәт көнө) — йәһүд календарындағы изге көнөндә бөтә булған диндар йәһүдтәр [[синагога]]<nowiki/>ла булған саҡта, Сүриә һәм Мысыр Израилгә (Израиль хөкүмәте һуғышҡа бөтөнләй әҙер булмаған саҡта) көтмәгәндә һөжүм итә<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm|title=1973: Arab states attack Israeli forces|work=On This Day|accessdate=2007-07-15}}</ref>. Ҙур юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, һөжүм кире ҡағыла, ә израиль ғәскәрҙәре дошман территорияһында хәрби хәрәкәттәр башлай. Артабан тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлөүенә ҡарамаҫтан, Израиль премьер-министры Голда Меир отставкаға китә<ref>{{ЭЕЭ|11742|Государство Израиль. Исторический очерк}}</ref>. [[1978 йыл]]да [[Мысыр]] президенты Әнүәр Сәҙәт Израилгә тарихи визит яһай. Был ваҡиға ғәрәп дәүләттәренең Израилде дәүләт булараҡ таныуының беренсе аҙымы була<ref name="Bregman 2002"/>. 1979 йылдың 26 мартында Әнүәр Сәҙәт һәм [[Менахем Бегин]] мысыр-израиль тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя. Был килешеү буйынса Израиль [[Синай ярымутрауы]]н Мысырға кире ҡайтара һәм Фәләстин автономияһын барлыҡҡа килтереү тураһындағы һөйләшеүҙәрҙе башларға вәғәҙә бирә<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israel-Egypt%20Peace%20Treaty|title=Peace Treaty between Israel and Egypt March 26, 1979|accessdate=2018-11-13}}</ref>. [[1982 йыл]]да Израиль [[Ливан]]дағы граждандар һуғышына ҡыҫыла, сөнки бында Израилгә һөжүм итергә әҙерләнеүсе Фәләстинды азат итеү ойошмаһы (ООП) төпләнгән була. Был операция «Галилейгә тыныслыҡ» тип атала, һуңғараҡ, рәсми булмаған исеме — Беренсе Ливан һуғышы була<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.co.il/israel/21mar2007/second503.html|title=Комиссия решила назвать Вторую Ливанскую войну Второй Ливанской войной|work=[[NEWSru]]|date=2007-03-21|accessdate=2018-12-17}}</ref>. ООП боевиктары һәм етәкселәре Ливандан китергә мәжбүр була, Израиль 1985 йылда үҙ ғәсҡәренең күп өлөшөн Ливандан сығара, бары тик буфер зонаһы ғына 2000 йылға тиклем Израиль контроле аҫтында ҡала<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20060713/51314200.html|title=Ливано-израильское противостояние. История конфликта|date=2006-07-13|accessdate=2018-12-18}}</ref>. [[1994 йыл]]да израиль-иордан тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, был Израиль менән мөнәсәбәттәрен көйләгән икенсе ғәрәп иле була<ref>{{Harvard citation no brackets|Harkavy|Neuman|2001|p=270}}</ref>. [[2006 йыл]]дың [[12 июль|12 июле]]ндә [[Сүриә]] менән [[Иран]]ға таянған ливандың «Хезболла» шәһиттәре ойошмаһы, Израиль территорияһындағы тораҡ пункттарына бер нисә ракета ата һәм израиль ғәсҡәрҙәре позицияларына һөжүм итә<ref>{{Cite web|url=http://www.npr.org/programs/morning/transcripts/2006/jul/060712.gradstein.html|title=Hezbollah Captures Two Israeli Soldiers|accessdate=2008-07-04|date=July 12, 2006}} <br><br> {{Cite web|title=Day-by-day: Lebanon crisis — week one|date=19 July 2006|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5179434.stm|accessdate=2008-07-05}}</ref>, ике һалдатты әсирлеккә ала. Ошо хәрәкәт арҡаһында Икенсе Ливан һуғышыны башлана, Израиль был һуғышта «Хезболланы» көсһөҙләндерә алмай һәм БМО ҡыҫылғандан һуң хәрби операцияһын туҡтата<ref>{{Китап|ссылка=http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a603003.pdf|автор=Kerch A. A.|заглавие=An Analysis of the Second Lebanon War and its Impact on United States Military Strategy|год=2010|место=Quantico, VA|издательство=U.S. Marine Corps Command and Staff College, Marine Corps University|pages=10—12}} <br><br> {{Cite web|url=https://www.israeldefense.co.il/en/content/second-lebanon-war-%E2%80%93-objectives-vs-results|title=The Second Lebanon War – Objectives vs. Results|author=Ivry D.|work=Israel Defense|date=2016-08-04|accessdate=2018-11-13}}</ref>. ==== Фәләстин ғәрәптәре менән мөнәсәбәттәр ==== [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] тамамланғандан һуң, Фәләстин ғәрәптәре һәм йәһүдтәр араһында йәнә низағ көсәйә. 1947 ноябрендә БМО-ның Фәләстинде икегә бүлеү планы ҡабул ителгәндән һуң улар араһындағы һуғыш киң масштаблы хәрәкәткә әйләнә. Был хәл Израилдең бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе менән тамамлана. Шул уҡ ваҡытта фәләстин ҡасаҡтары проблемаһы килеп тыуа<ref name="ЭЕЭ_беженцы"/>. [[Файл:Fadayun_attack_Tel_Mond.jpg|мини|300x300пкс|Һөжүмдән һуң, Тель-Мондо, 1956 йыл]] Израилгә 1949 йылдан 1967 йылға тиклем Мысыр һәм Иордания оккупациялаған территорияларҙан фәләстин боевиктары («фидаиндар») һөжүм итеп тора, шул сәбәпле Израилдең 450-нән ашыу гражданы һәләк була<ref>{{Harvard citation no brackets|Gilbert|2005}}</ref><ref name="mfa000101">{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA-Archive/2000/Pages/Terrorism%20deaths%20in%20Israel%20-%201920-1999.aspx|title=Terrorism deaths in Israel - 1920-1999|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|date=1 January 2000|accessdate=2018-11-20}}</ref>. Ғәрәп дәүләттәре [[1976 йыл]]да Алты көнлөк һуғыш ваҡытында еңелгәндән һуң, Израиль бөтә Фәләстин территорияһын үҙ контроленә ала, был артабанғы ғәрәп радикализмына һәм терроризмына килтерә — Фәләстинды азат итеү ойошмаһы (ООП) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә, ул «ҡораллы көрәш Тыуған илде азат итеүҙең берҙән-бер юлы» тип иғлан итә<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html?pagewanted=2|title=The Interregnum|author=James Bennett.|work=[[The New York Times]]|date=March 13, 2005|accessdate=2018-11-03}} <br><br> {{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Foreign+Relations/Israels+Foreign+Relations+since+1947/1947-1974/33+The+Palestinian+National+Covenant-+July+1968.htm|title=The Palestinian National Covenant — July 1968|accessdate=2018-12-18}}</ref>. 1960 — 1970 йылдарҙа бөтә донъя буйынса фәләстиндәр израиллеләргә ҡаршы террор аса. Иң ҙур конфликттарҙың береһе [[1972 йыл]]да йәйге Олимпиадала [[Мюнхен|Мюнхендә була]], унда израиль атлеттары ҡулға алына һәм юҡ ителә<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/spravka/20121023/905555515.html|title=Самые громкие теракты в мире|date=2012-10-21|accessdate=2018-11-03}}</ref>. 1970 йылда фәләстин хәрби ойошмалары Иордания монархияһын ҡолатырға тырыша, шунан һуң улар Иорданиянан сығарып ебәрелә һәм үҙ ойошмалары эшмәкәрлектәрен Ливанға күсерә. Фәләстиндәр [[Ливан]]дағы граждандар һуғышына әүҙем ҡыҫыла һәм илдең көньяғында анклав ойоштора, был территориянан Израилгә террорлыҡ акттары яһай һәм күп кенә халыҡ-ара террорлыҡ акциялары үткәрә. Был Израиль армияһының [[Ливан]]ға. баҫып инеүенә килтерә. 1982 йылда ООП Ливандан [[Тунис|Тунисҡа ҡыуып сығарыла]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/2014/05/28_a_6051189.shtml|title=Куфия и флаг. Исполняется 50 лет Организации освобождения Палестины|author=Владимир Гелаев, Тимур Мухаматулин.|work=[[Газета.Ru]]|date=2014-05-28|accessdate=2018-11-03}}</ref>. [[1987 йыл]]да Израиль власы менән был территориялағы халыҡ араһындағы низағ Беренсе интифаданы (израиль идаралығына ҡаршы ихтилал) барлыҡҡа килтерә. Уның барышында, 1987 йылдың ноябренән 1993 йылдың авгусына тиклем теракттарҙан 157 израиль гражданы һәләк була, шулай уҡ 4195 граждан яралана. ЦАХАЛ мәғлүмәт хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса 66 израиль хәрби хеҙмәткәре һәләк була, 4918 хәрби хеҙмәткәр яралана. Ошо алты йыл эсендә 808 Израиль хәүефһеҙлек хеҙмәткәре үлтерелә, 16 824 хеҙмәткәр яралана. Тағын да 985 фәләстин кешеһе ватандаштары тарафынан үлтерелә<ref>{{Cite web|url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3687541,00.html|title=The Intifada|lang=en|date=2009-03-17|accessdate=2018-12-18}}</ref>. [[1991 йыл]]да Фарсы ҡултығындағы һуғыш ваҡытында бик күп фәләстин ғәрәптәре [[Сәддам Хөсәйен|Саддам Хөсәйен]] яҡлы була һәм Ираҡтың Израиль биләмәләрен ракета утына тотоуын сәләмләй<ref>{{Cite web|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7DB173EF93AA35751C1A967958260|title=After 4 Years, Intifada Still Smolders|date=1991-12-09|accessdate=2008-03-28|lang=en}}</ref><ref>{{Harvard citation no brackets|Mowlana|Gerbner|Schiller|1992}}</ref>. [[Файл:Bill_Clinton,_Yitzhak_Rabin,_Yasser_Arafat_at_the_White_House_1993-09-13.jpg|слева|мини|200x200пкс|И. Рабин, Я. Арафат, Б. Клинтон «Осло килешеүенә» ҡул ҡуйыу тантанаһында, 1993 йыл]] 1991 йылдың октябрендә, [[Ираҡ]] еңелгәндән һуң, [[Мадрид]]та үткән Яҡын Көнсығыш буйынса халыҡ-ара конференцияла Иордан йылғаһының көнбайышында һәм [[Ғәззә секторы]]нда йәшәүсе фәләстин вәкилдәре тәүге тапҡыр ҡатнаша, [[1992 йыл]]да Израилдә Ицхак Рабин премьер-министр булғандан һуң, Израиль ғәрәп күршеләренә ҡарата компромисс сәйәсәте күрһәтә башлай<ref name="Bregman 2002"/><ref>{{Cite web|url=http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm|publisher=Boston College|title=From the End of the Cold War to 2001|accessdate=2007-07-16|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070625191031/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm|archivedate=2007-06-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625191031/http://www.bc.edu/research/cjl/meta-elements/texts/cjrelations/resources/education/Israel_Palestine/cold_war_ends.htm |date=2007-06-25 }}</ref>. [[1993 йыл]]да [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонда]] Рабин һәм ООП лидеры Ясир Арафат менән Билл Клинтон тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, был килешеү буйынса [[Фәләстин]] милли хакимиәте (ФМХ) барлыҡҡа килә, ул Иордан йылғаһының Көнбайыш ярындағы бер өлөшөн һәм [[Ғәззә секторы]]н үҙ контролендә тота<ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm|publisher=[[Госдепартамент США|United States Department of State]]|title=Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030823194850/http://www.state.gov/p/nea/rls/22602.htm|archivedate=2003-08-23}}</ref>. Быға яуап итеп ООП Израилде таный һәм террорсылар эшмәкәрлеген туҡтатырға бурыслы була<ref>{{Cite web|url=https://mfa.gov.il/MFARUS/ForeignRelations/PeaceProcess/Pages/BilateralPalestinians.aspx|title=Двусторонние переговоры. Израиль — палестинцы|publisher=Министерство иностранных дел Израиля|accessdate=2018-12-18}}</ref>. Тыныс килешеү [[1994 йыл]]да башланып киткән террорлыҡ акттары арҡаһында боҙола. Ицхак Рабин 1995 йылда һәләк була<ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/israel-news/oslo-accords-25-years/.premium-why-the-olso-peace-process-went-into-deep-freeze-1.6463126|title=Why the Oslo Peace Process Went Into Deep Freeze|author=Amos Harel.|work=[[Haaretz]]|lang=en|date=2018-09-07|accessdate=2018-12-18}}</ref>. Осло процесына ҡарата ышанысын юғалтыуға ҡарамаҫтан, 1990-сы йылдар аҙағында Израиль премьер-министры Беньямин Нетанияһу Хеврондан ғәскәрен сығара<ref name="Bregman 2002"/> һәм «Меморандум Вай-Ривер»ға ҡул ҡуя, был меморандум буйынса фәләстиндәргә үҙидара хоҡуғы киңәйтелеп бирелә<ref>{{Cite web|url=http://www.state.gov/p/nea/rls/22694.htm|title=The Wye River Memorandum|date=1998-10-23|lang=en}}</ref>. [[2000 йыл]]дың июлендә [[АҠШ]] президенты Билл Клинтон ҡатнашлығында Кэмп-Дэвидта Израиль премьер-министры Эхуд Барак менән ФМХ етәксеһе Ясир Арафат араһында һөйләшеүҙәр үтә. Унда Б. Клинтон Иордан йылғаһының көнбайыш ярындағы территорияның 97 % һәм Ғәззә секторында Фәләстин дәүләтен төҙөү планын тәҡдим итә, әммә уны Арафат кире ҡаға<ref>{{Harvard citation no brackets|Gelvin|2005}}</ref>. Уңышһыҙ һөйләшеүҙәрҙән һуң фәләстин ғәрәптәре Әл-Аҡс Интифадаһын башлай, уның өсөн формаль сәбәп булып оппозиция лидеры Ариэль Шарондың Храм тауына барыуы тора<ref name="RIAN-Intifada">{{Cite web|url=https://ria.ru/20171212/1510785579.html|title=Первая и вторая палестинские интифады|publisher=РИА Новости|date=2017-12-12|accessdate=2018-12-18}}</ref>. [[2001 йыл]]да Ариэль Шарон Израиль премьер-министры була. 2005 йылдың август — сентябрь айҙарында ул [[Ғәззә секторы]]нан бер яҡлы сығыу планын тормошҡа ашыра, был план һөҙөмтәһендә йәһүдтәрҙең тиҫтәләгән ултыраҡтары юҡҡа сығарыла һәм уларҙан 7000 кеше сығарыла. Ариэль Шарон шулай уҡ Израиль территорияһы менән Иордан йылғаһының көнбайыш ярында «хәүефһеҙлек ҡоймаһын» төҙөй башлай<ref>{{Cite web|title=West Bank barrier route disputed, Israeli missile kills 2|url=https://www.usatoday.com/news/world/2004-07-29-west-bank_x.htm|date=29 июля 2004|accessdate=2007-07-16}}</ref>. Израиль ғәскәрҙәренең 2002 йылдың яҙында «Һаҡлағыс диуар» операцияһын үткәреүе билдәле кимәлдә террорлыҡ инфраструктураһын юҡҡа сығара, Әл-Аҡсы Интифадының масштабын түбәнәйтә, уның лидерҙары ла алмашына. 2004 йылда Израиль хәрби һауа көстәре [[Фундаментализм|исламлыларҙың фундаментал]]<nowiki/>ь хәрәкәте «Хамас»тың лидеры Ясин Әхмәт һәм Әбдел Рантисиҙы юҡ итәләр, ә шул уҡ йылдың ноябрендә Ясир Арафат<ref name="RIAN-Intifada"/> та вафат була. Шул уҡ ваҡытта Сдерот ҡалаһын һәм бойондороҡһоҙлоҡ алған Ғәззә секторын һәм уның тирәһендәге кибуцтарҙы ракета һәм миномет уты аҫтында тотоу даими күренешкә әйләнеп китә<ref>{{Cite web|url=http://www.iimes.ru/?p=11174|title=Ни размежевания, ни мира: Израиль и Сектор Газа пять лет спустя|publisher=[[Институт Ближнего Востока]]|date=2010-08-16|accessdate=2018-11-03}}</ref>. «Бецелем» хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йылдың сентябренән алып 2008 йылдың декабренә тиклем Әл-Аҡсы Интифадаһы барышында («Ҡойолған ҡурғаш» операцияһы ваҡытында) Израиль көстәре һәм граждандары тарафынан 4900-ҙән ашыу фәләстан кешеһе үлтерелә, тағы ла үҙ-ара көрәштә 700 самаһы фәләстин кешеһе үлтерелә<ref>{{Cite web|url=https://www.btselem.org/statistics/fatalities/before-cast-lead/by-date-of-event|title=Fatalities before Operation "Cast Lead"|publisher=[[Бецелем|B'Tselem]]|lang=en|accessdate=2018-11-01}} <br><br> {{Cite web|url=https://www.btselem.org/statistics/fatalities/during-cast-lead/by-date-of-event|title=Fatalities during Operation Cast Lead|publisher=B'Tselem|lang=en|accessdate=2018-11-01}} <br><br> {{Cite web|url=https://www.btselem.org/statistics/fatalities/after-cast-lead/by-date-of-event|title=Fatalities since Operation Cast Lead|publisher=B'Tselem|lang=en|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Израиль мәғлүмәттәре буйынса, ошо уҡ осор эсендә фәләстин интифадаһын 1300-ҙән ашыу израиль һәм сит ил граждандары һәләк булған<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/mfa/foreignpolicy/terrorism/palestinian/pages/victims%20of%20palestinian%20violence%20and%20terrorism%20sinc.aspx#|title=Victims of Palestinian Violence and Terrorism since September 2000|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|lang=en|accessdate=2018-11-01}}</ref>. [[2006 йыл]]да демократик һайлауҙар барышында «Хамас» хәрәкәтенең Фәләстин закондар сығарыу советы еңеү яулай<ref>{{Cite web|url=http://www.lenta.ru/story/palestine/|title=ХАМАС возглавил Палестину|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2009-01-01|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090101055102/http://www.lenta.ru/story/palestine/|archivedate=2009-01-01}}</ref>, был хәрәкәтте күпселек илдәр [[Терроризм|террористик хәрәкәт тип таный,]] сөнки Хамас» етәкселеге, власҡа килгәс, быға тиклем ПНА тарафынан Израиль менән килешеүҙе танымай һәм боевиктарҙы ҡоралһыҙландырыуҙан баш тарта. Быға яуап итеп, [[Европа берлеге|ЕС]] һәм [[АҠШ]] хөкүмәттәре ХАМАС-ҡа иҡтисади бойкот башлай<ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5348000/5348190.stm|title=США: палестинское эмбарго отменять рано|publisher=[[Би-би-си]]|date=15 сентября 2006}}</ref>. Ҡораллы түңкәрелеш һөҙөмтәһендә 2007 йылдың июнендә «Хамас» Ғәззә секторында власты баҫып ала, унда ислам дәүләте төҙөү ниәте хаҡында белдерә. 14 июндә ПНА рәйесе һәм ФАТХ лидеры [[Мәхмүд Аббас]] хөкүмәтте таратыу тураһында иғлан итә, автономия территорияһында ғәҙәттән тыш хәл режимын индерә һәм бөтә власты үҙ ҡулына ала. Власть өсөн һуғыш тоҡаныу һөҙөмтәһендә «Хамас» бары тик Ғәззә территорияһында ғына үҙе позицияларын һаҡлап ҡала, шул уҡ ваҡытта Иордан йылғаһының көнбайыш ярында Мәхмүд Аббас яҡлылар власы һаҡлана<ref>{{Cite web|url=http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html#2|title=Боевики «Хамас» добились господства в секторе Газа|date=2007-06-15|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090316045923/http://rus.newsru.ua/world/15jun2007/gospodstvo.html|archivedate=2009-03-16}}</ref>.Ошо мәлдән алып «Хамас» етәкселеге һәм ПНА тарафынан бер нисә тапҡыр, шул иҫәптән 2012 һәм 2017 йылда конфликт бөтөрөлөү һәм милли берҙәмлек хөкүмәтен формалаштырыу тураһында иғлан ителә<ref>{{Cite web|url=https://www.golos-ameriki.ru/a/palestinian-politics-1st-update-2012-02-06-138782844/250585.html|title=ФАТХ и ХАМАС договорились о формировании правительства национального единства|publisher=[[Голос Америки]]|date=2012-02-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181104010226/https://www.golos-ameriki.ru/a/palestinian-politics-1st-update-2012-02-06-138782844/250585.html |date=2018-11-04 }} <br><br> {{Cite web|url=https://ria.ru/world/20171012/1506712914.html|title=ФАТХ И ХАМАС уверены, что их соглашение будет прочным|publisher=РИА Новости|date=2017-10-12}}</ref>, әммә ҡаршылыҡтар бөтөрөлмәй ҡала<ref>{{Cite web|url=http://mignews.com/news/expert/070818_122140_46742.html|title=ХАМАС и ФАТХ обменялись упреками|date=2018-08-07}}</ref>. Израиль [[2007 йыл]]дың октябрь айында [[Ғәззә секторы]]н «дошмансылыҡ дәүләт ойошмаһы» тип атай һәм уны өлөшләтә иҡтисади блокадаға тота<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.co.il/mideast/04sep2007/gaza_101.html|title=Три пути для Газы: блокада, «зачистка» или прекращение обстрелов|date=2007-09-04|accessdate=2018-12-16}}</ref>. Ошо ваҡыттан алып Ғәззә территорияһының һауа киңлектәрен һәм яр буйы райондарын, шулай уҡ ундағы халыҡтың башҡа илдәр менән сауҙа итеүен, секторҙан ситкә сығып йөрөүен үҙ контроле аҫтында тота<ref>{{Cite web|url=https://www.ochaopt.org/theme/gaza-blockade|title=Gaza Blockade|accessdate=2018-11-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116094434/https://www.ochaopt.org/theme/gaza-blockade |date=2018-11-16 }}</ref>, бары тик «Филадельфия коридоры» ғына (Ғәззә секторының Мысыр контроле аҫтында торған сиктәренән башҡа) улар контроле аҫтынан ҡотҡарыла<ref>{{Cite web|title=Египет разместит на границе с сектором Газа 5,000 полицейских|date=29 октября 2006|url=http://txt.newsru.co.il/mideast/29oct2006/egypt.html|accessdate=2008-07-21}} <br><br> {{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/5122404.stm|title=Profile: Gaza Strip|date=6 January 2009|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Ер өҫтөндәге кәртәләрҙән тыш ер аҫты кәртәләре лә тотола. Был фәләстин боевиктары Израиль территорияһына тоннелдәр яһап инмәһен өсөн эшләнелә<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/news/israel-building-sea-barrier-beach-north-gaza-strip-Lieberman|title=Israel begins work on sea barrier to tighten Gaza Strip blockade|date=28 May 2018|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Ғәззә секторын блокадалау сиктәрендә 2010 йылда Израиль Хәрби диңгеҙ көстәре ғәрәптәргә тип ебәрелгән гуманитар йөктәр тултырылған «Ирек флотилияһын» «территориаль һыуҙарға» ингән ерҙә туҡтата, был халыҡ-ара киҫкен реакция тыуҙыра<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/05/31/manifestations/|title=В Европе, Азии и Африке прошли массовые антиизраильские выступления|date=2010-06-01|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Ғәззә секторындағы эске сәйәси хәл бик ныҡ тотороҡһоҙ — «Хамас» контроле аҫтында ул Израилгә ҡаршы ҡораллы һөжүм плацдармы булып ҡала. 2008 йыл аҙағында — 2009 йыл башында Израиль бында киң масштаблы «Ҡойолған ҡурғаш» сектор операцияһын үткәрә, әммә ул «Хамас» режимын бөтөрә алмай. Тағы ла Ғәззә секторында ике хәрби операция — «Болот таянысы» һәм «Ҡыйралмаҫ ҡая» (2012 һәм 2014 йылдарҙа) үткәрелә — улар ҙа шулай уҡ «Хамасты» бөтөрә алмай<ref>{{Мәҡәлә|автор=Eiland G.|заглавие=Operation Cast Lead: Civil-Military Processes and Results of the Campaign|ссылка=http://www.inss.org.il/he/wp-content/uploads/sites/2/systemfiles/adkanENG11_4%20_corrected_Eiland.pdf|язык=en|издание=Strategic Assessment|год=2009|номер=4|pages=7—12|volume=11}} <br><br> {{Китап|ссылка часть=http://www.inss.org.il/he/wp-content/uploads/sites/2/systemfiles/Operations%20Cast%20Lead,%20Pillar%20of%20Defense,%20and%20Protective%20Edge_%20A%20Comparative%20Review.pdf|часть=Operations Cast Lead, Pillar of Defense, and Protective Edge: A Comparative Review|автор=Siboni G.|заглавие=The Lessons of Operation Protective Edge|ответственный=Anat Kurz and Shlomo Brom (Eds.)|год=2014|место=Tel Aviv|издательство=Institute for National Security Studies|pages=27—36}}</ref>. === Дәүләт тарихында башҡа мөһим ваҡиғалар === 1960-сы йылдар башында иң юғары вазифа биләгән, [[Аргентина]]ла йәшеренеп йәшәгән нацист енәйәтсеһе Адольф Эйхманды Израильдең махсус хеҙмәттәре тота. Адольф Эйхман [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда «Йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» проектының төп «архитекторы» һәм тормошҡа ашырыусыһы була. Уның судтағы эше европа йәһүдтәре һәләкәте масштабын аңлауҙа мөһим этап булып тора һәм халыҡ-ара киң резонанс барлыҡҡа килтерә<ref>{{Cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Holocaust/eichmann.html|title=Adolf Eichmann|accessdate=2007-09-18|lang=en}}</ref>. Эйхманға үлем язаһын сығарыу һәм уны Израилдә тормошҡа ашырыу ундай төр енәйәтткә сығарылған икенсе һәм һуңғы яза була (унан алда Израиль ялан суды тарафынан үлем язаһына тарттырылған хәрби хеҙмәткәр һуңынан аҡлана))<ref>{{ЭЕЭ|13855|Смертная казнь}}</ref>. [[1977 йыл]]да Израилдең эске сәйәси тарихында кнессетҡа һайлауҙар тора. Уның һөҙөмтәләре буйынса [[Менахем Бегин]] етәкләгән «Ликуд» партияһы, күпселек тауыш йыйып, илдә тәүге тапҡыр «Авод» партияһын үҙ эсенә алған «Маар» блогын еңә. Шулай итеп [[Израиль]] дәүләте барлыҡҡа килгәндән алып был көнгә тиклем ил менән идара итеүсе партия еңелә. Был бер-береһе менән ярышыусы һул һәм уң блоктар араһында дәғәүәселекте арттыра, сөнки улар тышҡы сәйәсәт, дәүләттең һәм баҙарҙың иҡтисадҡа мөнәсәбәтенә һәм дин менән дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәргә төрлөсә ҡарай{{sfn|Ханин|2014|с=22}}. ==== 1990-сы йылдарҙағы күпләп репатриациялау ==== [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа [[Горбачёв Михаил Сергеевич|Михаил Горбачев]] власҡа килгәс һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ хөкүмәте баҫымы аҫтында]] СССР-ҙан эмиграцияға сығыу еңелләшә. [[1989 йыл]]да СССР-ҙан Израилгә күпләп репатриациялау башлана. Шул иҫәптән репатрианттар һанының артыуына [[АҠШ]]-тың СССР-ҙан йәһүд ҡасаҡтарын ҡабул итеүен сикләтеүе арҡаһында килеп сыға, был антисемитизмға булышлыҡ итә<ref>{{ЭЕЭ|15421|Советский Союз. Евреи в годы перестройки}}</ref>. 1989-1990 йылдарҙа СССР-ҙан Израилгә 200 меңдән ашыу репатриант күсеп килә (35,6 мең кеше өсөн генә килә, 1990 йылдың декабрендә генә 35,6 мең кеше килә). 1991 йылдың башында репатриация темпы [[Фарсы ҡултығы]]ндағы һуғыш арҡаһында кәмей. Шуға ҡарамаҫтан СССР йәһүдтәре СССР [[СССР тарҡалыуы|тарҡалғандан һуң]] барлыҡҡа килгән яңы суверенлы дәүләттәрҙән 1992 йылдан 2000 йылға тиклем йыл һайын уртаса 46 меңдән алып 67 мең йәһүд һәм уларҙың ғаилә ағзалары Израилгә күсеп килә. Бөтәһе «Ҙур алия» осоронда Израилгә СССР-ҙан 1 млн-ға яҡын кеше күсеп сыға. Был репатриация менән бергә 1991 йылдың майында Израилдә «Соломон» операцияһы үткәрелә, уның барышында 15 мең эфиоп йәһүдтәре лә Израилгә күсеп килә. 2000 йылдар башында илдә элекке СССР-ҙан репатриация күләме кәмей бара. Мәҫәлән, 2003 йылда килем 12,5 мең кеше, улар Балтия һәм БДБ илдәренән Израилгә даими йәшәргә килеүселәр була<ref name="Aliya"/>. Репатрианттар 23 мең, 2005 йылда Израиль ҡабул иткән 23 мең репатрианттың 50 % элекке СССР-ҙан була<ref>{{Cite web|url=http://newsru.co.il/arch/israel/27dec2005/immigration.html|title=Репатриация из США и Франции растет, из СНГ — сокращается|date=27 декабря 2005|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Репатриацияның яңы үҫеш темпы, атап әйткәндә, [[Рәсәй]] һәм [[Украина]]нан, киләһе ун йыллыҡта ғына әҙерәк арта<ref>{{Cite web|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/rossiyane-i-ukraincy-obognali-evropejcev-po-tempam-repatriacii-v-izrail.d?id=46210023&all=true|title=Россияне и украинцы обогнали европейцев по темпам репатриации в Израиль|date=13 июля 2015|accessdate=2018-11-01}}</ref>. Израилдә ҡайһы бер репатрианттар эшкә урынлаша алмай һәм улар Израилде ташлап сыға. Израилдең «Гаарец» гәзите мәғлүмәттәре буйынса 2007 йылда 100 меңдән ашыу репатриант БДБ илдәренә даими йәшәү урынына күсә, мәҫәлән, бары тик Мәскәүҙә генә 70 меңгә яҡын израиллеләр йәшәй<ref>{{Cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/gazeta016.php|title=Россия стремится вернуть своих эмигрантов|work=[[Демоскоп Weekly]]|date=10—31 декабря 2007|accessdate=2018-11-01}}</ref><ref name="Репатрианты из Израиля">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3591450|title=Репатрианты из Израиля|work=[[Коммерсантъ]]|date=2018-04-15|accessdate=2018-11-01}}</ref>. == Дәүләт ҡоролошо һәм эске сәйәсәт == === Башҡарма власы === [[Файл:Presidential_Standard_(Israel).svg|слева|мини|121x121пкс|Израиль президенты штандарты]] Израиль — парламент республикаһы, дөйөм тауыш хоҡуҡлы демократик дәүләт<ref name="cia">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html|publisher=[[ЦРУ|CIA]]|work=The World Factbook|accessdate=2018-10-29|date=2018-10-23|title=Israel|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211321/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html |date=2018-12-24 }}</ref>. Формаль дәүләт башлығы - президент<ref name="cia2">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|publisher=CIA|work=[[Всемирная книга фактов ЦРУ|The World Factbook]]|title=Field Listing — Executive Branch|accessdate=2007-07-20|date=19 июня 2007|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html |date=2008-04-22 }}</ref>, әммә уның министрҙар кабинеты башлығын раҫлау һәм тотҡондарҙы төрмәлә тотоу срокгын ҡыҫҡартыу йәки ярлыҡау тураһында тәҡдимдәр күрһәтеүҙән тыш башҡа вазифалары башлыса тантанаға ҡағыла<ref>{{Cite web|url=https://knesset.gov.il/lexicon/ru/president_ru.htm|title=Президент Израиля|work=Официальный сайт кнессета|accessdate=2018-10-29}}</ref>. 2007 йылда ҡабул ителгән закон буйынса президент [[кнессет]] тарафынан 7 йылға бер тапҡыр ғына һайланып ҡуйыла<ref>{{Cite web|url=http://www.president.gov.il/chapters/chap_3/_content_3_2_2_en.asp|title=Excerpts from the Basic Law: The President|accessdate=2008-07-23|lang=en}}</ref>. 2000 йылдан бирле уның вәкәләрттәр срогы барлығы ете йыл менән сикләнә; ә 1963-1998 йылдарҙа ул ике тапҡыр президент итеп биш йыл һайын һайланыу хоҡуғына эйә булған. Премьер-министр хөкүмәт башлығы булып тора<ref name="cia2"/>, ғәмәлдә тороуының максималь срогы — 4 йыл, сираттағы кнессет һайлауҙарына тиклем дауам итә.«Хөкүмәт тураһында»төп законға ярашлы, Израиль Президенты Кнессетҡа һайлауҙар үткәндән һуң 7 көн үткәс, вәкәләтле сәйәси партияларҙың лидерҙары менән кәңәшләшеп, Кнессет ағзалары кабинетының бер ағзаһына, ғәҙәттә парламентта иң күп тауыш йыйған фракцияның етәксеһенә хөкүмәт формалаштырыу хоҡуғын тапшыра. Кандидат хөкүмәт коалицияһын йыя, үҙе йыйған кабинет составы вариантын иғлан итә һәм үҙе, әгәр ҙә кнессет депутаттарының күп тауышын йыя һәм ышаныс вотумына эйә була алһа, хөкүмәт башлығы тип һанала. Әгәр ҙә тауыш йыя алмаһа, Президент икенсе кандидатҡа һайлауҙарҙан һуң 42 көн эсендә хөкүмәт формалаштырырға мандат бирә. Әгәр был юлы ла хөкүмәт барлыҡҡа килмәһә, ҡабаттан һайлауҙар иғлан ителә<ref name="gov_law">{{Cite web|url=http://www.knesset.gov.il/laws/special/heb/yesod6.pdf|title=Закон «О Правительстве»|accessdate=2012-12-10|lang=he}}</ref>. 1996 - 2001 йылға тиклем премьер-министр граждандар тарафынан туранан-тура һайлана, хөкүмәт башлығын һайлау парламентҡа һайлауҙар менән параллель рәүештә үтә. Ошо ваҡыт эсендә Израиль граждандары өс тапҡыр туранан-тура премьер-министр һайлай, әммә 2002 йылда Ариэль Шарон, Израиль сәйәсәтенең секторҙарға бүленеүенең көсәйеүен бөтөрөү маҡсатында был законды бөтөрөү тураһында закон үткәрә{{sfn|Ханин|2014|с=26—29}}. === Закон сығарыу власы === [[Файл:Knesset.jpg|мини|180x180пкс|[[Кнессет]] бинаһы]] [[Кнессет]] — бер палаталы Израиль парламенты, 120 депутаттан тора<ref name="cia"/>. Процентлыҡ барьерын еңгән сәйәси партиялар (кнессетҡа 19-сы саҡырылыш һайлауҙарынан һуң 3,25 процент тәшкил итә) партиялар исемлеге буйынса дөйөм милли һайлауҙар һөҙөмтәһе күрһәткестәре буйынса пропорциональ рәүештә кнесетта урын бүлешә. Һәр дүрт йыл һайын парламент һайлауҙары үткәрелә. Шулай уҡ айырым осраҡтарҙа кнессет үҙ вәкәләттәрен оҙайтыу тураһында ҡарар ҡабул итә ала<ref>{{Cite web|url=http://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=[[Кнессет|The Knesset]]|accessdate=2018-11-13|title=The Electoral System in Israel|lang=en}}</ref>. Кнессет бурыстарына закондар ҡабул итеү, (шул иҫәптән Төп закон), хөкүмәт эшмәкәрлеген күҙәтеү, министрҙар һәм башҡа вазифалы кешеләрҙе һайлауҙы раҫлау, шул иҫәптән президент һәм Дәүләт контролерын һайлауҙы раҫлау ҙа инә. Кнессет һәр депутатты тейелгеһеҙлек хоҡуғынан мәхрүм итә ала, президентты вазифаһынан ситләтә, Дәүләт контролеры һәм премьер-министрын эштән ситләтә, шулай уҡ хөкүмәткә ышанмау вотумын белдерә ала, бының өсөн 61 депутаттың тауышын алыу етә. === Суд власы === Израилдә өс кимәлдәге суд системаһы. Судтың түбәнге кимәлендә илдең күпселек ҡалаларында урынлашҡан мировой суд тора. Уларҙан юғарыраҡ округ суды тора, улар Израилдең алты округында урынлашҡан. Улар апелляция эштәрен ҡарай һәм беренсе инстанция суды булараҡ эшләй. Өсөнсө, иң юғары кимәлдә — Юғары суд, ул [[Иерусалим|Йәрүсәлим]]дә урынлашҡан. Ул шулай уҡ ике роль үтәй, беренсенән, апелляциялар ҡарай, икенсенән, беренсе инстанция суды — Юғары Ғәҙеллек суды булып тора. Һуңғы ролде ул граждандарҙың һәм граждан булмағандарҙың дәүләт власы ҡарарҙарына ҡаршы мөрәжәғәттәрен ҡарай<ref name="judiciary">{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Branches%20of%20Government/Judicial/The%20Judiciary-%20The%20Court%20System|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2007-08-05|date=1 августа 2005|title=The Judiciary: The Court System|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bostonherald.com/news/opinion/editorial/view.bg?articleid=1030205|publisher=The Boston Herald|title=Israel’s high court unique in region|accessdate=2007-09-15|date=9 сентября 2007|lang=en}}</ref>. Израиль үҙ ҡануниәт системаһына инглиз дөйөм ҡануниәте, граждандар закондары һәм йәһүд хоҡуҡтарын алған<ref name="cia"/>. Уның нигеҙләнгән системаһы ''stare decisis'' (прецедент) тип аталған һәм адверсариаль системаһы, был система буйынса суд алдына ике яҡ та дәлилдәр килтерергә тейеш. Суд асыҡлау эштәрен присяжныйҙар түгел, ә профессиональ судьялар алып бара<ref name="judiciary"/>. Никах һәм айырылышыу эштәре дини суды юрисдикцияһы аҫтында: уларҙы йәһүд, мосолман, христиан һәм друз дини судтары ҡарай. Кнессеттың махсус комитеты, Юғары суд коллегияһы ағзалары һәм израиль адвокаттар коллегияһы яңы судьялар һайлау хоҡуғына эйә<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Facts+About+Israel/State/THE+STATE-+Judiciary-+The+Court+System.htm|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|accessdate=2011-02-22|date=1 октября 2006|title=The State — Judiciary — The Court System|lang=en}}</ref>. Израиль Халыҡ-ара енәйәт суды составында тормай, сөнки ул халыҡ-ара сәйәси баҫымдан ҡурҡа<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/6/Israel%20and%20the%20International%20Criminal%20Court|title=Israel and the International Criminal Court|publisher=Office of the Legal Adviser to the Israeli Ministry of Foreign Affairs|date=2002-06-30|lang=en|archiveurl=https://archive.is/20120604144815/http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2002/6/Israel%20and%20the%20International%20Criminal%20Court|archivedate=2012-06-04}}</ref>. === Сәйәси партиялар === Израилдә сәйәси партиялар «һул» һәм «уң» партияларға бүленгән һәм уларҙың төп позицияларын, Европаның башҡа илдәренән айырмалы рәүештә социаль-иҡтисад мәсьәлә түгел, ә тышҡы сәйәси мәсьәләләргә ҡараштары билдәләй. Шулай ҙа дини һәм субэтник общиналарҙың хоҡуҡтары һәм улар менән дәүләт араһындағы мөнәсәбәттәр ҙә ҙур роль уйнай. Шунлыҡтан был ике партиянан тыш, дини һәм ғәрәп фирҡәләре лә бар{{sfn|Ханин|2014|с=17—18}}. === Хоҡуҡи система === 1922 йылға тиклем төбәктә Маджалл — [[Ғосман империяһы|ғосман]] кодификациялы хоҡуҡи система була (1869-1876). Бөйөк Британия мандаты хоҡуҡи системаһы 1922-1948 йылдарҙа ғәмәлдә була<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Branches+of+Government/Judicial/Development+of+the+Law+in+Israel-+The+First+50+Yea.htm|title=Development of the Law in Israel - The First 50 Years|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|lang=en|accessdate=2018-11-13}}</ref>. 1980 йылда ҡабул ителгән Хоҡуҡ нигеҙҙәре законы Израиль хоҡуҡ системаһы бойондороҡһоҙлоғон британия хоҡуҡи системаһынан тулыһынса азат итә<ref name="Baglai">''Сит илдәрҙең конституцион хоҡуғы. '' Дөйөм редакцияһы аҫтында ағза-корреспондент [[Российская академия наук|РАН]], профессор [[Баглай, Марат Викторович|м. в. Баглай]], и. м. һәм ф. ю. энтин лейбо. М., 2008, стр 1023.</ref>. [[1948 йыл]]да Израиль бойондороҡһоҙлоғо декларацияһы ҡабул ителә һәм шул йылдың 1 октябренән ул Израиль конституцияһы булараҡ та билдәле. Әммә юғары юридик документы булараҡ конституция Израилдә сығарылмай<ref name="konst">{{Cite web|url=https://knesset.gov.il/description/ru/mimshal_hoka_ru.htm|publisher=Государство Израиль|accessdate=2018-11-13|title=Кнессет в системе власти: Кнессет как учредительно — законодательный орган. Конституция}}</ref>. Ҡайһы бер израиль ғалимдары, Израиль дәүләтенең бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын конституция сифатында ҡарарға мөмкин, тип иҫәпләй<ref name="Baglai"/>. Әммә Израилдең Юғары суды Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы конституция түгел тигән ҡарар ҡабул иткән<ref name="konst" />. Конституция ролен 1958 йылдан берәрләп ҡабул ителә башлаған һәм илдең төрлө хоҡуҡи сфераларына бағышланған Израилдең төп закондары уйнай<ref>{{Cite web|url=http://www.knesset.gov.il/description/ru/mimshal_yesod1_ru.htm|publisher=Государство Израиль|accessdate=2018-11-13|title=Кнессет в системе власти: Основные законы Государства Израиль}}</ref>. Израиль хоҡуҡи системһының мөһим үҙенсәлеге — уның хоҡуғына йәһүд дини элементтарын индереү тора. Дини ҡануниәттең төп өлкәһе — шәхси статусы<ref name="Baglai"/>. Дини суд юрисдикцияһы аҫтында (йәһүд, мосолман, христиан һәм друз диндәре) гражданлыҡ хәле акттары тураһындағы ([[Никах килешеүе|никах]], айырылышыу, ерләү) закондар тора{{sfn|Нойбергер|1997|страницы=84—86}}. Израиль дәүләте өсөн был дәүләттең әле формалашмауына тиклем барлыҡҡа килгән закондары статус-квола үҙ кәүҙәләнешен тапҡан <ref name="StatusQuo" />: * дин судының юрисдикцияһы һәр бер община ағзаларының шәхси статусына (никах һәм айырылышыу) тарала; * [[Шаббат]] йәһүдтәр өсөн рәсми ял көнө булып тора; * кашрут талаптарын барлыҡ хөкүмәт ашханаларында, шул иҫәптән хәрби, полиция һәм дауаханаларындағы ашханаларҙа, үтәү; * дини мәктәптәрҙең автономиялы селтәре. Галаха принциптары өлөшләтә иммиграция закондарына йоғонто яһай (ҡарағыҙ: Кире ҡайтыу тураһындағы закон)<ref name="StatusQuo">{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/israel-studies-an-anthology-religion-in-israel|title=Israel Studies An Anthology : Religion in Israel|author=Ilan Fuchs.|date=February 2016|accessdate=2018-12-18}}</ref>. === Кеше хоҡуҡтары === Израиль бойондороҡһоҙлоғо декларацияһы яңы барлыҡҡа килгән дәүләттең «иреклелек, ғәҙеллек һәм тыныслыҡ нигеҙҙәрендә ҡоролған булыуын иғлан итә… Дәүләт үҙенең бар граждандарына ла уларҙың ниндәй диндән, расанан һәм енестән булыуына ҡарамаҫтан тулы ижтимағи һәм сәйәси бер тиңлелекте бирә. Ул БМО Хартияһына[138] ярашлы рәүештә, граждандарға намыҫ һәм дин тотоу иреклеген, тыуған теле менән файҙаланыу хоҡуғын, белемгә һәм мәҙәниәткә хоҡуғын тулыһынса тәьмин итә»[138]. Шуға ҡарамаҫтан, Израилдә кеше хоҡуҡтары тураһындағы закон булмаған. Бары тик 1992 йылда ғына Израилдең ике төп законы — кеше ирке, уның мәшғүллек һайлау һәм кеше дәрәжәлелеге тураһындағы закон — ҡабул ителә, был закон нигеҙендә тулы ҡиммәтле хоҡуҡ тураһындағы билль төҙөлә[139]. Израилдең «Конституция революцияһы» халыҡ-ара академик түңәрәктәр араһында кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныш булып һанала; әммә Израиль хөкүмәтенең ил башында уң-дини коалиция торған саҡта ҡабул ителгән ҡайһы бер закондары ныҡ тәнҡит утына тотола һәм Израилдең «Яҡын Көнсығыштағы берҙән-бер демократия» статусына эйә булып тороуы шик аҫтында тотола[140]. Вашингтонда төпләнгән, хөкүмәт ойошмаһы тип танылмаған Freedom House ойошмаһы үҙенең 2018 йыл өсөн отчетында Израилгә дөйөм 7 баһаның бары тик 2 баһаһын ғына ҡуя (баһа шкалаһы буйынса 1 — «иң ирекле ил» 7-гә тиклем — «иң әҙ ирекле ил»). Израиль сәйәси иреклек компоненты буйынса 1 баһа ала, граждандарҙың иреклелеге компоненты буйынса 3 баһаһын ала , был баһа 2017 йылда Израилгә бойкот кампанияһын яҡлаған ойошмаларҙың илдәге эшмәкәрлеген сикләтеү менән бәйле закондар сығарылыу арҡаһында ҡуйыла[141]. Ошо уҡ ваҡытта Израиль контроле аҫтында күп өлөшө торған Иордан йылғаһының көнбайышында, Freedom House рейтингында Израилгә 6 баһа бирелә, ә сәйәси иреклек рейтингында 7 баһа (иң түбәнге, насар) баһа бирелә; кеше хоҡуҡтары һәм уның иреклелегенең ошондай күрһәткестә булыуының ғәйеплеләре итеп, беренсенән, Израиль яғының, икенсенән, Фәләстин милли администрацияһы властарының сәйәсәтен һанай[142]. «Репортёры без границ» ойошмаһы йыл һайын үткәргән пресса иреклелеге тураһындағы рейтингта [[Израиль]] 2018 йылда баһаланған 180 ил араһында 87-се урынды биләй. Израиль прессаһы (Яҡын Көнсығышта бик һирәк осраған хәл) ирекле тип йөрөтөлһә лә, уның рейтингын хәрби цензура, шулай уҡ фәләстин һәм сит ил журналистарының, бигерәк тә [[Ғәззә секторы]]ндағы хәлдәр тураһында яҙыусыларының, хоҡуҡтары боҙолоуы ныҡ түбәнәйтә[143]. == Йәһүдиә, Самария һәм Ғәззәләге сәйәсәттең тәнҡитләнеүе == Израиль дәүләтенең контролдә тотҡан территорияларындағы сәйәсәте йәмәғәтселек араһында киң резонанс һәм байтаҡ сәйәсәт эшмәкәрҙәренең, БМО, коммерцияһыҙ көнбайыш фондтарының [144], [145] шулар араһында Amnesty International һәм Human Rights Watch[147] хоҡуҡ һаҡлау ойошмаларының тәнҡитен тыуҙыра. Ил эсендә хөкүмәт хәрәкәте «Бецелем»[148] хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы тарафынан тәнҡитләнә. Был ойошмаларҙың отчеттарында Израиль төрмәләрендә кешеләрҙе ғазаплау [149], фәләстинлеләрҙе граждандар хоҡуғынан мәхрүм итеү[150], фәләстинлеләрҙең йорттарын емереү[151], йәһүдтәрҙең ғәрәптәргә ҡарата агрессивлыҡ күрһәтеүе һәм израиль армияһының бындай хәлдәргә күҙ йомоп ҡарауы тураһында яҙыла[152]. Израилдең рәсми вәкилдәре раҫлауынса, БМО һәм хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары кеше хоҡуғы мәсьәләләрендә Израилгә икенсел стандарттар аша ҡарай. Улар, Израиль — Яҡын Көнсығышта берҙән-бер демократик ил тип һаналһа ла, кеше хоҡуғын боҙоу тураһындағы тәнҡит был төбәктә бары тик Израилгә ҡағыла, тип әйтәләр[153]. Ә политолог Митчелл Бард израиль закондары ғәйепһеҙ кешене ҡулға алыуҙы тыя һәм ғәйепләнеүселәрҙең хоҡуҡтарын һаҡлай, ә суд власы хөкүмәттән бойондороҡһоҙ; Израилдә сәйәси тотҡондар юҡ, тип иҫәпләй[154]. == Тышҡы сәйәсәт == Төп мәҡәлә: Израилдең тышҡы сәйәсәте [[Израиль]] 158 ил менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырған (һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, 2011 йылдың июлендә Көньяҡ Судан менән мөнәсәбәттәр урынлаштырылған) һәм уның 100-ҙән ашыу дипломатик миссиялары бар[155]. Ғәрәп дәүләттәре лигаһынан бары тик ике ил генә: [[1979 йыл]]дан алып [[Мысыр]] һәм [[1994 йыл]]дан алып [[Иордания]] менән - рәткә һалынған үҙ-ара мөнәсәбәттәр урынлаштырған. Хатта Мысыр режимы алмашыуы һәм власҡа «Братья-мусульмане» ойошмаһының килеүе лә ике ил араһындағы дипломатик мөнәсәбәттәрҙе түбәнәйтә, әммә уларҙы өҙмәй ҡалдыра[156]. Мавритания тулы ҡанлы дипломатик мөнәсәбәттәрҙе 1999 йылда барлыҡҡа килтерә, ләкин 2009 йылдың ғинуарында Израиль Ғәззә секторында үткәргән хәрби операция арҡаһында Израиль дәүләте менән сәйәси һәм иҡтисади мөнәсәбәттәрҙе туҡтата[157]. Ғәрәп хдәүләттәренең икәүһе: [[Марокко]] һәм [[Тунис]], Израиль менән 2000 йылдан алып дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған, ләкин Аль-Аҡсы интифадаһы арҡаһында дипломатик мөнәсәбәттәрен ваҡытлыса туҡтатып тора, шул уҡ ваҡытта Израилдең Омандағы сауҙа вәкиллеге ябыла[158]. Израиль закондары буйынса, [[Ираҡ]], [[Иран]], [[Ливан]], [[Сүриә]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] һәм [[Йәмән]] дошман дәүләттәр булып һанала һәм израиль граждандарына илдең сит ил эштәре министрлығының рөхсәтенән тыш был илдәргә барыу тыйылған[159]. [[1995 йыл]]дан алып Израиль Урта диңгеҙ бассейнындағы ете ил һәм НАТО илдәре араһындағы үҙ-ара килешеп эшләгән Урта диңгеҙ диалогы ағзаһы булып тора[160]. Ирандың Пехлеви династияһы идара иткән осорҙа Израиль менән дипломаик мөнәсәбәттәре була[161], ләкин Ислам революцияһынан һуң ул Израиль менән барлыҡ мөнәсәбәттәрен дә өҙә[162]. [[Төркиә]] һәм Израиль араһында 1991 йылға тиклем тулы дипломатик мөнәсәбәттәр булмай, 1949 йылдан алып, Төркиә Израилде танығандан һуң, улар араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе урынлаштырыу өсөн тырышалар[163].Әммә [[2009 йыл]]дағы Израилдең «Ҡойолған ҡурғаш» операцияһы һәм Израиль 2010 йылда «Азатлыҡ флотилияһын» баҫып алғандан һуң, [[2010 йыл]]да Төркиә менән Израилдең мөнәсәбәттәре насарая[164]. Израилдең иң яҡын союздаштары — [[АҠШ]], [[Бөйөк Британия]], [[Германия]] һәм [[Һиндостан]]. АҠШ Израилде ул барлыҡҡа килгәндең икенсе көнөндә үк де-факто таный — 1948 йылдың 15 майында[165], артабан Израиль АҠШ-тың НАТО-нан тыш төп союздашы статусын ала[166]. [[2018 йыл]]да Израилдәге АҠШ консуллығы [[Йәрүсәлим]]гә күсерелә, был латин америкаһы илдәре өсөн өлгө булып тора һәм уларҙың да үҙ вәкиллектәрен Йәрүсәлимгә күсерергә мөмкинлек бирә[167]. Израиль менән Германия араһындағы дуҫлыҡ уларға фән, белем биреү, хәрби партнерлыҡ, иҡтисади һәм мәҙәни хеҙмәттәшлек итергә мөмкинлек тыуҙыра.[168]. Һиндостан Израиль менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе 1992 йылда урынлаштыра һәм шул ваҡыттана алып Израиль менән хәрби һәи мәҙәни хеҙмәттәшлек итә[169]. Бөйөк Британия Израиль барлыҡҡа килгән мәлдә үк уның менән тулы дипломатиу мөнәсәбәттәр урынлаштыра, Израиль менән тығыҙ сауҙа итешә[170]. [[1995 йыл]]дан алып Израиль Евросоюздың ассоцияланған ағзаһы[165]. Үҙенең географик урынлашыуы һәм сәйәси ҡоролошо арҡаһында Израиль Урта диңгеҙ союзы проектында һәм Барселона евро-урта диңгеҙ хеҙмәттәшлеге проекты процесында актив ҡатнашыусы булып тора[171]. == Административ бүленеше == [[Файл:Округа_Израиля.PNG|справа|мини|388x388пкс|Израиль округтары]] Израиль дәүләте 7 административ округҡа бүленеп, «мехозот» ({{Lang-he|מחוזות}}, ед «махоз») бүленгән — Үҙәк, Хайфа, Төньяҡ, Иерусалим, Көньяҡ, Тель-Авив һәм Самария һәм Йәһүдиә округтары. Улар аҫтында 15 бәләкәйерәк округтар — «нафот» ({{Lang-he|נפות}}; ед «наф») тора, был бәләкәй округтар үҙ сиратында 50 районға бүленгән<ref>{{cite web|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|accessdate=2008-07-04|lang=en}}</ref>. Шулай уҡ статистика маҡсатында илдә дүрт [[ҡала агломерацияһы]]: [[Иерусалим]] (халыҡ һаны 1,3 млн кеше 2017 йыл өсөн), [[Тель-Авив]] (3,9 млн), Хайфа (940 мең самаһы кеше) һәм Бәғәр-Шева (380 мең тирәһе бар)<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2018|title=Населённые пункты, население и плотность на км², по городским агломерациям и избранным городам|publisher=ЦБС Израиля|date=2018-09-04|accessdate=2018-11-26|lang=he}}</ref>. Израилдең 15 ҡалаһында 100 меңдән ашыу кеше йәшәй. 2018 йылда шулар араһында иң ҙуры — Иерусалим, унда 800 меңдән ашыу халыҡ йәшәй; Тель-Авив икенсе урын (430 меңдән ашыу), Хайфа өсөнсө (265 меңдән ашыу) урынды биләй<ref>{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/countries/israel-population/cities/ |title=Population of Cities in Israel (2018) |website=World Population Review |accessdate=2018-11-26}}</ref>. == Комментарий == {{примечания|group=комм.}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|4}} {{Библиоинформация}} {{Азия илдәре}} {{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}} {{Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы}} [[Категория:Израиль]] [[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] 0hs42zf0tzk4wo56gmkc81t35qw97qq 0 146662 1299751 1252485 2026-06-24T04:48:34Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299751 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Кливленд''' ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Cleveland</span>) — [[Америка Ҡушма Штаттары]]ның ҡалаһы. [[Огайо]] штаты Кливленд — Кайахог округының баш ҡалаһы ([[Английский язык|ингл.]] &nbsp;<span lang="en" style="font-style:italic;">Cuyahoga</span>), Огайо штатында ҙурлыҡ буйынса икенсе ҡала. Эри күленең көньяҡ ярында, Каяхог йылғаһында, Пенсильвания штаты сигенә ҡарай яҡынса 100 км.көнбайышҡа урынлашҡан. [[1796 йыл]]да ҡалаға нигеҙ һалына һәм генерал Мозес Кливлендтың исемен ҡалаға ҡушҡалар (Cleaveland Moses), әммә урындағы гәзиттең опечаткаһы һөҙөмтәһендә «а» хәрефен төшөрөп ҡалдырғандар. Шулай итеп ҡала исеме барлыҡҡа килә<ref>[http://geosfera.info/severnaya-amerika/usa/679-gorod-klivlend-gorod-na-beregu-ozera-eri-v-shtate-ogayo.html Кливленд ҡалаһы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120203044918/http://geosfera.info/severnaya-amerika/usa/679-gorod-klivlend-gorod-na-beregu-ozera-eri-v-shtate-ogayo.html |date=2012-02-03 }}</ref>. Ҡала, күп ботакланған каналдар һәм тимер юлдары селтәре булған сәнәғәт үҙәгенә әйләнә. Ауыр сәнәғәт бөлгөнлөгө ҡалаға ауыр һуҡҡанға ҡарамаҫтан, Кливлендҡа үҙ иҡтисадын диверсифицировать итә. Хәҙер ҡала финанс, страховкалау һәм медицина хеҙмәттәрен күрһәтә. [[2000 йыл]]да халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 478 403 кеше. Был күрһәткес буйынса Кливленд Огайо штатында 2 урын ала, һәм бөтә ил буйынса 33 урын ала. Кливленд халыҡ һаны, бөтә ҡала эргәһендәге ҡалалар менән 2 250 871 кеше. Был күрһәткес буйынса Огайо штатында Кливленд беренсе урын, ә бөтә ил буйынса 23 урын ала. == Географияһы == АҠШ бюроһының статистикаһы<ref name="factfinder1">[http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=16000US3916000&_geoContext=01000US%7C04000US39%7C16000US3916000&_street=&_county=cleveland&_cityTown=cleveland&_state=04000US39&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=160 Cleveland, Fact Sheet Ohio.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117130513/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=&geo_id=16000US3916000&_geoContext=01000US%7C04000US39%7C16000US3916000&_street=&_county=cleveland&_cityTown=cleveland&_state=04000US39&_zip=&_lang=en&_sse=on&ActiveGeoDiv=&_useEV=&pctxt=fph&pgsl=160 |date=2012-01-17 }} [[United States Census Bureau|United States Bureau Census]]. Retrieved on 2005-10-11.</ref> буйынса, ҡала майҙаны 213.4 км² урын ала, уларҙың 201.0 км² ҡоро ергә, 12.4 км² — һыу ресурстарына төшә. Бөтәһе ҡаланың дөйөм майҙанынан 5,87 % һыу менән биләгән. == Транспорт == [[1955 йыл]]дан Кливлендта метрополитен эшләй. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 54 км, станциялары һаны - 49, 3 линия. == Спорт командалары == * Cleveland Indians — бейсбол командаһы * Browns Cleveland — америка футболы * Cleveland Cavaliers — баскетбол командаһы * Monsters Erie Lake — хоккей командаһы == Университтар == Кливлендта күп университет һәм колледжтар урынлашҡан. Дәүләт университеты Clevelanбd State University (CSU) ҡала үҙәгендә урынлаша, һәм дүрт йыллыҡ программа тәҡдим иткән ҡала университеты булып тора. Кейс Вестерн Резерв университеты ([[:en:Case western Reserve University|Reserve Case western University]], CWRU) ҡаланың университеттар районында урынлаша һәм илдә, шулай уҡ сит илдәрҙә лә яҙшы танылған. Был шәхси университет, унда уҡыу менән дә , шулай уҡ тикшеренеү эштәре менән дә шөғөлләнәләр. Кливленд сәнғәт институты (Institute of Art Cleveland) һәм Кливленд музыка институты ([[:en:Cleveland Institute of Music|Institute of Music Cleveland]]) шулай уҡ ҡаланың университеттар районында урынлаша. Шулай уҡ ҡалала Оhio Сollege of Рediatric Мedicine Cuyahoga Community College, Myers University һәм Ohio Technical College урынлашҡан. == Медицина == Кливленд АҠШ-ың медицина хеҙмәте күрһәтеү сифаты буйынса тәүге урындарҙың береһен биләй. Быны күп йәһәттән, унда бөтә донъяға билдәле Кливленд клиникаһы урынлашҡаны — кардиология обласында милли лидер, булыуы билдәләй. == Мәҙәниәт == * Кливленд оркестры АҠШ - ның иң яҡшы симфоник оркестрҙарының береһе. * Зал һәм рок-н-роллдың музейы иң билдәле һәм абруйлы рок-н-ролл дәүеренең эшмәкәрҙәренә арналған . * Кливлендтың художество музейы үҙенең даими экспозицияһылары һәм ваҡытлы күргәҙмәләр менән билдәле. * Кливлендтың тәбиғи тарих музейы * [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_William_G._Mather{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} William G. Mather] пароход-музейы == Енәйәтселек == Рәсәй һәм сит илдәге тормош тураһындағы видеотаҫмалар серияһы авторы америкалы Керби Тим күп тапҡыр Кливленд ҡалаһындағы ауыр социаль шарттарға зарлана, уның белдереүенсә, ҡала «аҡ» һәм «ҡара» кварталдарына туранан тура бүленгән һәм расизм бик көслө. Был фактты, ул АҠШ - нан китеүнең төп сәбәптәренең береһе тип билдәләй.<ref>Мәҫәлән, ти ул был хаҡта «Иҫкәртеү» ([https://www.youtube.com/watch?v=yyb-i3Ephxs youtube видео]) һәм «Раздвоение шәхес» ([https://www.youtube.com/watch?v=oOma3QeaGWw youtube видео]), телгә алынған мәҡәләнең, шулай уҡ «[http://www.inosmi.ru/social/20110830/173994007.html Һеҙ Раш]» баҫма «Russia Beyond the Headlines».</ref> Һәм ысынлыҡта, Press Quitno Morgan төҙөгән АҠШ - ың милли рейтингы буйынса, 2008 йылда Кливленд иң криминаль ҡалаларҙың араһында 11 урында ине, ә 2009 йылда 8 - се урынға күтәрелә. Һәм шул уҡ ваҡытта, 2009-2010 йылдарҙа халыҡ һаны 100 - 500 мең кеше булған ҡалалар араһында, ҡала 6 - урында урынлаша<ref>[http://os.cqpress.com/citycrime/2009/CityCrimeRankings2009.htm Crime City Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170901124312/http://os.cqpress.com/citycrime/2009/CityCrimeRankings2009.htm |date=2017-09-01 }} CQ баш Press.</ref>. == Архитектура == Ҡалала бер нисә небоскреб урынлашҡан, шулай уҡ өс өй 200 метр билдәһенән аша. Ҡаланың иң бейек төҙөлөшө (һәм Огайо штатының) — ''Key Tower'' (289 метр), уның артынан ''Terminal Tower'' (235 метр) һәм ''200 Square Public'' (201 метр). == Климат == Кливлендта дымлы континенталь климат, (''Dfa'' ярашлы Кеппендың климат классификацияһы буйынса), АҠШ - ың күп өлөшөнә типиклы, бик йылы, дымлы йәй һәм һыуыҡ, ҡарлы ҡыш өҫтөнлөк итә. Ваҡыты - ваҡыты менән, ҡалаға көслө [[Күк күкрәү|йәшен]] менән эре [[Боҙборсаҡ|боҙ борсаҡ]] менән, көслө елдәр һәм [[Ҡойон|торнадолар]] ябырыла. Бындай ҡот осҡос тәбиғи күренештәр килеп сығыуы яҙ дауамында һәм иртә йәй дауамында барлыҡҡа килеүе ихтимал. * Уртаса йыллыҡ [[температура]]һы — +10,8 C° * Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 4,2 м/с * Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 71 % {| class="wikitable" id="188" style="width:70%;float:none; margin:auto;" ! colspan="14" id="191" style="background: #F2F2F2; color:#000000; text-align:center; font-size:90%;" |'''Климат Кливленд''' |- style="text-align:center; background:#F2F2F2; color:#000000; font-size:90%" ! id="194" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium; width:25%" |Күрһәткестәре ! id="196" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Дек. ! id="198" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Два. ! id="200" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Март ! id="202" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Апра. ! id="204" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Май ! id="206" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июнь ! id="208" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Июль ! id="210" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Авг. ! id="212" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Сена. ! id="214" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Октябрь ! id="216" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Ноябрь ! id="218" style="background:#F2F2F2; border-bottom-width:medium" |Декабрь ! id="220" style="border-left-width:medium; border-bottom-width:medium; background:#F2F2F2;" |Йыл |- ! id="223" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют&nbsp;максимумы,&nbsp;°C ! id="226" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,8 ! id="228" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23,3 ! id="230" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,3 ! id="232" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFA000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |31,1 ! id="234" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |33,3 ! id="236" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |40,0 ! id="238" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |39,4 ! id="240" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |38,9 ! id="242" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |38,3 ! id="244" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF9000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |32,2 ! id="246" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |27,8 ! id="248" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,0 ! id="250" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FF7820; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium" |40,0 ! id="253" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Һауа температураһы, °C ! id="255" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |1,3 ! id="257" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,1 ! id="259" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |8,1 ! id="261" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,1 ! id="263" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,8 ! id="265" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |25,9 ! id="267" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |28,1 ! id="269" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFB000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |27,1 ! id="271" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23,3 ! id="273" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |16,8 ! id="275" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,4 ! id="277" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,5 ! id="279" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |15,3 |- style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" ! id="282" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Уртаса температура, °C ! id="284" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-2,2 ! id="286" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-0,8 ! id="288" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,6 ! id="290" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |9,9 ! id="292" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! id="294" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |20,7 ! id="296" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFC000; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |23,1 ! id="298" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFD020; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |22,2 ! id="300" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |18,3 ! id="302" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |12,1 ! id="304" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |6,6 ! id="306" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,2 ! id="308" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |10,8 |- ! id="311" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Ул кәм тигәндә, °C ! id="313" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-5,7 ! id="315" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-4,7 ! id="317" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-1 ! id="319" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |4,7 ! id="321" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;E0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |10,1 ! id="323" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFF060; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |15,4 ! id="325" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,9 ! id="327" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFE040; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |17,3 ! id="329" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;FFFF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |13,3 ! id="331" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |7,4 ! id="333" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |2,7 ! id="335" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,1 ! id="337" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |6,2 |- ! id="340" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%" |Абсолют минимум, °C ! id="342" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;00A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-28,9 ! id="344" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;00B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-26,7 ! id="346" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;20D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-20,6 ! id="348" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFFF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-12,2 ! id="350" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFA0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-3,9 ! id="352" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-0,6 ! id="354" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;C0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |5,0 ! id="356" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |3,3 ! id="358" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FF80; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |0,0 ! id="360" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80FFC0; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-7,2 ! id="362" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;40E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-17,8 ! id="364" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;00B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;" |-26,1 ! id="366" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;00A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium;" |-28,9 |- ! id="369" style="text-align:left; background:#F2F2F2; font-size:90%; border-top-width:medium;" |Яуым-төшөм нормаһы, мм ! id="372" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;90D0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |69 ! id="374" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;A0E0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |59 ! id="376" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |74 ! id="378" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |89 ! id="380" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |93 ! id="382" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |87 ! id="384" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |88 ! id="386" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;70B0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |89 ! id="388" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |97 ! id="390" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |78 ! id="392" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;60A0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |92 ! id="394" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;80C0FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%;; border-top-width:medium;" |79 ! id="396" style="text-align:center; background: <nowiki&gt;#</nowiki&gt;5064FF; color:<nowiki&gt;#</nowiki&gt;000000; font-size:85%; border-left-width:medium; border-top-width:medium;" |994 |- | colspan="14" style="text-align:center; font-size:88%; background: #F2F2F2; color:#000000; border-top-width:medium;" |''Сығанаҡ: [http://www.pogoda.ru.net/usclimate/KCLE.htm һауа торошо һәм климат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904094348/http://pogoda.ru.net/usclimate/KCLE.htm |date=2012-09-04 }}'' |} == Туғанлашҡан ҡалалар == Кливлентың 20 туғанлашҡан ҡалалары бар<ref>[https://web.archive.org/web/20080126173303/http://www.sister-cities.org/icrc/directory/usa/OH Sister сайтында мәғлүмәт менән Cities International, Inc. {{ref-en}}]</ref>: {| cellpadding="10" | * {{Флагификация|Египет}}: [[Искәндәриә|Александрия]] * {{Флагификация|Эфиопия}}: Бахр-Бүләк * {{Флагификация|Индия}}: [[Бангалор]] * {{Флагификация|Словакия}}: [[Братислава]] * {{Флагификация|Румыния}}: Брашов * {{Флагификация|Россия}}: [[Волгоград]] * {{Флагификация|Польша}}: [[Гданьск]] * {{Флагификация|Ирландия}}: Көнбайыш Мейо * {{Флагификация|Нигерия}}: Ибадан * {{Флагификация|Литва}}: Клайпеда | | * {{Флагификация|Великобритания}}: Кливленд ([[Англия]]) * {{Флагификация|Гвинея}}: [[Конакри]] * {{Флагификация|Перу}}: [[Лима]] * {{Флагификация|Словения}}: [[Любляна]] * {{Флагификация|Венгрия}}: Мишкольц * {{Флагификация|Франция}}: Ру * {{Флагификация|Сальвадор}}: Сегундо-Монтес * {{Флагификация|Тайвань}}: [[Тайбэй]] * {{Флагификация|Албания}}: Фиер * {{Флагификация|Германия}}: Хайденхайм-на-Бренец |} == Иҫкәрмә == <references group="" responsive=""></references> == Һылтанмалар == * [http://www.city.cleveland.oh.us/ Кливленд ҡалаһының рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127012738/http://www.city.cleveland.oh.us/ |date=2020-11-27 }}{{ref-en}} * [http://www.thisiscleveland.com/ Кливлендта туризм тураһында рәсми сайты]{{ref-en}} [[Категория:Огайо ҡалалары]] [[Категория:Бөйөк күлдәрҙә ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] bodnseklaotwj16qvjirb60g3ublxn5 0 149111 1299718 1291385 2026-06-23T16:13:55Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299718 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт |конфликт = Июнь ихтилалы |часть = [[Икенсе донъя һуғышы]]<br />[[«Барбаросса» операцияһы]] ---- [[Бөйөк Ватан һуғышы]]<br />Балтик буйы стратегик оборона операцияһы |изображение = Bundesarchiv Bild 146-1984-102-25A, Kaunas, Litauische Aktivisten.jpg |заголовок = 1941 йылдың 25 июнендә [[Каунас]]та литва ихтилалсылары |дата = [[22 июнь]] — [[5 август]] [[1941]] |место = [[Литва ССР-ы]], [[СССР]] |причина = <u>сәбәптәре:</u> [[Балтик буйын СССР-ға ҡушыу]], литваларҙың юғалтылған бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеүгә ынтылышы<br /><u>поводом послужило:</u> [[«Барбаросса» операцияһы|Германияның СССР-ға һөжүме]] |итог = Поражение восстания: отступление советских войск, создание немецкой оккупационной администрации, [[Временное правительство Литвы]] разогнано{{Нет АИ|22|6|2017}} |противник1 = {{Флаг СССР}} [[СССР]] ** Төньяҡ-Көнбайыш фронт |противник2 = {{Флаг Литвы}} Литва ваҡытлы хөкүмәте ** Литва әүҙемселәре фронты ---- {{Флагификация|Өсөнсө Рейх}} ** «Төньяҡ» армиялар төркөмө |командир1 = |командир2 = {{Флаг Литвы}} [[Юозас Амбразявичюс]] |силы1 = |силы2 = {{Флаг Литвы}} яҡынса 100 мең кеше |потери1 = |потери2 = }} {{значения|Июнь ихтилалы}} '''Июнь ихтилалы''' — [[1941 йыл]]дың йәйендә [[Литва]]лағы ваҡиғалар: [[Өсөнсө Рейх|Германия]] [[СССР]]-ға һөжүм иткәндән һуң Литваның бойондороҡһоҙлоғо яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән. == Тәүтарих == 1940 йылдың 14-16 июнендә [[СССР]] властары [[Литва]], [[Латвия]] һәм [[Эстония]]ға кисектергеһеҙ оккупация менән янап был илдәрҙең территорияһына [[Ҡыҙыл Армия]]ны индереү һәм хөкүмәттәрҙе алмаштырыу тураһында ультиматумдар йүнәлтә. Литва совет ультиматумын ҡабул итә. Ҡыҙыл армия ингәндән һәм яңы парламентҡа һайлауҙарҙан (бында тик коммунистар һәм уларға яҡын булған кандидаттар ҡатнашҡан) һуң, Литва СССР составына инә. 1941 йылдың 14 июнендә республика халҡының «реакцион» өлөшөн [[Себер]]гә күпләп депортациялағандар<ref>[http://www.memo.ru/history/polacy/g_2.htm МАСШТАБЫ ДЕПОРТАЦИИ НАСЕЛЕНИЯ В ГЛУБЬ СССР В МАЕ-ИЮНЕ 1941 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090730233255/http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm |date=2009-07-30 }}</ref>. == Ваҡиғалар барышы == 1940 йылда Литва әүҙемселәре фронты ойошторола, уның ағзалары Литваның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү мәсьәләһен маҡсат итеп ҡуйған. 1941 йылдың 22 июнендә Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, Литваның бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 29-сы Литва территориаль уҡсылар корпусында командирҙарҙы (литва милләтенән булмаған) үлтереүҙәр һәм күпләп дезертирлыҡ башлана: 16 меңдән тик 2 мең генә кеше Ҡыҙыл Армия частары менән сигенгән. Яҡынса 100 мең кешенән торған ихтилалсылар стратегик мөһим объекттарҙы һәм бөтөнләй ҡалаларҙы алған, Ҡыҙыл Армияның сигенеүсе частарына һөжүм иткән һәм совет әүҙемселәрен үлтергән<ref>[http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 Литва в период германской оккупации 1941—1944 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190228151258/https://runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |date=2019-02-28 }}</ref>. Ихтилал менән Литва әүҙемселәре фронтының ағзалары етәкселек иткән, улар 23 июндә Юозас Амбразявичус башлығындағы Литва ваҡытлы хөкүмәтен ойошторған. [[Вильнюс]]та үҙаллы Вильнюс өйәҙенең һәм ҡалаһының гражданлыҡ комитеты ({{lang-lt|Vilniaus miesto ir srities piliečių komitetas}}) ойошторолған, уға Вильнюс университетының хоҡуҡ профессоры Стасис Жакявичюс ({{lang-lt|Stasys Žakevičius}}) етәкселек иткән<ref name="runivers">{{cite web |url=http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |title=Литва в период германской оккупации 1941—1944 г. |archiveurl=https://archive.is/20120913/http://www.runivers.ru/doc/d2.php?SECTION_ID=6371&PORTAL_ID=6369 |archivedate=2012-09-13}}</ref>. Ихтилал барышында Литва әүҙемселәре фронты ағзалары һәм уларға ҡушылғандар совет әүҙемселәренән тыш, совет власын яҡлауҙа шикләнелгәндерҙе һәм йәһүдтәрҙе үлтергәндәр. Литва милләтселәре илдә йәһүдтәрҙең геноцидында ҙур роль башҡарған<ref name="komisija1">[http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Session%202005/Approved%20Conclusions_Persecution%20and%20Mass%20Murder%20of%20Lithuanian%20Jews.doc The Persecution and Mass Murder of Lithuanian Jews during Summer and Fall of 1941: Sources and Analysis] {{webarchive|url=https://www.webcitation.org/6BhO0oBBz?url=http://www.komisija.lt/Files/www.komisija.lt/File/Session%202005/Approved%20Conclusions_Persecution%20and%20Mass%20Murder%20of%20Lithuanian%20Jews.doc |date=2012-10-26 }}</ref>. Бойондороҡһоҙлоҡты тергеҙеүҙе теләп, күп кенә литвалар немецтарҙы совет режимынан азат итеүселәр булараҡ ҡаршы алғандар. Әммә Германия Литваға бйондороҡһоҙлоҡ ҡына түгел, ә хатта бер ниндәй автономияла бирергә ниәтләмәгән. Немец ғәскәрҙәре бөтә Литва территорияһын биләгәндән һуң Остланд рейхскомиссариаты сиктәрендә Литваның оккупация власть органдары булдырыла. 1941 йылдың 5 авгусында Литва ваҡытлы хөкүмәте таратыла, ә уның тарафынан сығарылған норматив акттары ғәмәлдән сығарылған. 1941 йылдың 15 авгусында Литваның генераль комиссары Теодор Адриан фон Рентельн Литва әүҙемселәре фронты частарын тарҡатыу тураһында приказ сығара. Бынан һуң элекке ихтилалсыларҙың бер өлөшө — ярҙамсы полицияға, икенсе өлөшө — үҙ оборона батальондарына ҡушылған, ә ҡалғандары демобилизацияланған<ref>[http://www.holocaustatlas.lt/EN/#perpetrators/item/15/ MILITARY AND POLICE STRUCTURES THAT PARTICIPATED IN EXTERMINATION OF JEWS]</ref>. == Тарихи баһаламалар == СССР-ҙа июнь ихтилалы немец нацистарының «бишенсе колоннаһы» эшмәкәрлеге булараҡ ҡаралған. 1991 йылда Литва бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, советтарға ҡаршы ихтилалдың роле дискуссион була башлай. Башта Литва тарихсыларының бер өлөшө тарафынан советтарға ҡаршы ихтилалды һәм Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрлеген тик Литваның коммунистик хакимлығынан азат итеү контексында ғына ҡаралған. Гекторас Виткус был ҡарашты тасуирлап, июнь ихтилалы һәм Ваҡытлы хөкүмәттең эшмәкәрлеге «литвалар өсөн Холокостҡа ҡарағанда мөһимерәк» тип яҙған. Аҙаҡ был темалар нацистик Германияның йоғонтоһо һәм Литва әүҙемселәре фронты менән Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрҙәренең радикаль милләтселеге һәм антисемитизмын иҫәпкә алынып ҡарала башлай. Шулай ҙа, тарихсылар араһында литва ҡаршылығы етәкселеге араһында антисемитизм факторы һәм уның халыҡҡа йоғонтоһо факторының ҙур әһәмиәтлелеге тураһында, шулай уҡ антисемит көсләүендә антикоммунистик һәм раса факторҙары сағыштырмаһы тураһында ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тороп ҡалған<ref>{{статья|автор=Погребинская И.|заглавие=Дискурс осуждения, обвинения и оправдания: современные тенденции историографии Холокоста и коллаборации в Литве (1991-2009 гг.)|ссылка=http://tkuma.dp.ua/images/stories/jurnal/z5.pdf|издание=Проблеми історії Голокосту|место=Дніпропетровськ|издательство=Ткума|год=2010|выпуск=5|страницы=80-87|isbn=978-966-383-283-8}}</ref>. АҠШ-тан килтерелгән Литва әүҙемселәр фронтының лидеры, Литва ваҡытлы хөкүмәтенең премьер-министры Юозас Амбразявичюстың ҡалдыҡтары 2012 йылдың 18 майында Каунаста яңынан ерләнә. Был литва интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәренең протестарын тыуҙырған<ref name="regnum">{{cite web |url=http://www.regnum.ru/news/1532678.html |title=Интеллигенция Литвы — против государственных почестей сподвижнику нацистов |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.regnum.ru/news/1532678.html |archivedate=2012-09-15}}</ref>, российского правительства и ряда еврейских организаций<ref>{{cite web|author=|datepublished=|url=http://www.jewish.ru/news/cis/2012/05/news994307653.php|title=МИД РФ обвинил власти Литвы в "глумлении над памятью тысяч евреев"|publisher=jewish.ru|accessdate=2012-9-12 |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.jewish.ru/news/cis/2012/05/news994307653.php |archivedate=2012-09-15}}</ref><ref>{{cite web |author= |datepublished= |url=http://www.regnum.ru/news/1532678.html |title=Любитель Гитлера и палач евреев - национальный герой Литвы|publisher=ИА REGNUM |accessdate=2012-9-12 |archiveurl=https://archive.is/20120915/http://www.regnum.ru/news/1532678.html |archivedate=2012-09-15}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{cite book |editor=Anušauskas, Arvydas, et al. |title=Lietuva, 1940–1990 |year=2005 |publisher= Lietuvos gyventojų genocido ir rezistencijos tyrimo centras |location=Vilnius |isbn=9986-757-65-7}} {{ref-lt}} * {{cite book| last=Bubnys |first=Arūnas |authorlink=Arūnas Bubnys |title=Vokiečių okupuota Lietuva (1941–1944) |location=Vilnius |publisher=Lietuvos tautinis kultūros fondas |year=1998| isbn=9986-757-12-6}} {{ref-lt}} * {{cite book | editor=Gerutis, Albertas | others=translated by Algirdas Budreckis | title=Lithuania: 700 Years | year=1984 | edition=6th | publisher=Manyland Books | location=New York | id={{LCC | 75-80057}} |isbn=0-87141-028-1}} * {{cite book| title=The Baltic States: Years of Dependence 1940–1990 |first=Romuald J. |last=Misiunas |coauthors=Rein Taagepera | publisher=University of California Press |edition=expanded | year=1993 |isbn=0-520-08228-1}} * Lietuvos laikinoji vyriausybė: posėdžių protokolai. 2005 * {{cite web |author = Pilypas Žukauskas. |authorlink = :lt:Pilypas Žukauskas |datepublished = |url = http://aidai.us/index.php?option=com_content&task=view&id=602&Itemid=111 |title = 1941 birželio sukilimas Kaune |publisher = aidai.us |accessdate = 2012-9-18 |lang = lt |description = мемуары участника восстания |archiveurl = https://www.webcitation.org/6BpPcvFyb?url=http://aidai.us/index.php?option=com_content |archivedate = 2012-10-31 }} [[Категория:СССР-ҙа ихтилалдар]] [[Категория:1941 йылғы низағтар]] [[Категория:Литва тарихы]] [[Категория:Холокост ваҡиғалары]] mcsli819y4rbxhxivp1xhg5btfqfgfg 0 150620 1299735 1288060 2026-06-23T23:07:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299735 wikitext text/x-wiki {{Памятник |Русское название = Карандаш һәйкәле |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись изображения = |Ширина изображения = 260 px |Современный статус = |Страна = Белоруссия |Название местоположения = Ҡала |Местоположение = Гомель, Гомель өлкәһе |Координаты = 52.434168/N/31.008889/E |CoordScale = 2000 |Позиционная карта = |Архитектурный стиль = |Автор проекта = |Архитектор = |Скульптор = Вячеслав Долгов |Строитель = |Основатель = |Начало строительства = 2006 |Окончание строительства = 2006 |Состояние = |Высота = |Материал = бронза |Сайт = |Commons = }} '''Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле''' — [[Беларусь|Белоруссияның]] Гомель өлкәһе Гомель ҡалаһында [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцев (сәхнә псевдонимы — Карандаш - Ҡәләм)<ref name="Сайт «Герои страны». Румянцев Михаил Николаевич"/> һәйкәле. == Тарихы һәм тасуирламаһы == [[2006 йыл|2006 йылдың]] [[1 июнь|1 июнендә Гомель ҡалаһының]] Гомель дәүләт циркы бинаһы янында Клоун Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле асылды <ref>[http://www.gomel-circus.by/galery.htm Гомельский государственный цирк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329100521/http://www.gomel-circus.by/galery.htm |date=2019-03-29 }}</ref><ref name="Сайт «Герои страны». Румянцев Михаил Николаевич"/>. Һәйкәл күренекле совет клоуны, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]], [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцевҡа <ref name="Сайт «Герои страны». Румянцев Михаил Николаевич">[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10596 Сайт «Герои страны». Румянцев Михаил Николаевич]</ref>бағышланған. Михаил Николаевич Румянцев Гомель ҡалаһына йыш килгән һәм Гомель дәүләт циркында сығыш яһаған. Ул ошо ҡаланы яратҡан һәм Гомелдә йәшәүселәр уны һәр ваҡыт шатлыҡ менән ҡабул иткән, ә ул тамашасыларына һаманға тиклем Гомель дәүләт циркында һаҡланған башҡарма комитетҡа яҙған хаттарында рәхмәт әйткән. Карандаш һәйкәле бронзанан ҡойолған композициянан ғибәрәт. Һәйкәл авторы скульптор Вячеслав Долгов композицияһын «Карандаш (Ҡәләм) һәм уның эте Клякса»<ref name="Сайт «Герои страны». Румянцев Михаил Николаевич"/> тип атаған. Композиция артист М. Н. Румянцевтың натураль буйы дәүмәлендә эшләнгән һәм бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Ул клоун кейемендә, эшләпәле, таяғы һәм үҙенең эте, сәхнәләш партнёры, тапҡа оҡшаған ҡара төҫтә булғанлыҡтан, Клякса ҡушаматлы скотч-терьеры менән. Постамент тирәләй төндә лә яҡтыртылыусы светодиодный тротуар түшәлгән. Төрлө йылдарҙа Михаил Николаевич Румянцевтың 13 эте булған, ә 1930 йылдарҙа Клякса ҡушаматлы бәләкәй эте барлыҡҡа килгән. Карандаш һәйкәлен асыу тантанаһына Румянцев Михаил Николаевичтың ейәнсәре Овенэ Гагиковна Румянцева саҡырылған. Ул был һәйкәл бөйөк олатаһы Михаил Николаевич Румянцевтың ысын буйын һынландырыусы һәм клоун Карандашты төгәл тергеҙеүсе беренсе һәйкәл, тип билдәләгән. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [https://monument.goub.by/?p=289 Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Карандаш] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190330234611/https://monument.goub.by/?p=289 |date=2019-03-30 }} * [https://places.by/2017/08/18/pamjatnik-klounu-karandashu-v-gomele/ Памятник клоуну Карандашу в Гомеле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329100522/https://places.by/2017/08/18/pamjatnik-klounu-karandashu-v-gomele/ |date=2019-03-29 }} * [https://www.komandirovka.ru/sights/gomel/pamyatnik-karandashu/ Памятник Карандашу] * [https://www.101hotels.ru/recreation/belarus/gomel/points/monuments/pamiatnik_karandash_klaks Памятник Карандашу и Кляксе] * [http://www.guidebook.by/architecture/monument/monument-kloun-karandash.html Монумент «Клоун Карандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329101437/http://www.guidebook.by/architecture/monument/monument-kloun-karandash.html |date=2019-03-29 }} * [http://womenmag.ru/articles/pamyatnik-klounu-karandashu-i-ego-sobake-klyakse-v-gomele/ Памятник клоуну Карандашу и его собаке Кляксе в Гомеле] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190329101449/http://womenmag.ru/articles/pamyatnik-klounu-karandashu-i-ego-sobake-klyakse-v-gomele/ |date=2019-03-29 }} {{изолированная статья}} [[Категория:Гомель һәйкәлдәре]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] nfrtt79kprkmh1k9t90vjctngq9cd2u 0 153653 1299738 1297054 2026-06-23T23:33:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299738 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Карл Пауль Фри́дрих А́вгуст Ли́бкнехт''' ({{lang-de|Karl Paul Friedrich August Liebknecht}}; [[13 август]] [[1871 йыл]], [[Лейпциг]] — [[15 ғинуар]] [[1919 йыл]], [[Тиргартен]], [[Берлин]]) — Германия һәм халыҡ-ара эшселәр һәм социалистар хәрәкәте эшмәкәре, [[Германия коммунистар партияһы]]на ([[1918]]) нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Революционер [[Вильгельм Либкнехт]] улы һәм социалист, адвокат [[Теодор Либкнехт|Теодор]] һәм профессор-химик [[Отто Либкнехт]]тарҙың бер туғаны. Рәссам [[Роберт Либкнехт]]тың атаһы. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлеге === [[Файл:GeburtshausKarlLiebknecht(Leipzig)L1050360 (2).JPG|thumb|left|250px|Дом на улице Брауштрассе, 15<ref>{{cite web|url=http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|title=DIE LINKE. Stadtverband Leipzig — Liebknechthaus|publisher=die-linke-in-leipzig.de|accessdate=2016-06-07|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160607183440/http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|archivedate=2016-06-07}}</ref>, в Лейпциге, где родился Карл Либкнехт.]] Карл Пауль Фридрих Август Либкнехт [[1871 йыл]]дың 13 авгусында [[Лейпциг]] ҡалаһында революционер, парламент сәйәсмәне [[Вильгельм Либкнехт]] ([[1826 йыл|1826]]—[[1900 йыл|1900]]) менән Наталия ([[1835 йыл|1835]]—[[1909 йыл|1909]]) (ҡыҙ фамилияһы Ре) ғаиләһендә тыуған. Әсәһенең атаһы {{нп5|Ре, Теодор|Теодор Ре|de|Theodor Reh}} — Франкфуртттағы (Майндағы) тәүге Германия парламенты президенты ([[1848 йыл]]){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=18}}<ref>{{cite web|url=http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|title=Hessische Biografie — Erweiterte Suche — LAGIS Hessen (Reh, Jakob Ludwig Theodor)|publisher=lagis-hessen.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604201202/http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|archivedate=2016-06-04}}</ref>. Карл- икенсе бала, ул [[Либкнехт, Теодор|Теодор Либкнехттан]] һуң тыуа ([[1870]] йыл, [[19 апрель]] Изге Фома лютеран сиркәүендә суҡындырылған<ref>{{книга |автор= Wohlgemuth, Heinz.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht: Eine Biographie|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{B.}}|издательство= Dietz|год= 1975|volume= |pages= 112|columns= |allpages= 533|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>. «Доктор [[Карл Маркс]] [[Лондон]]дан» һәм «[[Фридрих Энгельс]], Лондондан [[рантье]]» уның ҡыяматлыҡ аталары булып теркәлгән{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=14}}. Атаһы яғынан дин белгесе һәм лютеран сиркәүен нигеҙләүсе [[Мартин Лютер]]ҙың нәҫеленән<ref>{{книга |автор= Чубинский В. В.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Вильгельм Либкнехт — солдат революции|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Мысль|год= 1968|том= |страницы= 6|столбцы= |страниц= 211|серия= |isbn= |тираж= |ref= Чубинский}}</ref>. 1882—1890 йылдарҙа Лейпцигта Изге Николай гимназияһында уҡый (хәҙер - Яңы Изге Николай мәктәбе)<ref>{{cite web|url=http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|title=Geschichte der Schule — Die Geschichte der Alten Nikolaischule («История школы — История старой школы св. Николая»)|publisher=neuenikolaischule.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604151845/http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|archivedate=2016-06-04}}</ref>. 1890 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Карл Лейпциг университетының иҡтисад һәм хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, ата-әсәһе Берлинға күскәс, Фридрих Вильгельм университетына күсә (Гумбольдт исемендәге университет){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}<ref>{{cite web|url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|title=LeMo Biografie — Biografie Karl Liebknecht|publisher=dhm.de|accessdate=2016-06-05|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20150308120803/https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|archivedate=2015-03-08}}</ref>. 1893—1894 йылдарҙа Потсдамда хәрби хеҙмәттә була{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}. В 1894—1898 йылдарҙа Арнсберг менән Падеборнда рефендариат (практика) үтә, бында ул 1897 йылда «Compensationsvollzug Und Compensationsvorbringen: Nach Gemeinem Rechte» («Возмещение убытков и причины возмещения убытков в правовом обычае») тигән темаға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҙа<ref>{{книга |автор= John, Matthias.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht in Leipzig|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Rosa-Luxemburg-Stiftung Sachsen (Санксонский фонд Розы Люксембург)|год= 1999|volume= |pages= 52|columns= |allpages= 69|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}</ref>, диссертацияны Карл Либкнехт Вюрцбург университетында яҡлай (Юлий Максимилиан университеты), уға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә<ref>{{книга |автор= Altieri, Riccardo|часть= Die deutsche «Linke» und die Russische Revolution|ссылка часть= |заглавие= Die Geschichte der Russischen Revolutionen: Erhoffte Veränderung, erfahrene Enttäuschung, gewaltsame Anpassung|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Jacob, Frank|издание= |место= |издательство= XinXii|год= 2015|volume= |pages= |columns= |allpages= 345|серия= |isbn= 978-3-95421-094-7|тираж= |ref= }}</ref>. === Сәйәси эшмәкәрлегенең башы === [[1900 йыл]]да ул Германия социал-демократтар партияһына инә, һул яҡ ҡарашлы була. 1903 йылдың майында «Искра» гәзитендә эшләүсе РСДРП ағзаһы Щеколдин Фёдор Ивановичты [[Мюнхен]]дағы судта яҡлай. Ялған паспорт менән Германияла йәшәгәне өсөн ҡулға алынған Щеколдин иреккә сыға, ләкин ул Рәсәйгә оҙатыла. 1904 йылда ул сик аша тыйылған революцион әҙәбиәт алып сығыуҙа ғәйепләнгән Германия һәм Рәсәй революционерҙарын яҡлап сығыш яһай. Либкнехт уң социал-демократтарҙың реформалар яҡлы ҡараштарын тәнҡитләй, йәштәр араһында һуғышҡа ҡаршы агитация менән сәйәси пропаганда яҡлы була. 1904 йылда Бременда үткән Германия социал-демократтар партияһының съезында Либкнехт [[милитаризм]]ды [[капитализм]]дың таянысы тип атай, [[пролетариат]] менән йәштәрҙе милитаризмға ҡаршы көрәшкә күтәреү өсөн пропаганда алып барырға өндәй. 1905—1907 йылдарҙағы рус революцияһын ул шатланып ҡабул итә. [[1905 йыл]]да Йенала үткән партия съезында Либкнехт дөйөм сәйәси стачканы ''« пролетариаттың үҙенсәлекле көрәш ҡоралы»'' тип иғлан итә. 1906 йылда Мангеймдағы партия съезында ул Германия хөкүмәтен Рәсәй хөкүмәтенә революцияны баҫтырырға ярҙам иткәне өсөн ҡаты тәнҡитләй, немец эшселәрен рус эшселәренән өлгө алырға саҡыра. === Германия социал-демократтарының һул яҡ йүнәлеше юлбашсыһы === Германия социал-демократтар партияһы ике — уң һәм һул йүнәлешкә бүленә. [[Роза Люксембург]] менән Карл Либкнехт һул социал-демократтарҙың етәксеһе булып таныла. 1907—1910 йылдарҙа Карл Либкнехт Социалистик йәштәр интернационалының рәйцесе була. 1907 йылда беренсе Халыҡ-ара йәштәр конференцияһында, Либкнехт милитаризмға көрәш тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул ''«Милитаризм һәм антимилитаризм»'' тигән китабын баҫтыра, тәүгеләрҙән булып, Либкнехт империализм осоронда милитаризмды анализлай һәм эшселәр хәрәкәтендә милитаризмға көрәште пропагандалауҙың кәрәклеген теоретик яҡтан нигеҙләй. === Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеүе=== ''«Милитаризм һәм антимилитаризм»'' китабы өсөн Либкнехт 1907 йылдың октябрендә Лейпцигта хөкүмгә тарттырыла. Суд Либкнехтты дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләп, йыл ярымға иркенән мәхрүм итә. Либкнехт Глац ҡәлғәһендә 1909 йылға тиклем ултыра. 1908 йылда, төрмәлә саҡта ,Берлиндан Пруссия ландтагына (парламенты) депутаты булып һайлана. === Рейхстаг депутаты=== 1912 йылдың ғинуарында Либкнехт рейхстаг депутаты итеп һайлана. Ул һуғыш көҫәгән олигархтарҙы ҡаты тәнҡитләп сығыштар яһай. 1913 йылдың апрелендә рейхстагта хәрби монополияларҙың етәкселәрен, шул иҫәптән «туптар короле» Круппты һуғыш утын тоҡандырыусылар тип атай. 1912 йылдағы Хемництағы съезда ул милитаризмға ҡаршы көрәштә халыҡ –ара пролетар теләктәшлеккә саҡыра. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, социал-демократик партия фракция ағзаһы булараҡ, партия ҡарарына буйһоноп, 1914 йылдың 4 авгусында һуғыш кредиттары өсөн тауыш бирә. Ләкин оҙаҡламай улар ,[[Роза Люксембург]] менән бергә социал-демократик партияның етәкселегенә ҡаршы көрәш башлай. 1914 йылдың 2 декабрендә Либкнехт рейхстагта бер үҙе һуғыш кредиттарына ҡаршы тауыш бирә. Рейхстаг рәйесе исеменә яҙған белдереүендә ул донъя һуғышын ғәҙел булмаған,баҫып алыу һуғышы тип атай, уның был хаты йәшерен листовкалар рәүешендә таратыла. 1915 йылдың 2 февралендә уны социал-демократтарҙың рейхстагтағы фракцияһынан сығаралар. === Фронтта === 1915 йылда Либкнехт армияға алына һәм фронтҡа китә. Рейхстаг менән Пруссия ландтагы депутаты булараҡ, Берлинға ҡайтҡан саҡта ул һуғышҡа ҡаршы сығыштарын дауам итә. Либкнехт [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] дың фекерҙәрен хуплай: «… [[империализм|империалистик]] һуғышты граждандар һуғышына әйләндерергә…», «… рейхстаг трибунаһынан сығышы ваҡытында: ҡоралды ил эсендәге үҙ синфи дошманығыҙға ҡаршы бороғоҙ!» ти<ref>В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 30, с. 346—47</ref>. « Үҙ илендәге төп дошман!»тигән 1915 май айындағы листовкала, Либкнехт немец халҡының төп дошманы тип герман империализмын атай. Циммервальд конференцияһына ебәргән хатында (1915) Либкнехт : «Граждандар һуғышы, ә граждандар солохо түгел! » тип өндәй. Либкнехт пролетар теләктәшлеккә, халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн, социалистик революция өсөн көрәшкә саҡыра <ref>Либкнехт К. Избранные речи, письма и статьи, М., 1961, с. 303</ref>. Бынан тыш, ул яңы Интернационал булдырырға өндәй. Ленин Либкнехтты иң яҡшы интернационалист тип атай °<ref>То есть представителями правого, социал-шовинистического, крыла социал-демократии.</ref><ref>В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 31, с. 173</ref>. Либкнехт менән Люксембург «Спартак» төркөмөнә нигеҙ һала (1916 йылдың ғинуарында ойоша, 1918 йылдың ноябрендә «Спартак союзы»на әйләнә), төркөм һуғышҡа ҡаршы булған Германия бойондороҡһоҙ социал—демократтар партияһына инә. 1916 йылдың ғинуарында Либкнехт рейхстагтағы социал-демократтар фракцияһынан сығарыла. === Ҡулға алыныуы=== Пруссия ландтагы трибунаһынан Либкнехт немец эшселәрен 1916 йылдың [[1 май]] ында Потсдам майҙанына демонстрацияға сығырға өндәй(«Һуғыш бөтһөн!», «Бөтә илдәрһең пролетарийҙары, берләшегеҙ!»). Был демонстрация ваҡытында Либкнехт эшселәрҙе һуғышты дауам итеүсе хөкүмәтте ҡолатырға саҡырғаны өсөн ҡулға алына һәм 4 йыл 1 айға иркенән мәхрүм ителә . 1916—1918 йылдарҙа Люккау каторга төрмәһендә ултыра , бында ул Рәсәйҙәге [[Октябрьская революция|Октябрь революцияһы]] тураһындағы хәбәрҙе ишетеп шатлана, немец һалдаттарын рус революцияһы йәлләдтәре булмаҫҡа саҡыра. 1918 йылда Либкнехт иреккә сыға. === Германия компартияһына нигеҙ һалыу === Төрмәнән сығыу менән Либкнехт әүҙем революцион эшкә сума. 8 ноябрҙә сыҡҡан листовкала ул башҡа авторҙар менән бергә хөкүмәтте ҡолатырға саҡыра. 1918 йылдың 9 ноябрендә Либкнехт менән Люксембург «Роте фане» гәзитенең беренсе һанын баҫтырып сығара. Германияла [[Ноябрьская революция|Ноябрь революцияһы]] [[1918]] ваҡытында революцияны баштан уҡ баҫтырырға теләгән социал-демократия лидерҙарына , шундай уҡ ҡарашта булған, уртала тороусы Бойондороҡһоҙ социал-демократтар партияһы етәкселәренә ҡаршы көрәшә . 1919 йылдың 30 декабрендә Берлинда Карл Либкнехт менән Роза Люксембург башланғысы менән [[Германия коммунистар партияһы]] ның Учредительный съезы асыла. === 1919 йылғы күтәрелеш етәксеһе === [[1919]] йылда ул спартаксыларҙың (коммунистарҙың) Германияның социал-демократ етәкселегенә ҡаршы, Совет власы урынлаштырыу өсөн булған күтәрелешенең башында тора. Социал-демократтар Либкнехт һәм уның фекерҙәштәре илде граждандар һуғышына килтерер тип ҡурҡа. Германия социал-демократтар партияһы «[[Форвертс (газета)|Форвертс]]» («Vorwärts») үҙ ойошмаһы ағзаларына Германия коммунистар партияһы етәкселәрен эҙәрлекләргә ҡуша. Карл Либкнехт менән Роза Люксембург тың ғүмере өсөн 100 000 марка аҡса вәғәҙә ителә. [[Файл:SBZ 1949 229 Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg.jpg|thumb|right|Почтовая марка Германии 1949 года, посвящённая 30-летию гибели Карла Либкнехта и Розы Люксембург]] === Карл Либкнехтты үлтереү === 1919 йылдың 15 ғинуарында Карл Либкнехт, Роза Люксембург һәм [[Пик, Вильгельм|Вильгельм Пик]] ( һуңыраҡ [[Германская Демократическая Республика|ГДР]]-ҙың тәүге һәм берҙән-бер президенты) [[фрайкор]] ағзалары тарафынан ҡулға алына (етәкселәре- [[Пабст, Вальдемар|Вальдемар Пабст]]), был эште улар Веймар республикаһы оборона рейхсминистры социал-демократ [[Носке, Густав|Густав Носке]] ҡушыуы буйынса башҡара ( мемуарҙарында Носке быны тана<ref>{{книга|автор = Вильгельм II|заглавие = События и люди 1878-1918|оригинал = |издание = |место = Минск|издательство = Харвест|год = 2003|страницы = 461|isbn = 985-13-1617-2}}</ref>). Ҡулға алғанда фрайкор ағзаһы [[Рунге, Отто|Отто Рунге]] ике тапҡыр винтовка төйҙәһе менән Либкнехттың башына һуға. Башын бәйләргә бинт бирмәйҙәр. Капитан [[Пфлюгк-Хартунг, Хорст фон|Хорст фон Пфлюгк-Хартунг]], лейтенанттар [[Липман, Рудольф|Рудольф Липман]], [[Штиге, Генрих|Генрих Штиге]], [[Ритген, Ульрих фон|Ульрих фон Ритген]], [[Фогель, Курт|Курт Фогель]] Либкнехтты төрмәгә алып китәбеҙ тигән һылтау менән отелдән алып сығалар. Уны төрткөсләп автомобилгә ултырталар һәм [[Тиргартен]] (зоопарк) баҡсаһына алып баралар. Ауыр хәлдәге Либкнехтты Рудольф Липман Яңы күл буйында атып үлтерә. Роза Люксембургты Рунге винтовка төйҙәһе менән туҡмай, шунан һуң уны лейтенант [[Сушон, Герман|Герман Сушон]] атып үлтерә. Люксембургтың кәүҙәһе [[Ландвер-канал]]ға ташлана ( зоопарктағы), уны тик 31 майҙа ғына табалар. [[File:Berlin Friedrichsfelde Zentralfriedhof, Gedenkstätte der Sozialisten (Rondell) - Liebknecht 2.jpg|thumb|Liebknecht's tomb in [[Berlin-Friedrichsfelde]]]] Бер аҙҙан Карлдың ағаһы Теодор Либкнехт РКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы [[Карл Радек]]ты Карл менән Розаның йәшерен фатирын фрайкор ағзаларына һатыуҙа ғәйепләй. Радек РСФСР-ҙан немец коммунистарына ярҙамға ебәрелгән була.<ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1028158/20/Fomin_-_50_znamenityh_ubiystv.html 50 знаменитых убийств.]</ref>. Һуңыраҡ был енәйәтте башҡарыусылар суд тарафынан аҡлана, ҡайһы берәүҙәре генә ауыр булмаған яуаплылыҡҡа тарттырыла. === Ғаиләһе === 1900 йылдың 8 майында Карл Либкнехт Юлия Парадизға өйләнә ( 1911 йылда хирургик операция ваҡытында үлә<ref>{{Книга|автор = A. T. Lane|год = 1995|isbn = 9780313264566|страниц = 614|издательство = Greenwood Publishing Group|заглавие = Biographical Dictionary of European Labor Leaders|ссылка = https://books.google.com/books?id=VlR8YCE8lkQC|страницы = 572}}</ref><ref>{{Книга|автор = Шейнис З. С.|год = 1990|isbn = 5-268-00914-1|страниц = 256|издательство = Сов. Россия|заглавие = Товарищ Сергей|ссылка = https://books.google.com/books?id=GsVBAAAAYAAJ|страницы = 55}}</ref>), уларҙың өс балаһы була: Вильгельм (1901—1975)<ref>{{Cite web|url = http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-196|title = ЛИБКНЕХТ Вильгельм Карлович (1901-1975)|author = |work = |date = |publisher = }}</ref>, [[Либкнехт, Роберт|Роберт]] (1903—1994) һәм Вера (1906—1934)<ref>{{Книга|автор = Карл Либкнехт|год = 1971|страниц = 374|издательство = «Художественная литература»|заглавие = Мысли об искусстве: трактат, статьи, речи, письма|ссылка = https://books.google.com/books?id=uKkkAQAAMAAJ|страницы = 351}}</ref>. [[file:Sophie and Karl Liebknecht.jpg|mini|hochkant=1.5|Sophie und Karl Liebknecht mit den Kindern aus seiner ersten Ehe, 1913]] Икенсе ҡатыны ( 1.10.1912 йылдан) — [[Либкнехт, Софья Борисовна|Софья Борисовна Рысс]] (1884—1964), [[Ростов-на-Дону]] ҡалаһынан бай йәһүд сауҙәгәре ҡыҙы. Германияға студентка сағында стажировкаға килгәс, 1903 йылда Карл Либкнехт менән таныша, беренсе ҡатыны үлгәс, уға кейәүгә сыға. Һуғышҡа тиклем ул Гейдельберг университетының сәнғәт ғилеме докторы исемен ала.<ref>[https://web.archive.org/web/20071013225544/http://www.e-slovo.ru/198/8pol1.files/image001.jpg Фото супругов.]</ref> Уның ағаһы— яҙыусы [[Березарк, Илья Борисович|Илья Березарк]], һеңлеһе Сильвия (химик) 1910 йылдан математик [[Шпильрейн, Ян Николаевич|Я. Н. Шпильрейн]]дың ҡатыны була<ref>[http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm Сабина Шпильрейн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905201913/http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm |date=2019-09-05 }}</ref>; һеңлеһенең улы — совет ғалимы, теплоэнергетик [[Шпильрайн, Эвальд Эмильевич|Э. Э. Шпильрайн]]. 1934 йылда Софья Борисовна СССР-ға ҡайта һәм 1964 йылға тиклем тыуған илендә йәшәй. === Кинематограф === * {{год в кино|1965}} — Пока я жив ([[:de:Solange Leben in mir ist|Solange Leben in mir ist]]), Либкнехт ролендә — [[Шульце, Хорст|Хорст Шульце]]. * {{год в кино|1971}} — Несмотря ни на что ([[:de:Trotz alledem!|Trotz alledem!]]), Либкнехт ролендә — Хорст Шульце. == Библиография == === Әҫәрҙәре === * Klassenkampf gegen den Krieg, В., 1919. * Ausgewählte Reden, Briefe und Aufsätze, B., 1952. * Gesammelte Reden und Schriften, Bd 1—9, В., 1958—68. * Bd 8,2 ergänzte Auflage, 1972. * Bd 9,2 ergänzte Auflage, 1971. === Рус теленә тәржемә ителгә әҫәрҙәре=== * ''Либкнехт К.'' Мой процесс по документам. Пг., 1918. * ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи] Пг., 1921 * ''Либкнехт К.'' Письма. Пг., Госиздат, 1922. * ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи]. М., Госполитиздат, 1960. * ''Либкнехт К.'' Избранные речи, письма и статьи / Либкнехт К. — {{М.}}: Госполитиздат, 1961. — 512 с., 10 000 экз. * ''Либкнехт К.'' Мысли об искусстве. Трактат, статьи, речи, письма. М., 1971. === Либкнехт тураһында === * ''Вольгемут Х.'' До последнего дыхания. Биография Карла Либкнехта. М.: Политиздат, 1980 * ''[[Зиновьев, Григорий Евсеевич|Зиновьев Г. Е.]]'' Карл Либкнехт, 1933. — 216 с. ([[Жизнь замечательных людей]]) * Марксистская философия в международном рабочем движении в конце 19 — начале XX века / отв. ред. д-ра философ. наук Б. В. Богданов, И. С. Нарский; Акад. наук СССР, Ин-т философии, Акад. обществен. наук при ЦК КПСС. — М.: Наука, 1984. — 447 с. * [[Троцкий Л.]] [http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html Мученики Третьего Интернационала (Политическая биография Розы Люксембург и Карла Либкнехта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331155321/http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html |date=2022-03-31 }}, [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm Карл Либкнехт — Гуго Гаазе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823080835/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm |date=2019-08-23 }} * ''Чёрный О. Е.'' Немецкая трагедия: Повесть о Карле Либкнехте. — М.: Политиздат, 1971. (Пламенные революционеры) — 478 с, ил., То же. — 2-е изд. — 1982. — 445 с, 7 л. ил. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|3}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Карл Либкнехт |Викитека = |Викивиды = |Викиновости = |Метавики = |Тема=Карл Либкнехт }} * [http://www.marxists.org/archive/liebknecht-k/index.htm Архив работ Карла Либкнехта]{{ref-de}} {{Марксизм}} {{ВС}} == Хәтер == * '''Либкнехт исемен йөрөтә''': ** Карл Либкнехт исемендәге ҡасаба, Курчатов районы (Курск өлкәһе) ** Карл Либкнехт исемендәге ауылдар Рәсәйҙә һәм Украинала. ** Карл Либкнехт ауылы, Белоозеро районы Вологда өлкәһе. **Либкнехтовка,Ленин районы, Ҡырым ** '''Карл''' '''Либкнехт''' ауылы, Мөслим районы район, '''Татарстан'' Республикаһы'. Рәсәйҙә 2013 йылға тиклем 76 ҡала һәм ауылда һаҡланып ҡалған . [[Йошкар-Ола]]ла алты. Либкнехт исемендәг е урамдар булған ҡалалар: [[Азов]], [[Аксай (Ростовская область)|Аксай]], [[Архангельск]]й, [[Балахна]], [[Батайск|Батайск, Белореченск]], [[Боровичи]], [[Быҙаулыҡ]], [[Бодайбо (город)|Бодайбо]], [[Великие Луки]], [[Владивосток]], [[Волгоград]], [[Воронеж]],Вышний Волочок, [[Вязьма]] , [[Гусь-Хрустальный]], [[Демянск]], [[Дзержинск (Нижегородская область)|Дзержинск]], [[Ейск]], [[Екатеринбург]], [[Жуковка (город)|Жуковка]], Иваново, [[Ижевск]], [[Иркутск]], [[Калуга]], [[Камешково|Камешков]], [[Камышлов]], Касимов, [[Касли]], [[Киров (Кировская область)|Киров]], Кисловодск, [[Кизел]]е, [[Коломна]], [[Кольчугино|Кольчугин]], [[Королёв (город)|Королёв]], [[Красноярск]], [[Красный Сулин]], [[Кронштадт]], Крымск, [[Курск]],Кус, [[Кыштым]], [[Липецк]], [[Льгов]], [[Люберцы]], [[Людиново|Людинов,]] [[Малаховка]], [[Маркс (город)|Маркс]], Медвежьегорск, [[Мурманск]], [[Мышкин]], [[Нерехта (город)|Нерехта]], [[Николаев (Николаевская область)|Николаев]], [[Новосибирск]], [[Нязепетровск|Нязепетровск, Нытва]], [[Омск]], [[Орехово-Зуево]], [[Остров (город)|Остров]], [[Покров (город, Россия)|Покров]], [[Прокопьевск]], [[Псков]], [[Ревда (Свердловская область)|Ревда]], Ростов-на-Дону, [[Рошаль|Рошал]], [[Рыльск]], [[Рязань]], [[Самара]], [[Саранск]], [[Сергиев Посад]], [[Славгород (Россия)|Славгород]], [[Советск (Калининградская область)|Советск]], [[Соликамск]], [[Сочи]], [[Старощербиновская]], [[Сызрань]], [[Сысерть (город)|Сысерть]], [[Таганрог]], [[Таруса]], Тверь, [[Тихорецк]], [[Туапсе]], [[Тула]], [[Ульяновск]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Лабинск]], [[Фурманов (город)|Фурманов]], <nowiki/>[[Челябинск]], [[Череповец|Череп]][[Череповец]],[[Чистополь|станция Чистополь]],[[Чистополь]], [[Шадринск]], Шахтау, [[Шенкурск]] <nowiki/>[[Шенкурск]], [[Ярославль]]. ** Белоруссияла: [[Брест]], [[Минск]], [[Бобруйск]], [[Слуцк]], [[Червен]]. Бынан тыш Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстанда күп кенә предприятиелар К.Либкнехт исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= [[Жизнь замечательных людей]]|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}} [[Категория:Революционеры Германии]] [[Категория:Коммунисты Германии]] [[Категория:Теоретики марксизма]] [[Категория:Председатели Коммунистической партии Германии]] [[Категория:Члены Независимой социал-демократической партии Германии]] [[Категория:Члены Социал-демократической партии Германии]] [[Категория:Марксисты]] [[Категория:Политики Германии]] [[Категория:Депутаты прусского ландтага]] [[Категория:Убитые политики]] [[Категория:Жертвы политических убийств]] [[Категория:Антивоенные активисты Германии]] [[Категория:Публицисты Германии]] [[Категория:Карл Либкнехт|*]] [[Категория:Похороненные на кладбище Фридрихсфельде]] [[Категория:Антипатриотизм]] [[Категория:Убитые в Германии]] 0mwqbl6yhp3semsyj0mtzml5lvamwm0 0 153935 1299730 1292281 2026-06-23T20:45:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299730 wikitext text/x-wiki {{Календари|Лунно-солнечный}} '''Йәһүд календары''' ({{lang-he|הלוח העברי}}, ''ха-лу́ах ха-иври́'') — [[йәһүдтәр]]ҙең йыллыҡ [[календарь|календары]], [[Израиль|Израилдә]] ([[Григориан календары|григориан]] менән бергә) рәсми календарь. Был календарь буйынса йәһүд байрамдарын билдәләйҙәр, синагогаларҙа [[Тора]]ның тура килгән өлөштәрен уҡыйҙар, тыуған көндәрен һәм вафат булған туғандарының хәтер көндәрен билдәләйҙәр, рәсми һәм коммерция документтарында дата ҡуялар. Йәһүд даталарын һанағанда Ай фазалары артынан күҙәтеүе урынына математиканы хәҙерге ҡулланыу 359 йылда Гилель Икенсе ҡарары менән раҫланған. Йәһүд эраһы беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 6/7 октябрендә башлана<ref>{{Книга |автор = Климишин И. А. |заглавие = Календарь и хронология |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 250|страниц = 478 |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105000}}</ref> Календарь [[Ай-ҡояшлы календары|ай-ҡояшлы]] булып тора, шунлыҡтан һәр бер календарь датаһы һәр ваҡыт шул уҡ йыл миҙгеленә генә түгел, ә Айҙың шул уҡ фазаһына тура килә. Айҙар Рош Ха-Шана (йәһүд яңы йылы) һымаҡ һәр ваҡыт яңы Айҙа башлана. [[Песах]] байрамы һәр ваҡыт яҙ башындағы һилалда (тулы Айҙа) билдәләнә. == Тарихы == Йәһүд календары тарихында өс төп дәүерҙе айыралар: * библия (тәүрәт), [[Моисей]]ҙан Ездра һәм Неемияға тиклем (беҙҙең эраға тиклем 1500—450 йылдар), * тәүрәттән һуңғы (беҙҙең эраның 70 йылда икенсе Иерусалим ғибәҙәтханаһы емерелеүенә тиклем), * талмуд, [[Талмуд]] төҙөгәнгә тиклем (беҙҙең эраның 70—500 йылдар). Тәүге дәүерҙә айҙарҙың башланыуы һәм байрамдар тик йәш Ай күренгәс һәм Ҡояштың торошо буйынса билдәләнгән, икенсеһендә — өлөшләтә Айҙың күренеүе һәм Ҡояштың торошо буйынса, өлөшләтә хисаплауҙар буйынса, өсөнсө дәүерҙә — тик хисаплауҙар буйынса. == Календарь ҡоролошо == Йәһүд календарында ябай йыл ({{lang-he|שנה פשוטה}}, ''шана́ пшута́'') 12{{nbsp}}Ай айҙарынан тора; [[кәбисә йыл]]ында ({{lang-he2|שנה מעוברת}}, ''шана́ меубе́рет'') өҫтәмә ай өҫтәлә. Ябай йәки кәбисә йылы артабанғыса булыуы мөмкин: * дөрөҫ ({{lang-he2|כסדרה}}, ''ке-сидра́''), бөтә {{num|12|айҙар}} алмашлап 30 һәм 29{{nbsp}}көндән торған саҡта; * етәрлек ({{lang-he2|שלמה}}, ''шлема́''), ғәҙәттә {{num|29|көндән}} торған хешван айы {{num|30|көндән}} торған саҡта; * етмәҫлек ({{lang-he2|חסרה}}, ''хасера́''), ғәҙәттә {{num|30|көндән}} торған кислев айы {{num|29|көндән}} торған саҡта. Шулай итеп йыл 6 төрлөсә оҙайлы буйлыуы мөмкин: {| class="wikitable" ! Йылдар төрө !! Ябай йылдағы көндәр !! Кәбисә йылдағы көндәр |- | Дөрөҫ || 354 || 384 |- | Етәрлек || 355 || 385 |- | Етмәҫлек || 353 || 383 |} [[Песах]] байрамы нисан айының 15-ндә байрам ителә<ref name="Климишин256"/><ref>[http://www.rabbinicalcollege.edu.au/holidays/passover/pesach_cdo/aid/871715/jewish/What-Is-Passover.htm What Is Passover?.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317232503/http://www.rabbinicalcollege.edu.au/holidays/passover/pesach_cdo/aid/871715/jewish/What-Is-Passover.htm |date=2017-03-17 }}{{Ref-en}}</ref><ref>[http://www.timeanddate.com/holidays/jewish/first-day-of-passover First day of Passover.]{{ref-en}}</ref>, ә нисан айы яҙғы ай булырға тейеш, шунлыҡтан Ай календары йылын Ҡояш календарының йылы менән тура килтерер өсөн йәһүд календарында {{num|19|йыл}} циклы (бәләкәй цикл) ҡабул ителгән, бында {{num|7|йыл}} кәбисә. 19-йыллыҡ циклда кәбисә йлдарының һандары — 3,{{nbsp}}6, 8, 11, 14, 17,{{nbsp}}19. Йәһүд йылының дауамлығы (дөрөҫ, етәрлек йәғни етмәҫлек булыуына ҡарамаҫтан) дауамлығы тишрей айының 1-се көнөнә тура килгән көн (Рош Ха-Шана, йәғни Яңы йыл) менән билдәләнә. [[Иудаизм]]дың положениеларына ярашлы, Йом Кипур (10 тишрей) йомаға йәки йәкшәмбегә тура килә алмай (сөнки Йом Кипурҙа шәмбегә, ә шәмбелә Йом Кипурға әҙерләнеп булмай); шуға күрә Рош Ха-Шана шаршамбы йәки йома була алмай. Хошана Раба байрамы (21 тишрей) шәмбегә тап килә алмай (сөнки был көндә башҡарылған ҡайһы бер йолалар шәмбелә тыйылған эш булараҡ ҡарала); шунлыҡтан, Рош Ха-Шана йәкшәмбе көнө була алмай. Шулай итеп, яңы йыл тик дүшәмбе, шишәмбе, кесаҙна йәи шәбе көнөнә тура килә ала. Рош Ха-Шана аҙнаның ҡулайлы көнөнә тура килһен өсөн, кәрәк саҡта алдағы йылды бер көнгә оҙонайталар. Барлыҡ йәһүд календарының нигеҙенә яңы Айҙың билдәләүе һалынған, ул йәһүд хисаплауҙары буйынса беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 7 октярендә дүшәмбе көнөндә {{num|5|сәғәттә}} һәм ярты тәүлектең {{num|204|өлөшөндә}} (йәғни {{num|17|сәғәт}} {{num|11|минут}} {{num|20|секунд}}) башланған. Йәһүд календарҙары хисаплауҙарында сәғәт {{num|1080|''өлөшкә''}} бүленә (7-нән тыш барлыҡ бер һанлы бүлеүселәргә бүленгән), ә һәр бер өлөшө — {{num|76|''мәлгә''}}<ref>{{Книга |автор = Климишин И. А. |заглавие = Календарь и хронология |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 249—250|страниц = 478 |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105000}}</ref>. Караимдар шулай уҡ йәһүд календарын файҙаланалар, тик улар сәғәтте дөйөм нигеҙҙә бүләләр һәм башҡаса яңы Айҙы билдәләйҙәр. == Йәһүд календары һәм дини байрамдар == [[Иудаизм]]ға ярашлы, календарҙа йылдың тәүге айы — нисан, бынан барлыҡ дини байрамдарҙың хисабы башлана. Әммә йылдар хисабы 7-се айҙан (тишрей) башланып Рош Ха-Шана билдәләнгән ваҡытта бара. {| class="wikitable" ! Ай (йәйәлә — Боронғо Ғәһедтә<br>телгә алынған иҫкесә атамаһы) !! Көндәр иҫәбе !! Зодиакаль йондоҙлоҡ !! Вавилон атамаһы |- | Нисан (Авив) || 30 || [[Ҡуҙы (йондоҙлоҡ)|Ҡуҙы]] || Нисану |- | Ияр (Зив) || 29 || [[Буға (йондоҙлоҡ)|Буға]] || Аяру |- | Сиван || 30 || [[Игеҙәктәр (йондоҙлоҡ)|Игеҙәктәр]] || Симану |- | Тамуз{{nbsp}}/ Таммуз || 29 || [[Ҡыҫала (йондоҙлоҡ)|Ҡыҫала]] || Ду’узу |- | Ав || 30 || [[Арыҫлан (йондоҙлоҡ)|Арыҫлан]] || Абу |- | Элул || 29 || [[Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)|Ҡыҙ]] || Улулу |- | Тишрей (Эйтаним) || 30 || [[Үлсәү (йондоҙлоҡ)|Үлсәү]] || Ташриту |- | Хешван (Мархешван, Буль) || 29 йәки 30 || [[Саян (йондоҙлоҡ)|Саян]] || Арахсамна |- | Кислев (Хислев) || 29 йәки 30 || [[Уҡсы (йондоҙлоҡ)|Уҡсы]] || Кислиму |- | Тевет || 29 || [[Кәзәмөгөҙ (йондоҙлоҡ)|Ылаҡ/Кәзәмөгөҙ]] || Тебету |- | Шват || 30 || [[Һыуғояр (йондоҙлоҡ)|Һыуғояр]] || Шабату |- | Адар || 29* || [[Балыҡтар (йондоҙлоҡ)|Балыҡтар]] || Адару |- | Адар бет || 29 ||(тик кәбисә йылында) || Адару |} <nowiki>*</nowiki> Кәбисә йылында Адар беренсе (Адар алеф) {{num|30|көндән}} тора, ә Адар икенсе (Адар бет) — {{num|29|көндән}}, шул уҡ ваҡытта ябай кәбисә булмаған йылда Адар алеф {{num|29|көндән}} тора<ref>{{Cite web|url=http://toldot.ru/tora/articles/articles_741.html|title=Еврейский Новый Месяц — «Рош Ходеш». Законы|publisher=toldot.ru|accessdate=2016-09-21}}</ref> {| class="wikitable" ! Йәһү йылы ! Григориан йылдары ! Циклда йылдың һаны<ref name="Климишин256">{{Книга |автор = Климишин И. А. |заглавие = Календарь и хронология |издание = Изд. 3 |место = М. |издательство = Наука |год = 1990 |страницы = 256|страниц = 478 |isbn = 5-02-014354-5|тираж = 105000}}</ref> ! Кәбисә ! Дөрөҫ, Етәрлек йәғни Етмәҫлек ! 1-се тишрейҙың григориан датаһы ! Аҙна көнө |- | 5760 | 1999—2000 | 3 | Эйе | Етәрлек | 11 сентябрь 1999 | шәмбе |- | 5761 | 2000—2001 | 4 | Юҡ | Етмәҫлек | 30 сентябрь 2000 | шәмбе |- | 5762 | 2001—2002 | 5 | Юҡ | Дөрөҫ | 18 сентябрь 2001 | шишәмбе |- | 5763 | 2002—2003 | 6 | Эйе | Етәрлек | 7 сентябрь 2002 | шәмбе |- | 5764 | 2003—2004 | 7 | Юҡ | Етәрлек | 27 сентябрь 2003 | шәмбе |- | 5765 | 2004—2005 | 8 | Эйе | Етмәҫлек | 16 сентябрь 2004 | кесаҙна |- | 5766 | 2005—2006 | 9 | Юҡ | Дөрөҫ | 4 октября 2005 | шишәмбе |- | 5767 | 2006—2007 | 10 | Юҡ | Етәрлек | 23 сентябрь 2006 | шәмбе |- | 5768 | 2007—2008 | 11 | Эйе | Етмәҫлек | 13 сентябрь 2007 | кесаҙна |- | 5769 | 2008—2009 | 12 | Юҡ | Дөрөҫ | 30 сентябрь 2008 | шишәмбе |- | 5770 | 2009—2010 | 13 | Юҡ | Етәрлек | 19 сентябрь 2009 | шәмбе |- | 5771 | 2010—2011 | 14 | Эйе | Етәрлек | 9 сентябрь 2010 | кесаҙна |- | 5772 | 2011—2012 | 15 | Юҡ | Дөрөҫ | 29 сентябрь 2011 | кесаҙна |- | 5773 | 2012—2013 | 16 | Юҡ | Етмәҫлек | 17 сентябрь 2012 | дүшәмбе |- | 5774 | 2013—2014 | 17 | Эйе | Етәрлек | 5 сентябрь 2013 | кесаҙна |- | 5775 | 2014—2015 | 18 | Юҡ | Дөрөҫ | 25 сентябрь 2014 | кесаҙна |- | 5776 | 2015—2016 | 19 | Эйе | Етәрлек | 14 сентябрь 2015 | дүшәмбе |- | 5777 | 2016—2017 | 1 | Юҡ | Етмәҫлек | 3 октября 2016 | дүшәмбе |- | 5778 | 2017—2018 | 2 | Юҡ | Дөрөҫ | 21 сентябрь 2017 | кесаҙна |- | 5779 | 2018—2019 | 3 | Эйе | Етәрлек | 10 сентябрь 2018 | дүшәмбе |- | 5780 | 2019—2020 | 4 | Юҡ | Етәрлек | 30 сентябрь 2019 | дүшәмбе |- | 5781 | 2020—2021 | 5 | Юҡ | Етмәҫлек | 19 сентябрь 2020 | шәмбе |} {{Месяцы еврейского календаря|nocat=1}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Календарь}} * {{ВТ-БЭАН|Год}} == Һылтанмалар == {{навигация}} * [http://toldot.ru/urava/jdate Еврейский календарь и конвертер дат]. * [http://www.ejwiki.org/wiki/Еврейский_календарь «Еврейский календарь»]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} в ЕЖеВике — Академической Вики-энциклопедии по еврейским и израильским темам * {{ЭЕЭ|11929|Календарь}} * [https://web.archive.org/web/20130417082816/http://direct-time.com/index.php?id=12 Перевод дат еврейского календаря в другие календари] * [http://ru.chabad.org/calendar/default.htm Еврейский календарь] * [http://toldot.ru/tora/articles/calendar/ Еврейский календарь] Обзор статей * [http://www.machanaim.org/holidays/in_kalend.htm Устройство еврейского календаря] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823225754/http://www.machanaim.org/holidays/in_kalend.htm |date=2019-08-23 }} * [http://elkind.net/calendar Вечный еврейский календарь — Perpetual Hebrew / Civil Calendar] * [http://cgate.co.il/calendar/calendar_RU.asp Еврейский календарь в Израиле / диаспоре] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200421161436/http://cgate.co.il/calendar/calendar_RU.asp |date=2020-04-21 }}{{ref-ru}} * [http://luahshana.com Ежедневный календарь истории евреев и Израиля]{{ref-ru}} * [http://sinagoga.jeps.ru/kalendar.html Еврейский календарь] {{ВС}} {{Евреи}} [[Категория:Йәһүд календары|Йәһүд календары]] oak9zds4e7ko9j87dhc8q9g87uzwngq 0 156004 1299736 1150959 2026-06-23T23:10:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299736 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кара́чи''' ({{lang-ur|کراچی}}, {{lang-en|Karachi}}, {{lang-sd|ڪراچي}}) — [[Пакистан]]дың көньяғындағы портлы ҡала, илдең һәм донъяның иң ҙүр ҡалаларының береһе, [[Синд]] провинцияһы башҡалаһы. Халҡы 12 млн-дан 18 млн-ға тиклем<ref>{{cite web|url=http://www.citymayors.com/statistics/largest-cities-mayors-1.html|title=The largest cities in the world and their mayors|publisher=City Mayors|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/61C3ztXJ3|archivedate=2011-08-25}}</ref> һәм донъяла кеше һаны буйынса 4-се [[агломерация]] булып тора<ref>R.L. Forstall, R.P. Greene, and J.B. Pick, [http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf «Which are the largest? Why published populations for major world urban areas vary so greatly»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531212605/http://www.uic.edu/cuppa/cityfutures/papers/webpapers/cityfuturespapers/session3_4/3_4whicharethe.pdf |date=2010-05-31 }}, City Futures Conference, (University of Illinois at Chicago, July 2004) — Table 5 (p.34)</ref>. Был Пакистандың финанс, банк, мәнәғәт үҙәге. Бында илдең эре корпорациялары урынлашҡан; туҡыма етештереү, автомобиль төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ күңел асыу, сәнғәт, мода, реклама сәнәғәте киң үҫеш алған. Ҡала [[Көньяҡ Азия]]ла һәм Ислам донъяһында юғары белем биреү үҙәге булып тора. <ref>{{cite web|url=http://pakistancity.org/karachi_online.html|title=Pakistan City Karachi Online Information|publisher=Pakistancity.org|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/61C40fCqe|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824002852/http://pakistancity.org/karachi_online.html |date=2011-08-24 }}</ref>. 1958 йылда баш ҡаланы [[Равалпинди]] ҡалаһына күсергәнгә тиклем Карачи бәйһеҙ Пакистандың беренсе баш ҡалаһы була. [[Карачи (порт)|Карачи]] һәм [[Касим (порт)|Касим]] — [[Һинд океаны]]ың иң ҙур һәм иң йәмле порттары. Пакистан бәйһеҙлек алғандан һуң ҡла халҡы ҡырҡа арта. Һиндостандан, Көнсыҡыш Пакистандан һәм Көньяк Азияның башҡа ҡалаларынан йөҙҙәрсә мең урду телендә һөйләшеүсе мигранттар Карачиға күсеп килә. Ҡала майҙаны 3 527 км², был [[Гонконг]] майҙанынан дүрт тапҡырға тиерлек ҙурыраҡ. Урындағы халыҡ Карачи ҡалаһын «Уттар ҡалаһы» ({{lang-ur|روشنیوں کا شہر}}), «Кәләштәр ҡалаһы» ({{lang-ur|عروس البلاد}}) һәм «Каид ҡалаһы» ({{lang-ur|شہر قائد}}) тип атай, сөнки бында Пакистанды нигеҙләүсе һәм ҡаланы баш ҡала тип иғлан итеүсе [[Джинна, Мухаммад Али|Мухаммад Али Джинна]] тыуған һәм уның мавзолейы бар. Пакистанда ул ''Каид-э-Азам'' ({{lang-en|Qaid-e-Azam}}, «Бөйөк юлбашсы») ҡушаматы менән билдәле. == Тарихы == [[Файл:Photograph of the D.J. Sind Arts College (now known as the D. J. Government Science College) of Karachi 1893.jpg|thumb|right|300px|''Dayaram Jethmal College'', 19 быуат]] 18 быуат башында Карачи бәләкәй генә балыҡсылар ауылы була. [[Муссон]]дарҙан һаҡлаған уңайла урында урынлашҡан өсөн 1795 йылда ауылда синдхи халҡы нағытылған форт төҙөй. 1839 йылда Карачиҙы Британия империяһы баҫып ала, был факт ауыл тарихында һынылаш осоро булып ҡала. Ғәрәп диңгеҙендә британдарҙың төп диңгеҙ портына әүрелә, бында империяның эре хәрби көстәре урынлаша. Шулай итеп, заманына ҡарап ауыл инфраструктураһы үҫешкән эре ҡалаға әүереләй<ref name="br"/>. 1843 йылда Ҡарачи һәм Мултан ҡалалары араһында пароход йөрөй башлай (Инд йылғаһы буйлап 500 км-ға яҡын). 1854 йылда британдар иҫке порт урынына яңы порт төҙөй. 1961 йылда Карачи һәм Котри ҡалалары араһында тимер юлы төҙөлә. 1864 йылда Лондон менән туры телеграф бәйләнеше булдырала. 1969 йылда [[Суэц каналы]]н асҡандан һуң, төбәктә Карачи роле үҫә һәм ҡала тулыһынса диңгеҙ портына әйләнә<ref name="br"/>. [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң ҡалала көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм сәнәғәт үҫеш ала. 1924 йылда ҡалала аэродром төҙөлә, ә 1936 йылда ҡала Синд провинцияһының үҙәге була<ref name="br"/>. 1947 йылда Британия Һиндостаны тарҡалғандан һуң яңы Пакистан дәүләте барлыҡҡа килә. Карачи яңы дәүләттең баш ҡалаһы һәм уның диңгеҙ порты ғына түгел, шулай уҡ сәнәғәт бизнес һәм сауҙа үҙәге булып китә. 1969 йылда [[Исламабад]] баш ҡала итеп һайланҡанға тиклем [[Равалпинди]] ваҡытлыса баш ҡала тип билдәләнә. Был ваҡытта Карачи Пакистандың бизнес баш ҡалаһы һәм сәнәғәт үҙәге функцияһын үтәй. Киләһе ун йыллыҡта инфраструктура һәм сәнәғәт киң үҫешкән ҡалаға тирә яҡ ауылдарҙын һәм сит илдәрҙән кешеләр күпләп күсеп килә. Ҡаланың халҡа ике тапҡырға арта. Шулай итеп ҡаланың инфраструктураһы килгән халыҡ менән тула, халыҡтың өстән бере Пакистанда ''Катчи-Абади'' исеме менән билдәле булған трущобаларҙа йәшәргә мәжбүр була.Трущобаларҙа элект, һыу үткәргес, канализация юҡ. Халыҡтың күп булауы 21 быуатта Караичи өсөн иң ҙур проблемаға әйләнә<ref name="br"/>. == Физик-географик характеристика == [[Файл:STS087-715-70.jpg|thumb|right|150px|Ерҙең яһалма юлдашына күренеш]] Карачи [[Пакистан]]дың көньяғында [[Ғәрәбстан диңгеҙе]] буйынса урынлашҡан. Уның координаталары — 24 ° 51 'N 67 ° 02' E.Ҡала башлыса тигеҙлектә урынлашҡан. Көнбайыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡтар, көньяғында [[Манора (Карачи)|Манора]] ярымутрауы. Ҡаланың ҡөньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Инд йылғаһының Дельтаһында шишмәләр һәм манго ағастары бар. Ҡаланың төньяҡ-көнбайышында Мынза мороно бар. Карачи диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала аша ике йылға аға: Малир һәм Лайари йылғалары. Ҡаланың көнбайыш һәс төньяҡ өлөшөндә башҡа ваҡ йылҡалар күп. Карачи административ районының дөйөм майҙаны 3 527 км². Шуның 591 км² (17 %) өлөшөн ҡала биләп тора<ref name="br">{{cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9106464/Karachi|title=Karāchi|publisher=|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61C41D9ST?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/311918/Karachi|archivedate=2011-08-25}}</ref>. Остальные 2 936 км² (83 %) занимают пригороды и сельские районы, входящие в агломерацию. === Геология === [[Һинд-Ганг тигеҙлеге]] йыйырсыҡлы тауҙар барлыҡҡа килтереп [[седиментация]] нәтижәһендә барлыҡҡа килгән [[Декан (яҫы таулыҡ)|Декан яҫытаулығына]] барып сыға. Ҡарачи тигеҙлектең ситендә, Инд йылғаһының ҡоролоҡло урынында урылашҡан. Ҡаланың көнбайышындағы ирригацион оазистан ваҡытында кибеп ҡалған бәләкәй йылғалар , шулай уҡ ҡаланан 40 км ситтә киң йылға үҙәне буйлап аҡҡан Инд йылғаһы берҙән бер һыу сығанаға булып тора. Һинд океаны яры буйлап солончаклы сүллек һуҙылған. Океан яры буйылап, Инд йылғаһының дельтаһында мәңге йәшел манров урманы үҫә. Инд йылғаһының үҙәне Көньяҡ Азияның мөһим [[мамыҡ]] үҫтереү районы булып тора. Карачи, шулай уҡ халыҡ-ара авиалиниялар үҙәге булып тора <ref>[http://www.ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-8-8-2.htm Индо-Гангская равнина]</ref><ref>[http://www.mining-enc.ru/i/indiya/ Индия — Горная энциклопедия]</ref>. === Климат === [[Файл:July floods karachi (2).jpg|thumb|right|200px|Закат в Карачи]] [[Файл:25 dhow v sign Karachi Nov 76.jpg|thumb|right|200px|Рыбацкая лодка]] Йылы, тропик һәм яуым-төшөм миҡдары бик түбән (йылыны 250 мм) климат. Яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө муссон миҙгелендә (ибль-август) айында яуа. Ҡыш йомаҡ һәм ҡоро, йәй эҫе һәм дымлы. Диңгеҙгә яҡын булыу һәм һалҡын диңгеҙ бризы дымлылыҡты тейешле кимәлдә тотоп тора. Юғары температуралы йәйге осор (апрелдән авгусҡа тиклем 30 до 44&nbsp;°C) һәм (ноябрҙан февралгә тиклем) ҡышҡы айҙар Ҡарачиға килеүсәләр өсөн бик уңыйлы. Эҫе һәм дымлы йәй менән сағыштырғанда, декабрь һәм ғинуар айҙарында ҡалала идеаль һауа торошо шарттары барлыҡҡа килә. Июндә ямғырҙар миҙгеле башлана. 1967 йылда яуым-төшөм кимәленең рекорды булды  — 429,3 мм<ref name="pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm|deadlink=yes|title=Climate data - Karachi|publisher=Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61C42FxZ2?url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |date=2010-04-22 }}</ref>. 1953 йылдың 7 августында тәүлек яуым-төшөмөнөң рекорды булды — около 278,1 мм; ямғыр тәүлек әйлнәһенә туҡтамай яуҙы һәм һыу баҫыуҙарға сәбәпсе булды <ref>[https://www.dawn.com/2006/08/18/top2.htm DAWN.COM &#124; Archive &#124; Your Source of News on the World Wide Web]</ref>. 1979 йылдың 18 июнендә Карачиҙа иң юғары температура теркәлә — 47&nbsp;°C<ref name="pakmet"/>, 0,0&nbsp;°C — иң түбән температура 1934 йылдың 21 ғинуарында теркәлә<ref name="pakmet"/>. 2015 йылдың июнендә аномаль эҫелек рекордға етә алмай, 45°С була. Бер нисә көн эсендә һыуһыҙланыуҙан һәм эҫе ҡабыуҙан ҡалала 750 кеше үлә <ref>''М Вакар Бхатти.'' [https://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-38209-Death-toll-in-Karachi-heatwave-mounts-to-748 Death toll in Karachi heatwave mounts to 748] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150822064951/https://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-38209-Death-toll-in-Karachi-heatwave-mounts-to-748 |date=2015-08-22 }} {{ref-en}} на сайте ''thenews.com.pk'', 24 июня 2015</ref>. <div style="width:90%;"> {{Климат местности| | Место_род = Карачи | Источник = <ref name="autogenerated2">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/Karachi.htm|deadlink=yes|title=Climate data - Karachi|publisher=Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61C42jM4w?url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/Karachi.htm|archivedate=2011-08-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |date=2010-04-22 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002700|deadlink=yes|title=World weather - average conditions - Karachi|publisher=BBC|accessdate=2010-08-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/61C43AKaM?url=http://news.bbc.co.uk/weather/hi/about/newsid_9390000/9390415.stm?tt=TT002700|archivedate=2011-08-25}}</ref> | Янв_ср = | Янв_ср_осад = 3.6 | Фев_ср = | Фев_ср_осад = 6.4 | Мар_ср = | Мар_ср_осад = 8.3 | Апр_ср = | Апр_ср_осад = 4.9 | Май_ср = | Май_ср_осад = 0.0 | Июн_ср = | Июн_ср_осад = 3.9 | Июл_ср = | Июл_ср_осад = 66.4 | Авг_ср = | Авг_ср_осад = 44.8 | Сен_ср = | Сен_ср_осад = 22.8 | Окт_ср = | Окт_ср_осад = 0.3 | Ноя_ср = | Ноя_ср_осад = 1.7 | Дек_ср = | Дек_ср_осад = 4.5 | Год_ср = | Год_ср_осад = 167.6 | Янв_ср_мин = 13 | Янв_ср_макс = 25 | Фев_ср_мин = 14 | Фев_ср_макс = 26 | Мар_ср_мин = 19 | Мар_ср_макс = 29 | Апр_ср_мин = 23 | Апр_ср_макс = 32 | Май_ср_мин = 26 | Май_ср_макс = 34 | Июн_ср_мин = 28 | Июн_ср_макс = 34 | Июл_ср_мин = 27 | Июл_ср_макс = 33 | Авг_ср_мин = 26 | Авг_ср_макс = 31 | Сен_ср_мин = 25 | Сен_ср_макс = 31 | Окт_ср_мин = 22 | Окт_ср_макс = 33 | Ноя_ср_мин = 18 | Ноя_ср_макс = 31 | Дек_ср_мин = 14 | Дек_ср_макс = 27 | Год_ср_мин = 21 | Год_ср_макс = 31 | Янв_а_мин = -1,5 | Янв_а_макс = 32.8 | Фев_а_мин = 3.3 | Фев_а_макс = 36.1 | Мар_а_мин = 7 | Мар_а_макс = 41.5 | Апр_а_мин = 12.2 | Апр_а_макс = 44.4 | Май_а_мин = 17.7 | Май_а_макс = 47.8 | Июн_а_мин = 22.1 | Июн_а_макс = 47 | Июл_а_мин = 22.2 | Июл_а_макс = 42.2 | Авг_а_мин = 20 | Авг_а_макс = 41.7 | Сен_а_мин = 18 | Сен_а_макс = 42.8 | Окт_а_мин = 10 | Окт_а_макс = 43.3 | Ноя_а_мин = 6.1 | Ноя_а_макс = 38.5 | Дек_а_мин = 1.3 | Дек_а_макс = 34.5 | Год_а_мин = -1,5 | Год_а_макс = 47.8 | Янв_вода = | Фев_вода = | Мар_вода = | Апр_вода = | Май_вода = | Июн_вода = | Июл_вода = | Авг_вода = | Сен_вода = | Окт_вода = | Ноя_вода = | Дек_вода = | Год_вода = }} </div> == Демография == == Административ бүленеш == == Климат == == Транспорт == == Ҡәрҙәш ҡалалар == == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} [[Категория:Карачи|*]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] 2bpwokx92tivyu3km5at3tuz8tvyckj 0 158927 1299754 1276748 2026-06-24T05:27:30Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299754 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ковардак Прасковья Ивановна''' (1913—2000) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, Ленин исемендәге [[совхоз]] МТС-ы тракторист-стахановсыһы<ref>[http://adm-vidnoe.ru/index/0-18 Ковардак Прасковья Ивановна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200212045601/http://adm-vidnoe.ru/index/0-18 |date=2020-02-12 }}</ref>, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975). == Биографияһы == [[1913 йыл]]да Кубань өлкәһенең Ейск бүлеге Канеловская станицаһында (хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Староминский районында) тыуған<ref>[http://romanbook.ru/book/8627179/?page=93 Наброски к портретам о первых секретарях Краснодарского крайкома ВКП(б), КПСС на Кубани] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023194710/http://romanbook.ru/book/8627179/?page=93 |date=2014-10-23 }}</ref> . Канеловская станицаһында йәшәй<ref>[http://www.adm.starominska.ru/viewpage.php?page_id=26 История района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023114805/http://www.adm.starominska.ru/viewpage.php?page_id=26 |date=2014-10-23 }}</ref>. Бында тракторсылар курсын тамамлай һәм 1931 йылдан Канеловская МТС-ында ЧТЗ тракторында эшләй башлай. 1937 йылғы сәсеү миҙгелендә напарнигы менән иң юғары эш күрһәткесенә өлгәшәләр — 5143 гектар, трактор бригадалары Бөтә Союз социалистик ярышында беренсе урын яулайҙар. 1937 йылда Прасковья Ивановна К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң агроном булып эшләй. 1938 йылдан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. Һуңынан [[Мәскәү өлкәһе]]нең Ленин районы Ленин исемендәге совхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшлә. Ауыл хужалығында стахановсылар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе. Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, [[СССР Юғары Советы]]ның беренсе саҡырылыш депутаты була<ref>[http://www.cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html Депутаты Верховного Совета СССР I созыва 1937—1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080149/http://cikrf.ru/vistavki/65let/spisok_dep.html |date=2016-03-04 }}</ref><ref>[http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07705.asp Депутаты Верховного Совета СССР I созыва, избранные 12.12.1937]</ref>. СССР Юғары Советы Президиумының [[1975 йыл]]дың [[22 сентябрь|22 сентябрендәге]] указы менән, күмәк социалистик ярышты киң йәйелдереүҙә күрһәткән ҙур уңыштары, юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкәне, ауыл хужалығында алдынғы эш алымдарын индереү буйынса күп йыллыҡ эшмәкәрлеге өсөн һәм стахановсылар хәрәкәтенең 40 йыллығы менән бәйле, Ковардак Прасковья Ивановнаға [[Ленин ордены]] һәм «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|Ураҡ һәм Сүкеш]]» алтын миҙалы тапшырыла һәм [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеме бирелә<ref>[http://ivanovo1945.ru/ukazy/1975.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22.09.1975 г. «О присвоении звания Героя Социалистического Труда тов. Ковардак П. И.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102191316/http://ivanovo1945.ru/ukazy/1975.pdf |date=2014-11-02 }}</ref>. [[2000 йыл]]да вафат була. Уның ире — Павлов Павел Николаевич (1902—1985) — Ленин исемендәге совхоздың директоры була<ref>[http://uchebana5.ru/cont/1482064-p14.html Павлов Павел Николаевич]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == - [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1975) - Ленин ордены (1975), - «[[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы|Ураҡ һәм Сүкеш]]» алтын миҙалы, - Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, - Октябрь Революцияһы ордены, - «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы<ref>[http://www.lenina-sovhoz.narod.ru/history-famous-people.htm Список рабочих и служащих совхоза имени Ленина, награждённых орденами и медалями]</ref>. - башҡа миҙалдар. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Ангелина, Прасковья Никитична == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://видновский-край.рф/wiki/k/86/ Ковардак Прасковья Ивановна, Герой Социалистического Труда] * [https://web.archive.org/web/20141023224020/http://best-session.ru/m-a-novie-gendernie-roli-i-povsednevnoste-jenshin-v-kolhoznoj/index-1.html Новые гендерные роли и повседневность женщин в колхозной деревне 1930-х гг.] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:КПСС ағзалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] dxei7e4tl6hemvqmeo4csjmn6k55zdl 0 162588 1299733 1290765 2026-06-23T22:47:19Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299733 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Леонид Витальевич''' '''Канторович''' (6 (19) ғинуар 1912 йыл — [[7 апрель|7 апрель,]] [[1986 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет [[Математик|математигы]] һәм иҡтисадсыһы, Һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һалыусыларҙың береһе<ref>{{Китап|автор=Вечканов Г. С.|заглавие=Экономическая теория: Учебник для вузов|ссылка=https://books.google.ru/books?id=5ssfSU_Yx8UC&pg=PA47&dq=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,+%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4+%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&hl=ru&sa=X&ei=mC43UaOUCeuO4gTB4IDgDw&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C%20%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%20%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&f=false|издание=3-е изд.|место=СПб.|издательство=Питер|год=2011|серия=Учебник для вузов|страниц=512|isbn=9785459003024}}</ref>. [[1975 йыл]]да «ресурстарҙы оптималь бүлеү теорияһына индергән өлөшө өсөн» иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты була. [[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1935), СССР Фәндәр академияһы академигы (1964), профессор.Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса эзотерик мальцевизмға йәшерен нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. == Биографияһы == [[Файл:Kantorovich_plaque.jpg|мини|435x435пкс|М новосибирскиҙа мемориаль таҡтаташ]] Леонид Канторович 1912 йылда Петербургта табип-[[Венерология|венеролог]] Хаим (Виталий) МоисеевичКанторович (1855—1922) һәм теш табибы Песя Гиршевна (Паулина Григорьевна) Закс (1874—1942) ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ғаилә Петербургҡа [[Вильнюс|Вильнонан]]<ref>[http://cshistory.nsu.ru/?int=VIEW&el=1734&templ=INTERFACE Паулина Григорьевна Закс] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125123259/http://cshistory.nsu.ru/?int=VIEW&el=1734&templ=INTERFACE |date=2021-01-25 }}</ref><ref>[http://www.jewishgen.org/ jewishgen.org]: На сайте еврейской генеалогии (база данных по Литве, требуется бесплатная регистрация) приводится свидетельство о браке Хаима Мовшевича Канторовича, уроженца города [[Узда (город)|Узда]], и Песи (Паулины) Гиршевны Закс, уроженки Вильны; выдано канцелярией [[Вильнюс|виленского]] городского [[раввин]]а 20 июля 1899 года. В записях о рождении матери, её братьев и сестёр, указывается, что её отец — Гирш-Хаим Нотелевич Закс — был купеческим сыном из [[Расейняй|Россиен]]; мать — Ривка Янкелевна Закс.</ref><ref>[http://www.apmath.spbu.ru/ru/staff/nogin/kantorovich.pdf Леонид Витальевич Канторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514013300/http://www.apmath.spbu.ru/ru/staff/nogin/kantorovich.pdf |date=2013-05-14 }}</ref> күскән була. Уның табип-психиатр, медицина фәндәре докторы Николайағаһы (1901-1969) һәм шәфҡәт туташы, һуңынан билдәле инженер-төҙөүсе Лидия апаһы була<ref>[http://www.fesmu.ru/elib/Article.aspx?id=67612 Николай Витальевич Канторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202233242/http://www.fesmu.ru/elib/Article.aspx?id=67612 |date=2013-12-02 }} родился ещё в Вильне.</ref>. Ғаилә 1913 йылда архитектор Я. З. Блувштейн (1878—1935) докторы Х. М. Канторович өсөн Барокко урамында төҙөгән 6-сы йортта йәшәй<ref>[http://www.mirpeterburga.ru/faq/?iframe=true&width=900&height=450 Мир Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313043832/http://mirpeterburga.ru/faq?height=450&iframe=true&width=900 |date=2016-03-13 }}: Дом № 6 принадлежал доктору Хаиму Моисеевичу Канторовичу.</ref><ref>[http://www.citywalls.ru/house2753.html Весь Петроград на 1917 году] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235919/http://www.citywalls.ru/house2753.html |date=2013-12-02 }}: В 1917 году дом № 6 принадлежал Хаиму Моисеевичу Канторовичу. Хаим Моисеевич Канторович вёл приём больных на Большом проспекте, дом № 31.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html|title=Валентин Привалов «Улицы Петроградской стороны»|accessdate=2018-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216015234/http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html|archivedate=2018-02-16}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180216015234/http://www.rumvi.com/products/ebook/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%8B-%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8/757bb76c-c4b9-4fc1-967a-d8c326f4ad1f/preview/preview.html |date=2018-02-16 }}</ref><ref>[http://www.citywalls.ru/house6832.html Дом врача Х. М. Канторовича (архитектор Я. З. Блувштейн, 1913)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202225356/http://www.citywalls.ru/house6832.html |date=2013-12-02 }}</ref>. Граждандар һуғышы осоронда бер йылды Белоруссияла үткәрәләр. 1922 йылда Хаим Моисеевич вафат була, Леонид әсәһе ҡарамағында ҡала. 1926 йылда ун дүрт йәшендә Ленинград университетына уҡырға инә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012}}. Математика факультетын тамамлай (1930){{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, аспирантурала уҡый. 1930—1939 йылдарҙа — уҡытыусы, һуңынан Ленинград сәнәғәт төҙөлөшө инженерҙары институты профессоры була. 1934 йылда Ленинград дәүләт университеты профессоры була (22 йәшендә){{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, 1935 йылда, академик дәрәжәләр системаһы тергеҙелгәс, уға диссертация яҡламаһа ла физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}. 1938 йылда Канторович табип Наталья Ильинаға, өйләнә (уларҙың өс балаһы тыуа — ҡыҙҙары Ирина, улдары Виталий менән Всеволод. 9 айлыҡ Виталий 1942 йылда Ленинградтан эвакуацияланған ваҡытта һәләк була). 30-сы йылдарҙа, СССР-ҙың интенсив иҡтисади һәм индустриаль үҫеше осоронда Канторович математик тикшеренеүҙәр авангардында була һәм үҙенең теоретик эшләнмәләрен үҫеешә барған совет иҡтисадында ҡулланырға тырыша. 1938 йылда фанера тресына консультациялар биргән ваҡытта, Канторович бик күп үҙгәреүсәндәрҙең һыҙыҡлы тигеҙлектәр һәм тигеҙһеҙлектәр формаһында сикләүҙәр һаны ҙур булғанда һыҙыҡлы формаларын максималләштереү кәрәклеген аңлай. Ул уны хәл итеү өсөн Лагранж ҡабатлаусыларына рөхсәт биргән ысулды модификациялай һәм иҡтисадтың күп проблемалары шундай мәсьәләгә бәйле икәнен асыҡлай. 1939 йылда «Производствоны ойоштороу һәм планлаштырыуҙың математик ысулдары» хеҙмәтен баҫтыра{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}, унда иҡтисадтың үҙе асҡан математик ысулға буйһоноуын һүрәтләй һәм һыҙыҡлы программалауға нигеҙ һала. 1939 йылда Канторович Хәрби инженер-техник университетының математика кафедраһы мөдире урынына саҡырыуын ҡабул итә{{Sfn|Биобиблиографический указатель|2012|с=3}}. Канторович — Ленинградты обороналауҙа ҡатнаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыш]] йылдарында Ленинградтан Ярославлгә эвакуацияланған Хәрби-Диңгеҙ флотының Хәрби инженер-техник университетында уҡыта, ғаиләһе лә эргәһендә була. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Леонид Витальевич Канторович: человек и учёный. В 2 т. Редакторы-составители В. Л. Канторович, [[Кутателадзе, Самсон Семёнович|С. С. Кутателадзе]], Я. И. Фет. — Новосибирск: Изд-во СО РАН, Филиал «Гео», 2002. — Т. 1. — 544 с., ISBN 5-7692-0502-4 (т. 1), ISBN 5-7692-0501-6 * [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=2433&what=fullt&option_lang=rus Мой путь в науке (предполагавшийся доклад в Московском математическом обществе)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — ''Л. В. Канторович'', Москва, январь—март 1986 года // [[Успехи математических наук]], 1987, том 42, выпуск 2 (254) * {{статья|автор=Даугавет О. К., Романовский И. В.|заглавие=О деятельности и работах Л. В. Канторовича в области программирования|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=185—190|issn=2221-2264}} * {{статья|автор=[[Полтерович, Виктор Меерович|Полтерович В. М.]]|заглавие=Теория оптимального распределения ресурсов Л. В. Канторовича в истории экономической мысли|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=176—180|issn=2221-2264}} * {{статья|автор=Самокиш Б. А.|заглавие=Л. В. Канторович и вычислительная математика|ссылка=http://journal.econorus.org/pdf/NEA-13.pdf|издание=Журнал Новой экономической ассоциации|тип=журнал|место=М.|издательство=|год=2012|номер=1 (13)|страницы=181—185|issn=2221-2264}} * [http://www.cemi.rssi.ru/publication/e-publishing/kantarovich/index.html Электронная версия книги «Леонид Витальевич Канторович. К 100-летию со дня рождения»] (фотографии, документы, цитаты) — Издательство РМП, 2012 * {{книга|заглавие=Леонид Витальевич Канторович: Биобиблиографический указатель|ссылка=http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk_bio.pdf|ответственный=Ред. ''[[Кутателадзе, Семён Самсонович|Кутателадзе С.C.]]''|издание=2-е изд., перераб. и доп.|место=Новосибирск|издательство=Издательство Института математики|год=2012|страниц=204|isbn=978-5-86134-184-4|ref=Биобиблиографический указатель}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/1975/kantorovich/biographical/ Автобиография на Нобелевском сайте]{{Ref-en}} * [http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/kant.html Биография на сайте Института математики им. С. Л. Соболева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060726232745/http://math.nsc.ru/LBRT/u2/nauka/kant.html |date=2006-07-26 }} * {{Сотрудник РАН|50625|Леонида Витальевича Канторовича}} * [http://kantorovich.vixpo.nsu.ru Виртуальный музей академика Л. В. Канторовича] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401211619/http://kantorovich.vixpo.nsu.ru/ |date=2022-04-01 }} * [http://www.mathsoc.spb.ru/pantheon/kantorov/ Страница в разделе «Пантеон петербургских математиков»] [[Санкт-Петербургское математическое общество|Санкт-Петербургского математического общества]] * {{статья |ссылка=http://www.youblisher.com/p/2015738-Talant-eto-slishkom-malo/ |заглавие=«Талант — это слишком мало» |издание=Сбербанк России: Журнал «Прямые инвестиции» |том=11 |номер=31 |страницы=106—111 |год=2004 }} (интервью с сыном Л. В. Канторовича, В. Л. Канторовичем) * [http://journal.spbu.ru/?p=6167 Л. В. Канторович: «Не всё должно быть в каждом блюде…»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123010131/http://journal.spbu.ru/?p=6167 |date=2019-01-23 }} (воспоминания родственников) * [[Аганбегян, Абел Гезевич|А. Г. Аганбегян]]. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/LVK/LVK07.HTM Учитель, учёный, человек] * [[Вершик, Анатолий Моисеевич|А. М. Вершик]]. [http://www.mmonline.ru/articles/1893/ O Леониде Канторовиче и линейном программировании] * [[Гельфанд, Израиль Моисеевич|И. М. Гельфанд]]. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/LVK/LVK09.HTM Леонид Канторович и синтез двух культур] * [[Залгаллер, Виктор Абрамович|В. А. Залгаллер]]. [http://www.vestnik.com/issues/2003/0820/win/zalgaller.htm О замечательном человеке — Леониде Витальевиче Канторовиче] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060513033835/http://www.vestnik.com/issues/2003/0820/win/zalgaller.htm |date=2006-05-13 }} * [[Тихомиров, Владимир Михайлович|В. М. Тихомиров]]. [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=mp&paperid=100&option_lang=rus «Л. В. Канторович (1912—1986)»] * [[Кутателадзе Семён Самсонович|С. С. Кутателадзе]]. [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/lvk100.html Математика и экономика Канторовича (2011)] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:XX быуат иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1986 йылда вафат булғандар]] [[Категория:7 апрелдә вафат булғандар]] [[Категория:Санкт-Петербургта тыуғандар]] [[Категория:1912 йылда тыуғандар]] [[Категория:19 ғинуарҙа тыуғандар]] 95grydoafqkydz7jim98yd3h8kv7dmx 0 163451 1299741 1275926 2026-06-24T00:25:59Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299741 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Евгений Валентинович Касперский''' ([[4 октябрь]] [[1965 йыл]]) — Рәсәй программисы, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендә донъяның алдынғы белгестәренең береһе<ref name="ReferenceD">{{Cite web|url=http://www.dailycomm.ru/m/4903/|title=ИТ-личность: Евгений Касперский. Компетентный взгляд. Обзор. Dailycomm.ru|publisher=www.dailycomm.ru|accessdate=2018-12-28}}</ref>. Нигеҙ һалыусыларҙың береһе, әлеге башлығы АО төп хужаһы һәм «Касперский лабораторияһы» акционерҙар йәмғиәтенә<ref>{{Cite web|url=http://www.forbes.ru/profile/evgenii-kasperskii|title=Касперский Евгений Валентинович|publisher=Forbes.ru|accessdate=2018-12-28}}</ref> — IT-хәүефһеҙлекте тәьмин итеү юлдарын эшләү менән шөғөлләнеүсе, 30-ҙан ашыу төбәк офисы булған һәм донъяның 200 иле менән сауҙа эшен алып барған халыҡ-ара компания ойоштороусы һәм уның төп хужаһы. 2008 йыл өсөн фән һәм технологиялар өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты. == Иртә йылдары == Евгений Касперский 1965 йылдың 4 октябрендә тыуа, ғаиләлә берҙән-бер бала була. Мәскәү эргәһендә [[Долгопрудный]] ҡалаһында Гастелло исемендәге 3-сө мәктәптә уҡый башлай. Мәктәптә үк Касперский махсус курс сиктәрендә математиканы тәрән өйрәнә башлай. 1980 йылда математика олимпиадаһында еңгәндән һуң<ref name="book">{{Китап|автор=Владислав Юрьевич Дорофеев, Татьяна Петровна Костылева|часть=Глава 1, Белые камушки цели|заглавие=Принцип Касперского: телохранитель Интернета|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/6157612/|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2011|страниц=332|isbn=978-5-699-49120-9}}</ref> [[Мәскәү дәүләт университеты]] ҡарамағындаға А. Н. Колмогоров исемендәге 18-се физика-математика мәктәп-интернатына алына һәм уны 1982 йылда таммалай. 1987 йылда Мәскәүҙә КГБ юғары мәктәбенең (хәҙерге ваҡытта Рәсәй ФСБ-һы Академияһының Криптография, элемтә һәм информатика институты) 4-се (техник) факультетын тамамлай<ref name="kgb">{{Cite web|url=http://offline.homepc.ru/2008/142/356584/|title=Веришь — не веришь|author=Киви Бёрд|date=2008-04-04|publisher=журнал «Домашний Компьютер»|accessdate=2015-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090813114123/http://offline.homepc.ru/2008/142/356584/|archivedate=2009-08-13}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813114123/http://offline.homepc.ru/2008/142/356584/ |date=2009-08-13 }}</ref>, унда математика, криптография һәм компьютер технологияларын өйрәнә, «инженер-математик» һөнәрен алып сыға. == Карьераһы == 1987 йылда Касперский СССР Оборона министрлығы ҡарамағындағы күп профилле фәнни-тикшеренеү институтында эшләй башлай. Тап бында, 1989 йылда Cascade вирусы менән осрашҡандан һуң компьютер вирустарын өйрәнә. Вирустың кодын анализлап, уның дауалау өсөн махсус утилита эшләй һәм тематика менән ныҡлап ҡыҙыҡһына башлай<ref name="book">{{Китап|автор=Владислав Юрьевич Дорофеев, Татьяна Петровна Костылева|часть=Глава 1, Белые камушки цели|заглавие=Принцип Касперского: телохранитель Интернета|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/6157612/|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2011|страниц=332|isbn=978-5-699-49120-9}}</ref>. 1991 йылда Евгени Касперский КАМИ Мәғлүмәт технологиялары үҙәгендә эшләй башлай, вирусҡа ҡаршы программалар эшләүсе ҙур булмаған белгестәр төркөмөн етәкләй. 1992 йылдың ноябрендә төркөмөндә беренсе сифатлы AVP 1.0 продукты сығара. 1994 йылда ул Гамбург университетында үткән тест һынауҙарында еңеү яулай<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20120712/697872612.html|title=Касперский: антивирус был моим хобби|date=20120712T1754+0400Z|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|accessdate=2018-12-28}}</ref>. Был продуктҡа халыҡ-ара билдәлелек килтерә һәм эшләүселәр үҙ сит илдәрҙең технологияларын IT-компанияларына лицензиялай башлай. 1997 йылда Касперский һәм уның коллегалары үҙ компанияларын булдырырға ҡарар ҡабул итә һәм "Касперский лабораторияһы"н ойоштороусы булып сығыш яһайҙар. Евгений компанияла үҙ фамилияһы күренеүен теләмәй, әммә уны ҡатыны — Наталья Касперская күндерә. 2000 йылдың ноябрендә AVP продукты атамаһын алмаштырып, Касперский Антивирусы тип йөрөтөлә башлай<ref name="book">{{Китап|автор=Владислав Юрьевич Дорофеев, Татьяна Петровна Костылева|часть=Глава 1, Белые камушки цели|заглавие=Принцип Касперского: телохранитель Интернета|ссылка=http://www.ozon.ru/context/detail/id/6157612/|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2011|страниц=332|isbn=978-5-699-49120-9}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Евгений Касперский}} * [http://www.kaspersky.ru/management Официальная биография Евгения Касперского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315155953/http://www.kaspersky.ru/management |date=2012-03-15 }} * {{Официальный сайт}} * [http://www.chinapro.ru/rubrics/5/489/ Евгений Касперский: «Для того чтобы выйти на китайский рынок, нам пришлось поменять главное в продукции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404064558/http://www.chinapro.ru/rubrics/5/489/ |date=2011-04-04 }} * [https://ksonline.ru/ks/-/jid/471/cat_id/3/id/22964/ Евгений Касперский: Введение интернет-паспортов — вопрос времени.] //«Континент Сибирь», 25 декабря 2009. * {{YouTube|I9syhzivmpY|«Школа злословия» с участием Евгения Касперского|logo=1}}, 8 февраля 2011. * [https://web.archive.org/web/20100812034733/http://www.mr7.ru/news/society/story_19277.html Касперский предлагает пускать в Интернет строго по паспорту] * [http://www.cio-world.ru/it-market/501425/ Интервью порталу CIO-world.ru 1 февраля 2010 — «Евгений Касперский: революция уже произошла»]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2019 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.russia.ru/video/tinkov_10135/ Евгений Касперский (Спасти мир от компьютерного зла)в программе Бизнес-секреты с Олегом Тиньковым на Russia.Ru ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110815094021/http://russia.ru/video/tinkov_10135/ |date=2011-08-15 }} * [https://lenta.ru/conf/kaspersky/ Интервью lenta.ru] {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1965 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 октябрҙә тыуғандар]] p1hwt5a3zceh3r54kq15lz13mc13uxq 0 164312 1299762 1054332 2026-06-24T09:09:00Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299762 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Владимир Борисович Крамник''' ([[25 июнь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] [[Шахмат|шахматсыһы]], 2000—2006 йылдарҙа «классик» донъя чемпионы, шахмат буйынса донъяның 14-се чемпионы (2006—2007) Донъя кубогы эйәһе (2013). Рәсәй йыйылма командаһы составында өс тапҡыр Бөтә донъя шахмат олимпиадаһы еңеүсеһе (1992, 1994, 1996), Европаның (1992) һәм донъяның (2013) команда чемпионаты еңеүсеһе. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. == Биографияһы == Владимир Борисович Крамник [[1975 йыл]]дың [[25 июнь|25 июнендә]] [[Краснодар крайы]]ның Туапсе ҡалаһында тыуа. 11 йәшендә Ботвинник-Каспаров шахмат мәктәбенә инә. Халыҡ-ара гроссмейстер ([[1991 йыл]]). 16 һәм 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында донъя чемпионы. Донъя беренселегенең дәғүәселәр ярыштарында ҡатнаша ([[1993 йыл]]дан). Халыҡ-ара ҙур турнирҙар һәм матчтар еңеүсеһе. [[2000 йыл]] Крамник Лондонда [[Каспаров Гарри Кимович|Гарри Каспаровты]] еңеп «классик» донъя чемпионы була. [[2004 йыл]]да был исемде Петер Леко менән уйнап яҡлай. [[2006 йыл]]да берләштереү уйындарында ФИДЕ-ның донъя чемпионы [[Веселин Топалов]]ты еңә. «Классик шахмат» һәм [[Халыҡ-ара шахмат федерацияһы|ФИДЕ]] буйынса донъя чемпионы исемен яулап, шахмат буйынса донъяның 14-се чемпионы була. [[2007 йыл]]да [[Мехико]]ла [[Ананд Вишванатан|Ананд Виши]]ҙан еңелеп, чемпион титулын юғалта. [[2008 йыл]]да [[Бонн]]да үткән донъя беренселегендә Анандтан еңелә. [[2011 йыл]]дың майында [[Ҡазан]]да Владимир Крамник шахмат буйынса донъя чемпионы титулына дәғүә итеүсләр турнирында ҡатнаша. «Классикала» көсөргәнешле алыштан һуң сирек 1/4 турнирҙа Теймур Раджабовты тай-брейкта еңә (төп партияларҙан һуң иҫәп 2:2, рапид 2:2, блиц 2½:1½). Әммә ярымфиналда — һәм тағы тай-брейкта — Рәсәйҙең икенсе шахматсыһы Александр Грищуктан еңелә (төп партиянан һуң иҫәп 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), рапид — 2:2 (дүрт тигеҙ иҫәп), блиц — 0½:1½ (аҡтар менән уйнағанда еңелә, ҡаралар менән тигеҙ иҫәпкә уйнай). 2013 йылда Крамник дәғүәселәр турнирында [[Магнус Карлсен|Карлсен Магнус]] менән1-2-се урындарҙы бүлешә, әммә өҫтәмә күрһәткестәр буйынса (еңеүҙәр һаны) донъя беренселеге уйындарында Ананд менән уйнау хоҡуғын юғалта<ref>[http://www.gazeta.ru/sport/2013/04/01/a_5240673.shtml Драма Крамника] // [[Газета.ру]], 2.04.2013</ref>. 2019 йылдың 29 ғинуарында карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3867520 kommersant.ru: Владимир Крамник объявил о завершении карьеры]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Крамник В.'', ''[[Дамский, Яков Владимирович|Дамский Я.]]'': Прорыв. — Москва : Наука. Интерпериодика, 2000. — ISBN 5-7846-0032-X. * ''[[Гулиев, Сархан Бабаш оглы|Гулиев С.]]'' Владимир Крамник : избранные партии 14-го чемпиона мира по шахматам. — М. : Russian Chess House/Русский шахматный дом, 2015. — 436, [2] с. — ([[Великие шахматисты мира]]). — ISBN 978-5-94693-409-1. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20110130073201/http://kramnik.com/ Официальный сайт Владимира Крамника]{{ref-en}} * {{ВТ-ЛП|Крамник, Владимир}} * [https://worldchess.com/player/vladimir-kramnik/ Личная карточка Владимира Крамника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201184128/https://worldchess.com/player/vladimir-kramnik/ |date=2020-12-01 }} на сайте WorldChess.com * [https://web.archive.org/web/20070619142536/http://community.livejournal.com/kramnik Сообщество фанов Крамника] * [[Известия]]: [https://web.archive.org/web/20090223194127/http://www.izvestia.ru/sport/article3104452/ «Шахматы и музыка взаимосвязаны»] {{Шахмат буйынса донъя чемпиондары}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Шахмат буйынса донъя чемпиондары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Шахмат гроссмейстерҙары]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1975 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 июндә тыуғандар]] 22zwg9m0v1gi2l1vsxekjh19cdklx76 0 165023 1299740 1285350 2026-06-23T23:53:01Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299740 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Эдвард Халлетт «Тэд» Карр''' ({{lang-en|Edward Hallett «Ted» Carr}}, [[28 июнь]] [[1892 йыл]] — [[3 ноябрь]] [[1982 йыл]]) — [[Бөйөк Британия|Британия]] тарихсыһы, [[Политология|политолог]], дипломат, журналист һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе тикшереүсе, тарих фәнен өйрәнеүҙә эмпиризмға ҡаршы. Британия империяһы ордены командоры (1920). Башҡортостандың [[XX быуат]]тың 1‑се сирегендә сәйәси, социаль-иҡтисади үҫешен, [[Башҡорт милли хәрәкәте]] һәм [[Кесе Башҡортостан]] тарихын өйрәнгән. == Биографияһы == Эдуард Халлет Карр 1892 йылдың 28 июнендә Лондонда тыуа. [[Кембридж университеты]]нда Тринити-колледж тамамлай. 1916—1936 йылдарҙа Британияның Форин-офисында хеҙмәт итә. Башта контрабандаға һәм [[Германия]]ны блокадалауға ҡаршы эш итеү буйынса бүлеккә эләгә, һуңынан [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән мөнәсәбәттәр бүлегенә күсерелә. Граждандар һуғышында большевиктар еңеү яуларын аңлап, премьер Ллойд Джордждың интервенция яҡлы [[Уинстон Черчилль|Уинстон Черчиллгә]] ҡарата уртаса позицияһын яҡлай. Париж тыныслыҡ конференцияһы һәм башҡа халыҡ-ара һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. 1920—1921 йылдарҙа Бөйөк Британияның [[Франция]]лағы илселеге хеҙмәткәре, һуңынан сит ил эштәре министрлығының үҙәк аппаратына ҡайта. 1925—1929 йылдарҙа [[Рига]]ла ([[Латвия]]) Британия илселегенең икенсе секретары булып эшләй. Параллель рәүештә тарихты өйрәнә, бигерәк тә рус тарихын. 1930—1933 йылдарҙа Милләттәр лигаһы эштәре буйынса кәңәшсе ярҙамсыһы була. 1936 йылда — Аберистуита Уэльс университетында, артабан — Британияның башҡа юғары уҡыу йорттарында һәм колледждарында (1961 йылда Кембридж университетында тревельяновский лекциялары уҡый) халыҡ-ара сәйәсәт уҡыта. [[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында мәғлүмәт министрлығының сит ил бүлеге менән етәкселек итә, 197ү41-1946 йылдарҙа 1939 1940 йылдарҙа «Таймс» гәзите баш мөхәррире ярҙамсыһы була, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] менән альянс һәм социалистик үҙгәртеп ҡороуҙар яҡлы була. == Фәнгә өлөшө == Ун дүрт томлыҡ «Совет Рәсәйе тарихы» (1950—1978 йылдарҙа баҫыла) тикшеренеүҙәре менән билдәле ғалим. 1917—1929 йылдарҙағы совет тарихына, тарих буйынса хеҙмәттәргә һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр теорияһына ян-яҡлы баһа бирә (мәҫәлән, егерме йыл «Көрсөктөң 20 йылы: 1919—1939. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүгә инеш», «Тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөлгәндән һуң халыҡ-ара мөнәсәбәттәр» һәм «Британия: Версаль килешеүенән алып һуғышты башланғанға тиклем тышҡы сәйәсәтте тикшереү»), 1961 йылда шулай уҡ «Нимә ул тарих?». тигән китабы донъя күрә. Башта [[Либерализм|либерал]], [[марксизм]]ға ҡаршы һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе тикшергәндә сәйәси реализм теорияһы яҡлы була. Совет Рәсәйе тарихын тикшереү барышында һул позицияға (большевистик лидерҙар араһынан уға [[Троцкий Лев Давидович|Лев Троцкий]] нығыраҡ оҡшай) күсә бара. Быға уның яҡындары, дуҫтары, шул иҫәптән Исаак Дойчер, Карл Маннгейм һәм Гарольд Ласка йоғонто яһай. 1978 йылда «The New Left Review»-та интервьюһында [[капитализм]] тураһында һәләкәткә дусар аҡылһыҙ иҡтисади система, тип һөйләй. Рәсәй тарихындағы күнегеүҙәрен идеялар һәм мәҙәниәт тарихынан башлап («Достоевский (1821—1881): яңы биография» китабы, 1931 йылда — «Ҡыуылған романтиктар» (А. и. Герцен һәм Н. П. Огаревҡа бағышланған очерктар) һәм 1933 йылда «[[Бакунин Михаил Александрович|Михаил Бакунин]]» 1937 йыл), марксистик хәрәкәтте (1934 йылда [[Карл Маркс]]тың биографияһын яҙа), урыҫ революцияһын һәм совет дәүләтенең барлыҡҡа килеүен өйрәнеүгә күсә. Көнбайыштың советтарҙы өйрәнеүселәренең традицион алымдарынан айырмалы, [[Октябрь революцияһы]]н ябай түңкәрелеш тип түгел, ә Советтарға берләшкән эшсе һәм һалдат массаларының матдиләшкән ихтыяры сағылышы, революцион процестың объектив ҫеше һөҙөмтәһе тип ҡарай. == Хеҙмәттәре == * «Turgenev and Dostoyevsky» pages 156—163 from ''The Slavonic and East European Review'', Volume 8, Issue # 22 June 1929. * «Was Dostoyevsky an Epileptic?» pages 424—431 from ''The Slavonic and East European Review'', Volume 9, Issue # 26, December 1930. * ''Dostoevsky (1821—1881): a New Biography'', New York: Houghton Mifflin, 1931. * ''The Romantic Exiles: a Nineteenth Century Portrait Gallery'', London: Victor Gollancz, 1933 and was also published in paperback by Penguin in 1949 and again in 1968. * ''Karl Marx: a Study in Fanaticism'', London: Dent, 1934. * ''Michael Bakunin'', London: Macmillan, 1937. * ''International Relations Since the Peace Treaties'', London, Macmillan, 1937 * ''The Twenty Years Crisis, 1919—1939: an Introduction to the Study of International Relations'', London: Macmillan, 1939, revised edition, 1946. * Review of ''The Communist International'' by Franz Borkenau pages 444—445 from ''International Affairs'', Volume 18, Issue # 3, May — June 1939. * ''Britain : A Study Of Foreign Policy From The Versailles Treaty To The Outbreak Of War'', London ; New York : Longmans, Green and Co., 1939. * ''Conditions of Peace'', London: Macmillan, 1942. * Review of ''A Survey of Russian History'' by B.H. Summer pages 294—295 from ''International Affairs'', Volume 20, Issue # 2, April 1944. * ''Nationalism and After'', London: Macmillan, 1945. * Review of ''Patterns of Peacemaking'' by David Thomson, Ernst Mayer and Arthur Briggs page 277 from ''International Affairs'', Volume 22, Issue # 2 March 1946. * Review of ''Building Lenin’s Russia'' by Simon Liberman page 303 from ''International Affairs'', Volume 22, Issue # 2, March 1946. * ''The Soviet Impact on the Western World'', 1946. * «From Munich to Moscow» pages 3-17 from ''Soviet Studies'', Volume 1, Issue # 1, June, 1949. * ''A History of Soviet Russia'', Collection of 14 volumes, London: Macmillan, 1950—1978. The first three titles being ''The Bolshevik Revolution'' (3 volumes), ''The Interregnum'' (1 volume), ''Socialism In One County'' (5 volumes) and ''The Foundations of A Planned Economy'' (5 volumes). ** История Советской России. Кн. 1: Том 1 и 2. Большевистская революция. 1917—1923. Пер. с англ./ Предисл. Ненарокова А. П. — М.: Прогресс, 1990. — 768 с. ISBN 5-01-002968-5 * ''The New Society'', London: Macmillan, 1951 * ''German-Soviet Relations Between the Two World Wars, 1919—1939'', London, Geoffrey Cumberlege 1952. * «'Russia and Europe' As A Theme of Russian History» pages 357—393 from ''Essays Presented to Sir Lewis Namier'' edited by Richard Pares and A.J.P. Taylor, New York: Books for Libraries Press, 1956, 1971, ISBN 0-8369-2010-4. * «Some Notes on Soviet Bashkiria» pages 217—235 from ''Soviet Studies'', Volume 8, Issue # 3 January 1957. * «Pilnyak and the Death of Frunze» pages 162—164 from ''Soviet Studies'', Volume 10, Issue # 2 October 1958. * ''What is History?'', 1961, revised edition edited by R. W. Davies, Harmondsworth: Penguin, 1986. ** ''Что такое история'' Э. Карр, под общ. ред Н. Н. Яковлева — М.: Прогресс, 1988, «Рассылается по специальному списку» * ''1917 Before and After'', London: Macmillan, 1969; American edition: ''The October Revolution Before and After'', New York: Knopf, 1969. * ''The Russian Revolution: From Lenin to Stalin (1917—1929)'', London: Macmillan, 1979. ** [http://www.kursach.com/biblio/0002011/000.htm Русская революция от Ленина до Сталина. 1917—1929: Пер. с англ. Л. А. Черняховской.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418120934/http://kursach.com/biblio/0002011/000.htm |date=2021-04-18 }} — М., «Интер — Версо», 1990. — 208 с. ISBN 5-85217-005-4 * ''From Napoleon to Stalin and Other Essays'', New York: St. Martin’s Press, 1980. * ''The Twilight of the Comintern, 1930—1935'', London: Macmillan, 1982. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Нейман А. М.'' Э. Х. Карр: от «политического реализма» к «новому обществу» // История и историки : Историогр. ежегодник, 1978. — М., 1981. — С. 96—112. [http://ebookiriran.ru/userfiles/file/IiI1978_1981.pdf#page=97] * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6626-karr-edvard-khallett}} == Һылтанмалар == * [http://scepsis.ru/authors/id_593.html В библиотеке журнала] «Скепсис» * [https://web.archive.org/web/20080215075836/http://www.ce-review.org/00/41/books41_stout.html The Vices of Integrity: E H Carr] * [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article3490032.ece E. H. Carr: historian of the future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516030341/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article3490032.ece |date=2008-05-16 }} * [http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/carr1.html Review of What is History?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112212711/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/carr1.html |date=2013-01-12 }} * [http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html The Two Faces of E.H. Carr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |date=2011-08-09 }} by Richard J. Evans * [http://berlin.wolf.ox.ac.uk/published_works/singles/bib45a.pdf E.H. Carr Studies in Revolutions] * [https://web.archive.org/web/20080703214812/http://www.londonsocialisthistorians.org/newsletter/articles.pl/noframes/read/41 E. H. Carr and Isaac Deutscher: A Very Special Relationship] * [https://web.archive.org/web/20081012030406/http://www.greenleft.org.au/2000/399/24015 E.H. Carr The Historian As A Marxist Partisan] * [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=5801 Review of The Vices of Integrity] * [http://www.history.ac.uk/makinghistory/historians/carr_edward.html Эдвард Карр в Making history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103182400/http://www.history.ac.uk/makinghistory/historians/carr_edward.html |date=2012-11-03 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Алфавит буйынса тарихсылар]] [[Категория:Кембридж университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Британия империяһы ордены командорҙары]] [[Категория:1982 йылда вафат булғандар]] [[Категория:3 ноябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1892 йылда тыуғандар]] [[Категория:28 июндә тыуғандар]] ouzrwwb9zz739cw9x4kb9gbbsmhkh76 0 167616 1299720 1280413 2026-06-23T16:50:46Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299720 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Фрагмент_фрески_в_церкви_Георгия_Победоносца_в_Старой_Ладоге,_полностью.jpg|мини|Иҫке Ладогала Георгий победоносец сиркәүендә фреска фрагменты]] '''Иҫке Ладога''' ([[1703 йыл]]ға тиклем ''' Ладога''') — [[Ленинград өлкәһе]]нең Волхов муниципаль районында ауыл, Иҫке Ладога ауыл биләмәһенең административ үҙәге [[1703 йыл]]ға тиклем Ладога ҡала була. [[2003 йыл]]да Иҫке Ладоганың 1250-йыллығы билдәләнә, уның барышында ауыл «Төньяҡ Рустең боронғо баш ҡалаһы» тип иғлан ителә<ref name="1250sl">[http://news.stroit.ru/v-text/i-1752.html Президент распорядился…]// Стройка, 16.12.2002..</ref>. == Исеменең килеп сығышы == Ладоганың скандинав исеме — ''Альдейгья, Альдейгьюборг'', тәүге яҙма телгә алыныуы<ref name="Lih">Комментарии к Повести временных лет (подготовили А. Г. Бобров, С. Л. Николаев, А. Ю. Чернов, А. М. Введенский, Л. В. Войтович) стр. 213 в книге Повесть временных лет, Перевод с древнерусского Д. С. Лихачева, О. В. Творогова. Комментарии А. Г. Боброва, С. Л. Николаева, А. Ю. Чернова при участии А. М. Введенского и Л. В. Войтовича. Статьи А. Г. Боброва, С. В. Белецкого, С. Л. Николаева. Иллюстрации М. М. Мечева; СПб., Вита Нова, 2012. </ref>. Уның яҡынса 1010 йылдарҙа ижад ителгән Эйольв Дадаскальдтың «Bandadrapa» поэмаһында осрай. ''Ладоганан'' исемен йылға, күл һәм ҡала йөрөтә. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы атама беренсел икәне асыҡ түгел. Ҡала исемен Ладога күле ( {{Lang-fi|*aaldokas, aallokas}} «тулҡынлана» — баш ''aalto'' «тулҡын») исеменән, йәки Ладога йылғаһы (хәҙер Ладожка, {{lang-fi|*Alode-joki}}, унда ''alode, aloe'' — «түбән урын» һәм ''jok(k)i'' — «йылға») исеменән сығаралар Тел Белгестәре Е. А. Хелимский герман этимологияһын тәҡдим итә. Уның фекере буйынса, тәүге булып күл исеме тора — «иҫке сығанаҡтар буйынса, асыҡ диңгеҙгә оҡшаған». Был гидроним [[Нева]] атамаһы менән бәйле, герман телдәрендә — «новая». Аралаш формалар аша *''Aldaugja'' {{Lang-on|Aldeigja}} һүҙен, ә һуңынан ''Ладога'' һүҙен бирә<ref>''Helimski E.'' [http://docs.exdat.com/docs/index-141222.html Ladoga and Perm revisited] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722134139/http://docs.exdat.com/docs/index-141222.html |date=2015-07-22 }} // Studia Etymologica Cracoviensia 13 (2008) P. 75-88.</ref>. == Тарихы == [[2015 йыл]]да ауыл биләмәһендә неолит дәүерендәге боронғо кеше торағы табыла, ул беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ менән даталана<ref>[https://lenta.ru/news/2015/09/10/ladoga/ В древнейшем городе Руси нашли поселение XXX века до нашей эры]</ref>. Тупраҡ ҡаласыҡта быраулауҙан һуң 4 метр ҡалынлыҡта торф ҡатламы һәм Ладога трансгрессияһы ҡатламдары табыла. 2000 йыл элек Волховта һыу кимәле абсолют бейеклектә 10 метрға түбән төшә. Буласаҡ Иҫке Ладога территотрияһы йәшәү өсөн һыуҙың артабанғы кәмеүенән һуң I меңйыллыҡ уртаһынан да ҡалмай яраҡлы була<ref>''Шитов М. В., Бискэ Ю. С., Носов Е. Н., Плешивцева Э. С.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/prirodnaya-sreda-i-chelovek-nizhnego-povolhovya-na-finalnoy-stadii-ladozhskoy-transgressii-1 Природная среда и человек нижнего Поволховья на финальной стадии ладожской трансгрессии] // Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер. 7. Вып. 3. 2004</ref>. Тупраҡ ҡаласыҡта ер һөрөү VI быуаттан алдараҡ башҡарыла. Беренсе Ладога кешеләренең игенселек менән шөғөлләнеүе бойҙай, арыш, арпа, тары һәм етен орлоҡтарының табылыуы раҫлай<ref name="КирпичниковКурбатов2014">''Кирпичников А. Н., Курбатов А. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/novye-dannye-o-proishozhdenii-ladozhskogo-poseleniya-i-o-poyavlenii-slavyan-v-povolhovie Новые данные о происхождении Ладожского поселения и о появлении славян в Поволховье] // Stratum plus, №5. 2014</ref>. VII быуаттарға 2013 йылда Иҫке Ладогала табылған Меровинг дәүере һырты ҡарай<ref>[http://www.vesti.ru/videos?vid=530265&cid=1 Старая Ладога оказалась древнее, чем предполагали]</ref>. Славян ултыраҡтары Тупраҡ ҡаласыҡта яҡынса 700 йылдарҙайәки унан да иртәрәк барлыҡҡа килеүе мөмкин. I яруста өс каркас-бағана конструкциялы торлаҡ («ҙур йорттар») уртаһында усағы менән 753 йыл дендродатаһына эйә<ref name="Кузьмин">''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья (середина VIII — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }} // Исследование археологических памятников эпохи средневековья. — СПб.: Нестор-История, 2008. — С. 69—94.</ref>. Ҡаласыҡта караптар етештереу һәм ремонтлау оҫтаханалары, күрәһең Төньяҡ Европа кешеләре тарафынан төҙөлгән. Ҡаҙыныуҙар Ладогала беренсе ултыраҡҡа яҡынса скандинавтар нигеҙ һалыуын күрһәтә. (Е. А. Рябинин фекере буйынса— готландтар тарафынан)<ref>''Носов Е. Н.'' Современные археологические данные по варяжской проблеме на фоне традиций русской историографии {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080412070222/http://www.mubiu.ru/ogd/ISTORIA/5/Liter/nosov.htm|date=2008-04-12}} // Раннесредневековые древности Северной Руси и её соседей. — СПб., 1999. — С. 151—163.</ref>. Ауыл Волхов йылғаһының һул ярында урынлашҡан Беренсе архаик иртә ҡала ултырағы гавань тирәләй урынлашҡан, һәм VIII быуат уртаһынан IX быуат уртаһына тиклем нығытмалары булмаған<ref name="Жих2017">''Жих М. И.'' [https://www.academia.edu/37145260/Восточнославянский_политогенез_и_реформы_княгини_Ольги_Исторический_формат._2017._3-4._С._175-234 Восточнославянский политогенез и реформы княгини Ольги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200726145927/https://www.academia.edu/37145260/%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D1%8B_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B8_%D0%9E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B8_%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82._2017._3-4._%D0%A1._175-234 |date=2020-07-26 }} // Исторический формат. 2017. № 3-4. С. 175-234</ref>. Тораҡ Төньяҡ Европала аналогтары булған бағана конструкциялы бер нисә ҡаралтынан торған, һәм Любша ҡәлғәһенән көньяҡҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта ҡуйылған<ref name="lakalaka">''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. Баштағы Иҫке Ладога торағы майҙаны 2-4 гектар майҙандан артмаған<ref>''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. VIII быуатта ҡатламдарҙа ҡаҙыныуҙарҙа бөтөн етештереү комплексы табыла. Был осорҙа тораҡ урындағы ҡәбиләләр менән һатыу итә. VIII быуат ҡатламдарынан янған амбарҙа бойҙай орлоҡтары табыла: 80 % был двузернянка бойҙай (борай), 20 % — йомшаҡ бойҙай була. Скандинавияла борайҙы бер ҡасан да үҫтермәгәндәр, өҫтәүенә Иҫке Ладога борайы Европаныҡынан ныҡ айырыла, ләкин морфологик яҡтан Волга буйы борайына яҡын тора<ref>''Якубцинер М. М.'' [http://www.archaeolog.ru/media/books_ksia/ksia_057.pdf О составе зерновых культур из Старой Ладоги]. — Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях Института истории материальной культуры, LVII, 1955. — 17.</ref>. 760 йылдарҙа Ладога торағы Көньяҡ-көнбайыштан иртә славян мәҙәниәте вәкилдәре тарафынан емерелә һәм бура йорттар һәм ҡоролмалар төҙөлә<ref>''Лебедев Г. С.'' Археология Ладоги // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. — СПб.: Евразия, 2005. — ISBN 5-8071-0179-0</ref>. Ладогала, Рустең төньяҡ-көнбайышындағы башҡа урындарҙағы кеүек, ([[Изборск]], Камно, Рыуг, [[Псков]]) VIII—IX быуатта эзбизташтан ҡойолған формалар киң тарала<ref>''Лопатин Н. В.'' [http://secrethistory.su/199-o-fenomene-drevneyshego-letopisnogo-upominaniya-beloozera-i-izborska.html О феномене древнейшего летописного упоминания Белоозера и Изборска (Из сборника материалов Международной научной конференции «Северная Русь и проблемы формирования Древнерусского государства», состоявшейся в городах Вологда, Кириллов и Белозерск 6-8 июня 2012 г.)]</ref>. Археологик мәғлүмәттәр буйынса Ладога халҡының күпселеге игенселек һәм һөнәрселек менән шөғөлләнгән<ref>''Ляпушкин И. И.'' Славяне Восточной Европы накануне образования Древнерусского государства (VIII — первая половина IX в.): Историко-археологические очерки // Материалы и исследования по археологии СССР. Л., 1968. № 152, с. 167.</ref>. 780 йылдан Ладогала күҙле мунсаҡтар — беренсе урыҫ аҡсалары эшләнә. Улар өсөн Ладога халҡы ҡиммәтле тире һатып ала. Ә ҡиммәтле тирене көмөш [[дирһәм]]дәргә алмаштыра. 786 йылға Ладогала табылған ғәрәп дирһәмдәренең хазинаһы ҡарай. X быуаттың ғәрәп сәйәхәтсеһе бер быяла «мунсаҡ» өсөн ҡолдо һатып алырға мөмкин, тип раҫлай<ref>См. Комментарии к Повести временных лет, стр. 217.</ref>. VIII быуаттың икенсе яртыһында — IX быуат Ладога халҡы бер нисә тиҫтәнән 100-гә тиклем тәшкил итә. Иҫке Ладога Тупраҡ ҡаласыҡтың ҙур булмаған участкаһында урынлаша<ref name="Кузьмин"/>. Яҡынса 840 йылда тораҡ, дошман баҫып инеүе һөҙөмтәһендә һәләкәткә тарый. Яҡынса 840 — 865 йылдар самаһы, тораҡтың күпселек өлөшө ташландыҡҡа әйләнә. Икенсе өлөшө скандинав традицияларында яңынан төҙөлә.<ref name="Kuzmin">''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья(середина VIII — начало XII в.). 2008 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }}</ref>. Яҡынса 870 йылдарҙа Иҫке Ладогала Ладожка йылғаһының Волховҡа ҡойған урынында беренсе ағас ҡәлғә төҙөлә<ref name="Кузьмин"/>. Тупраҡ ҡаласыҡ ҡатламдарында 870 йылдар башы—890 йылдар аҙағының ҡойолған төйөрсөктәре, сикә балдаҡтары, нәҙек метал ҡалайҙан ҡырҡылған сулпылар табыла, был Ладогала I меңйыллытың икенсе яртыһында Көнсығыш Европаның урман һәм урман-дала зоналарынан славяндарҙың булыуы тураһында һөйләй<ref>''Григорьева Н. В.'' [https://www.academia.edu/35352812/Вещи_славянской_культуры_в_материалах_Ладожского_поселения_последней_четверти_IX_в._из_раскопок_в_южной_части_Земляного_городища_ Вещи славянской культуры в материалах Ладожского поселения последней четверти IX в. (из раскопок в южной части Земляного городища)] // Новые материалы и методы археологического исследования: Материалы III Международной конференции молодых учёных. – М.: ИА РАН, 2015.</ref>. IX—X быуаттар сиктәрендә инде [[Любша ҡәлғәһе]]<ref>''Жих М. И.'' Восточнославянский политогенез и реформы княгини Ольги // Исторический формат. 2017. № 3-4. С. 175-234</ref> функцияһын үтәүҙән туҡтаған мәлдә, ағас нығытмалар урынына шул ваҡыттағы көнбайыш Европа нығытмаларына оҡшаған таш ҡәлғә төҙөлә<ref>''Сурмина И. О.'' Самые знаменитые крепости России. — Москва «Вече», 2002. — С. 68-75.</ref>. Боронғо тораҡтың дөйөм күләме Х быуатта 6-8 гектарҙан ашыу булмай<ref name="Кузьмин"/>. === Варягтарҙың булмышы === «Повесть временных лет» йылъяҙмаларының ҡайһы бер исемлегендә Ладога ҡала тип атала, унда 862 йылда кенәзлеккә варяг Рюрик саҡырыла: {{Цитата башы}}{{Script/Slavonic|… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …}}{{Цитата аҙағы}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <span class="script-slavonic" lang="… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …" style="font-family: Monomakh, Ponomar, Fedorovsk, Menaion, Noto Sans Gothic, Segoe UI Historic, BukyVede, 'Kliment Std', 'RomanCyrillic Std', 'Hirmos Ponomar', Dilyana, Menaion, 'Menaion Medieval', Lazov, Code2000, 'DejaVu Sans', 'DejaVu Serif', Code2001, FreeSans, FreeSerif, 'TITUS Cyberbit Basic', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'Chrysanthi Unicode', 'Bitstream Cyberbit', 'Bitstream CyberBase', Thryomanes, 'Lucida Grande', 'Arial Unicode MS', 'Microsoft Sans Serif', 'Lucida Sans Unicode', 'Noto Sans';">… и придоша къ словѣномъ первое · и срубиша городъ Ладогѫ и сѣде въ Ладозѣ старѣишии Рюрикъ …</span><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /></blockquote> Иҫке Ладога Елена (Ладожка) йылғаһының Волхов йылғаһы ҡойған урында тора. Ул [[Рюрик Дәүләте|Новгород Русе]] осоронда мөһим стратегик урын була. 1499 йылда Ладога Водская пятина китабына ярашлы посад һәм ҡәлғәнән торған, ул Новгород кеүек Никольский, Рязань, Семеновск, Климятский һәм Спасскийға бүленгән. 1590—1595 йылдарҙа рус-швед һуғышы тамаланғандан һуң Тявзин тыныслыҡ килешеүе буйынса Ладога Рәсәйҙеке тип таныла. 1610 йылда Ладоганы швед хеҙмәтендә булған Пьер Делалвиллдең француз ялланыусылары баҫып ала, әммә ике йылдан һуң воевода И.М.Салтыков тарафынан кире яуланып алына<ref>«Памятная книжка Санкт-Петербургской губернии. 1905 г.», стр. 202</ref>. 1613—1617 йылдарҙағы рус-швед һуғышын тамамлаусы [[Столбово солохо]]нан һуң Швеция Ладогаға дәғүәһенән баш тарта. == Географияһы == Ауыл райондың төньяҡ өлөшөндә {{Табличка-ru|41А-|006}} автомобилдәр юлында урынлашҡан (Зуево — Яңы Ладога) уға {{Табличка-ru|41К-|194}} (Иҫке Ладога — Кисельня) һәм {{Табличка-ru|41К|-196}} (Иҫке Ладога — Трусово) автомобиль юлдары йәнәш. Волхов ҡалаһы административ район үҙәгенә тиклем ара — 12 км<ref name="adm2">[http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201990%20g_6.pdf Административно-территориальное деление Ленинградской области. — Лениздат. 1990. ISBN 5-289-00612-5. С. 45]</ref>. == Иҫтәлекле урындары == * Иҫке Ладога тарихи-мәҙәни һәм археология музей-ҡурсаулығы, уның составына [[Иҫке Ладога ҡәлғәһе]] инә * Георгий сиркәүе (1165) * Иҫке Ладога Никола монастыры * Иоанн Предтеча Раштыуаһы сиркәүе * Успение монастыры ** Успение соборы (1160-е) * Ҡурғандар: ** Олег ҡәбере * Кварц ҡомон сығарыу өсөн яһалма мәмерйәләр * 2015 йылда Варягтар урамында кенәздәр Рюрик һәм Олегҡа һәйкәл ҡуйыла (скульпторы О. Шоров). == Шулай уҡ ҡарағыҙ == *Новая Ладога * [[Иҫке Ладога ҡәлғәһе|Староладожская крепость]] * [[Любша ҡәлғәһе|Любшанская крепость]] * [[Рюрик ҡаласығы|Рюриково Городище]] * Городок на Маяте * Новгородская земля * [[Словендар|Ильменские словене]] * Прибалтийско-финские народы == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Старая Ладога}} * ''Самохвалов А. Н.'' Ладога, и не только Ладога // Самохвалов А. Н. Мой творческий путь. — Л.: Художник РСФСР, 1977. * ''Бучкин Д. П.'' О доме творчества «Старая Ладога» // Бучкин Д. П. Гравюры и рассказы. — СПб.: Библиотека «Невского альманаха», 2004. * ''Мурашова Н. В., Мыслина Л. П.'' Дворянские усадьбы Санкт-Петербургской губернии. Южное Приладожье. Кировский и Волховский районы. — СПб.: Алаборг, 2009. * ''Кузьмин С. Л.'' [http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf Ладога в эпоху раннего средневековья (середина VIII — начало XII в.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210807124435/http://www.archaeology.ru/Download/Kuzmin/Kuzmin_2008_Ladoga.pdf |date=2021-08-07 }} // Исследование археологических памятников эпохи средневековья. — СПб.: Нестор-История, 2008. — С. 69—94. == Һылтанмалар == [[Категория:Элекке баш ҡалалар]] [[Категория:VIII быуатта нигеҙләнгән ҡалалар]] [[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] dpf2stboay19x9clohqlzy60gfxhjpc 0 168681 1299731 1188911 2026-06-23T21:02:57Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299731 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''К. А. Бархатова исемендәге астрономия обсерваторияһы''' (''Коуровка астрономия обсерваторияһы'') — [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал федераль университеты]]ның (элекке УрДУ) [[тәбиғи фәндәр]] институтының университет [[Обсерватория|обсерваторияһы]]. [[Свердловск өлкәһе]]ндә Чусовая йылғаһы{{Sfn|Понизовкин А.|2013}} ярында, Слобода ауылынан алыҫ түгел Коуровка тимер юл станцияһында урынлашҡан. Коуровка астрономия обсерваторияһы [[Екатеринбург|Свердловск]]иҙан ошонда күсергән һәм уның үҫеше өсөн күп эшләгән К. А. Бархатова исемен йөрөтә. 4964 Kourovka кесе планетаһы обсерватория хөрмәтенә аталған. == Тарихы == [[1957 йыл]]да, [[Ер]]ҙең беренсе яһалма юлдашын осорғандан һуң, [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал университеты]]нда Ерҙең яһалма юлдаштарын күҙәтеү буйынса станция ойошторола. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Һуғыштан һуң]] ябылған Урал дәүләт университеты Физика факультетының астрономия һәм геодезия кафедраһы [[1960 йыл]]да{{Sfn|30 лет астрономических исследований|1995}} ҡабаттан асыла, ә [[1961 йыл]]да, [[Гагарин Юрий Алексеевич|Ю. А. Гагарин]]дың беренсе тапҡыр йыһанға осоуы йылында, Урал университеты Коуровкала обсерватория төҙөй башлай. Ул [[1965 йыл]]да кафедраның 1941 йылғы сығарылышы студенты, профессор К. А. Бархатова етәкселегендә асыла {{Sfn|Опасные ситуации природного характера|2008}}. == УрДУ/УрФУ-ның астрономия кафедраһы һәм обсерватория етәкселәре == === Кафедра мөдирҙәре === * [[1937]]—[[1945]] — Яковкин Авенир Александрович * [[1945]]—[[1949]] — Муратов Сергей Владимирович * [[1960]]—[[1986]] — Бархатова Клавдия Александровна * [[1987]]—[[1992]] — Василевский Анатолий Ефимович * [[1992]]—[[1998]] — Гуляев Сергей Александрович * [[1999]] йылдан — Кузнецов Эдуард Дмитриевич === Обсерватория директорҙары === * [[1974]]—[[1982]] — Ромашин Георгий Сергеевич * [[1982]]—[[2016]] — Захарова Полина Евгеньевна * [[2016 йыл]]дан — Соболев Андрей Михайлович (вазифа башҡарыусы) == Фәнни эшмәкәрлек == Кафедра һәм обсерватория хеҙмәткәрҙәре галактика астрономияһы, йондоҙҙар һәм томанлыҡтар физикаһы, Ҡояш космос һәм йыһан геодезияһы буйынса тикшеренеүҙәр алып бара. Ошо эшмәкәрлек һөҙөмтәһендә йондоҙҙар араһындағы алыҫлыҡ шкалаһы аныҡлаштырыла{{Sfn|Опасные ситуации природного характера|2008}}. Шулай уҡ заманса ҡорамалдар [[Ер]]ҙең юғары эллиптик юлдаштарын һәм хеҙмәт ваҡыты үткән яһалма юлдаштарҙың ҡалдыҡтарын тикшереү алып барыла{{Sfn|Понизовкин А.|2013}}. Обсерваторияла түбәндәге ғилми йүнәлештәр буйынса фундаменталь һәм ғәмәли тикшеренеүҙәр алып барыла{{Sfn|Официальный сайт Коуровской астрономической обсерватории}}: * [[Ҡош Юлы|Галактика]]ның һәм уның подсистемаларының төҙөлөшө, килеп сығышы һәм үҫеше; * [[Йондоҙҙар|йондоҙҙарҙың]] һәм йондоҙҙар мөхитенең физикаһы * [[ҡояш]] әүҙемлегенең физикаһы һәм уның ерҙәге сағылышы; * астрометрия һәм [[йыһан]] механикаһы. Түбәндәге программалар буйынса күҙәтеүҙәр үткәрелә: * ҡояш әүҙемлеген күҙәтеү; * йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүен күҙәтеү; * таралған йондоҙҙар тупланмаһын күҙәтеү; * Ерҙең яһалма юлдаштарын, [[астероид]] һәм [[комета]]ларҙы күҙәтеү {{Переход|#Метеоритная опасность}}; * күк йөҙөн, галактика яңы нәмәләр эҙләү, астероид һәм кометалар эҙләү, Ер тирәләй мөхитте мониторинглау; * башҡа йондоҙҙар тирәләй планета системаларын эҙләү; * йыһандағы тәжрибәләр менән ерҙәге рентген һәм гамма-сығанаҡтарҙы оптик күҙәтеүҙе синхронлаштырыу. [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|Урал дәүләт университеты]]ның [[Астрономия|йондоҙҙар астрономия]]һы һәм икешәр, алмашыныусан йондоҙҙарҙы күҙәтеү буйынса фәнни мәктәбе донъяға танылған. Фәнни тикшеренеүҙәр СССР {{comment|Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең|ВДНХ}} 11 көмөш һәм 22 бронза миҙалы, СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы һәм Урал дәүләт университеты премиялары менән билдәләнгән{{Sfn|40 лет астрономических исследований|2005}}. Йыл һайын [[обсерватория]]ла башҡарылған эштәр Рәсәй астрономияһында мөһим ҡаҙаныш тип билдәләнә. Астрофизика өлкәһендәге эштәр ҙә шулай уҡ донъя ҡаҙаныштарының йыллыҡ күҙәтеүенә инә. Обсерватория базаһында йыл һайын студенттарҙың «Йыһан физикаһы» конференцияһы үтә<ref>{{cite web|url=http://ngzt.ru/news/view/02-02-2019-otkuda-my-vzyalis-i-kuda-idem-uralskie-astronomy-o-zvezdah-meteoritah-i-kosmicheskoy-ugroze|title="Откуда мы взялись и куда идем": уральские астрономы о звездах, метеоритах и космической угрозе|author=Анастасия Паначева|subtitle=И о последних своих достижениях|quote=Наша задача изучать и предупреждать, — отметил [[Шустов, Борис Михайлович|Борис Шустов]], научный руководитель [[Институт астрономии РАН|Института астрономии РАН]], председатель Экспертного совета по космическим угрозам|date=2019-02-02|publisher=Наша газета (Екатеринбург)|accessdate=2019-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190202182314/http://ngzt.ru/news/view/02-02-2019-otkuda-my-vzyalis-i-kuda-idem-uralskie-astronomy-o-zvezdah-meteoritah-i-kosmicheskoy-ugroze|archivedate=2019-02-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190202182314/http://ngzt.ru/news/view/02-02-2019-otkuda-my-vzyalis-i-kuda-idem-uralskie-astronomy-o-zvezdah-meteoritah-i-kosmicheskoy-ugroze |date=2019-02-02 }}</ref>. Обсерваторияһы фәнни программалар буйынса [[Рәсәй]], [[Германия]], [[Австралия]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Чили]], [[Швеция]] учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итә. Ойошмаға экскурсиялар үткәрелә<ref>{{cite web|url=https://www.kp.ru/photo/gallery/65172/|title=Экскурсия по Коуровской астрономической обсерватории (фотогалереи)|author=Алексей Булатов|subtitle=Вадим Крушинский — ведущий инженер Коуровской обсерватории и друге сотрудники обсерватории рассказывает о работе|date=2016-03-04|publisher=[[Комсомольская правда]]|accessdate=2019-02-09}}</ref>. == Ҡорамалдар == [[Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты|УрДУ]] обсерваторияһы Рәсәйҙә [[Ҡазан]] менән [[Иркутск]] араһында шундай кимәлдәге берҙән-бер обсерватория булып тора. Унда түбәндәге ҡорамалдар бар{{Sfn|30 лет астрономических исследований|1995}}{{Sfn|Официальный сайт Коуровской астрономической обсерватории}}: * 700 миллиметрлы күп каналлы фотометрлы [[Телескоп|көҙгөлө телескоп]]. * 600- миллиметрлы экваториаль монтировкалы телескоп, Astroshell-425 көмбәҙле. * 453 миллиметрлы АЗТ-3 [[Телескоп|телескобы]], ПЗС-камера менән йыһазландырылған. * 500 миллиметрлы [[Ерҙе өйрәнеүсе фәндәр|астрогеодезик]] СБГ телескобы (Карл Цейсс Йена фирмаһы эшләгән, [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]]), АҠШ-тың Апогей фирмаһында эшләнгән U32 Alta ПЗС-камераһы менән йыһазландырылған. * 440 миллиметрлы АЦА-5 горизонталь ҡояш [[Телескоп|телескобы]], АСП-20 спектрографы менән йыһазландырылған. * 1.2 метрлы азимутлы (төп көҙгөләренең диаметры, ошо диаметр буйынса Рәсәйҙә өсөнсө) [[Телескоп|телескобы]]{{Sfn|Понизовкин А.|2013}}, Германияның APM-Telescopes фирмаһында эшләнгән. Рәсәй Фәндәр академияһының Махус астрофизик обсерваторияһында эшләнгәни ПЗС-сситемалы спектрограф менән йыһазландырылған. * 400 миллиметрлы «Мастер-II Урал»[[телескоп]]-робот, «„Оптика“ Мәскәү берекмәһе» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләнгән, ике ПЗС-камера менән йыһазландырылған (телескоп торбаһының һәр береһендә). Роботлаштырылған телескоптар селтәренең бер өлөшө булараҡ (Благовещенскиҙан Кисловодскиға тиклем), бик күп астрономик объекттарҙың мониторингын өҙлөкһөҙ тиерлек алып барыу мөмкинлеген бирә{{Sfn|Понизовкин А.|2013}}. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="140"> Файл:Kourovka Observatory from above1.jpg|Обсерватория территорияһы һәм МАСТЕР-II-Урал робот-телескобы <br>(уңда) Файл:MASTER-Ural-telescope Kourovka.jpg| МАСТЕР-II робот-телескобы Файл:Astronomical observatory usu.jpg|Лаборатория корпусынан обсерватория күренеше Файл:Kourovka Observatory from above2.jpg|Обсерваторияның ҡышҡы күренеше </gallery> == Метеорит хәүефе == [[2013 йыл]]дың [[5 февраль|5 февралендә]] [[Мәскәү]] ваҡыты менән 07:23 сәғәттә [[Урал]]территорияһы өҫтөнән Силәбе болидының осоп үтеүе һәм шартлауынан һуң, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы белгестәре беренсе тапҡыр Коуровка обсерваторияһы белгестәренә комментарий биреүҙәрен һәм күрһәтмәләр һорап мөрәжәғәт иткән{{Sfn|Понизовкин А.|2013}}.{{Цитата башы}}…это явление чисто природное, а не техногенное. …серьезных разрушений на Земле это событие повлечь не должно… В данном случае мы имеем дело с [[метеороид]]ом — болидом, разорвавшимся на большой высоте на множество осколков, которые и «приземлились». Кроме того, простейшие знания физики подобных явлений могли бы избавить челябинцев от многих неприятностей. Услышав мощный взрыв и увидев яркую вспышку, они должны были понять, что следом будет мощная ударная волна, и не подходить к окнам, а ложиться. Меньше было бы травм, порезов. {{Цитата аҙағы|директор обсерватории, кандидат физико-математических наук [[Захарова, Полина Евгеньевна|П. Е. Захарова]]{{sfn|Понизовкин А.|2013}}}} <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"></div></blockquote>Был осраҡтан һуң Рәсәй Фәндәр академияһы Астрономия институтының элек төҙөгән «Рәсәй йыһан хәүефенә ҡаршы тороу системаларын булдырыу концепцияһы» буйынса фекер алышыуҙар әүҙемләшкән (системаның яҡынса хаҡы 2013 йылда 58 миллиард һум була){{Sfn|Понизовкин А.|2013}}. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Баньковский, Лев Владимирович|Баньковский Л. В.]]|часть=Кафедра астрономии и Коуровская обсерватория. Начало космической эры|заглавие=Опасные ситуации природного характера: Учебно-методическое пособие: Ч. 1|ссылка=https://issuu.com/bonikowski/docs/dangerous_situations_naturals_chara_05122b3ec98cd7/73|ответственный=Н. Ю. Сугробова, доц., к. биол. н.|издание=2-е изд.|место=Соликамск|издательство=РИО ГОУ ВПО «СГПИ»|год=2008|страниц=230|ref=Опасные ситуации природного характера|isbn=5-89469-002-1}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова П. Е.|заглавие=30 лет астрономических исследований в Коуровской обсерватории|ссылка=http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3457/2/physics_space_1995.pdf|издание=Физика Космоса|тип=Тезисы докладов и сообщений студенческой научной конференции|место=[[Екатеринбург]]|издательство=[[Уральский государственный университет|УрГУ]]|год=1995|страницы=1—3|isbn=УДК 524.4|ref=30 лет астрономических исследований}} * {{Мәҡәлә|автор=Захарова П. Е.|заглавие=Коуровской Астрономической Обсерватории — 40 лет|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1210056|издание=Физика Космоса|тип=Сборник трудов ХХХIV-й студенческой научной конференции|место=Коуровка|издательство=[[Уральский государственный университет|УрГУ]]|год=2005|isbn=УДК 524.4|ref=40 лет астрономических исследований}} * {{статья|автор=Понизовкин {{comment|А.|Андрей}}|заглавие=Уроки болида, или возможна ли «метеорная независимость»?|ссылка=http://uran.ru/node/2894|издание=[[Наука Урала (газета)|Наука Урала]]|тип=газета|место=[[Екатеринбург]]|издательство=[[Уральское отделение Российской академии наук|УрО РАН]]|год=2013|месяц=03|число=13|номер=7—8 (1075)|ref=Понизовкин А.|nodot=1}} == Баҫмалар == * [http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10T98.html «168 Kourovskaya. Observers G. Kaiser, J. Wibe. 0.40-m f/0.78 Schmidt + CCD.»] <small>(ошибка в указании светосилы телескопа!<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (9 февраля 2019)">источник не указан 663 дня</span></nowiki>''&#x5D;</sup>)</small> == Һылтанмалар == {{commonscat|Kourovskaya astronomical observatory}} * {{Official|http://astro.insma.urfu.ru|астрономической обсерватории и кафедры астрономии и геодезии Института естественных наук УрФУ, конференции «Физика Космоса»}} * {{cite web|url=https://astro.insma.urfu.ru/kourovka|title=Коуровская астрономическая обсерватория|subtitle=Официальный сайт|publisher= [[Уральский федеральный университет|УрФУ]]|accessdate=2019-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180213200239/http://astro.insma.urfu.ru/kourovka|archivedate=2018-02-13|ref=Официальный сайт Коуровской астрономической обсерватории}} * [http://observ.pereplet.ru/ Сайт группы МАСТЕР] * [https://master.kourovka.ru/ Страница телескопа МАСТЕР-Урал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205141814/https://master.kourovka.ru/ |date=2020-12-05 }} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Урал дәүләт университеты]] [[Категория:1965 йылда барлыҡҡа килгәндәр]] [[Категория:Обсерваториялар]] bd79d6be6yrfobgdiiv0l18v2xbjm9q 0 168929 1299764 1276752 2026-06-24T10:07:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299764 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Криптография, элемтә һәм информатика институты''' ({{lang-ru|Институт криптографии, связи и информатики}} ИКСИ) — Рәсәй Федераль Именлек хеҙмәте академияһының структура подразделениеһы, мәғлүмәт тапшырыу, һаҡлау һәм эшкәртеү буйынса белгестәр әҙерләй. ИКСИ Рәсәй буйынса мәғлүмәт хеүфһеҙлеге өлкәһендә төп уҡыу йорто булып тора. == Тарихы == [[1949 йыл]]дың 19 октябрендә ҡарар ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ҡарары менән Криптографтарҙың юғары мәктәбе ойошторола, ә [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның Механика-математика факультетында СССР Министрҙар Советы ҡарары менән ябыҡ бүлексә булдырыла. 1960 йылда уларҙы берләштереү нигеҙендә СССР КГБ Юғары мәктәбенең 4-се (техник) факультеты барлыҡҡа килә<ref>[http://ovvkus.ru/kgb5491/school/highschool.htm Высшая школа КГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720083813/http://ovvkus.ru/kgb5491/school/highschool.htm |date=2017-07-20 }} на неофициальном сайте ОВВКУС СМ КГБ СССР.</ref>. 1962 йылдың 10 майында КГБ рәйесе бойороғо менән факультетының 5 йыл уҡыу ваҡыты менән көндөҙгө бүлеге асыла. Факультетты математик, криптограф һәм педагог И. Я Верченко етәкләй, ул 1972 йылға тиклем факультеттың юғары математика кафедраһы начальнигы (1962 йылдың 5 июленән), факультет начальнигы (1963 йылдың майынан) һәм физика-математика һәм техник фәндәр кандидаты һәм докторы ғилми дәрәжәһен биреү буйынса Ғилми совет рәйесе вазифларын бер үк ваҡытта башҡара. [[1992 йыл]]да Юғары мәктәптең техник факультеты Криптография, элемтә һәм информатика институты (ИКСИ) тип үҙгәртелә. Әҙерлектең төп йүнәлештәре булып: [[криптография]], ғәмәли математика, [[информатика]] һәм [[Компьютер|иҫәпләү техникаһы]], [[Электроника|электрон техника]], [[радиотехника]] һәм элемтә тора. ИКСИ составында түбәндәге факультеттар эшләй: ғәмәли математика<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_pm.html Факультет прикладной математики на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171129090646/http://academy.fsb.ru/i_faculty_pm.html |date=2017-11-29 }}</ref>, махсус техника<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_st.html Факультет специальной техники на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171121181003/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_st.html |date=2017-11-21 }}</ref>, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ib.html Факультет информационной безопасности на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119192342/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ib.html |date=2017-11-19 }}</ref> һәм оператив-техник факультет<ref>[http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ot.html Оперативно-технический факультет на официальном сайте Академии ФСБ РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171117142648/http://www.academy.fsb.ru/i_faculty_ot.html |date=2017-11-17 }}</ref>, тәбиғәт фәндәре кафедраһы, инглиз теле һәм махсус профилдәр киске физика-математика мәктәбе, бюджетҡа ҡарамған ғилми-тикшеренеү лабораторияһы. == Ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге == Институтта 200-ҙән ашыу профессор-уҡытыусылар составы эшләй. Улар араһында 150-нән ашыу фән докторҙары һәм кандидаты, академиктар һәм төрлө академияларҙың мөхбир ағзалары бар<ref>[http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=3787&option_lang=rus&fletter=all Профиль ИКСИ на сайте www.mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030610/http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?orgid=3787&option_lang=rus&fletter=all |date=2017-12-01 }}</ref>. Рәсәй Федерацияһы Президенты гранты ярҙамында ике фәнни мәктәп (алгебра һәм радиотехника йүнәлешендә) булдырылған. Институттың йәш ғалимдарының ғилми тикшеренеүҙәре Президенттың шәхси гранттары менән хуплана. Академияла институт проыиле буйынса адъюнктура, диссертациялар советы эшләй. == Мәғлүмәт хәүефһеҙлеге өлкәһендәге уҡыу-методик берекмәһе == Рәсәй Госкомвузының 1996 йылдың 9 апрелендәге 613-сө бойороғо<ref>[http://fgosvo.ru/news/9/1310 Приказ Госкомвуза России от 9 апреля 1996 года № 613] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201040126/http://fgosvo.ru/news/9/1310 |date=2017-12-01 }}</ref> менән ИКСИ базаһында мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса Рәсәй юғары уҡыу йорттарының Уҡыу-методик берекмәһе (УМО ИБ) ойошторола<ref>[http://www.isedu.ru/ Официальный сайт УМО ИБ]</ref>. Уға 74 юғары уҡыу йортона вәкилдәре, шулай уҡ ведомстволар, предприятиелар, учреждениелар һәм ойошмалар вәкилдәре инә. УМО ИБ мәғлүмәт хәүефһеҙлеге буйынса белгестәр әҙерләргә теләгән юғары уҡыу йорттары өсөн белем биреү стандарттарын, уҡыу пландарын, уҡыу программаларын эшләй, вуздарҙы лицензиялау, аттестациялау һәм аккредитациялауҙа ҡатнаша. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.academy.fsb.ru/index_i.html ИКСИ на официальном сайте Академии ФСБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316091409/http://www.academy.fsb.ru/index_i.html |date=2009-03-16 }} {{v|19|11|2017}} * ''Погорелов Б. А., Мацкевич И. В.'' [http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/2bc575e2571effc8c32575bd00428b4e О подготовке кадров в области информационной безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171111043901/http://emag.iis.ru/arc/infosoc/emag.nsf/BPA/2bc575e2571effc8c32575bd00428b4e |date=2017-11-11 }}{{v|19|11|2017}} * [https://search.rsl.ru/ru/record/01000898713 50 лет Институту криптографии, связи и информатики] : (Ист. очерк) / В. И. Бондаренко (рук.), В. В. Андроненко, М. В. Гаранин и др.; Ред. комис. Б. А. Погорелов (отв. ред.) и др. — М., 1999. — 271 с. {{v|19|11|2017}} * {{YouTube|jiY6ka19DjU|В Академии ФСБ прошла олимпиада по математике и криптографии: Россия-1, Ярославль (7 апр. 2014 г.)|logo=1}} {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:Криптография]] [[Категория:Алфавит буйынса университеттар]] [[Категория:Рәсәй мәғарифы]] na5kwyy16s1ze1jp0223phhp7s6luxx 0 173963 1299766 1298277 2026-06-24T10:25:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299766 wikitext text/x-wiki {{Философ | изображение = Kropotkin1.jpg | описание изображения = <small>П. А. Кропоткин 1880-се йылдарҙа</small> | псевдонимы = ''Пётр Алексеев''<ref>Пётр Алексеев. Вестник Европы. 1998. Кн. 3. С. 6.</ref> | школа = [[XIX быуат философияһы]], [[XX быуат философияһы]] | направление = [[анархизм]] | интересы = [[кооперация]], үҙ-ара ярҙам, хеҙмәт, хакимлыҡ, [[федерализм]], [[география]], [[тарих]], [[этика]], [[социаль философия]], [[сәйәси философия]] | идеи = [[анархо-коммунизм]], «[[эволюция]] факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам» | предшественники = [[Бакунин Михаил Александрович|Бакунин]], [[Прудон Пьер Жозеф|Прудон]]<ref>{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия|часть=Кропоткин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|язык=ru}}. Советская историческая энциклопедия</ref>, [[Народничество|народники]] | последователи = анархизмдың артабанғы теоретиктары һәм уның менән бәйле ағымдар | премии = | награды = | викитека = Peter Kropotkin }} '''Кропоткин Петр Алексеевич''' ([[9 декабрь]] [[1842 йыл]] — [[8 февраль]] [[1921 йыл]] — урыҫ анархист-революционеры, географ һәм геоморфолог. Кенәз Кропоткиндар нәҫеленән. [[Себер]]ҙең, [[Урта Азия]]ның һәм Боҙ дәүеренең тектоник төҙөлөшөн өйрәнеүсе. Тарихсы, философ һәм публицист, эволюционист, анархо-коммунизм идеологияһын ойоштороусы һәм анархизмдың иң абруйлы теоретиктарының береһе. == Биографияһы == 1842 йылдың 9 декабрендә [[Мәскәү]] ҡалаһының Штат тыҡрығындағы 26-сы йортта тыуған. Уның ғаиләһе боронғо кенәз Смоленскийҙар, [[Рюриковичтар]]ҙан, утыҙынсы быуын нәҫеле һанала. Фамилияһы Иван III замандашы, кенәз Дмитрий Васильевич Крапотка (Кропотка) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән. [[Файл:Madre_de_kropotkin.jpg|слева|мини|Екатерина Николаевна Кропоткина. ''Билдәһеҙ рәссамдың портреты'']] * Атаһы — кенәз Кропоткин Алексей Петрович (1805—1871) — генерал-майор, өс губернала 1200-ҙән ашыу ғаиләле имение менән идара итә. * Әсәһе — Сулима Екатерина Николаевна, Петрға өс ярым йәш булғанда вафат була. Әсә линияһы буйынса Пётр — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы [[:ru:Сулима, Николай Семёнович|Н. С. Сулиманы]]ң ейәне. {{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}} === Белем алыуы һәм хәрби хеҙмәте === 1-се Мәскәү гимназияһында урта белем ала, Паж корпусын яҡшы билдәләр менән тамамлай (1862), офицер дәрәжәһе бирелә. Паж корпусын тамамлағандан һуң, үҙ теләге менән [[Себер]]ҙә казак частарында хәрби хеҙмәтте һайлай. 1862 йылдың 8 октябрендә 19 йәшлек Пётр [[Чита]]ға есаул дәрәжәһендә Байкал өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Казимирович Кукель ҡарамағына айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп тәғәйенләнә. Кукель етәкселегендә Амур казак ғәскәрендә бер нисә йыл хеҙмәт итә. Көнбайыш Себерҙә, Маньчжурияла экспедицияларҙа ҡатнаша, [[:ru:Ингода|Ингода]], Шилка, [[Амур]] (1864—1865) йылғалары буйлап ағып төшә, унда геологик, орографик, картографик һәм палеогляциологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. [[Файл:В_сибирской_экспедиции.jpg|справа|мини|250x250пкс| Кропоткиндың Себер экспедицияһындағы һүрәте, 1865 һәм 1862 йылда араһында]] 1864 йылда «купец Петр Алексеев» исеме аҫтында Иҫке Цурухайтуйҙан (2034 м) Благовещенскиға көнбайыштан көнсығышҡа табан Ҙур Хинган тауы аша Маньчжурияға барып етә. Илхури-Алинь һыртында (1290 м) вулкан барлыҡҡа килтергән рельефты таба. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Уссури» пароходында Сунгари йылғаһы буйлап Черняев Г. Ф. экспедицияһында Гирин ҡалаһына тиклем ҡатнаша. Бүрәттәрҙең, [[сахалар|яҡуттар]]ҙың һәм тунгустарҙың йәмәғәт ҡоролошо буйынса материалдар йыя. [[Файл:Peter_Kropotkin_1864.png|мини|Кропоткин А. П. 1864 йылда]] 1865 йылда Көнсығыш Саянда экспедицияла була, Иркут йылғаһын (488 саҡрым), [[Ангара]] йылғаһының һул ҡушылдығы, бөтә буйын иңләп үтә. Тункин ҡаҙанлығын һәм Ока йылғаһының үрге ағымын тикшерә, Хиголда [[вулкан]] кратерҙары аса. 1866 йылда Рус география йәмғиәтенең Көнсығыш-Себер бүлексәһе Олёкминск-Витимск экспедицияһын етәкләй<ref>Профинансировали экспедицию золотопромышленники, заинтересованные в прокладке удобного пути от Ленских золотых рудников к городу Чита.</ref>. 1866 йылдың майында Иркутск ҡалаһынан сыҡҡан экспедиция [[Лена]]ға килеп етә һәм йылға буйлап Витимдың тамағына тиклем 1500 километрға аҫҡа төшә. Унан көньяҡҡа әйләнеп ҡайтҡас, Патомский тауына (1771 м) күтәрелә, уны Жуя йылғаһы башланған ерҙә (337 саҡрым, Олёкма бассейны) киҫеп үтеп, юлын көньяҡҡа табан дауам итә. Кропоткин эҙләнеү барышында районда борон Себерҙә боҙ ҡатламы булғанын иҫбатларлыҡ нигеҙ булған асыштарға тап була. Экспедиция Кропоткин һыртынан (Петр Алексеевич тарафынан асылған, бейеклеге — 1647 метр, Жуи һәм Витима һыу айырғысы) һәм Делюн-Уран (2287 м) һырттары, Төньяҡ-Муя (2561 м) һырттары аша үтеп, Муя йылғаһына (288 саҡрым) етә. Көньяҡ Муя һыртын асыуҙы дауам итеп, Витим яҫытаулығын (1200—1600 метр) менән Яблоновый һыртын (1680 метр) киҫеп үтә һәм Чита йылғаһы буйлап шул уҡ исемдәге ҡалаһына етә. Йылға һул ярында Черский һыртының төньяҡ-көнсығыш яҡтары өйрәнә. Кропоткин декабристар Д. И. Завалишин һәм И. Горбачевский, һөргөнгә ебәрелгән революционер М. Л. Михайлов менән осраша. Төрмә һәм һөргөн системаларына реформалары проектын әҙерләү буйынса комиссияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ ҡала үҙидараһының проектын төҙөү өҫтөндә эшләй, әммә тиҙҙән ғәмәлдәге идара итеү аппаратының эшенә ризаһыҙлығы барлыҡҡа килә һәм үҙгәртеп ҡороуҙар идеяһына ҡыҙыҡһыныуын юғалта. «Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитендә, йышыраҡ уның йәкшәмбе ҡушымтаһында («Хәҙерге йылъяҙма»), «Русский вестник», «Записки для чтения» журналдарында һәм башҡаларҙа Себер, [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]], Маньчжуриялағы үҙ юлъяҙмаларын баҫтыра. [[1867 йыл]]дың яҙында, 1866 йылда поляк каторжандарының баш күтәреүенән һуң, Пётр һәм уның ағаһы Александр хәрби хеҙмәттән китә. Улар был ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашмайҙар. === Студент йылдарында һәм ғилми эшмәкәрлеге === 1867 йылдың көҙөндә Кропоткин һәм уның ағаһы ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург]]ка күсә. Ул саҡта 24 йәшлек Пётр [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университеты]]ның физика-математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул уҡ ваҡытта ҙур ғалим-географ һәм сәйәхәтсе П. Семёнов (Тян-Шанский) етәкселек иткән Эске эштәр министрлығының статистика комитетына эшкә килә. Кропоткин 1868 йылда Император Рус география йәмғиәтенең ағзаһы, һәм һуңыраҡ, шул уҡ йылда, Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары итеп һайлана<ref>В изданном в 1913 году справочнике «Состав Императорского Русского географического общества» П. А. Кропоткин как член Общества уже не указан.</ref>, Олёкминск-Витимский экспедицияһы тураһында отчёт өсөн алтын миҙал менән бүләкләнә. Тәржемә (шул иҫәптән Спенсер, Дистервег), «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзите өсөн ғилми фельетондар яҙыу менән менән аҡса таба. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йыл таулы Азия төҙөлөшө, уның һырттары һәм яҫытаулыҡтарының урынлашыуы темаһына фәнни эш менән шөғөлләнә.<blockquote> «Был эште фәнгә индергән төп өлөшөм, тип иҫәпләйем. Тәүҙә мин Себерҙең орографияһына ҡарашым тураһында, һәр һыртты ентекле итеп тикшереп, ҙур күләмле китап яҙырға уйланым, әммә 1873 йылда мине тиҙҙән ҡулға аласаҡтарын аңлап, минең ҡараштарым күрһәткән карта төҙөнөм һәм аңлармалы очерк бирҙем. Карта ла, очерк та [[Петропавловский ҡәлғәһе]]ндә ултырған саҡта географик йәмғиәт тарафынан ағайымдың күҙәтеүе аҫтында нәшер ителде. Ул саҡта [[Азия]]ның картаһын төҙөгән һәм алдағы хеҙмәттәремде яҡшы белгән Петерман Штиллер атласы һәм үҙенең кеҫә атласы өсөн минең схеманы ҡабул итә, ҡорос гравюрала орография яҡшы күренә. Һуңынан уны күп картографтар ҡабул итә», — тип яҙа. </blockquote> Уның Рус география йәмғиәтендә яҙған башҡа эштәре араһында «Төньяҡ диңгеҙҙәргә экспедицияны йыһаҙландырыу» («Известия ИРГО», VII, 1871) тигән яҙыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Был яҙмала Яңы Ерҙән [[Беринг боғаҙы]]на ҙур диңгеҙ экспедицияһы ойоштороу тәҡдим ителә. Кропоткин ошо разведка экспедицияһы етәкселегендә булырға күҙаллай, ләкин Финанс министрлығы судно һатып алыуға аҡса бүлмәй. Шул уҡ ваҡытта, үрҙә телгә алынған яҙмалар өсөн әҙәбиәтте өйрәнгәндә, Кропоткин түбәндәге һығымтаға килә:<blockquote> Яңы Ерҙән төньяҡҡа Шпицбергенға ҡарағанда юғарыраҡ киңлектә ятҡан ер булырға тейеш. Быға Яңы Ерҙән төньяҡ-көнбайышта боҙло баҫыуҙарҙа булған таштар һәм бысраҡтар, башҡа ваҡ билдәләр — асыҡ дәлилдәр. Бынан тыш, әгәр бындай ер юҡ икән, Беринговтан [[Гренландия|Гренландияға]] һыуыҡ ағым Нордкапҡа барып етер һәм [[Кольский ярымутрауы|Кольский ярымутрауының]] ярҙарын Гренландияның төньяғындағы һымаҡ боҙ ҡаплар ине. </blockquote> Кропоткин әйткән ер 1873 йылда Австрияның Пайер — Вейпрехт экспедицияһы тарафынан асылған, күрәһең, Кропоткиндың мәҡәләләре нигеҙендә, һәм кайзер хөрмәтенә Франц-Иосиф Ере тип аталған<ref>В 1922 году Н. К. Лебедев писал{{Нет АИ|22|2|2020}}: «Историческая справедливость требует, чтобы этот архипелаг был переименован в „Землю Кропоткина“, который открыл её теоретически в 1870 году.»</ref>. 1871 йылдың йәйендә Кропоткин Географик йәмғиәтенән глетчерҙарҙы өйрәнеү маҡсатында Финляндия һәм Швецияға фәнни-тикшеренеүгә юлланған. Әммә донъялағы «ҡапма-ҡаршылыҡтар» уны ғилми эшмәкәрлекте икенсе планға ҡуйырға мәжбүр итә. Көҙ, Мәскәүгә ҡайтҡас, атаһының үлеме тураһында хәбәр ала. [[Файл:Кропоткин,_Петр_Александрович_(1842-1921;_примерно_1876).jpg|слева|мини|259x259пкс|А. П. Кропоткин, 1876 йылдар тирәһе]] === Европаға сәфәре. Беренсе Интернационал === 1872 йылда Кропоткин сит илгә сәфәргә рөхсәт ала. [[Бельгия]]ла һәм [[Швейцария]]ла ул Рәсәй һәм Европа революцион ойошмалары вәкилдәре менән осраша, шул уҡ йылда Беренсе Интернационалдың Юр Федерацияһына инә (лидеры [[Бакунин Михаил Александрович|Михаил Бакунин]]). === "Чайковец"тар === Рәсәйгә ҡайтҡас, Рус география йәмғиәтенең физик география бүлеге секретары вазифаһын бер юлы башҡарып, Кропоткин халыҡ ойошмалары ағзаһы — «Ҙур агитация йәмғиәтенең» «Чайковец» түңәрәге ағзаһы булараҡ билдәле була. Ул түңәрәктең башҡа ағзалары менән бергә Петербург эшселәре араһында революцион агитация алып бара, «халыҡҡа сығыу» инициаторҙарының береһе була. === Ҡулға алыныу, хөкөм ителеү һәм ҡасыу === [[Файл:Map_of_Eastern_Siberia.png|мини|Кропоткин тарафынан яҙылған 1875 йылғы "Көнсығыш Себер Дөйөм орография очерк"ына беркетелғән «Көнсығыш Себерҙең һәм Монголия, Маньчжурия һәм Сахалиндың өлөшө картаһы»]] 1874 йылдың 21 мартында 31 йәшлек Пётр Кропоткин Географик йәмғиәттә бик алыҫ булмаған дәүерҙә боҙлоҡ осоро булыуы тураһында сенсацион доклад яһай. Ә икенсе көндө ул йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенең Трубецкий бастионындағы төрмәгә оҙатыла. Ғалимдың фәндә булған әһәмиәте шул тиклем ҙур булған, уға, [[Александр II]]-нең шәхси бойороғо буйынса, төрмәлә эшләү мөмкинлеге булһын өсөн, ҡәләм, ҡағыҙ бирелә һәм Кропоткин Ер фәненең иң мөһим теорияһын — боҙлоҡ теорияһын яҙа. Кропоткин Франц-Иосиф Еренең, [[Төньяҡ Ер]]ҙең һәм Кропоткин карьерының ([[Баренц диңгеҙе|Баренц]] һәм Кар диңгеҙҙәренең төньяғындағы поляр утрауҙарының — Франц-Иософ Еренән Төньяҡ Ергә тиклем) барлығын иҫбатлай һәм координаталарын иҫәпләй<ref>[http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html «Взаимопомощь» князя Кропоткина].</ref>, шуның менән сит ил экспедицияларының бында беренсе булыуына ҡарамаҫтан, үҙе тарафынан асылған ерҙәргә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] суверенитеты һаҡлап ҡалына<ref>[http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html История Арктики].</ref>. Төрмә шарттары, көсөргәнешле хеҙмәт Кропоткиндың сәләмәтлеген ҡаҡшата. [[Зәңге]] билдәләре менән ул Николаев хәрби госпиталенең арест бүлексәһенә күсерелә. 1876 йылдың 30 июлендә Кропоткин арест бүлексәнән (ике ҡатлы флигель, төп бина артында) ҡаса.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Ҙур Николай хәрби госпитале, минең хәтерләүемсә, ике меңгә тиклем дауаланыусы һыйҙырған урамға ҡараған фасадлы төп корпустан, шулай уҡ эргәһендә урынлашҡан флигель һәм барактарҙа торған. Ошо биналарҙың береһе һаҡ аҫтына алынған ауырыуҙарға тәғәйенләнә һәм «арестантский бүлеге» тип атала. Унан 1876 йылда Кропоткин П. А. бик шәп ҡасыу ойоштора. Николаев госпитале буйынса дежур итеүгә шул уҡ полктан икешәр офицер ҡуйыла. Кесеһе дежурҙа ҡулға алыу бүлегендә генә дежурлыҡ иткән, унан китергә хоҡуғы булмаған. Өлкәне бөтә госпиталде күҙәтә, шулай уҡ арестант бүлеге, уға яңғыҙ полкташ иптәшен күрергә килгән. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>В. </cite><cite>Г. Чертков, «Дежурство в военных госпиталях»</cite></div></blockquote> Тиҙҙән Кропоткин Рәсәй империяһын ҡалдыра. Христиания, [[Финляндия]], Швеция һәм [[Норвегия]] аша уҙғас, Гуллгә ([[Бөйөк Британия]]) диңгеҙ аша китә. === Эмиграцияла (1876—1917) === [[Файл:Peter_Kropotkin_circa_1900.jpg|мини|А. П. Кропоткин, яҡынса 1900 йылдарҙа]] Рәсәйҙән китер алдынан, Кропоткин бер нисә айҙан, әүҙем эҙәрләүҙәр туҡтатылһа, икенсе исем аҫтында ҡайтырға өмөтләнә. Тәүҙә ул [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] килә, унда оҙаҡ булмай. Революцион ҡараштары уны Швейцарияға әйҙәй һәм, мөмкинлек булғанда (1877 йылдың ғинуарында), ул [[Лондон|Лондондан]] китә. Швейцарияла Пётр Алексеевич Ла-Шо-де-фон — башлыса сәғәт һөнәре менән шөғөлләнгән халыҡ йәшәгән ҙур булмаған ҡалала урынлаша. Был һөнәр кешеләре [[Анархизм|анархия]]ны пропагандалаусыларҙың төп өлөшөн тәшкил итә, Улар араһынан ошо хәрәкәттең лидерҙары ла сыҡҡан.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Кропоткин һәр ваҡыт эш менән булды: төрлө ғалми органдары өсөн яҙа, беҙҙең айлыҡ журналдар өсөн сит телдәрҙән тәржемә итә, телдәрҙе ул белә; әммә уның күп ваҡыты анархистарҙың йыйылыштарында йыш сығыш яһау булды. Ул оҫта оратор тип иҫәпләнә. Ысынлап та, Кропоткин массаға йоғонто яһау өсөн кәрәкле бөтә сифаттар: матур тышҡы ҡиәфәткә, яҡшы тауыш һәм дикцияға эйә була. Һис шикһеҙ, ул үҙенең күп яҡлы булыуы менән ул саҡтағы Бакунин шәкерттәренән дә, Реклюны ла иҫәпкә алып, күпкә юғарыраҡ була… Рус һәм сит ил кешеләренең барыһы ла уға һәм хөрмәт менән ҡарай<ref name="vivovoco.astronet.ru">''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM Пётр Алексеевич Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.</ref>. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>[[Дейч, Лев Григорьевич|Л. Г. Дейч]], «Русская революционная эмиграция 70-х годов».</cite></div></blockquote> 1877 йылдың 18 мартында, Париж коммуннаһының алтынсы көнөндә, Юр федерацияһының башҡа ағзалары менән бергә [[Берлин|Берлинда]] үткән демонстрацияла ҡатнаша. Сентябрҙә, Швейцария Юраһынан делегат сифатында, [[Бельгия|Бельгияла]] анархистар конгресында ҡатнаша: 6—8 сентябрҙә Вервье ҡалаһында, 9—15 сентябрҙә Гентеҙа (бында уны полиция уны ҡулға алырға уйлай. Ләкин ул ҡасып ҡотола ала һәм Лондонға юллана. Унан Кропоткин Парижға китә һәм француз социалистары менән осрашҡан. 1878 йылдың яҙында, Париж коммуннаһының сираттағы көнөн уҙғарғанда, бер нисә тапҡыр репрессиялар үткәрелә, шуның арҡаһында Пётр Алексеевич, ҡулға алыныуҙан ҡасып, Франциянан китә. Ул йәнә Швейцарияға килә һәм Женевала урынлаша. 1878 йылда, үҙенең 36 йәшендә, Пётр Алексеевич [[Томск]]иҙан Швейцарияға уҡырға килгән йәш ҡыҙға, Ананьева Софья Григорьевнаға — Рабиновичҡа, өйләнгән. Өйләнешкәндән һуң күп тә үтмәй, улар Женеванан Кларан ҡалаһына күсә. Роман илдәре Кропоткиндың эшмәкәрлегендә төп арена булды. Пропагандалау һәм агитацияны француз телендә алып бара. 1879 йылдың февралендә Кропоткин һәм уның ярҙамсылары тарафынан ойошторолған «Le RardvoltСКО» (" Бунтарь ") гәзите сыға башлай. 1881 йылда Швейцария хөкүмәте, Рәсәй империяһы хөкүмәте тәҡдиме буйынса, Кропоткинға, хәүефле революционер булараҡ, илдән китергә ҡушҡан. Кропоткин Францияға күсә. 1882 йылдың 22 декабрендә Кропоткин Лион анархистары менән бергә, Лионда шартлауҙарҙы ойоштороуҙа ғәйепләнеп, француз полицияһы тарафынан ҡулға алына. 1883 йылдың ғинуарында Лионда суд була; Рәсәй империяһы хөкүмәте ҡарары менән Пётр Алексеевич «Интернационалда торған өсөн» ғәйепләүе буйынса биш йыллыҡ төрмәгә хөкөм ителгән. Франция парламенты һул депутаттарының протесы да, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре [[Спенсер Трейси|Спенсер]], [[Виктор Гюго|Гюгю]], Ренан, Суинберн һәм башҡалар тарафынан төҙөлгән петицияһы ла ярҙам итмәй. Судҡа тиклем, шулай уҡ унан һуң да Кропоткин ике ай дауамында Лион төрмәһендә тотола. Март уртаһында Кропоткинды Лион процесында ҡатнашҡан 22 тотҡон менән Клерво ҡалаһындағы үҙәк төрмәгә күсерәләр. Төрмәлә бер йыл эсендә уның һаулығы ҡаҡшай: ҡабырғалары ауырта, цинг һәм малярия эләктерә. Ләкин ҡатынының уның төрмәлә булыу осорҙарында хәстәрлеге арҡаһында, тиҙҙән йәшәү шарттары яҡшыра, эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килә. Клервола Кропоткин инглиз телендә «Чем должна быть география» мәҡәләһен (тәүге тапҡыр 1885 йылда «The Nineteenth Century» («Девятнадцатый век») баҫылып сыға) яҙа. 1886 йылдың ғинуар уртаһында һул депутаттарҙың һәм Кропоткин тотош бер төркөм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең протестары ярҙамында иреккә сыға. 1886 йылдың яҙында ул ғаиләһе менән Бөйөк Британияға күсеп китә, унда 1917 йылға тиклем йәшәй. Бында Кропоткин Британ энциклопедияһы менән хеҙмәттәшлек итә: 1875—1911 йылдарҙа ул «Russia» (1908 Encyclopedia), «Cossacks» (1911 Enyclopedia) кеүек Рәсәй географияһы буйынса мәҡәләләр яҙа. Иң әһәмиәтлеһе — күпселек үҙенең тикшеренеүҙәренә һәм асыштарына нигеҙләнеп яҙылған «Siberia» мәҡәләһе (1902 Encyclopedia). Кенәз Кропоткин «Чемберстың энциклопедияһы» нда ла әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 1897 йылда Кропоткин Канадала була һәм Канаданың һәм Себерҙең геологик туғанлығы тураһында фекер әйтә. 1912 йылда Европа, Америка һәм Австралия анархистары Кропоткиндың тыуыуына 70 йыл тулыуҙы билдәләй. 1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башында, кенәз Кропоткин «Русские Ведомостей» биттәрендә Антантаға ҡаршы позицияһын белдерә. === Рәсәйҙә ҡайтыуы. 1917 йыл. === [[Файл:Krapotkin_in_Haparanda.jpg|слева|мини|300x300пкс|Кропоткин ҡайтышлай Хапарандала, [[Швеция]], 1917 йыл]] [[Файл:Kropotkin_PA.jpg|мини|Кропоткин А. П., 1917 йыл]] Февраль революцияһынан һуң 74 йәшлек Кропоткин Рәсәйгә ҡайта. 1917 йылдың 30 майында ул Петроградтағы Фин вокзалына 2 сәғәт 30 минутта килә. Залда уны хәрби министр Александр Керенский һәм Февраль революцияһынан һуң Петроград эшселәр һәм һалдат Советы депутаты итеп һайланған элекке дуҫы Николай Чайковский көтөп алалар. Матбуғат ҡарт эмигранттың килеүен киң билдәләй. Кропоткиндың ҡайтыуы уңайынан шәхси кешеләрҙән, шулай уҡ йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан ҡотлауҙар ала. 17 июндә Семёновск полкы һалдаттарын сәләмләп Кропоткин, элекке оборона мәҡәләләре һәм хаттары рухында, уларҙы, беренсенән, беҙҙең революция биргәнде һаҡлап ҡалырға, [[Германия]], [[Австрия]] императорҙарына ысын азатлыҡты бирмәҫкә саҡырҙы, һәм, икенсенән, яңы ижтимағи тормош ҡоролошонда һәр кемгә тулы үҫеш мөмкинлектәрен биргән һәм үҫеш өсөн тулы мөмкинлек биргән йәмғиәт ҡоролошон төҙөүҙә аңлы ҡатнашырға саҡырҙы<ref>Записки отдела рукописей, Том 34. Гос. социально-экономическое изд-во, 1973.</ref><ref>Письмо П. А. Кропоткина с обращением „Товарищи“ с благодарностью за встречу при приезде в Петроград, о задачах русской революции. Черновик. 17 июня 1917 года. — ГАРФ. Ф. 1129, оп. 1, д. 730. — 6 с.</ref>. [[Февраль инҡилабы|Февраль революцияһынан]] һуң барлыҡҡа килгән комитеттар, клубтар, йәмғиәт ойошмалар Кропоткин исеме менән бәйләргә тырышалар. 22 июндә Ирекмән отрядын булдырыу буйынса комитет уны үҙенең почетлы ағзаһы итеп тәғәйенләй.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Присяжныйҙар Советы рәйесе адвокат Карабчевский хәтирәләренән:<div class="ts-Конец_цитаты-source"></div>Миңә, хәрбиҙәргә ҡарата тейелгеһеҙ яуызлыҡты тикшереү буйынса комиссия рәйесе булараҡ, ике тапҡыр хәрби әсирҙәр өсөн хәйриә маҡсатында ойошторолған ошондай концерт-митингтарҙа ҡатнашырға тура килде. Шуларҙың береһендә, [[Петроград]] тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр күренгән «анархист», яңы ғына Англиянан килгән ҡартайған кенәз Кропоткин булғанында,, мин рәйеслек иттем. Мин уны Мария театры залын тултырып ҡул сабыуҙар аҫтында тәҡдим иттем. Уның союздаштарыбыҙҙың дуҫлығын, айырыуса инглиздәрҙең, маҡтауы күптәрҙе ҡыуандырҙы.</blockquote><templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> — <cite>Т. А. Семёнова (Рихтер), «От Февраля к Октябрю 1917 года»</cite><ref>''Семёнова (Рихтер) Т. А.'' [http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html От Февраля к Октябрю 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131031835/http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |date=2011-01-31 }}.</ref>}} 3—4 июлдә Петроградта большевиктар ойошторған ҡораллы концерт-демонстрация үтә. 1917 йылдың июнендә Советтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында һайланған Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты баш ҡалала большевистик килешеү менән бәйле ваҡиғаларҙы иғлан итте һәм Ваҡытлы хөкүмәттең вәкәләттәрен һәм сикләнмәгән хакимлығын таныны. Июль көрсөгө ике властлылыҡты бөтөрҙө. Яңы хөкүмәтте эсер [[Александр Керенский]] етәкләне. Петроградта ғәҙәттән тыш хәлдә тип иғлан ителде. Большевиктарҙы ҡулға алыу башланды, ҡораллы фетнә ойоштороуҙа һәм Германия файҙаһына шпионажда ғәйепләүсе Ленинҡасып китә алды. Июль көрсөгөнән һуң Керенский Кропоткинға Ваҡытлы хөкүмәт составына инергә тәҡдим итә. Кропоткиндың көндәлегендә яҙыу бар: 1917 йылдың 20 июле. "А. Ф. К. килде. Көндәлек ситендә уның менән «NB министрлығы. Баш тартыу»,— тигән яҙыу өҫтәлгән. Керенский ҙур тырышлыҡтар һалған: Ул Кропоткинды Ваҡытлы хөкүмәткә инергә өгөтләгән, уға министрҙың теләһе ҡайһы вазифаһын һайларға тәҡдим иткән, —тип иҫкә төшөрә Эмма Гольдман. — Кропоткин баш тарта<ref>''Ударцев С. Ф.'' Кропоткин. — Юрид. литература, 1989.</ref>. — «Итек таҙартыусының һөнәре намыҫлыраҡ һәм файҙалы», тип белдерә ул<ref name="Gold">''Гольдман Э.'' П. А. Кропоткин // «[[Былое (журнал)|Былое]]», 1922. — № 17. — С. 102.</ref>. Ул шулай уҡ Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан тәҡдим ителгән йыллыҡ пенсиянан: 10 мең һумдан баш тарта. Кропоткин Февраль революцияһын ҡабул итмәне һәм Рәсәй анархистарын хупламаны. Әммә, дөйөм һәм тотош алғанда, хөкүмәтте ул хуплап сыҡты. [[Файл:Pavel_Miliukov&Peter_Kropotkin.jpg|справа|мини|300x300пкс|Милюков П. Н.һәм Кропоткин А. П. — ҡатнашыусылар дәүләт кәңәшмәһендә. Мәскәү, 1917 йыл]] 1917 йылдың август уртаһында Кропоткин Ваҡытлы хөкүмәт позицияһын нығытыуға йүнәлтелгән һәм Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Керенский инициативаһы менән ойошторолған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Ул Мәскәүҙә Ҙур театрҙа 12 (25)—15 (28 август) үтә. Кәңәшмә эшенә «азатлыҡ хәрәкәте» эшмәкәрҙәре: кенәз Кропоткин П.А, Брешкова-Брешкова Е. К., Лопатин Г. А., Плеханов Г. В. һәм Морозов Н. А. йәлеп ителә. Кропоткин тыныс, эволюцион үҫеш яҡлы булды<ref>{{Cite web |url=http://memzal.ru/text/1235 |title=«Обращаюсь и к правым, и к левым…» |accessdate=2011-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |archivedate=2013-10-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |date=2013-10-10 }}</ref>. Ул барыһын да революция мәнфәғәттәре өсөн синыфтар араһында тыныслыҡҡа ихлас өндәне, бөтә рус халҡын һуғышты еңеүгәсә дауам итергә саҡырҙы. Кропоткин Петр Алексеевичтың Дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнашыуын уны анархизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләгән һәм бик хөрмәт иткән украин анархо-коммунисы Нестор Махно хупламай<ref>''[[Махно, Нестор Иванович|Махно Н. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/mahno_ni/01.html Воспоминания]. — Париж, 1936.</ref>. Июль айынан Юғары Баш командующий булған генерал Лавр Корнилов 25 августа хәрби диктатура урынлаштырыу һәм Советты юҡ итеү, пролетариаттың ҡораллы төркөмдәрен баҫтырыу маҡсатында фронттан Петроградҡа ғәскәр килтерә. Корнилов менән теләктәш министр-кадеттар хөкүмәттән сыға. Үҙ сиратында, Керенский Корниловты фетнәсе тип иғлан итә һәм вазифаһынан ситләтә. Керенскийҙың эшмәкәрлеге революция яҡлы Петроград гарнизоны һәм Балтика флоты частары, большевиктар контроле аҫтында булған эшсе Ҡыҙыл гвардия отрядтары хупланы. Корнилов ғәскәрҙәре 30 августа туҡтатыла, ә үҙе ҡулға алына. Шул уҡ көндө Керенский Юғары баш командующий вазифаһын биләй. Был революцияның һул радикаль төркөмдөң көсәйеүенә килтерҙе. 16 октябрҙә Короленко В. Г. , [[Шаляпин Фёдор Иванович|Шаляпин Ф.]], [[Бунин Иван Алексеевич|Бунин И]] һәм Чайковский менән бер рәттән «Халыҡ эше» мәҙәни-ағартыу йәмғиәте Кропоткинды ойоштороусылар ағзалығына саҡырған. Кропоткин Мәскәүҙә йәшәгән ваҡытта [[Октябрь революцияһы]] башлана. Уға тиклем ике көн алда анархист Атабекян А. М. хеҙмәтсәндәрҙе ҡанлы синфи көрәштән һәм "урам большевизмы"нан ҡурсалаған анархистик социаль революцияны етәкләргә саҡырыусы «Кропоткинға асыҡ хат» баҫтырып сығара. Мәскәүҙә ҡораллы восстание 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) башлана һәм ноябрь башында ғына большевиктар ҡаланы яулап ала алды. Кропоткин ул саҡта Ҙур Никитскийҙа йәшәй һәм революция ваҡиғаларына шаһиты була<ref>''Атабекян А. М.'' [http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm Открытое письмо П. А. Кропоткину]. — {{М.}}, 1917. — 8 с. (отд. оттиск из: Анархия. 1917. — № 7, 23 окт.).</ref>. [[Октябрь революцияһы]]на Пётр Алексеевичтың ҡарашы бер төрлө булмай: ул үҙе буржуазияны түңкәреүҙе хуплай һәм властың Совет формаһында булыу фактын сәләмләне, әммә ул ошо власҡа эйә булған партия уны кем менән бүлешергә теләүен белдерҙе. Иң мөһиме — революция халыҡ, бөтә класс эше булһа ла власты халыҡҡа бирергә теләмәҫ. === Нестор Махно менән осрашыу === Махно Н. И. хәтирәләре буйынса, 1918 йылда ул үҙенең уҡытыусыһы һымаҡ хөрмәт иткән Кропоткин менән осраша. Махно Кропоткиндан украиндар крәҫтиәндәре араһында революцион эшмәкәрлеккә ҡағылышлы кәңәш менән мөрәжәғәт итергә теләгән, Ләкин һуңғыһы ҡәтғи рәүештә кәңәштәр биреүҙән баш тарта: «Был һорау ҙур хәүефкә бәйле…тик һеҙ үҙегеҙ генә хәл итә алаһығыҙ». Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тап Махно Кропоткиндың ғаиләһен 1921 йылға тиклем (Петр Кропоткиндың үлеме һәм Нестор Махноның Румынияға китеүе) ҡараған<ref>[http://telegrafua.com/world/12420/ Похвала махновщине<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118121112/http://telegrafua.com/world/12420/ |date=2012-11-18 }}.</ref>. === Дмитровтағы тормошо === [[Файл:Speakers_al_the_funeral,_Goldman,_berkman,_maximov,_baron.jpg|слева|мини|230x230пкс|Кропоткин ерләү. Табут эргәһендә Эмма Гольдман, Беркман Александр, Масимов Г. П.,Барон А. Д. тора]] Большевиктар Кропоткинға Кремлдән фатир, кремль паегы тәҡдим итә, өҫтәүенә, мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский Петр Алексеевич дәүләт ярҙамынан баш тартмаһын һәм уны өгөтләү маҡсатында ҡатыны Софья Григорьевнаға хат яҙа. Әммә Кропоткин ярҙамдан ныҡлы баш тарта. Кропоткинға өс тапҡыр фатирҙы алмаштырырға тура килә, сөнки ул йәшәгән «элекке буржуй» өйҙәре реквизитлана. [[1918 йыл]]дың июлендә Кропоткин, халыҡ комиссары Рәйесе [[Ленин Владимир Ильич|Ульянов-Ленин В. И.]] ҡул ҡуйған «һаҡ танытма» алып<ref>{{книга|автор = |заглавие = Ленинский сборник|ответственный = |место = М.|издательство = Политиздат|год = 1980|том = XXXIX (39)|страницы = 192|страниц = |тираж = }}</ref>, ҡатыны менән Мәскәү өлкәһе Дмитров ҡалаһында төпләнә. Унда былай тиелгән: «Петр Алексеевич Кропоткин йәшәгән урындарҙағы совет властары Кропоткин Петрға һәр төрлө һәм бөтә яҡлап ярҙам күрһәтергә тейеш… был ҡалала Совет власы вәкилдәренә Петр Алексей улының тормошон еңеләйтер өсөн бөтә саралар күрергә кәрәк»… [[Лев Толстой]]ҙың дуҫы граф М. А. Олсуфьев, элек өйәҙ дворянлығы етәксеһе, уға Советская тип үҙгәртелгән элекке Дворяндар урамындағы (хәҙер — Кропоткинская тип үҙгәртелгән) буш торған йортто символик рәүештә һата. Ҡатмарлы тормош шарттарына ҡарамаҫтан, Кропоткин әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итә, Дмитровск кооперативтары союзы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, яңы китап («Этика») өҫтөндә эшләүен дауам итә. "Анархистар кенәзе"нең Дмитровтағы йәшәгән осорона С. Н. Марков «Кропоткин Дмитровта. 1919 йыл» шиғырын арнай. Артабан ваҡиғалар үҫеше, ҡыҙыл террор һәм большевиктар диктатураһы урынлашыуы [[Октябрь революцияһы]]на ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр итә. [[Файл:Могила_революционера_Петра_Кропоткина.JPG|справа|мини|284x284пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Кропоткиндың ҡәбере]] 1921 йыл башында Кропоткин үпкә елһенеүе менән ҡаты ауырып китә. Ленин ашығыс рәүештә Дмитровҡа һаулыҡ һаҡлауҙың халыҡ комиссары Семашко Н. А. һәм Бонч-Бруевивич В. Д. етәкселегендәге иң яҡшы табиптар төркөмөн ебәргән. Кропоткинға көсәйтелгән туҡланыу, махсус паёк тәҡдим итәләр. Әммә Пётр Алексеевич бер ниндәй өҫтөнлөктәр ҡабул итмәй һәм паёктан баш тарта. Ул, һиҙҙермәйенсә, «тыйнаҡ», бер кемгә лә ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тырышып үлә<ref>''Турецкий Г.'' [http://kprf.ru/rus_soc/86834.html Дата в истории. 90 лет со дня смерти П. А. Кропоткина].</ref>. [[Файл:Kropotkin_Funeral.jpg|слева|мини|230x230пкс| Кропоткинды ерләү]] 1921 йылдың 8 февралендә П. Кропоткин «иртәнге 3 сәғәт 10 минутта 78 йәшендә» тыныс ҡына йән бирә. 9 февралдә үҙәк гәзиттәр Мәскәү эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы Президиумының "самодержавиеға һәм буржуазияға ҡаршы көрәшеүсе революцияның сыныҡҡан көрәшсеһе"нең үлеме тураһында иғлан итәләр. 10 февралдә Дмитровҡа махсус матәм поезы килеп, уның мәйете менән табутты [[Мәскәү]]гә алып китә һәм хушлашыу өсөн Союздар йортоноң Ҙур Дмитровтағы Колонна залында (Мәскәүҙең Дворян йыйылышының элекке бинаһында) урынлаштырылған. Бынан һуң күп йыллыҡ совет традицияһы башланды. Кропоткин менән хушлаштыу ике көн дауам итте — Мәскәү заводтарынан, фабрикаларынан һәм учреждениеларынан йөҙҙәрсә делегация, меңдәрсә ябай кеше килде. Уның табуты янында анархистар ҙа, шулай уҡ шул иҫәптән ерләшеү өсөн, төрмәнән, һүҙ биреп, ваҡытлыса сығып тороусы ҡулға алынғандар ҙа Почетлы ҡарауылда торҙо. 13 февралдә Кропоткинды Новодевичье зыяратында ерләйҙәр<ref>{{Статья |ссылка= |автор=Баранченко В. Е. |заглавие=Кончина и похороны П. А. Кропоткина |год=1995 |язык= |место=М. |издание=Вопросы истории |тип=журнал |месяц= |число= |том= |номер=3 |страницы=149—154 |issn=}}</ref>. Дмитровта Кропоткин П. А. хөрмәтенә урам аталған, ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта [[музей]] ойошторола. == Анархизм һәм дәүләт тураһында == Кропоткиндың фекеренсә, анархизм шул уҡ революцион протестан, шул уҡ кеше ризаһыҙлығынан башлана, хатта социализм да; революцияның һөҙөмтәһен ул «дәүләткә ҡарамаған коммунизм» урынлаштырыуҙа күрә. Яңы ижтимағи төҙөлөш уға ирекмәнлек принцибына нигеҙләнгән һәм үҙ аллы идара ителеүсе берәмектәрҙең (дөйөмләштерелгән территориялар, ҡалалар) ирекле Федератив союзы булараҡ күренде. Етештереүҙе коллектив алып барыу, ресурстарҙы коллектив бүлеү һәм, дөйөм алғанда, иҡтисадҡа, хеҙмәттәр өлкәһенә, кеше мөнәсәбәттәренә ҡараған бөтә өлкәлә коллективлыҡ күҙаллағайны. Коллектив үҙенең эшмәкәрлегендә ҡыҙыҡһыныу тапҡан, нимә менән, кем өсөн шөғөлләнгәнен аңлаған төркөмдө тәшкил итә. Ғалим һәм юғары белемле кеше булараҡ, Кропоткин П. А. анархизмдың ниндәйҙер ғилми нигеҙен һәм уның кәрәклеген күрһәтергә маташҡан. Уның өсөн анархизм — кеше йәмғиәтенең философияһы. Кропоткиндың танып-белеү методы теләктәшлек законына һәм үҙ-ара ярҙам итеүгә нигеҙләнә. Ул Дарвиндың йәшәү өсөн көрәш теорияһын төрҙәр араһында көрәш һәм улар араһында үҙ-ара ярҙам икәнен иҫбатларға тырыша. Бер-береңә ярҙам итеү һәм теләктәшлек — үҫеште алға этәреүсе. Кропоткин бушмендар, готтентоттар, эскимостар араһындағы үҙ-ара ярҙамды тикшерә, ырыу һәм община кеүек формаларын булдырыуҙа уның ролен асыҡлай; Урта быуаттар осоронда — цехтар, гильдиялар, ирекле ҡалалар; Яңы ваҡытта — страховка йәмғиәттәре, кооперативтар, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса халыҡ берләшмәләре (фәнни, спорт һәм башҡалар). Бындай кешеләр ойошмаларында етәкселәр, ниндәйҙер мәжбүри власть юҡ, ә барыһының да үҙ эшенең кәрәклеген аңлау, кешеләрҙең үҙ эше менән мауығыуына нигеҙләнгән. Йыш ҡына бындай хәл барлыҡҡа килә: кеше үҙ һәләттәрен үҫтерә алмай һәм, ғөмүмән, ул нимәне барыһынан да яҡшыраҡ башҡара алыуын күҙ алдына килтерә алмай. Быларҙың барыһы ла дәүләттең иғтибары һәләттәре төрлө кешеләргә түгел,ә идеаль тип иҫәпләнгән (ысынбарлыҡта ул юҡ) шәхескә йүнәлтелә <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Германияла йәмәғәтселек менән дәүләтте бутағанған, шәхси һәм урындағы иреккә дәүләт баҫымы булмаған йәмғиәтте күҙ алдына килтермәгән яҙыусылар мәктәбе булған, бынан анархистарҙы йәмғиәтте һәм дәүләтте емерергә теләүҙә һәм кешенең бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғышҡа өндәүҙә ғәйепләү килеп тыуа. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— <cite>П. А. Кропоткин, «Государство и его роль в истории» (изд. 1921)</cite></div></blockquote>Кропоткин П. А. фекеренсә, хөкүмәтте һәм дәүләтте бер үк тип уйларға ярамай, һуңғыһы үҙ эсенә йәмғиәттең бер өлөшө өҫтөнән власть булыуҙан тыш, бер үҙәктә идара итеүҙе, йәмәғәт тормошон булдырыуҙы ла үҙ эсенә ала. Дәүләттең булыуы халыҡтың төрлө төркөмдәре, шулай уҡ айырым йәмғиәт ағзалары араһында яңы мөнәсәбәттәр булдырыуҙы күҙ уңында тота. Кропоткин П. А. билдәләүенсә, цивилизация тарихында «ике ағым», ике бер-береһенә дошман традиция: «Рим һәм халыҡ, император һәм федерация; власть һәм азатлыҡ традицияһы була. …Беҙгә ошо ике үҙ-ара көрәшеүсе ағымдың ҡaйһыһын һайларға… — Шик булырға тейеш түгел. Беҙ һайланыҡ та инде. Беҙ кешеләрҙе ирекле килешеүҙәргә нигеҙләнгән ойошмаға, иреле федерацияһына алып барған ағымға ҡушылабыҙ. Башҡалар, император Рим йолаларына ҡолаҡ һалырға теләһәләр, тырышһын!»<ref>{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=73 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}</ref>. Быларҙы нигеҙләү өсөн XIII—XVI быуаттарҙа Европала бик күп бай ҡалалар булған, тип билдәләй, уның һөнәрселәре, ғалимдары, зодчийҙары сәнғәт мөғжизәләрен етештергән, төрлө белем өлкәләрендә күп нәмә асҡан, уларҙың университеттары фәнгә нигеҙ һалған, каруандар, океандар аша үтеп, ҡаҙнаны тулыландырып ҡына ҡалмаған, [[география]] фәнен яңы белем менән тулыландырҙылар ҙа инде. Заманса сәнғәт иһә, Кропоткин П. А. фекеренсә, Урта быуаттан, сифат менән түгел, тик юғары тиҙлектәге үҫеш динамикаһы менән айырылып тора. Кропоткиндың бөтә эштәренең характерлы һыҙаты булып кеше шәхесенә айырыуса иғтибарлы булыу тора. Шәхес — революция күңеле, һәр айырым кешенең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, уға үҙ-үҙен танытыу иреклеге биреп кенә, йәмғиәт сәскә атасаҡ.. Халыҡ массаһына һәр ваҡыт үҙ-ара ярҙам хас, Бер формация сиктәрендә горизонталь бәйләнештәр барлыҡҡа килә һәм мәнфәғәттәрҙе координациялауға һәм яраштырыуға нигеҙләнгән тейешле учреждениелар төҙөлә: ырыу, ябай хоҡуҡ, урта быуат ҡалаһы, гильдия. Тарих — бер туҡтауһыҙ үҫеш линияһы түгел, ә цикл. [[Мысыр]], Азия, [[Урта диңгеҙ]] яры, [[Үҙәк Европа]] сиратлап тарихи үҫеш аренаһында булдылар һәр саҡ бер үк сценарий буйынса. Барыһы ла элекке тәүтормош ҡәбиләнән башланған, һуңынан ауыл ойошмаһы стадияһына әүерелә, артабан ирекле ҡалалар, һуңынан үҫеше оҙаҡ дауам итмәгән дәүләттәр килә, ә һуңынан барыһы ла туҡтап ҡала. Мәҫәлән, [[Боронғо Греция]]: тәүтормош ҡәбилә осоро, яйлап община ҡоролошона күсеү, сәскә атыусы республика ҡалалары осоро, әммә Көнсығыштан деспотик традициялар һулышы килгәс, башланған һуғыштар Александрҙыү Бөйөк Македония империяһын төҙөргә ярҙам иткән. «Цивилизацияның тормош һутын һыға башлаған дәүләт барлыҡҡа килде», — тип яҙған Кропоткин П. А.<ref>{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева|издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=74 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}</ref>, — һәм бындай миҫалдар байтаҡ: Боронғо Египет, Ассирия, Фарсы, Палестина һәм башҡалар. Халыҡ массаһы өсөн хас тенденцияны нигеҙләп, Кропоткин уртаҡ мәнфәғәттә булған крәҫтиәндәр, ауыл общинаһы хаҡында һөйләй: хужалыҡ, күрше; берләшеп һаҙлыҡ киптереү, ер һуғарыу, ер һөрөү эштәре һәм башҡалар. Һәм, тимәк, был проблемаларҙы бергәләп хәл итеү еңелерәк. Сауҙагәрҙәрҙең гильдиялары, һөнәрселәрҙең цехтары менән дә ошондай уҡ хәл. Кропоткиндың анархик теорияһы капитализмды һәм дәүләттең капитализм осорондағы тәртибен тәнҡитләгәндә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ғәҙәттәгесә, дәүләт йәмғиәттә юғары ғәҙеллек идеяларын раҫлай, тип иҫәпләйҙәр һәм капитализм ҡыҫылмау теорияһын ({{lang-fr|«laisser faire, laissez passer»}}) — нимә теләйҙәр, шуны эшләһендәр әйҙә. Әммә шул уҡ революцион Францияла хөкүмәт, бөтөнләй ҡыҫылмайынса, эшселәр иҫәбенә байығырға мөмкинлек бирә. Якобин конвенты: баш күтәреү, дәүләт эсендә дәүләт төҙөү өсөн — үлем! Был хәлдән ҡотолғоһоҙ дилемма килеп сыға, тип яҙа Кропоткин П. А. : «Йәки дәүләт емерелергә тейеш, бындай осраҡта яңы тормош меңәрләгән, ҡеүәтле, шәхси һәм төркөм башланғысы нигеҙендә, ирекле килешеү нигеҙендә барлыҡҡа киләсәк. Йәки дәүләт шәхесте һәм урындағы тормошто батыра, кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен үҙләштерә, хакимлыҡ итеү маҡсатында һуғыштар һәм эске көрәш алып килә, һәм — аҙағы ҡотолғоһоҙ — үлем<ref>{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=75 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}</ref>. Әгәр һеҙ беҙҙең һымаҡ индивидтың азатлығы һәм уның ғүмере хөрмәт ителеүен теләһәгеҙ, кеше өҫтөнән хакимлыҡты мәжбүри кире ҡағырға тейешһегеҙ; шул тиклем һеҙҙең тарафтан оҙаҡ ваҡыт кире ҡағылған анархизм принциптарын ҡабул итергә мәжбүр булаһығыҙ». Кропоткин үҙенең фәлсәфәүи ҡараштарында Огюст Конт һәм Герберт Спенсерҙың эйәрсене була. «Метафизик» традицияларына тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Немец классик идеализмы вәкилдәрен «схоластикала», тәү сиратта [[Гегель|Гегелды]], тәнҡитләй. Кропоткин иҫәпләүенсә,"тарҡау фәлсәфәгә" «ысын ғилми алым» алмашҡа килергә тейеш. Кропоткиндың ижтимағи идеалы анархистик (дәүләткә ҡарамаған) коммунизм булған, унда революция юлы менән (социаль революция) шәхси милек тулыһынса бөтөрөлә. Дәүләт власының һәр формаһының дошманы булараҡ, Кропоткин пролетариат диктатураһы идеяһын ҡабул итмәй. == Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге == Швейцарияның Женева ҡалаһында француз телендә популярлыҡ менән файҙаланылған «Le RquvoltY» гәзитен булдыра һәм сығара; гәзит Кропоткин П. А. үҙе яҙған мәҡәләләр менән тулылана тиерлек; революцион пропагандалаң өсөн Швейцариянан Францияға ебәрелгән, унда пропагандистик эшмәкәрлекте дауам иткән. Англия ижтимағи-сәйәси гәзитенә Freedom (Свобода) нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара. 1917 йылдың йәйендә Кропоткин П. А. Көнбайыш Европанан Тыуған иленә ҡайта. 12 июндә Петроградтағы вокзалда поезд вагонынан сыҡҡанда уны күмәк халыҡ ҡаршы ала. Ҡаршылаған меңдәрсә кеше араһында Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары була. Керенский А. Ф. Кропоткинға хөкүмәттәге теләһә ниндәй вазифаны, шул иҫәптән Хөкүмәт Рәйесе вазифаһын үтәргә тәҡдим итә. Кропоткин тәҡдимдән баш тарта — ләкин шул уҡ йылдың август айында Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашты. Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылдың ноябрендә беренсе Халыҡ комиссарҙары Советы Рәсәй яңы хөкүмәтенең беренсе Декреттарын ыңғай ҡабул итә. Артабан Кропоткин большевиктарҙың яңы власы демократик хоҡуҡты һәм иректәрҙе бөтөрөүен һәм үҙ эшмәкәрлегендә диктатура, террор һәм ҡораллы көскә таяныуын аңлай. Кропоткин, инанған демократ булараҡ, ғәмәлдәге власҡа әүҙем оппозиция яғына күсә. Кропоткин ике тапҡыр Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ульянов В. И. менән осраша. Ул Ульянов-Ленинды яңы бюрократия синыфын булдырыуҙа, Граждандар һуғышын тоҡандырыуҙа һәм «ҡыҙыл террорҙа» ғәйепләй. Кропоткин П. А. үҙенең граждан һәм сәйәси ҡараштарын аңлатып бер нисә тапҡыр хат яҙа. Кропоткиндың Ульянов-Ленинға хаттары СССР осоронда дәүләт архивтарында йәшерен һаҡлана һәм тик 1990-сы йылдарҙа ғына тарихсылар тарафынан табыла һәм нәшер ителә. Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе яҙған бер хатында Кропоткин: «Ҡыҙыл террор ойоштороу, аманаттар алыу социалистик революция партияһына һәм етәкселәренә килешмәй. Ҡыҙыл террор эраһын башлау революцияның көсһөҙлөгө, был юл менән барыу тиҙҙән еңелеүҙе аңлата. Полиция яңы тормош төҙөүсеһе була алмай. Шуға ҡарамаҫтан, полиция һәр ауылда, ҡалала юғары власть була бара. Был Рәсәйҙе ҡайҙа алып бара? Ҡапма-ҡаршылыҡҡа!» — тип яҙа<ref>Государственный Архив Российской Федерации: Фонд 1129. Оп. 2. Ед. хр. 105. Найдено и опубликовано Н. М. Пирумовой: ''Пирумова Н. М.'' Письма и встречи // Родина — 1989. — № 1. — С. 26-31.</ref>. Кропоткин П. А. атылыуҙан һәм төрмәгә ябылыуҙан күп кенә ғәйепһеҙҙе алып ҡала ала, улар араһында билдәле тарихсы Мельгунов С. П. һәм Пальчинский бар ине. Ульянов-Ленин «ҡартҡа теймәҫкә» ВЧК-ГПУ органдарына бойороҡ бирә, әммә һуңғы йылдарҙа Дмитровта йәшәгән осорҙа Кропоткин П. А. чекистарҙың күҙәтеүе аҫтында була. == Фәнгә өлөшө == ; Тарих һәм этнография * Көнсығыш Себерҙә Рәсәй империяһы менән Цин империяһы менән сиге буйындағы хеҙмәтенең тарихы хаҡында яҙыуҙар ҡалдыра. * Бүрәт, монгол, тувиндар, тофалар һәм башҡа себер халыҡтарының мәҙәниәте, дини ғилеме һәм ғөрөф-ғәҙәттәре, шулай уҡ Себерҙәге рус казактары тураһында этнографик яҙмалар ҡалдыра. ; География * 1861 йылда Байкал күле өҫтөндәге поляр балҡыш күренешен күҙәтә һәм тасуирлай; инглиз телендәге «Nature» журналында мәҡәлә баҫтырып сығара. * Витим яҫытаулығын аса һәм тикшерә; экспедиция һөҙөмтәләре буйынса мәҡәлә яҙа. * Азияла өр-яңы неоген-дүртенсе вулканизмдың ике өлкәһен асты: Витим яҫытаулығында һәм Илхури-Алиндың маньчжур һыртында; Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса мәҡәләләр яҙа. * Көнсығыш Себер һәм Азия орографияһының схемаһын эшләй; «Азия Орографияһы» мәҡәләһе «Geographical Journal» баҫмаһында донъя күрә. * Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары вазифаһын биләй. Рус география йәмғиәтендә түләүле секретарь вазифаһы тәҡдим ителә, әммә баш тарта<ref>[https://web.archive.org/web/20120111031054/http://www.rgo.ru/2010/04/pyotr-alekseevich-kropotkin/ П. А. Кропоткин]. Сайт Русского географического общества.</ref><ref>[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st060.shtml П. А. Кропоткин]. NPLit.ru: Библиотека юного исследователя.</ref>. * Себер халыҡтарының картографияһы сәнғәтен таба. * «Көнсығыш Себерҙән» очерктар циклын («Заманса йылъяҙма» баҫмаһында — «Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитенә ҡушымта — 20-нән ашыу мәҡәлә) яҙа. * Сунгари йылғаһы буйындағы маньчжур өлкәләрен ентекле тасуирлай. * Яңы фәнгә, социаль географияға, нигеҙ һала; Америка Ҡушма штаттарында — «Radical Geography»; Донъяла яңы дисциплинаның беренсе ғилми мәҡәләләр томы (АҠШ) 1977 йылда Кропоткинға бағышланып сыға. ; Лимнология * Байкал күленең Провал ҡултығын өйрәнә һәм күргәндәрен итальян ғилми баҫмаһында һүрәтләй. * Байкал күленең башта аҡмай ятҡан һыу ятҡылығы булғанын гипотезаны әйтә һәм нигеҙләй. * Тункин һәм Олезская-Илез тау уйпатлыҡтары тәүҙә күлдәр булған тигән фараз әйтә. * Ока Саяны һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендәге базальт менән ябылған күлдәргә ҡыҫҡаса тасуирлама бирә. * Хи-Гол үҙәнендәге кратерҙарҙың береһендә ҙур булмаған күл таба. * Евразия тарихында Озерная боҙлоҡ осоро эҙҙәре таба һәм өйрәнә. Палеолимноль төшөнсәһен һәм «Озёрный период» һәм «Высыхание Евразии» терминдарын индерә. * «Высыхание Евразии» китабын яҙа ; Лондонда Король Географик Йәмғиәте тарафынан донъя күрә. * «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» лекцияһын уҡый (Дмитров, 1920). * «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» монографияһының план-проспектын төҙөй. ; Геоморфология * Ошондай гипотеза тәҡдим итә: *# Байкал күле ябыҡ һыу ятҡылығы булған; һыу эрозияһы һөҙөмтәһендә Байкал күленән ағып сыҡҡан йылға барлыҡҡа килә Ағып сығыусы йылға өҫкә күтәрелә, һәм, ниһайәт, тауҙар аша үтеп, Байкал күленән ағып сыға. *# Иркут йылғаһы башта Байкалға ҡоя. *# Окинско-Илезская уйһыулығы тәүҙә күл була; Ока йылғаһы тау һырттарын ҡырҡып һәм уйһыулыҡтағы күл һыуҙарын алып сыға . * 1862 йылда, тектоник хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә күл һыуҙарына төшкән ер ҡабығы участкаһын — Цаган далаларының бер өлөшөн ҡарап, Байкал күлендәге ер тетрәү эҙемтәләрен тикшерә. * Тункин уйпатлығы һәм уның ситтәренең асимметрияһына күрһәтә. * Иркут йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөндә ултырмалы йомшаҡ ҡатлам боронғо боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә. * Саян Окаһы һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окинск янартауҙары һәм базальт ағымы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә. * Базальт ағымы Саян Окаһы йылғаһын (ул ОК-Хем, Аха) быуа, ә һуңынан ташҡын һыу ағымы менән емертелә. * Көнсығыш Саян рельефында боҙланыу эҙҙәре бар һәм рельеф боҙлоҡ менән эшкәртелә. * Ул Көнсығыш Саянда һәм Витим яҫытаулығында, курумдарҙың күп булыуын әйтә һәм уларҙы «ҙур ярсыҡлы курумдар» тип атай. ; Геология * Көнсығыш Себерҙә Боҙлоҡ осоро эҙҙәре тапҡан һәм тикшергән; Себерҙең геологик тарихында Боҙлоҡ осоро барлығын иҫбатланы.. * , [[Дүртенсел осор|дүртенсел осор боҙланыу]] теорияһына нигеҙ һала һәм мәңгелек боҙлоҡ терминын индерә. Ул 1874 йылдың 21 мартында беҙҙән алыҫ булмаған дәүерҙә Боҙлоҡ эпохаһы йәшәүе тураһында доклад яһай, ә икенсе көндө йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенә тотҡонлоҡҡа оҙатыла, унда ғалимға уҡыу һәм эшләү мөмкинлеге бирелә, шуның арҡаһында ул тағы бер нисә хеҙмәтен әҙерләй. * Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин вулканы һәм базальт ағымын тикшерә һәм төшөрә; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен күрһәтә, янартау сығышлы тоҡомдарҙың өлгөләрен йыя. * Экспедицияларҙа йыйылған тау тоҡомдары коллекцияһын ҡалдыра. * 1864 йылда Илхури-Алинь һыртында рельефын табып, Европа фәнни даирәһендә сенсация булып киткән неоген-дүртенсел йәштәге янартауҙы тасуирлай һәм бының менән А. Гумбольдттың Азияның үҙәк райондарында янартау өлкәләренең барлығы гипотезаһын дөрөҫләй. * 1865 йылда Иркут йылғаһының һул яры буйлап Тункин ҡаҙанлығында янартау сығышлы форматтарҙы ҡарай һәм тасуирлай. * 1865 йылда Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин янартауҙарынһәм базальт ағымын тикшерә һәм һүрәтләй; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен аныҡ күрһәтә; бер конус төбөнөң барометрик бейеклеген билдәләне; фәнни мәҡәләгә литографик ике янартауҙың һүрәттәрен эшләй. * 1868 йылда вулкан Витим тигеҙлегендә янартау эшмәкәрлеге эҙҙәрен таба; XX быуатта был асыш неоген-дүртенсе йәштәге янартауҙар табылғас раҫлана. * 1867 йылда инженер Зотиков менән берлектә сейсмометр барлыҡҡа килә һәм Көнсығыш Себерҙә приборҙы һынап ҡарай. * Себерҙә сейсмология пункттары селтәрен булдырырға тәҡдим итте, уның фекеренсә, был Байкал күленең килеп сығышы мәсьәләһен хәл итә алыр ине. ; Биология «Биология» ғилми хеҙмәт йылъяҙмаһын ҡалдыра һәм «The Nineteenth Centure» инглиз журналында биология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһын яҙа. ** «Наследование приобретённых признаков». ** «Прямое воздействие среды на растения». ** «Реакция животных на их окружение». ** «Наследственные изменения у животных», Лекция, прочитанная на [[:ru:Евгеника|Евгеническом конгрессе]]; напечатана в 1915 году. ; Биосоциология һәм биоэволюция «Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам» (1907) китабында Дарвиндың прогрессив эволюцияла (шул иҫәптән кеше) конкуренция алдынан үҙ-ара ярҙам итеү өҫтөнлөгө тураһында гипотезаһын әйтә<ref>''Кропоткин П. А.'' Этика. Происхождение и развитие нравственности. М.: Политиздат, 1991. С. 14.</ref><ref>Там же. С. 16.</ref>. ; Политология * 1896 йылда «Дәүләт тарихы һәм уның роле» китаптың яҙа. ; Науковедение * Фән проблемалары, уның тарихына һәм перспективаларына арналған мәҡәләләр серияһын яҙа. * Фәнни күҙәтеүҙәр циклын «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзитендә «Естествознание» рубрикаһында яҙа. * «Заманса фән һәм анархия» (анархияны кеше ғүмере дәүләт ҡатнашлығынан тыш бойондороҡһоҙ эшмәкәрлек тип аңлай) тигән китап яҙа. * Оло йәштәге ғалимдар үҙҙәренең иҫкергән ҡараштарын үҙгәртергә торошта түгел, тигән ҡағиҙәне асыҡлай һәм нигеҙләй; Кропоткиндың тезисы: ғилми ҡараштар, теориялар һәм мәктәптәр үҙгәрмәй, ә улар менән бергә һаҡлана. ; Культурология * Бостонда, АҠШ-та Лоуэла институтында рус әҙәбиәте тарихы буйынса лекциялар курсын уҡып ишеттерә; 1901 йылда инглиз телендә Бостонда, 1907 йылда Санкт-Петербургта «Рус әҙәбиәтендә Идеалдар һәм ысынбарлыҡ» тип аталған айырым китап булып баҫылып сыға. ; Этика * Ғәҙеллек һәм әхлаҡлылыҡ. Лондонда этик йәмғиәттә II асыҡ лекцияһын (ҡабаттан)уҡып ишеттерелә. * «Этика: килеп сығышын һәм әхләҡи үҫеше» тигән китап яҙған. — Петроград, Мәскәү: Хеҙмәт тауышы. * «Этика» тамамланмаған ҡулъяҙма ғилми хеҙмәтен ҡалдыра. 1921 йыл. Беренсе томы баҫылып сыға. == Ойошмаларҙа ағзалыҡ == * [[:ru:РГО|Императорское Русское Географическое Общество]] (ИРГО) ** 1869 — Член-сотрудник Сибирского отделения ИРГО<ref>''Кропоткин П. А.'' О геологических наблюдениях на острове большой Тютерс // Известия ИРГО. 1869. Т. 5. № 6. Отд. 2. Геогр. изв. С. 288—294.</ref>. ** 1871 — Секретарь Отделения физической географии ИРГО. == Наградалары == * 1865 — Император Рус география йәмғиәтенең физик география бүлегенең Кесе алтын миҙалы — «Себер бүлегенең ағза-хеҙмәткәре кенәз Кропоткинға, Сунгари буйлап Ҡытайҙың Гириня ҡалаһына , һәм Аргундағы Цурухайтуевскийҙан Манчжурияның Мергень ҡалаһына, ә унан Благовещенға тиклем сәйәхәт иткән өсөн». == Ғаиләһе == * 1878 йылдың 8 октябренән ҡатыны — Софья Григорьевна Ананьева-Рабинович (1856, Киев — 1941 йылдың 15 декабрендә, Мәскәү). «Ананьев» ҡушаматын йөрөтөүсе революционерҙың ҡыҙы. Бала сағы Томскиҙа үтә, унда атаһы һөргөнгә ебәрелә. Женевала Кропоткин Петр менән таныша. * Ҡыҙы — Кропоткина Александр Петровна (15 апрель [[1887 йыл|1887]], Бромли — 4 июлендә [[1966 йыл|1966]], [[Нью-Йорк]]). Һөйгән йәре [[Сомерсет Моэм]] 1912 йыл. Моэм Леонидова Анастасия Александровна исеме аҫтында «Бельё мистера Харрингтона» (1928) тигән хикәйәһендә бирелә<ref>{{Статья|ссылка=http://kropotkin.site/sasha-kropotkina|автор=Прусский Я. Л.|заглавие=Саша Кропоткина и две её родины|год=2012|язык=|место=Дмитров|издание=Сборник материалов IV Международных Кропоткинских чтений к 170-летию со дня рождения П. А. Кропоткина (Материалы и исследования)|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=143|issn=}}</ref>. 1915 йылдың йәйендә Бөйөк Британиянан Рәсәйгә тормош иптәше, юрист һәм әҙәбиәтсе Борис Фёдорович Лебедев (1877—1948) менән килә, Февраль революцияһынан һуң 1921 йылда атаһы үлгәндән һуң РСФСР-ҙан эмиграцияға китә. Америка Ҡушма Штаттарында журналист Л.Хаммондҡа икенсегә кейәүгә сыҡҡан. === Өс йыллыҡ никах килешеүе === Кропоткин Петр һәм Ананьева-Рабинович Софья араһында никах сиркәү йолаһынан тыш, анархия принциптарындағы тулы тиң хоҡуҡлылыҡ формаһында өс йыллыҡ килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса айырылышыу йәки никахты оҙайтыу мөмкинлеге өс йыл һайын күҙ уңында тотола. Был килешеү бер туҡтауһыҙ рәүештә 14 тапҡыр оҙайтыла, һөҙөмтәлә уларҙың никахы 43 йыл оҙайтыла, Петр Кропоткиндың 78 йәшкә тиклем, үлеменә тиклем, дауам итә<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=mPK6JoCsqVEC&pg=PA209&lpg=PA209#v=onepage&q&f=false|автор=Вячеслав Алексеевич Маркин|заглавие=Неизвестный Кропоткин|год=2002|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=448|isbn=978-5-224-02746-0}}</ref>. == Хәтер == Кропоткин исеме менән урамдар '''Мәскәү'''<ref>''Земенков Б. С.'' Памятные места Москвы. М.: 1959. С. 74—75.</ref>: * [[:ru:Кропоткинский переулок|Кропоткинский переулок]] (элекке. Штаб тыҡрығы, 26-сы йорт, унда Пётр Кропоткин тыуған бала сағы үтә. 1925 йылдан 1939 йылға тиклем бинала Кропоткиндың музейы урынлаша<ref>''Фролов А. И.'' Московские музеи. М.: Издательский дом «Муравей», 1999. С. 255—256.</ref><ref>[http://kropotkin.ru/предисловие/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина].</ref>. На здании установлена мемориальная доска<ref>[https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ Дом Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421075722/https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |date=2021-04-21 }} // Узнай Москву.</ref>. * [[:ru:Малый Лёвшинский переулок|Малый Лёвшинский переулок]], 4 (1855 тиклем), йорт һаҡланған. * [[:ru:Малый Власьевский переулок|Малый Власьевский переулок]], 8 — 1855—1857 йыл йәшәй һәм һуңынан атаһына килә, йорт һаҡланмаған. * [[:ru:Леонтьевский переулок|Леонтьевский переулок]], 26 — Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, бер аҙ ваҡыт йәшәй. [[Файл:Дом_Новосёлова._ул.Кропоткинская_83._Памятник_Кропоткину..jpg|справа|мини|400x400пкс|Дмитров ҡалаһының Кропоткинский урамында П. А. Кропоткинға һәйкәл]] [[Файл:Card-russia2017-kropotkin.png|справа|мини|Беренсе почта карточкаһы 175-летию со дня рождения Петр Кропоткин]] '''Кропоткин хөрмәтенә атала һәм уның исемен йөрөтә:''' * Краснодар крайындағы Кропоткин ҡалаһы (1921 йылдан). * Иркутск өлкәһендә Кропоткин ҡасабаһы (1930 йылдан алып). * Кропоткино ауылы, [[Аҡшәйех районы|Раздольненский район]], [[Ҡырым|Крым]] (1948 йылдан). * Мәскәү метрополитенының «Кропоткинская» станцияһы (1935 йылдан 1957 йылға тиклем «Советтар һарайы» тип атала). * Тверь ҡалаһындағы П. А. Кропоткин исемендәге китапхана (1920 йылдан алып быға тиклем Тверь кооперативтар аралашсылар ширҡәте китапханаһы булған). * Кропоткин тыҡрығы [[Мәскәү]]ҙә (1994 йылда майҙандар, яр буйҙары һәм уның исемендәге урам) революцияға тиклемге исемдәр кире ҡайтарыла. * Һүнгән Кропоткин вулканы. Бүрәт Республикаһы биләмәһендәге Янартауҙар үҙәнендә. * 72 ҡалала урам. ==== Кропоткин музейҙары ==== * 1923 йылдың 9 декабрендә Мәскәүҙә Кропоткин тыуған Штаб тыҡрығы, 26 адресы буйынса мемориаль музей асыла<ref>[https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf Лебедев Н. К. Музей Кропоткина. Ленинград-Москва, 1928.]</ref>. Экспозицияла кенәз Кропоткиндар ғаиләһе тарихына арналған материалдар, Пётр Алексеевичтың һүрәттәре, карталары һәм ғилми хеҙмәттәре, «чайковсылар» түңәрәге ағзаларының фотоһүрәттәре урынлаштырылған. Англияла уның эш бүлмәһенең биҙәлеүен ҡабатлаған кабинет айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1939 йылда музей бөтөрөлә, ә коллекцияһы тарҡатыла. Китаптар Ленин китапханаһына, ҡулъяҙмалары — Үҙәк дәүләт архивына, Һынлы сәнғәт дәүләт музейының Граждан институтына, Дмитровский район тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла<ref>Фролов А. И. Московские музеи. М.: ИД «Муравей», 1999. С. 255—256.</ref>. * 2014 йылда Дмитровта ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта П. А. Кропоткиндың Йорт-музейы асыла<ref>«Памятник почётному анархисту. Дом-музей Кропоткина в Дмитрове» — «Weekend», 26 сентября 2014 г.</ref><ref>[http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ Официальный сайт дома-музея П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503063926/http://dmmuseum.ru/%d0%b4%d0%be%d0%bc-%d0%bc%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9-%d0%bf-%d0%b0-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d1%82%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b0/ |date=2021-05-03 }}.</ref>. ==== Башҡалар ==== * 1968 йылда Мәскәүҙең «Центрнаучфильм» студияһында Кропоткин тураһында беренсе документаль фильм — «Петр Кропоткин» (тәүге исеме «Кенәз-фетнәсе») ижад ителә. Режиссеры Е. Г. Покровский, сценарист М. Арлазоров, ғилми консультант Н.M. Пирумова. * 1988 йылда «Центрнаучфильм» киностудияһында Кропоткин тураһында «Фетнәсел кенәз» фильмы төшөрөлә (режиссёры Томберг Владимир Эрнестович). * Дмитровта 2004 йылда Кропоткинға һәйкәл ҡуйыла (скульпторы — Александр Рукавишников<ref>[http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=5&func=detail&catid=6&id=15 Памятник Кропоткину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318174647/http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&Itemid=5&func=detail&catid=6&id=15 |date=2009-03-18 }}. Администрация Дмитровского муниципального района Московской области.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |title=Котёнка от анархиста Кропоткина пришлось убрать |website=ВТ Тверь |accessdate=2008-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |archivedate=2009-03-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |date=2009-03-18 }}</ref>. * Иркутск өлкәһендә тау һырты. * Уның хөрмәтенә 1965 йылда Анарктидала Мод Короле Ерендәге тау аталған (координаты: 71°51′ ю. ш. 6°35′ в. д. HGЯO), 1961 йылда САЭ картаһында табылған һәм билдәләнгән<ref>{{книга |автор=Масленников Б. Г. |заглавие=Морская карта рассказывает |ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]] |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |год=1986 |тираж=35000 |страницы=116|}}</ref>. * Киевта 2013 йылдың февралендә Кропоткин иҫтәлегенә арналған акция үтә. Михаил Хрушевский һәйкәленә Кропоткин исеме менән таҡтаташ ҡуйылған, сөнки ике фигураның да тышҡы оҡшашлығы көслө<ref>[http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ В Киеве установлен памятник Петру Кропоткину].</ref>. * 2021 йылдың 14 апрелендә Кропоткин ҡалаһында Петр Алексеевич Кропоткинға арналған һәйкәл асыу тантанаһы үтте<ref>{{Cite web|url=http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/|title=Официальный сайт администрации города Кропоткина :: Сегодня состоялось открытие памятника великому ученому с мировым именем - Петру Алексеевичу Кропоткину, чьё имя с достоинством носит наш город|website=www.gorod-kropotkin.ru|access-date=2021-04-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/|title=В Кропоткине открыт памятник выдающемуся ученому: географу и исследователю, человеку, имя которого носит наш город — Петру Алексеевичу Кропоткину|website=Новости Кропоткина - Огни Кубани|access-date=2021-04-15}}</ref>. == Ҡыҙыҡлы факттар == Инанған анархист, ғалим-материалист һәм дәүләтте юҡҡа сығарыуҙы яҡлаусы булараҡ, Кропоткин А. П., ҡайһы берҙә уны «кенәз» тип атағанға, ироник ҡарай. Ул үҙенә ҡарата бер ҡасан да был дворян титулын ҡулланмай. ; Фамилияһының яҙылышы хаҡында Революцияға тиклемге бөтә рәсми документтарҙа Пётр Алексеевич, уның ағаһы Александр кеүек, «Крапоткин» тип телгә алынған. Был дөрөҫ түгел. 1917 йылғы революцияға тиклем ике вариант — «а», «о» аша ла осрай. Брокгауза һәм Ефронаның яңы Энциклоциклопедик һүҙлегендә — «Кропоткин». «Британия энциклопедияһы» нда — шулай уҡ «о» аша. Революционерҙың үлеме тураһында гәзитәрҙең күпселеге 1921 йылдың 8 февралендә уның фамилияһын «Крапоткин» тип яҙа. Тик «Беднота» гәзитендә, Памяти борца" белдереүендә, элекке кенәз фамилияһын «о» аша яҙа. 1921 йылдың 15 февралендә Мәскәү эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы пленумы менән «иптәш Кропоткин Петр Алексеевичтың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» ғы ҡарар ҡабул ителгәс, тарихта заманса яҙыу нығытыла. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә таҡтаташтарҙа оҙаҡ ваҡыт фамилияны яҙыу «Крапоткин» тип һаҡлана. Ә 1918 йылда революционер хөрмәтенә үҙе иҫән саҡта уҡ аталған селигер пароходтарының береһе 1945 йылға тиклем «Крапоткин» тип йөрөтөлә. Ҡайһы бер швед авторҙары уның фамилияһын Krapotkin тип яҙған. == Шулай уҡ ҡара == ** [[:ru:Анархизм|Анархизм]] ** [[:ru:Социальный анархизм|Социальный анархизм]] ** [[:ru:Анархо-коммунизм|Анархо-коммунизм]] ** [[:ru:Кропоткинский комитет|Кропоткинский комитет]] == Библиография == {{Колонки|30em}} * Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918. * [[s:Поездка в Окинский караул (Кропоткин)|Поездка в Окинский караул]]. 1867. * Речи бунтовщика. 1885. * В русских и французских тюрьмах. 1887. * [[Хлеб и Воля (книга)|Хлеб и воля]]. 1892. * Современная наука и анархия. 1892. * Государство и его роль в истории. 1896. * Анархия, её философия, её идеал. 1896. * Поля, фабрики и мастерские. 1899. * Записки революционера. 1902. * Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902. * Идеалы и действительность в русской литературе. 1905. * Нравственные начала анархизма. 1906. * В русских и французских тюрьмах. 1906. * Век ожидания. 1907. * Великая французская революция 1789—1793. 1909. * Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый). * «Дневник Кропоткина» Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923. * Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5. * Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871. * Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени). * The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6. * [[:en:Mutual Aid: A Factor of Evolution|Mutual aid: a factor of evolution]]. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902). * Статьи по географии России для «Британской энциклопедии»: 9, 10 и 11 издания, 1875—1911. ;Книги * [[s:В русских и французских тюрьмах (Кропоткин 1906)|«В русских и французских тюрьмах»]]. * [http://aitrus.info/node/941 «Великая французская революция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042618/https://aitrus.info/node/941 |date=2021-04-13 }}. * [[s:Взаимная помощь как фактор эволюции (Кропоткин 1907)|«Взаимная помощь как фактор эволюции»]]. * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view «Государство и его роль в истории»]. * [[s:Записки революционера (Кропоткин)|«Записки революционера»]]. * [http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 «Идеалы и действительность в русской литературе»]. * [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-polya-fabriki-i-masterskie «Поля, фабрики и мастерские»] (в сокращении). * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHS0plVE4yWmV4eGs/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Москва, 1908). * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHeFkxQ0d4UVpYNUU/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Петербург — Москва, «Голос труда», 1921). * [[s:Речи бунтовщика (Кропоткин)|«Речи бунтовщика»]]. * [http://aitrus.info/node/202 «Современная наука и анархия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042543/https://aitrus.info/node/202 |date=2021-04-13 }}. * [[s:Хлеб и воля (Кропоткин)|«Хлеб и воля»]]. * [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/ethics.html «Этика. Происхождение и развитие нравственности»]. * [http://www.belousenko.com/books/kropotkin/kropotkin_anarkhija.htm «Анархия»] (сборник, 2002). * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHczIyRTBDWm8wb0k/view «Век ожидания»] (сборник статей, 1925). * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHT2h1Y0xOVXh0enM/view «Этика»] (избранные труды, 1991). ;Статьи * [[s:Анархическая работа во время революции (Кропоткин)|«Анархическая работа во время революции»]]. * [http://aitrus.info/node/190 «Анархия, её философия, её идеалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413044611/https://aitrus.info/node/190 |date=2021-04-13 }}. * [[s:Век ожидания (Кропоткин)|«Век ожидания»]]. * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHM2pCSUVmOWxjQjQ/view «Коммунизм и анархия»] (1902). * [[s:Нравственные начала анархизма (Кропоткин)|«Нравственные начала анархизма»]]. * [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHRjBSQWpveWJMcnM/view «Нужен ли анархизм в России?»] (1904). * [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-ob-aktakh-lichnogo-i-kollektivnogo-terrora «Об актах личного и коллективного террора»]. * [http://aitrus.info/node/2976 «Парижская коммуна»]. * [[s:Политические права (Кропоткин)|«Политические права»]] (глава из книги «Речи бунтовщика»). * [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/rechi.html «Представительная демократия»] (отрывок из книги «Речи бунтовщика»). * [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-revolyutsionnaya-ideya-v-revolyutsii «Революционная идея в революции»]. * [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-spravedlivost-i-nravstvennost «Справедливость и нравственность»]. * [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/01-13PAK_wtd.htm «Что же делать?»]. * [http://aitrus.info/node/201 «Что такое анархия?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413043254/https://aitrus.info/node/201 |date=2021-04-13 }}. ;Письма * [http://oldcancer.narod.ru/Nonfiction/PAK-Letters-chron.htm Письма П. А. Кропоткина, 1857—1920]. {{Конец кол}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|6}} == Әҙәбиәт == ** ''Акай Л.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/lora-akaj-kakov-je-nastoyaschij-kropotkin Каков же настоящий Кропоткин?] ** ''Баландин Р. К.''. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/ro/potkin_1.htm Анархия — это свобода] // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002. ** ''[[:ru:Брешко-Брешковская, Екатерина Константиновна|Брешковская Е. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20100724074250/http://spb-anarchists.anho.org/00brech.htm Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель] ** ''[[:ru:Будницкий, Олег Витальевич|Будницкий О. В.]]'' [http://new-anarchy.narod.ru/kropotkinterror.htm П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма] ** ''Грузман Г.'' [http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805195803/http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ |date=2024-08-05 }}. // Загубленные гении России. ** ''Гордон А. В.'' [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/1-06Gordon.htm Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции] ** ''Гроссман-Рощин И.'' [http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm К критике основ учения П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612062726/http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm |date=2020-06-12 }} ** ''[[:ru:Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В.]], Рублёв Д.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2009/5/da6.html Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века] // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67). ** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/5151 Петр Кропоткин: судьба революционера] ** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/86 Развитие анархо-коммунизма Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205180145/http://aitrus.info/node/86 |date=2018-02-05 }} ** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/1276 Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм] ** ''Дамье В.'' [http://www.aitrus.info/node/4550 Кропоткин и биология аутопоэзиса] ** {{ВТ-ЭСБЕ|Кропоткин, Петр Алексеевич}} ** ''Маркин В. А.'' [https://books.google.ru/books?id=mPK6JoCsqVEC&printsec=frontcover «Неизвестный Кропоткин»]. — «Олма-пресс», [[:ru:2002|2002]]. — [[:ru:Special:BookSources/5224027462|ISBN 5-224-02746-2]]. ** ''Мкртичян А. А.'' [http://www.krotov.info/history/19/1890_10_2/1842_kropotrin.htm П. А. КРОПОТКИН И ЗАПАДНАЯ ЕВРОПА Оп.: Новая и новейшая история. 1991. № 2.] ** ''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/INTRO.HTM Пётр Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972. ** [[:ru:Постников, Алексей Владимирович|Постников А. В.]] [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/4-06Postnikov.htm Картография в творчестве П. А. Кропоткина] // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80-92. ** ''[[:ru:Рахманинова, Мария Дмитриевна|Рахманинова М. Д.]]'' [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=746 Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма] // [[:ru:Вопросы философии|Вопросы философии]]. — 2013, № 4. — С. 99-111. ** Старостин Е. В. Библиографический указатель: «П. А. Кропоткин» — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2. ** ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин в истории русской философии // Философские науки. 2013. № 4. — с. 33—45 ** [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин как философ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517214407/https://www.iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf |date=2024-05-17 }}: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с. ** [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/index.html Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина]. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9-15 декабря 1992. — Вып. 1-4. — {{М.}}, 1995—2002. ** {{книга|автор=[[Ударцев, Сергей Фёдорович|Ударцев С. Ф.]]|заглавие=Кропоткин|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1989|страниц=144|серия=[[Из истории политической и правовой мысли]]|isbn=5-7260-0100-1|тираж=}} ** ''[[:ru:Шуб, Давид Натанович|Шуб Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20090319060745/http://www.hronos.km.ru/libris/lib_sh/shub16.html Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин] ** ''Jensen Albert'' Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921. ** ''Müller Gotelind'' China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001. == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = Анархизм |Викицитатник = Пётр Алексеевич Кропоткин |Викитека = Пётр Алексеевич Кропоткин |Тема = Кропоткин, Пётр Алексеевич }} * {{Rodovid|282674}} * [https://www.prlib.ru/collections/697132 Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842—1921)] * [https://www.youtube.com/watch?v=9KDvxYiwd-8 Похороны П. А. Кропоткина (документальная кинохроника)] * [https://web.archive.org/web/20080516182814/http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html Похороны П. А. Кропоткина. Москва. 13 февраля 1921 года. (21 фото)]{{мертвая ссылка |url=http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html |id=20080516182814}} * [http://autotravel.ru/phalbum/10147/046.html Усадьба Кропоткиных] в Урусово Липецкой области. * [http://www.komcity.ru/wiki/Кропоткин_Петр_Александрович Статья о Кропоткине на komcity.ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://vikent.ru/enc/5940/ Последние годы князя П. А. Кропоткина в России] * [http://frezer38.narod.ru/ Дом-музей П. А. Кропоткина] * [http://kropotkin.ru/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина] * [http://oldcancer.narod.ru/alphab.htm#K Работы П. А. Кропоткина] в библиотеке А. Бирюкова * [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина] * [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica] * [https://web.archive.org/web/20180209063259/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3249-kropotkin-p-a Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии] * [https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin Петр Кропоткин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228181212/https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin |date=2021-02-28 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]] * [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&id=703 Библиография по естественным наукам] {{ИС РАН}} * [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXSHfOyQYte8azRI8NoJVpoCu4CsPKCSW Князь Кропоткин. Аудио-книги.] Alphabet/Youtube {{ВС}} [[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]] [[Категория:Шәхестәр:Этика]] [[Категория:Сәйәси философтар]] [[Категория:Эволюционистар]] [[Категория:Анархо-коммунистар]] [[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]] [[Категория:Рәсәй империяһы географтары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1921 йылда вафат булғандар]] [[Категория:8 февралдә вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1842 йылда тыуғандар]] [[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] l0tlykruw5p2o04dkhrmt06vkiu4w0c 0 175450 1299742 1242672 2026-06-24T00:56:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299742 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Каштанка»''' — урыҫ яҙыусыһы [[Чехов Антон Павлович|Чехов]] [[Чехов Антон Павлович|Антон Павел улыны]]ң хикәйәһе. 1887 йылда<ref>Газета «Новое время». — 1887. — 25 декабря. — № 4248. — С. 1—2.</ref> [[Раштыуа]] ваҡытында «Яңы ваҡыт» гәзитендә «Ғилми берләшмәлә» исеме аҫтында баҫылып сыға. == Сюжеты == Каштанка ҡушаматлы, «такса һәм йорт эте менән ҡатнаш тоҡомло, томшоғо менән төлкөгә бик оҡшаған йәш ерән эт» хужаһын, балта оҫтаһы Лука Александрычты, юғалта. Уның эҙҙәрен табырға тырышыуы уңышһыҙ була. Кисен, хәлдән тайып, Каштанка подъезд ишеге төбөндә йоҡлап китә. Уны осраҡлы рәүештә таныш булмаған кеше осрата, ул клоун булып сыға. Ул [[эт]]те иркәләй һәм уны циркта сығыш яһарға өйрәтергә хәл итә. Каштанкаға Тётка тигән яңы ҡушамат бирәләр. Эт таныш булмаған шарттарҙа ҡала һәм [[Ҡаҙҙар|ҡаҙ]] Иван Иваныч, бесәй Фёдор Тимофеевич һәм [[Сусҡалар|сусҡа]] Хавронья Ивановна менән осраша. Мистер Жорж (таныш булмаған кешенең исеме) Каштанкаға төрлө трюктар өйрәтә һәм яңы номер менән сығыш яһарға тырыша, ләкин ҡаҙ фажиғәле үлә (һуңынан [[ат]]тың осраҡлы рәүештә баҫыуы асыҡлана), ә Каштанканың дебюты килеп сыҡмай, сөнки тамаша ваҡытында элекке хужалары — Лука Александрыч менән уның улы Федяны таный һәм, ҡыуаныслы өрөп, уларға ташлана. «Тётка» элекке хужаларын таба. == Персонаждар == Төп персонаждар: * Каштанка — ''«такса һәм йорт эте менән ҡатнаш тоҡом», повестың төп героиняһы, Лука Александровичтың элекке тәрбиәләнеүсеһе, яңы хужаһы Жорж Владимир, унан яңы «Тётка» ҡушаматы ала.'' * Лука Александрович — ''балта оҫтаһы, Каштанканың элекке хужаһы , Федя исемле улы бар.'' * Жорж Мистер — ''клоун, Каштанканың яңы хужаһы , өс цирк хайуаны хужаһы.'' * Федюшка — ''Лука Александрович улы, Каштанканың хужаһы.'' * Федор Тимофеич — ''мистер Жорждың өй бесәйе.'' * Иван Иваныч — ''мистер Жорждың өй'' ''ҡаҙы.'' * Хавронья Ивановна — ''мистер Жорждың өй'' ''сусҡаһы.'' == Адаптациялар == * «Каштанка» — режиссёр Преображенская Ольганың 1926 йылдағы совет нәфис ҡара-аҡ фильмы. * «Каштанка» — 1952 йылғы совет йәнһүрәте. Режиссёр Цехановский Михаил. Каштанканы Юрий Хржановский уҡып ишеттерә. * «Каштанка» — режиссёр Балаян Романдың 1975 йылғы нәфис фильмы. Ролдәрҙә: Дуров Лев — столяр Лука Александрович, Табаков Олег — клоун Жорж. * «Каштанка» / Kaaztanka — 1976 йылғы [[Чехословакия]] йәнһүрәте. * «Каштанка» — 1994 йылда төшөрөлгән [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] нәфис фильмы, режиссёр Васильев Анатолий. «Каштанка» — 2004 йылғы Рәсәй йәнһүрәте. Режиссёр Орлова Наталья. «Зазеркалье» Петербург балалар театры « Каштанкаға һөйөү менән (Страсти по Каштанке)» [[мюзикл]]ын ҡуя. Унда төп персонаждарҙан тыш берәҙәк эттәр ҙә (бик сағыу төркөм) бар; этап буйынса барған тотҡондар колоннаһы; ҡала халҡының төрлө социаль төркөмө (чиновниктар; [[сиғандар]]; яҡлаусыһыҙ этте ҡамсы менән туҡмаусы ылаусылар). Был ҡуйылыштың аудиоверсияһы «Рәсәй радиоһы» нда тапшырыла. == Яҙылыу тарихы == Хикәйә яҙыуҙың бер нисә версияһы бар: * [[1887 йыл]]да тәнҡитсе Билибин В. В. яҙыусынан: «Лейкин Һеҙгә Каштанка тураһында хикәйә темаһын биреүен әйтте», — тип белешә. * Дуров В. Л. әйтеүенсә, уның эте менән булған хәл-ваҡиға А. П. Чеховтың «Каштанка» хикәйәһе өсөн сәбәп була<ref>''Дуров В. Л.'' Мои звери. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1927. — С. 59.</ref>. Был турала «Каштанка, Бишка и Запятайка» хикәйәһе башында яҙа: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Был хәл минең менән булды. Мин Каштанканы табып алдым; мин уны өйрәттем һәм уның менән сығыш яһаным, Чехов АнтонПавловичҡа һөйләнем. Ләкин хәҙер Каштанка тураһында һөйләмәйем: Чеховтан яҡшыраҡ мин яҙа алмаясаҡмын. Ә мин һеҙгә Бишка тураһында һөйләйем. {{конец цитаты|источник={{книга|автор=[[Дуров, Владимир Леонидович|В.&nbsp;Л.&nbsp;Дуров]]|часть=Каштанка, Бишка и Запятайка|заглавие=Мои звери|место=М.|издательство=Стрекоза-пресс|год=2002|страницы=82|isbn=5-94563-215-5}}}} * Гиляровский В. А. билдәләүенсә, хикәйә Чеховҡа килеп йөрөгән Васи Григорьевтың хәбәр итеүе буйынса яҙыла, ә Чехов уның тапҡыр һүҙҙәрен яҙып ала, һәм бер ваҡыт Тамбовта циркка эләккән эт тураһында хикәйә яҙа. * Бондаренко И., Чеховтың дуҫы, Е. Т. Ефимьевтың хәтирәләрен яҙып ала. Балта оҫтаһының эте «диңгеҙ яры буйлап йөрөгәндә юлдашы була. Антон Павлович… Каштанканы һүрәтләй»<ref>''Чехов А. П.'' Сборник статей и материалов. Вып. 3. — Ростов н/Д.: Ростов-н/Д: Рост. кн. изд-во, 1963.</ref>. Чехов тере саҡта хикәйәләре [[Венгр теле|венгр]], [[Немец теле|немец]], [[Чех теле|чех]] телдәренә тәржемә ителә<ref>[http://chehov.niv.ru/chehov/text/kashtanka.htm ''Чехов А. П.'' Каштанка. Примечания.]</ref>. == Тәнҡит == Хикәйәне замандаштары күрә һәм баһалай. Полонский Я. П. 1888 йылда яҙыусыға уның яҙған [[хикәйә]]һе барыһына ла оҡшауын хәбәр итә. 1887 йылда Леонтьев Иван Чеховҡа былай тип яҙа: «Һеҙҙең «Каштанка» ысынлап та матур — был һеҙҙең шедеврҙарҙың береһе булыр ине». Гольцев В. А., Меньшиков М. О., Васильева О. Р., профессор-невропатолог Россолимо Г. И. һәм башҡалар хикәйә тураһында ыңғай фекерҙәр яҙа. Ә Дистерло Р., «Каштанка» ға һылтанып, яҙыусыны тормошҡа еңелсә ҡарағаны өсөн шелтә белдерә. 1892 йылда айырым хикәйәнең айырым баҫма булып сығыуы ыңғай баһалар тулҡыны менән билдәләнә. В. Н. С. тигән исем аҫтында баҫылып сыҡҡан һәм «Библиографик яҙмалар» журналында баҫылған рецензияһында Сторожев В. Н.: «Каштанка» — балалар йәшендәге балалар өсөн такт, образлы тел менән яҙылған бик яҡшы хикәйә", — тип әйтә. Рецензент фекере буйынса, "Каштанка"ны балалар хикәйәһе өлгөһө булараҡ сығарырға мөмкин. Әҙәби тәнҡит хикәйәгә Соломко С. С. төшөргән иллюстрацияларҙы айырым маҡтау менән билдәләй<ref name="прим">[http://chehov-lit.ru/chehov/text/kashtanka.htm Примечания к рассказу «Каштанка»] // Чехов А. П. Полное собрание сочинений и писем: В 30 т. Сочинения: В 18 т. / АН СССР. Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1974—1982. Т. 7. [Рассказы. Повести], 1888—1891. — М.: Наука, 1977. — С. 340—352.</ref>. «[[:ru:Русские ведомости|Русские ведомости]]» гәзитендә SS хәрефтәре менән ҡул ҡуйылған «Библиографик яҙмалар» авторы, «еңел юмор хикәйәне тағы ла күркәмерәк итә», тип иҫәпләй. Уның күҙлегенән ҡарағанда, «[[китап]] бик бай әҫәрҙәре булмаған [[балалар әҙәбиәте]]нең ҡыҙыҡлы күренештәренең береһе тип иҫәпләнә ала»<ref name="прим"/>. «[[:ru:Новости дня (газета)|Новости дня]]» гәзитендә (1892, 3118) «Д-т» псевдонимы аҫтында рецензия баҫтырған Эфрос Н. Е. билдәләүенсә, «Каштанка» — балаларҙың ғына хикәйәһе түгел: «…унда балалар аңына иҫәпләнмәгән яҡтары бик күп, Чехов деталдәре таҙа, улар һеҙҙе эстетик яҡтан ҡәнәғәтләндерәсәк». Тәнҡитсе хикәйәнең «Тынғыһыҙ төн» бүлеген шундай фекерҙәрҙең миҫалы сифатында килтерә<ref name="прим"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=[[Дмитриева, Нина Александровна|Дмитриева Н. А.]]|заглавие=Послание Чехова|ответственный=|издание=|место={{М.}}|издательство=Прогресс-Традиция|год=2007|страницы=159—183|страниц=368|isbn=5-89826-280-6|часть=Каштанка и другие|тираж=1000|ref=Дмитриева}} == Һылтанмалар == ** [http://feb-web.ru/feb/chekhov/texts/sp0/sp6/sp6-430-.htm Текст произведения в виртуальной библиотеке ФЭБ] ** {{youtube|o__gm_4buxU|Мультфильм «Каштанка»}} ** [http://rudocs.exdat.com/docs/index-79274.html Информация о реальном событии, лежащем в основе повести] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219010806/http://rudocs.exdat.com/docs/index-79274.html |date=2014-02-19 }} ** [http://mp3sort.biz/topic25990-620.html Аудиоверсия мюзикла «Страсти по Каштанке»] ** [http://old.russ.ru/culture/99-04-07/zorina.htm Рецензия на мюзикл «Страсти по Каштанке»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210526145953/http://old.russ.ru/culture/99-04-07/zorina.htm |date=2021-05-26 }} [[Категория:Антон Чехов хикәйәләре]] [[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]] gbums6pyuk0xzyhrff0q61qrtoc1n5e 0 178293 1299716 1248053 2026-06-23T15:47:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299716 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{бм|Ишморат (мәғәнәләр)}} '''Ишморат''' (исем) — [[башҡорт]] ир-ат исеме. Башҡа [[төрки халыҡтар]]ҙа ла ҡулланыла. == Этимология == Ишморат башҡорт теленә башҡорт һәм ғәрәп һүҙҙәрен ҡушыуҙан килеп ингән исем: иш + морат; теләп алған иш, иптәш тигәнде аңлата<ref>[[Күсимова Таңһылыу Хажим ҡыҙы|Күсимова Таңһылыу]]. [https://kitaptar.bashkort.org/book/431 Исемдәр донъяһында. Башҡорт исемдәре һүҙлеге, башҡорт һәм рус телдәрендә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005022417/https://kitaptar.bashkort.org/book/431 |date=2021-10-05 }} — [[Өфө]]: [[Башҡортостан китап нәшриәте]], 1991. — 192 бит.</ref>. == Билдәле кешеләр == [[Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы]] ([[10 февраль]] [[1963 йыл]]) — ҡурайсы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ артисы ([[1997]]).<br> [[Абайҙуллин Ишморат Ғәйфулла улы]] ({{lang-ru|Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович}}; [[21 май]] [[1955 йыл]] — [[2001 йыл]]) — [[Башҡорт АССР-ы]]ның ун икенсе саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советының]] халыҡ депутаты (1991—1995), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе саҡырылыш [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты (1995—1999)<ref>[https://baza.vgdru.com/1/10/ Абайдуллин Ишмурат Гайфуллович]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Милләте — [[башҡорттар|башҡорт]].<br> == Фамилияла == [[Ишморатов Ғүмәр Йосоп улы]] ([[28 сентябрь]] [[1951 йыл]]) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993), профессор (1997).[[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003). А. Н. Несмеянов исемендәге премия лауреаты (1999).<br> [[Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы]] ([[2 февраль]] [[1960 йыл]]) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт жеҙмәткәре. ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.<br> [[Ишморатова Светлана Ирек ҡыҙы]] ([[20 апрель]] [[1972 йыл]]) — [[биатлон]]сы, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Рәсәй Биатлонсылар союзының идара ағзаһы. 2016 йылдың 5 февраленән Мәскәүҙең ЦСКА футбол клубы етәксеһе урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]] Ҡораллы Көстәренең запастағы подполковнигы.<br> [[Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы]] ([[1909 йыл]] — ?) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.<br> [[Ишморатов Искәндәр Ғөбәйҙулла улы]] ([[1908 йыл]] — 6 июль [[1942 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, ҡыҙылармеец.<br> [[Ишморатов Мансур Ғәйзулла улы]] ([[1913 йыл]] — [[1 февраль]] [[1945 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры. == Ауылдар == [[Ишморат]] ({{lang-ru|Ишмуратово}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Нуриман районы]]ндағы ауыл..<br><br> [[Ишморат (Ҡыуандыҡ)]] ({{lang-ru|Ишмуратово}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ]] ҡалаһы составындағы ауыл. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Сығанаҡтар == {{Исемдәр донъяһында}} {{Аҙаштар исемлеге}} [[Категория:Башҡорт ир-ат исемдәре]] q6342yxamjxhvhfqsse6lg4qm6vf494 0 179795 1299755 1246775 2026-06-24T05:28:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299755 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Семен Самсонович Ковнер''' (1896—1962) — совет математигы, геофизик, фән ойоштороусыһы. == Биографияһы == 1896 10 февралендә [[Мәскәү]]ҙә завод фельдшеры ғаиләһендә тыуған. Е. А. Кирпичникова мәктәбендә, 1905 йылдан 10-сы Мәскәү гимназияһында уҡый, уны 1914 йылда миҙал менән тамамлай. Бер йыл [[А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты]] тыңлаусыһы була. 1915 йылда [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]на уҡырға инә. 1918 йылда, студент сағында, профессор Б. К. Млодзиевский етәкселегендә үҙенең «О трансцендентальных кривых на [[:ru:Риманова поверхность|Римановых поверхностях]]» исемле тәүге тикшеренеүҙәрен яҙа. 1921 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, профессор Д. Ф. Егоровтың тәҡдиме буйынса, университетта профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла. 1920 йылдың октябренән өлкән ассистент, һуңынан приват-доцент була. Бер нисә телдә иркен һөйләшә (немец, инглиз, итальян, француз, [[эсперанто]]), С. С. Ковнер бер нисә китапты: Менхендың «Секреты искусного вычислителя», О Мейсснерҙың «Теория вероятностей», {{Тәржемәһеҙ 5|Виттинг, Александр|А. Виттинга|en|Alexander Witting}} «Введение в исчисление бесконечно малых», Локк һәм Чайльдың «Новая тригонометрия»һын тәржемә итә. Бер нисә тапҡыр сит илдәргә стажировкаға йөрөй; 1923 йылда П. С. Урысон һәм П. С. Александров менән бергә Гёттингенда һәм Берлинда булалар, унда Д. Хильберт, Э. Ландау һәм А. Эйнштейндың лекцияларын тыңлай, 1924 йылда П. С. Александров, Б. И. Ковнер, В. В. Степанов һәм Я. А. Рожанская менән бергә яңынан Гёттингенда була<ref>''П. С. Александров'' [http://www.ega-math.narod.ru/LSP/Neuman.htm Создатель советской топологии]</ref>. 1924 йылда Ковнер [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә һәм уны 1929 йылда тамамлай. 1927 йылдан — Мәскәү университеты доценты; 1929 йылда юғары математика курсын баҫтырып сығара. 1930 йылдың ғинуарында Мәскәү дәүләт университетының геофизика факультетының математика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. Факультет Мәскәү гидрометеорология институты итеп үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, 1935 йылға тиклем математика кафедраһын етәкләй һәм, бынан тыш, 1931 йылдың майынан ғүмеренең аҙағына тиклем Мәскәү туҡыу институтының математика кафедраһы мөдире һәм профессоры була. Уҡытыуҙан тыш, С. С. Ковнер Дәүләт ғилми-тикшеренеү геофизика институтында эшләй, ғилми хеҙмәткәрҙән (1925 йылдың ноябре) ғилми өлөш буйынса директор урынбаҫарына тиклем барып етә (1932—1933). 1935 йылдың июненән 1937 йылдың октябренә тиклем СССР Фәндәр академияһының география институтында өлкән ғалим булып эшләй; һуңынан СССР Фәндәр академияһының Теоретик геофизика институтында математик геофизика кафедраһы мөдире була. 1938 йылдың 25 майында, диссертация яҡламайынса, физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. 1927 йылдың майында С. С. Ковнер Мәскәү өлкә башҡарма комитеты Президиумы алдында Мәскәүҙә планетарий төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай һәм уны төҙөү буйынса комиссия составына индерелә. О. Я. Шмидт уны төҙөгәндән һуң былай тип билдәләй:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Совет йәмәғәтселеге С. С. Ковнерға Мәскәү планетарийын булдырыу буйынса фиҙаҡәр һәм энергиялы хеҙмәте өсөн һәр саҡ рәхмәтле буласаҡ.</blockquote> 1941 йылдың ноябрендә С. С. Ковнер Геофизика институты менән бергә Ҡазанға эвакуациялана, унда О. Я. Шмидт менән бергә «Известия Академии наук. Серия географическая и геофизическая» журналына мөхәррирлек итеүен дауам итә.<ref>[http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/2345/ Наука в СССР в годы Великой Отечественной войны 1941—1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017190204/http://nauka1941-1945.ru/catalog/id/2345/ |date=2014-10-17 }}</ref>. 1947 йылдан ул Геофизика институтының геотермик лабораторияһы менән етәкселек итә. Востряково зыяратында ерләнгән<ref>[http://toldot.ru/urava/cemetery/graves_7688.html Еврейские кладбища]</ref>. == Ғаиләһе == * Ҡатыны — Изабелла Исааковна Певзнер (1901—1970). ** Улы — Дмитрий Семенович Ковнер (1935—1996), инженер, [[Мәскәү авиация институты|Мәскәү авиация институ́ты]] кафедраһы мөдире, «Выбор основных параметров вентилятора ТРДД и его турбины» (1985), «Термогазодинамические расчёты ГТД на ЭВМ в режиме диалога» (1987), «Расчёт и проектирование камер сгорания ВРД в САПР» (1989) һәм «Расчёт высотно-скоростных и дроссельных характеристик ТРД и ТРДФ на ЭВМ в режиме диалога» (1989).монографиялары авторы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Козенко А. В., Корсаков С. Н.'' Семён Самсонович Ковнер: математик, геофизик, организатор науки. — Тверь: СФК-офис, 2013. — 19 с. — ISBN 978-5-91504-015-0. * {{Мәҡәлә|автор=Козенко А. В., Корсаков С. Н.|заглавие=Семён Самсонович Ковнер|ссылка=|язык=|издание=Земля и Вселенная|тип=|год=2014|том=|номер=5|страницы=38—41|doi=|issn=}} * ''Люстерник Л. А.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=5701&option_lang=rus Молодость Московской математической школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205023048/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=5701&option_lang=rus |date=2014-12-05 }} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=42643&option_lang=rus Карточка публикаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205012612/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=42643&option_lang=rus |date=2014-12-05 }} * [http://www.ras.ru/vivernadskyarchive/3_actview.aspx?id=1467 Переписка с В. И. Вернадским] * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=42643 Профиль на сайте Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418174043/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=42643 |date=2015-04-18 }} [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Востряково зыяратында ерләнгәндәр]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1962 йылда вафат булғандар]] [[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]] [[Категория:1896 йылда тыуғандар]] [[Категория:22 февралдә тыуғандар]] np8zbyh973iocgyu2hgm8d69f911hlo 0 181060 1299752 1281127 2026-06-24T05:06:42Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299752 wikitext text/x-wiki {{Таксон | images_set = {{2 изображения|im1=Friendly Female Koala.JPG|cap1=Самка|im2=Friendly Male Koala.JPG|cap2=Самец}} | regnum = Хайуандар | parent = Phascolarctos | rang = Төр | latin = Phascolarctos cinereus | author = <br>([[Goldfuss]], [[1817 год в науке|1817]]) | range map = Koala Range.jpg | range legend = {{легенда|FireBrick|— ареал коал}} | iucnstatus = VU | wikispecies = Phascolarctos cinereus }} '''Коа́ла''' (лат. ''Phascolarctos cinereus'') — [[Австралия]]ла йәшәүсе [[муҡсалылар]]ҙың бер [[Төр (биология)|төр]]ө. Ике ҡырлы муҡсалылар (Diprotodontia) отрядынан берҙән-бер заманса коала һымаҡтар (Phascolarctidae) ғаиләһе вәкиле. == Этимологияһы == Коала һүҙе (ингл. ''koala'') дараҡ һүҙенән ''gulawan'' йәки уның ҡыҫҡартылған формаһы ''gula'' килеп сыға. Башланғыс транскрипцияһын (''cullawine)'' яйлап ''koola'' варианты менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Һуҙынҡы /u/ башта инглиз орфографияһында «оo» тип яҙылһа ла, хаталы рәүештә «оа» тип үҙгәртелгән булыуы ихтимал<ref name="Dixon">{{Китап|год=2006|заглавие=Australian Aboriginal Words in English: Their Origin and Meaning|издание=2nd|место=South Melbourne|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|страницы=217|isbn=0-19-554073-5|автор=Dixon R. M. W., Moore B., Ramson W. S., Mandy Т.}}</ref>. Был һүҙ «эсмәй» тигәнде аңлата, тип хаталанғандар<ref name="Dixon" />. ''Cinereus'' төрө 1817 йылда Георг Август Гольдфус тарафынан тәҡдим ителә, ә [[латин теле]]<nowiki/>ндә «көл» тигәнде аңлата<ref>{{Китап|автор=Kidd D. A.|заглавие=Collins Latin Gem Dictionary|ответственный=|год=1973|издание=|место=London|издательство=Collins|страницы=53|страниц=|isbn=0-00-458641-7}}</ref>. Коалалар [[Айыу һымаҡтар|айыу]] йәки уларҙың яҡын туғандары булмаһа ла, XVIII быуат аҙағында инглиз телле күскенселәр уларҙы оҡшашлығы арҡаһында коала айыуҙары (ингл. ''koala bear'') тип атай. Был атама әле лә Австралиянан ситтә ҡулланыла<ref name="Leitner 1998">{{Мәҡәлә|заглавие=Aboriginal words and concepts in Australian English|издание=World Englishes|том=17|номер=2|страницы=153—169|doi=10.1111/1467-971X.00089|язык=en|тип=journal|автор=Leitner, Gerhard; Sieloff, Inke|год=1998}}</ref>, әммә аңлашылмаусанлыҡ арҡаһында уны ҡулланыу тәҡдим ителмәй. == Таралыу өлкәһе == Коаланың тәбиғи диапазонына Австралияның көнсығышында һәм көньяғында, Аделаиданан алып Кейп-Йорк ярымутрауының көньяҡ өлөшөнә тиклем яр буйы райондары инә. Шулай уҡ улар коалаларға яраҡлы [[урман]]<nowiki/>дарға булышлыҡ итеү өсөн дым етерлек булған төбәктәрҙә лә таралған. [[XX быуат|ХХ быуат]]<nowiki/>тың беренсе яртыһында Көньяҡ Австралия коалалары бөтөрөлә, әммә Викториянан айырым кешеләр ярҙамында Көньяҡ Австралияла коала популяцияһы тергеҙелә. ХХ быуат башында Көнбайыш Австралияла Янчеп менән, шулай уҡ Квинсленд яры буйындағы бер нисә утрау, шул иҫәптән хәҙерге коалаларың таралыу өлкәһе төньяҡтың осо тип иҫәпләнгән Кенгуру утрауы һәм Магнит утрауы була<ref name="MSW3">{{Китап|автор=Groves Colin P.|издательство=[[:en:Johns Hopkins University Press|Johns Hopkins University Press]]|isbn=978-0-8018-8221-0|серия=|allpages=|pages=43|volume=1|год=|место=[[Балтимор]]|часть=Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference|издание=3-е изд|ответственный=|викитека=|ссылка=http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=11000005|оригинал=|заглавие=Order Diprotodontia|ссылка часть=http://google.com/books?id=JgAMbNSt8ikC&pg=PA43|тираж=}}</ref>. Коалаларың таралыу өлкәһенең дөйөм майҙаны яҡынса 1000 000 км² тәшкил итә һәм 30-ҙан кәм булмаған биогеографик өлкәне үҙ эсенә ала<ref name="McGregor2013">{{Мәҡәлә|автор=McGregor Denise C., Kerr Sarah E., Krockenberger Andrew K.|заглавие=The Distribution and Abundance of an Island Population of Koalas (Phascolarctos cinereus) in the Far North of Their Geographic Range|издательство=[[Public Library of Science]]|издание=[[PLOS One]]|год=2013|volume=8|pages=e59713|issn=1932-6203|isbn=|doi=10.1371/journal.pone.0059713|язык=en}}</ref>. == Өйрәнеү тарихы == Коалалар 1770 йылда [[Австралия]]<nowiki/>ның көнсығыш ярын асҡан [[Джеймс Кук]] экспедицияһы иғтибарынан ситтә ҡалмай. Улар тураһында беренсе тапҡыр Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Джон Хантерҙың [[1798 йыл]]<nowiki/>да Зәңгәр тауҙарға сәйәхәте тураһында хеҙмәтсеһе Джон Прайс отчётында телгә алына. Прайс әйтеүенсә, Зәңгәр тауҙарҙа тышҡы яҡтан ленивецҡа оҡшаған ''куллавейн'' тигән хайуан була. Фән өсөн коаланы [[1802 йыл]]<nowiki/>да диңгеҙ офицеры Барралье аса, ул аборигендарҙа коала ҡалдыҡтарын таба һәм йәнлектең спиртланған аяҡ-ҡулдарын Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы Филипп Кингҡа ебәрә<ref name="historyofkoala">{{Китап|автор=R. W. Martin, K. A. Handasyde|заглавие=The koala: natural history, conservation and management|ссылка=https://books.google.com/books?id=RdWg_f5UI7cC|издание=2|издательство=UNSW Press|год=1999|страницы=20|страниц=132|серия=Australian natural history series|isbn=0868405442}}</ref>. 1803 йылдың июнендә [[Сидней]]<nowiki/>ҙан көньяҡтараҡ тере коала тотола, ә 21 августа Сидней гәзитендә уның ентекле тасуирламаһы баҫылып сыға<ref name="organ" />. 1808 йылда коалалар вомбаттарға оҡшаш төр тип билдәләнә. Ярты быуат самаһы коалалар Яңы Көньяҡ Уэльс сиктәрендә генә табыла. [[1855 йыл]]<nowiki/>да уны Викторияла натуралист Уильям Бландовски, ә 1923 йылда О. Томас Квинсленд штаты көньяҡ-көнсығышында осраталар<ref>Thomas, O., 'On some Australian phalangeridae', Annals and Magazine of Natural History, 9(11), 1 February 1923, p.246.</ref>. == Физик характеристикаһы == [[Файл:Phascolarctos_cinereus_Bonorong.jpg|слева|мини|278x278пкс|Инә коала]] [[Файл:Sa-sleeping-koala.JPG|справа|мини|240x240пкс|Коалаларҙың метаболизмы аҡрын һәм улар көндөң күпселек өлөшөндә йоҡлай.]] Дөйөм алғанда, коалалар вомбаттарға (уларҙың яҡын туғандарына) оҡшаш<ref name="MSW3"/>, әммә уларҙың тиреһе ҡалыныраҡ (йомшаҡ һәм ҡалынлығы 2-3 см), ҡолаҡтары ҙурыраҡ һәм аяҡ-ҡулдары оҙонораҡ. Коаланың ҙур үткер тырнаҡтары бар, улар ағас төпкөлдәрендә йөрөргә ярҙам итә, шуға күрә коалалар күбеһенсә ҡыҫҡа йөнлө британ һәм һалбыр ҡолаҡлы шотланд [[бесәй]]<nowiki/>ҙәренә оҡшаған. Көньяҡтан ҙур ата коаланың яҡынса ауырлығы 14 кг-дан алып төньяҡтан бәләкәй инә коаланың яҡынса 5 кг-ға тиклем үҙгәрә. Коалаларҙың аяҡ-ҡулдары күтәрелеүгә яраҡлашҡан. Алғы тәпәй суғының 2 «ҙур» бармағы бар, уларҙың ике быуын һөйәктәре бар, улар башҡа өс ғәҙәти бармаҡҡа ҡаршы тора, ҡулы буйлап өс быуын һөйәге урынлашҡан. Коаланың икенсе бармағын һуҡ тип атап булмай, сөнки ул беренсе бармағы кеүек үк, йәғни «ҙур» бармаҡ. Алғы тәпәйҙәренең бөтә тояҡтары көслө тырнаҡ менән тамамланған. Быларҙың барыһы ла хайуанға ағас ботаҡтарын һөҙөмтәле тоторға, ҡул суғын ышаныслы йоҙаҡҡа ябырға мөмкинлек бирә, ә йәш коала ныҡышмалы рәүештә әсәһенең йөнөнә тотона<ref name="EoM">{{Китап|год=1984|заглавие=The Encyclopedia of Mammals|издательство={{Нп3|Infobase Publishing|Facts on File|en|Infobase Publishing}}|место=New York|страницы=872—875|isbn=0-87196-871-1|автор=Martin, Roger|ответственный=Macdonald, D.}}</ref>. Шул уҡ ваҡытта коаланың ошо торошта йоҡлауын, ҡайһы ваҡыт бер тәпәйендә эленеп тороуын иҫегеҙгә төшөрәбеҙ. Артҡы аяҡ-ҡулдарына килгәндә, табанында бер генә «баш бармаҡ» бар, һәм ул тырнаҡһыҙ, ә дүрт ябайы тырнаҡ менән тамамлана. Был осраҡта, икенсеһе, йәғни 1-се һәм 2-се быуын һөйәктәре өлкәһендәге һуҡ бармағы табанының урта бармағы менән йомшаҡ туҡымалар менән ҡушылып үҫә. Коалалар — [[приматтар]]<nowiki/>ҙан тыш, бармаҡ япмаларында папилляр биҙәкле һөтимәрҙәрҙең береһе. Коалаларҙың бармаҡ эҙҙәре кешеләрҙекенә оҡшаш, уларҙы хатта электрон микроскоп менән дә айырыуы ауыр<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Fingerprint homoplasy: koalas and humans|ссылка=http://naturalscience.com/ns/articles/01-04/ns_hll.html|издание=NaturalSCIENCE.com|том=1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061114004105/http://naturalscience.com/ns/articles/01-04/ns_hll.html|archivedate=2006-11-14|язык=en|автор=Henneberg, Maciej; Lambert, Kosette M., Leigh, Chris M.|год=1997}}</ref>. [[Файл:Koala_skeleton1.jpg|слева|мини|Коаланың [[һөлдә]]<nowiki/>һе]] Коаланың тештәре үлән туҡланыуына яраҡлашҡан һәм кенгөрә һәм вомбат кеүек башҡа ике индекле муҡсалыларҙың тештәренә оҡшаш. Япраҡтарҙы ауыҙҙың алғы яғында ғына ҡырҡыу өсөн үткер ҡырҡҡыс тештәре бар, һәм шымартыусы тештәрҙән киң диастема менән айырылалар. Ата коалаларҙың икегә бүленгән ир енес ағзаһы, ә инә заттарҙың ике еңсәһе һәм ике айырым ҡарыны бар, улар бөтә муҡсалы хайуандар өсөн хас<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Fauna of Australia; 17. Morphology and Physiology of Metatheria|ссылка=http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/publications/fauna-of-australia/pubs/volume1b/17-ind.pdf|страницы=51, 53|язык=en|тип=journal|автор=Dawson, T.J.; Finch, E., Freedman, L., Hume, I.D., Renfree, M., Temple-Smith, P.D.}}</ref>. [[Файл:Koala-and-joey-walking---wiki.jpg|справа|мини|250x250пкс|Коалалар ерҙә йөрөгәндә дүрт аяғында ла йөрөй, ә балалары арҡаһына йәбешә]] Хәҙерге заман коалаларының ата-бабаларының мейеһе баш һөйәгенең бөтә ҡыуышлығын тултырған, әммә хәҙерге коалаларҙа ҡырҡа кәмей башлаған. Бындай дегенерация бик аҙ туҡлыҡлы үҫемлек (япраҡ ашаусы) туҡланыу рационына яраҡлашыу арҡаһында барлыҡҡа килгән тип фаразлана<ref>{{Cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_6_108/ai_55127881|title=PLAY'S the THING, Natural History, Find Articles at BNET|publisher=Findarticles.com|date=1999-07-01|accessdate=2009-03-09|first=John A.|last=Byers|archiveurl=https://archive.is/20120708033955/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_6_108/ai_55127881/|archivedate=2012-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207141017/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1134/is_6_108/ai_55127881 |date=2008-12-07 }}</ref>. Коалаларҙа баш мейеһе массаһының тән ауырлығына нисбәте муҡсалылар араһында иң бәләкәйе булып тора: баш мейеһе ауырлығы коала ауырлығының 0,2 проценттан артыҡ түгел, был осраҡта баш мейеһе ҡыуышлығының ҡалған өлөшө (яҡынса 40 %) баш мейеһе шыйыҡсаһы менән тултырыла. Ғалим Тим Фланнери фекеренсә, баш мейеһенең ике ярымшары «бер-береһе менән бәйләнешһеҙ һәм баш һөйәге һөйәктәре менән баш мейеһе һабағы өҫтөндәге грек сәтләүегенең йыйырсыҡлы яртыһы» кеүек<ref>{{Китап|заглавие=The Future Eaters: An ecological History of the Australasian Lands and People|издательство=Reed New Holland|место=Sydney|год=1994|страницы=86|автор=Flannery T. F.}}</ref>. Коалалар, ғәҙәттә, өндәшмәүсән, әммә ата заттар бик көслө тауыш бирә ала, уны үрсеү осоронда километр самаһы алыҫлыҡта ишетергә була<ref>{{Cite web|url=http://aso.gov.au/titles/environmental/bird-and-animal-calls/clip1/|title=Koala mating call on National Film and Sound Archive's australianscreen online|accessdate=2011-02-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65Co77OZW?url=http://aso.gov.au/titles/environmental/bird-and-animal-calls/clip1/|archivedate=2012-02-04}}</ref>. Коалаларҙың ҙур булмаған хайуанға хас булмаған юғары күләмле һәм түбән йышлыҡтағы тауыш сығарыу һәләтен ғалимдар тамаҡ артында өҫтәмә пар тауыш бауҙары булыуын аңлата<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2013/12/131202_koalas_bellow_organ.shtml|title=Почему миниатюрные коалы "разговаривают" басом?|accessdate=2013-12-10}}</ref>. Инә заттар партнёрҙарын ошо саҡырыу ҡысҡырыуҙарына ҡарап һайлай, шул уҡ ваҡытта ҙурыраҡ ата заттарға өҫтөнлөк бирә<ref>[http://www.australiangeographic.com.au/journal/brutish-koala-bellows-attract-mates-not-ward-off-rivals.htm/ Koala’s brutish bellows are all for love] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213234415/http://www.australiangeographic.com.au/journal/brutish-koala-bellows-attract-mates-not-ward-off-rivals.htm/ |date=2013-12-13 }}, Australian Geographic, 25 February 2011</ref>. Коала ҡурҡҡанда йәки йәрәхәтләнгәндә, ул кеше тауышына оҡшаған көслө ҡысҡырыу ебәреүе ихтимал<ref>{{Cite web|url=http://koalaplayworld.com/Facts_about_Koalas.html|title=Facts about Koalas|accessdate=2009-03-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111005122954/http://koalaplayworld.com/Facts_about_Koalas.html|archivedate=2011-10-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111005122954/http://koalaplayworld.com/Facts_about_Koalas.html |date=2011-10-05 }}</ref>. Ҡырағай тәбиғәттә коалаларҙың ғүмер оҙонлоғо тураһында ышаныслы мәғлүмәттәр бик аҙ, әсирлектә 18 йылға тиклем йәшәгән заттар булған<ref name="EoM"/>. == Йәшәү рәүеше һәм туҡланыуы == [[Файл:Koala_with_young.JPG|справа|мини|248x248пкс|Коала балаһы менән]] Коалалар эвкалипт урмандарында йәшәйҙәр, бөтә ғүмерҙәрен тиерлек ошо ағастарҙың крондарында үткәрәләр. Көндөҙ коала ботаҡта йәки ботаҡтар ҡабығында ултырып йоҡлай; төндә ағастарға менеп, аҙыҡ эҙләй. Коала йоҡламаһа ла, ботаҡ йәки ағас олонон алғы тәпәйҙәре менән ҡосаҡлап, ғәҙәттә сәғәттәр буйы хәрәкәтһеҙ ултыра. Коала көнөнә 16-18 сәғәт хәрәкәтһеҙ. Ерҙә ул әллә ни яҡшы хәрәкәт итмәй һәм шуға күрә һикерә алмаған яңы ағасҡа күсеү өсөн генә аҫҡа төшә. Коалалар ағастан ағасҡа ғәжәп оҫта һәм ышаныслы һикерә; ҡасып ҡотолорға теләп, был аҡрын һәм флегматик йәнлектәр, ғәҙәттә, көсөргәнешле һикертеп сабалар һәм тиҙ генә яҡындағы ағасҡа менеп китәләр. Йөҙә беләләр. Коаланың әкренлеге уның туҡланыу үҙенсәлектәре менән бәйле. Ул эвкалипт үрсемдәре һәм япраҡтары менән генә туҡланыуға яраҡлашҡан, уларҙа сүсле һәм аҡһым әҙ, әммә күпселек хайуандар өсөн ағыулы булған феноллы һәм терпен берләшмәләре күп. Бынан тыш, көҙгә яҡынлашҡас йәш үҫенделәрҙә синиль кислотаһы — ҡот осҡос ағыу була, уның тамсыһы һарыҡты үлтерә ала. Ағыулы үҙенсәлектәре арҡаһында коалаларҙа башҡа хайуандарҙан ҡарағанда аҙыҡ конкуренцияһы бик әҙ — унан башҡа, эвкалипт япрағы менән тик ҡулса ҡойроҡло поссум (''Pseudocheirus peregrinus)'' һәм муҡсалы осар тейендәр (''Petauroides volans)'' генә туҡлана. Ағыуланмаһын өсөн коалалар эвкалипттың феноль берләшмәләре аҙыраҡ булған төрҙәрен генә ашауҙы һайлай, һәм уңдырышлы тупраҡта (бигерәк тә йылға ярҙары буйлап) үҫкән ағастарға өҫтөнлөк бирә, уларҙың япраҡтарында ағыу концентрацияһы уңдырышһыҙ ерҙәрҙә үҫкән эвкалипт ағастарына ҡарағанда түбәнерәк. Һөҙөмтәлә эвкалипттың 800 төрөнән коалалар бары тик 120 төрө менән генә туҡлана. Коалалар өсөн кәрәкле ризыҡ һайлауҙа, күрәһең, еҫ һиҙеү һәләте ярҙам итә. Әсирлектә, ҡағиҙә булараҡ, хайуандың һайлауы аҙыраҡ булғанда, уны хатта кумулятив эффект һөҙөмтәһендә аҙыҡ менән ағыуланыуы мөмкин. [[Файл:Koala_eating.jpg|слева|мини|240x240пкс|Коала эвкалипт япраҡтарын ашай]] Коаланың организмында матдәләр алмашыныуының тиҙлеге имеҙеүселәрҙең күбеһенә ҡарағанда ике тапҡырға тиерлек кәмерәк (вомбат һәм ленивецтарҙан тыш), — был уға туҡланыу рационының аҙ туҡланыу ҡиммәтен ҡапларға ярҙам итә. Коалаға көнөнә 0,5 килограмдан алып 1,1 килограмға тиклем япраҡ кәрәк, килеп сыҡҡан массаны яңаҡ ҡаптарына туплап, ентекләп шымарта һәм сәйнәй. Сүсле үҫемлек аҙыҡтары менән туҡланған башҡа имеҙеүселәр кеүек үк, коалаларҙың аш һеңдереү трактында бай микрофлора, шул иҫәптән үҙләштерелмәй торған целлюлозаны үҙләштерелеүсе берләшмәләргә күсереүсе [[бактериялар]] бар. Аш һеңдереү процесы барған һуҡыр эсәк бик ныҡ үҫешкән, оҙонлоғо 2,4 м. тиклем етә. Ағыулы матдәләр ҡанға эләгеп, [[бауыр]]<nowiki/>ҙарында зарарһыҙландырыла. Бөтә кәрәкле дымды коалалар эвкалипт япраҡтарынан, шулай уҡ япраҡтарҙағы ысыҡтан ала. Улар оҙаҡҡа һуҙылған ҡоролоҡ осоронда һәм ауырыу ваҡытында ғына һыу эсәләр. Организмдағы минерал матдәләр етешмәүен ҡаплау өсөн коалалар ваҡыты-ваҡыты менән ерҙе ашай. Тәбиғәттә был хайуандарҙың һанын тәбиғи көйләүсе юҡ — абориген йыртҡыстар уларға һунар итмәй; коалаларға динголар һәм ҡырағай [[эт]]<nowiki/>тәр генә һөжүм итә. Әммә коалалар йыш ҡына ауырый. Цистит, баш һөйәгенең периоститтары, [[конъюнктивит]], синусит — уларҙың ғәҙәти ауырыуҙары; синусит йыш ҡына үпкә шешеүенә килтерә, бигерәк тә һалҡын ҡыштарҙа. Ҡатмарлы синусит эпизоотияһы коалаларҙың һанын күпкә кәметә, [[1887 йыл|1887]]—[[1889 йыл|1889]] йылдарҙа һәм [[1900 йыл|1900]]—[[1903 йыл|1903]] йылдарҙа була. == Социаль төҙөлөшө һәм үрсеүе == [[Файл:Cutest_Koala.jpg|справа|мини|200x200пкс|Коаланың балаһы]] Инә коалалар яңғыҙ йәшәү рәүеше алып баралар һәм үҙҙәренең ҡайһы берҙә генә ташлап киткән урындарында тороп ҡалырға ғына тырышалар. Уңдырышлы урындарҙа айырым заттарҙың өлөштәре йыш ҡына бер-береһен баҫып ала. Ата заттар территориаль түгел һәм аҙ аралашыусан — осрашҡанда, бигерәк тә үрсеү осоронда йыш ҡына бер-береһенә һөжүм итеп, йәрәхәттәр алалар. Октябрҙән февралгә тиклем дауам иткән үрсеү миҙгелендә генә коалалар өлкән ир-ат һәм бер нисә инә заттан торған төркөмдәргә йыйыла. Был ваҡытта ата заттар йыш ҡына күкрәген ағастарға һөртөп, еҫ эҙҙәре ҡалдырып, нык көслө тауыштар сығаралар, ҡайһы берҙә километрға тиклем ишетелә. Инә заттарға ҡарағанда ата заттар аҙыраҡ тыуғанлыҡтан, ҡушылыу миҙгелендә ир-ат коалалары тирәләй 2-5 инә заттан торған гаремдар йыйыла. Парлашыу ағаста бара. Йөклө булыу осоро 30-35 көн дауам итә. Ҡарынында, ҡағиҙә булараҡ, бер генә бала була, ул тыуғанда оҙонлоғо ни бары 15-18 мм һәм массаһы яҡынса 5,5 г; ҡайһы берҙә генә игеҙәктәр була. Бала һөт менән туҡланып, 6 ай муҡсала ята, ә һуңынан тағы ярты йыл әсәһенең арҡаһында йәки эсенең тиреһенә йәбешеп «сәйәхәт итә». 30 аҙналыҡ сағында ныҡ бешеп бөтмәгән эвкалипт япрағынан үҙенә бер төрлө шыйыҡ бутҡа һымаҡ әсәһенең ярым шыйыҡ бүлендектәрен ашай башлай, — шулай итеп аш һеңдереү процесы өсөн кәрәкле микроорганизмдар йәш коалаларҙың аш һеңдереү трактына инә. Был шыйыҡ бутҡаны әсәһе яҡынса бер ай эсендә бүлеп бирә. Бер йәшендә балалары үҙаллы булып китә — 12-18 айлыҡ йәш инә заттар урын эҙләй башлайҙар, әммә ата заттар йыш ҡына әсәләре янында 2-3 йәшкә тиклем ҡалалар. Коалалар 1-2 йылға бер тапҡыр үрсей. Инә заттарҙа енси өлгөрөү 2-3 йәшендә, ата заттарҙа — 3-4 йәштә башлана. Коала уртаса 12-13 йәштә йәшәй, шулай ҙа 20 йәшкә тиклем әсирлектә йәшәгән осраҡтар ҙа була<ref name="AKF">{{Cite web}}</ref>. == Эволюцияһы һәм филогенезы == Коала вомбаттарға ҡараған муҡсалыларҙың базаль ғаиләләренең береһенә ҡарай. Phascolarctidae ғаиләһе олигоценала иң күп төрлөлөккә өлгәшә, 34—24 миллион йыл элек, ҡаҙылма ҡалдыҡтарына ҡарағанда, муҡсалы айыуҙарҙың кәм тигәндә 18 төрө булған. Улар араһында хәҙерге коалаларҙан 28 тапҡырға ҙурыраҡ булған Квинсленд коалаһы ''Koalemus'' кеүек гигант та була<ref>{{Китап|автор=Peter Dargin|заглавие=Aboriginal fisheries of the Darling-Barwon rivers|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Sb_iAAAAMAAJ|издательство=Brewarrina Historical Society|год=1976|страницы=9|страниц=73|isbn=0-95-983940-2}}</ref>. Хәҙерге коала ''Phascolarctos cinereus'' 15 миллион йыл элек, бәләкәйерәк һәм аҙ махсуслашҡан төрҙәр юҡҡа сыҡҡандан һуң барлыҡҡа килгән тип фаразлана. == Популяция статусы һәм һаҡлау == Европалылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем коала үлеменең төп сәбәбе булып эпизоотия тора. Хайуандарҙа танау ҡыуышлыҡтарының шешеүе йыш ҡына [[пневмония]]<nowiki/>ға әйләнә. XIX—XX быуаттарҙа коала ҡалын тиреһе арҡаһында һунарлау объектына әйләнә. [[1924 йыл]]<nowiki/>да ғына көнсығыш штаттарынан 2 миллион тире сығарыла. Кешеләргә ышанып барған был хайуандар һунарсылар өсөн еңел йыртҡыс булып китә. Был хайуан һанының ҡырҡа кәмеүе [[Австралия]] хөкүмәтен беренсе сикләүгә, ә [[1927 йыл]]<nowiki/>да коалаларға һунар итеүҙе тыйырға мәжбүр итә, тик 1953—1954 йылдарҙа ғына уларҙың заттары яйлап тергеҙелә башлай. Коалаларға ''lower risk'' (түбәнерәк хәүеф) статусы бирелһә лә, уларға һаман да янғындар, эвкалипт урмандарын ҡырҡыу, шулай уҡ Австралияға [[Япония]]<nowiki/>нан һәм [[Индонезия]]<nowiki/>нан килтерелгән [[талпандар]] хәүефе янай. Австралияла Брисбен эргәһендә Лоун Пайн Коала һәм Перт эргәһендә Коуну Коала парктары барлыҡҡа килә, бынан тыш, Australian Koala Foundation халыҡ-ара ойошмаһы эш итә, ул коала популяцияларын һәм уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлау буйынса эшмәкәрлек алып бара. [[Сидней]] эргәһендә коалаларҙың махсус дауаханаһы эшләй, ул йәрәхәтләнгән хайуандарҙы дауалау менән шөғөлләнә. XX быуат башында коалалар индерелгән Кенгуру утрауында 2000-се йылдарҙа коала популяцияһының 30 меңгә яҡын затҡа тиклем ҡырҡа артыуы проблемаһы килеп тыуа, был коалаларҙың (эвкалипт) аҙыҡ базаһының бөтөүөнә килтерә; ҡайһы бер экологтарҙың популяцияның 2/3 өлөшөн атып үлтереү тураһындағы тәҡдиме утрауға ҡараған Көньяҡ Австралия штаты хөкүмәте тарафынан ҡабул ителмәй, сөнки был туристар алдында Австралияның имиджына зыян килтерер ине. 2015 йылдың беренсе кварталында Австралияның Виктория штатында хөкүмәт бойороғо буйынса 686 коала үлтерелә. Хакимиәттәр был ҡарарҙы популяцияның артыуы менән аңлата, был хайуандарҙың ас үлеменә килтерер ине. Коалалар һаны гектарынан 20 затҡа етә. 2020 йыл башында көслө янғындар һөҙөмтәһендә популяцияның өстән бер өлөшө һәләк була. [[Австралия]] хакимиәте коалаларҙы ҡотҡарыу өсөн 6 миллион долларҙан ашыу аҡса бүлә. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [http://www.animalsglobe.ru/koala-ili-sumchatiy-medved/ Коала, или сумчатый медведь] / Энциклопедия животных. * [http://www.thekoala.com/koala The Koala]. * [https://web.archive.org/web/20130204185547/http://www.arkive.org/koala/phascolarctos-cinereus/ Изображения коалы ''Phascolarctos cinereus'']. * [https://nplus1.ru/news/2018/07/02/Koala-genome Генетики разобрались в любви коал к ядовитым листьям эвкалипта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191114215637/https://nplus1.ru/news/2018/07/02/Koala-genome |date=2019-11-14 }} * [https://www.aussieark.org.au/koala-ark/ The Aussie Koala Ark Conservation Project (Проект "The Aussie Koala Ark" по сохранению популяции коал в Австралии)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512093727/https://www.aussieark.org.au/koala-ark/ |date=2021-05-12 }} [[Категория:Тере ҡаҙылмалар]] [[Категория:1817 йылда тасуирланған хайуандар]] [[Категория:Юғалыуға бирешеүсе төрҙәр]] [[Категория:Коалалар]] 9ss4nzy0orpmty29aj5c68qbiywiesd 0 181607 1299759 1285136 2026-06-24T06:12:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299759 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Колмогоров Андрей Николаевич''' ([[25 апрель]] [[1903 йыл]], Тамбов — [[20 октябрь]] [[1987 йыл]], [[Мәскәү]]) — [[СССР]] [[Математик|математигы,]] [[ХХ быуат]]тың иң көслә математиктарының береһе. Хәҙерге заман ихтималлыҡ теорияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, ул топология, [[геометрия]], математик логика, [[классик механика]], турбулентлыҡ теорияһы, алгоритмдарҙың ҡатмарлылығы теориялары, [[мәғлүмәт теорияһы]], [[Функция (математика)|функциялар теорияһы]], тригонометрик рәттәр теорияһы, үлсәм теорияһы, функциялар теорияһы, [[Күмәклектәр теорияһы|күлек теорияһы]], [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]], динамик системалар теорияһы, функциональ анализ һәм математиканың башҡа ҡайһы бер өлкәләрендә һәм уның ҡушымталарында фундаменталь һөҙөмтәләр алыуға өлгәшә. Философия, тарих, методология һәм [[математика]] уҡытыу буйынса новаторлыҡ эштәре авторы, статистик физикала (атап әйткәндә, Джонсон — Мела — Аврами — Колмогоров тигеҙләмәһе) уның эштәре билдәле. [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры (1931), физика-математика фәндәре докторы, СССР Фәндәр академияһы академигы (1939). 1964—1966 һәм 1974—1985 йылдарҙа Мәскәү математика йәмғиәте (ММЙ) Президенты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1963). [[Ленин премияһы|Ленин]] һәм [[Сталин премияһы|Сталин]] премиялары лауреаты. АҠШ Милли фәндәр академияһы (1967), Лондон король йәмғиәте (1964)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27NA2038%27) Kolmogorov; Andrei Nikolaevich (1903—1987)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124091233/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27NA2038%27) |date=2022-01-24 }}{{ref-en}}</ref>, Франция (Париж) Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1966)<ref>[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l-Academie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-k.html Les membres du passé dont le nom commence par K]{{ref-fr}}</ref>, [[Леопольд Академияһы|Германия «Леопольдина» Тәбиғәт фәндәре академияһының тәбиғәт фәндәре]] белгесе (1959), Америка сәнғәт һәм фән академияһының почетлы ағзаһы (1959), сит ил ағзалары Венгрия фәндәр академияһы (1965), Польша Фәндәр академияһы (1956), Нидерланд короллеге Фәндәр академияһы (1963), ГДР Фәндәр академияһының (1977), Финляндия Фәндәр Академияһының сит ил ағзаһы (1985), Румыния академияһының почетлы ағзаһы. Лондон Математика йәмғиәте ағзаһы (1962), математик йәмғиәте Һин (1962), Америка философия йәмғиәтенең сит ил ағзаһы (1961). Почетлы докторы [[Париж университеты]] (1955), Стокгольм университеты (1960), Калькуттала Һиндостан статистика институтының почетлы докторы (1962). Ҙур фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы, уның уҡыусылары: [[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]], И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Гельфанд, Б&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Демидович, [[Алексеев Владимир Михайлович|В. М. Алексеева]], Г.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Баренблатт, А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Боровков, А.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Витушкин, Б&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Гнеденко, Р.&amp;nbsp;Лена&amp;nbsp;Добрушин, Ер&amp;nbsp;Б&amp;nbsp;Дынкин, А.&amp;nbsp;И.&amp;nbsp;Мальцев, М.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Миллионщик, В.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Михалевич, А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Монин, С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Никольский, А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Обухов, Ю.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Прохоров, Я&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Синай, В.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Загробная, Ю.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Тюрин, А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Ширяев, В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Успенский, C. В. Фомин, А.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Яглый һәм башҡа бик күптәр. == Биографияһы == === Бала һәм үҫмер саҡтары === Андрей Николаевич Колмогоров {{OldStyleDate|25|апреля||12}} 1903 йылда [[Тамбов]] ҡалаһында тыуа, әсәһе [[Ҡырым]]дан [[Ярославль|Ярославлгә]] ҡайтып барғанда бында туҡталырға мәжбүр була. Әсәһе — ''Мария Яковлевна Колмогорова,'' (1871—1903) Углич ҡалаһы дворяндары ҡорбашы, Ярославль губернаһының халыҡ училищелары етәксеһе ''Яков Степанович Колмогоровтың ҡыҙы'' — бала тапҡанда вафат була. Атаһы — ''Катаев Николай Матвеевич'', белеме буйынса агроном ([[Пётр ауыл хужалығы академияһы|Мәскәү]] [[Пётр ауыл хужалығы академияһы|Ауыл хужалығы институтын]] тамамлай), уң эсерҙар партияһы ағзаһы, халыҡсылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашҡаны өсөн Петербургтан Ярославль губернаһына һөрөлә, һәм унда Мария Яковлевна менән таныша; 1919 йылда Деникин һөжүме ваҡытында һәләк була. Атаһы яғынан олатаһы [[Вятка губернаһы]]нда ауыл руханийы була. Колмогоровтың атаһының ағаһы Иван Матвеевич Катаев (1875—1946) — тарихсы, профессор, Мәскәү университетын тамамлай, археография, ватан тарихы һәм Мәскәү тарихы буйынса эштәр авторы. Иван Матвеевичтың улы яҙыусы Иван Катаев — Андрей Колмогоровтың ике туған ағаһы. Андрей Николаевич Колмогоров Ярославлдә әсәһенең һеңлеләрендә тәрбиәләнә (хәҙерге адресы — Совет урамы, 3-сө йорт); уларҙың береһе, ''Вера Яковлевна Колмогорова'', Андрейҙы рәсми рәүештә уллыҡҡа ала. Андрейҙың апаһы үҙ йортонда яҡын тирәлә йәшәгән төрлө йәштәге балалар өсөн мәктәп ойоштора, улар менән шөғөлләнә. Балалар өсөн «Яҙғы ҡарлуғастар» тип аталған ҡулъяҙма журнал сығара, унда уҡыусыларҙың ижади эштәре — һүрәттәр, шиғырҙар, хикәйәләр баҫыла. Андрейҙың «ғилми эштәре» лә —ул уйлап сығарған мәсьәләләр унда донъя күрә. Биш йәшлек малайҙың математика буйынса тәүге «эше лә» ошо журналда баҫыла, ул тәүге өс [[Йоплоҡ|таҡ һандың]] ҡушылдығының тулы квадратҡа тигеҙ булыуын раҫлай (мәҫәлән, 1+3+5=3²)<ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.com/books?id=iVfpCgAAQBAJ&pg=PA219|автор=В.М. Тихомиров|заглавие=Колмогоров в воспоминаниях учеников|год=2017-09-05|часть=Слово об учителе|издательство=Litres|страниц=473|столбцы=219}}</ref>. Андрейҙың дуҫы Кузнецов Петр Саввич (аҙаҡ танылған совет лингвисы) бала сағын Андрей менән бергә уның олатаһы йортонда үткәрә. 1910 йылда Андрей гимназияға уҡырға инеү өсөн апаһы менән Мәскәүгә күсә. Ете йәшендә ул Репмандың шәхси гимназияһында уҡый башлай, унда ҡыҙҙар һәм малайҙар бергә уҡый<ref name="KVANT">{{Мәҡәлә|автор=[[Тихомиров, Владимир Михайлович|Тихомиров В. М.]] |заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к 90-летию со дня рождения)|ссылка=http://www.kolmogorov.info/kvant-tihomirov-andrey_nikolaevich_kolmogorov.html|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1993|номер=3/4|страницы=3—10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110918224638/http://www.kolmogorov.info/kvant-tihomirov-andrey_nikolaevich_kolmogorov.html|archivedate=2011-09-18}}</ref>. Шул уҡ йылдарҙа уҡ Андрей математикаға һәләтле булыуын күрһәтә. Яҙыусы Владимир Губайловский әйтеүенсе, уҡытыусылары уныуҡытып өлгөрә алмай, түгел, математика буйынса Андрей үҙе «[[Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге]]<nowiki/>» буйынса белем ала<ref>''Мин, Иван.'' {{Cite web|url=http://theoryandpractice.ru/posts/8975-matematika-kak-obraz|title=Расшифровка лекции Владимира Губайловского «Теория сложности Андрея Колмогорова»|date=2014-05-16|publisher=// Теории и практики}}</ref>. Тарих һәм социология менән дә мауыға. === Университет === Студент булыуының тәүге йылдарында Колмогоров, математиканан тыш, Рәсәй тарихы менән мауыға һәм, эше һәм тарих буйынса профессор [[Бахрушин Сергей Владимирович|В. С. Бахрушин]] семинарҙарында әүҙем ҡатнаша. 17-18 йәштәрендә ул XV—XVI быуаттарҙа ҡулдан яҙылған китаптарҙағы материалдарға таянып, Новгород ерендә ер мөнәсәбәттәре тураһында етди ғилми тикшеренеүҙәр башҡарып сыға. Тикшереү һөҙөмтәләре Бахрушин семинарына еткерелә, әммә оҙаҡ баҫтырып сығарылмай{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}. Колмогоровтың ҡулъяҙмаһы юғалмай, һаҡланып ҡала һәм [[1994 йыл]]да нәшер ителә<ref>{{Китап|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Новгородское землевладение XV века|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1994|страниц=127|isbn=5-02-014881-4}}</ref>. [[1920 йыл]]да Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү университетының]] математика бүлегенә һәм бер үк ваҡытта Д. И. Менделеев исемендәге Химия-технология институтының математика бүлегенәуҡырға инә<ref name="math">[http://new.math.msu.su/department/probab/Kolmogorov/ank_cv.html на официальном сайте механико-математического факультета МГУ имени М. В. Ломоносова. Андрей Николаевич КОЛМОГОРОВ Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150601073346/http://new.math.msu.su/department/probab/Kolmogorov/ank_cv.html |date=2015-06-01 }}</ref>. Университетында уҡыған йылдары Колмогоров өсөн иҫ китмәле ижад күтәрелеше осоро була. Көндәлек тормошонда уңайлылыҡ, матди именлектең етешмәүе асыҡтан-асыҡ һиҙелһә лә, фәнгә ынтылышы шул тиклем көслө була, шуға көнкүреш ауырлыҡтарына ул бөтөнләй иғтибар итмәй. Студент йылдары хаҡында ул үҙе аҙаҡ бына нимәләр яҙа: ''«Беренсе айҙа уҡ беренсе курс өсөн имтихандарҙы тапшырғас та мин, икенсе курс студенты булараҡ, айына 16 килограмм икмәк һәм 1 килограмм май алыу хоҡуғына эйә булдым, ул заман күҙлегенән ҡарағанда, тулыһынса матди именлеккә эйә булыуымды аңлатты. Кейемем бар ине, ә бына ағас табанлы туфлиҙы үҙем тегеп кейҙым»''. Стипендияһы, әлбиттә етешмәй. Шуға ла Колмогоров өс йыл буйы мәктәптә математика һәм физика уҡыта. Уҡытыусы ғына түгел, интернатта тәрбиәсе лә, мәктәп советы секретары ла була, өҫтәүенә биология түңәрәген дә алып бара. Ошолай эшләп уҡыуына ҡарамаҫтан — яҙа-әлеге фундаменталь ғилми эштәр яҙырға ла өлгөрә.. === Фәнни эшмәкәрлегенең башы === [[1921 йыл]]да Колмогоров математика түңәрәгендә тәүге фәнни доклады менән сығыш яһай, ул Н. Н. Лузиндың лекцияһында Коша теоремаһын иҫбатлағанда үҙе уйлап тапҡан раҫлауҙы ҡалланыуын кире ҡаға. Шул уҡ ваҡытта Колмогоров тригонометрик рәттәр өлкәһендә, ә [[1922 йыл]] башында [[Күмәклектәр теорияһы|күплек дескриптив теорияһы]] буйынса, үҙенең тәүге асышын яһай. Лузин Колмогоровҡа уның уҡыусыһы буларға тәҡдим итә — шулай итеп, ул Лузитания (Мәскәү математика мәктәбе) мәктәбендә уҡый башлай<ref name="KVANT"/>. [[1922 йыл|1922 йылдың]] июнендә А. Н. Колмогоров [[Фурье рәте|Фурье рәттәре]] миҫалын һәм башҡа мсатемитика формулаларын уйлап таба. Уның хеҙмәттәре белгестәр өсөн көтөлм йыләгән хәл була, шулай итеп, ун туғыҙ йәшлек студент донъя күләмендә таныла{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=12}}. Егерменсе йылдарҙың уртаһында бөтә ерҙә, шул иҫәптән Мәскәүҙә лә математик анализ нигеҙҙәре тураһындағы фекерҙәр һәм уларға бәйле математик логика буйынса тикшеренеүҙәр ғилми эшмәкәрлегенең башында уҡ Колмогоровтың иғтибарын йәлеп итә. Ул ҡапма-ҡаршы фекерле ике төп методологик мәктәп — формаль-аксиоматик ([[Давид Гильберт|Д. Гильберт]]) һәм интуицион (Брауэр Л. Я. Э. һәм Г Вейль) мәктәптәр араһында барған дискуссияларҙа ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта ул бөтөнләй көтөлмәгән һөҙөмтәгә өлгәшә һәм үҙенең ҡарашын киң танылыу алған ''«О принципе tertium non datur» тип аталған хеҙмәтендә сағылдыра (1925 йыл).'' 1920-се йылдарҙа А. Н. Колмогоров СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып математик лингвистика проблемаларына мөрәжәғәт итә. Ул тел конструкциялары сематикаһынан сығып [[килеш]]те билдәләргә тәҡдим итә, һәм, килешкә конгруэнтлыҡ класы булараҡ, формаль билдәләмә бирә (аҙаҡ Колмогоровтың килеш буйынса билдәләмәһе килеш категорияһы буйынса үҙҙәренең аңлатмаларын тәҡдим иткән И. И. Ревзин һәм В. А. Успенскийҙарҙың тикшеренеүҙәре өсөн нигеҙ булып тора){{Sfn|Математика в СССР за 40 лет|1959}}<ref>{{Китап|автор=Маркус С. |заглавие=Теоретико-множественные модели языков|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1970|страниц=332}} — С. 208—209, 229—235.</ref>. [[1924 йыл]]да Колмогоров тәүге тапҡыр ихтималлыҡ теорияһы менән шөғөлләнә башлай. Математиканың был өлкәһе, шулай уҡ уның тәбиғәт фәне буйынса өҫтәмәләре өсөн ҙур һандар законы мөһим әһәмиәткә эйә. Быға тиклем дә күренекле матиматиктар тиҫтә йылдар дауамында уны нигеҙләү менән шөғөлләнә, әммә тап Колмогоров [[1928 йыл]]да ҙур һандар законының дөрөҫлөгөн асыҡлау һәм иҫбатлау өсөн кәрәкле һәм етерлек шарттарҙы таба{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=13}}. Уны күп йылдар буйына 1920-се йылдарҙа ихтималлыҡ теорияһы мәсьәләләре буйынса эшләгән А. Я Хинчин менән тығыҙ һәм емешле хеҙмәттәшлек бәйләй. Был ике ғалим ошо өлкәлә берлектәге эштәрен дауам итә һәм 1925 йылда был теорияға ҡарата ысын үҙгәреүсәндәрҙең функциялары теорияһы ысулдарын уңышлы ҡуллана<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 232—233.</ref>. Колмогоров һәм Хинчин ағзалары үҙ-ара бойондороҡһоҙ булған осраҡлы дәүмәлдәр булып торған рәттәрҙең берләшеүе өсөн кәрәкле һәм етерлек шарттар таба; 1929 йылда Колмогоров, Хинчиндың элеккее һөҙөмтәләрен дөйөмләштереп, бойондороҡһоҙ осраҡлы дәүмәлдәр суммаһы өсөн ҡабатланған логарифм законының бик иркен шарттарҙа ҡулынылыуын иҫбатлай{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}. [[1930 йыл]]да Колмогоров Халыҡ-ара фәнгә ярҙам фонды стипендияһына Германия һәм Францияла фән буйынса командировкала булып ҡайта. Быуат башында математика Мәккәһе булған Геттингенда бик күп мәшһүр коллегалары, бөтәһенән элек, [[Давид Гильберт|Д.]] [[Давид Гильберт|Гильберт]] һәм Р. Курант менән осраша. Колмогоров, математика өлкәһендә лә эшләүенә ҡарамаҫтан, ғүмеренең аҙағына тиклем ихтималлыҡ теорияһын үҙенең төп һөнәре тип һанай. Ул саҡтарҙа Колмогоров һәм уның дуҫтарының фәндәге юлдары яңы ғына башланған була. Ул күп эшләй, ләкин юмор хисен дә юғалтмай. Кибернетика «атаһы» Норберт Винер һүҙҙәре менән әйткәндә: ''«…Хинчин һәм Колмогоров — ихтималлыҡ теорияһы буйынса ике күренекле урыҫ белгесе. Беҙ егерме йылдан ашыу бер-беребеҙҙең үксәһенә баҫа-баҫа фәндең бер өлкәһендә эшләнек».'' === Профессура === [[Файл:Kolm_complexity_lect.jpg|мини|Колмогоров (һулда) [[Таллин]]да математика буйынса мәсьәләләр сисеү мәлендә, [[1973 йыл|1973]]]] [[1931 йыл]]да Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты]] профессоры, 1939—1935 йылдарҙа директоры менән Мәскәү дәүләт университетының Математика һәм механика институты директоры була<ref name="Letopis">{{Cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2314|title=Колмогоров Андрей Николаевич|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2016-11-06}}</ref>. [[1935 йыл]]да, диссертация яҡламайынса уға физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә (СССР-ҙа ғалим дәрәжәләре [[1934 йыл]]да тергеҙелә, фән докторҙары дәрәжәһе байтаҡ күренекле математиктарға бирелә; Колмагоров менән бергә А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Марков (кесе) һәм [[Канторович Леонид Витальевич|Л. В. Канторович]]<nowiki/>тар ҙа, диссертация яҡламайынса, физика-математика фәндәре була. [[Файл:Kolm_lect_prep.jpg|слева|мини|Колмогоров [[Таллин]]да телмәр һөйләүгә әҙерләнгән мәлдә, [[1973 йыл|1973]]]] 1935 йылда Колмогоров МДУ-ның Механика һәм математика институтында ихтималлыҡ теорияһы кафедраһын аса һәм 1965 йылға тиклем уның мөдире була{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. 1954—1958 йылдарҙа ул бер үк ваҡытта механика-математика факультеты деканы булып та эшләй<ref name="History">''Богданов В. П.'' {{Cite web|url=https://math.msu.ru/history|title=Механико-математический факультет МГУ. История|publisher=// Сайт механико-математического факультета МГУ|accessdate=2016-11-06}}</ref>. [[1939 йыл|1939 йылдың]] 29 ғинуарында 35 йәшлек Колмогоровҡа (ағза-корреспонденты дәрәжәһен биреп тормай) СССР Фәндәр академияһының Математика һәм тәбиғәт фәндәре бүлеге буйынса (математика) тулы хоҡуҡлы ағзаһы була<ref name="Akademio">{{Cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-50780.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12|title=Колмогоров Андрей Николаевич. Историческая справка|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2016-09-07}}</ref>. Ул Академияһы президиумы ағзаһы һәм [[Шмидт Отто Юльевич|О. Ю. Шмидт]] тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының Физика-математика фәндәре бүлеге академигы-секретары ([[1942 йыл|1942 йылға]] тиклем) булып китә{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}. [[1936 йыл]]дан Колмогоров [[Ҙур совет энциклопедияһы|Ҙур]] һәм Кесе Совет Энциклопедияларын төҙөү буйынса бик күп көс һала. Ул Ҙур Совет Энциклопедияһының математика бүлеге етәксеһе була һәм үҙе ике энциклопедия өсөн дә бик күп мәҡәләләр яҙа, шулай уҡ башҡа авторҙар мәҡәләләрен дә мөхәрирләй{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983}}. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыр алдынан Колмогоров менән Хинчинға осраҡлы процестар теорияһы буйынса эштәре өсөн [[Сталин премияһы]] ([[1941 йыл|1941]]) бирелә{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=75}}. Ә [[1941 йыл|1941 йылдың]] 23 июнендә СССР Фәндәр академияһы президиумының киңәйтелгән ултырышы булып үтә. Унда ҡабул ителгән ҡарарҙар нигеҙендә ғилми учреждениеларҙың эшмәкәрлеген үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Төп эш йүнәлеше — хәрби темалар: бөтә көс, барлыҡ белем — еңеүгә арнала. Армияның Төп артиллерия идаралығы заданиеһы буйынса совет математиктары баллистика һәм механика өлкәһендә ҡатмарлы эштәр алып бара. Колмогоров, үҙенең ихтималлыҡ теорияһы буйынса тикшеренеүҙәрен ҡулланып, атҡанда снарядтарҙың отошло рәүештә таралыуына билдәләмә бирә{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=75}}. Һуғыш тамамланғандан һуң Колмогоров тыныс тормошҡа йүнәлтелгән тикшеренеүҙәрен дауам итә. Әле 1930 йылдар аҙағында Колмогоровты турбулентлыҡ проблемалары ҡыҙыҡһындыра. 1941—1942 йылдарҙағы һәм 1962 йылғы эштәрендә ул"локаль-изотроп турбулентлыҡ" тип аталған теорияны эшкәртә, был теория ярҙамында турбулент ағымы үҫешенең урындағы структураһын асыҡлау мөмкин була. Ул үтә мөһим булған ''турбулентлыҡ масштабы'' тигән төшөнсәне индерә, уны файҙаланыу турбулентлыҡтың артырыуына ниндәй шарт йоғонто яһауын белергә ярҙам итә<ref>{{Китап|автор=[[Ишлинский, Александр Юльевич|Ишлинский А. Ю.]] |заглавие=Механика: Идеи, задачи, приложения|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1985|страниц=624}} — С. 114.</ref><ref>{{Китап|заглавие=Механика в СССР за 50 лет. Т. 2. Механика жидкости и газа|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1970|страницы=880}} — С. 490—493, 502—503, 758.</ref>. 1946 йылда Колмогоров СССР Фәндәр академияһының Геофизика институтында атмосфера турбулентлығы лабораторияһын ойоштора{{Sfn|Боголюбов, Гнеденко, Соболев|1983|с=22}}. Ошо пробле буйынса эштәре менән бер үк ваҡытта Колмогоров математиканың бик күп өлкәләрендә (осраҡлы процесстарға, [[Алгебраик топология|алгебраик топологияға]] һәм башҡа темаларға арналған тикшеренеүҙә) уңышлы эш алып барыуын дауам итә. 1940-сы йылдар аҙағында Колмогоров [[Мәскәү дәүләт университеты|Мәскәү дәүләт университетының]] Механика-математика факультетында Функциялар теорияһы һәм функциональ анализ («Анализ III») курстарының тәүге лекторы була. С. В. Фомин менән бергә ул «Функциялар теорияһы һәм функциональ анализ элементтары» дәреслеген яҙа, баҫма ете тапҡыр нәшер ителә (7-се баҫмаһы — М.: Физматлить, 2012), сит телдәргә: инглиз, француз, немец, испан, япон, чех, дари телдәренә тәржемә ителә. 1950-се йылдарҙа һәм 1960 йылдар башында Колмогоровтың математик ижадында тағы ла бер күтәрелеш була. Түбәндәге йүнәлештәр буйынса нигеҙле эштәрен билдәләп үтергә була: * күк механикаһы буйынса Ньютон һәм Лаплас заманынан алып хәл ителмәгән мәсьәләләрҙе сисеү юлын аса; * Гильберттың 13-й проблемаһы буйынса эше ([[Арнольд Владимир Игоревич|В.]] [[Арнольд Владимир Игоревич|Арнольд]] менән берлектә); * динамик система буйынса ғилми эштәре; * конструктив объекттарҙың ихтималлығы теорияһы буйынса ул тәҡдим иткән объекттың ҡатмарлылығын үлсәү идеялары мәғлүмәт теорияһында, ихтималлыҡ теорияһы һәм алгоритмдар теорияһында ҡулланылыш таба. [[1954 йыл]]да [[Амстердам]]да Был уҡыу колмогоров Халыҡ-ара математика конгресында уҡыған «Дөйөм динамика системалары һәм классик механика теорияһы» доклады донъя кимәлендәге ваҡиға була. 1953 йылда{{Sfn|Колмогоров|1953}} Колмогоров математика логикаһы бүлегендә [[алгоритм]] төшөнсәһендә яңы билдәләмә тәҡдим итә, уның ярҙамында проблема ла һәм уны хәл итеү юлдары ла бер үлсәмле топологик комплекс менән сиселә. Шул уҡ ваҡытта В. А. Успенский, Колмогоровтың билдәләмәһе иҫәпләү функцияһының өлөшләтә рекурсив булыуын асыҡлауға тиң, тип иҫәпләй{{Sfn|Математика в СССР за 40 лет|1959}}. «Машина уйлай аламы?» тигән темаға бәхәстә Колмогоров 1964 йылда баҫылып сыҡҡан мәҡәләләренең береһендә ярайһы уҡ радикаль ҡарашта булыуын белдерә{{Sfn|Колмогоров|1964}}: ''«мәғлүмәтте эшкәртеү һәм идара итеү тулыһынса дискрет (һанлы) механизмдар ярҙамында тере организмдарҙың булдырылыу мөмкинлеге материалистик диалектика принциптарына ҡаршы килмәй»''<ref>{{Китап|автор=Грэхэм Л. Р. |заглавие=Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе|место=М.|издательство=[[Политиздат]]|год=1991|страниц=480|isbn=5-250-00727-9}} — С. 276—278.</ref>. 1966—1976 йылдарҙа Колмогоров Мәскәү дәүләт университетында ойошторолған Факультет-ара ихтималлыҡ һәм статистик ысулдар лабораторияһы мөдире була. === Мәктәптә математика мәғарифы реформаһы === 1960-сы йылдар уртаһында СССР Мәғариф министрлығы етәкселеге, совет урта мәктәбендә математика уҡытыу системаһы тәрән көрсөк кисерә һәм реформалар үткәреүгә мохтаж, тигән һығымтаға килә. Урта мәктәптә иҫкергән математика уҡытыла, ә уның яңы ҡаҙаныштары яҡтыртылмай, тип таныла. Математиканан белем биреү системаһын модернизациялауҙы СССР Мәғариф министрлығы Педагогия фәндәре академияһы һәм СССР Фәндәр академияһы ҡатнашлығында тормошҡа ашыра. СССР Фәндәр академияһының Математика бүлексәһе етәкселеге модернизациялау буйынса эшкә был реформаларҙа етәксе роль уйнаған академик А. Н. Колмогоровты тәҡдим итә. Колмогоров етәкселегендә программалар төҙөлә, урта мәктәп өсөн аҙаҡ күп тапҡырҙар нәшер ителгән математика буйынса яңы дәреслектәр сығарыла : геометрия дәреслеге, алгебра һәм анализ нигеҙҙәре дәреслеге. Академиктың был эшмәкәрлек һөҙөмтәләре төрлөсә баһаланды һәм әле булһа күп бәхәстәр тыуҙырыуын дауам итә<ref>''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_652.html О печальной судьбе «академических» учебников].</ref><ref>''[[Понтрягин, Лев Семёнович|Понтрягин Л. С.]]'' Этика и арифметика: Человек, труд, мораль // [[Социалистическая индустрия]]. — 1979, 21 марта.</ref><ref>''Владимиров В. С., Понтрягин Л. С., Тихонов А. Н.'' О школьном математическом образовании. // [[Математика в школе]]. 1979. № 3. — С. 12-14.</ref>. [[1966 йыл]]да Колмогоров СССР-ҙың Педагогия фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. [[1963 йыл]]да Колмогоров Мәскәү дәүләт университеты эргәһендә мәктәп-интернат асыуҙың инициаторҙарының береһе була, һәм үҙе шунда эшләй башлай. [[1970 йыл]]да академик И.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Кикоин менән бергә «Квант» журналын булдыра. == Шәхси тормошо == [[1942 йыл|1942 йылдың]] сентябрендә гимназия буйынса класташы, билдәле тарихсы, профессор, Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Егоров Дмитрий Николаевичтың ҡыҙы Анна Дмитриевна Егороваға өйләнә. Никахта 45 йыл йәшәйҙәр. Үҙҙәренең балалары булмай, ғаиләлә А. Д. Егорованың улы О.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Ивашев-Мусатов тәрбиәләнә<ref>{{Китап|автор=[[Грэхэм, Лорен|Loren Graham]] and Jean-Michel Kantor|часть=|заглавие=Naming Infinity: A True Story of Religious Mysticism and Mathematical Creativity|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books?id=j2IUI4pj6e8C|ответственный=|издание=|место=|издательство=Belknap Press of Harvard University Press|год=2009|том=|страницы=170, 184—186|страниц=256|серия=|isbn=0674032934|тираж=}}</ref><ref>{{Китап|заглавие=Perfect Rigor: A Genius and the Mathematical Breakthrough of the Century|ссылка=https://archive.org/details/perfectrigorgeni00gess|издательство={{Нп3|Houghton Mifflin Harcourt}}|год=2009|страницы=256|isbn=978-0151014064|автор=Gessen, Masha.}}</ref>. [[Файл:Могила_академика_Андрея_Колмогорова.JPG|справа|мини|267x267пкс|Колмогоров Мәскәүҙәге новодевичье зыяратында ерләнгән.]] 1976 йылда МДУ-ның мехмат факультетында математика статистикаһы кафедраһын аса һәм 1980 йылға тиклем унда мөдир була. 1980 йылда ул математик логика кафедраһы мөдире була һәм һәм 1987 йылда вафатына тиклем ошо вазифала ҡала<ref name="History"/>{{Sfn|Мехмат МГУ 80|2013}}. Колмогоров МДУ эргәһендәге 18-се физика-математика мәктәп-интернатында уҡыусылары шулай уҡ№ 18 мәскәү (хәҙер Мәскәү дәүләт университетының А. Н. Колмогоров исемендәге Махсуслашҡан уҡыу-фәнни үҙәге), 1963 йылдан ошо уҡыу йортоноң попечителлек советы рәйесе<ref name="Letopis"/>. 1979 йылдың 5 апрелендә Колмогоровтың башы йәрәхәтләнә, яра сәләмәтлегенә йоғонто яһай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында оров паркинсон ауырыуынан яфалана<ref>{{Китап|автор=Коллектив авторов|заглавие=Колмогоров в воспоминаниях учеников|ответственный=Редактор-составитель А. Н.Ширяев|издание=|место=Москва|издательство=МЦНМО|год=2006|страницы=87, 352|страниц=472|isbn=5-94057-198-0}}</ref>. [[1987 йыл|1987 йылдың 20 октябрендә]] Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә. == Наградалары һәм премиялары == Академик Колмогоров — күп кенә сит ил һәм ғилми академиялары һәм йәмғиәттәренең почетлы ағзаһы. * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] ([[24 апрель]] [[1963 йыл]]) — математика өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн һәм 60 йәшлек юбилейы айҡанлы<ref name="Letopis"/><ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=15459 Герой Социалистического Труда Колмогоров Андрей Николаевич :: Герои страны]</ref> ** [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] * Ете [[Ленин ордены]] (04.11.1944, 10.06.1945, 19.09.1953, 15.09.1961, 24.04.1963, 25.04.1973, 17.09.1975) * [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы Ордены]] (22.04.1983) * [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] (07.05.1940) * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы]] (1946)<ref name="Letopis" /> * «Владимир Ильич Лениндың тыуыуына йыллығына 100 йыл тулыу айҡанлы» миҙалы * 1941 — [[Сталин премияһы]] (А.&amp;nbsp;Я&amp;nbsp;Хинчин менән бергә) — ихтималлыҡ теорияһы буйынса ғилми эштәре өсөн<ref name="Letopis" /> * 1951 — СССР Фәндәр академияһының&amp;nbsp;П. Л. Чебышев исемендәге премияһы (Б&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Гнеденко менән бергә) * 1962 — Бальцан премияһы<ref name="Bogolyubov"/> (математика буйынса тәүге лауреаты) * 1965 — [[Ленин премияһы]] ([[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]] менән бергә) — гамильтон системаларының тотороҡлоғо проблемалары буйынса эштәр циклы өсөн<ref name="Letopis" /> * 1975 — [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] Фәндәр академияһының Гельмгольц исемендәге Алтын миҙалы * Америка метеорология йәмғиәте алтын миҙалы * 1980 — Вольф премияһы<ref name="Akademio"/> — ''"Фурье анализы өлкәһендәге тәрән һәм оригиналь асыштары өсөн, ихтималлыҡ теорияһы, эргодик һәм динамик системалар теорияһы өсөн "'' (Филдс премияһы менән бер рәттән иң абруйлы премияларҙың береһе — был математика премиялары лауреаттары араһында шулай уҡ А. Н. Колмогоровтың уҡыусыдары ла бар: [[Арнольд Владимир Игоревич|В. И. Арнольд]], И.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Гельфанд һәм Я.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Синай) * 1986 — Н. И. Лобачевский исемендәге премия — «Когомология теорияһы нигеҙҙәре» ғилми эштәр циклы өсөн<ref name="Akademio" /><ref>{{Мәҡәлә|автор=Бухштабер В. М., Новиков С. П. |заглавие=История премии им. Н. И. Лобачевского (к 100-летию первого присуждения в 1897 г.)|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn6|издание=[[Успехи математических наук]]|год=1998|том=53, вып. 1(319)|страницы=235—238|язык=ru|издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}</ref> * башҡа наградалар 1994 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы А. Н.&amp;nbsp;Колмогоров исемендәге премияны булдыра, ул ''«математика өлкәһендәге күренекле һөҙөмтә өсөн»'' тапшырыла. 2002 йылда [[Лондон университеты]] Колмогоров миҙалын булдыра. == Уның хөрмәтенә аталғандар == * А. Н. Колмогоров исемендәге премия, Рәсәй Фәндәр академияһы тарафынан булдырыла. * А.&amp;nbsp;Н.&amp;nbsp;Колмогоров исемендәге Мәктәп-интернат (МДУ СУНЦ) * Колмогоров миҙалы, Лондон университеты ойоштора. * [[Астероид]] (48410) Kolmogorov, 1985 йылдың 23 авгусында Н. С. Чернов аса, исем 2016 йылдың 22 февралендә бирелә.<ref>[http://www.minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/2016/MPC_20160222.pdf Циркуляры малых планет за 22 февраля 2016 года] — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 98714 (M.P.C. 98714)</ref>. * Колмогоров урамы (Мәскәү) * Академик Колмогоров урамы — [[Ярославль|Ярославль ҡалаһындағы]] урам * A320 Пассажирҙар самолеты, Рәсәйҙең «Аэрофлот — Рәсәй авиалиниялары» компанияһы<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroflot.ru/ru-ru/news/10926|title=Аэрофлот ввел в эксплуатацию самолет А320 «А.Колмогоров»|lang=ru|accessdate=2020-11-21}}</ref> * Ғалимгә һәйкәл 2018 йылдың ноябрендәТамбов ҡалаһының Комсомол майҙанында Тамбов дәүләт университетының уҡыу корпусы ҡаршыһында ҡуйылған. Математик төшөнсәләр: * [[Аксиоматика Колмогорова]] * [[Двойственность Колмогорова]] * [[Критерий согласия Колмогорова]] * [[Неравенство Колмогорова]] * [[Полином Колмогорова-Габора]] * [[Распределение Колмогорова]] * [[Колмогоровская сложность]] * [[Среднее Колмогорова]] * [[Теорема Колмогорова]] * [[Теорема Колмогорова о двух рядах]] * [[Теорема Колмогорова о трёх рядах]] * [[Теорема Колмогорова — Хинчина о сходимости]] * [[Теорема Хинчина — Колмогорова]] * [[Теорема Рао — Блэквелла — Колмогорова]] * [[Теорема Колмогорова — Арнольда]] * [[Теория Колмогорова — Арнольда — Мозера]] * [[Уравнение Колмогорова — Чепмена]] * [[Уравнение Джонсона — Мела — Аврами — Колмогорова]] == А. Н. Колмогоровтың уҡыусылары == === Академиктар һәм ағза-корреспонденттар === {{Col-begin}} {{Col-2}} * [[Арнольд, Владимир Игоревич]] * [[Бахвалов, Николай Сергеевич]] * [[Большев, Логин Николаевич]] * [[Боровков, Александр Алексеевич]] * [[Витушкин, Анатолий Георгиевич]] * [[Гельфанд, Израиль Моисеевич]] * [[Мальцев, Анатолий Иванович]] * [[Миллионщиков, Михаил Дмитриевич]] * [[Михалевич, Владимир Сергеевич]] * [[Монин, Андрей Сергеевич]] * [[Никольский, Сергей Михайлович]] {{Col-2}} * [[Обухов, Александр Михайлович]] * [[Прохоров, Юрий Васильевич]] * [[Севастьянов, Борис Александрович]] * [[Синай, Яков Григорьевич]] * [[Ширяев, Альберт Николаевич]] * [[Шкурба, Виктор Васильевич]] * [[Гнеденко, Борис Владимирович]] (академик АН УССР) * [[Статулявичус, Витаутас Антанович]] (академик АН Литвы) * [[Сираждинов, Сагды Хасанович]] (академик АН УзССР) * [[Абрамов, Александр Михайлович (математик)|Абрамов, Александр Михайлович]] (член-корреспондент [[Российская академия образования|РАО]]) {{Столбцы/конец}} === Физика-математика фәндәре докторҙары һәм кандидаттары === {{columns-list|3| * [[Айвазян, Сергей Артемьевич]] * [[Алексеев, Владимир Михайлович]] * [[Артемов, Сергей Николаевич (математик)|Артемов, Сергей Николаевич]] * [[Асарин, Евгений Александрович]] * [[Бавли, Григорий Минкелевич]] * [[Баренблатт, Григорий Исаакович]] * [[Баркалая, Акакий Константинович]] * [[Бассалыго, Леонид Александрович]] * [[Белага, Эдуард Григорьевич]] * [[Беляев, Юрий Константинович]] * [[Божич, Евгений Сергеевич]] * [[Булинский, Александр Вадимович]] * [[Васильков, Дмитрий Алексеевич]] * [[Вашакидзе, Дареджана Ражденовна]] * [[Верченко, Иван Яковлевич]] * [[Винокуров, Владимир Григорьевич]] * [[Вовк, Владимир Григорьевич]] * [[Гальперин, Григорий Александрович]] * [[Гирсанов, Игорь Владимирович]] * [[Дмитриев, Николай Александрович (учёный)|Дмитриев Николай Александрович]] * [[Добрушин, Роланд Львович]] * [[Дынкин, Евгений Борисович]] * [[Ерохин, Владислав Дмитриевич]] * [[Журбенко, Игорь Георгиевич]] * [[Засухин, Виктор Николаевич]] * [[Золотарёв, Владимир Михайлович]] * [[Ивашёв-Мусатов, Олег Сергеевич]] * [[Козлов, Михаил Васильевич (математик)|Козлов, Михаил Васильевич]] * [[Козуляев Петр Алексеевич]] * [[Кузичев, Александр Сергеевич]] * [[Левин, Леонид Анатольевич]] * [[Мартынов, Анатолий Васильевич]] * [[Матвеев, Ростислав Федорович]] * [[Медведев, Юрий Тихонович]] * [[Мешалкин, Лев Дмитриевич]] * [[Минлос, Роберт Адольфович]] * [[Офман, Юрий Петрович]] * [[Очан, Юрий Семёнович]] * [[Петров, Алексей Аркадьевич]] * [[Пинскер, Марк Семёнович]] * [[Прохоров, Александр Владимирович (математик)|Прохоров, Александр Владимирович]] * [[Розанов, Юрий Анатольевич]] * [[Рыкова, Любовь Викторовна]] * [[Скороход, Анатолий Владимирович]] * [[Тихомиров, Владимир Михайлович]] * [[Тюрин, Юрий Николаевич]] * [[Успенский, Владимир Андреевич]] * [[Фаге, Михаил Константинович]] * [[Феденко, Анатолий Семёнович]] * [[Фомин, Сергей Васильевич]] * [[Хазен, Элида Моисеевна]] * [[Шилов, Георгий Евгеньевич]] * [[Шмидов, Федор Исаакович]] * [[Юшкевич, Александр Адольфович]] * [[Яглом, Акива Моисеевич]] }} === Сит илдәге уҡыусылары === {{Col-begin}} {{Col-3}} * [[Мартин-Лёф, Пер]] {{Col-3}} * [[Тальхайм, Бернхард]] {{Столбцы/конец}} === «Ситтәге» уҡыусылары === {{col-begin}} {{col-2}} * [[Адельсон-Вельский, Георгий Максимович]] * [[Гончар, Андрей Александрович]] * [[Ибрагимов, Ильдар Абдуллович]] * [[Карацуба, Анатолий Алексеевич]] {{col-2}} * [[Козлов, Валерий Васильевич]] * [[Пискунов, Николай Семёнович]] * [[Смирнов, Николай Васильевич (математик)|Смирнов, Николай Васильевич]] * [[Ченцов, Николай Николаевич]] {{col-end}} === Яҡын ярҙамсылары һәм хеҙмәткәрҙәре === {{Col-begin}} {{Col-3}} * Битюцков, Вадим Иванович, научный редактор * Малютов, Михаил Борисович, учёный секретарь * [[Гордеев, Дмитрий Иванович]] {{Col-3}} * [[Солженицына, Наталия Дмитриевна|Светлова Наталья Дмитриевна]] * Леонов Виктор Петрович {{Col-3}} * Химченко (Рычкова) Наталья Григорьевна * Щеглова (Колдунова) Мария Васильевна {{Столбцы/конец}} == Баҫмалары == === Айырым баҫмалары === * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |часть=Общая теория меры и исчисление вероятностей|заглавие=Труды Коммунистической академии. Математика. Т. 1|место=М.|год=1929}} — С. 8—21. * {{книга|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitrechnung, in Ergebnisse der Mathematik|место=Berlin|год=1933}} * {{книга|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Foundations of the theory of probability. 2nd edition|ссылка=http://www.clrc.rhul.ac.uk/resources/fop/index.htm|издательство=Chelsea Pub. Co.|год=1956|allpages=84}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Основные понятия теории вероятностей. 2-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1974|страниц=120}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Фомин, Сергей Васильевич|Фомин С. В.]] |заглавие=Элементы теории функций и функционального анализа. 4-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1976|страниц=544}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Драгалин, Альберт Григорьевич|Драгалин А. Г.]] |заглавие=Введение в математическую логику|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1982|страниц=120}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н., Журбенко И. Г., Прохоров А. В|заглавие=Введение в теорию вероятностей|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/teorver.htm|издание=|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|ответственный=|год=1982|страницы=|страниц=160|isbn=}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н., [[Драгалин, Альберт Григорьевич|Драгалин А. Г.]] |заглавие=Математическая логика. Дополнительные главы|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1984|страниц=120}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Теория вероятностей и математическая статистика|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1986|страниц=534}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О профессии математика|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/kolmogorov.htm|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1988|страниц=32}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Математика — наука и профессия|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/bib-kvant/maths.htm|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1988|страниц=288}} * {{книга|автор=Kolmogorov A. N., [[Фомин, Сергей Васильевич|Fomin S. V.]] |заглавие=Elements of the Theory of Functions and Functional Analysis|издательство=Dover Publications|год=1999|allpages=288|isbn=978-0-486-40683-1}} * {{книга|автор=Kolmogorov A. N., [[Фомин, Сергей Васильевич|Fomin S. V.]] |заглавие=Introductory Real Analysis|ответственный=Translated by R. A. Silverman|издательство=Prentice Hall|год=2009|allpages=403|isbn=978-0-13-502278-8}} === Ҡайһы бер мәҡәләләре === * {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О принципе tertium non datur|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/1e5f707d56e77c5b80fde3581087e2af/sm7425.pdf|издание=Матем. сб|год=1925|том=32, № 4|страницы=646—667|ref=Колмогоров}} * {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=Об операциях над множествами|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/8fe039842f37e6d61b898b3d53063995/sm7404.pdf|издание=Матем. сб|год=1928|том=35, № 3—4|страницы=415—422}} * {{статья|автор=Kolmogorov A. N. |заглавие=Sulla determinazione empirico di una legge di distribuzione|издание=Giornale dell’Istituto Italiano degli Attuari|год=1933|volume=4|pages=83—91|ref=Колмогоров}} * {{статья|автор=Колмогоров А. Н.  |заглавие=Об аналитических методах в теории вероятностей |ссылка=http://www.mathnet.ru/links/7d4ab9b8fd4035fcdb122fdfce3d3dbc/rm8951.pdf |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1938 |номер=5 |страницы=5—41 |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}} * {{статья|автор=Колмогоров А. Н.  |заглавие=О понятии алгоритма |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1953 |том=5, № 4 (56) |страницы=175—176 |ref=Колмогоров |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}} * {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О сохранении условнопериодических движений при малом изменении функции Гамильтона|издание=[[Доклады Академии наук|Доклады АН СССР]]|год=1954|том=98, № 4|страницы=527—530|ref=Колмогоров}} * {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О представлении непрерывных функций нескольких переменных суперпозициями непрерывных функций меньшего числа переменных|издание=[[Доклады Академии наук|Доклады АН СССР]]|год=1956|том=108|страницы=179—182|ref=Колмогоров}} * {{книга|автор=Колмогоров А. Н. |часть=Автоматы и жизнь|заглавие=Возможное и невозможное в кибернетике|ответственный=Сост. [[Пекелис, Виктор Давыдович|В. Д. Пекелис]]; под ред. [[Берг, Аксель Иванович|А. И. Берга]] и [[Кольман, Эрнест Яромирович|Э. Я. Кольмана]]|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1964|страниц=624|ref=Колмогоров}} — С. 10—29. * {{статья|автор=Колмогоров А. Н. |заглавие=О профессии математика|ссылка=http://kvant.ras.ru/1973/04/o_professii_matematika.htm|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1973|номер=4}} (выдержки из брошюры «О профессии математика») == Колмогоров тураһындағы фильмдар == * «Спрашивайте, мальчики». Документальный фильм, 1970 (автор сценария — Лев Гуревич, режиссёр — Г. В. Визитей). * «Рассказы о Колмогорове». Документальный фильм, 1984 (автор сценария и режисссёр — А. Н. Марутян). * «Андрей Холмогоров». Телефильм студии «Цивилизация», 1-й канал, 2003 (автор — А. Балахина, ведущий — Л. Николаев). == Шулай уҡ ҡара == {{colbegin|2}} * [[Аксиоматика Колмогорова]] * [[Двойственность Колмогорова]] * [[Неравенство Колмогорова]] * [[Колмогоровская сложность]] * [[Среднее Колмогорова]] * [[Теорема Хинчина — Колмогорова]] * [[Уравнение Джонсона — Мела — Аврами — Колмогорова]] * [[Теорема Рао — Блэквелла — Колмогорова]] {{colend}} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * 100 великих учёных / Самин Д. К. — М.: Вече, 2000. — 592 с. — (100 великих). — ISBN 5-7838-0649-8. * Андрей Николаевич Колмогоров. Полная библиография его трудов и список публикаций, ему посвящённых. — М.: МЦНМО, 2016 * {{статья|автор=[[Боголюбов, Николай Николаевич|Боголюбов Н. Н.]], [[Гнеденко, Борис Владимирович|Гнеденко Б. В.]], [[Соболев, Сергей Львович|Соболев С. Л.]]  |заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к восьмидесятилетию со дня рождения) |ссылка=http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&paperid=2938&what=fullt&option_lang=rus |издание=[[Успехи математических наук]] |год=1983 |том=38, № 4 (232) |страницы=11—26 |ref=Боголюбов, Гнеденко, Соболев |язык=ru |издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}} * Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 1. Истина — благо. Биобиблиография / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003. * Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 2. Этих строк бегущих тесьма… Избранные места из переписки А. Н. Колмогорова и [[Александров, Павел Сергеевич|П. С. Александрова]] / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003. * Колмогоров. Юбилейное издание в 3-х книгах. Кн. 3. Звуков сердца тихое эхо. Из дневников / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: Физматлит, 2003. * Колмогоров в воспоминаниях учеников: Сб. ст. / Ред.-сост. А. Н. Ширяев. — М.: МЦНМО, 2006. * {{НФЭ||Колмогоров|В. А. Успенский|ссылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc2733e9f6524f5c83ca4c2}} * {{книга|заглавие=Математика в СССР за сорок лет. 1917—1957. Т. 1. Обзорные статьи|ответственный=Гл. ред. [[Курош, Александр Геннадиевич|А. Г. Курош]]|место=М.|издательство=[[Физматгиз]]|год=1959|страниц=1000|ref=Математика в СССР за 40 лет}} * {{книга|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6|ref=Мехмат МГУ 80}} * {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=4-е, переработанное и дополненное |место= М. |издательство=Издательство Московского университета |год= 2020 |том= |страницы=15, 17, 75, 76, 305 |страниц=632 |серия= |isbn=978-5-19-011499-7 |тираж=1000 |ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}} * {{книга |автор=[[Садовничий, Виктор Антонович|Садовничий В. А.]]|часть=Андрей Николаевич Колмогоров (1903—1987)|ссылка часть= |заглавие=О людях Московского университета|оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=3-е изд., дополненное|место=М.|издательство=Издательство Московского университета|год=2019|страницы=189—195|страниц=356|серия= |isbn=978-5-19-011397-6|тираж=3000|ref=О людях Московского университета}} * {{статья|автор=Тихомиров В. М.|заглавие=Андрей Николаевич Колмогоров (к 90-летию со дня рождения)|ссылка=http://kvant.mccme.ru/1993/02/andrej_nikolaevich_kolmogorov.htm|издание=[[Квант (журнал)|Квант]]|год=1993|номер=3/4|страницы=3—10}} * ''Тихомиров В. М.'' Андрей Николаевич Колмогоров, 1903—1987. Жизнь, преисполненная счастья. Отв. ред. С. С. Демидов. — М.: Наука, 2006 * Явление чрезвычайное. Книга о Колмогорове. — М.: Фазис, 1999. == Һылтанмалар == * [https://web.archive.org/web/20061118061150/http://www.kolmogorov.info/ Портал, посвящённый А. Н. Колмогорову] (его научные и популярные публикации, статьи о нём). * [https://web.archive.org/web/20180117185437/http://kolmogorov.org/ The Legacy of Andrei Nikolaevich Kolmogorov]{{ref-en}} * [http://mech.math.msu.su/probab/Kolmogorov/ank_cv.html Curriculum Vitae А. Н. Колмогорова]{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{статья |автор=[[Тихомиров, Владимир Михайлович|Тихомиров В. М.]] |заглавие=Слово об учителе |ссылка=http://www.7iskusstv.com/2011/Nomer8/Tikhomirov1.php}} * ''[[Арнольд, Владимир Игоревич|Арнольд В. И.]]'' [http://ega-math.narod.ru/LSP/ANK.htm Об А. Н. Колмогорове] * ''[[Ширяев, Альберт Николаевич|Ширяев А. Н.]]'' [http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&presentid=4354 Международная конференция «Колмогоров и современная математика» к 100-летию А. Н. Колмогорова, 16—21 июня 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092543/http://www.mathnet.ru/php/presentation.phtml?option_lang=rus&presentid=4354 |date=2022-01-24 }} (видео) * ''Демидов С. С., Есаков В. Д.'' [https://web.archive.org/web/20070915235300/http://russcience.euro.ru/papers/dees99dl.htm «Дело академика Н. Н. Лузина» в коллективной памяти научного сообщества]. * ''[[Кутателадзе, Семен Самсонович|Кутателадзе С. С.]]'' [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/polemics.html Sic transit… или герои, злодеи и права на память (к истории одной полемики)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211208055630/http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/polemics.html |date=2021-12-08 }}. * ''[[Кутателадзе, Семен Самсонович|Кутателадзе С. С.]]'' [http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/case.html Трагедия отечественной математики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221181910/http://www.math.nsc.ru/LBRT/g2/english/ssk/case.html |date=2009-02-21 }}. * ''G. G. Lorentz''. [https://web.archive.org/web/20110525230252/http://www.math.ohio-state.edu/AT/LORENTZ/JAT02-0001_final.ps Mathematics and Politics in the Soviet Union from 1928 to 1953]{{ref-en}}. * [http://orlovs.pp.ru/stat.php#s2p1 Вероятностно-статистические методы исследования в работах А. Н. Колмогорова] * [https://web.archive.org/web/20090221230721/http://www.inauka.ru/science/article31424/print.html Статья о А. Н. Колмогорове на iNauka.ru] * [http://www.livejournal.com/community/kolmogorov/ Сообщество kolmogorov] в LiveJournal, посвящённое памяти А. Н. Колмогорова * {{статья |заглавие=A story of a painting |издание=[[The Mathematical Intelligencer|Mathematical Intelligencer]] |том=23 |страницы=39 |doi=10.1007/BF03024515 |ссылка=http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=41121631001kh632&size=largest |язык=en |автор=Wojbor A. Woyczyński |год=2001}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20080127151313/http://kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_194.htm Академик Колмогоров — HOMO UNIVERSALES] (приведён большой список публикаций, связанных с именем А. Н. Колмогорова, по разделам: Материалы к биографии, Учителя, Воспоминания, Публикации) * ''[[Успенский, Владимир Андреевич|Успенский В. А.]]'' [http://www.1543.su/VIVOVOCO/VV/PAPERS/BIO/KOLMOGOR/USPENSKY.HTM Андрей Николаевич Колмогоров — великий ученый России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092546/http://www.1543.su/VIVOVOCO/VV/PAPERS/BIO/KOLMOGOR/USPENSKY.HTM |date=2022-01-24 }} * [https://web.archive.org/web/20120423181920/http://www.kolmogorov.pms.ru/uspensky-k_opredeleniyu_padezha_po_kolmogorovu.html К определению падежа по А. Н. Колмогорову]. [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]] * [https://vikent.ru/enc/3738/ Научная работа А. Н. Колмогорова с аспирантами по воспоминаниям В. А. Успенского] * [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?jrnid=rm&wshow=issue&year=1988&volume=43&volume_alt=&issue=6&issue_alt=264&option_lang=ru УМН 1988, том 43, выпуск 6(264)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220124092554/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?jrnid=rm&wshow=issue&year=1988&volume=43&volume_alt=&issue=6&issue_alt=264&option_lang=ru |date=2022-01-24 }}, посвящённый А. Н. Колмогорову. * А. Н. Колмогоров [https://magazines.gorky.media/nlo/1997/5/semioticheskie-poslaniya.html Семиотические послания]. Публикация Вл. А. Успенского // НЛО. 1997. № 5. * [http://kvant.mccme.ru/au/kolmogorov_a.htm Статьи А. Н. Колмогорова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216123416/http://kvant.mccme.ru/au/kolmogorov_a.htm |date=2011-12-16 }} в журнале «[[Квант (журнал)|Квант]]» (1970—1993). {{Нормативный контроль}} {{-}} {{Лауреаты премии Вольфа (математика)}} {{Президенты ММО}} [[Категория:Мәктәп дәреслектәре авторҙары]] [[Категория:Леопольдина ағзалары]] [[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]] [[Категория:Бальцан премияһы лауреаттары]] [[Категория:XX быуат педагогтары]] [[Категория:СССР педагогтары]] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]] [[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]] [[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:1987 йылда вафат булғандар]] [[Категория:20 октябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Тамбовта тыуғандар]] [[Категория:1903 йылда тыуғандар]] [[Категория:25 апрелдә тыуғандар]] o6kajn9alo5l6xz5f9wic16ski5qzut 0 182832 1299757 1287763 2026-06-24T06:02:29Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299757 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Колесов Сергей Викторович''' ([[24 ноябрь]] [[1950 йыл]], [[Өфө]], [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]]) - СССР һәм Рәсәй ғалимы, химик, [[Фән докторы|химия фәндәре докторы]] (1985), профессор (1990), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты, (2009)<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/86707/ КОЛЕСОВ Сергей Викторович]</ref>. == Биографияһы == Сергей Викторович Колесов 1950 йылдың 24 ноябрендә [[Өфө]]лә тыуа. 1973 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химия факультетын тамамлай, Һуңынан был университеттың юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһында аспирантураға уҡырға инә. 1977 йылда «Исследование влияния некоторых металлсодержащих соединений на термораспад поливинилхлорида» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай»<ref>[https://search.rsl.ru/ru/record/01009527205/ Колесов, Сергей Викторович]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Юғары молекуляр ҡушылмалар кафедраһыда кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, Проблемалы лаборатория мөдире була. 1984 йылда химия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Химическая стабилизация полимеров» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1990 йылда профессор итеп һайлана<ref>[http://www.chem.anrb.ru/sotrudniki-srp/kolesov-s-v.html/ Колесов Сергей Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220816095143/http://www.chem.anrb.ru/sotrudniki-srp/kolesov-s-v.html |date=2022-08-16 }}</ref>. 1985 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Юғары молекуляр берләшмәләр кафедраһында эшләй, 2004 йылдан 2011 йылға тиклем ошо кафедра мөдире. 2000 йылда бер үк ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге органик химия институтының функциональ полимерҙар синтезы лабораторияһының мөдире итеп һайлана. 2011 йылда Органик химия институтының штатлы хеҙмәткәре була, унда Стереорегуляр полимерҙар лабораторияһын етәкләй. Рәсәй Фәндәр академияһының Урал фәнни үҙәге Органик химия институтының һәм Башҡорт дәүләт университетының диссертация советтары ағзаһы булып тора. Юғары молекуляр ҡушылмалар – полимерҙар синтезы, полимерҙарҙың химик әйләнеүе, физиологик актив полимерҙар һәм полимер системалары, полимер һәм полимер материалдар технологияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә. Уның уҡыусылары араһында 3 фән докторы һәм 15 фән кандидаты бар. 450-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография. 13 уйлап табыу авторы, улар [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] һәм [[Башҡортостан]] предприятиеларына индерелгән<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/86707/ КОЛЕСОВ Сергей Викторович]</ref>. [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе|СССР ВДНХ-ның]] алтын һәм көмөш миҙалы, «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» билдәһе (2004), 2010 йылда [[Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы]]ның Почет грамотаһы менән бүләкләнгән . Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы Президиумының С.Р. Рафиҡов исемендәге премияһы лауреаты (2009). «Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең почетлы хеҙмәткәре» исеменә лайыҡ була (2013)<ref>[http://bashenc.online/ru/articles/86707/ КОЛЕСОВ Сергей Викторович]</ref>. == Библиография == * Монография К.С.Минскер, С.В.Колесов, Г.Е. Заиков «Старение и стабилизация полимеров на основе винилхлорида.» М.: Наука.1982 . * Монография K.S. Minsker, S.V. Kolesov, G.E..Zaikov «Degradation & Stabilization of Vinylchloride Based Polymers». London: PergamonPress. 1988. * Монография В.И.Манушин, К.С.Никольский, К.С.Минскер, С.В.Колесов. «Целлюлоза. Сложные эфиры целлюлозы и пластические массы на их основе». Владимир: ОАО НПО «Полимерсинтез». 2002 (2-ое изд.) * С.В. Колесов, Е.И. Кулиш, А.Е. Чалых. Смешение полимеров. Аспект термостабильности. В кн. Синтез и модификация полимеров. Панорама современной химии России. М.: Химия. 2003. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=112103/ Колесов Сергей Викторович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250426072010/https://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=112103/ |date=2025-04-26 }} [[Категория:Профессорҙар]] [[Категория:Рәсәй химиктары]] [[Категория:СССР химиктары]] [[Категория:Рәсәй ғалимдары]] [[Категория:СССР ғалимдары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Өфөлә тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:24 ноябрҙә тыуғандар]] [[Категория:Химия фәндәре докторҙары]] [[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университеты профессорҙары]] [[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]] 9ako87rt8spxce4i1630n5p341ufa81 0 183553 1299756 1285354 2026-06-24T05:43:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299756 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Валерий Васильевич Козлов''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәй математигы һәм механигы. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһын башҡарыусы (24 март — 26 сентябрь 2017)<ref name=Pdfkozl>http://government.ru/media/files/A006tbSOgCPx6d4UbQg8KYzFbHjf40Dg.pdf</ref><ref name=Iopresran>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/554754|work=Interfax.ru|title=Вице-президент РАН Валерий Козлов назначен и.о. главы академии|date=2017-03-22|accessdate=2017-03-22|language=ru}}</ref>, [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның вице-президенты ([[2001 йыл]]дан), [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның [[:ru:Математический институт имени В. А. Стеклова|В. А. Стеклов исемендәге Математика институты]] директоры (2004—2016), [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (2000), [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]] (1978), профессор (1983). == Биографияһы == Валерий Васильевич Козлов 1950 йылдың 1 ғинуарында [[Рязань өлкәһе]] Костыли ауылында<ref name=Akademio>{{cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-837.ln-ru.dl-.pr-inf.uk-12|title=Козлов Валерий Васильевич. Историческая справка|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2016-09-13}}</ref>. 1972 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын «[[:ru:Механика|механика]]» һөнәре буйынса тамамлай. 1972—1973 йылдарҙа — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты аспиранты. 1974 йылда «Качественное исследование движения тяжёлого твёрдого тела в интегрируемых случаях» темаһына физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/43146/5#pict Каталог РНБ]</ref><ref name=Letopis>{{cite web|url=http://letopis.msu.ru/peoples/2312|title=Козлов Валерий Васильевич|publisher=// Сайт «Летопись Московского университета»|accessdate=2016-09-13}}</ref>. 1978 йылда «Вопросы качественного анализа в динамике твёрдого тела» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай<ref>[http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/43146/3#pict Каталог РНБ]</ref>. 1983 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының теоретик механика кафедраһы профессоры, унда 1999 йылға тиклем эшләй<ref name=Letopis/>. 1988—1991 йылдарҙа — һәләтле балалар өсөн мәктәптәр буйынса [[Мәскәү дәүләт университеты]] проректоры, 1991—1996 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университеты ғилми советының баш ғилми секретары, 1996—1998 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының Административ-хужалыҡ бүлексәһе дирекцияһы проректор-директоры. 1998—2001 йылдарҙа — РФ мәғариф министры урынбаҫары<ref name=Letopis/>. 1999—2004 йылдарҙа — математик статистика һәм механика-математика факультетының осраҡлы процестар кафедраһын етәкләй, ә 2005 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире була<ref name=Letopis/><ref>{{книга|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6}} — С. 92.</ref>. 1997 йылдың 30 майында Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 2000 йылдың 26 майында Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана (машиналар эшләү, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге). 2001 йылдың 14 ноябрендә [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Президиумы ағзаһы һәм вице-президенты итеп һайлана<ref name=Akademio/>. 2004—2016 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институты директоры була<ref name=Letopis/>.. РФ Президенты ҡарамағындағы Фән, технологиялар һәм мәғариф буйынса совет ағзаһы, Совет президиумы составына инә (2004—2012). Рәсәй Фәндәр академияһының Устав буйынса комиссияһы, Рәсәй Фәндәр академияһының йәштәр менән эшләү буйынса комиссияһы һәм башланғыс, урта һәм юғары мәктәптәр өсөн Федераль дәүләт белем биреү стандартының һәм уҡыу әҙәбиәтенең фәнни йөкмәткеһен анализлау һәм баһалау буйынса эксперт комиссияһы рәйесе. 2015 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумының Федераль ғилми ойошмалар агентлығы ҡарамағындағы ғилми ойошмалар структураһын камиллаштырыу буйынса комиссияһын етәкләй. «[[:ru:Известия РАН. Серия математическая|Известия РАН. Серия математическая]]» һәм «[[:ru:Регулярная и хаотическая динамика|Регулярная и хаотическая динамика]]» журналдарының баш мөхәррире була<ref>{{cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-837.ln-ru|title=Козлов Валерий Васильевич. Общие сведения|publisher=// Официальный сайт [[Российская академия наук|РАН]]|accessdate=2016-09-13}}</ref>. Шулай уҡ математика һәм механика буйынса бер нисә алдынғы журналдың редколлегияһына инә. [[:ru:2010 год|2010]]—[[2012 йыл]]дарҙа «Квант» журналының баш мөхәррире була. Рәсәй мәктәп уҡыусылары араһында математика буйынса олимпиадалар советының эксперт комиссияһы ағзаһы. 2010 йылдан башлап — «Сколково» фондының ғилми-консультация советы ағзаһы<ref name="i-gorod-team">[http://i-gorod.com/team/kozlov Сколково. Люди в проекте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011192159/http://i-gorod.com/team/kozlov/ |date=2011-10-11 }}</ref>. 2015 йылда «МИСиС» милли тикшеренеү технология университетының математика кафедраһын етәкләй<ref>{{Cite web|url=http://misis.ru/university/news/education/2015-10/3483/|title=Кафедру математики НИТУ «МИСиС» возглавил легендарный ученый|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>. 2017 йылдың 22 мартынан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның яҙҙан көҙгә күсерелгән яңы президентын һайлағанға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә һәм 24 марттан Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән ошо вазифала раҫлана<ref name=Pdfkozl/><ref name=Iopresran/>. 11 апрелдә «Российская газета»ға интервьюһында көҙ көнө үҙ кандидатураһын тәҡдим итергә йыйынмауы хаҡында белдерә<ref name="notcand">{{cite web |url= https://rg.ru/2017/04/11/akademik-kozlov-k-rukovodstvu-ran-dolzhno-prijti-novoe-pokolenie.html |title= Академическая перемена |author= Ю. Медведев |date=2017-04-11 |publisher= [[Российская газета]] |accessdate=11.04.2017}}</ref> Сентябрҙә, һайлауға тиклем бер нисә көн ҡалғас, Рәсәй Фәндәр академияһы президенты булырға амбицияларының булмауын раҫлай, кандидаттарҙы ил етәкселеге менән яраштырыу идеяһының дөрөҫлөгөн билдәләй һәм Рәсәй Фәндәр академияһының яңы башлығы үҙ программаһын көндәлек диалогта ғына тормошҡа ашыра аласағын билдәләй<ref name="kommers200917">{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/3415665 |title= «Когда новый президент РАН сядет в это кресло, эйфория пройдет уже на следующий день» |author= А. Черных|publisher= [[Коммерсантъ]] |date= 2017-09-20 |accessdate=2017-09-20}}</ref>. 2017 йылдың 26 сентябрендә Александр Сергеев [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты итеп һайланғандан һуң вәкәләттәрен һала, ләкин Президиум ағзаһы булып ҡала — өҫтәүенә бер юлы ике ролдә: Рәсәй Фәндәр академияһы вице-президенты һәм Математика фәндәре бүлегенең академик-секретары булараҡ<ref name="ViborPresidiumaFinal">{{cite web|url= http://trv-science.ru/2017/09/29/new_list_of_presidium_ras/ |title= Определен новый состав Президиума РАН |author= Н. Демина |publisher= [[Троицкий вариант — Наука]] |date= 2017-09-29 |accessdate=2017-09-29}}</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == В. В. Козлов тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: теоретик механика, хәрәкәт тигеҙләмәләренең аныҡ интеграцияланыу проблемаһы, механиканың вариация ысулдары, хәрәкәт тотороҡлолоғо теорияһы, ҡаты есем динамикаһы, неголономик механика, бәрелеү, симметрия һәм интеграль инварианттар теорияһы, статистик механиканың математик мәсьәләләре, [[:ru:Эргодическая теория|эргодик теория]] һәм математик физика. Бер нисә классик мәсьәләне хәл итә: Пуанкараның хәрәкәтһеҙ нөктәле ауыр симметрик булмаған ҡаты есемдең өҫтәмә һаҡлау закондары булмау тураһындағы мәсьәләне, Пэнлеве- Голубевтың комплекслы ваҡыт яҫылығында динамика тигеҙләмәләре сығарылыштарының тармаҡланыуы һәм Гамильтон тигеҙләмәләренең голоморфлы беренсе интегралдары булыуы тураһындағы мәсьәләнен, Чаплыгиндың ҡаты есемдең сикһеҙ идеаль шыйыҡса күләмендә төшөүе тураһында мәсьәләне. Ирншоу әйткән гармония потенциаллы яланда тигеҙлектең тотороҡһоҙ булыуы тураһында теореманы тәүге тапҡыр тулы һәм ҡәтғи иҫбатлай. == Төп хеҙмәттәре == * Методы качественного анализа в динамике твердого тела / В. В. Козлов. — М. : Изд-во МГУ, 1980. — 230 с. : ил.; 20 см. ** Изд. 2-е, доп. — Ижевск ; Москва : R&C Dynamics ; 2000. — 247 с. : ил.; 21 см; ISBN 978-5-93972-011-0 : 1000 экз * Биллиарды. Генетическое введение в динамику систем с ударами / В. В. Козлов, Д. В. Трещев. — М. : Изд-во МГУ, 1991. — 166,[2] с. : ил.; 21 см; ISBN 5-211-01566-5; * Симметрии, топология и резонансы в гамильтоновой механике / В. В. Козлов. — Ижевск : Изд-во Удм. гос. ун-та, 1995. — 429 с. : ил.; 22 см; ISBN 5-7029-0126-6; * Асимптотики решений сильно нелинейных систем дифференциальных уравнений / В. В. Козлов, С. Д. Фурта. — М. : Изд-во Моск. ун-та, 1996. — 243,[1] с.; 20 см; ISBN 5-211-03775-8 ** Изд. 2-е, испр. и доп. — Москва : [б. и.] ; Ижевск : Институт компьютерных исследований, 2009. — 311 с. : ил.; 21 см; ISBN 978-5-93972-739-6 * Общая теория вихрей. Ижевск, 1998; ** Изд. 2-е, испр. и доп. — Москва ; Ижевск : Ин-т компьютерных исслед., 2013. — 324 с. : ил.; 21 см. — (Библиотека журнала «Регулярная и хаотическая динамика»).; ISBN 978-5-4344-0110-4 * Тепловое равновесие по Гиббсу и Пуанкаре / В. В. Козлов. — М. ; Ижевск : Ин-т компьютер. исслед., 2002. — 319 с. : ил.; 21 см; ISBN 5-93972-187-7; * Математические аспекты классической и небесной механики. 2-е изд. М., 2002 (в соавт. с В. И. Арнольдом и А. И. Нейштадтом); * Ансамбли Гиббса и неравновесная статистическая механика / В. В. Козлов. — Москва : НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика» ; Ижевск : Ин-т компьютерных исслед., 2008. — 203 с. : ил.; 21 см; ISBN 978-5-93972-645-0 * Избранные работы по математике, механике и математической физике : [сборник] / В. В. Козлов. — Москва ; Ин-т компьютерных исслед. ; Ижевск : R&C Dynamics, 2010. — 671 с., [1] л. цв. портр. : ил.; 25 см; ISBN 978-5-93972-799-0 * Асимптотики решений сильно нелинейных систем дифференциальных уравнений. 2-е изд. М., 1996 (в соавт. с С. Д. Фуртой; англ. перевод 2013); * «Общая теория вихрей» (2013); * «A memoir on integrable systems» (2014, в соавт.) === Урта мәктәптәр өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары === * Математика : учебник для 1-го класса общеобразовательных организаций / В. В. Козлов, А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Никитин, О. А. Никитина; под редакцией академика В. В. Козлова, академика РАО А. А. Никитина ; Министерство науки и высшего образования РФ, Новосибирский государственный университет, Гуманитарный институт, Научно-образовательный центр «Наследие». — Новосибирск : ИПЦ НГУ, 2021-. — 29 см. Ч. 1. — 2021. — 169, [1] с. : ил., табл.; ISBN 978-5-4437-1193-5 : 100 экз. * Математика : учебник для 5-го класса общеобразовательных учреждений / [В. В. Козлов]; под ред. В. В. Козлова, А. А. Никитина. — Москва : Русское слово, 2012. — 351, [1] с. : ил. цв. ил., табл.; 22 см. — (ФГОС. Инновационная школа) (Многоуровневое обучение).; ISBN 978-5-91218-649-3 * Математика : учебник для 6 класса общеобразовательных учреждений / [В. В. Козлов и др.]; под ред. В. В. Козлова, А. А. Никитина. — Москва : Русское слово, 2013. — 325, [1] с. : ил.; 22 см. — (ФГОС. Инновационная школа).; ISBN 978-5-91218-759-9 * Математика. Алгебра и геометрия [Текст] : учебник для 7-го класса общеобразовательных организаций : многоуровневое обучение / В. В. Козлов [и др.]; под ред. В. В. Козлова, А. А. Никитина. — 2-е изд. — Москва : Русское слово, 2015. — 382, [1] с. : ил.; 22 см. — (Инновационная школа).; ISBN 978-5-00092-215-6 : 2 000 экз. * Математика. Алгебра и геометрия : учебник для 8 класса общеобразовательных организаций / [В. В. Козлов и др. ; под ред. В. В. Козлова, А. А. Никитина]. — Москва : Русское слово, 2014. — 366, [1] с. : ил.; 22 см. — (Инновационная школа. Многоуровневое обучение).; ISBN 978-5-00007-532-6 * Математика. Алгебра и геометрия. 9 класс [Текст] : учебник для 9-го класса общеобразовательных организаций / В. В. Козлов [и др.]; под ред. В. В. Козлова, А. А. Никитина. — Москва : Русское слово, 2015. — 375, [1] с. : ил., табл., цв. ил.; 22 см. — (Инновационная школа. Многоуровневое обучение).; ISBN 978-5-00092-049-7 : 2000 экз. * Математика. Алгебра и начала математического анализа, геометрия [Текст] : учебник для 10 класса общеобразовательных организаций : базовый и углубленный уровни / [В. В. Козлов и др.]; под ред. В. В. Козлова и А. А. Никитина. — Москва : Русское слово, 2014. — 462, [1] с. : ил., табл., цв. ил.; 22 см. — (Инновационная школа) (Многоуровневое обучение).; ISBN 978-5-00007-559-3 * а также рабочие тетради, методические пособия и книги для учителя к данным учебникам == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == {{Wikidata/Awards}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|837|Валерия Васильевича Козлова}} * [http://www.mi.ras.ru/~vvkozlov Страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161027054000/http://www.mi.ras.ru/~vvkozlov/ |date=2016-10-27 }} на сайте МИАН * [http://vak1.ed.gov.ru/ru/about/commission/?card54=61 Страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200219153251/http://vak1.ed.gov.ru/ru/about/commission/?card54=61 |date=2020-02-19 }} на сайте ВАК * [http://ics.org.ru/staff/detail/1650-valery_kozlov Страница] на сайте Института компьютерных исследований * [http://letopis.msu.ru/peoples/2312 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011162214/http://letopis.msu.ru/peoples/2312 |date=2016-10-11 }} на сайте «Летопись Московского университета» * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=C0541F67-08B4-C638-606C-5AE605DBA25B&str=@CAPTION%20%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8 Историческая справка] на сайте Архива РАН * [http://istina.msu.ru/profile/vvkozlov/ Публикации] в системе «ИСТИНА» МГУ * [http://kvant.ras.ru/au/kozlov_v.htm Публикации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230330154339/https://kvant.ras.ru/au/kozlov_v.htm |date=2023-03-30 }} на сайте журнала «Квант» ; Әңгәмәләр, интервьюлар, сығыштары * [http://polit.ru/article/2007/04/11/kozlovran Үҙ һаҡлау көстәреңде академияһы йәш ғалимдар алмай. I Өлөшө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017215204/https://polit.ru/article/2007/04/11/kozlovran/ |date=2021-10-17 }} (порталына интервью «Абайламай.ру») * [http://polit.ru/article/2007/04/13/kozran Үҙ һаҡлау көстәреңде академияһы йәш ғалимдар алмай. II өлөшө] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211203124413/https://polit.ru/article/2007/04/13/kozran/ |date=2021-12-03 }} (порталына интервью «Абайламай.ру») * [http://polit.ru/article/2007/10/05/olimp/ Математиктар өсөн иң ҙур спорт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220429221509/https://polit.ru/article/2007/10/05/olimp/ |date=2022-04-29 }} // «Абайламай.ру» * [http://izvestia.ru/news/357561 Азы теүәл фәндәрҙән төрлө кәрәк письменного] (гәзитенә интервью «Известия») * [http://www.aif.ru/society/science/16449 Рәсәй фәндәр менән тубыҡ күтәреүе мөмкинме икән?] (гәзитенә интервью «Аргументтар һәм факттар») * [https://web.archive.org/web/20140502003916/http://www.poisknews.ru/theme/science-politic/1487/ Бөтә мәҡәләләр: ғилми өлөш һәм юғары уҡыу йорттарында дөйөм институт эшенең объектив баһаларға тейеш] (интервью газета «Ел») * [http://www.aif.ru/society/education/35652 Некого йәш быуынға өйрәтеү] (интервью газета «аргументы и факты») * [http://www.gazeta.ru/science/2013/02/07_a_4956225.shtml Мөмкин үҙегеҙ ижад ВАКЫТ РФА] (порталына интервью «Гәзит. Ba») * [https://web.archive.org/web/20140502001128/http://www.poisknews.ru/theme/science-politic/6414/ Төрлө мөйөштәренән: фән һәм мәғариф законы яңы үр] (интервью газета «Ел») * [https://web.archive.org/web/20140502000643/http://www.poisknews.ru/theme/science-politic/9010/ Һөжүм итеү өсөн плацдарм: рфа үҫешенә яңы импульс бирергә тейешбеҙ уставы] (интервью газета «Ел») * [https://web.archive.org/web/20140502005933/http://itar-tass.com/opinions/interviews/2034 Фәндәр академияһының дөйөм йыйылышы — оҙон юл башлана.] (интервью агентству «[[ТАСС|ИТАР-ТАСС]]<nowiki/>») * [https://indicator.ru/article/2017/05/10/intervyu-s-valeriyem-kozlovym/ «Ҡайғы-хәсрәт тә булмаҫ»: и. о. фәндәр академияһы башлығы бүгенге һәм киләсәге тураһында һөйләне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180909012105/https://indicator.ru/article/2017/05/10/intervyu-s-valeriyem-kozlovym/ |date=2018-09-09 }} (интервью сайты Indicator.ru) {{^}} [[Категория:Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы академигы]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:1 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Ленин комсомолы премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] ktywfp80q0mw916vko0pfas8wcne809 0 183556 1299768 1282716 2026-06-24T11:07:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299768 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Кудрявцев Валерий Борисович''' ([[4 июль]] [[1936 йыл]] — [[23 декабрь]] [[2021 йыл]]) — СССР һәм Рәсәй математигы, физика-математика фәндәре докторы. 2008—2020 йылдарҙа — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның [[Ташкент]]тағы филиалы директоры. == Биографияһы == Валерий Борисович Кудрявцев 1936 йылдың 4 июлендә [[Мәскәү өлкәһе]]нең Егорьевск ҡалаһында хәрби хеҙмәткәр-табип ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. 1960 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетын тамамлай. 1960—1963 йылдарҙа факультет аспирантураһында уҡый, һуңынан факультетта ассистент булып эшләй башлай. 1964 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә ләғүә итеп диссертация яҡлай, диссертацияның темаһы: «Вопросы полноты для некоторых функциональных систем, связанных с автоматами», ғилми етәксеһе — О. Б. Лупанов. 1969 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһы Бөтә Рәсәй ғилми үҙәгенең таныу проблемалары лабораторияһында төркөм етәксеһе булып эшләй<ref>[http://www.ccas.ru/jubilee/sbornik.pdf 50 лет ВЦ РАН: история, люди, достижения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016232908/http://www.ccas.ru/jubilee/sbornik.pdf |date=2013-10-16 }}. М.: ВЦ РАН, 2005. 320 с. ISBN 5-201-09837-1. С. 175</ref>. Физика-математика фәндәре докторы (1980, фәнни консультанты С. В. Яблонский һәм О. Б. Лупанов), диссертацияһының темаһы «Вопросы полноты для функциональных систем»<ref>{{Cite web |url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/86#pict |title=Каталог РНБ |access-date=2014-02-14 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630122203/http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/86#pict |deadlink=no }}</ref>. 1963 йылдан — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында уҡыта, 1966 йылдан доцент, дискрет математика кафедраһы профессоры (1982—1991). 1986 йылдан теоретик кибернетика проблемалары лабораторияһы мөдире, 1991 йылдан интеллектуаль системаларҙың математик теорияһы кафедраһы мөдире. Механика-математика факультетының ғилми эштәр һәм тышҡы бәйләнештәр буйынса декан урынбаҫары (1976—1986). 2008—2020 йыл — [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның [[Ташкент]]тағы филиалы директоры. 2021 йылдың 23 декабрендә вафат була<ref>{{Cite web |url=https://msu.uz/articles/2021-12-23-23-dekabrya-2021-goda-ushel-iz-zhizni-d-f-m-n-professora-akademika-rayen-zasluzhennogo-professora-mgu-valerii-borisovich-kudryavtsev |title=Валерий Борисович Кудрявцев 1936—2021 |access-date=2021-12-25 |archive-date=2021-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211225004253/https://msu.uz/articles/2021-12-23-23-dekabrya-2021-goda-ushel-iz-zhizni-d-f-m-n-professora-akademika-rayen-zasluzhennogo-professora-mgu-valerii-borisovich-kudryavtsev |deadlink=no }}</ref>. == Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары == Автоматтар, дискрет функциялар теорияһында фундаменталь һөҙөмтәләр, ҡушымталарҙа киң ҡулланылышлы образдарҙы, мәғлүмәт базаларын һәм интеллектуаль системаларҙы таныу. Яңы, автоматтарҙың функциональ системалары йүнәлешен үҫтерә. Ғилми мәктәп булдыра, уның уҡыусылары араһында 20-нән ашыу доктор һәм 50-нән ашыу фән кандидаты бар. == Библиография == * Элементы теории автоматов (с соавт.). М.: Изд-во МГУ. 1978. 216 с<ref>{{Cite web |url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/92 |title=Каталог РНБ |access-date=2014-02-14 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630122850/http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/92 |deadlink=no }}</ref>. * Функциональные системы. М.: Изд-во МГУ. 1982. 157 с.<ref>{{Cite web |url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/91#pict |title=Каталог РНБ |access-date=2014-02-14 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630122757/http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/91#pict |deadlink=no }}</ref>, * Основы теории однородных структур (с соавт., 1990), * Теория хранения и поиска информации (с соавт., 2002), === Уҡыу әсбаптары === * Лекции по теории конечных автоматов (1976), * Введение в теорию автоматов (с соавт., 1985). * Введение в теорию абстрактных автоматов (с соавт.) М. Изд-во МГУ. 1985. 187 с.<ref>{{Cite web |url=http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/84#pict |title=Каталог РНБ |access-date=2014-02-14 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630123123/http://www.nlr.ru/e-case3/sc2.php/web_gak/lc/48363/84#pict |deadlink=no }}</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[Мәскәү университеты]]ның атҡаҙанған профессоры (2004). * [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). * Белград Университетының Почетлы докторы ([[Югославия]], 1996) == Һылтанмалар == * [http://intsys.msu.ru/staff/kudryavtsev/ Профиль на сайте кафедры] // Кафедра математической теории интеллектуальных систем МГУ * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=27740&option_lang= Персональная страница на сайте Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305074544/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?personid=27740&option_lang= |date=2016-03-05 }} * [http://letopis.msu.ru/peoples/2336 Кудрявцев Валерий Борисович | Летопись Московского университета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305112316/http://letopis.msu.ru/peoples/2336 |date=2016-03-05 }} * [http://intsys.msu.ru/magazine/archive/v15(1-4)/kudryavtsev-003-012.pdf Валерий Борисович Кудрявцев (к 75-летию со дня рождения)] * [http://intsys.msu.ru/magazine/archive/v10(1-4)/VBK70-005-010.pdf Валерий Борисович Кудрявцев (к 70-летию со дня рождения)] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]] [[Категория:2021 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1936 йылда тыуғандар]] [[Категория:4 июлдә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] 66xt0zkkilekcgujqfps1fjaen5knh4 0 183561 1299761 1180206 2026-06-24T08:27:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299761 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Алексей Иванович Кострикин''' ([[12 февраль]] [[1929 йыл|1929]], Оло Морец ауылы, [[Волгоград өлкәһе]] — [[22 сентябрь]] [[2000 йыл|2000]], [[Мәскәү]]) — СССР һәм Рәсәй математигы, [[алгебра]] һәм алгебраик геометрия өлкәһендә белгес. СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1976). [[СССР Дәүләт премияһы]] лауреаты (1968)<ref name="Bogolyubov">{{Китап|автор=Боголюбов А. Н. |заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=[[Наукова думка]]|год=1983|страниц=639}} — С. 240.</ref>. == Биографияһы == Крәҫтиән ғаиләһендә һуңғы, унынсы бала булып тыуған. 1947 йылда [[Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты]]на уҡырға инә, 1951 йылда иң яҡшы студент булараҡ [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына күсерелә, уны 1952 йылда тамамлай. И. Р. Шәфәр улының уҡыусыһы, диплом эшенең темаһы — «Конечные ''p''-группы и кольца Ли»<ref name="Latyshev">{{Мәҡәлә|автор=[[Латышев, Виктор Николаевич|Латышев В. Н.]], [[Михалёв, Александр Васильевич|Михалёв А. В.]], Шмелькин А. Л., [[Голод, Евгений Соломонович|Голод Е. С.]], [[Артамонов, Вячеслав Александрович|Артамонов В. А.]] |заглавие=85 лет со дня рождения Алексея Ивановича Кострикина|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/399516531c60be39c1bf465ed8a0fbf2/cheb357.pdf|издание=Чебышевский сборник|год=2014|том=15, вып. 3|страницы=141—145}}</ref>. [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһында белем алыуын дауам итә. Физика-математика фәндәре кандидаты (1956), физика-математика фәндәре докторы (1960). 1963 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетында уҡыта башлай, 1976 йылдан — профессор. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976). В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының алгебра бүлеге ғилми хеҙмәткәре. МДУ-ның механика-математика факультеты деканы (1977—1980), МДУ-ның Ғилми советы ағзаһы (1991). Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1998)<ref name="Latyshev"/><ref name="Vinberg">{{Мәҡәлә|автор=[[Винберг, Эрнест Борисович|Винберг Э. Б.]], [[Голод, Евгений Соломонович|Голод Е. С.]], [[Зельманов, Ефим Исаакович|Зельманов Е. И.]], [[Исковских, Василий Алексеевич|Исковских В. А.]], [[Латышев, Виктор Николаевич|Латышев В. Н.]], [[Манин, Юрий Иванович|Манин Ю. И.]], [[Михалёв, Александр Васильевич|Михалёв А. В.]], [[Паршин, Алексей Николаевич|Паршин А. Н.]], [[Шафаревич, Игорь Ростиславович|Шафаревич И. Р.]] |заглавие=Алексей Иванович Кострикин (некролог)|ссылка=http://www.mathnet.ru/links/f246473ab8c12ccdf56d4e83fb05e3c0/rm395.pdf|издание=[[Успехи математических наук]]|год=2001|том=56, вып. 3 (339)|страницы=143—145|язык=ru|издательство=[[Математический институт имени В. А. Стеклова РАН|Российская академия наук]]}}</ref>. 1972 йылдан алып 2000 йылда вафат булғанға тиклем [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетының юғары алгебра кафедраһы мөдире була<ref>{{Китап|заглавие=Мехмат МГУ 80. Математика и механика в Московском университете|ответственный=Гл. ред. [[Фоменко, Анатолий Тимофеевич|А. Т. Фоменко]]|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=2013|страниц=372|isbn=978-5-19-010857-6}} — С. 60.</ref>. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән<ref>[http://moscow-tombs.ru/2000/kostrikin_ai.htm Могила А. И. Кострикина]</ref>. == Фәнни эшмәкәрлеге == Төп хеҙмәттәре түбәндәге өлкәләргә ҡарай: сикле төркөмдәр, ассоциатив булмаған алгебра, Ли алгебраһы, когомологиялар төркөмө, [[Төркөм (математика)|төркөмдәр]] һәм алгебраларҙың комбинаторлы теорияһы, [[Күрһәтмәләр теорияһы]], бөтөн һанлы рәшәткәләр. А. И. Кострикиндың мөһим фәнни ҡаҙаныштары араһында — ябай күрһәткес өсөн Бернсайдтың еңеләйтелгән проблемаһын хәл итеү (1959), бирелгән һандағы төҙөүселәре булған һәм x^p = 1 тождестволы бәйләнешле изоморфлы булмаған сикле күмәклектәрҙең максималь төркөмө булыуы тураһында теореманы иҫбатлау, ябай Ли алгебраларының Картандың сикһеҙ алгебралары һәм Ли — Картан ялған төркөмдәре менән бәйләнеш урынлаштырыу, үлсәме p−1-ҙән артмаған аҫ алгебралары менән ябай алгебраларҙың тасуирламаһын алыу<ref name="Bogolyubov"/><ref name="Vinberg"/>. Күп һанлы мәҡәләләр, китаптар һәм дәреслектәр, шул иҫәптән күп сит телдәргә тәржемә ителгән һәм бер нисә тапҡыр нәшер ителгән ''«Введение в алгебру»'' билдәле университет дәреслегенең, шулай уҡ Ю. И. Манин менән берлектә ижад ителгән ''«Линейная алгебра и геометрия»'' ''дәреслегенең авторы''. == Тәнҡит == [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультеты менән Кострикин етәкселек иткән осорҙа инеү имтихандары тапшырғанда йәһүд абитуриенттарын аңлы рәүештә дискриминациялау осраҡтары теркәлә. Был 1978 йылда Хельсинкиҙа Халыҡ-ара математика конгресында 14 америка математиктары ҡул ҡуйған «Совет математикаһындағы хәл» хатының таралыу сәбәптәренең береһе була. Унда Кострикин был дискриминация өсөн яуаплылар иҫәбендә атала<ref name="memo">{{cite web|datepublished=1978-12-01|url=http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm|title=Хроника текущих событий — Выпуск 51|publisher=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|accessdate=2013-07-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004230406/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm|archivedate=2013-10-04|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004230406/http://www.memo.ru/history/DISS/chr/XTC51-60.htm |date=2013-10-04 }}</ref>. == Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре == * ''Кострикин А. И.'' О проблеме Бернсайда // Изв. АН СССР. Сер. матем., 23:1 (1959), 3—34. * ''Кострикин А. И., Шафаревич И. Р.'' Градуированные алгебры Ли конечной характеристики // Изв. АН СССР. Сер. матем., 33:2 (1969), 251—322. * {{Китап|||автор=Кострикин А. И. |заглавие=Введение в алгебру|место=М.|издательство=Наука|год=1977|страниц=496}} * {{Китап|||автор=Кострикин А. И., Манин Ю. И. |заглавие=Линейная алгебра и геометрия|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=304}} * {{Китап|||автор=Кострикин А. И. |заглавие=Вокруг Бернсайда|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=232}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{Сотрудник РАН|232|Алексея Ивановича Кострикина}} * [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=8361 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624165553/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&personid=8361 |date=2021-06-24 }} * [https://math.ru/history/people/kostrikin Кострикин Алексей Иванович. История математики] * [http://www.mathnet.ru/links/2bf4feed9082f268f1a8693db87346fa/rm395.pdf Алексей Иванович Кострикин (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mathnet.ru/links/399516531c60be39c1bf465ed8a0fbf2/cheb357.pdf ''В. Н. Латышев, А. В. Михалёв, А. Л. Шмелькин, Е. С. Голод, В. А. Артамонов.'' 85 лет со дня рождения Алексея Ивановича Кострикина. Чебышевский сб., 15:3 (2014), 141—145]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://matob.ru/archive.html ''И. Р. Шафаревич''. Воспоминания об Алексее Ивановиче Кострикине. «Математическое образование», № 16, январь — март 2001] [[Категория:XX быуат математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Рәсәй математиктары]] [[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:2000 йылда вафат булғандар]] [[Категория:22 сентябрҙә вафат булғандар]] [[Категория:Волгоград өлкәһендә тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:12 февралдә тыуғандар]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]] goe333coej1k7nhni8w24kj4ojii4bf 0 183674 1299760 1291427 2026-06-24T07:42:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299760 wikitext text/x-wiki {{Учёный |Имя = Коровкин Павел Петрович |Оригинал имени = |Изображение = Коровкин_Павел_Петрович.jpg |Ширина = 210 px |Описание изображения = |Дата рождения = 16.7.1913 (9) |Учёная степень = {{учёная степень|доктор|физико-математических наук}} |Учёное звание = {{учёное звание||0}} |Альма-матер = |Место работы = |Научный руководитель = |Знаменитые ученики = |Известен как = |Награды и премии = {{{!}} {{!}} {{орден Отечественной войны 2 степени}} {{!!}} {{орден Красной Звезды}} {{!!}} {{орден Знак Почёта}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{медаль За оборону Москвы}} {{!!}} {{Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}{{!!}} {{Медаль За победу над Японией}}{{!!}} {{Медаль За трудовую доблесть}} {{!}}} {{{!}} {{!}} {{Заслуженный деятель науки РСФСР}} {{!}}} }} '''Коровкин Павел Петрович''' ([[9 июль]] [[1913 йыл]] — [[11 август]] [[1985 йыл]]) — совет [[Математика|математигы]], [[Фән докторы|физика-математика фәндәре докторы]], профессор. 50-нән ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр ("Математик анализ"дың 2 томлыҡ курсы), ҡайһы бер әҫәрҙәре башҡа телдәргә тәржемә ителгән. == Биографияһы == 1913 йылдың 9 июлендә (яңы стиль буйынса 16 июль) Тверь губернаһының Весьегонск ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1914 йылдан алып 1920 йылға тиклем Весьегон приютында тәрбиәләнә, унда әсәһе приютта кер йыуыусы булып эшләй. Һуңынан малай 2-се баҫҡыс Весьегон мәктәбендә уҡый, математикала һәләттәрен күрһәтә. Мәктәпте тамамлағандан һуң, [[Ленинград|Ленинградҡа]] эшкә китә, унда тәүҙә фабрикала эшләй, ә 1931 йылда [[Ленинград дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] механика-математика факультетына уҡырға инә. 1936 йылда университетты тамамлағандан һуң, аспирантурала уҡыуын дауам итә. 1939 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап, Калинин педагогия институтына (хәҙерге [[Тверь дәүләт университеты]]на) эшкә ебәрелә<ref name="vesyegonsk">[http://vesyegonsk.tverlib.ru/korovkin-pavel-petrovich Коровкин Павел Петрович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126182352/http://vesyegonsk.tverlib.ru/korovkin-pavel-petrovich |date=2021-11-26 }}</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас та<ref>[https://1418museum.ru/heroes/25027909/ КОРОВКИН ПАВЕЛ ПЕТРОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211126184030/https://1418museum.ru/heroes/25027909/ |date=2021-11-26 }}</ref>, үҙ теләге менән фронтҡа китә. Артиллерия взводы командиры, батарея командиры, полк командирының хәрби часть буйынса урынбаҫары була. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң совет-япон һуғышында ҡатнаша, унда фронттың һауа оборонаһы начальнигы була. Һуғыштан һуң Калинин педагогия институтының математик анализ кафедраһын етәкләй. 1947 йылда «Полиномдарҙың оҡшашлыҡ рәттәре. Оргональ полиномдар» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1948 йылда Коровкинға профессор исеме бирелә. Бер ни тиклем оборона комплексы предприятиеларында эшләй һәм бер үк ваҡытта [[Мәскәү дәүләт университеты]]нда юғары математиканан уҡыта. 1953 йылдан — Мәскәү автоюлдар институты (хәҙерге [[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты]]) профессоры, юғары матем. кафедраһы мөдире, 1970—1985 йылдарҙа Калуга педагогия институтының (хәҙерге К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университеты) математик анализ кафедраһы мөдире. 1985 йылдың 11 авгусында [[Калуга]]ла вафат була. == Хәтер == * 2007 йылда [[Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты|МЭДИ]]-ның Весегонский бүлексәһенең уҡыу бинаһында П. П. Коровкинға ғалимдың барельефы менән мемориаль таҡтаташ асыла (авторы — рәссамы В. Г. Арефьев). * 2015 йылда Калугала күренекле ғалим иҫтәлегенә Светлана Гусеваның «Весьегонскиҙан математик: документаль һәм нәфис повесть» тигән китабы донъя күрә. Китаптың презентацияһы К. Э. Циолковский исемендәге Калуга дәүләт университетында П. П. Коровкин иҫтәлегенә арналған Математиктарҙың халыҡ-ара конференцияһында үтә, унда [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] 23 юғары уҡыу йорто ғалимдары һәм донъяның биш иле вәкилдәре ҡатнаша. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Хәрби наградалары: ** [[Ватан һуғышы ордены|2-се дәрәжә Ватан һуғышы]] ордены һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ** [[«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы|«Мәскәүҙе обороналаған өсөн»]] ** [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы|«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн»]] ** [[«Японияны еңгән өсөн» миҙалы|«Японияны еңгән өсөн»]] миҙалдары * Тыныс ваҡыттағы хеҙмәте өсөн: ** [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе»]] ордены ** [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]<ref name="vesyegonsk"/> ** «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме (1981) ** «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» ** «СССР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы» билдәләре<ref name=vesyegonsk></ref> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Citation | last = Altomare | first = Francesco | title = Korovkin-type Theorems and Approximation by Positive Linear Operators | journal = «Surveys in Approximation Theory» | volume = 5 | pages = 92–164 | date = 12 September 2010 | url = http://www.emis.de/journals/SAT/papers/13/13.pdf | mr = 2721174 }} == Һылтанмалар == * [http://www.mathnet.ru/rus/person27182 Профиль на Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211127024757/http://www.mathnet.ru/rus/person27182 |date=2021-11-27 }} * [https://math.ru/history/people/korovkin_pp Коровкин Павел Петрович (1913—1985)] * [http://vesyegonskto4karu.blogspot.com/2020/02/blog-post.html Вся жизнь в науке. Павел Петрович Коровкин] * [http://library.tversu.ru/the-news.html?id=405&template=accessibility Книжная выставка «Выдающиеся педагоги и ученые нашего вуза: к 125-летию А. Н. Вершинского и 100-летию П. П. Коровкина»] [[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:Совет-япон һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы артиллеристары]] [[Категория:СССР математиктары]] [[Категория:Алфавит буйынса математиктар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]] [[Категория:2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Тверь дәүләт университеты уҡытыусылары]] [[Категория:1985 йылда вафат булғандар]] [[Категория:11 августа вафат булғандар]] [[Категория:1913 йылда тыуғандар]] [[Категория:16 июлдә тыуғандар]] kgf0xxb5qyr6a6nausydc6py09et6zn 0 185843 1299737 1287413 2026-06-23T23:27:51Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299737 wikitext text/x-wiki {{Вооружённый конфликт | конфликт = Кариб кризисы | часть = [[Һалҡын һуғыш]] | изображение = | подпись = | место = [[Куба]] | причина = 1961 йылда Төркиәлә АҠШ-тың ҡоралks r2cn`hty урынлаштырыуы | итог = * Куба территорияһынан СССР-ҙың ядро ракеталары сығарыла * Италия һәм Төркиә территорияһынан АҠШ-тың ядро ракеталары сығарыла * АҠШ менән СССР араһында ҡыҙыу бәйләнеш булдырыыла | дата = 16—28 октябрь 1962 | противник1 = * {{Флагификация|США}} * {{Флагификация|Италия}} * {{Флагификация|Турция}} | противник2 = * {{флагификация|СССР}} * {{флагификация|Куба}} | командир2 = * {{Флаг|СССР}} [[Хрущёв Никита Сергеевич|Никита Хрущёв]] <br>{{флаг|СССР}} [[Микоян Анастас Иванович|Анастас Микоян]]<br>{{флаг|СССР}} [[Малиновский Родион Яковлевич|Родион Малиновский]]<br>{{флаг|СССР}} [[Плиев Исса Александрович|Исса Плиев]]<br>{{флаг|СССР}} [[Абашвили, Георгий Семёнович|Георгий Абашвили]] * {{Флаг|Куба}} [[Кастро Фидель|Фидель Кастро]] <br>{{флаг|Куба}} [[Рауль Кастро]]<br> * {{Флаг|Куба}} [[Гевара, Че|Эрнесто Че Гевара]] <br> | командир1 = * {{Флаг|США}} [[Кеннеди Джон Фицджералд|Джон Кеннеди]] <br> {{Флаг|США}} [[Макнамара Роберт|Роберт Макнамара]]<br>{{флаг|США}} [[Тейлор Максвелл|Максвелл Тейлор]]<br>{{флаг|США}} [[Лемей Кертис|Кёртис Лемей]] <br>{{флаг|США}} [[Андерсон Джордж Уилан|Джордж Андерсон]]<br> {{Флаг|США}} [[Кеннеди Роберт|Роберт Кеннеди]]<br> | силы1 = | силы2 = | потери1 = 1 | потери2 = 0 | общие потери = }} [[Файл:U2_Image_of_Cuban_Missile_Crisis.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/U2_Image_of_Cuban_Missile_Crisis.jpg/300px-U2_Image_of_Cuban_Missile_Crisis.jpg|мини|300x300пкс|Америка самолет-разведчигынан фотоға төшөрөлгән ракеталар. 14 октябрь [[1962 йыл]]]] [[Файл:US_nuclear_warheads_1945-2002_graph.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/US_nuclear_warheads_1945-2002_graph.png/320px-US_nuclear_warheads_1945-2002_graph.png|мини|320x320пкс|АҠШ-тың ядро ҡоралының һаны һәм төрө. 2002]] [[Файл:USSR_nuclear_warheads_1949-2002.png|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/USSR_nuclear_warheads_1949-2002.png/300px-USSR_nuclear_warheads_1949-2002.png|мини|300x300пкс|СССР/Рәсәйҙең ядро ҡоралының һаны һәм тибы. 1949—2000]] '''Кариб кризисы''' (шулай '''Кубалағы ракета кризисы''', {{Lang-en|Cuban missile crisis}}; '''Октябрь кризисы''', <span lang="es">''Crisis de Octubre''</span>) — Ҡушма Штаттарҙың ([[НАТО]] хәрби блогында ҡатнашҡан ил) 1961 йылда [[Төркиә]] территорияһына уртаса алыҫлыҡтағы «Юпитер» ракеталар комплексын урынлаштырыуына бәйле 1962 йылдың октябрендә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|Ҡушма Штаттар]] араһында барлыҡҡа килгән бик көсөргәнешле сәйәси, хәрби һәм дипломатик ҡапма-ҡаршылыҡтар. Был ракеталар бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ (осоу ваҡыты бик ҡыҫҡа) Советтар Союзының көнбайыш өлөшөндәге ҡалаларына, шул иҫәптән [[Мәскәү|Мәскәүгә]] һәм СССР-ҙың төп сәнәғәт үҙәктәренә барып төшә ала, һөҙөмтәлә СССР хатта яуап һөжүмен биреп тә өлгөрмәйәсәк. АҠШ-тың был хәрби аҙымына яуап итеп, СССР АҠШ-ҡа яҡын ғына урынлашҡан Куба утрауына кадровый хәрби частар һәм подразделениеларҙы (улар ҡарамағында ғәҙәти ҡорал, шулай уҡ атом ҡоралы ла, шул иҫәптән ер өҫтөнә урынлаштырыла торған баллистик һәм тактик ракеталар ҙа була) урынлаштыра. Кризис глобаль ядро һуғышына килтереү ихтималлығы килеп тыуа. == Ваҡиғалар хронологияһы == === Куба революцияһы === [[Һалҡын һуғыш]] барышында иң көслө ике держава, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ туранан-тура хәрби хәүеф һәм ҡоралдар ярышында ғына түгел, ә уларҙың йоғонто яһау зоналарын киңәйтеүгә ынтылышында ла сағыла. Советтар Союзы социалистик революцияларҙы ойошторорға һәм уларға ярҙам итергә тырыша, советтар яҡлы илдәрҙә төрлө йүнәлештәге халыҡ азатлығы хәрәкәттәре хуплана, йыш ҡына ҡорал һәм хәрби белгестәр, инструкторҙар һәм сикләнгән хәрби контингенттарҙы ебәреү ярҙамы күрһәтелә. Революция еңгән осраҡта ил социалистик лагерь ағзаһы булып китә, унда хәрби базалар төҙөлә һәм уға байтаҡ ресурстар һалына. Советтар Союзы ярҙамды йыш ҡына бушлай күрһәтә, шуға ла Африканың һәм [[Латин Америкаһы]]ның иң ярлы илдәрендә Совет иленә ҡарата өҫтәмә симпатия хасил була. [[Файл:John_Kennedy,_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg/300px-John_Kennedy%2C_Nikita_Khrushchev_1961.jpg|мини|300x300пкс|[[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёв]] һәм [[Кеннеди Джон Фицджералд|Джон Кеннеди]]]] АҠШ, үҙ сиратында, шундай уҡ сәйәсәткә таянып, шулай уҡ демократия урынлаштырыу өсөн революцияларҙы дәртләндерә һәм Америка яҡлы режимдарға ярҙам күрһәтә. Ғәҙәттә АҠШ көслөрәк була, сөнки уны [[Көнбайыш Европа]], [[Төркиә]], ҡайһы бер Азия һәм Африка илдәре, мәҫәлән, [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ Ғәрәп республикаһы]] хуплай. Тәүҙә, 1959 йылда Кубала революция еңгәндән һуң, уның лидеры [[Кастро Фидель|Фидель]] Кастро Советтар Союзы менән тығыҙ мөнәсәбәттә булмай. Сөнки 1950-се йылдарҙа Фульхенсио Батиста режимы менән көрәшкән мәлдә Кастро бер нисә тапҡыр Мәскәүгә хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, әммә үтенес кире ҡағыла. Мәскәү, АҠШ-тың Кубаға йоғонтоһо бик көслө, тип иҫәпләп, Куба революционерҙары лидерына, шулай уҡ Кубала революцияның еңеренә бик шикләнеп ҡарай. Революция еңгәндән һуң, Фидель иң тәүҙә АҠШ-ҡа юллана, әммә президент [[:ru:Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид|Эйзенхауэр,]]эше күплеккә һылтанып, уның менән осрашыуҙан баш тарта. Кубаға ҡарата ошондай һауалы мөнәсәбәттән һуң Кастро Кубала эш алып барған американдарҙың һанын кәметергә ҡарар итә: АҠШ милкенә ҡараған телефон һәм электр компаниялары, 36 эре шәкәр заводы [[:ru:Национализация|национализациялана,]]ә уларҙың элекке хужаларына ярашлы ҡиммәтле ҡағыҙҙар пакеттарын тәҡдим итә. АҠШ граждандары милкенә ҡараған Төньяҡ Америка банктары филиалдары ла национализациялана. Быға яуап итеп, АҠШ Кубаға нефть биреүҙе туҡтата, унан шәкәр һатып алмай башлай. Был аҙымдар Кубаны бик ауыр хәлгә ҡуя. Шул ваҡытҡа Куба хөкүмәте СССР менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырған була, һәм ул Мәскәүгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Үтенескә яуап итеп, СССР нефть тултырылған танкерҙар ебәрә, Куба шәкәрен һәм шәкәр ҡамышын һатып алыуҙы юлға һала. СССР халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтары белгестәре Кубаға оҙайлы командировкаларға бара. Төп маҡсат — Азатлыҡ утрауында халыҡ хужалығы өсөн талап ителгән тармаҡтар булдырыу. Совет белгестәре төрлө объекттар төҙөй, мәҫәлән, махсус проект буйынса шәкәр ҡамышы ҡалдыҡтарын пар станцияларында [[яғыулыҡ]] итеп ҡулланыу юлға һалына. === Урынлаштырылған тәүге ракеталар === 1958 йылда Советтар Союзы ГДР-ҙа уртаса алыҫлыҡтағы «Р-5» баллистик ракеталарын (БРСД) урынлаштыра башлай, улар Көнбайыш Европалағы сәптәргә, атап әйткәндә, ГФР-ға ҡаршы йүнәлтелә. 1959 йылда улар [[Калининград|Калининградҡа]] күсерелә. Ҡоралдар ярышының артабанғы стадияһы шул уҡ йылда дауам итә. АҠШ был маҡсатҡа Англиялағы БРСД тибындағы баллистик ракеталарҙы, шулай уҡ Апулияла (Көньяҡ Италия) һәм Төркиәлә Измир янында [[:ru:PGM-19|«Юпитер»]]PGM-19 ракеталарын ҡуйыу менән өлгәшә. Өҫтәүенә, ядро ҡоралын ҡулланып, сәпте юҡ итеү һәм ҡаршы яҡтың шундай уҡ ракеталар менән яуап биреп өлгөрмәүе күҙҙә тотола. 1960-сы йылдар башында беренсе тапҡыр ике илдең дә үҙ территорияһына урынлаштырылған континент-ара баллистик ракеталар ярҙамында һөжүм итеү ихтималлығы була<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.spiegel.de/politik/geheimoperation-fuerstenberg-a-20666ac2-0002-0001-0000-000015433373|title=Geheimoperation Fürstenberg|author=Wolfgang Bayer|publisher=Der Spiegel|website=www.spiegel.de|access-date=2021-03-22}}</ref>. === Төркиәләге ракеталар позициялары === [[Файл:US_and_USSR_nuclear_stockpiles.svg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bb/US_and_USSR_nuclear_stockpiles.svg/langru-300px-US_and_USSR_nuclear_stockpiles.svg.png|lang=ru|мини|300x300пкс|АҠШ һәм СССР/Рәсәйҙең ядро ракеталарының дөйөм һаны]] 1960 йылға АҠШ стратегик ядро көстәре йәһәтенән байтаҡ өҫтөнлөккә эйә була. Сағыштырыу өсөн: американдарҙа яҡынса 6000 боеголовка булһа, СССР-ҙа был һан 300 тирәһе генә була. 1962 йылда АҠШ-та СССР территорияһына яҡынса 3000 ядро зарядын килтерергә һәләтле 1300-ҙән ашыу бомбардировщигы була. Бынан тыш, АҠШ хәрби көстәрендә 183 «Атлас» һәм «Титан» континент-ара баллистик ракеталары һәм «[[:ru:Подводные лодки типа «Джордж Вашингтон»|Джордж Вашингтон]]<nowiki/>» һәм «[[:ru:Подводные лодки типа «Этен Аллен»|Этен Аллен]]<nowiki/>» тибындағы туғыҙ атом һыу аҫты караптарында 144 «Поларис» ракеталары хәрби иҫәптә тора<ref> {{Cite web|url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab7.asp|datepublished=2002|title=Table of US Strategic Bomber Forces|work=Archive of Nuclear Data|lang=en|accessdate=2007-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGt4bzr?url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab7.asp|archivedate=2011-08-27}} </ref><ref> {{Cite web|url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab3.asp|datepublished=2002|title=Table of US ICBM Forces|work=Archive of Nuclear Data|lang=en|accessdate=2007-10-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGtaFcZ?url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab3.asp|archivedate=2011-08-27}} </ref><ref> {{Cite web|url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab5.asp|datepublished=2002|title=Table of US Ballistic Missile Submarine Forces|work=Archive of Nuclear Data|lang=en|accessdate=2007-10-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/61GGu3jZz?url=http://www.nrdc.org/nuclear/nudb/datab5.asp|archivedate=2011-08-27}} </ref>. Ә Советтар Союзы АҠШ территорияһына, нигеҙҙә, стратегик авиация һәм Р-7 һәм Р-16 континент-ара ракеталар ярҙамында 300 боезарядты ғына алып бара ала. 1961 йылда АҠШ Төркиәлә, Измир ҡалаһы янында, уртаса алыҫлыҡтағы һәм 2400 км радиусында хәүефле хәл тыуҙырырға һәләтле 15 ракета урынлаштыра башлай. Тимәк, улар туранан-тура Советтар Союзының Европа өлөшөнә хәүеф менән янай, ракеталар хатта Мәскәүгә тиклем барып етә ала. Президент [[Кеннеди Джон Фицджералд|Кеннеди]] был ракеталарҙың стратегик әһәмиәтен сикләнгән тип иҫәпләй, сөнки [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты кәмәләре]], тотороҡло баллистик ракеталар менән ҡоралланған һәм шул уҡ территорияны ҡапларға һәләтле. Шуға ҡарамаҫтан 1950-се йылдар аҙағында уртаса алыҫлыҡтағы ракеталар технологик йәһәттән даими рәүештә боевой дежурҙа тора алмаған континент-ара ракеталарҙан өҫтөнөрәк була. Уртаса алыҫлыҡтағы ракеталарҙың тағы ла бер өҫтөнлөгө — ул 10 минут эсендә билдәләнгән сәпкә барып етә. Совет стратегтары был ракеталарҙың һөжүменән СССР-ҙың ҡотола алмаясағын аңлай, ләкин яуап булараҡ совет ракеталарын Кубаға урынлаштырып, АҠШ һәм СССР араһында ядро паритетына өлгәшеп буласағын аңлай. Куба территорияһындағы уртаса алыҫлыҡтағы совет ракеталары (Р-14 4000 км радиусын ҡапларға һәләтле), [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтонды]] һәм АҠШ-тың Стратегик Хәрби-Һауа көстәренең стратегик ядро бомбардировщиктары авиабазаларының яҡынса яртыһын сәптә тота ала һәм 20 минут эсендә билдәләнгән сәпте юҡ итергә һәләтле. Советтар Союзы башлығы Хрущев АҠШ-тың Төркиәлә ракеталар урынлаштырыу факты менән ҡырҡа ризалашмауы тураһында белдерә. Ракеталарҙың урынлаштырылыуын ул уны шәхси мыҫҡыллау тип иҫәпләй. Кубаға ракеталарҙы урынлаштырыу (тәүге тапҡыр совет ракеталары СССР территорияһынан сығарыла) — Америка ракеталарының Төркиәлә урынлаштырыуына Хрущёв бына шулай яуап бирә. Аҙаҡ үҙенең мемуарҙарында Хрущёв был ваҡиғаның нисек башланыуын да яҙып ҡалдыра: 1962 йылда Болгария компартияһы Үҙәк Комитеты һәм Болгария хөкүмәте саҡырыуы буйынса уға Советтар Союзы делегацияһы составында Болгарияла булырға тура килә. Шул осрашыу мәлендә арҡалаштарының береһе, Ҡара диңгеҙ яғына күрһәтеп, теге яҡ ярҙа, Төркиәлә, 15 минут эсендә СССР-ҙың төп сәнәғәт үҙәктәрен юҡ итергә һәләтле ракеталар тороуы тураһында әйтеп һала. == Ракеталарҙы урынлаштырыу == === Хрущевтың тәҡдиме === 1962 йылдың 20 майында Хрущев, Болгариянан ҡайтҡас, Кремлдә сит ил эштәре министры А. А. Громыко, А. И. Микоян һәм оборона министры Р. Я. Малиновский менән әңгәмәләшә, уның барышында уларға үҙенең идеяһын һөйләй: Фидель Кастроның Кубала совет хәрби көстәренең һанын арттырыу тураһындағы даими үтенесенә яуап итеп, Кубала ядро ҡоралын урынлаштырыу тураһында фекер алышырға тәҡдим итә. 21 майҙа Оборона Советы ултырышына был мәсьәлә тикшереү өсөн сығарыла. Бөтәһенә ҡарағанда ла Микоян бындай ҡарарға ҡырҡа ҡпаршы булыуын белдерә, әммә, ахыр сиктә, Оборона Советына ингән [[КПСС Үҙәк Комитеты]] Президиумы ағзалары Хрущевты хуплай. Оборона һәм сит ил эштәре министрлыҡтарына диңгеҙ буйлап Кубаға йәшерен рәүештә ғәскәрҙәр һәм хәрби техниканы күсереүҙе ойошторорға ҡушыла. Ашығыслыҡ арҡаһында хатта план раҫламайынса ҡабул ителә һәм Кастронан ризалыҡ алғандан һуң план ғәмәлгә ашырыла башлай. 28 майҙа СССР илсеһе А. И. Алексеев, РВСН-ның баш командующийы маршал С. С. Бирюзов, генерал-полковник С. П. Иванов, шулай уҡ Ш. Р. Рашидов составындағы совет делегацияһы Мәскәүҙән [[Гавана|Гаванаға]] оса. 29 майҙа улар Рауль һәм [[Кастро Фидель|Фидель]]Кастролар менән осраша һәм уларға КПСС Үҙәк Комитетының тәҡдимен ерткерә. Фидель үҙенең иң яҡын арҡалаштары менән кәңәшләшеп алыу өсөн бер тәүлек ваҡыт һорай. 30 майҙа уның Эрнесто Че Гевара менән һөйләшеүе билдәле. Шул уҡ көндө Кастро совет делегаттарына ыңғай яуап бирә. Был хәрби операцияның деталдәрен аныҡлау буйынса һөйләшеү өсөн Рауль Кастро июль айында Мәскәүгә килә. === Контингент составы === [[Файл:November.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/November.jpg/300px-November.jpg|мини|300x300пкс|«Ленин комсомолы» тибындағы судноларҙың береһе «Физик Курчатов» турбоходы Касильда портында. Причалда ошо һүрәтте төшөргән самолет-разведчиктың күләгәһе күренә]] 10 июндә КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышында совет делегацияһының Кубаға сәфәре һөҙөмтәләре тикшерелә. Рашидовтың докладынан һуң [[Малиновский Родион Яковлевич|Малиновский]] бөтәһенә лә ракеталарҙы алып барыу буйынса операцияның СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабында әҙерләнгән яҡынса проектын тәҡдим итә. Кубала ике төр баллистик ракеталар урынлаштырыу планлаштырыла: тәьҫир итеү радиусы 2000 км булған Р-12 һәм ике тапҡыр ҙурыраҡ радиуслы Р-14 ракеталарын<ref>Zak, Anatoly, [http://www.russianspaceweb.com/r12.html R-12 ballistic missile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004160729/http://www.russianspaceweb.com/r12.html |date=2012-10-04 }}. (October 26, 2015)</ref>. Ракеталарҙың ике тибына ла ҡеүәте 1 мегатоннаға тигеҙ термоядро боеголовкалары ҡуйыла. Был ракеталар Кубаға ҡуйылғандан һуң [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] территорияһына барып етергә һәләтле совет ядро ракеталары һаны ике тапҡырға арта.<ref>[https://web.archive.org/web/20100124145000/http://www.zn.ua/3000/3150/36513/ Операция «Анадырь»: Цифры и факты] // [[Зеркало недели]]. — 2002. — № 41 (416), 26 октября — 1 ноября.</ref> Биш ядро ракетаһы подразделениеһын (өс Р-12 һәм ике Р-14) хәрби һаҡлауҙы ойошторыу өсөн Кубаға совет ғәскәрҙәре төркөмөн ебәреү күҙаллана. Ракеталарҙан тыш, төркөм составына шулай уҡ бер Ми-4 вертолет полкы, дүрт мотоуҡсылар полкы, ике танк батальоны, МиГ-21 эскадрильяһы, 42 Ил-28 еңел ракета бомбардировщигы, ҡаплау радиусы 160 километр тәшкил иткән 12 килотонналы ядро боеголовкалары ҡуйылған ике ҡанатлы ракета батареяһы һәм бер нисә зенит орудиялары батареяһы, шулай уҡ уҡ ун ике С-75 ракеталары (144 ракета) инә. Һәр мотоуҡсылар полкында 2500 кеше, танк батальондары яңы Т-88 такылары менән тәьмин ителә. Кубалағы совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВК) СССР тарихында баллистик ракеталар ингән беренсе армия төркөмө була.<ref>''Фурсенко А.'' Безумный риск, с. 255.</ref> Бынан тыш, Кубаға [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|СССР Хәрби-диңгеҙ флоты]] төркөмө лә йүнәлтелә: 2 крейсер, 4 эсминец, 12 «Комар» ракета катеры, 11 [[Һыу аҫты кәмәһе|һыу аҫты]] кәмәһе (шуларҙың 7-һе ядро ракеталары менән). Утрауға бөтәһе 50 874 хәрби хеҙмәткәр ебәреү планлаштырыла. Һуңыраҡ, 7 июлдә, Хрущев төркөм командующийы итеп И. А.&amp;nbsp;Плиевты тәғәйенләй<ref>''Фурсенко А.'' Безумный риск, с. 256.</ref>. Малиновскийҙың докладын тыңлап, Үҙәк Комитеты Президиумы бер тауыштан операцияны үткәреүҙе хуплай. === «Анадырь» операцияһы === 1962 йылдың июненә СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы Кубаға ебәреләсәк хәрби частарҙың хәрәкәт итеүен йәшереү буйынса «Анадырь» коды аҫтында махсус хәрби операция эшкәртә. Операц[[Баграмян Иван Христофорович|и]]<nowiki/>яны Советтар Союзы Маршалы [[Баграмян Иван Христофорович|И. Х. Баграмян]] планлаштыра һәм уға етәкселек итә<ref>{{Cite web|url=http://www.1tv.ru/documentary/fi=6569|title=Маршал Баграмян. Любовь на линии огня|access-date=2010-05-13|archive-date=2010-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527041009/http://www.1tv.ru/documentary/fi=6569|deadlink=no}}</ref>. План төҙөүселәр фекеренсә, был сара йөктөң тәғәйенләнгән урынын аныҡлағанда американдар яңғылышырға тейеш була. Бөтә совет хәрби хеҙмәткәрҙәренә, техник персоналдарға һәм йөктө оҙатып барыусыларға саңғылар таратыла, йәнәһе улар [[Чукотка ярымутрауы|Чукоткаға]] йүнәлә имеш. Был ниәттең дөрөҫлөгөн имитациялау өсөн порттарға тундар һәм дубленкалар тейәлгән вагондар килә. Әммә йөктө йәшереү буйынса күрелгән сараларға ҡарамаҫтан, был планда етди бер етешһеҙлек була: Американың, Куба өҫтөнән осоп, уның территорияһын даими тикшереп торған U-2 самолет-разведчиктарынан ракеталарҙы йәшереү мөмкин булмай. Шулай итеп, американдарҙың совет ракеталарын монтажланғанға тиклем табыуын иҫәпкә алған план алдан әҙерләнә. Шулай ҙа хәрбиҙәр бер юл таба: улар Кубала, махсус йөк бушатылыр урынға, алдан уҡ бер нисә зенит батареяһын урынлаштырып ҡуя. Ракеталар һәм башҡа техника, шулай уҡ шәхси составты Североморскиҙан [[Севастополь|Севастополгә]] тиклем урынлашҡан алты портҡа алып киләләр. Ғәскәрҙәрҙе күсереү өсөн 85 карап бүленә. Бер капитан да юлға сығыр алдынан трюмдарҙа ниндәй йөк булыуы, шулай уҡ уның тәғәйенләнеш пункты тураһында белмәй. Һәр капитанға мисәтләнгән пакет тапшырыла, уны замполит алдында диңгеҙгә сыҡҡас ҡына асырға кәрәк була. Конверттарҙа: Кубаға йүнәлеш алырға һәм НАТО караптары менән бәйләнешкә инмәҫкә, тигән бойороҡ була. Август башында Кубаға тәүге караптар килә. 8 сентябрҙә төндә Гаванала уртаса алыҫлыҡтағы баллистик ракеталарҙың беренсе партияһы бушатыла, икенсе партия 16 сентябрҙә килеп етә. ГСВК штабы [[Гавана]]ла урынлаша. Баллистик ракеталар дивизиондары утаруҙың көнбайышында, Сан-Кристобаль ауылы янына һәм Кубаның үҙәгенә, Касильда порты янына урынлаштырыла. Төп ғәскәрҙәр утрауҙың көнбайышында, ракеталар тирәләй туплана, әммә бер нисә ҡанатлы ракета һәм мотоуҡсылар полкы Кубаның көнсығышына — Гуантанамо һәм АҠШ-тың Гуантанамо ҡултығында урынлашҡан хәрби-диңгеҙ базаһынан йөҙ килеметр алыҫлыҡтағы урынға ебәрелә. 1962 йылдың 14 октябренә Кубаға 40 ракета һәм ҡорамалдарҙың күп өлөшө ташып ҡуйыла. Совет Армияһы частарының ҡоралланған контенгентына 40 мең һалдат һәм офицер инә. == U-2-нең осоштары == 1962 йылда ЦРУ консультанты, Куба ярындағы футбол майҙандарын күреп, Куба халҡының бейсбол уйнай, ә бына урыҫтар футболға өҫтөнлөк бирә, тип билдәләй. Футбол яланы булыуы буйынса ЦРУ-ның аналитигы хатта совет хәрби базаһының урынлашыу ихтималлығын да билдәләй. Әммә Кеннеди тағы ла ҡатыраҡ дәлилдәр талап итә, шуға күрә U-2 самолетының Куба өҫтөнән осоуына рөхсәт бирә. Август аҙағында U-2 самолеты Куба өҫтөнән осҡанда пилот футбол майҙандары тип билдәләнгән урынға зенит ракеталары позицияларының төҙөлөүен фотоға төшөрә, һәм 4 сентябрҙә Кеннеди Конгресс ултырышында, Кубала «һөжүм итә торған» ракеталар юҡ тип белдерә. Ғәмәлдә иһә совет белгестәре был ваҡытта туғыҙ позицияны — Р-12 өсөн алты Р-16 өсөн өс позицияны төҙөй. 1962 йылдың сентябренә тиклем АҠШ Ҡораллы Көстәренең самолеттары Куба өҫтөнән айына икешәр тапҡыр осоп үтер була. 5 сентябрҙән 14 октябргә был осоштар туҡталып тора. Беренсенән, насар һауа шарттары арҡаһында, икенсенән, Кеннеди, совет зенитсыларының Америка самолетын атып төшөргән осраҡта ҙур конфликттың хасил булыу ихтималлығынан хәүефләнеп, был осоштарҙы тыя. 14 октябрҙә был осоштар АҠШ Ҡораллы Көстәренә йөкмәтел<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-21/graybeal3.html Interview with Sidney Graybeal — 29.1.98] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150115214838/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-21/graybeal3.html |date=2015-01-15 }} // The National Security Archive of the George Washington University</ref>ә. Шулай итеп, 14 октябрҙә U-2 4080 самолет-разведчигы (пилоты майор Ричард Хейзер) төнгә 3-тәр тирһендә Калифорниялағы Эдвардс авиабазаһынан һауаға күтәрелә. Ҡояш сығып бер сөғөт үткәс, ул Кубаға барып етә. Мексика ҡултығына тиклемге осош 5 сәғәт дауам итә. Хейзер Кубаны көнбайыштан осоп үтә һәм 7 сәю 31 минутта көньяҡтан яр буйҙарын көньяҡтан осоп үтә. Самолет бөтә Куба утрауын көньяҡтан төньяҡҡа осоп үтә, Тако-Тако, Сан-Кристобаль, Бавхиа-Хонда ҡалалары өҫтөнөн дә үтә, Был 52 км араны Хейзер 12 минут эсендә үтә<ref>''Фурсенко А.'' «Безумный риск», с. 299</ref>. Көньяҡ [[Флорида]] авиабазаһына төшөп, Хейзер ЦРУ-ға пленкаһын тапшыра. 15 октябрҙә ЦРУ аналитиктары фотоһүрәттәрҙә советтарҙың уртаса алыҫлыҡтағы Р-12 баллистик ракеталары ([[НАТО]] классификацияһы буйынса SS-4) булыуын билдәләй. Шул уҡ көндө кис был мәғлүмәт АҠШ-тың юғары хәрби етәкселегенә еткерелә. 16 октябрҙә иртән 8:45 сәғәттә фотоһүрәттәр президентҡа күрһәтелә. Шунан һуң Кеннеди бойороғо буйынса Куба өҫтөнән осоштар 90 тапҡырға арта.<gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Usaf.u2.750pix.jpg|[[Lockheed U-2]] самолеты-разведчигы Файл:U2 Image of Cuban Missile Crisis.jpg|[[14 октября|14]] октябрҙәге беренсе ракета төшөрөлгән Файл:Cuba Missiles Crisis U-2 photo.jpg|[[16 октября|16 октябрҙә]] [[Кеннеди, Джон Фицджеральд|Кеннеди]] тәҡдим иткән фото Файл:Cubacrisis 17 Oct 1962.jpg|Сагуа-ла-Гранде [[17 октября|17 октябрь]] Файл:Kubkrise1962MRBMSite3.jpg|[[27 октября|27 октябрҙә]] бәләкәй бейеклектә осоу барышында төшөрөлгән фото Файл:Cuban missiles.jpg|[[1 ноября|1 ноябрҙә]] ракеталарҙы һүтеү Файл:Cubacrisis 01 Nov 1962.jpg|Сан-Кристобаль 1 ноябрь Файл:November.jpg|1 ноябрҙә ракеталарҙы тейәү </gallery> == АҠШ-тың реакцияһы == === Ҡаршылыҡ күрһәтеү сараларын эшләү === [[Файл:LeMay_Cuban_Missile_Crisis.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/LeMay_Cuban_Missile_Crisis.jpg/300px-LeMay_Cuban_Missile_Crisis.jpg|мини|300x300пкс|[[Кеннеди Джон Фицджералд|Джон Кеннеди]] АҠШ Хәрби-Һауа көстәре командующийы менән кәңәшмәлә]] Кубала совет ракета базаларының урынлашыуы тураһында фотоһүрәттәр алғандан һуң президент Кеннеди Аҡ йортта йәшерен кәңәшмәгә кәңәшселәренең махсус төркөмөн йыя. 14 кешенән торған һәм һуңыраҡ EXCOMM[en] булараҡ билдәле булған был төркөм АҠШ Милли Хәүефһеҙлек Советы ағзаларынан һәм бер нисә махсус саҡырылған кәңәшселәрҙән тора. Тиҙҙән комитет президентҡа был хәлдән сығыу өсөн өс вариант тәҡдим итә: аныҡ ударҙар менән ракеталарҙы юҡ итеү, Кубала тулы масштаблы хәрби операция үткәреү йәки утрауҙы диңгеҙ блокадаһына алыу. Кисекмәҫтән бомба һөжүмен яһау ҙа, шулай уҡ кисекмәҫтән БМО-ға мөрәжәғәт итеү ҙә кире ҡағыла. Комитет тик хәрби саралар ғына яҡлы була. Дипломатик сараларҙы комитет ағзалары, саҡ ҡына ишетеп ҡалыу менән, кире ҡаға. Һөҙөмтәлә хәрби-диңгеҙ блокадаһы һәм ультиматумға йәки тулы масштаблы баҫып алыуға туҡталалар. Штабтар начальниктарының берләштерелгән комитеты (ОКНШ) рәйесе генерал Тэйлор һәм АҠШ Һауа Көстәре штабы начальнигы генерал ЛеМей баҫып инеүҙе башлау тәҡдиме менән сығыш яһай. Советтар Союзы етди ҡаршылыҡ күрһәтергә баҙнат итмәҫ, тигән фекерҙә була улар. Һөжүмгә әҙерлек тәртибендә ғәскәрҙәрҙе [[Флорида|Флоридаға]] күсереү башлана. Хәрбиҙәр президентты һөжүм башларға ашыҡтыра: йәнәһе СССР бөтә ракеталарын да урынлаштырып бөтһә, һуң буласаҡ. Өҫтүенә ЦРУ агенттарының совет ғәскәренең һаны тураһындағы мәғлүмәттәр ғәмәлдәгенән бик түбән була. Американдар шулай уҡ утрауҙа 12 «Луна» тактик ядро ракеталары комплексының булыуын да белмәйҙәр, уларҙың генерал Плиев приказы буйынса ҡулланылыуы ихтимал. Утрауға баҫып инеү Америка десантына йүнәлтелгән һәм катастрофик эҙемтәләргә килтергән ядро һөжүменә килтереүе ихтимал. Шуны ла өҫтәп үтергә кәрәк: конфликт ваҡытында Америка хөкүмәте үҙенең агенты Пеньковский материалдары ярҙамында ядро ҡоралдарының реаль нисбәте тураһында белә. Ул тапшырған фотоһүрәттәр, шулай уҡ самолет-разведчик алып ҡайтҡан фотоһүрәт тә ракеталарҙың төрҙәрен асыҡлау мөмкинлеген бирә. Американдар, Хрущев уйҙырма менән шөғөлләнә тип уйлап, үҙҙәренең ядро ҡоралы буйынса күп тапҡырҙар өҫтөнлөгөн күрһәтеү аҙымын да яһай ала ине<ref>{{Китап|автор=Лавренов С. Я., Попов И. М.|заглавие=Советский Союз в локальных войнах и конфликтах|ответственный=|издание=|место=|издательство=ООО «Издательство ACT»; OOO «Издательство Астрель»|год=2003|страницы=|страниц=778|isbn=ISBN 5–271–05709–7}}</ref>. АҠШ Конгресы Кубаға баҫып инеүҙе талап итә. 1962 йылдың 27 сентябрендә ике палатаның 230-сы һанлы берлектәге резолюцияһы ил президентына Кубаға ҡаршы ҡораллы көстәрҙе ҡулланыу хоҡуғын бирә, ә 4 октябрҙә АҠШ Конгресы АҠШ хөкүмәтенә [[Америка дәүләттәре ойошмаһы]]<ref name="ReferenceA" /> көстәре менән Кубаға интервенция башларға тәҡдим итә.<ref name="ReferenceA">''Мутагиров Д. З.'' Подлинные причины Карибского кризиса // Политическая экспертиза: ПОЛИТЭКС. — 2013. — Т. 9. — № 2. — С. 139.</ref> Нисек кенә булмаһын, баҫып инеү идеяһын президент кире ҡаға: Кеннеди түбәндәгесә фекер йөрөтә: совет ғәскәрҙәре Кубала әүҙем хәрби хәрәкәттәр башламаһа ла, [[Берлин]]да яуап бирелеүе ихтимал, ә был конфликттың көсәйеүенә килтерәсәк. Шуға күрә оборона министры Макнамара тәҡдиме буйынса Кубаны хәрби-диңгеҙ блокадаһында тоторға ҡарар ителә. [[Файл:Andrei_Gromyko,_John_F_Kennedy_1962.gif|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Andrei_Gromyko%2C_John_F_Kennedy_1962.gif/300px-Andrei_Gromyko%2C_John_F_Kennedy_1962.gif|мини|300x300пкс|[[Громыко Андрей Андреевич|Громыко]] һәм Добрынин [[Кеннеди Джон Фицджералд|Кеннедиҙа]] ҡабул итеү мәлендә, улар, Кубала СССР-ҙың һөжүм итеү ҡоралы юҡ, тип ышандырырға тырыша]] 18 октябрҙә СССР-ҙың сит ил эштәре министры Громыко СССР-ҙың АҠШ-тағы илсеһе Добрынин менән бергә АҠШ президентына бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Громыко ниндәй ҙә булһа һөжүм итеү ҡоралының Кубала булыуын ҡәтғи рәүештә инҡар итә. Үҙенең мемуарҙарында ул, был осрашыуҙа һөйләшеүҙәр башлыса Берлин һәм башҡа халыҡ-ара мәсьәләләр тураһында бара, ә бына Куба тураһында һөйләшеүгә килгәндә ул шәхсән үҙе был теманы ҡуҙғатыуы тураһында яҙа. Улай ғына ла түгел, уның һүҙҙәре буйынса, АҠШ президенты Громыконан утрауҙа совет ракеталары булыу- булмауы тураһында бөтөнләй һорамай һәм был йәһәттән бер ниндәй ҙә фараздар уйлап сығармай.<ref>''Громыко А. А.'' — «Памятное», книга 1</ref> Кубала һөжүм итеү ҡоралдарының булыуын СССР-ҙың Төп разведка идаралығы (ГРУ) офицеры Г. Н.&amp;nbsp;Большаков та инҡар итә, АҠШ-тың юстиция министры, президенттың ҡустыһы Роберт Кеннеди<ref>''Таривердиев К.'' [http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/485 Карибский кризис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101233504/http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/485 |date=2012-11-01 }}</ref> менән күҙмә-күҙ һөйләшкәндә лә кире ҡаға. Шуға ҡарамаҫтан, 19 октябрҙә U-2 сираттағы осошонда тағы ла бер нисә монтажланған ракета позицияларын, Кубаның төньяҡ яры буйындағы Ил-28 эскадрильяһы һәм [[Флорида|Флоридаға]]<ref>{{Cite web|url=http://www.hpol.org/jfk/cuban/|title=The «Cuban Missile Crisis, October 18-29, 1962» from History and Politics Out Loud|access-date=2005-12-04|archive-date=2012-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120219195848/http://www.hpol.org/jfk/cuban/|deadlink=no}}</ref> йүнәлтелгән ҡанатлы ракеталар дивизионы булыуын асыҡлай. Блокада индереү тураһында ҡарар 20 октябрҙә йомғаҡлау тауыш биреүендә ҡабул ителә: блокада өсөн президент Кеннеди үҙе, дәүләт секретары Дин Раск, оборона министры Роберт Макнамара һәм бының өсөн Нью-Йорктан махсус саҡырылған АҠШ-тың БМО-лағы илсеһе Эдлай Стивенсон тауыш бирә. Әммә халыҡ-ара хоҡуҡҡа ярашлы, блокада һуғыш акты булып тора, шул уҡ ваҡытта Төркиәлә ракеталар урынлаштырыу ҙа, Кубала ракеталарҙы урынлаштырыу ҙа бер ниндәй ҙә килешеүҙәрҙе боҙмай. Шулай итеп, АҠШ һуғыш башлаусы яҡ роленә сыға. Шуға күрә блокада мәсьәләһе Америка дәүләттәре ойошмаһына (ОАГ) тикшереүгә сығарыла. Рио Пактына таянып, ОАГ бер тауыштан Кубаны блокадаға алыу яҡлы булыуын белдерә. Акцияны блокада тип түгел ә «карантин» тип атарға булалар. Йәғни диңгеҙ юлы тулыһынса ябылмай, ә ҡорал ташыуҙы ғына тыя. Карантинды 24 октябрҙә иртәнге 10 сәғәтт индерергә ҡарар ителә. Шул уҡ ваҡытта, 19 октябрҙә U-2 төшөргән фотоларҙа Кубала дүрт ҡорал атырға әҙер булған позициялар булыуы раҫлана. Шуға күрә блокаданы тулыландырыу өсөн АҠШ-тың хәрби командованиеһы беренсе сигнал буйынса Кубаға баҫып инеүгә әҙерләнә башлай. Илдең көньяғына, [[Джорджия]] штатына, 1-се танк дивизияһы күсерелә һәм дөйөм ғәскәри биш дивизия юғары әҙерлек хәленә килтерелә. Хәрби-һауа көстәренең стратегик командованиеһы урта радиуслы B-47 Stratojet бомбардировщиктарын граждандар аэропорттарына күсерә һәм B-52 Stratofortress стратегик бомбардировщиктары флотын даими патруллек итеү режимына күсерә. === Карантин === Хәрби-диңгеҙ блокадаһы менән проблемалар күп була. Законлылыҡ мәсьәләһе була: [[Кастро Фидель|Фидель Кастро]] билдәләүенсә, ракеталар ҡуйыу — бер ниндәй ҙә законһыҙлыҡ күренеше түгел. Улар, әлбиттә, АҠШ өсөн хәүеф булып тора, әммә [[Европа]]ла СССР-ға йүнәлтелгән шундай уҡ ракеталар урынлаштырыла: [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияның]] Ноттингем ҡалаһы янындағы дүрт эскадронда 60 «Тор» ракетаһы; көньяҡ Италияла («Джойя дель Колле» авиабазаһы) 30 «Юпитар» ракетаһы; Төркиәнең Измир ҡалаһы янында бер эскадронда 15 «Юпитер» ракетаһы ҡуйылған. Артабан блокадаға ҡарата совет реакцияһы ла проблема булып тора: яуап ғәмәлдәренең көсәйеүе менән ҡораллы конфликт башланмаҫмы?{{Внешнее изображение|width=150px|image1=[http://www.oldmos.ru/upload/photos/1/e/4/800_1e4ba47815029fa709a5f6365a18e103.jpg Митинг протеста у американского посольства в Москве во время Карибского кризиса]}}22 октябрҙә Кеннеди америка халҡына (һәм совет хөкүмәтенә) телевизион сығышында мөрәжәғәт итә. Ул Кубала ракеталарҙың булыуын раҫлай һәм Куба тирәләй 500 диңгеҙ миль (926 км) араны карантин зонаһы тип атап, хәрби-диңгеҙ блокадаһын иғлан итә, АҠШ ҡораллы көстәренең ваҡиғаларҙың теләһә нисек үҫешенә лә әҙер булыуы тураһында иҫкәртә, һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар]] Союзын йәшерен рәүештә ҡораллы бәрелешкә әҙерләнеүендә ғәйепләй. Кеннеди билдәләүенсә, Куба территорияһынан көнбайыш ярымшарҙағы Америка союздаштары яғына ракеталар осороу АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш акты тип баһаланасаҡ. Американдар үҙҙәренең Европа союздаштары яғынан ныҡлы ярҙам ала. [[Америка дәүләттәре ойошмаһы]] шулай уҡ бер тауыштан карантинды яҡлаған резолюция өсөн тауыш бирә. Хрущев, блокадаға алыу законһыҙ һәм совет флагы аҫтындағы теләһә ниндәй карап уны һанға һуҡмаясаҡ, тип белдерә. Ул, әгәр американдар совет караптарына һөжүм итһә, яуап һөжүме кисекмәҫтән башланасаҡ, тип янай. 24 октябрҙә 10:00 сәғәттә блокада башлана. АҠШ Хәрби-диңгеҙ ҡораллы көстәренең 180 карабы аныҡ бойороҡ буйынса Кубаны уратып ала. Әммә президенттың шәхси бойороғонан башҡа совет судноларына ҡаршы ут асырға ярамай. Ә был ваҡытта Кубаға СССР-ҙан 30 карап һәм суднолар йүнәлә. Уларҙағы йөктәр: ядро боеголовкалары тейәлгән «Александровск» карабы һәм ике БРСД дивизиондары өсөн ракеталар тейәгән 4 карап [сығанаҡ күрһәтелмәгән 4602 көн]. Бынан тыш 4 «Кама» дизель һыу аҫты кәмәһе Кубаға яҡынлай<ref>''Коряковцев А. А., Ташлыков С. Л.'' «Командиру в этой сложной обстановке было виднее, как ему действовать… Командиров не наказывать». Опыт применения советских подводных лодок в период Карибского кризиса ͭ1962 года. // Военно-исторический журнал. — 2022. — № 7. — С.4—13. </ref>. «Александровск» карабы бортына БРСД өсөн 24 боеголовка һәм ҡанатлы ракеталар өсөн 44 боеголовка тейәлгән була. Хрущев, һыу аҫты кәмәләренә һәм Р-14 ракеталары тейәлгән дүрт судноға —"Артемьевск", «Николаевск», «Дубна» һәм «Дивногоррскиға» тәүҙә алынға курс менән барырға тип ҡарар итә. Совет караптарының америка караптары менән бәрелешеү мөмкинлеген кәметергә тырышып, совет етәкселеге Кубаға барып етмәгән ҡалған караптарҙы кире ҡайтарырға ҡарар итә. Шул уҡ ваҡытта КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы СССР һәм [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава килешеүе]] илдәре Ҡораллы көстәрен юғары хәрби әҙерлек хәленә килтерергә ҡарар итә. Бөтә эштән бушатыуҙар юҡҡа сығарыла. Демобилизацияға әҙерләнгән егеттәргә артабанғы бойороҡтарға тиклем хеҙмәт итеү урындарында ҡалырға ҡушыла. Хрущев, Кастроға, теләһә ниндәй шарттарҙа ла СССР-ҙың позицияһы ҡаҡшамаҫлығын иҫбатлап, хат ебәрә. Өҫтәүенә, ул совет ҡоралының байтаҡ өлөшө Кубаға барып етеүен белгән була. == Кризистың киҫкенләшеүе == [[Файл:Cuban_crisis_map_missile_range.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Cuban_crisis_map_missile_range.jpg/300px-Cuban_crisis_map_missile_range.jpg|мини|300x300пкс|[http://www.jfklibrary.org/jfkl/cmc/cmc_map_missile_range.jpg Кубала]урынлаштырылған ракеталарҙың тәьҫир итеү радиусы: Р-14 — үтә ҙур радиусР-12 — уртаса радиус]] 23 октябрҙә кис Роберт Кеннеди Вашингтондағы совет илселегенә юллана. Добрынин уға совет караптары капитандары асыҡ диңгеҙҙә законһыҙ талаптарҙы үтәмәү тураһында инструкция алыуҙары тураһында әйтә. Хушлашыр алдынан Кеннеди былай ти: «Был ваҡиғаның ни менән тамамланасағын белмәйем, әммә беҙ һеҙҙең судноларҙы туҡтатырға ниәтләнәбеҙ. 24 октябрҙә Хрущев „Александровск“ карабының Кубаға уңышлы барып етеүен белә. Шул уҡ ваҡытта уға Кеннедиҙан ҡыҫҡа телеграмма килә, унда ул Хрущевты блокада шарттарын күҙәтергә саҡыра. КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы блокада индереүгә рәсми яуапты тикшереү өсөн ултырышҡа йыйыла. Шул уҡ көндө Хрущев АҠШ президентына хат ебәрә, унда уны ультиматив шарттар ҡуйыуҙа ғәйепләй. Хрущев карантинды, кешелекте бөтә донъя ракета-ядро һуғышына этәргән агрессия, тип атай, ул. Беренсе секретарь Кеннедиҙы, совет караптары капитандарының Америка Хәрби-диңгеҙ көстәре күрһәтмәләрен үтәмәйәсәк, шулай уҡ АҠШ үҙенең пират ғәмәлдәрен туҡтатмаһа, СССР хөкүмәте судноларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү өсөн теләһә ниндәй саралар күрәсәк, тип иҫкәртә. [[Файл:Adlai_Stevenson_shows_missiles_to_UN_Security_Council_with_David_Parker_standing.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Adlai_Stevenson_shows_missiles_to_UN_Security_Council_with_David_Parker_standing.jpg/300px-Adlai_Stevenson_shows_missiles_to_UN_Security_Council_with_David_Parker_standing.jpg|мини|300x300пкс|Эдлай Стивенсон БМО-ның Именлек Советына Кубала урынлашҡан совет ракеталарының аэрофотоһүрәттәрен күрһәтә]] 25 октябрҙә [[БМО-ның Именлек Советы|БМО Именлек]] Советының ғәҙәттән тыш ултырышында БМО тарихында иң иҫтәлекле күренештәрҙең береһе үтә. АҠШ вәкиле Стивенсон СССР-ҙы Кубала ракеталар урынлаштырыуҙа ғәйепләй һәм совет вәкиле Зориндан (ул, совет дипломаттарының күпселеге кеүек үк, Кубала ракеттарҙың булыуын тураһында белмәй) Кубала ракеталарҙың урынлаштырылыуы буйынса яуап биреүен талап итә: „Мин һеҙҙән бер ябай һорауға ябай яуап биреүегеҙҙе талап итәм. Эйе, юҡмы? Туранан-тура яуап бирегеҙ, тәржемә иткәндәрен көтөп тормағыҙ. Эйе, юҡмы?“ Зорин яуап бирә: Мин Америка судында түгелмен! Шуға күрә прокурор тонында бирелгән һорауға яуап бирергә теләмәйем. Ваҡыты еткәс, һеҙ яуап аласаҡһығыҙ!». Стивенсон ҡаршы килә: «Әлеге мәлдә һеҙ донъя ижтимағи фекере суды алдында тораһығыҙ һәм ябай ғына яуап бирә алаһығыҙ. Һеҙ Кубала ракеталарҙың булыуын инҡар итәһегеҙ. Мин һеҙҙе дөрөҫ аңланыммы?». Зорин: «Телмәрегеҙҙе дауам итегеҙ, Стивенсон әфәнде. Ваҡыты еткәс, һеҙ яуап аласаҡһығыҙ!». Тап шул мәлдә Стивенсондың ярҙамсылары Именлек Советы залына Кубала совет ракеталарын осороу ҡоролмаларының аэрофотоһүрәттәрен индерә.<ref>[https://web.archive.org/web/20110511164411/http://www.un.org/russian/av/radio/unhistorynew/crisis2.htm ООН и карибский ракетный кризис −2]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=CxDGtu-aMi0|title=UN Security Council — YouTube<!-- Заголовок добавлен ботом -->|access-date=2017-09-30|archive-date=2016-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824192327/https://www.youtube.com/watch?v=CxDGtu-aMi0|deadlink=no}}</ref> [[Файл:Khrushchev_letter_to_kennedy.gif|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Khrushchev_letter_to_kennedy.gif/300px-Khrushchev_letter_to_kennedy.gif|мини|388x388пкс| 1962 йылдың 24 октябрендә Хрущевтың Кеннедиға ебәргән хаты]] Шул уҡ ваҡытта Кеннеди АҠШ Ҡораллы көстәренең хәрби әҙерлеген DEFCON-2 кимәленә тиклем күтәрергә бойороҡ бирә (АҠШ тарихында беренсе тапҡыр).<ref>''Jane Franklin.'' [http://www.andromeda.rutgers.edu/~hbf/missile.htm Cuba and the United States: A Chronological History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012103605/http://www.andromeda.rutgers.edu/~hbf/missile.htm |date=2007-10-12 }}, 420 pages, 1997, Ocean Press</ref> Шул уҡ ваҡытта, Хрущевтың мөрәжәғәтнамәһенә яуап итеп, Кремлгә Кеннедиҙың хаты килә, унда ул совет яғының Кубаға ҡағылышлы мәсьәләлә вәғәҙәләрен боҙоуы тураһында белдерә. Был юлы Хрущев конфронтацияға бармаҫҡа ҡарар итә һәм килеп тыуған хәлдән сығыу юлдарын эҙләй башлай. Ул Президиум ағзаларына, АҠШ менән һуғышҡа инмәйенсә, Кубала ракеталарҙы һаҡлап ҡалыу мөмкин түгел, тип иғлан итә. Ултырышта американдарға ракеталарҙы һүтергә тәҡдим итергә ҡарар ителә. [[Брежнев Леонид Ильич|Брежнев]], Косыгин, Козлов, [[Микоян Анастас Иванович|Микоян]], Пономарев һәм Суслов Хрущевты хуплай. [[Громыко Андрей Андреевич|Громыко]] һәм [[Малиновский Родион Яковлевич|Малиновский]] тауыш биреүҙән тыйыла. Ултырыштан һуң Хрущев көтмәгәндә Президиум ағзаларына мөрәжәғәт итә: Әсйҙәгеҙ, кис [[Ҙур театр|Ҙур театрға]] барайыҡ. Үҙебеҙҙеккеләр ҙә, сит ил граждандары ла беҙҙең тыныс ҡына ял итеүебеҙҙе күрәсәк. Бәлки, был уларҙы тынысландырыр.<ref>''Хрущёв Н. С.'' Воспоминания. — С. 490.</ref> Федор Бурлацкий былай тип хәтерләй:<blockquote> Беҙҙә барыһы ла американдарға ҡарағанда күпкә тынысыраҡ булды. Беҙ американдарҙың цивилизациялы кешеләр булыуын аңлайбыҙ, һәм улар ярты халҡын юҡҡа сығарасаҡ ядро һуғышына бармаясаҡ. Американдар беҙҙе ниндәйҙер дәрәжәлә юлбаҫарҙар тип ҡабул итә. Аҙаҡ миңә шәхсән Макнамара түбәндәгеләрҙе әйтте: « 27 октябрь төнөндә мин иртәгә ҡояш ҡалҡҡанын күрерменме-юҡмы, тип уйланым». Йәғни улар беҙҙән дә нығыраҡ тетрәнгән. Беҙгә ҡарағанда улар бындай һуғыштың ниндәй эҙемтәләргә килтереүен яҡшыраҡ аңлай ине. </blockquote> === Хрущёвтың икенсе хаты === 26 октябрҙә иртән Хрущев Кеннедиға яңы, тынысыраҡ стилдәге хатын яҙа башлай. Хатта ул беренсе тапҡыр Кубала совет ракеталары булыуын таный һәм американдарға ҡуйылған ракеталарҙы һүтеү һәм уларҙы СССР-ға ҡайтарыу вариантын тәҡдим итә. Уның урынына ул Ҡушма Штаттарҙың Кубаға баҫып инмәүен һәм Кубаға һөжүм итергә ниәтләгән башҡа көстәргә ярҙам итмәүен гарантиялай. Хрущев былай тип яҙа:<blockquote>Беҙ һеҙҙең менән, һуғыш төйөнөнөң ике яғынан тартып, төйөндө сиселмәҫлек хәлгә килтерәсәкбеҙ. Әйҙәгеҙ төйөндө сисеү буйынса саралар күрәйек. Беҙ быға әҙербеҙ.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=XXtfAAAAQBAJ&pg=RA1-PT837|title=С. Хрущев. Никита Хрущев. Рождение сверхдержавы|access-date=2016-11-27|archive-date=2022-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115122911/https://books.google.ru/books?id=XXtfAAAAQBAJ&pg=RA1-PT837|deadlink=no}}</ref></blockquote>Хрущев был хатты КПСС Үҙәк Комитеты Президиумын йыймайынса, улар менән кңәшләшмәйенсә, үҙенең исеменән яҙа. Һуңыраҡ Вашингтонда икенсе хатты Хрущёв яҙмаған һәм СССР-ҙа, бәлки, дәүләт түңкәрелеше булғандыр, тигән версия ла була. Хат Аҡ йортҡа иртәнге 10-дә килеп етә. 27 октябрҙә иртән радио аша асыҡ мөрәжәғәттә совет яғы американдарға Төркиәләге ракеталарын сығырыу шартын да ҡуя. === Йәшерен һөйләшеүҙәр === 26 октябрҙә, Вашингтон ваҡыты буйынса 13:00 сәғәттә Аҡ йортҡа телекомпания хәбәрсеһе Джон Скалиҙың Вашингтондағы КГБ резиденты Александр Фомин (ысын исеме Александр Феклисов) менән ресторанда осрашыуы тураһында хәбәр килә. Ул көсөргәнешлектең көсәйеүе тураһында борсолоу белдерә һәм Скалиға Дәүләт департаментында ҡуйылған дуҫтарына дипломатик ҡарар эҙләү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә, американдар Кубаға баҫып ингән осраҡта СССР яуап итеп донъяның икенсе районында һөжүм асасаҡ, тип иҫкәртә. Скали тейешле инструкциялар ала һәм бер нисә сәғәттән һуң Фомин менән яңы осрашыуҙа уның менән кризистан сығыу мөмкинлектәрен тикшерә: утрауҙан блокаданы алыу өсөн алмашҡа Кубанан совет ракеталарын сығарыу һәм асыҡтан-асыҡ баҫып инеүҙән баш тартыу.<ref>{{Мәҡәлә|автор=Осипов, Сергей. |заглавие=Полдня до катастрофы. Как разведчик и журналист мир спасали|ссылка=http://www.aif.ru/euromaidan/prediction/krym_kak_pole_bitvy_hronika_protivostoyaniya_v_avtonomnoy_respublike|издание=[[Аргументы и факты]]|год=2014|номер=10 (1739) за 5 марта|страницы=41}} {{Тикшерелгән|3|11|2015}}</ref> Бынан һуң Америка етәкселеге Фидель Кастроға [[Бразилия]] илселеге аша, Кубанан һөжүм итеү ҡоралдарын сығарған осраҡта утрауға баҫып инеү булмаясағын хәбәр итә. == Ҡара шәмбе == Шул уҡ ваҡытта Гаванала сәйәси хәл киҫкенләшә. Кастроға Советтар Союзының яңы позицияһы тураһында билдәле була, һәм ул шунда уҡ совет илселегенә юллана. Команданте Хрущеваҡа, уны ҡәтғиерәк ғәмәлдәргә этәреү маҡсатында, хат яҙырға ҡарар итә. Кастро хат яҙған мәлдә үк хаттың йөкмәткеһе Кремлгә ебәрелә. Фидель Кастроның хаты: «Интервенция яҡынса 24-27 сәғәттән һуң башланасаҡ». Шул уҡ ваҡытта Малиновский Кубалағы совет ғәскәрҙәре командующийы генерал Плиевтан Кариб диңгеҙе бассейнында американдарҙың стратегик авиацияһының әүҙемләшеүе тураһындағы донесение ала. Ике хәбәр ҙә 27 октябрҙә 12 сәғәттә Хрущёв кабинетына еткерелә. [[Файл:Engine_u2.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Engine_u2.jpg/300px-Engine_u2.jpg|мини|300x300пкс|Ҡара шәмбелә бәреп төшөрөлгән U-2 самолетының двигателе. Гаваналағы Революция музейы]] === Америка флотының совет һыу аҫты кәмәләренә ҡарата ғәмәле === 27 октябрҙә америка хәрби караптары Куба эргәһендәге Б-130 совет һыу аҫты кәмәһен өҫкә күтәрелергә мәжбүр итә. Кәмәлә двигателдәр боҙола, аккумулятор батареялары разрядлана. Шул уҡ был көндә америка хәрби моряктары Б-59 совет һыу аҫты кәмәһенең өҫкә күтәрелеүенә өлгәшә. Бының өсөн улар сигнал гранаталарын ҡуллана.<ref>{{Cite web|url=http://www.nivestnik.ru/2008_1/13kilichenkov_13.shtml|title=СОВЕТСКИЙ ВОЕННО-МОРСКОЙ ФЛОТ В КАРИБСКОМ КРИЗИСЕ|access-date=2020-06-18|archive-date=2020-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620002911/http://www.nivestnik.ru/2008_1/13kilichenkov_13.shtml|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200620002911/http://www.nivestnik.ru/2008_1/13kilichenkov_13.shtml |date=2020-06-20 }}</ref> === Майор Андерсендың U-2 самолетын юҡ итеү === Мәскәүҙә киске сәғәт 5, ә был мәлдә Кубала [[Тропик циклон|тропик дауыл]] ҡуба. ПВО подразделениеларының береһенән Гуантанамоға америка самолет-разведчигы U-2-нең яҡынлашыуы тураһында хәбәр килә. С-75 зенит ракета дивизионы штабы начальнигы капитан Антонец Плиевҡа инструкциялар алыу өсөн шалтырата, әммә ул урында булмай. Хәрби әҙерлек буйынса ГСВК командующийы урынбаҫары генерал-майор Леонид Гарбуз капитанға Плиевтың килеүен көтөргә бойора. Бер нисә минуттан Антонец тағы ла бер тапҡыр штабҡа шалтырата, әммә бер кем дә телефонды алмай. U-2 самолеты Куба өҫтөндә булғанда, Гарбуз үҙе штабҡа йүгерә һәм, Плиевтан приказ көтмәйенсә, самолетты юҡ итергә бойороҡ бирә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, самолет- разведчик юҡ итеү тураһында бойороҡ Плиевтың ПВО буйынса урынбаҫары авиация генерал-лейтенанты Степан Гречко йәки ПВО 27-се дивизияһы командиры полковник Георгий Воронков тарафынан бирелә. ЗУР ракетаһы урындағы ваҡыт буйынса 10:22 сәғәттә атыла.<ref>{{Cite web|url=http://nvo.ng.ru/notes/2000-08-18/8_kennedy.html|title=А Кеннеди подозревал Хрущева… Кто приказал сбить американский самолёт-разведчик над Кубой?|author=Анатолий Докучаев|publisher=[[Независимое военное обозрение]]|datepublished=2000-08-18|accessdate=2009-02-22|archive-date=2011-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825211818/http://nvo.ng.ru/notes/2000-08-18/8_kennedy.html|deadlink=no}}</ref> U-2 пилоты майор Рудольф Андерсон һәләк була. === Капитан Молтсбиҙың Чукотка өҫтөнән U-2 осошо === == Кризисты хәл итеү == 27 октябрҙән 28 октябргә ҡарай төндә президент ҡушыуы буйынса Роберт Кеннеди [[АҠШ юстиция департаменты|Юстиция министрлығы]] бинаһында тағы ла совет илсеһе Анатолий Добрынин менән осраша. Добрынин хәтирәләре буйынса, Кеннеди кабинетында тәртипһеҙлек була, диванда таушалған плед ята: кабинет хужаһының унда урыҡ-һурыҡ йоҡлауы беленеп тора. Роберт Кеннеди Добрынин менән президенттың хәүефләнеүе менән уртаҡлаша, сөнки «был хәл контролдән сыҡһа, аҙаҡ туҡтатып булмаҫлыҡ хәлдәрҙең булыуына килтерәсәк, тип хәүефләнә»<ref>Добрынин А. Ф. Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США (1962—1986 гг.). М.: Автор, 1996. С. 72-73</ref>. Роберт Кеннеди белдереүенсә, уның ағаһы Кубаға һөжүм итмәү һәм Куба блокадаһын тиҙ арала бөтөрөү гарантияһын бирергә әҙер. Добрынин Кеннедиҙан Төркиәләге ракеталар тураһында һорай. «Был мәсьәләне хәл итеүҙә берҙән-бер ҡаршылыҡ булһа, президент был мәсьәләне хәл итеүҙә үтәй алмаҫлыҡ ҡыйынлыҡтар күрмәй», — тигән яуап алына. Ул саҡтағы АҠШ-тың оборона министры Роберт Макнамара һүҙҙәре буйынса, хәрби күҙлектән ҡарағанда, ракеталар мораль яҡтан иҫкергән (ике йыл элек хәрби дежурлыҡҡа ҡуйылған булһа ла), әммә НАТО һәм Төркиә шәхси һөйләшеүҙәр барышында бындай пунктты Советтар Союзы менән рәсми килешеүгә индереүгә ҡырҡа ҡаршы сығыш яһай, сөнки был АҠШтың көсһөҙлөгө һәм АҠШ менән [[НАТО]] илдәренең Төркиәне яҡлау гарантияһын шик аҫтына ҡуя.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/forum/february01/thirteendays4.html|title=THIRTEEN DAYS. Robert McNamara responds to your questions (March 2001)|access-date=2017-09-30|archive-date=2013-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20131119005813/http://www.pbs.org/newshour/forum/february01/thirteendays4.html|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119005813/http://www.pbs.org/newshour/forum/february01/thirteendays4.html |date=2013-11-19 }}</ref> [[Файл:Soviet_cargo_vessel_Anosov.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Soviet_cargo_vessel_Anosov.jpg/400px-Soviet_cargo_vessel_Anosov.jpg|мини|400x400пкс|«Металлург Аносов» палубаһына брезент менән ҡапланған ракеталар менән һигеҙ ракета транспортеры тейәлгән. Кариб кризисы осоронда (Куба блокадаһы). 7 ноябрь 1962 йыл. АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ көстәре самолетынан фото. АҠШ музейынан фотоһүрәт]] [[Файл:P-3A_VP-44_over_USS_Barry_(DD-933)_and_Metallurg_Anosov_during_Cuban_Missile_Crisis_1962.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/P-3A_VP-44_over_USS_Barry_%28DD-933 %29_and_Metallurg_Anosov_during_Cuban_Missile_Crisis_1962.jpg/400px-P-3A_VP-44_over_USS_Barry_%28DD-933 %29_and_Metallurg_Anosov_during_Cuban_Missile_Crisis_1962.jpg|мини|400x400пкс|«Металлург Аносов» совет сауҙа судноһы Куба курсы менән бара. Уға параллель рәүештә АҠШ Хәрби Диңгеҙ көстәренең Barry (DD-933) эсминецы, улар өҫтөнән [[:en:VP-44|VP-44 патруль]] эскадрильяһының Lockheed P-3A-20-LO"Orion" (BuNo 150497) самолеты оса. Кариб кризисы, 10 ноябрь 1962 йыл. [[:en:National Naval Aviation Museum|АҠШ-тың Хәрби-диңгеҙ]] көстәре самолетынан фото, U.S. Navy National Museum of Naval Aviation]] [[Файл:US_Navy_aircraft_over_the_Soviet_Union_blocade_runner_Metallurg_Anosov.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/US_Navy_aircraft_over_the_Soviet_Union_blocade_runner_Metallurg_Anosov.jpg/400px-US_Navy_aircraft_over_the_Soviet_Union_blocade_runner_Metallurg_Anosov.jpg|мини|400x400пкс|Америка хәрби-диңгеҙ көстәренең патруль самолеты "Металлург Аносов"тың артҡы яғында. Фотография 1964 йылдың июнендә йәки июлендә эшләнгән.]] Иртәгеһенә иртә менән Кремлгә Кеннедиҙан хәбәр килеп етә, унда түбәндәге юлдар була: {{Цитата башы}}1) Һеҙ [[БМО]] вәкилдәренең тейешле күҙәтеүе аҫтында Кубанан үҙегеҙҙең ҡоралдар системаһын сығарыуға, шулай уҡ ярашлы хәүефһеҙлек сараларын күҙәтеп, Кубаға шундай уҡ ҡоралдар системаларын килтереүҙе туҡтатыуға ризалашаһығыҙ.<br> 2) Үҙ яғыбыҙҙан, БМО ярҙамында бирелгән йөкләмәләрҙе үтәүҙе тәьмин иткән ярашлы саралар булдырылған түбәндәге шарттарҙа беҙ ҙә ризалашасаҡбыҙ, - а) әлеге мәлдә индерелгән блокада сараларын тиҙ арала юҡҡа сығарырға һәм б) Кубаға һөжүм итмәү гарантияһын бирергә. Көнбайыш ярымшарҙағы башҡа дәүләттәр ҙә ошондай уҡ юлды һайлаясағына ышанам.{{Цитата аҙағы}} Төш еткәс Ново-Огаревтағы дачала Хрущев Үҙәк Комитеты Президиумын йыя. Йыйылышта [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]]<nowiki/>дың хаттарын тикшереү бара, залға бер кеше инә һәм Хрущевтың ярҙамсыһы Трояновскийҙың телефонға барыуын һорай: Вашингтондан Добрынин шалтырата. Ул Трояновскийға уның Роберт Кеннеди менән әңгәмәһенең төп мәғәнәһен тапшыра: ул АҠШ президенты хәрбиҙәр яғынан көслө баҫымға дусар булыуына хәүефләнеүен белдерә. Добрынин АҠШ президентының ҡустыһының һүҙҙәрен һүҙмә-һүҙ еткерә: «Беҙ Кремлдән яуапты бөгөн, йәкшәмбелә алырға тейешбеҙ. Проблеманы хәл итеү өсөн бик аҙ ваҡыт ҡалды». Трояновский залдағыларға Добрынинды тыңлаған саҡта үҙенең блокнотына яҙып өлгөргәндәрен уҡый. Хрущев шунда уҡ стенографисты саҡыра һәм ризалыҡ бирә башлай. Ул шулай уҡ Кеннедиға ике конфиденциаль хат яҙҙыра. Уларҙың береһендә ул Роберт Кеннедиҙың Мәскәүгә килеп етеүен раҫлай. Икенсеһендә ул был мөрәжәғәтнамәнең СССР-ҙың Кубанан совет ракеталарын сығарыу шартына ризалығы тип баһалай. Ниндәй ҙә булһа көтөлмәгән хәлдәрҙән һәм һөйләшеүҙәрҙең өҙөлөүенән хәүефләнеп, Хрущёв Плиевҡа Америка самолеттарына ҡаршы зенит ҡоралын ҡулланыуҙы тыя. Ул шулай уҡ [[Кариб диңгеҙе|Кариб диңгеҙендә]] патруллек иткән бөтә совет самолеттарын аэродромдарға ҡайтарыуҙы бойора. Вашингтонға тиҙ арала барып етеүен тәьмин итеү өсөн беренсе хатты радио аша тапшырырға ҡарар ителә. Никита Хрущёвтың хатын радио аша тапшырырыуға бер сәғәт ҡалғас, Малиновский Плиевҡа Р-12-нең старт майҙансыҡтарын һүтә башлауҙы бойора. Совет ракета ҡоролмаларын һүтеү, уларҙы караптарға тейәү һәм Куба территорияһынан сығарыу 3 аҙна дауам итә. Советтар Союзы ракеталарҙы сығарғанын аңлап, президент Кеннеди 20 ноябрҙә Куба блокадаһын туҡтатырға бойороҡ бирә. Бер нисә айҙан һуң Төркиәнән иҫкергән америка ракеталары сығарыла. АҠШ Хәрби-Һауа көстәре был БРСД-ларҙы иҫәптән сығарыуға ҡаршы килмәй, сөнки был мәлгә АҠШ-тың Хәрби-Диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләренә урынлашыуға яраҡлы булған «Поларис» баллистик ракеталарын етештерә башлай. == Эҙемтәләре == [[Файл:SS-4_Sandalwood_in_Havana.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/SS-4_Sandalwood_in_Havana.JPG/300px-SS-4_Sandalwood_in_Havana.JPG|мини|300x300пкс|Гаванала Хәрби академия янында Р-12 макеты-һәйкәле, Куба]] Кризисты тыныс хәл итеү ҡайһы берәүҙәрҙе ҡәнәғәтләндермәй. Ике йылдан һуң Хрущевтың төшөрөлөүен өлөшләтә КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһында Хрущёвтың Ҡушма Штаттарға ташлама яһауы менән бәйләргә мөмкин. Кубаның коммунистик етәкселеге компромисты Советтар Союзы яғынан хыянат тип баһалай, сөнки тик Хрущев һәм Кеннедиҙың ҡарары менән генә кризисҡа нөктә ҡуйыла<ref>''Кастро Ф., Рамоне И.'' Фидель Кастро. Моя жизнь. Биография на два голоса. — Рипол Классик, 2009]</ref>. АҠШ-тың ҡайһы бер хәрби начальниктары ла һөҙөмтә менән ҡәнәғәт булмай. Мәҫәлән, АҠШ һауа көстәре штабы начальнигы генерал ЛеМей «Кубаға һөжүм итеүҙән баш тартыу — тарихыбыҙҙа иң насар еңелеү» тип атай. Көрсөк тамамланғас, Совет һәм Америка махсус хеҙмәттәренең аналитиктары [[Вашингтон (Колумбия федераль округы)|Вашингтон]] һәм [[Мәскәү]] араһында тура телефон линияһын (ҡыҙыл телефон тип атала) ҡуйырға тәҡдим итә. Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 2017 йылда йәшеренлек тамғаһы алынған мәғлүмәттәре буйынса, 1962 йылдың 1 авгусынан 1964 йылдың 16 авгусына тиклемге осорҙа Кубала төрлө сәбәптәр буйынса 64 совет гражданы һәләк була.<ref>{{Cite web|url=http://vm.ru/news/414522.html|title=Минобороны озвучило потери граждан СССР на Кубе во время Карибского кризиса|access-date=2017-09-09|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911234315/http://vm.ru/news/414522.html|deadlink=no}}</ref><sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup>. === Тарихи әһәмиәте === Кризис ядро ҡоралы ярышында һәм «һалҡын һуғышта» һынылыш мәле була. Көнбайыш илдәрендә һуғышҡа ҡаршы хәрәкәт башлана, уның иң юғары нөктәһе 1960-сы һәм 1970-се йылдарға тура килә. СССР-ҙ[[Сахаров Андрей Дмитриевич|а]] шулай уҡ ядро ҡоралдарын етештереү буйынса уҙышын сикләүгә һәм йәмғиәттең сәйәси ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ролен көсәйтеүгә саҡырылған тауыштар яңғырай башлай (атап әйткәндә, совет ядро ҡоралын эшләүселәренең береһе академик [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] шундай белдереү менән сығыш яһай)<ref>{{Cite web|url=http://www.yabloko.ru/Themes/History/sakharov_progress.html|title=Размышления о прогрессе, мирном сосуществовании и интеллектуальной свободе|access-date=2009-12-07|archive-date=2009-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20091121001455/http://www.yabloko.ru/Themes/History/sakharov_progress.html|deadlink=no}}</ref>. Кубанан ракеталарҙы алып китеүҙе Советтар Союзының еңеүе йәки еңелеүе тип еңел генә айырып әйтеп булмай. Бер яҡтан, Хрущёв 1962 йылдың майында уйланылған план аҙағына тиклем ғәмәлгә ашырылмай, һәм совет ракеталары Кубаның хәүефһеҙлеген тәьмин итә алмай. Икенсе яҡтан, Хрущёв АҠШ етәкселегенән Кубаға һөжүм итмәү тураһында гарантия алыуға өлгәшә, Кастроның хәүефләнеүенә ҡарамаҫтан, был гарантиялар бөгөнгө көнгә тиклем күҙәтелә. Бер нисә айҙан һуң Төркиәләге американ ракеталары шулай уҡ һүтеп алына. Ахыр сиктә, ракеталар төҙөүҙә техник яҡтан алға китеш күҙәтелеү арҡаһында, Кубала һәм Көнбайыш ярымшарҙа ядро ҡоралын урынлаштырыу кәрәклеге юҡҡа сыға, сөнки бер нисә йылдан Советтар Союзының АҠШ-тағы теләһә ниндәй ҡалаһын һәм хәрби объектын туранан-тура СССР территорияһынан юҡ итергә һәләтле континент-ара ракеталары етерлек була. Хрущёв кризис йомғаҡтарын үҙенең мемуарҙарында түбәндәгесә баһалай: «Хәҙер инде бик күп йылдар үтте, һәм был ваҡиғалар тарихта эҙ ҡалдырҙы. Мин шул мәлдә ҡыйыулыҡ һәм алдан күрә белеүсәнлек күрһәтеүебеҙ менән ғорурланам. Был кризистан беҙ еңеп сыҡтыҡ, тип иҫәпләйем»<ref>{{YouTube|tKRPrSgXQsc|Никита Хрущёв. Голос из прошлого.|logo=1}} 2 серия (48:15). 2012 год. {{dead link}}</ref>. {{Цитата башы}} Мы, товарищи, поставили ракеты, ракеты средней дальности на Кубе. Почему мы их поставили, что нас заставило поставить? Мы рассуждали так, что Кубу американцы терпеть не могут, они это прямо говорят, что могут сожрать Кубу. Я вот с военными говорил, с маршалом Малиновским. Я спросил: если бы мы были на месте Америки, взяли для себя курс сломить такое государство, как Куба, сколько бы нам надо было, зная наши средства? — Максимум три дня, и руки помыли бы. Товарищи, с этим надо считаться, потому что именно Америка эти возможности тоже имеет. Поэтому мы считали, что Кубу можно спасти, только на Кубе поставив ракеты. Тогда тронешь, так ёжик клубком свернётся, и не сядешь. (Смех.) Видимо, пробовали когда-то. (Смех.) Вот эти ракеты вроде иголок ёжика, они обжигают. Когда мы принимали решение, мы долго обсуждали и не сразу приняли решение, раза два откладывали, а потом приняли решение. Мы знали, что, если поставим, а они обязательно узнают, это шок у них вызовет. Шутка ли сказать, у крокодила под брюхом ножик! […] В результате переписки мы вырвали у президента США заявление о том, что он тоже не думает вторгаться. Тогда мы сочли возможным сделать заявление, что мы тогда тоже считаем возможным удаление наших ракет и Ил-28. Было это уступкой? Было. Мы уступили. Была уступка со стороны Америки? Было дано публичное слово не вторгаться? Было. Так кто же уступил и кто не уступил? Мы никогда не говорили, что мы будем вторгаться в другую страну. Америка говорила, что она не потерпит на Кубе революционного кастровского режима, и потом она отказалась. Значит, ясно, что другая сторона взяла на себя обязательство то, которое оно не признавала до постановки наших ракет на Кубе. Так? ГОЛОСА: Так. (Аплодисменты.) ХРУЩЁВ: Сейчас есть умные, а умных, когда пройдёт опасность, всегда больше, чем в момент опасности. (В зале смех.) […] А если бы мы не уступили, может быть, Америка больше уступила? Может быть, и так. Но это могло быть похоже на детскую сказку, когда два козла встретились на перекладине перед пропастью. Они проявили козлиную мудрость, и оба упали в пропасть. Вот в чём дело. {{Цитата аҙағы}} == Эпилог == 1992 түбәндәге факт раҫлана: кризис башланған мәлдә Кубалағы совет хәрби частары тактик һәм стратегик ракеталар өсөн ядро боеголовкаларын, шулай уҡ уртаса радиустағы бомбардировщиктар өсөн дөйөм һаны 162 берәмеккә еткән [[Ил-28]] ядро авиабомбаларын ала<ref>[http://www.armscontrol.org/act/2002_11/cubanmissile.asp Статья Макнамары «13 дней — сорок лет спустя»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040218031020/http://www.armscontrol.org/act/2002_11/cubanmissile.asp |date=2004-02-18 }}{{ref-en}}</ref>. Операция мәлендә совет штабы эшендә ҡатнашҡан генерал [[Грибков, Анатолий Иванович|Грибков]], АҠШ Кубаға тулы масштаблы баҫып инеү ойошторған осраҡта Кубалағы совет ғәскәрҙәре командующийы генерал [[Плиев, Исса Александрович|Плиев]] уларҙы ҡулланырға хоҡуҡлы ине, тип белдерә. Кариб кризисының бик ҡыҫҡа ғына ваҡытта үтеүе һәм ике яҡта ла ҡарар ҡабул итеүгә ҡағылышлы документтарҙың күплеге уны дәүләт ҡарарҙарын эшкәртеү процестарын анализлау буйынса бик яҡшы өлгөгә әйләндерә. {{нп5|Суть решения (книга)|«Суть решения»||Essence of Decision}} китабында, авторҙар [[Аллисон, Грэхам|Грэхам Аллисон]] и [[Зеликов, Филип Дэвид|Филип Зеликов]] дәүләт эшмәкәрлеген анализлағанда төрлө юлдарҙың булыуын күрһәтеү өсөн файҙалана. Кризистың көсөргәнешле булыуы һәм киңлеге [[Драма (жанр)|драма]] яҙыу өсөн бик яҡшы материал бирә, был хәл Америка режиссёры Р. Доналдсондың «[[Тринадцать дней (фильм)|Ун өс көн]]» фильмында бик яҡшы сағылдырыла. Кариб кризисы шулай уҡ 2003 йылда төшөрөлгән [[Һуғыш томаны (фильм)|The Fog of War: Eleven Lessons from the Life of Robert S. McNamara]] документаль фильмының төп темаларының береһе була. 2002 йылдың октябрендә [[Макнамара, Роберт|Роберт Макнамара]] һәм [[Шлезингер, Артур|Артур Шлезингер]] башҡа почетлы ҡунаҡтар менән бергә кризисты өйрнеүҙе һәм йәшеренлек грифы алынған документтарҙы баҫтырып сығарыуҙы дауам итеү өсөн Кубала Кастро менән осрашыуҙа ҡатнаша. Был конференция донъя ядро конфронтацияһына ни тиклем яҡын тороуын асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Совет һыу аҫты кәмәһе борты етәксеһе {{iw|Б-59|||Soviet submarine B-59}} ([[Подводные лодки проекта 641|проекта 641]]) [[Архипов, Василий Александрович|Василий Архиповтың]] төплө фекерле булыуы ла тулы масштаблы конфликтты булдырмауҙа ҙур роль уйнай<ref>{{Cite web |url=http://www.latinamericanstudies.org/cold-war/sovietsbomb.htm |title=SOVIETS CLOSE TO USING A-BOMB IN 1962 CRISIS, FORUM IS TOLD |access-date=2009-07-03 |archive-date=2018-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826114545/http://www.latinamericanstudies.org/cold-war/sovietsbomb.htm |deadlink=no }}</ref>. == Сәнғәттә Кариб кризисы == === Әҙәбиәт һәм театр === * Ф. М. Бурлацкий Бремя решения (бер шаршауҙағы сәйәси драма) В. Н. Плучек постановкаһы (1985), Мәскәү академия сатира театры. * [[Стивен Кинг]]. === Кино === * 1963 Әбйәлилдәге совет фильмы Кариб кризисына аллюзия булып тора; * 1964 Фильм Доктор Стрейнджлав, йәки Нисек мин ҡурҡманым һәм бомбуны яратыным; * 1964 Хәүефһеҙлек системаһы ([[Инглиз теле|ингл]]. Уңышһыҙ); * 1969 Альфред Хичкоктың фильмы; * 1991 Әсәлек сериалы (. Quantum Leap), Атом ғаиләһе серияһы (. <span lang="en" style="font-style:italic;">Ядро ғаиләһе</span>); * 1999 Үткәндәрҙән шартлау (. <span lang="en" style="font-style:italic;">Үткәндәрҙән</span> сыҡҡандарҙан сыҡҡандар); * 2000 Әсә өс көн (. <span lang="en" style="font-style:italic;">Ун өс көн</span>); * 2003 Әсәһе һуғыштар; * 2009 Әсә Хәүефһеҙлек (. <span lang="en" style="font-style:italic;">Һаҡсылар</span>); * 2009 Ҡыриб диңгеҙенең трилогияһына пародиялар Ҡыриб кризисы; * 2011 Кенедиск мини-сериалы (. Кинйәбулаттар); * 2011 Әҙәм фильмы Икс: Беренсе класс (. X-Men: беренсе класс); * 2017 Сериал Оптимистына; * 2020 Спин уйындары (ингл. Курьер) === Музыка === == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Шулай уҡ ҡара == <!-- тәржемә ителмәгән {{div col}} * [[Холодная война]] * [[Чёрная Суббота (1962)]] * [[Ядерный паритет]] * [[Ядерная война]] * [[Операция «Анадырь»]] * [[Ленинский Комсомол (тип судов торгового флота)]] * [[Группа советских военных специалистов на Кубе]] * [[Санкции США против Кубы]] * Ракета [[PGM-19 Jupiter]] * Ракета [[Р-12]] (SS-4) * Ракета [[Р-14]] (SS-5) * [[Марс 1962А]] {{div col end}} --> === Комментарийҙар === === Сығанаҡтар === {{примечания|25em}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin|2}} * {{Советский Союз в локальных войнах и конфликтах|213-289|Карибский кризис: мир на грани катастрофы|http://militera.lib.ru/h/lavrenov_popov/10.html|изд-во=Астрель}} * [[Добрынин, Анатолий Фёдорович|Добрынин А. Ф.]] Сугубо доверительно. Посол в Вашингтоне при шести президентах США (1962—1986 гг.). М.: Автор, 1996. — 688 с.: ил. 5-85212-078-2. * ''Кеннеди Р.'' [https://vtoraya-literatura.com/pdf/kennedi_13_dnej_1969__ocr.pdf 13 дней. Свидетельство о кубинском кризисе] = Thirteen Days: A Memoir of the Cuban Missile Crisis. — Paris: Editions de la Seine, 1969. — 146 с. * ''Манойлин В. И.'' Базирование Военно-морского флота СССР. — СПб.: Изд. «Нева», 2004. — 320 с. — ISBN 5-7654-3446-0 * ''[[Микоян, Серго Анастасович|Микоян С. А.]]'' [http://www.academpress.net/books/detail.php?ID=1792 Анатомия Карибского кризиса.]{{Недоступная ссылка|accessdate=апреля 2021 |fix-attempted=InternetArchiveBot }} — Изд. Academia, 2006. ISBN 5-87444-242-1 * ''Окороков А. В.'' СССР в борьбе за мировое господство. — М.: Яуза: Эксмо, 2009. — 448 с. — ISBN 978-5-699-37381-9 * {{Китап|автор=[[Оманд, Дэвид|Давид Оманд]]|заглавие=Прицельное мышление. Принятие решений по методикам британских спецслужб|оригинал=David Omand. How Spies Think Ten Lessons in Intelligence|место=М.|издательство={{Nobr|Альпина Паблишер }}|год=2022|страниц=376|isbn=978-5-9614-4172-7|ref=Оманд}} * Подвиг П. Л. «Стратегическое ядерное вооружение России», М.: ИздАТ, 1998 * ''Феклисов А. С.'' Карибский ракетно-ядерный кризис / Кеннеди и советская агентура. — М.: Эксмо: Алгоритм, 2001. — 304 с. Cc. 234—263. — ISBN 978-5-699-46002-1 * ''[[Фурсенко, Александр Александрович|Фурсенко А.]], Нафтали Т.'' Безумный риск — [[РОССПЭН]], 2006 * Allison, Graham and Zelikow, P. ''Essence of Decision: Explaining the Cuban Missile Crisis.'' New York: Longman, 1999. * Blight, James G., and David A. Welch. ''On the Brink: Americans and Soviets Reexamine the Cuban Missile Crisis.'' New York: Hill and Wang, 1989. * Brugioni, Dino A. ''Eyeball to Eyeball: The Inside Story of the Cuban Missile Crisis.'' New York: Random House, 1991. * Divine, Robert A. ''The Cuban Missile Crisis.'' New York: M. Wiener Pub.,1988. * Fursenko, Aleksandr, and Naftali, Timothy; ''One Hell of a Gamble — Khrushchev, Castro and Kennedy 1958—1964''; W.W. Norton (New York 1998) * Giglio, James N. ''The Presidency of John F. Kennedy.'' Lawrence, Kansas, 1991. * Gonzalez, Servando ''The Nuclear Deception: Nikita Khrushchev and the Cuban Missile Crisis;'' IntelliBooks, 2002 ISBN 0-9711391-5-6 * May, Ernest R., and Philip D. Zelikow., eds. ''The Kennedy Tapes: Inside the White House During the Cuban Missile Crisis.'' Concise Edition. New York: W.W. Norton, 2001. * Nuti, Leopoldo (ed.) ''I «Missili di Ottobre»: La Storiografia Americana e la Crisi Cubana dell’Ottobre 1962'' Milano: LED, 1994. * Thompson, Robert S. ''The Missile of October: The Declassified Story of John F. Kennedy and the Cuban Missile Crisis''. * Diez Acosta, Tombs. ''October 1962: The 'Missile' Crisis As Seen From Cuba.'' Pathfinder Press, New York, 2002. * [http://док.история.рф/20/diktovka-n-s-khrushcheva-k-poslaniyu-dzh-kennedi-po-voprosu-o-kube/ Диктовка Н. С. Хрущёва к посланию Дж. Кеннеди по вопросу о Кубе. 28.10.1962] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913114046/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/diktovka-n-s-khrushcheva-k-poslaniyu-dzh-kennedi-po-voprosu-o-kube/ |date=2017-09-13 }} — Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории». * [http://liders.rusarchives.ru/hruschev/category/razdel/na-mezhdunarodnoi-arene/karibskii-krizis-1962g Подборка документов о кризисе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220927195913/https://liders.rusarchives.ru/hruschev/category/razdel/na-mezhdunarodnoi-arene/karibskii-krizis-1962g |date=2022-09-27 }} * Отрывок из книги К. Эндрю и [[Гордиевский, Пётр Никитич|О. Гордиевского]] [http://macbion.narod.ru/spies/penkov_gordievsky.htm КГБ: РАЗВЕДЫВАТЕЛЬНЫЕ ОПЕРАЦИИ ОТ ЛЕНИНА ДО ГОРБАЧЁВА ] * ''М. Статкевич'' [http://samlib.ru/s/stakewich_m_j/krizis.shtml Карибский кризис]{{Недоступная ссылка|accessdate=Сентябрь 2019 |fix-attempted=InternetArchiveBot }} // Очерк, 2004 * ''Хлебников И.'' [https://web.archive.org/web/20061213032843/http://www.nasledie.ru/oboz/06_04/6_13.HTM Карибский кризис: перелом. За кулисами истории] // журнал «Обозреватель» * ''В. Чиков'' [https://web.archive.org/web/20100227063258/http://svr.gov.ru/smi/2002/krzv20021025.htm ГОРЯЧАЯ ЛИНИЯ РЕЗИДЕНТА] * [http://www.kommersant.ru/doc/2035510 Ракетно-ядерное искушение. Историк Леонид Максименков — о белых пятнах Карибского кризиса] // Коммерсант * [[Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В. В.]] [http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/KUBINSKI_KRIZIS.html Кубинский кризис] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829122944/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/KUBINSKI_KRIZIS.html |date=2017-08-29 }} // [[Кругосвет]] * ''Хрущёв Н. С.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_h/hrush63.html Воспоминания. Карибский кризис] * [http://his95.narod.ru/doc08/14.htm Послания Кеннеди и Хрущёва 23 и 24 октября 1962 г.] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/cuba/khruschev_speech.php Обращение Н. С. Хрущёва к Д. Ф. Кеннеди во время Карибского кризиса. 27.10.1962 г. и ответ Д. Кеннеди Н. С. Хрущёву. 28.10.1962 г.] * [http://www.loc.gov/exhibits/archives/x3jfk.gif Фотокопия первой страницы письма Н. С. Хрущёва президенту Кеннеди 24 октября 1962 г.]. Хранение Национальной Библиотеки Конгресса США. * ''Robert S. McNamara.'' [https://web.archive.org/web/20040218031020/http://www.armscontrol.org/act/2002_11/cubanmissile.asp#mcnamara 13 дней—сорок лет спустя]{{Ref-en}} — * [http://www.hpol.org/jfk/cuban/ Магнитофонные записи дебатов между Джоном Кеннеди и его советниками во время кризиса]{{Ref-en}} * [http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/JFK+in+History/Cuban+Missile+Crisis.htm John F. Kennedy in History: Cuban Missile Crisis] {{Wayback}}{{Ref-en}} {{Refend}} == Һылтанмалар == {{Навигация}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11415875@cmsArticle У края Карибской пропасти] на сайте Министерства обороны России * [http://www.hrono.ru/196_ku.html Хронология кризиса] на сайте Хронос * [http://www.coldwar.ru/conflicts/cuba/rocket_crisis.php Карибский кризис] на ''coldwar.ru'' * [http://www.lki.ru/text.php?id=5761 Карибский кризис 16-28 октября 1962 года] // lki.ru * [http://www.alexnews.info/archives/10654 Карибский кризис глазами очевидца] // alexnews.info * [https://rg.ru/2022/10/16/karibskomu-raketnomu-krizisu-60-let-kakie-uroki-mozhno-iz-nego-izvlech-i-spravedlivo-li-segodnia-govorit-o-ego-povtorenii.html Карибскому ракетному кризису - 60 лет. Какие уроки можно из него извлечь и справедливо ли сегодня говорить о его повторении?] // РГ, окт 2022 * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/nsa/cuba_mis_cri/index.htm Рассекреченные документы и т. п.]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20060619072407/http://www.whitehousetapes.org/pages/trans_jfk2.htm Транскрипты и аудиозаписи совещаний ExComm]{{ref-en}} * [http://www.latinamericanstudies.org/missile.htm Встреча участников Карибского кризиса, октябрь 2002]{{ref-en}} * д/ф [http://shtab.su/video/sssr/xolodnaya-vojna-sssr/operaciya_quot_anadur_quot_na_puti_k_karibskomu_krizisu_smotret_online.html{{Недоступная ссылка|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:СССР тышҡы сәйәсәте]] [[Категория:АҠШ тышҡы сәйәсәте]] [[Категория:Һалҡын һуғыш]] [[Категория:СССР]] [[Категория:АҠШ]] [[Категория:Сәйәси кризистар]] [[Категория:СССР-ҙа 1962 йыл]][[Категория:Куба революцияһы]][[Категория:СССР тышҡы сәйәсәте]] [[Категория:Хрущёв осоронда йылыныу йылдары]] eal4d42s9onzwg08pe9ilgy9ecqx4as 0 193924 1299708 1298624 2026-06-23T12:17:54Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Peru_(state).svg" рәсеме урынына [[Рәсем:War_flag_of_Peru.svg|War_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F 1299708 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018''' ({{lang-ru|Чемпионат мира по футболу 2018 года}}) — ФИФА-ның [[футбол]] буйынса 21-се донъя чемпионаты, уның йомғаҡлау өлөшө [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙә<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/sport/2010/12/a_3454293.shtml|title=Россия и Катар получили чемпионаты мира по футболу|date=2010-12-02|publisher=[[Газета.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219165512/http://www.gazeta.ru/sport/2010/12/a_3454293.shtml|archive-date=2014-12-19|access-date=2015-02-25}}</ref> 2018 йылдың 14 июненән 15 июленә тиклем ойошторола<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/rolling_news/2013/05/130523_rn_russia_world_cup_cost|title=Чемпионат мира по футболу в России оценили в $8 млрд.|date=2013-05-23|publisher=[[Би-би-си]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130707181303/http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2013/05/130523_rn_russia_world_cup_cost.shtml|archive-date=2013-07-07|access-date=2015-02-25}}</ref>. Рәсәй үҙ тарихында донъя чемпионатын тәүге тапҡыр ҡабул итә, шулай уҡ чемпионат [[Көнсығыш Европа]]ла тәүге тапҡыр үтә<ref>{{cite web|lang=ru|url=http://last24.info/read/2010/12/02/8/787|title=Россия примет чемпионат мира 2018 года|date=2010-12-02|archive-url=https://www.webcitation.org/67KA3ZZF3?url=http://last24.info/read/2010/12/02/8/787|archive-date=2012-05-01|access-date=2010-12-02}}</ref>. Шулай уҡ ул тәүге тапҡыр донъяның ике өлөшөндә — [[Европа]]ла һәм [[Азия]]ла уҙғарыла<ref>{{cite web |url=https://www.pnp.ru/social/v-rossii-startoval-chempionat-mira-po-futbolu.html |title=В России стартовал чемпионат мира по футболу |author=Никита Вятчанин |date=2018-06-14 |publisher=[[Парламентская газета]] |access-date=2018-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617144348/https://www.pnp.ru/social/v-rossii-startoval-chempionat-mira-po-futbolu.html |archive-date=2018-06-17 }}</ref>. Турнир Рәсәйҙең 11 ҡалаһының 12 стадионында үтә<ref>{{Cite web |url=http://runews24.ru/sport/construction-of-stadiums-in-the-wc-2018.html |title=Строительство арен ЧМ-2018 будут транслировать веб-камеры |publisher=runews24.ru |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709142848/http://runews24.ru/sport/construction-of-stadiums-in-the-wc-2018.html |archive-date=2015-07-09 }}</ref>. Был донъя чемпионатында судьяларҙың видеоассистенты (VAR) беренсе тапҡыр ҡулланыла<ref>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/26/04/2017/5900d9249a7947e41b58816c |title=Глава ФИФА заявил о введении видеоповторов для судей на ЧМ-2018 в России |date=2017-04-26 |publisher=РБК |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024100641/http://www.rbc.ru/society/26/04/2017/5900d9249a7947e41b58816c |archive-date=2017-10-24 }}</ref>. Франция йыйылма командаһы, финал матчында Хорватия йыйылма командаһын 4:2 иҫәбе менән еңеп, үҙ тарихында икенсе тапҡыр чемпион була. Өсөнсө урын өсөн уйында Англия йыйылма командаһы, Бельгия йыйылма командаһын 2:0 иҫәбе менән еңеп, бронза миҙал яулай. Финал матчы 15 июлдә [[Мәскәү]]ҙә [[Лужники (стадион)|«Лужники» стадионы]]нда үтә. Был Европа йыйылма командаһы рәттән 4 тапҡыр еңеү яулаған дүртенсе донъя чемпионаты була. 2018 йылда ФИФА Советы был чемпионатты «тарихта иң яҡшыһы» тип таный<ref>{{Cite web |url=https://vz.ru/news/2018/10/26/947999.html |title=ФИФА признала чемпионат мира в России лучшим в истории |date=2018-10-26 |website=vz.ru |publisher=«Взгляд» |access-date=2018-10-26 |archive-date=2018-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026175256/https://vz.ru/news/2018/10/26/947999.html |deadlink=no }}</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2019/02/07/beauty/ Чемпионат мира по футболу в России назвали самым красивым в истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190208081941/https://lenta.ru/news/2019/02/07/beauty/ |date=2019-02-08 }} // [[Лента. Ру]], 7 февраля 2019</ref>. ФИФА-ның 2018 йылғы финанс отчетына ярашлы, чемпионат турнир үткәрелеү тарихында иң отошлоһо була һәм ойошмаға 5,357 миллиард [[доллар]] килем һәм 3,533 миллиард доллар саф килем килтерә<ref>[https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf FIFA Financial Report 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708174433/https://resources.fifa.com/image/upload/xzshsoe2ayttyquuxhq0.pdf |date=2019-07-08 }} Р. 34</ref>. Бойондороҡһоҙ эксперттар фекеренсә, Рәсәй стадиондары сит илдәрҙәге оҡшаш стадиондар менән сағыштырғанда 95,2 миллиард һумға ҡиммәтерәккә төшә<ref>{{Статья|ссылка=https://www.elibrary.ru/item.asp?id=47400054|автор=Алексей Владимирович Карнаухов, Алексей Викторович Чумаков|заглавие=ЗОЛОТО МУНДИАЛЯ: неправительственный доклад Центра антикоррупционной политики партии «Яблоко» о Чемпионате мира по футболу 2018|язык=ru}}</ref>. == Үткәрелеү урынын һайлау == [[Файл:Russia 2018 World Cup.jpeg|мини|слева|250px|Рәсәй делегацияһы тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителгәндән һуң. Алғы планда (һулдан уңға): [[Дасаев Ринат Файзрахманович|Ринат Дасаев]], [[Мутко Виталий Леонтьевич|Виталий Мутко]], [[Аршавин Андрей Сергеевич|Андрей Аршавин]], [[Шувалов Игорь Иванович|Игорь Шувалов]], [[Колосков Вячеслав Иванович|Вячеслав Колосков]].]] 2009 йылдың 18 мартында ФИФА 2018/2022 донъя чемпионатын үткәреүгә 9 ғариза ҡабул ителеүе тураһында белдерә. Улар: [[Австралия]], [[Англия]], [[Индонезия]], [[Мексика]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Япония]], [[Португалия]] һәм [[Испания]] (берлектәге ғариза), [[Бельгия]] һәм [[Нидерланд]] (берлектәге ғариза). Бынан тыш, [[Корея Республикаһы]] һәм [[Катар]] 2022 йылғы донъя чемпионатын үткәреүсене һайлауҙа ғына ҡатнашыуҙары тураһында белдерә. 2010 йылдың 2 декабрендә Цюрихта донъя чемпионатын ҡабул итеүсе ил исеме иғлан ителә<ref>{{Cite web |url=http://www.rian.ru/trend/football_wc_2018_russia_02122010/ |title=Получение Россией права на проведение ЧМ-2018 по футболу |website=РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608131637/http://www.rian.ru/trend/football_wc_2018_russia_02122010/ |archive-date=2011-06-08 }}</ref>. Тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй икенсе турҙа уҡ, яртыһынан күберәк тауыш йыйып, икенсе турҙа еңеү яулай<ref>{{Cite web |url=http://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich |title=World Cup 2018 and 2022 decision day — live! |author=Paul Doyle, Steve Busfield |date=2010-12-02 |publisher=the Guardian |lang=en |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170904155240/https://www.theguardian.com/football/blog/2010/dec/01/world-cup-2018-2022-zurich |archive-date=2017-09-04 }}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Ғаризалар !Беренсе тур !Икенсе тур |- |align=left| '''Рәсәйя''' || 9 || {{yes|13}} |- |align=left| Испания / Португалия || 7 || {{no|7}} |- |align=left| Нидерланд / Бельгия || 4 || {{no|2}} |- |align=left| Англия || {{no|2}} || — |} Рәсәйҙе 2018/2022 йылда футбол буйынса донъя чемпионатын үткәреү хоҡуғына дәғүә итеүсе ил итеп күрһәтеүҙе хуплаусы ойоштороу комитетын Игорь Шувалов етәкләй<ref>{{Cite web |title=Шувалов возглавил оргкомитет заявки РФ на проведение ЧМ по футболу |url=http://www.gazeta.ru/news/sport/2009/12/16/n_1436401.shtml |work=Газета.Ru |date=2009-12-16 |access-date=2018-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180307082319/https://www.gazeta.ru/news/sport/2009/12/16/n_1436401.shtml |archive-date=2018-03-07 }}</ref>. == Һайлап алыу турниры == 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу турнирына йәрәбә тартыу [[Санкт-Петербург]]тың Константиновский һарайында 2015 йылдың 25 июлендә үтә<ref>{{Cite web |title=Organising Committee for the FIFA World Cup extends its responsibilities to cover 2018 and 2022 |url=http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=2035763/index.html |work=FIFA.com |date=2013-03-19 |access-date=2018-02-04 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018005611/http://www.fifa.com/worldcup/russia2018/organisation/media/newsid=2035763/index.html |archive-date=2014-10-18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/19793685 |title=Жеребьёвка квалификации ЧМ-2018 пройдёт в Санкт-Петербурге |date=2014-10-10 |publisher=[[Mail.ru|Спорт@Mail.ru]] |access-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017213957/http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/19793685/ |archive-date=2014-10-17 }}</ref>. ФИФА-ның бөтә 208 ағзаһы ла (ҡабул итеүсе ил Рәсәйҙе иҫәпкә алмағанда) ҡатнашыуға ғариза бирә, турнирҙы 206 команда башлай. Һайлап алыу һөҙөмтәһендә 31 команда квалификациялана, шул иҫәптән быға тиклем донъя чемпионаттарында еңгән 8 команданың 7-һе инә. Элекке донъя чемпиондарынан финал турнирына үтә алмаған берҙән-бер команда — Италия йыйылма командаһы. Алдағы ике чемпионатта бөтә 8 донъя чемпионы ла ҡатнаша. Донъя чемпионатында Исландия һәм Панама йыйылма командалары тәү тапҡыр ҡатнаша. === Финал турнирына үтеүселәр === {| class="standard sortable" style="text-align:center;" |- !{{small|Йыйылма}} !{{small|Сығыу юлы}} !{{small|Сығыу датаһы}} !{{small|Финал<br>өлөшөндә<br>ҡатнашыу}} !{{small|Рәттән}} !{{small|Һуңғы<br>ҡатнашыу}} !{{small|Яҡшы һөҙөмтә}} |- |style="text-align:left;"|[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]|| Ойоштороусы || 2 декабрь 2010 |4 ''(11)''<ref>С учётом достижений [[Сборная СССР по футболу|сборной СССР]], правопреемницей которой является сборная России.</ref>|| 2 ||rowspan="7"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Чемпионат мира по футболу 2014|2014]])<br>''4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]] — СССР)'' |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|BRA}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунды, 1-се урын]] || 28 март 2017 |colspan="2"| 21 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]|| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#A төркөмө|АФК, A төркөмө, 1-се урын]] || 12 июнь 2017 | 5 || 2 || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|JPN}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#B төркөмө|АФК, B төркөмө, 1-се урын]] || 31 август 2017 |colspan="2"| 6 || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#Бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 1-се урын]] || 1 сентябрь 2017 | 16 || 7 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионатыу 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)#H төркөмө|УЕФА, H төркөмө, 1-се урын]] || 3 сентябрь 2017 | 13 || 2 || 4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, третий раунд)#A төркөмө|АФК, A төркөмө, 2-се урын]] ||rowspan="2"|5 сентябрь 2017 | 10 || 9 || 4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, АФК, өсөнсө раунд)#В төркөмө|АФК, В төркөмө, 2-се урын]] | 5 || 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, C төркөмө)|УЕФА, C төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"|5 октябрь 2017 | 9 ''(19)''<ref>С учётом достижений [[Сборная Германии по футболу|сборной ФРГ]], правопреемницей которой является сборная Германии.</ref> || 7 ''(17)'' ||rowspan="5"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]])<br>'''''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] — ФРГ)'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, F төркөмө)|УЕФА, F төркөмө, 1-се урын]] |rowspan="2"| 15 || 6 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, G төркөмө)|УЕФА, G төркөмө, 1-се урын]] || 6 октябрь 2017 | 11 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры КАФ)|КАФ, B төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 7 октябрь 2017 | 6 || 3 || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 2-се урын]] | 5 || 2 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, E төркөмө)|УЕФА, E төркөмө, 1-се урын]] || 8 октябрь 2017 | 8 ||rowspan="3"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, E төркөмө, 1-се урын]] || 8 октябрь 2017 | 3 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]])<ref>В 1934 году группового турнира не было, команды начали выступления с 1/8 финал</ref><br>Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, I төркөмө)|УЕФА, I төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 9 октябрь 2017 | 1 ||colspan="2"|''дебют'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, D төркөмө)|УЕФА, D төркөмө, 1-се урын]] | ''2 (12)''<ref>С учётом достижений [[Сборная Югославии по футболу|сборной Югославии]] и [[Сборная Сербии и Черногории по футболу|сборной Сербии и Черногории]], правопреемницей которой является сборная Сербии.</ref> || 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]);<br>''4-се урын ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]] — Югославия)'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, B төркөмө)|УЕФА, B төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 10 октябрь 2017 | 7 || 5 ||rowspan="5"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА, A төркөмө)|УЕФА, A төркөмө, 1-се урын]] | 15 || 6 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 2-се урын]] ||rowspan="4"| 11 октябрь 2017 | 13 || 3 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]) |- |style="text-align:left;"| {{Футбол|ARG}} || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 3-сө урын]] | 17 || 12 || '''Чемпион''' ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] || || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНМЕБОЛ)|КОНМЕБОЛ, һайлап алыу раунд, 4-се урын]] | 6 || 2 || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КОНКАКАФ)#Бишенсе раунд|КОНКАКАФ, 5-се раунд, 3-сө урын]] |colspan="2"| 1 ||colspan="2"|''дебют'' |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, D төркөмө, 1-се урын]] || 10 ноябрь 2017 | 2 ||rowspan="3"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]] || 1/4 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, C төркөмө, 1-се урын]] ||rowspan="2"| 11 ноябрь 2017 |rowspan="2"| 5 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]] || 1/8 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, КАФ)|КАФ, A төркөмө, 1-се урын]] | [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Төркөм этабы ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] ||rowspan="2"|12 ноябрь 2017 | 11 || 4 ||rowspan="2"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] | 5 || 2 || Бронза миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 13 ноябрь 2017 | 12 ||rowspan="2"| 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]] || Көмөш миҙал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|УЕФА, ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 14 ноябрь 2017 |rowspan="3"| 5 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]] || 1/4 финала ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]) |- |style="text-align:left;"| [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (континенталь-ара ҡаршы матчтар)|АФК, континенталь-ара ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 15 ноябрь 2017 | 4 ||[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]] || 1/8 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]) |- |style="text-align:left;"|[[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]] || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018 (континенталь-ара ҡаршы матчтар)|КОНМЕБОЛ, континенталь-ара ҡаршы матчтар еңеүсеһе]] || 16 ноябрь 2017 | 1 || [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]] || 1/4 финал ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]])<br>Икенсе төркөм турниры ([[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]) |} == Ҡалалар һәм стадиондар == === Ҡалалар === [[Файл:Football fans at Nikolskaya street in Moscow.jpg|мини|300px|Аргентина һәм Хорват көйәрмәндәре Мәскәүҙә Никольский урамында. Был [[урам]] Донъя чемпионаты ваҡытында бөтә донъя көйәрмәндәренең йәлеп итеү урынына әүерелә<ref>[https://www.rbc.ru/newspaper/2018/06/20/5b29067e9a794769687f57c2 Никольская выходит в лидеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621144311/https://www.rbc.ru/newspaper/2018/06/20/5b29067e9a794769687f57c2 |date=2018-06-21 }} // [[РБК]]</ref>.]] Тәүҙә, ғаризаға ярашлы, донъя чемпионатын үткәреү мөмкинлеге булған [[ҡала]]лар исемлегенә 14 тораҡ пункт инә<ref>[https://web.archive.org/web/20091012020750/http://www.russia2018-2022.com/ru/news--events/news/09102009-host-cities-article.aspx Города проведения турнира] // russia2018-2022.com, 2009.</ref>. Һуңғараҡ Воронеж өлкәһе губернаторы Алексей Гордеев Рәсәй спорт министры Виталий Муткоға һәм Рәсәй футбол союзы президенты Сергей Фурсенкоға [[Воронеж]]ды кандидат ҡалалар исемлегенә индереүҙе һорап мөрәжәғәт итә, әммә һуң була<ref>[http://newspaper.moe-online.ru/view/225429.html Почему Воронеж не увидит матчи чемпионата мира-2018?] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180622004933/http://newspaper.moe-online.ru/view/225429.html |date=2018-06-22 }}</ref>. [[Стадион]]дарҙың береһен Мәскәүҙең юлдаш ҡалаһы [[Подольск (Мәскәү өлкәһе)|Подольск]] ҡалаһында төҙөү планлаштырыла<ref>[https://web.archive.org/web/20091013153248/http://www.russia2018-2022.com/ru/the-bid-/host-cities/podolsk.aspx Центральный кластер — Подольск — Bidding Nation Russia] // russia2018-2022.com, 2009.</ref>, әммә 2011 йылдың октябрендә [[Мәскәү өлкәһе]] губернаторы Борис Громов яңы стадион төҙөү рентабелһеҙ булыуы арҡаһында «төбәк ғариза биреүҙән баш тартты» тип белдерә<ref>{{cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=590131 |title=В Подмосковье чемпионат мира по футболу-2018 проводить не будут |date=2011-10-05 |publisher=// [[Вести.ру]] |access-date=2011-12-23 |archive-url=https://www.webcitation.org/67KA4Ybef?url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=590131 |archive-date=2012-05-01 }}</ref>. Бөтә кандидат ҡалалар 3 төркөмгә бүленә. Беренсе төркөмгә уйындарҙы үткәреүгә тулыһынса әҙер булған ҡалалар инә: [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург]], [[Ҡазан]], [[Сочи]] һәм [[Екатеринбург]]. Икенсе төркөмгә турнирға әҙер булыу ихтималлығы булғандар — [[Краснодар]] һәм [[Һамар]], ә өсөнсө төркөмгә «проблемалары булған» ҡалалар инә<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=904791&cid=17 |title=Список городов–кандидатов на проведение ЧМ-2018 сокращается |publisher=// Вести.ру |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107060620/https://www.vesti.ru/doc.html?id=904791&cid=17 |archivedate=2017-11-07 }}</ref>. 2018 йылда донъя чемпионаты уйындары үтергә тейешле ҡалалар исемлеге 2012 йылдың сентябрендә раҫлана<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2012/04/120404_rn_russia_worldcup_cities.shtml |title=В сентябре ФИФА утвердит список городов-хозяев ЧМ-2018 |publisher=// [[Русская служба Би-би-си]] |lang= |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180315232956/http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2012/04/120404_rn_russia_worldcup_cities.shtml |archive-date=2018-03-15 }}</ref>. Донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларҙың йомғаҡлау исемлеге<ref name="cities_mail">{{cite web |url=http://sport.mail.ru/news/football-worldcup/10416910 |title=Названы города, которые примут чемпионат мира. Краснодар и Ярославль вне списка |publisher=// Mail.Ru |lang= |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171108205535/https://sport.mail.ru/news/football-worldcup/10416910/ |archive-date=2017-11-08 }}</ref>: {| align="right" style="background:#f8f9fa; border:1px solid #c8ccd1; font-size:90%; margin-left:1em;" cellspacing=0 cellpadding=0 |- |<gallery mode="packed" heights="150px"> Стадион Лужники 2017 5.jpg|2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатын асыу тантанаһы. <br>«Лужники» стадионы, сентябрь 2017 йыл. Vladimir Putin FIFA World Cup Trophy Tour kick-off ceremony.jpg|[[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]дың ҡулында футбол буйынса донъя чемпионаты трофейы — ФИФА-ның Донъя кубогы. </gallery> |} # [[Мәскәү]] (Үҙәк кластер)<ref name="cities">{{Cite web |title=Стадионы России к чемпионату мира по футболу 2018 года |url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2018/stadiums |access-date=2018-02-04 |lang= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205072447/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup_2018/stadiums |archive-date=2018-02-05 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620084971.html |title=Москва примет матчи чемпионата мира 2018 года по футболу |date=2012-09-29 |publisher=// [[РИА Новости]] |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724223405/http://rsport.ru/football/20120929/620084971.html |archive-date=2017-07-24 }}</ref> # [[Калининград]] (Төньяҡ-көнбайыш кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620069176.html |title=Калининград примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606173912/http://rsport.ru/football/20120929/620069176.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Санкт-Петербург]] (Төньяҡ-көнбайыш кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620036977.html |title=Санкт-Петербург примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511045035/http://rsport.ru/football/20120929/620036977.html |archive-date=2017-05-11 }}</ref> # [[Түбәнге Новгород]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |title=Нижний примет Чемпионат мира по футболу 2018 |url=http://www.nn.ru/info/news/nizhniy_primet_chempionat_mira_po_futbolu_2018_informatsiya_100.html |access-date=2018-02-04 |lang= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108142646/http://www.nn.ru/info/news/nizhniy_primet_chempionat_mira_po_futbolu_2018_informatsiya_100.html |archive-date=2014-01-08 }}</ref> # [[Волгоград]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620072791.html |title=Волгоград примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728200017/http://rsport.ru/football/20120929/620072791.html |archive-date=2017-07-28 }}</ref> # [[Ҡазан]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620045551.html |title=Казань примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801024943/http://rsport.ru/football/20120929/620045551.html |archive-date=2017-08-01 }}</ref> # [[Һамар]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620056275.html |title=Самара примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606234754/http://rsport.ru/football/20120929/620056275.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Саранск]] (Волга кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620077124.html |title=Саранск примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611201430/http://rsport.ru/football/20120929/620077124.html |archive-date=2017-06-11 }}</ref> # [[Дондағы Ростов]] (Көньяҡ кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620059557.html |title=Ростов-на-Дону примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606172511/http://rsport.ru/football/20120929/620059557.html |archive-date=2017-06-06 }}</ref> # [[Сочи]] (Көньяҡ кластер)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620044414.html |title=Сочи примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170511033003/http://rsport.ru/football/20120929/620044414.html |archive-date=2017-05-11 }}</ref> # [[Екатеринбург]] (Урал кластеры)<ref name="cities" /><ref>{{Cite web |url=http://rsport.ru/football/20120929/620038189.html |title=Екатеринбург примет матчи чемпионата мира по футболу 2018 года |date=2012-09-29 |publisher=// РИА Новости |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170716085415/http://rsport.ru/football/20120929/620038189.html |archive-date=2017-07-16 }}</ref> === Стадиондар === Донъя чемпионатына әҙерлек программаһы сиктәрендә иҫкергән [[стадион]]дар реконструкциялана һәм ғәмәлдәгеләре яңыртыла, шулай уҡ донъя чемпионаты өсөн махсус төҙөлгән стадиондар — Рәсәйҙең 11 ҡалаһында барлығы 12 стадион төҙөлә. * Екатеринбургта: «Екатеринбург Арена» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 33 061 тамашасы<ref name=":1">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Екатеринбург|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205326/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031304/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Был стадион 2006 һәм 2011 йылдар араһында, Рәсәйҙә донъя чемпионаты үткәреүҙән алда ремонтлана<ref>{{cite web|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110819195501.shtml|title=В Екатеринбурге открылся Центральный стадион|date=2011-08-19|publisher=[[РБК]]|accessdate=2014-12-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924120948/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110819195501.shtml|archivedate=2015-09-24}}</ref>. Артабан, стадион ФИФА талаптарына яраҡлаштырылып, 7 миллиард һумлыҡ сираттағы реконструкция үткәрелә, ул 2017 йылдың декабрендә тамамлана. * Волгоградта: «Волгоград Арена» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 43 713 тамашасы<ref name=":2">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Волгоград|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123431/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000569/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>)). Волгоградтың төп аренаһы иҫке «Үҙәк» стадионы урынында төҙөлә: яңы стадион Мамай Ҡурғаны янында урынлашҡан. 2018 йылдың 3 апрелендә сафҡа индерелә<ref>{{Cite web|url=https://rsport.ria.ru/20180403/1134968398.html|title=Стадион ЧМ-2018 по футболу в Волгограде введен в эксплуатацию|publisher=rsport.ria.ru|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180403234738/https://rsport.ria.ru/20180403/1134968398.html|archivedate=2018-04-03}}</ref>. * [[Һамар]]ҙа: [[Һамар Арена]] (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 41 970 тамашасы<ref name=":3">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Самара|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123436/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001246/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Рәсми рәүештә төҙөлөш 2014 йылдың 21 июлендә башлана. 2018 йылдың 21 апрелендә тамамлана. * [[Түбәнге Новгород]]та: «Түбәнге Новгород стадионы» (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 43 319 тамашасы)<ref name=":4">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Нижний Новгород|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205310/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5001165/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Стадионды төҙөү буйынса эштәр 2015 йылда башлана һәм 2017 йылдың декабрендә тамамлана<ref>{{Cite web|url=http://www.stroytransgaz.ru/projects/sport_ifrastructure/3102/?sphrase_id=38432|title=Стадион на 45000 зрительских мест к Чемпионату мира по футболу в Нижнем Новгороде|publisher=Stroytransgaz.ru|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170930214338/http://www.stroytransgaz.ru/projects/sport_ifrastructure/3102/?sphrase_id=38432|archivedate=2017-09-30}}</ref>. * [[Саранск]]иҙа: "Мордовия Арена"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 41 685 тамашасы<ref name=":5">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Саранск|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123446/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031301/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Саранскиҙағы стадион 2012 йылда Бөтә Рәсәй Спартакиадаһын асыу өсөн файҙаланыуға индерелергә тейеш була, әммә пландарға үҙгәреш индерелә. Артабан стадионды асыу 2017 йылда кисектерелә. Аренала тәүге матч 2018 йылдың 21 апрелендә үтә. * [[Дондағы Ростов]]та: "[[Ростов Арена]]"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 43 472 тамашасы<ref name=":6">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Ростов|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123426/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000547/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Буласаҡ стадиондың урыны [[Дон]] йылғаһының һул ярында һайлана. 2017 йылдың 22 декабрендә стадион төҙөлөшө тамамлана. * [[Калининград]]та: «Калининград стадионы» (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 33 973 тамашасы<ref name=":7">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Калининград|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123421/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5000437/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Тәүге бағаналар 2015 йылдың сентябрендә ҡағыыла. Яңы стадионда беренсе матч 2018 йылдың 11 апрелендә үтә. * [[Ҡазан]]да: "Ҡазан Арена"ла (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 42 873 тамашасы<ref name=":8">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Казань|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212115928/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5028773/index.html|archivedate=2017-12-12}}</ref>). Стадион 2013 йылда Бөтә донъя йәйге Универсиада өсөн төҙөлә. Унда 2015 йылда ФИНА-ның донъя чемпионаты һәм 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогы үтә. Бынан тыш, стадион урындағы «Рубин» футбол клубы өсөн төп арена булып тора. * [[Сочи]]ҙа: «Фишт» стадионы (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 44 287 тамашасы<ref name=":9">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Сочи|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180506181207/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031302/index.html|archivedate=2018-05-06}}</ref>). Был донъя тарихында [[2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары|Ҡышҡы Олимпия уйындары]]н асыу һәм ябыу тантаналарын ҡабул иткән 22 стадиондың береһе. Сочи-2014-тән һуң арена 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогын һәм 2018 йылда донъя чемпионатын үткәреү өсөн реконструкциялана. * [[Санкт-Петербург]]та: Санкт-Петербург стадионы (чемпионат ваҡытындағы һыйҙырышлығы — 64 468 тамашасы<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Санкт-Петербург|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=en|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171206005821/https://www.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5031303/index.html|archivedate=2017-12-06}}</ref>). Стадион 2007 йылда һүтелгән С. М. Киров исемендәге стадион урынында төҙөлә башлай. 2016 йылдың 29 декабрендә төҙөлөш рәсми рәүештә тамамлана<ref>{{Cite news|title=Стадион на Крестовском ввели в эксплуатацию|url=http://www.fontanka.ru/2016/12/29/126/|date=2016-12-29|accessdate=2018-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170220102428/http://www.fontanka.ru/2016/12/29/126/|archivedate=2017-02-20}}</ref>. Санкт-Петербургтың «Зенит» клубының төп аренаһы. Стадионда 2017 йылда футбол буйынса Конфедерациялар кубогы һәм 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты, шулай уҡ 2020 йылда футбол буйынса [[УЕФА]]-ның Европа чемпионаты үтә. * Мәскәүҙә ике стадион: ** «Открытие Банк Арена» (Спартак) (чемпионат осорондағы һыйҙырышлығы — 44 190 тамашасы<ref name=":11">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Москва «Спартак»|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210123441/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5030706/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). «Спартак» клубының төп аренаһы булып тора. ФИФА-ның 2018 йылғы донъя чемпионаты ваҡытындағы талаптары арҡаһында стадион «Открытие Банк Арена» урынына «Спартак» тип атала. Тәүге матч 2014 йылдың 5 сентябрендә үтә. ** [[Лужники (стадион)|«Лужники» стадионы]], (чемпионат барышында һыйҙырышлығы — 78 011 тамашасы<ref name=":12">{{cite web|url=https://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html|title=Чемпионат мира по футболу FIFA 2018 в России™ - Место проведения - Москва «Лужники»|author=FIFA.com|website=|date=|publisher=FIFA.com|lang=ru|accessdate=2018-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171210205331/http://ru.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=810/index.html|archivedate=2017-12-10}}</ref>). Рәсәйҙең иң ҙур стадионы; уны реконструкциялау 2013 йылда башлана һәм 2017 йылдың ноябрендә файҙаланыуға тапшырыла. Донъя чемпионатын асыу матчы Мәскәүҙә «Лужники» стадионында үтә, унда финалы ла үтә. Ярымфинал матчтарының береһе Санкт-Петербургта, икенсеһе Мәскәүҙә үтә<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20120930/762603321.html|title=Матч открытия чемпионата мира-2018 по футболу пройдёт в Москве|author=Антон Рассказов|date=2012-09-30|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2012-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DSYeC6mt?url=https://ria.ru/20120930/762603321.html|archivedate=2013-01-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.championat.com/news/id/1400099|title=Сорокин: утверждение концепции проведения чемпионата мира — важное решение|publisher=[[Чемпионат.com]]|accessdate=2012-12-28|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DSYixLnB?url=http://m.championat.com/news/id/1400099|archivedate=2013-01-06}}</ref>. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%;" |- !colspan="4" align="center"| {{флагификация|Россия}} |- ![[Мәскәү]] ![[Санкт-Петербург]] ![[Ҡазан]] ![[Екатеринбург]] |- |[[Лужники (стадион)|Лужники]] |[[Санкт-Петербург (стадион)|Санкт-Петербург]] |[[Ҡазан Арена]] |[[Үҙәк стадион (Екатеринбург)|Екатеринбург Арена]]<ref name="FIFA-names-2">{{cite web|url=http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup/spbnews_NI563554_K_ChM_2018_Otkrytije_Arena_prevratitsa_v_Spartak|title=К ЧМ-2018 «Открытие Арена» превратится в «Спартак»|publisher=[[Sportbox.ru]]|accessdate=2015-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151010235929/http://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/world_cup/spbnews_NI563554_K_ChM_2018_Otkrytije_Arena_prevratitsa_v_Spartak|archivedate=2015-10-10}}</ref> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''78 011'''<ref name=":12" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''64 468'''<ref name=":10" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''42 873'''<ref name=":8" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''33 061'''<ref name=":1" /> |- |[[Файл:Москва Лужники ЧМ2018 IMG 5773 глав2 e1t.jpg|250x250px]] |[[Файл:Spb 06-2017 img40 Krestovsky Stadium (cropped).jpg|250x250px]] |[[Файл:Общий вид стадиона.jpg|225x225px]] |[[Файл:Екатеринбург Центральный стадион во время футбольного матча Перу Франция 2018.jpg|250x250px]] |- ![[Мәскәү]] !rowspan=8 colspan=2|{{ПозКарта+|Европейская часть России|width=460|float=center|caption=|places= {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=55|lat_min=45|lon_deg=37|lon_min=33|position=left|label=[[Москва]]}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=59|lat_min=58|lon_deg=30|lon_min=13|position=bottom|label={{comment|[[Санкт-Петербург]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=54|lat_min=53|lon_deg=20|lon_min=29|position=right|label={{comment|[[Калининград]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=56|lat_min=16|lon_deg=43|lon_min=53|position=top|label={{comment|[[Нижний Новгород]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=55|lat_min=49|lon_deg=49|lon_min=09|position=right|label={{comment|[[Казань]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=53|lat_min=14|lon_deg=50|lon_min=16|position=right|label={{comment|[[Самара]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=48|lat_min=44|lon_deg=44|lon_min=32|position=right|label={{comment|[[Волгоград]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=54|lat_min=11|lon_deg=45|lon_min=11|position=left|label={{comment|[[Саранск]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=43|lat_min=34|lon_deg=39|lon_min=51|position=left|label=[[Сочи]]}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=47|lat_min=14|lon_deg=39|lon_min=43|position=right|label={{comment|[[Ростов-на-Дону]]}}}} {{ПозКарта~|Европейская часть России|lat_deg=56|lat_min=50|lon_deg=60|lon_min=35|position=top|label=[[Екатеринбург]]}} }} ![[Саранск]] |- |[[Открытие Арена|Спартак]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Мордовия Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''44 190'''<ref name=":11" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''41 685<ref name=":5" />'''<br> |- |[[Файл:Stadium Otkrytiye Arena1.jpg|250x250px]] |[[Файл:MordoviaArenaStadium.jpg|225x225px]] |- ![[Һамар]] ![[Сочи]] |- |[[Һамар Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Фишт (стадион)|Фишт]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''41 970'''<ref name=":3" /> |Һыйҙырышлыҡ: '''44 287'''<ref name=":9" /> |- |[[Файл:Samara Arena.jpg|250x250px]] |[[Файл:Sochi adler aerial view 2018 18.jpg|225x225px]] |- ![[Ростовтағы Дон]] ![[Түбәнге Новгород]] ![[Калининград]] ![[Волгоград]] |- |[[Ростов Арена]] |[[Түбәнге Новгород стадионы|Түбәнге Новгород]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Стадион Калининград|Калининград]]<ref name="FIFA-names-2" /> |[[Волгоград Арена]]<ref name="FIFA-names-2" /> |- |Һыйҙырышлыҡ: '''43 472<ref name=":6" />'''<br> |Һыйҙырышлыҡ: '''43 319<ref name=":4" />'''<br> |Һыйҙырышлыҡ: '''33 973'''<ref name=":7" /><br> |Һыйҙырышлыҡ: '''43 713<ref name=":2" />''' |- |[[Файл:Rostov Arena (2).jpg|200x200px]] |[[Файл:Стадион Нижний Новгород, 23 июня 2018.jpg|200x200px]] |[[Файл:Kaliningrad stadium - 2018-04-07.jpg|250x250px]] |[[Файл:Volgograd Arena 2018-06-25 before match Saudi Arabia vs Egypt Outside 01.jpeg|225x225px]] |} </center> 2018 йылдың август башында Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте донъя чемпионатын үткәреү өсөн төҙөлгән стадиондарҙы һәм уға бәйле объекттарҙы артабан файҙаланыу концепцияһын раҫлай<ref name="posleChM">{{cite web |url= https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/95716 |title= Медведев подписал концепцию использования наследия ЧМ-2018 |author= |publisher= [[Интерфакс]] |date= 2018-08-06 |accessdate= 2018-08-06 |quote= |archive-date= 2018-08-06 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180806180518/https://realty.interfax.ru/ru/news/articles/95716 |deadlink= no }}</ref>. == Турнир символикаһы == === Эмблема === Футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми [[Логотип|логотибы]] 2014 йылдың 28 октябрендә [[Беренсе канал]] эфирында тәҡдим ителә. 2018 йылғы донъя чемпионаты эмблемаһы — футбол буйынса донъя чемпионаты силуэты сағыла. [[Йыһанға осоу|Йыһанды яулау]], икона яҙыуы һәм футболға һөйөү логотиптың өс өлөшө булып тора, тип хәбәр ителә турнирҙы ойоштороу комитетының матбуғат-релизында. [[Файл:Rus-IvoryCoast (13).jpg|мини|[[Забивака]]]] === Талисман === Турнирҙың рәсми талисманы — бүре Забивака. Ул 2016 йылдың 22 октябрендә Беренсе канал эфирында тауыш биреү юлы менән һайлана. Презентацияла билдәле футболсылар [[Роналдо]] (Бразилия) һәм Звонимир Бобан (Хорватия) ҡатнаша<ref>{{Cite news|title=Волк Забивака выбран талисманом чемпионата мира по футболу 2018 года|url=https://worldcup2018.tass.ru/articles/3725459|work=ТАСС|accessdate=2018-02-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171117002527/https://worldcup2018.tass.ru/articles/3725459|archivedate=2017-11-17}}</ref>. Уның кейемендә аҡ, зәңгәр һәм ҡыҙыл төҫтәрҙең ҡушыла, [[Рәсәй флагы]]ның төҫөн символлаштыра. Забивакиҙың скульптура һүрәттәре 2018 йылда донъя чемпионаты матчтары үткән ҡалаларҙа ҡуйыла. === Гимн === Төп мәҡәлә: [[:ru:Live It Up (песня Ники Джема)]] [[Файл:Adidas Telstar 18 in Russia vs. Argentina.jpg|мини|«Telstar 18»]] '''«Live It Up»''' — [[Пуэрто-Рико]] йырсыһы Никки Джемдың Америка актеры, рэперы Уилл Смит һәм [[Косово Республикаһы|Косово]] йырсыһы Эра Истрефи менән башҡарған йыры<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/au/album/live-it-up-official-song-2018-fifa-world-cup-russia/1388445955|title=Live It Up (Official Song 2018 FIFA World Cup Russia) [feat. Will Smith & Era Istrefi] – Single by Nicky Jam on iTunes|work=iTunes Store (AU)|accessdate=2018-06-12|archive-date=2018-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626215632/https://itunes.apple.com/au/album/live-it-up-official-song-2018-fifa-world-cup-russia/1388445955|deadlink=no}}</ref>. Йыр 2018 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының рәсми йыры итеп һайлана. Дипло — 2018 йылдың 25 майында сыҡҡан трек продюсеры<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2018/may/22/official-world-cup-song-to-feature-will-smith-nicky-jam-and-era-istrefi|title=Official World Cup song to feature Will Smith, Nicky Jam and Era Istrefi|date=2018-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180610094439/https://www.theguardian.com/music/2018/may/22/official-world-cup-song-to-feature-will-smith-nicky-jam-and-era-istrefi|archivedate=2018-06-10}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/latin/8457175/will-smith-nicky-jam-fifa-world-cup-song|title=Will Smith & Nicky Jam Will Perform Official FIFA World Cup Song With Era Istrefi|date=2018-05-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612230510/https://www.billboard.com/articles/columns/latin/8457175/will-smith-nicky-jam-fifa-world-cup-song|archivedate=2018-06-12}}</ref><ref>{{Cite news|title=Официальный гимн чемпионата мира по футболу 2018 года представили на YouTube|url=https://lenta.ru/news/2018/03/10/derulo/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180310144644/https://lenta.ru/news/2018/03/10/derulo/|archivedate=2018-03-10}}. К чемпионату мира 2018 свои композиции представили [[Наталья Орейро]] (United by love); а также совместно [[Никки Джем]], [[Уилл Смит]] и [[Эра Истрефи]] (Live It Up).</ref>. === Рәсми туп === «Adidas Telstar 18» — футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми тубы. Легендар Adidas Telstar тубы исеме менән аталған, ул икосаэдр формаһындағы тәүге туптарҙың береһе — ҡара-аҡ телевизорҙарҙа бер төҫлө тупҡа ҡарағанда яҡшыраҡ күренә<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html |title=Архивированная копия |accessdate=2017-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109201734/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html |archivedate=2017-11-09 }}</ref>. [[Туп]] ФИФА һәм УЕФА чемпионаттары өсөн туп менән күптән тәьмин итеүсе Adidas компанияһы тарафынан проектлана һәм Adidas-тың иҫке партнеры Forward Sports (Сиалкот, [[Пакистан]]) тарафынан эшләнә. Халыҡҡа тупты Мәскәүҙә 2014 йылғы донъя чемпионатының Алтын тубы еңеүсеһе [[Месси Лионель|Лионель Месси]] 2017 йылдың 9 ноябрендә күрһәтә<ref>{{cite web |url=http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3264348/adidas-unveil-latest-world-cup-ball-the-telstar-18 |title=Архивированная копия |accessdate=2018-03-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171216201344/http://www.espn.com/soccer/blog/the-toe-poke/65/post/3264348/adidas-unveil-latest-world-cup-ball-the-telstar-18 |archivedate=2017-12-16 }}</ref><ref>{{cite news|title=2018 FIFA World Cup™ official match ball unveiled: an exciting re-imagining|url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html|work=FIFA.com|date=2017-11-09|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171109201734/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2017/m=11/news=2018-fifa-world-cuptm-official-match-ball-unveiled-an-exciting-re-imag-2919272.html|archivedate=2017-11-09|df=dmy-all}}</ref>. == Финал турниры == === Йәрәбә һалыу һәм командаларға бүлеү === Йәрәбә 2017 йылдың 1 декабрендә Дәүләт Кремль һарайында үткәрелә һәм финал турниры өсөн төркөмдәр составы билдәләнә<ref>{{Cite news|title=Жеребьёвка Чемпионата мира FIFA 2018 состоится в Кремле|author=|url=https://ru.fifa.com/worldcup/news/жеребьевка-чемпионата-мира-fifa-2018-состоится-в-кремле-2865091|work=FIFA.com|date=2017-01-24|accessdate=2017-07-07|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170625193240/http://ru.fifa.com/worldcup/news/y%3D2017/m%3D1/news%3D%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-fifa-2018-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5-2865091.html|archivedate=2017-06-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170625193240/http://ru.fifa.com/worldcup/news/y%3D2017/m%3D1/news%3D%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0-fifa-2018-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%B2-%D0%BA%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5-2865091.html |date=2017-06-25 }}</ref>. Унда 32 команда ҡатнаша. Беренсе кәрзингә ойоштороусы булараҡ Рәсәй һәм 2017 йылдың 16 октябрендәге ФИФА рейтингы буйынса ете алдынғы команда эләгә. Рәсәй автоматик рәүештә «А» төркөмөндә беренсе юлды биләй. Ҡалған ете төркөмдә беренсе юлдыы 1-се кәрзиндән башҡа ете команда ала. Шулай уҡ ФИФА-ның 2017 йылдың 16 октябрендәге рейтингына ярашлы 2, 3 һәм 4-се кәрзиндәр барлыҡҡа килә. <small><br>Иҫкәрмә: ФИФА рейтингы [[йәйәләр]]ҙә күрһәтелгән.</small> {| class="wikitable" style="background:#DEF;" |- ! width="28%"|1-се кәрзин !! width="22%"|2-се кәрзин !! width="22%"|3-сө кәрзин !! width="28%"|4-се кәрзин |- | [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] (ойоштороусы, 65)<br>[[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] (1)<br>[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] (2)<br>[[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] (3)<br>[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] (4)<br>[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] (5)<br>[[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] (6)<br>[[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] (7) | [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] (8)<br>[[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]] (10)<br>[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] (11)<br>[[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]] (12)<br>[[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] (13)<br>[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] (16)<br>[[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] (17)<br>[[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] (18) | [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] (19)<br>[[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] (21)<br>[[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]] (22)<br>[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] (25)<br>[[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] (28)<br>[[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]] (30)<br>[[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] (32)<br>[[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]] (34) | [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] (38)<br>[[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] (41)<br>[[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]] (43)<br>{{Футбол|JPN}} (44)<br>[[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] (48)<br>[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] (49)<br>[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] (62)<br>[[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]] (63) |} {| class="wikitable" style="background:#DEF; border-width:0;" |- ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. A төркөмө|A төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. B төркөмө|B төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. C төркөмө|C төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. D төркөмө|D төркөмө]] |- | [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]|| [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]|| [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]|| {{Футбол|ARG}} |- | [[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]]|| [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]|| [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]|| [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]] |- | [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]]|| [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]]|| [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]]|| [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]] |- | [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]|| [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]|| [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]|| [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] |- | style="background:#FFF; border-width:0;" colspan="4" | |- ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. E төркөмө|E төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. F төркөмө|F төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. G төркөмө|G төркөмө]] ! style="width:25%"| [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018. H төркөмө|H төркөмө]] |- | {{Футбол|BRA}}|| [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]|| [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]|| [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]] |- | [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]|| [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]|| [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]|| [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] |- | [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]|| [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]|| [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]|| [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |- | [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]]|| [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]|| [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]|| {{Футбол|JPN}} |} === Команда составтары === Командаларға тәүҙә 30 уйынсынан торған алдан исемлек тапшырырға тейеш була. Турнирҙың йомғаҡлау ғаризаһына 23 уйынсы инә (шул иҫәптән өс ҡапҡасынан да кәм түгел). Йәрәхәт алған осраҡта йыйылма команда уйынсыһы 24 сәғәт эсендә алмаштырыла ала. 30 уйынсы исемлегенә алдан индерелгән уйынсылар, 26 майҙа УЕФА Чемпиондар лигаһы финалында уйнарға йыйыныусыларҙан тыш, 2018 йылдың 21 майынан 27 майына тиклем ял итергә тейеш була. ; Йәрәхәттәр Йәрәхәттәре арҡаһында чемпионатта уйнамаған уйынсылар: {{div col|3}} * {{Флаг Англии}} [[Окслейд-Чемберлен Алекс|Алекс Окслейд-Чемберлен]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062582426.html|title=Окслейд-Чемберлен пропустит остаток сезона и не сыграет на ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426080004/https://www.sports.ru/football/1062582426.html|archivedate=2018-04-26}}</ref> («[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]», Англия) * {{Флаг Англии}} [[Гомес Джозеф|Джозеф Гомес]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062973732.html|title=Защитник «Ливерпуля» Гомес пропустит финал ЛЧ и рискует не сыграть на ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180513152401/https://www.sports.ru/football/1062973732.html|archivedate=2018-05-13}}</ref> («[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]», Англия) * {{Флаг Аргентины}} [[Ромеро Серхио|Серхио Ромеро]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063418565.html|title=Вратарь сборной Аргентины Ромеро пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180524003913/https://www.sports.ru/football/1063418565.html|archivedate=2018-05-24}}</ref> («[[Манчестер Юнайтед]]», Англия) * {{Флаг Аргентины}} [[Лансини Мануэль|Мануэль Лансини]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063917612.html|title=Хавбек сборной Аргентины Лансини пропустит ЧМ-2018. Его может заменить Паредес|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612150626/https://www.sports.ru/football/1063917612.html|archivedate=2018-06-12}}</ref> («[[Вест Хэм Юнайтед]]», Англия) * {{Флаг Бразилии}} [[Алвес Даниэл|Дани Алвес]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063066266.html|title=Дани Алвес пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180512112256/https://www.sports.ru/football/1063066266.html|archivedate=2018-05-12}}</ref> («[[Пари Сен-Жермен]]», Франция) * {{Флаг Германии}} [[Ларс Штиндль]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3419475-shtindl-propustit-chempionat-mira-2018-iz-za-travmy.html|title=Штиндль пропустит чемпионат мира-2018 из-за травмы|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180429222226/https://www.championat.com/football/news-3419475-shtindl-propustit-chempionat-mira-2018-iz-za-travmy.html|archivedate=2018-04-29}}</ref> ([[Боруссия (футбольный клуб, Мёнхенгладбах)|«Боруссия» (Мёнхенгладбах)]], Германия) * {{Флаг Египта}} [[Ахмед эль-Шенави]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062291694.html|title=Голкипер сборной Египта Эль-Шенави пропустит ЧМ-2018 из-за травмы крестообразных связок|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417022822/https://www.sports.ru/football/1062291694.html|archivedate=2018-04-17}}</ref> («[[Замалек (футбол клубы)|Замалек]]», Египет) * {{Флаг Колумбии}} [[Фабра Франк|Франк Фабра]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3458363-zaschitnik-sbornoj-kolumbii-fabra-propustit-chm-2018-iz-za-travmy.html|title=Защитник сборной Колумбии Фабра пропустит ЧМ-2018 из-за травмы|publisher=Чемпионат.com|date=2018-06-09|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612140649/https://www.championat.com/football/news-3458363-zaschitnik-sbornoj-kolumbii-fabra-propustit-chm-2018-iz-za-travmy.html|archivedate=2018-06-12}}</ref>(«[[Бока Хуниорс]]», Аргентина) * {{Флаг Марокко}} [[Феддаль Зухаир|Зухаир Феддаль]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1059922931.html|title=Марокканский защитник «Бетиса» Феддаль пропустит остаток сезона и ЧМ-2018 из-за травмы|author=|website=Sports.ru|date=2018-02-05|publisher=|accessdate=2018-03-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180206131501/https://www.sports.ru/football/1059922931.html|archivedate=2018-02-06}}</ref> («[[Реал Бетис]]», Испания) * {{Флаг Португалии}} [[Перейра Данилу|Данилу Перейра]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062009736.html|title=Опорник «Порту» и сборной Португалии Данилу пропустит ЧМ-2018 из-за разрыва ахилла|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408205753/https://www.sports.ru/football/1062009736.html|archivedate=2018-04-08}}</ref> («[[Порту (футбол клубы)|Порту]]», Португалия) * {{Флаг Португалии}} [[Пиреш да Фонсека Роланду Жорже|Роланду]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063471334.html|title=Защитник «Марселя» Роланду из-за разрыва ахилла попустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180525204936/https://www.sports.ru/football/1063471334.html|archivedate=2018-05-25}}</ref> («[[Олимпик Марсель]]», Франция) * {{Флаг Республики Корея}} [[Квон Чхан Хун]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063336751.html|title=Игрок «Дижона» Квон Чхан Хун получил серьезную травму и не сыграет на ЧМ-2018 за сборную Южной Кореи|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180520193219/https://www.sports.ru/football/1063336751.html|archivedate=2018-05-20}}</ref> («[[Дижон (футбол клубы)|Дижон]]», Франция) * {{Флаг России}} [[Кокорин Александр Александрович|Александр Кокорин]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1061295611.html|title=«Зенит» подтвердил разрыв крестообразных связок у Кокорина|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316214045/https://www.sports.ru/football/1061295611.html|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)|«Зенит» (СПб)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Джикия Георгий Тамазович|Георгий Джикия]]<ref>{{cite web|url=https://www.sovsport.ru/football/news/1039446-vjacheslav-koloskov-u-kokorina-dzhikii-i-vasina-net-shansov-sygrat-na-chempionate-mira|title=Вячеслав Колосков: У Кокорина, Джикии и Васина нет шансов сыграть на чемпионате мира|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316221501/https://www.sovsport.ru/football/news/1039446-vjacheslav-koloskov-u-kokorina-dzhikii-i-vasina-net-shansov-sygrat-na-chempionate-mira|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[Спартак (футбол клубы, Мәсәкәү)|«Спартак» (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Васин Виктор Владимирович|Виктор Васин]]<ref>{{cite web|url=https://www.championat.com/football/news-3363295-babaev-vasin-iz-za-travmy-skoree-vsego-propustit-chm-2018.html|title=Бабаев: Васин из-за травмы, скорее всего, пропустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316214555/https://www.championat.com/football/news-3363295-babaev-vasin-iz-za-travmy-skoree-vsego-propustit-chm-2018.html|archivedate=2018-03-16}}</ref> ([[ЦСКА (футбол клубы, Мәскәү)|ЦСКА (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг России}} [[Рауш Константин Викторович|Константин Рауш]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1063783449.html|title=Станислав Черчесов: У Рауша проблемы со спиной|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180612155218/https://www.sports.ru/football/1063783449.html|archivedate=2018-06-12}}</ref> ([[Динамо (футбол клубы, Мәскәү)|«Динамо» (Мәскәү)]], Рәсәй) * {{Флаг Туниса}} [[Мсакни Юссеф|Юссеф Мсакни]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062036717.html|title=Хавбек сборной Туниса Мсакни пропустит ЧМ из-за травмы. В марте тренер сравнивал его с Месси|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180408210230/https://www.sports.ru/football/1062036717.html|archivedate=2018-04-08}}</ref> («[[Аль-Духаиль]]», Катар) * {{Флаг Франции}} [[Косельни Лоран|Лоран Косельни]]<ref>{{cite web|url=https://www.sports.ru/football/1062813562.html|title=У Косьельни подтверждена травма ахилла, он точно пропустит ЧМ-2018|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180504092046/https://www.sports.ru/football/1062813562.html|archivedate=2018-05-04}}</ref> ([[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|«Арсенал» (Лондон)]], Англия) * {{Флаг Уругвая}} [[Корухо Матиас|Матиас Корухо]] («[[Пеньяроль]]», Уругвай) * {{Флаг Нигерии}} [[Симон Мойзес|Мойзес Симон]]<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/44280542|title=Nigeria winger Moses Simon ruled out of World Cup with injury|publisher=|accessdate=|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180529140030/https://www.bbc.com/sport/football/44280542|archivedate=2018-05-29}}</ref> («[[Гент (футбол клубы)|Гент]]», Бельгия) {{div col end}} === Судьялар === Донъя чемпионаты матчтарын үткәреү өсөн ФИФА тарафынан раҫланған судьялар исемлеге<ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=3/news=36-referees-and-63-assistant-referees-appointed-as-russia-2018-match-officials.html|title=36 referees and 63 assistant referees appointed as Russia 2018 Match Officials|publisher=FIFA|date=2018-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180330013850/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=3/news=36-referees-and-63-assistant-referees-appointed-as-russia-2018-match-officials.html|archivedate=2018-03-30}}</ref> Б<ref>{{cite web|url=http://resources.fifa.com/image/upload/list-of-match-officials-for-the-2018-fifa-world-cuptm.pdf|title=Referees & Assistant referees for the 2018 FIFA World Cup|publisher=FIFA|date=2018-05-13}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>: {{col-begin}} {{col-3}} ;[[Азия футбол конфедерацияһы|АФК]] : {{Флаг|Бахрейн}} [[Шукралла Наваф|Наваф Шукралла]] : {{Флаг|Иран}} [[Фагани Алиреза|Алиреза Фагани]] : {{Флаг|ОАЭ}} [[Мохамед Мохаммед Абдулла|Мохаммед Абдулла Мохамед]] : {{Флаг|Узбекистан}} [[Ирматов Равшан Сайфиддинович|Равшан Ирматов]] : {{Флаг|Япония}} [[Рюдзи Сато]] ;[[Африка футбол конфедерацияһы|КАФ]] : {{Флаг|Алжир}} [[Мехди Абид Шариф]] : {{Флаг|Гамбия}} [[Гассама Бакари|Бакари Гассама]] : {{Флаг|Египет}} [[Гриша Гехад|Гехад Гриша]] : {{Флаг|Замбия}} [[Сиказве Джанни|Джанни Сиказве]] : {{Флаг|Сенегал}} [[Дьедиу Маланг|Маланг Дьедиу]] : {{Флаг|Эфиопия}} [[Тессема Бамлак|Бамлак Тессема]] {{col-3}} ;[[КОНКАКАФ]] : {{Флаг|Коста-Рика|торговый}} [[Монтеро, Рикардо|Рикардо Монтеро]] : {{Флаг|Мексика}} [[Рамос Сесар Артуро|Сесар Рамос]] : {{Флаг|Панама}} [[Питти Джон|Джон Питти]] : {{Флаг|Сальвадор}} [[Агилар Хоэль|Хоэль Агилар]] : {{Флаг|США}} [[Гейгер Марк|Марк Гейгер]] : {{Флаг|США}} [[Марруфо Джаир|Джаир Марруфо]] ;[[КОНМЕБОЛ]] : {{Флаг|Аргентина}} [[Питана Нестор|Нестор Питана]] : {{Флаг|Бразилия}} [[Риччи Сандро|Сандро Риччи]] : {{Флаг|Колумбия}} [[Рольдан Вильмар|Вильмар Рольдан]] : {{Флаг|Парагвай}} [[Касерес Энрике|Энрике Касерес]] : {{Флаг|Уругвай}} [[Кунья Андрес|Андрес Кунья]] : {{Флаг|Чили}} [[Хулио Баскуньян]] {{col-3}} ;[[Океания футбол конфедерацияһы|ОФК]] : {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Конгер Мэттью|Мэттью Конгер]] : {{Флаг|Французская Полинезия}} [[Оата Норбер|Норбер Оата]] ;[[УЕФА]] : {{Флаг|Германия}} [[Брых Феликс|Феликс Брых]] : {{Флаг|Испания}} [[Антонио Матеу Лаос]] : {{Флаг|Италия}} [[Рокки Джанлука|Джанлука Рокки]] : {{Флаг|Нидерланды}} [[Кёйперс Бьорн|Бьорн Кёйперс]] : {{Флаг|Польша}} [[Марциняк Шимон|Шимон Марциняк]] : {{Флаг|Россия}} [[Карасёв Сергей Геннадьевич|Сергей Карасёв]] : {{Флаг|Сербия}} [[Мажич Милорад|Милорад Мажич]] : {{Флаг|Словения}} [[Скомина Дамир|Дамир Скомина]] : {{Флаг|Турция}} [[Чакыр Джюнейт|Джюнейт Чакыр]] : {{Флаг|Франция}} [[Тюрпен Клеман|Клеман Тюрпен]] {{col-end}} === Ҡатнашыусылар өсөн лагерҙар === 32 йыйылма команда ҡулланған һәм донъя чемпионаты турнирына тиклем һәм уның барышында күнекмәләр үткән база лагерҙары ФИФА тарафынан 2018 йылдың 9 февралендә һәр ҡатнашыусы команда өсөн иғлан ителә<ref>{{cite web |title=Team Base Camps for 2018 FIFA World Cup™ confirmed |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=2/news=team-base-camps-for-2018-fifa-world-cuptm-confirmed.html |publisher=FIFA.com (Fédération Internationale de Football Association) |date=2018-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180210181446/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2018/m=2/news=team-base-camps-for-2018-fifa-world-cuptm-confirmed.html |archivedate=2018-02-10 }}</ref> {{колонки|2}} * [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]: [[Ҡазан]], [[Татарстан Республикаһы]] * [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Зеленогорск (Санкт-Петербург)|Зеленогорск]]) * {{Футбол|ARG}}: [[Бронницы]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]: [[Красногорск]], [[Мәскәү өлкәһе]] * {{Футбол|BRA}}: [[Сочи]], [[Краснодарский край]] * [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]: [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]]: [[Анапа]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Египет йыйылма командаһы|Египет]]: [[Грозный]], [[Чечен Республикаһы]] * [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]: [[Баковка]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Iceland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Исландия йыйылма командаһы|Исландия]]: [[Геленджик]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]: [[Краснодар]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]]: [[Үрге Услон]], [[Татарстан Республикаһы]] * [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Ломоносов (ҡала)|Ломоносов]]) * [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]: [[Санкт-Петербург]] ([[Павловск (Санкт-Петербург)|Павловск]]) * [[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]]: [[Воронеж]], [[Воронеж өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]: [[Химки]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]: [[Ессентуки]], [[Ставрополь крайы]] * [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]: [[Саранск]], [[Мордва Республикаһы]] * [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]]|Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу: [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]]: [[Сочи]], [[Краснодар крайы]] * [[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]]: [[Раменское]], [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]: [[Химки]] ([[Новогорск]]), [[Мәскәү өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сәғүд Ғәрәбстаны йыйылма командаһы|Сәғүд Ғәрәбстаны]]: [[Санкт-Петербург]] * [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]]: [[Калуга]], [[Калуга өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]]: [[Светлогорск (Калининград өлкәһе)|Светлогорск]], [[Калининград өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]: [[Первомайское (ҡасаба, Мәскәү)|Первомайское]], [[Мәскәү]] * [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]: [[Бор (Түбәнге Новгород өлкәһе)|Бор]], [[Түбәнге Новгород өлкәһе]] * [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]: [[Истра (ҡала)|Истра]], [[Мәскәү өлкәһе]]<ref group="Прим.">Точное местонахождение базового лагеря чемпионов мира — отель «Хилтон Гарден Инн» в местечке [[Кострово (Московская область)|Кострово]] в 12 км западнее города [[Истра (город)|Истра]]</ref> * [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]: [[Рощино (Ленинградская область)|Рощино]], [[Ленинградская область]] * [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]: [[Тольятти]], [[Һамар өлкәһе]] * [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]: [[Геленджик]], [[Краснодар крайы]] * {{Футбол|JPN}}: [[Ҡазан]], [[Татарстан Республикаһы]] {{колонки/конец}} == Асыу тантанаһы == Донъя чемпионатын асыу тантанаһы 14 июндә 17:30 сәғәттә (Мәскәү ваҡыты) «Лужники» стадионында башлана. Турнирҙың беренсе уйыны башланыуға сәғәт ярым ҡалғас, тамашасыларға Рәсәй моделе [[Водянова Наталья Михайловна|Наталья Водянова]] һәм испан ҡапҡасыһы Икер Касильяс донъя чемпионатының төп бүләген — футбол буйынса донъя чемпионаты Кубогын күрһәтә. Рәсми рәүештә чемпионатты Рәсәй Федерацияһы Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/57787 Церемония открытия чемпионата мира по футболу 2018 года] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614155402/http://www.kremlin.ru/events/president/news/57787 |date=2018-06-14 }}</ref> һәм ФИФА президенты Джанни Инфантино аса<ref>{{Cite web |url=https://rosregistr.ru/raznoe/134312.html |title=Робби Уильямс выступит на открытии чемпионата мира по футболу 2018 |access-date=2018-06-14 |archive-date=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207094252/https://rosregistr.ru/ |deadlink=no }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://veved.ru/events/107990-peskov-perechislil-glav-gosudarstv-na-otkrytii-chempionata-mira-po-futbolu.html |title=Песков перечислил глав государств на открытии чемпионата мира по футболу |access-date=2018-06-14 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234330/http://veved.ru/events/107990-peskov-perechislil-glav-gosudarstv-na-otkrytii-chempionata-mira-po-futbolu.html |deadlink=no }}</ref>. [[Вена халыҡ операһы]] солисы [[Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы|Аида Ғарифуллина]] һәм британ йырсыһы Робби Уильямс «Фәрештәләр» ({{lang-ru|«Angels»}}) йырын башҡаралар. Йыр башҡарылған саҡта турнирҙа ҡатнашҡан бөтә 32 илдең флагтары майҙанға сығарыла, ә Бразилия футболсыһы Роналдо бүре Забивака һәм малайҙарҙың береһе менән бергә 2018 йылғы донъя чемпионатының рәсми тубына символик тибә. Лужникиҙа асыу тантанаһында бөтәһе 800-гә яҡын кеше ҡатнаша<ref>{{cite web |url = https://ria.ru/20180614/1522739146.html |title = Старт мундиаля: лучшие кадры с церемонии открытия |publisher = [[РИА Новости]] |date = 2018-06-14 |accessdate = 2018-06-14 |archive-date = 2019-04-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190418025144/https://ria.ru/20180614/1522739146.html |deadlink = no }}</ref>. Феликс Михайлов шоуҙың режиссеры була<ref>{{cite web|url=https://rsport.ria.ru/20180611/1137862412.html|title=Автор раскрыл секреты церемонии открытия ЧМ-2018|publisher=''rsport.ria.ru''|accessdate=2018-06-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180615163305/https://rsport.ria.ru/20180611/1137862412.html|archivedate=2018-06-15}}</ref>. 2018 йылғы донъя чемпионатын асыу матбуғатта киң яҡтыртыла һәм бөтә донъя спорт берләшмәһен илһамландыра<ref name="ceremreact">{{cite web |url= https://worldcup2018.tass.ru/articles/5294922 |title= Реакция мировых СМИ на церемонию и матч открытия чемпионата мира по футболу |publisher= [[ТАСС]] |author= |date= 2018-06-15 |accessdate= 2018-06-27 |quote= |archive-date= 2018-06-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180627091211/https://worldcup2018.tass.ru/articles/5294922 |deadlink= no }}</ref>. == Төркөм этабы == [[Файл:2018 world cup.png|upright=2.0|thumb|{{колонки}} {{легенда|#2b42a3|Чемпион}} {{легенда|#34c0be|Көмөш призёр}} {{легенда|#269c5a|Бронза призёр}} {{легенда|#81c846|4-се урын}} {{легенда|#e4e454|Сирек финалсылар}} {{легенда|#ffa03e|1/8 финал}} {{легенда|#b94954|Төркөм этабы}} {{колонки/конец}}]] [[Файл:Countries-participants of the FIFA World Cup 2018.svg|upright=2.0|thumb|{{колонки}} {{легенда|#800000ff|A төркөмө}} {{легенда|#008000ff|B төркөмө}} {{легенда|#000080ff|C төркөмө}} {{легенда|#ffd42aff|D төркөмө}} {{легенда|#00ff00ff|E төркөмө}} {{легенда|#d400aaff|F төркөмө}} {{легенда|#ff6600ff|G төркөмө}} {{легенда|#0088aaff|H төркөмө}} {{колонки/конец}}]] === Командаларҙы классификациялау критерийҙары === Төркөмдәрҙәге командаларҙың урындары түбәндәге ҡағиҙәләр буйынса билдәләнә<ref>{{cite web |url=http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf |title=Regulations 2018 FIFA World Cup Russia |publisher=FIFA |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170712134322/http://resources.fifa.com/mm/document/tournament/competition/02/84/35/19/regulationsfwc2018en_neutral.pdf |archivedate=2017-07-12 }}</ref>: 1. Бөтә төркөм матчтарында тупланған дөйөм мәрәйҙәр; 2. Бөтә төркөм матчтарында индерелгән һәм үткәрелгән туптар айырмаһы; 3. Бөтә төркөм уйындарында тупланған голдар һаны; Үрҙә һанап үтелгән критерийҙар буйынса ике йәки унан да күберәк команда тигеҙ күрһәткестәргә эйә булһа, уларҙың урындары түбәндәге өҫтәмә критерийҙар буйынса билдәләнә: 4. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында тупланған мәрәйҙәр; 5. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында индерелгән һәм үткәрелгән туптар айырмаһы; 6. Төркөм этабы матчтарында ҡаралған командалар араһында индерелгәнн туптар һаны; 7. Фейр-плей мәрәйҙәре * Беренсе һары карточка: минус 1 мәрәй; * Тура булмаған ҡыҙыл карточка (икенсе һары карточка): минус 3 мәрәй; * Тура ҡыҙыл карточка: минус 4 мәрәй; * Һары карточка һәм Ҡыҙыл карточка: минус 5 мәрәй; 8. ФИФА-ның Ойоштороу комитеты тарафынан йәрәбә һалыу. == Чемпион == * [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] — икенсе тапҡыр. == Статистика == === Бомбардирҙар === <small>Иҫкәрмә: Йәйәләрҙә пенальтиҙан индергән голдар һаны.</small> ;6 гол {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] (3) {{div col end}}{{^|1em}} ;4 гол {{div col|шир=16em}} * {{Бельгия}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * {{Португалия}} [[Криштиану Роналду]] (1) * {{Россия}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] * {{Франция}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] (3) * {{Франция}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] {{div col end}}{{^|1em}} ;3 гол {{div col|шир=16em}} * {{Бельгия}} [[Азар Эден|Эден Азар]] (1) * {{Испания}} [[Коста Диего|Диего Коста]] * {{Колумбия}} [[Мина Ерри|Ерри Мина]] * {{Россия}} [[Дзюба Артём Сергеевич|Артём Дзюба]] (1) * {{Уругвай}} [[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]] * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] * {{Хорватия}} [[Перишич Иван|Иван Перишич]] {{div col end}}{{^|1em}} ;2 гол {{div col|шир=16em}} * {{Австралия}} [[Единак Миле|Миле Единак]] (2) * {{Англия}} [[Стоунз Джон|Джон Стоунз]] * {{Аргентина}} [[Агуэро Серхио|Серхио Агуэро]] * {{Бразилия}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] * {{Бразилия}} [[Неймар]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Мохамед Салах]] (1) * {{Нигерия}} [[Ахмед Муса]] * {{Республика Корея}} [[Сон Хын Мин]] * {{Тунис}} [[Хазри Вахби|Вахби Хазри]] * {{Уругвай}} [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] * {{Хорватия}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] (1) * {{Швеция}} [[Гранквист Андреас|Андреас Гранквист]] (2) * {{Япония}} [[Инуи Такаси|Такаси Инуи]]{{div col end}}{{^|1em}} ;1 гол {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Алли Деле|Деле Алли]] * {{Англия}} [[Лингард Джесси|Джесси Лингард]] * {{Англия}} [[Магуайр Гарри|Гарри Магуайр]] * {{Англия}} [[Триппьер Киран|Киран Триппьер]] * {{Аргентина}} [[Ди Мария Анхель|Анхель Ди Мария]] * {{Аргентина}} [[Меркадо Габриэль|Габриэль Меркадо]] * {{Аргентина}} [[Месси Лионель|Лионель Месси]] * {{Аргентина}} [[Рохо Маркос|Маркос Рохо]] * {{Бельгия}} [[Батшуайи Миши|Миши Батшуайи]] * {{Бельгия}} [[Вертонген Ян|Ян Вертонген]] * {{Бельгия}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * {{Бельгия}} [[Мертенс Дрис|Дрис Мертенс]] * {{Бельгия}} [[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] * {{Бельгия}} [[Феллайни Маруан|Маруан Феллайни]] * {{Бельгия}} [[Шадли Насер|Насер Шадли]] * {{Бельгия}} [[Янузай Аднан|Аднан Янузай]] * {{Бразилия}} [[Аугусто Ренато|Ренато Аугусто]] * {{Бразилия}} [[Безерра Масиэл Жуниор Жозе Пауло|Паулиньо]] * {{Бразилия}} [[Силва Тиагу (бразильский футболист)|Тиагу Силва]] * {{Бразилия}} [[Роберто Фирмино]] * {{Германия}} [[Кроос Тони|Тони Кроос]] * {{Германия}} [[Ройс Марко|Марко Ройс]] * {{Дания}} [[Йёргенсен Матиас (футболист)|Матиас Йёргенсен]] * {{Дания}} [[Поульсен Юссуф|Юссуф Поульсен]] * {{Дания}} [[Эриксен Кристиан|Кристиан Эриксен]] * {{Иран}} [[Ансарифард Карим|Карим Ансарифард]] (1) * {{Исландия}} [[Гильфи Сигурдссон]] (1) * {{Исландия}} [[Альвред Финнбогасон]] * {{Испания}} [[Аспас Яго|Яго Аспас]] * {{Испания}} [[Иско]] * {{Испания}} [[Фернандес Иглесиас Хосе Игнасио|Начо]] * {{Колумбия}} [[Гарсия Радамель Фалькао|Радамель Фалькао]] * {{Колумбия}} [[Кинтеро Хуан|Хуан Кинтеро]] * {{Колумбия}} [[Куадрадо Хуан|Хуан Куадрадо]] * {{Коста-Рика}} [[Уостон Кендалл|Кендалл Уостон]] * {{Марокко}} [[Бутаиб Халид|Халид Бутаиб]] * {{Марокко}} [[Эн-Несири Юссеф|Юссеф Эн-Несири]] * {{Мексика}} [[Вела Карлос|Карлос Вела]] (1) * {{Мексика}} [[Лосано Ирвинг|Ирвинг Лосано]] * {{Мексика}} [[Эрнандес Балькасар Хавьер|Хавьер Эрнандес]] * {{Нигерия}} [[Мозес Виктор|Виктор Мозес]] (1) * {{Панама}} [[Балой Фелипе|Фелипе Балой]] * {{Перу}} [[Каррильо Андре|Андре Каррильо]] * {{Перу}} [[Герреро Хосе Паоло|Паоло Герреро]] * {{Польша}} [[Беднарек Ян|Ян Беднарек]] * {{Польша}} [[Крыховяк Гжегож|Гжегож Крыховяк]] * {{Португалия}} [[Куарежма Рикарду|Рикарду Куарежма]] * {{Португалия}} [[Пепе (футболист, 1983)|Пепе]] * {{Республика Корея}} [[Ким Ён Гвон]] * {{Россия}} [[Газинский Юрий Александрович|Юрий Газинский]] * {{Россия}} [[Головин Александр Сергеевич (футболсы)|Александр Головин]] * {{Россия}} [[Фигейра Фернандес Марио|Марио Фернандес]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Салим аль-Давсари]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Салман аль-Фарадж]] (1) * {{Сенегал}} [[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] * {{Сенегал}} [[Мане Садио|Садио Мане]] * {{Сенегал}} [[Ваге Мусса|Мусса Ваге]] * {{Сербия}} [[Коларов Александар|Александар Коларов]] * {{Сербия}} [[Митрович Александар (футболист)|Александар Митрович]] * {{Тунис}} [[Бен-Юссеф Фахреддин|Фахреддин Бен-Юссеф]] * {{Тунис}} [[Бронн Дилан|Дилан Бронн]] * {{Тунис}} [[Сасси Ферджани|Ферджани Сасси]] (1) * {{Уругвай}} [[Хименес де Варгас Хосе Мария|Хосе Хименес]] * {{Франция}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] * {{Франция}} [[Павар Бенжамен|Бенжамен Павар]] * {{Франция}} [[Погба Поль|Поль Погба]] * {{Франция}} [[Умтити Самюэль|Самюэль Умтити]] * {{Хорватия}} [[Бадель Милан|Милан Бадель]] * {{Хорватия}} [[Вида Домагой|Домагой Вида]] * {{Хорватия}} [[Крамарич Андрей|Андрей Крамарич]] * {{Хорватия}} [[Ракитич Иван|Иван Ракитич]] * {{Хорватия}} [[Ребич Анте|Анте Ребич]] * {{Швейцария}} [[Джака Гранит|Гранит Джака]] * {{Швейцария}} [[Джемайли Блерим|Блерим Джемайли]] * {{Швейцария}} [[Дрмич Йосип|Йосип Дрмич]] * {{Швейцария}} [[Цубер Стивен|Стивен Цубер]] * {{Швейцария}} [[Шакири Джердан|Джердан Шакири]] * {{Швеция}} [[Аугустинссон Людвиг|Людвиг Аугустинссон]] * {{Швеция}} [[Тойвонен Ула|Ула Тойвонен]] * {{Швеция}} [[Форсберг Эмиль|Эмиль Форсберг]] * {{Япония}} [[Кагава Синдзи|Синдзи Кагава]] (1) * {{Япония}} [[Осако Юя|Юя Осако]] * {{Япония}} [[Харагути Гэнки|Гэнки Харагути]] * {{Япония}} [[Хонда Кэйсукэ|Кэйсукэ Хонда]] {{div col end}}{{^|1em}} ; Автоголдар {{div col|шир=30em}} * {{Австралия}} [[Бехич Азиз|Азиз Бехич]] [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Бразилия}} [[Роза Луис Фернандо|Фернандиньо]] [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Египет}} [[Ахмед Фатхи]] [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Марокко}} [[Бухаддуз Азиз|Азиз Бухаддуз]] [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Мексика}} [[Альварес Эдсон Омар|Эдсон Альварес]] [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Нигерия}} [[Этебо Огенекаро|Огенекаро Этебо]] [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Польша}} [[Чонек Тиагу|Тиагу Чонек]] [[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Россия}} [[Игнашевич Сергей Николаевич|Сергей Игнашевич]] [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Россия}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Тунис}} [[Мерья Яссин|Яссин Мерья]] [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] [[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция йыйылма командаһы]]на ҡаршы матчта * {{Швейцария}} [[Зоммер Янн|Янн Зоммер]] [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика йыйылма командаһы]] на ҡаршы матчта {{div col end}}{{^|1em}} === Гол индереүгә ярҙам итеүселәр === ;2 гол тапшырыуы {{div col|шир=16em}} * {{Аргентина}} [[Банега Эвер|Эвер Банега]] * {{Аргентина}} [[Месси Лионель|Лионель Месси]] * {{Бельгия}} [[Азар Эден|Эден Азар]] * {{Бельгия}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * {{Бельгия}} [[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] * {{Бельгия}} [[Тилеманс Юри|Юри Тилеманс]] * {{Бразилия}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] * {{Колумбия}} [[Кинтеро Хуан|Хуан Кинтеро]] * {{Колумбия}} [[Родригес Хамес|Хамес Родригес]] * {{Россия}} [[Дзюба Артём Сергеевич|Артём Дзюба]] * {{Россия}} [[Головин Александр Сергеевич (футболсы)|Александр Головин]] * {{Тунис}} [[Хазри Вахби|Вахби Хазри]] * {{Уругвай}} [[Санчес Карлос Андрес|Карлос Санчес]] * {{Франция}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] * {{Франция}} [[Эрнандес Люка|Люка Эрнандес]] * {{Швеция}} [[Классон Виктор|Виктор Классон]] {{div col end}}{{^|1em}} ;1 гол тапшырыуы {{div col|шир=16em}} * {{Англия}} [[Лингард Джесси|Джесси Лингард]] * {{Англия}} [[Лофтус-Чик Рубен|Рубен Лофтус-Чик]] * {{Англия}} [[Магуайр Гарри|Гарри Магуайр]] * {{Англия}} [[Стерлинг Рахим|Рахим Стерлинг]] * {{Англия}} [[Триппьер Киран|Киран Триппьер]] * {{Англия}} [[Янг Эшли|Эшли Янг]] * {{Аргентина}} [[Меркадо Габриэль|Габриэль Меркадо]] * {{Аргентина}} [[Рохо Маркос|Маркос Рохо]] * {{Бельгия}} [[Алдервейрелд Тоби|Тоби Алдервейрелд]] * {{Бельгия}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * {{Бельгия}} [[Мертенс Дрис|Дрис Мертенс]] * {{Бельгия}} [[Шадли Насер|Насер Шадли]] * {{Бразилия}} [[Виллиан (футболсы)|Виллиан]] * {{Бразилия}} [[Габриэл Жезус]] * {{Бразилия}} [[Коста Дуглас|Дуглас Коста]] * {{Бразилия}} [[Неймар]] * {{Германия}} [[Гомес Марио|Марио Гомес]] * {{Германия}} [[Ройс Марко|Марко Ройс]] * {{Дания}} [[Дилейни Томас|Томас Дилейни]] * {{Дания}} [[Йёргенсен Николаи|Николаи Йёргенсен]] * {{Дания}} [[Эриксен Кристиан|Кристиан Эриксен]] * [[Файл:Flag of Egypt.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдаллах Саид]] * {{Иран}} [[Фаджр Файсал|Файсал Фаджр]] * {{Испания}} [[Бускетс Серхио|Серхио Бускетс]] * {{Испания}} [[Иньеста Андрес|Андрес Иньеста]] * {{Испания}} [[Карвахаль Даниэль|Даниэль Карвахаль]] * {{Колумбия}} [[Куадрадо Хуан|Хуан Куадрадо]] * {{Коста-Рика}} [[Кэмпбелл Жоэль|Жоэль Кэмпбелл]] * {{Мексика}} [[Лосано Ирвинг|Ирвинг Лосано]] * {{Мексика}} [[Эрнандес Балькасар Хавьер|Хавьер Эрнандес]] * {{Нигерия}} [[Мозес Виктор|Виктор Мозес]] * {{Нигерия}} [[Омеруо Кеннет|Кеннет Омеруо]] * {{Панама}} [[Авила Рикардо|Рикардо Авила]] * {{Перу}} [[Герреро Хосе Паоло|Паоло Герреро]] * {{Перу}} [[Йотун Йосимар|Йосимар Йотун]] * {{Польша}} [[Гросицкий Камиль|Камиль Гросицкий]] * {{Польша}} [[Кужава Рафал|Рафал Кужава]] * {{Португалия}} [[Гедеш Гонсалу|Гонсалу Гедеш]] * {{Португалия}} [[Геррейру Рафаэл|Рафаэл Геррейру]] * {{Португалия}} [[Моутинью Жоау|Жоау Моутинью]] * {{Португалия}} [[Силва Адриен|Адриен Силва]] * {{Республика Корея}} [[Ли Джэ Сон (футболсы, 1992)|Ли Джэ Сон]] * {{Республика Корея}} [[Чу Се Чон]] * {{Россия}} [[Дзагоев Алан Елизбарович|Алан Дзагоев]] * {{Россия}} [[Зобнин Роман Сергеевич|Роман Зобнин]] * {{Россия}} [[Фигейра Фернандес Марио|Марио Фернандес]] * {{Россия}} [[Кутепов Илья Олегович|Илья Кутепов]] * [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдуллах Утаиф]] * {{Сенегал}} [[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] * {{Сербия}} [[Тадич Душан|Душан Тадич]] * {{Тунис}} [[Наггез Хамди|Хамди Наггез]] * {{Тунис}} [[Хаддади Уссама|Уссама Хаддади]] * {{Уругвай}} [[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]] * {{Уругвай}} [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] * {{Франция}} [[Жиру Оливье|Оливье Жиру]] * {{Франция}} [[Толиссо Корантен|Корантен Толиссо]] * {{Хорватия}} [[Бадель Милан|Милан Бадель]] * {{Хорватия}} [[Брозович Марцело|Марцело Брозович]] * {{Хорватия}} [[Вида Домагой|Домагой Вида]] * {{Хорватия}} [[Врсалько Шиме|Шиме Врсалько]] * {{Хорватия}} [[Ковачич Матео|Матео Ковачич]] * {{Хорватия}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] * {{Хорватия}} [[Манджукич Марио|Марио Манджукич]] * {{Хорватия}} [[Перишич Иван|Иван Перишич]] * {{Хорватия}} [[Пиварич Йосип|Йосип Пиварич]] * {{Швейцария}} [[Гавранович Марио|Марио Гавранович]] * {{Швейцария}} [[Закариа Денис|Денис Закариа]] * {{Швейцария}} [[Шакири Джердан|Джердан Шакири]] * {{Швейцария}} [[Эмболо Брель|Брель Эмболо]] * {{Швеция}} [[Тойвонен Ула|Ула Тойвонен]] * {{Япония}} [[Инуи Такаси|Такаси Инуи]] * {{Япония}} [[Кагава Синдзи|Синдзи Кагава]] * {{Япония}} [[Нагатомо Юто|Юто Нагатомо]] * {{Япония}} [[Сибасаки Гаку|Гаку Сибасаки]] * {{Япония}} [[Хонда Кэйсукэ|Кэйсукэ Хонда]] {{div col end}}{{^|1em}} === Дисквалификациялар === Ҡыҙыл карточка алған йәки төрлө матчтарҙа ике һары карточка йыйған уйынсы киләһе уйынды үткәрмәй<ref>[https://www.fifa.com/worldcup/statistics/players/disciplinary PLAYERS. DISCIPLINARY] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180626215632/https://www.fifa.com/worldcup/statistics/players/disciplinary |date=2018-06-26 }}</ref>. Уйынсынының дисквалификациялауы башланған этаптан һуң йыйылма команда уйындарҙан төшөп ҡалған осраҡта санкция күләме өҫтәмә билдәләнә. {| class="wikitable sortable" |- ! Футболсылар ! Команда ! Ҡағиҙә боҙоу ! Уйнамаған матчтар |- | [[Санчес Морено Карлос|Карлос Санчес]] | [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{0,5|11px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] | Н төркөмөндә {{Флаг|Япония}} [[Сборная Японии по футболу|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Red card.svg|10px|alt=Red card|Уйындан ҡыуыла (тура ҡыҙыл карточка)|link=]] | Н төркөмөндә [[Файл:Flag of Poland.svg|mini|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Польша йыйылма командаһы|Польша]]ға ҡаршы уйын |- |[[Поульсен Юссуф|Юссуф Поульсен]] |[[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] |С төркөмөндә [[Файл:War flag of Peru.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Перу йыйылма командаһы|Перу]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] С төркөмөндә [[Файл:Flag of Australia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Австралия йыйылма командаһы|Австралия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |С төркөмөндә [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйын |- | [[Боатенг Жером|Жером Боатенг]] | [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] | F төркөмөндә [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға уйында [[Файл:Yellow-red card.svg|12px|alt=Yellow-red card|Уйындан сығарыла (2 һары карточка)|link=]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]]ға ҡаршы уйын |- |[[Купер Армандо|Армандо Купер]] |[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]ҡа ҡаршы уйын |- |[[Мурильо Майкл Амир|Майкл Амир Мурильо]] |[[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]]ҡа ҡаршы уйын |- |[[Смольников Игорь Александрович|Игорь Смольников]] |[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] |А төркөмөндә [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]][[Файл:Yellow-red card.svg|12px|alt=Yellow-red card|Уйындан сығарыла (2 һары карточка)|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]ға ҡаршы уйын |- |[[Аль-Ахмади Карим|Карим Аль-Ахмади]] |[[Файл:Flag of Morocco.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Марокко йыйылма командаһы|Марокко]] |B төркөмөндә [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] B төркөмөндә [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Чон У Ён]] |[[Файл:Flag of South Korea.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Корея йыйылма командаһы|Корея]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Ларссон Себастиан|Себастиан Ларссон]] |[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйын |- |[[Морено Эктор|Эктор Морено]] |[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] F төркөмөндә [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финал [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Лихтштайнер Штефан|Штефан Лихтштайнер]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә {{Флаг|Коста-Рика|торговый}} [[Сборная Коста-Рики по футболу|Коста-Рика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйын |- |[[Матич Неманья|Неманья Матич]] |[[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Митрович Александар (футболсы)|Александар Митрович]] |[[Файл:Flag of Serbia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сербия йыйылма командаһы|Сербия]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Шер Фабиан|Фабиан Шер]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] E төркөмөндә [[Файл:Flag of Costa Rica (state).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Коста-Рика йыйылма командаһы|Коста-Рика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйын] |- |[[Ньянг Мбайе|Мбайе Ньянг]] |[[Файл:Flag of Senegal.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Сенегал йыйылма командаһы|Сенегал]] |H төркөмөндә [[Файл:Flag of Japan.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Япония йыйылма командаһы|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] H төркөмөндә [[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Сасси Ферджани|Ферджани Сасси]] |[[Файл:Flag of Tunisia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Тунис йыйылма командаһы|Тунис]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] G төркөмөндә [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Маскерано Хавьер|Хавьер Маскерано]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Банега Эвер|Эвер Банега]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Матюиди Блез|Блез Матюиди]] |[[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]] |C төркөмөндә {{Флаг|Перу}} [[Сборная Перу по футболу|Перу]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйын |- |[[Отаменди Николас|Николас Отаменди]] |[[Файл:Flag of Argentina.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] |D төркөмөндә [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Криштиану Роналду]] |[[Файл:Flag of Portugal.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Португалия йыйылма командаһы|Португалия]] |B төркөмөндә [[Файл:Flag of Iran.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Йёргенсен Матиас (футболист)|Матиас Йёргенсен]] |[[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Дания йыйылма командаһы|Дания]] |С төркөмөндә [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Эррера Эктор|Эктор Эррера]] |[[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Germany.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Каземиро]] |[[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]] |Е төркөмөндә [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Лустиг Микаэль|Микаэль Лустиг]] |[[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]] |F төркөмөндә [[Файл:Flag of Mexico.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Мексика йыйылма командаһы|Мексика]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/4 финалда [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйын |- |[[Бехрами Валон|Валон Бехрами]] |[[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] |E төркөмөндә [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- | [[Ланг Михаэль|Михаэль Ланг]] | [[Файл:Flag of Switzerland.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]] | 1/8 финалда [[Файл:Flag of Sweden.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Швеция йыйылма командаһы|Швеция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Red card.svg|10px|alt=Red card|Уйындан ҡыуыла (тура ҡыҙыл карточка)|link=]] ! |- |[[Барриос Вильмар|Вильмар Барриос]] |[[Файл:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |H төркөмөндә [[Файл:Flag of Japan.svg|{{{1|22px}}}]][[буйынса Япония йыйылма командаһы|Япония]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/8 финалда [[Файл:Flag of England.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Англия йыйылма командаһы|Англия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]] |[[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] |A төркөмөндә [[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |- |[[Мёнье Тома|Тома Мёнье]] |[[Файл:Flag of Belgium (civil).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бельгия йыйылма командаһы|Бельгия]] |G төркөмөндә [[Файл:Flag of Panama.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Панама йыйылма командаһы|Панама]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы|Бразилия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] |1/2 финалда [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы|Франция]]ға ҡаршы уйын |- |[[Газинский Юрий Александрович|Юрий Газинский]] |[[Файл:Flag of Russia.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы|Рәсәй]] |А төркөмөндә [[Файл:Flag of Uruguay.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] 1/4 финалда [[Файл:Flag of Croatia.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Хорватия йыйылма командаһы|Хорватия]]ға ҡаршы уйында [[Файл:Yellow card.svg|10px|alt=Yellow card|Иҫкәртелә|link=]] ! |} === Үткәрелгән туптар иҫәбе === {| class="wikitable" ! colspan="10" |Үткәрелгән туптар иҫәбе |- !width="100"|0 !width="100"|1 !width="100"|2 !width="100"|3 !width="100"|4 !width="100"|5 !width="100"|6 !width="100"|7 !width="100"|8 !width="100"|11 |- | [[Файл:Flag of Poland.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Фабьяньский Лукаш|Лукаш Фабьянский]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Мухаммед аль-Уваис]] || [[Файл:Flag of Denmark.svg|{{{1|22px}}}]] [[Шмейхель Каспер|Каспер Шмейхель]] || {{Флаг Бразилии}} [[Бекер Алисон Рамзес|Алисон]] || {{Флаг Аргентины}} [[Кабальеро Вильфредо|Вильфредо Кабальеро]] || {{Флаг Австралии}} [[Райан Мэтью|Мэтью Райан]] || {{Флаг Бельгии}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] || {{Флаг России}} [[Акинфеев Игорь Владимирович|Игорь Акинфеев]] || {{Флаг Англии}} [[Пикфорд Джордан|Джордан Пикфорд]] || {{Флаг Панамы}} [[Пенедо Хайме|Хайме Пенедо]] |- | {{Флаг Франции}} [[Манданда, Стив|Стив Манданда]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Яссир аль-Мусайлим]] || {{Флаг Египта}} [[Эссам аль-Хадари]] || {{Флаг Колумбии}} [[Оспина Давид|Давид Оспина]] || {{Флаг Германии}} [[Нойер Мануэль|Мануэль Нойер]] || {{Флаг Аргентины}} [[Армани Франко|Франко Армани]] || {{Флаг Испании}} [[Де Хеа Давид|Давид Де Хеа]] || {{Флаг Японии}} [[Кавасима Эйдзи|Эйдзи Кавасима]] || {{Флаг Хорватии}} [[Субашич Даниел|Даниел Субашич]] || |- | || {{Флаг Туниса}} [[Матлути Аймен|Аймен Матлути]] || {{Флаг Ирана}} [[Бейраванд Алиреза|Алиреза Бейраванд]] || {{Флаг Республики Корея}} [[Чо Хён У]] || {{Флаг Египта}} [[Мохамед эль-Шенави]] || {{Флаг Исландии}} [[Ханнес Тоур Халльдоурссон]] || {{Флаг Мексики}} [[Очоа Гильермо|Гильермо Очоа]] || || || |- | || {{Флаг Хорватии}} [[Калинич Ловре|Ловре Калинич]] || {{Флаг Перу}} [[Гальесе Педро|Педро Гальесе]] || {{Флаг Уругвая}} [[Муслера Фернандо|Фернандо Муслера]] || {{Флаг Марокко}} [[Мохамеди Мунир Моханд|Мунир Мохамеди]] || {{Флаг Коста-Рики}} [[Навас Кейлор|Кейлор Навас]] || {{Флаг Португалии}} [[Патрисиу Руй|Руй Патрисиу]] || || || |- | || || {{Флаг Туниса}} [[Ассен Муэз|Муэз Ассен]] || || {{Флаг Нигерии}} [[Узохо Фрэнсис|Фрэнсис Узохо]] || {{Флаг Польши}} [[Щенсный Войцех|Войцех Щенсный]] || {{Флаг Франции}} [[Льорис Уго|Уго Льорис]] || || || |- | || || || || {{Флаг Сенегала}} [[Н’Диай Хадим|Хадим Н’Диай]] || [[Файл:Flag of Saudi Arabia.svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Абдуллах аль-Майюф]] || || || || |- | || || || || {{Флаг Сербии}} [[Стойкович Владимир|Владимир Стойкович]] || {{Флаг Туниса}} [[Бен-Мустафа Фарук|Фарук Бен-Мустафа]] || || || || |- | || || || || {{Флаг Швеции}} [[Ульсен Робин|Робин Ульсен]] || {{Флаг Швейцарии}} [[Зоммер, Янн|Янн Зоммер]] || || || || |} == Бүләктәр == [[Файл:Luka Modrić receives the golden ball prize at the hands of Russian President Vladimir Putin.jpg|thumb|[[Модрич Лука|Лука Модрич]] Владимир Путиндан "Алтын туп"ты ҡабул итә]] [[Файл:Kylian Mbappé receives the best young player award at the 2018 Football World Cup Russia.jpg|thumb|right|[[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] Эммануэль Макрондан «Иң яҡшы йәш уйынсы» премияһын ҡабул итә]] [[Файл:France champion of the Football World Cup Russia 2018.jpg|thumb|ФИФА-ның Донъя Кубогы — Францияла]] Турнир йомғаҡтары буйынса түбәндәге бүләктәр тапшырыла<ref name="awards">{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/157-awards-piece-2986294 |title=Golden consolation for magical Modric |website=FIFA |date=2018-07-15 |access-date=2018-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180716025003/https://www.fifa.com/worldcup/news/157-awards-piece-2986294 |archivedate=2018-07-16 |deadurl=no|lang=en}}</ref>: * чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһына ** Алтын туп — {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] ** Көмөш туп — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Азар Эден|Эден Азар]] ** Бронза туп — {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] * лучшему бомбардиру чемпионата ** Алтын бутса — {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] ** Көмөш бутса — {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] ** Бронза бутса — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Лукаку Ромелу|Ромелу Лукаку]] * Льва Яшин исемендәге приз — чемпионаттың иң яҡшы ҡапҡасыһына — {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа, Тибо|Тибо Куртуа]] * Иң яҡшы йәш уйынсы — {{Флаг Франции|20px}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] * Ғәҙел уйын призы — [[Файл:Flag of Spain.svg|border|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Испания йыйылма командаһы|Испания]] * Турнирҙың иң яҡшы голы — [[Файл:Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|border|{{{1|22px}}}]] [[Павар Бенжамен|Бенжамен Павар]] ([[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ға матчта)<ref>{{cite news |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/pavard-s-stunner-voted-hyundai-goal-of-the-tournament |title=Pavard's stunner voted Hyundai Goal of the Tournament |website=FIFA |date=2018-07-25 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archivedate=2018-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180725163638/https://www.fifa.com/worldcup/news/pavard-s-stunner-voted-hyundai-goal-of-the-tournament }}</ref> == Символик йыйылма команда == ФИФА ойошманың рәсми сайтында көйәрмәндәр тауышы менән ойошторолған донъя чемпионатының символик командаһын атай<ref>{{cite web |url=https://dreamteam.fifa.com/en/home |title=FIFA World Cup Fan Dream Team |website=FIFA.com |date=2018-07-18 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180626225201/https://dreamteam.fifa.com/en/home |archivedate=2018-06-26 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed |title=Fan Dream Team and prize winners revealed! |website=FIFA.com |date=2018-07-23 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519191320/https://www.fifa.com/worldcup/news/fan-dream-team-and-prize-winners-revealed |deadlink=no }}</ref>. {{div col|шир=16em}} * '''Ҡапҡасы''' ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] * '''Һаҡсылар''' ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Виейра Марсело|Марсело]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] ** {{Флаг Уругвая|20px}} [[Годин Диего|Диего Годин]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Силва Тиагу (Бразилия футболсыһы)|Тиагу Силва]] * '''Ярымһаҡсылар''' ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] ** {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Де Брёйне Кевин|Кевин Де Брёйне]] * '''Һөжүм итеүселәр''' ** {{Флаг Португалии|20px}} [[Криштиану Роналду]] ** {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Мбаппе Килиан|Килиан Мбаппе]] {{div col end}}{{^|1em}} ФИФА шулай уҡ статистик мәғлүмәттәр нигеҙендә донъя чемпионатының альтернатив символик командаһын баҫтырып сығара<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/worldcup/news/kane-crowned-king-mina-the-ppg-vip |title=Kane crowned King, Mina the PPG VIP |website=FIFA.com |date=2018-07-17 |accessdate=2018-08-07 |lang=en |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502105211/https://www.fifa.com/worldcup/news/kane-crowned-king-mina-the-ppg-vip |deadlink=no }}</ref>. {{div col|шир=16em}} * '''Ҡапҡасы''' ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Куртуа Тибо|Тибо Куртуа]] * '''Һаҡсылар''' ** {{Флаг Швеции|20px}} [[Гранквист Андреас|Андреас Гранквист]] ** {{Флаг Колумбии|20px}} [[Мина Ерри|Ерри Мина]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Силва Тиагу (бразильский футболист)|Тиагу Силва]] ** {{Флаг Франции|20px}} [[Варан Рафаэль|Рафаэль Варан]] * '''Ярымһаҡсылар''' ** {{Флаг России|20px}} [[Черышев Денис Дмитриевич|Денис Черышев]] ** {{Флаг Бразилии|20px}} [[Коутиньо Филиппе|Филиппе Коутиньо]] ** {{Флаг Хорватии|20px}} [[Модрич Лука|Лука Модрич]] * '''Һөжүм итеүселәр''' ** {{Флаг Франции|20px}} [[Гризманн Антуан|Антуан Гризманн]] ** {{Флаг Бельгии|20px}} [[Азар Эден|Эден Азар]] ** {{Флаг Англии|20px}} [[Кейн Гарри|Гарри Кейн]] {{div col end}}{{^|1em}} == Йөрөш == Түбәндә ФИФА-ның рәсми сайтында ([https://www.fifa.com официальный сайт ФИФА|]) баҫылған матч отчеттары нигеҙендә айырым матчтарға, стадиондарға, команда матчтарына, турнир этаптарына йөрөшө тураһында мәғлүмәттәр килтерелә. Турнир йомғаҡтары буйынса донъя чемпионатына килеүселәр һаны — 3 031 768 кеше, һәр уйынға уртаса килеүселәр һаны — 47 371 кеше, ә трибуналарҙың тулыуы уртаса 98,43 % тәшкил итә. Уртаса килеүселәр һаны буйынса 2018 йылғы чемпионат 21 донъя чемпионаты араһында унынсы була. === Матчтарға йөрөш === {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Айырым уйындарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="60" | '''Матч номеры''' | width="150" | '''Стадион''' | width="150" | '''Команда № 1''' | width="150" | '''Команда № 2''' | width="70" | '''Иҫәп''' | width="40" | '''Тамашасылар''' | width="30" | '''тулыу %-та''' | width="30" | '''Һауа температураһы, °C''' |- align=center | 1 || Лужники || Рәсәй || Сәғүд Ғәрәбстаны || 5:0 || 78011 || 100 % || +17° |- align=center | 2 || Екатеринбург || Египет || Уругвай || 0:1 || 27015 || 82 % || +14° |- align=center | 3 || Санкт-Петербург || Марокко || Иран || 0:1 || 62548 || 97 % || +25° |- align=center | 4 || Фишт || Португалия || Испания || 3:3 || 43866 || 99 % || +24° |- align=center | 5 || Ҡазан || Франция || Австралия || 2:1 || 41279 || 96 % || +19° |- align=center | 6 || Спартак || Аргентина || Исландия || 1:1 || 44190 || 100 % || +22° |- align=center | 7 || Мордва || Перу || Дания || 0:1 || 40502 || 97 % || +18° |- align=center | 8 || Калининград || Хорватия || Нигерия || 2:0 || 31136 || 92 % || +20° |- align=center | 9 || Һамар || Коста-Рика || Сербия || 0:1 || 41432 || 99 % || +22° |- align=center | 10 || Лужники || Германия || Мексика || 0:1 || 78011 || 100 % || +23° |- align=center | 11 || Ростов || Бразилия || Швейцария || 1:1 || 43109 || 99 % || +25° |- align=center | 12 || Түбәнге Новгород || Швеция || Көньяҡ Корея || 1:0 || 42300 || 98 % || +25° |- align=center | 13 || Фишт || Бельгия || Панама || 3:0 || 43257 || 98 % || +24° |- align=center | 14 || Волгоград || Тунис || Англия || 1:2 || 41064 || 94 % || +24° |- align=center | 15 || Мордва || Колумбия || Япония || 1:2 || 40842 || 98 % || +27° |- align=center | 16 || Спартак || Польша || Сенегал || 1:2 || 44190 || 100 % || +27° |- align=center | 17 || Санкт-Петербург || Рәсәй || Египет || 3:1 || 64468 || 100 % || +15° |- align=center | 18 || Лужники || Португалия || Марокко || 1:0 || 78011 || 100 % || +20° |- align=center | 19 || Ростов || Уругвай || Сәғүд Ғәрәбстаны || 1:0 || 42678 || 98 % || +32° |- align=center | 20 || Ҡазан || Иран || Испания || 1:0 || 42718 || 100 % || +18° |- align=center | 21 || Һамар || Дания || Австралия || 1:1 || 40727 || 97 % || +24° |- align=center | 22 || Екатеринбург || Франция || Перу || 1:0 || 32789 || 99 % || +12° |- align=center | 23 || Түбәнге Новгород || Аргентина || Хорватия || 0:3 || 43319 || 100 % || +17° |- align=center | 24 || Санкт-Петербург || Бразилия || Коста-Рика || 2:0 || 64468 || 100 % || +19° |- align=center | 25 || Волгоград || Нигерия || Исландия || 2:0 || 40904 || 94 % || +32° |- align=center | 26 || Калининград || Сербия || Швейцария || 1:2 || 33167 || 98 % || +15° |- align=center | 27 || Спартак || Бельгия || Тунис || 5:2 || 44190 || 100 % || +28° |- align=center | 28 || Ростов || Көньяҡ Корея || Мексика || 1:2 || 43472 || 100 % || +33° |- align=center | 29 || Фишт || Германия || Швеция || 2:1 || 44287 || 100 % || +22° |- align=center | 30 || Түбәнге Новгород || Англия || Панама || 6:1 || 43319 || 100 % || +30° |- align=center | 31 || Екатеринбург || Япония || Сенегал || 2:2 || 32572 || 99 % || +25° |- align=center | 32 || Ҡазан || Польша || Колумбия || 0:3 || 42873 || 100 % || +26° |- align=center | 33 || Һамар || Уругвай || Рәсәй || 3:0 || 41970 || 100 % || +32° |- align=center | 34 || Волгоград || Сәғүд Ғәрәбстаны || Египет || 2:1 || 36823 || 84 % || +35° |- align=center | 35 || Калининград || Испания || Марокко || 2:2 || 33973 || 100 % || +15° |- align=center | 36 || Мордовия || Иран || Португалия || 1:1 || 41685 || 100 % || +23° |- align=center | 37 || Фишт || Австралия || Перу || 0:2 || 44073 || 99,5 % || +30° |- align=center | 38 || Лужники || Дания || Франция || 0:0 || 78011 || 100 % || +24° |- align=center | 39 || Санкт-Петербург || Нигерия || Аргентина || 1:2 || 64468 || 100 % || +22° |- align=center | 40 || Ростов || Исландия || Хорватия || 1:2 || 43472 || 100 % || +30° |- align=center | 41 || Ҡазан || Көньяҡ Корея || Германия || 2:0 || 41835 || 98 % || +28° |- align=center | 42 || Екатеринбург || Мексика || Швеция || 0:3 || 33061 || 100 % || +27° |- align=center | 43 || Спартак || Сербия || Бразилия || 0:2 || 44190 || 100 % || +24° |- align=center | 44 || Түбәнге Новгород || Швейцария || Коста-Рика || 2:2 || 43319 || 100 % || +20° |- align=center | 45 || Волгоград || Япония || Польша || 0:1 || 42189 || 97 % || +36° |- align=center | 46 || Һамар || Сенегал || Колумбия || 0:1 || 41970 || 100 % || +27° |- align=center | 47 || Мордва || Панама || Тунис || 1:2 || 37168 || 89 % || +20° |- align=center | 48 || Калининград || Англия || Бельгия || 0:1 || 33973 || 100 % || +21° |- align=center | 49 || Ҡазан || Франция || Аргентина || 4:3 || 42873 || 100 % || +28° |- align=center | 50 || Фишт || Уругвай || Португалия || 2:1 || 44287 || 100 % || +27° |- align=center | 51 || Лужники || Испания || Рәсәй || 1:1 (3:4) || 78011 || 100 % || +24° |- align=center | 52 || Түбәнге Новгород || Хорватия || Дания || 1:1 (3:2) || 40851 || 94 % || +25° |- align=center | 53 || Һамар || Бразилия || Мексика || 2:0 || 41970 || 100 % || +33° |- align=center | 54 || Ростов || Бельгия || Япония || 3:2 || 41466 || 95 % || +25° |- align=center | 55 || Санкт-Петербург || Швеция || Швейцария || 1:0 || 64042 || 99 % || +18° |- align=center | 56 || Спартак || Колумбия || Англия || 1:1 (3:4) || 44190 || 100 % || +18° |- align=center | 57 || Түбәнге Новгород || Уругвай || Франция || 0:2 || 43319 || 100 % || +22° |- align=center | 58 || Ҡазан || Бразилия || Бельгия || 1:2 || 42873 || 100 % || +20° |- align=center | 59 || Һамар || Швеция || Англия || 0:2 || 39991 || 95 % || +26° |- align=center | 60 || Фишт || Рәсәй || Хорватия || 2:2 (3:4) || 44287 || 100 % || +24° |- align=center | 61 || Санкт-Петербург || Франция || Бельгия || 1:0 || 64286 || 99,5 % || +18° |- align=center | 62 || Лужники || Хорватия || Англия || 2:1 д.в. || 78011 || 100 % || +21° |- align=center | 63 || Санкт-Петербург || Бельгия || Англия || 2:0 || 64406 || 99,9 % || +26° |- align=center | 64 || Лужники || Франция || Хорватия || 4:2 || 78011 || 100 % || +27° |} === Стадиондарға йөрөш === Иң күп килеүселәр «Лужники» стадионында теркәлә һәм ете уйынға 546 077 тамашасы килә. Шулай уҡ Лужникиҙа турнирға уртаса килеүселәр һаны юғары — 78 011 кеше. Дөйөм һәм уртаса килеүселәр һаны буйынса чемпионаттың иң насар стадионы — Екатеринбург: 4 матчта 125 437 тамашасы һәм уртаса 31 359 кеше. Иң насар уртаса тулыу кимәле Волгоградта — 92,07 %. Чемпионаттың 12 аренаһының 10-ы 95 процент, ә бишәүһе 99 проценттан ашыу тулы була. Исемлектәге ареналар 2018 йылда донъя чемпионатында һыйҙырышлылығы буйынса бүленә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Стадиондарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="150" | '''Стадион''' | width="40" | '''Һыйҙырышлыҡ''' | width="30" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="30" | '''Тулыу %-ты''' |- align=center | Лужники || 78011 || 7 || 546077 || 78011 || 100,00 % |- align=center | Санкт-Петербург || 64468 || 7 || 448686 || 64098 || 99,43 % |- align=center | Фишт || 44287 || 6 || 264057 || 44010 || 99,37 % |- align=center | Спартак || 44190 || 5 || 220950 || 44190 || 100,00 % |- align=center | Волгоград || 43713 || 4 || 160980 || 40245 || 92,07 % |- align=center | Ростов || 43472 || 5 || 214197 || 42839 || 98,54 % |- align=center | Түбәнге Новгород || 43319 || 6 || 256427 || 42738 || 98,66 % |- align=center | Ҡазан || 42873 || 6 || 254451 || 42409 || 99,69 % |- align=center | Һамар || 41970 || 6 || 248060 || 41343 || 98,51 % |- align=center | Мордва || 41685 || 4 || 160197 || 40049 || 96,08 % |- align=center | Калининград || 33973 || 4 || 132249 || 33062 || 97,32 % |- align=center | Екатеринбург || 33061 || 4 || 125437 || 31359 || 94,85 % |- align=center | '''Бөтәһе/Уртаса''' || '''64 уйында 3 080 085 тамашасы урыны''' || '''64''' || '''3031768''' || '''47371''' || '''98,43 %''' |} === Командаларға йөрөш === Турнирҙа ҡатнашыусы командалар араһында Рәсәй, Мексика һәм Аргентина командалары матчтарына стадион трибуналары 100 % тула. Иң насары Египет командаһы — 90,8 %. Рәсәйҙә уртаса һаны 61 349 көйәрмән менән иң яҡшыһы. Перу 39 121 тамашасы менән иң насар уртаса күрһәткескә эйә. Франция матчтарына килеүселәр иң күбе — 7 матчта 380 568 кеше, ә Перу 3 уйында 117 364 тамашасы менән иң түбәне. Был бүлектәге мәғлүмәттәр уртаса килеүселәр иҫәбе буйынса бүленә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Командаларға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="40" | '''Урын''' | width="40" | '''Команда''' | width="40" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="40" | '''Тулыу %-ты''' |- align=center | 1 || Рәсәй || 5 || 306647 || 61349 || 100,00 % |- align=center | 2 || Марокко || 3 || 174532 || 58177 || 98,90 % |- align=center | 3 || Германия || 3 || 164133 || 54711 || 99,40 % |- align=center | 4 || Франция || 7 || 380568 || 54367 || 99,46 % |- align=center | 5 || Сәғүд Ғәрәбстаны || 3 || 157512 || 52504 || 95,30 % |- align=center | 6 || Португалия || 4 || 207849 || 51962 || 99,80 % |- align=center | 7 || Хорватия || 7 || 359087 || 51298 || 98,54 % |- align=center | 8 || Дания || 4 || 200091 || 50023 || 97,60 % |- align=center | 9 || Коста-Рика || 3 || 149219 || 49740 || 99,60 % |- align=center | 10 || Испания || 4 || 198568 || 49642 || 99,70 % |- align=center | 11 || Англия || 7 || 344954 || 49279 || 98,66 % |- align=center | 12 || Мексика || 4 || 196514 || 49129 || 100,00 % |- align=center | 13 || Иран || 3 || 146951 || 48984 || 98,60 % |- align=center | 14 || Аргентина || 4 || 194850 || 48713 || 100,00 % |- align=center | 14 || Бельгия || 7 || 334451 || 47779 || 99,03 % |- align=center | 16 || Бразилия || 5 || 236610 || 47322 || 99,85 % |- align=center | 17 || Швейцария || 4 || 183637 || 45909 || 99,10 % |- align=center | 18 || Нигерия || 3 || 136508 || 45503 || 96,00 % |- align=center | 19 || Швеция || 5 || 223681 || 44736 || 98,49 % |- align=center | 20 || Польша || 3 || 129252 || 43084 || 98,80 % |- align=center | 21 || Исландия || 3 || 128566 || 42855 || 97,90 % |- align=center | 22 || Египет || 3 || 128306 || 42769 || 90,80 % |- align=center | 23 || Көньяҡ Корея || 3 || 127607 || 42536 || 98,40 % |- align=center | 24 || Колумбия || 4 || 169875 || 42469 || 99,50 % |- align=center | 25 || Австралия || 3 || 126079 || 42026 || 97,60 % |- align=center | 26 || Панама || 3 || 123744 || 41248 || 95,70 % |- align=center | 27 || Тунис || 3 || 122422 || 40807 || 94,50 % |- align=center | 28 || Уругвай || 5 || 199269 || 39854 || 96,68 % |- align=center | 29 || Сербия || 3 || 118789 || 39596 || 98,90 % |- align=center | 30 || Сенегал || 3 || 118732 || 39577 || 99,60 % |- align=center | 31 || Япония || 4 || 157069 || 39267 || 97,00 % |- align=center | 32 || Перу || 3 || 117364 || 39121 || 98,60 % |} === Этаптарға йөрөш === Был бүлектә турнир этаптарына йөрөү тураһында мәғлүмәттәр бирелә. {| class="wikitable collapsible collapsed" bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" !colspan="9" style="background:#CCCCCC"|Этаптарға йөрөш |- align="center" bgcolor="#cccccc" | width="40" | '''Этап''' | width="40" | '''Матчтар''' | width="40" | '''Дөйөм йөрөш''' | width="40" | '''Уртаса йөрөш''' | width="40" | '''Тулыу %-ты''' | width="40" | '''Уртаса һауа температураһы, C°''' |- align=center | 1-се тур || 16 || 742752 || 46422 || 97,30 % || +22° |- align=center | 2-се тур || 16 || 733962 || 45873 || 99,10 % || +23° |- align=center | 3-сө тур || 16 || 702180 || 43886 || 98,00 % || +26° |- align=center | 1/8 || 8 || 397690 || 49711 || 98,80 % || +25° |- align=center | 1/4 || 4 || 170470 || 42618 || 98,85 % || +23° |- align=center | 1/2 || 2 || 142297 || 71149 || 99,87 %|| +19,5° |- align=center | 3-сө урын өсөн матч || 1 || 64406 || 64406 || 99,90 % || +26° |- align=center | Финал || 1 || 78011 || 78011 || 100 % || +27° |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|group="Прим."}} {{иҫкәрмәләр|30em}} == Һылтанмалар == * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/2018russia Официальный сайт]{{ref-en}} * [https://rg.ru/2018/07/15/kak-fifa-proveriala-futbolistov-na-doping-vo-vremia-chm-2018.html Как ФИФА проверяла футболистов] [[допинг-контроль|на допинг]] во время ЧМ-2018 (Ни один допинг-тест у участников ЧМ-2018 не дал положительного результата) // [[Российская газета|РГ]]-Спорт, 15.07.2018 {{Внешние ссылки}} {{Футбол буйынса донъя чемпионаттары}} [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары]] [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса чемпиондар]] [[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018]] fm7u7vi5defh5avdauenfon4zrv9vno 0 194200 1299709 1267563 2026-06-23T12:18:46Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Flag_of_Peru_(state).svg" рәсеме урынына [[Рәсем:War_flag_of_Peru.svg|War_flag_of_Peru.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F 1299709 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-W0730-108, Olympiade, DDR-Fußball-Nationalmannschaft.jpg|thumb|300px|ГДР командаһы матч алдынан]] '''[[Йәйге Олимпия уйындары 1980|1980 йылғы Йәйге Олимпия уйындары]]нда футбол турниры''' 20 июлдән 2 авгусҡа тиклем үтә. Уйындар [[Мәскәү]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]], [[Киев]], [[Минск]] ҡалаларында үткәрелә. Финал Мәскәүҙә «[[Лужники (стадион)|Лужники]]» стадионының Ҙур спорт аренаһында үтә. Турнирҙа 16 ир-ат командаһы ҡатнаша. Мәскәү Олимпия уйындарына бойкот иғлан итеү арҡаһында Мәскәүгә [[Футбол буйынса Гана йыйылма командаһы|Гана]], [[Футбол буйынса Мысыр йыйылма командаһы|Мысыр]], [[Футбол буйынса Малайзия йыйылма командаһы|Малайзия]], [[Футбол буйынса Иран йыйылма командаһы|Иран]], [[Футбол буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]],[[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]], [[Футбол буйынса Норвегия йыйылма командаһы|Норвегия]] командалары килмәй. Уларҙың урындарын [[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]], [[Футбол буйынса Замбия йыйылма командаһы|Замбия]], [[Футбол буйынса Ираҡ йыйылма командаһы|Ираҡ]], [[Футбол буйынса Сүриә йыйылма командаһы|Сүриә]], [[Футбол буйынса Куба йыйылма командаһы|Куба]], [[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]], [[Футбол буйынса Финляндия йыйылма командаһы|Финляндия]] командалары биләй. Шул уҡ ваҡытта Нигерия, Африка һайлап алыуҙарында ҡатнашмаһа ла, Уйындарҙа ҡатнашыу хоҡуғын ала (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Нигерия 1980 йылда Африка Милләттәр Кубогын яулаусы булараҡ урын ала). Мәскәүҙең «Спартак» командаһының баш тренеры Константин Бесков етәкселегендәге [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]] өй уйындарында фаворит тип һанала, ләкин ярымфиналда ГДР йыйылма командаһынан еңелә (0:1). Бынан 4 йыл элек үткән Монреалдәге Уйындарҙа ла СССР йыйылма командаһы ярымфиналда ГДР-ҙан еңелә. == Ҡалалар һәм стадиондар == <center> {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- style="background:#eee; font-weight:bold;" |Colspan=2|[[Мәскәү]] |[[Ленинград]] |- |[[Лужники (стадион)|В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион]] |[[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]] |[[Киров исемендәге стадион|Киров стадионы]] |- |<small>{{Coord|55|42|57|N|37|33|13|E|type:landmark_region:GB|display=inline|name=им. Ленина}} |<small>{{Coord|55|47|28|N|37|33|44|E|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Динамо}} |<small>{{Coord|59|58|23|N|30|13|13|E|type:landmark_region:GB|display=inline|name=им. Кирова}} |- |Һыйҙырышлыҡ:'''103 000''' |Һыйҙырышлыҡ:'''54 600''' |Һыйҙырышлыҡ:'''72 000''' |- |[[Файл:RIAN archive 487039 Opening ceremony of the 1980 Olympic Games.jpg|170px]] |[[Файл:Dynamo Stadium.jpg|170px]] |[[Файл:KirovStadium2003-05-03.jpg|170px]] |- | style="background:#eee; font-weight:bold;"|[[Минск]] |colspan=2 rowspan=10| {{ПозКарта+|СССР||СССР|width=380|caption=|places= {{ПозКарта~|СССР| lat_dir = N | lat_deg = 55 |lat_min = 42| lat_sec = 57|lon_dir = E | lon_deg = 37 | lon_min = 33 | long_sec= 13|label=[[Лужники (стадион)|Ленин исемендәге]]|position=right}} {{ПозКарта~|СССР| lat_dir = N | lat_deg = 55 |lat_min = 47| lat_sec = 28|lon_dir = E | lon_deg = 37 | lon_min = 33 | long_sec= 34|label=[[Динамо (стадион)|Динамо, Мәскәү]]|position=top}} {{ПозКарта~|СССР| lat_dir = N | lat_deg = 59 |lat_min = 58| lat_sec = 23|lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 13 | long_sec= 13|label=[[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге]]|position=right}} {{ПозКарта~|СССР| lat_dir = N | lat_deg = 53 |lat_min = 53| lat_sec = 42|lon_dir = E | lon_deg = 27 | lon_min = 33 | long_sec= 36|label=[[Динамо (стадион, Минск)|Динамо Минск]]|position=top}} {{ПозКарта~|СССР| lat_dir = N | lat_deg = 50 |lat_min = 26| lat_sec = 00|lon_dir = E | lon_deg = 30 | lon_min = 31 | long_sec= 18|label=[[Олимпийский (стадион, Киев)|Республика]]|position=bottom}} }} |- |[[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]] |- |<small>{{coord|53|53|42|N|27|33|36|E|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Динамо (Минск)}} |- |Һыйҙырышлыҡ:'''50 000''' |- |[[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (16).jpg|170px]] |- | style="background:#eee; font-weight:bold;"|[[Киев]] |- |[[Олимпийский (стадион, Киев)|Республика]] |- |<small>{{Coord|50|26|00|N|30|31|18|E|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Республиканский}} |- |Һыйҙырышлыҡ:'''100 062''' |- |[[Файл:PostCard1980OlympicsKiev.jpg|170px]] |} </center> == Миҙал яулаусылар == {| class="wikitable" |- align=center |width=200 bgcolor=gold|'''Алтын''' |width=200 bgcolor=silver|'''Көмөш''' |width=200 bgcolor=cc9966|'''Бронза''' |- | {{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980}}<br>[[Семан, Станислав|Станислав Семан]]<br>[[Нетоличка, Ярослав|Ярослав Нетоличка]]<br>[[Мацела, Людек|Людек Мацела]]<br>[[Йозеф Мазура]]<br>[[Либор Радимец]]<br>[[Зденек Рыгель]]<br>[[Ладислав Визек]]<br>[[Ян Бергер]]<br>[[Индржих Свобода]]<br>[[Петр Немец]]<br>[[Любомир Поклуда]]<br>[[Вернер Личка]]<br>[[Олдржих Ротт]]<br>[[Франтишек Штамбахр]]<br>[[Ростислав Вацлавичек]]<br>[[Франтишек Кунзо]]<br>[[Зденек Шрайнер]]<br>Тренер: Франтишек Хавранек | {{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}}<br>[[Бодо Рудваляйт]]<br>[[Бернд Якубовски]]<br>[[Норберт Трилофф]]<br>[[Маттиас Мюллер]]<br>[[Лотар Хаузе]]<br>[[Маттиас Либерс]]<br>[[Ульрих, Артур|Артур Ульрих]]<br>[[Рюдигер Шнупхазе]]<br>[[Франк Терлецки]]<br>[[Баум, Франк (футболсы)|Франк Баум]]<br>[[Вольф-Рюдигер Нетц]]<br>[[Дитер Кюн]]<br>[[Вернер Петер]]<br>[[Вольфганг Штайнбах]]<br>[[Франк Улиг]]<br>[[Юрген Берингер]]<br>[[Андреас Траутман]]<br>Тренер: Рудольф Краузе |{{СтранаОИ|URS|йәйге|1980}}<br>[[Дасаев Ринат Файзрахманович|Ринат Дасаев]]<br>[[Пильгуй, Владимир Михайлович|Владимир Пильгуй]]<br>[[Сулаквелидзе Тенгиз Григорьевич|Тенгиз Сулаквелидзе]]<br>[[Чивадзе Александр Габриэлович|Александр Чивадзе]]<br>[[Хидиятуллин Вагиз Назирович|Вагиз Хидиятуллин]]<br>[[Романцев Олег Иванович|Олег Романцев]]<br>[[Балтача Сергей Павлович|Сергей Балтача]]<br>[[Никулин Сергей Николаевич|Сергей Никулин]]<br>[[Шавло Сергей Дмитриевич|Сергей Шавло]]<br>[[Бессонов Владимир Васильевич|Владимир Бессонов]]<br>[[Гаврилов Юрий Васильевич|Юрий Гаврилов]]<br>[[Черенков Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]]<br>[[Оганесян Хорен Георгиевич|Хорен Оганесян]]<br>[[Прокопенко Александр Тимофеевич|Александр Прокопенко]]<br>[[Андреев Сергей Васильевич|Сергей Андреев]]<br>[[Газзаев Валерий Георгиевич|Валерий Газзаев]]<br>[[Челебадзе Реваз Владимирович|Реваз Челебадзе]]<br>Тренер: [[Константин Бесков]] |} == Квалификация == {| class="wikitable" |- !width=250| Һайлап алыу ысулы !! Командалар |- | Ойоштороусы ил || {{ФутболО|URS}} |- | Чемпион [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1976|ОИ-1976]] || {{Футбол|GDR}} |- | [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1980 (һайлап алыу турниры, УЕФА)|Европа квалификацияһы]] || {{Футбол|TCH}}<br>{{Футбол|FIN}} <small>({{Футбол|NOR}} урынына)</small><br>{{ФутболО|ESP|1977}}<br>{{Футбол|YUG}} |- | Азия квалификацияһы || {{Футбол|IRQ|1963}} <small>({{Футбол|MAS}} урынына)</small><br>[[Файл:Flag of Kuwait.svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]]<br>{{Футбол|SYR}} <small>({{Футбол|IRN|1964}} урынына)</small> |- | Африка квалификацияһы || {{Футбол|ALG}}<br>{{Футбол|NGR}} <small>({{Футбол|GHA}}) урынына</small><br>{{Футбол|ZAM}} <small>({{Футбол|EGY|1972}} урынына)</small> |- | КОНМЕБОЛ [[Олимпия алды турниры 1980]] || {{Футбол|COL}}<br>[[Файл:State flag of Venezuela (1954–2006).svg|{{{1|22px}}}]][[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]] <small>({{ФутболО|ARG}} урынына)</small> |- | КОНКАКАФ һайлап алыу турниры|| {{Футбол|CRC}}<br>{{Футбол|CUB}} <small>({{Футбол|USA}} урынына)</small> |} == Составтар == Төп мәҡәлә:[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1980 (составтар)]] == Судьялар == {{col-begin-small}} {{col-3}} ;Африка * [[Файл:Flag of Algeria.svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Алжира]] [[Белаид Лакарн]] * [[Рәсем:Flag of Nigeria.svg|border|{{{1|22px}}}|Нигерия]] [[Басси Эйо-Хоунсти]] * [[Файл:Flag of Zambia.svg|border|{{{1|22px}}}|Замбия флагы]] [[Ниренда Чаю]] ;Азия * [[Рәсем:Flag of Iraq.svg|border|{{{1|22px}}}|Ираҡ]] [[Салим Наджи аль-Хашами]] * [[Рәсем:Flag of Kuwait.svg|border|{{{1|22px}}}|Кувейт]] [[Али Абдулвахаб аль-Баннаи]] * [[Рәсем:Flag of the United Arab Republic.svg|border|{{{1|22px}}}| Сирия флагы]][[Марван Арафат]] {{col-3}} ;Төньяҡ Америка * [[Рәсем:Flag of Costa Rica (state).svg|{{{1|25px}}}|Коста-Рика флагы]] [[Луис Паулино Силес]] * [[Рәсем:Flag of Cuba.svg|{{{1|25px}}}|Куба флагы]] [[Рамон Кальдерон Кастро]] * [[Рәсем:Flag of Mexico.svg|{{{1|25px}}}|Мексика флагы]] [[Марио Рубио Васкес]] ;Көньяҡ Америка * [[Рәсем:Flag of Brazil.svg|border|{{{1|22px}}}|Бразилия]] [[Ромуалдо Арппи Фильо]] * [[Рәсем:Flag of Colombia.svg|border|{{{1|22px}}}|Колумбия]] [[Гильермо Веласкес]] * [[Рәсем:War flag of Peru.svg|border|{{{1|22px}}}|Перу]] [[Энрике Лабо Реворедо]] * [[Рәсем:Flag of Venezuela.svg|border|{{{1|22px}}}|Венесуэла]] [[Хосе Кастро Лосада]] {{col-3}} ;Европа * [[Рәсем:Flag of Austria.svg|border|{{{1|22px}}}|Австрия]] [[Франц Вёрер]] * {{flagicon|TCH}} [[Войтех Христов]] * {{flagicon|FIN}} [[Андерс Маттссон]] * {{flagicon|ITA}} [[Риккардо Латтанци]] * {{flagicon|GDR}} [[Клаус Шойрелль]] * [[Файл:Flag of Scotland.svg|border|{{{1|22px}}}|Шотландия флагы]] [[Боб Валентайн (судья)|Боб Валентайн]] * [[Рәсем:Flag of Spain 1945 1977.svg|border|{{{1|22px}}}|Испания (1945-1977)]] [[Эмилио Гурусета Муро]] * {{flagicon|SWE}} [[Ульф Эрикссон]] * [[Рәсем:Flag of Switzerland.svg|border|{{{1|22x18px}}}|Швейцария]] [[Андре Дайна]] * {{flagicon|YUG}} [[Марьян Рауш]] * [[Рәсем:Flag of the Soviet Union.svg‎|border|{{{1|22px}}}|СССР]] [[Эльдар Азимзаде]] {{col-end}} == Төркөмдәр турниры == === А төркөмө (Мәскәү, Ленинград) === [[Файл:RIAN archive 103489 The USSR and Venezuelan soccer teams during the XXII Olympic Games.jpg|thumb|200px|Матч СССР—Венесуэла]] {| class="standard" style="text-align:center;" |- class="shadow" !width="200"|Команда !width="7%"|1 !width="7%"|2 !width="7%"|3 !width="7%"|4 !width="5%"|Еңеү !width="5%"|Тигеҙ иҫәп !width="5%"|Еңелеү !width="7%"|Туптар !width="10%"|Мәрәйҙәр |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|1. {{Флаг СССР|20px}} [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] |bgcolor="#505050"| || 8:0 || 4:0 || 3:1 | 3 || 0 || 0 || 15−1 || '''6''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|2. {{Флаг Кубы|20px}} [[Футбол буйынса Куба йыйылма командаһы|Куба]] | 0:8 ||bgcolor="#505050"| || 2:1 || 1:0 | 2 || 0 || 1 || 3−9 || '''4''' |- |align="left"|3. {{Флаг Венесуэлы|20px}} [[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]] | 0:4 || 1:2 ||bgcolor="#505050"| || 2:1 | 1 || 0 || 2 || 3−7 || '''2''' |- |align="left"|4. {{Флаг Замбии|20px}} [[Футбол буйынса Замбия йыйылма командаһы|Замбия]] | 1:3 || 0:1 || 1:2 ||bgcolor="#505050"| | 0 || 0 || 3 || 2−6 || '''0''' |} {{Матч отчеты |дата = [[20 июль]] [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Куба йыйылма командаһы|Куба]] {{Флаг Кубы|20px}} |иҫәп = 1:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32189/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Замбии|20px}} [[Футбол буйынса Замбия йыйылма командаһы|Замбия]] |голдар1 = [[Андрес Рольдан]] {{гол|58}} |голдар2 = |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' 100,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Югославии|15px}} Марьян Рауш}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[20 июль]] [[1980]]<br>18:00 |команда1 = [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] {{Флаг СССР|20px}} |счёт = 4:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32186/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Венесуэлы|20px}} [[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]] |голы1 = [[Андреев, Сергей Васильевич|Сергей Андреев]] {{гол|3}}<br>[[Черенков, Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]] {{гол|25}}<br>[[Гаврилов, Юрий Васильевич|Юрий Гаврилов]] {{гол|34}}<br>[[Оганесян, Хорен Георгиевич|Хорен Оганесян]] {{гол|51}} |голы2 = |стадион = [[Лужники (стадион)|В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 80,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Австрии|15px}} Франц Вёрер}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[22 июль]] [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Куба йыйылма командаһы|Куба]] {{Флаг Кубы|20px}} |счёт = 2:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32197/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Венесуэлы|20px}} [[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]] |голы1 = [[Луис Эрнандес Кабрера]] {{гол|49}}<br>[[Рамон Нуньес Армас]] {{гол|71}} |голы2 = {{гол|68}} [[Икер Субисаррета]] |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' 70,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Испании (1977-1981)|15px}} Эмилио Гурусета Муро}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[22 июль]] [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] {{Флаг СССР|20px}} |счёт = 3:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32194/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Замбии|20px}} [[Футбол буйынса Замбия йыйылма командаһы|Замбия]] |голы1 = [[Хидиятуллин, Вагиз Назирович|Вагиз Хидиятуллин]] {{гол|9}}, {{гол|51}}<br>[[Черенков, Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]] {{гол|87}} |голы2 = {{гол|13}} [[Годфри Читалу]] |стадион = [[Лужники (стадион)|В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 80,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Сирии|15px}} Марван Арафат}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[24 июль]] [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР]] {{Флаг СССР|20px}} |счёт = 8:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32202/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Кубы|20px}} [[Футбол буйынса Куба йыйылма командаһы|Куба]] |голы1 = [[Андреев, Сергей Васильевич|Сергей Андреев]] {{гол|8}}, {{гол|27}}, {{гол|44}}<br>[[Романцев Олег Иванович|Олег Романцев]] {{гол|20}}<br>[[Шавло Сергей Дмитриевич|Сергей Шавло]] {{гол|43}}<br>[[Черенков Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]] {{гол|55}}<br>[[Гаврилов Юрий Васильевич|Юрий Гаврилов]] {{гол|75}}<br>[[Бессонов Владимир Васильевич|Владимир Бессонов]] {{гол|77}} |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]], [[Москва]]<br>'''Тамашасылар:''' 52,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Шотландии|15px}} Роберт Валентайн}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[24 июль]] [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Венесуэла йыйылма командаһы|Венесуэла]] {{Флаг Венесуэлы|20px}} |счёт = 2:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32205/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Замбии|20px}} [[Футбол буйынса Замбия йыйылма командаһы|Замбия]] |голы1 = [[Икер Субисаррета]] {{гол|86}}<br>[[Роберто Элье]] {{гол|90|пен.}} |голы2 = {{гол|73}} [[Годфри Читалу]] |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' 80,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Коста-Рики|15px}} Хесус Паулино Силес}} === B төркөмө (Мәскәү, Ленинград) === {| class="standard" style="text-align:center;" |- class="shadow" !width="200"|Команда !width="7%"|1 !width="7%"|2 !width="7%"|3 !width="7%"|4 !width="5%"|Еңеү !width="5%"|Тигеҙ иҫәп !width="5%"|Еңелеү !width="7%"|Туптар !width="10%"|Мәрәйҙәр |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|1. {{Флаг Чехословакии|20px}} [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] |bgcolor="#505050"| || 0:0 || 3:0 || 1:1 | 1 || 2 || 0 || 4−1 || '''4''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|2. {{Флаг Кувейта|20px}} [[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]] | 0:0 ||bgcolor="#505050"| || 1:1 || 3:1 | 1 || 2 || 0 || 4−2 || '''4''' |- |align="left"|3. {{Флаг Колумбии|20px}} [[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] | 0:3 || 1:1 ||bgcolor="#505050"| || 1:0 | 1 || 1 || 1 || 2−4 || '''3''' |- |align="left"|4. {{Флаг Нигерии|20px}} [[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] | 1:1 || 1:3 || 0:1 ||bgcolor="#505050"| | 0 || 1 || 2 || 2−5 || '''1''' |} {{Отчёт о матче |дата = [[21 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] {{Флаг Чехословакии|20px}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32193/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Колумбии|20px}} [[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] |голы1 = [[Любомир Поклуда]] {{гол|14}}<br>[[Бергер, Ян (1955)|Ян Бергер]] {{гол|18}}<br>[[Визек, Ладислав|Ладислав Визек]] {{гол|85}} |голы2 = |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Алжира|15px}} Белаид Лакарн}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[21 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]] {{Флаг Кувейта|20px}} |счёт = 3:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32190/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Нигерии|20px}} [[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] |голы1 = [[Фейсал ад-Дахиль]] {{гол|16}}, {{гол|40}}, {{гол|85|пен.}} |голы2 = {{гол|25|авт.}} [[Махбуб Мубарак]] |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг ГДР|15px}} Клаус Шойрелль}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[23 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] {{Флаг Колумбии|20px}} |счёт = 1:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32198/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Кувейта|20px}} [[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]] |голы1 = [[Карлос Молинарес]] {{гол|73}} |голы2 = {{гол|64}} [[Джасим Якуб]] |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]], [[Москва]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Финляндии|15px}} Андерс Маттсон}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[23 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] {{Флаг Чехословакии|20px}} |счёт = 1:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32201/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Нигерии|20px}} [[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] |голы1 = [[Визек, Ладислав|Ладислав Визек]] {{гол|25}} |голы2 = {{гол|84}} [[Генри Нвосу]] |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Перу|15px}} Энрике Лабо Реворедо}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[25 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] {{Флаг Чехословакии|20px}} |счёт = 0:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32209/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Кувейта|20px}} [[Футбол буйынса Күвейт йыйылма командаһы|Күвейт]] |голы1 = |голы2 = |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Италии|15px}} Рикардо Латанци}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[25 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = [[Футбол буйынса Колумбия йыйылма командаһы|Колумбия]] {{Флаг Колумбии|20px}} |счёт = 1:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32206/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Нигерии|20px}} [[Футбол буйынса Нигерия йыйылма командаһы|Нигерия]] |голы1 = [[Бенджамин Кардона]] {{гол|55}} |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]]<br>'''!width="5%"Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Ирака|15px}} Салим Наджи Аль-Нахами}} === C төркөмө (Киев, Минск) === {| class="standard" style="text-align:center;" |- class="shadow" !width="200"|Команда !width="7%"|1 !width="7%"|2 !width="7%"|3 !width="7%"|4 !width="5%"|Еңеү !width="5%"|Тигеҙ иҫәп !width="5%"|Еңелеү !width="7%"|Туптар !width="10%"|Мәрәйҙәр |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|1. {{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}} |bgcolor="#505050"| || 1:0 || 1:1 || 5:0 | 2 || 1 || 0 || 7−1 || '''5''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|2. {{СтранаОИ|ALG|йәйге|1980}} | 0:1 ||bgcolor="#505050"| || 1:1 || 3:0 | 1 || 1 || 1 || 4−2 || '''3''' |- |align="left"|3. {{СтранаОИ|ESP|йәйге|1980}} | 1:1 || 1:1 ||bgcolor="#505050"| || 0:0 | 0 || 3 || 0 || 2−2 || '''3''' |- |align="left"|4. {{СтранаОИ|SYR|йәйге|1980}} | 0:5 || 0:3 || 0:0 ||bgcolor="#505050"| | 0 || 1 || 2 || 0−8 || '''1''' |} {{Отчёт о матче |дата = [[20 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = {{футбол|ГДР|||R}} |счёт = 1:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32187/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|ESP|йәйге|1980}} |голы1 = [[Дитер Кюн]] {{гол|49}} |голы2 = {{гол|50}} [[Алонсо Пенья Маркос|Маркос Алонсо]] |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 100,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Швеции|15px}} Ульф Эрикссон}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[20 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = {{футбол|Алжир|||R}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32188/report.html отчёт] |команда2 = {{футбол|Сүриә}} |голы1 = [[Беллуми Лахдар|Лахард Белуми]] {{гол|36}}<br>[[Маджер, Рабах|Рабах Маджер]] {{гол|48}}<br>[[Мерзекан Шаабан|Шаабан Мерзекан]] {{гол|73|пен.}} |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Чехословакии|15px}} Войтех Христов}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[22 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = {{футбол|ГДР|||R}} |счёт = 1:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32195/report.html отчёт] |команда2 = {{футбол|Алжир}} |голы1 = [[Франк Терлецкий]] {{гол|61}} |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 70,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Бразилии|15px}} [[Арппи Фильо Ромуалдо|Ромуалдо Арппи Фильо]]}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[22 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = {{СтранаОИ|ESP|йәйге|1980}} |счёт = 0:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32196/report.html отчёт] |команда2 = {{футбол|Сирия}} |голы1 = |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Колумбии|15px}} Хосе Кастро Лосада}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[24 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = {{СтранаОИ|ESP|йәйге|1980}} |счёт = 1:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32204/report.html отчёт] |команда2 = {{футбол|Алжир}} |голы1 = [[Иполито Ринкон]] {{гол|38}} |голы2 = {{гол|63}} [[Беллуми Лахдар|Лахард Белуми]] |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг СССР|15px}} [[Азимзаде Эльдар|Эльдар Азим-Заде]]}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[24 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = {{футбол|ГДР|||R}} |счёт = 5:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32203/report.html отчёт] |команда2 = {{футбол|Сүриә}} |голы1 = [[Лотар Хаузе]] {{гол|6}}<br>[[Вольф-Рюдигер Нетц]] {{гол|25||45}}<br>[[Вернер Петер]] {{гол|75}}<br>[[Франк Терлецкий]] {{гол|82}} |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 80,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Швеции|15px}} Ульф Эрикссон}} === D төркөмө (Киев, Минск) === {| class="standard" style="text-align:center;" |- class="shadow" !width="200"|Команда !width="7%"|1 !width="7%"|2 !width="7%"|3 !width="7%"|4 !width="5%"|Еңеү !width="5%"|Тигеҙ иҫәп !width="5%"|Еңелеү !width="7%"|Туптар !width="10%"|Мәрәйҙәр |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|1. {{Флаг Югославии|20px}} [[Югославия]] |bgcolor="#505050"| || 1:1 || 2:0 || 3:2 | 2 || 1 || 0 || 6−3 || '''5''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|2. {{Флаг Ирака (1963-1991)|20px}} [[Ирак]] | 1:1 ||bgcolor="#505050"| || 0:0 || 3:0 | 1 || 2 || 0 || 4−1 || '''4''' |- |align="left"|3. {{Флаг Финляндии|20px}} [[Финляндия]] | 0:2 || 0:0 ||bgcolor="#505050"| || 3:0 | 1 || 1 || 1 || 3−2 || '''3''' |- |align="left"|4. {{Флаг Коста-Рики|20px}} [[Коста-Рика]] | 2:3 || 0:3 || 0:3 ||bgcolor="#505050"| | 0 || 0 || 3 || 2−9 || '''0''' |} {{Отчёт о матче |дата = [[21 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Югославия]] {{Флаг Югославии|20px}} |счёт = 2:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32192/report.html отчёт] |команда2 = {{Флаг Финляндии|20px}} [[Финляндия]] |голы1 = [[Джевад Шечербегович]] 56'<br>[[Милош Шестич]] 58' |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Мексики|15px}} Марио Рубио Васкес}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[21 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Ирак]] {{Флаг Ирака (1963-1991)|20px}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32191/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Коста-Рики|20px}} [[Коста-Рика]] |голы1 = [[Хади Ахмед]] 45'<br>[[Хуссейн Саид]] 49'<br>[[Фалах Хассан]] 75' |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Замбии|15px}} Ньиренда Чайю}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[23 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Югославия]] {{Флаг Югославии|20px}} |счёт = 3:2 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32200/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Коста-Рики|20px}} [[Коста-Рика]] |голы1 = [[Златко Вуйович]] 6',54'<br>[[Боро Приморац]] 24' |голы2 = [[Хорхе Уайт]] 35'<br>[[Омар Арройо]] 90' |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Нигерии|15px}} Басси Эйо-Хонести}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[23 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Финляндия]] {{Флаг Финляндии|20px}} |счёт = 0:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32199/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Ирака (1963-1991)|20px}} [[Ирак]] |голы1 = |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 40,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Кубы|15px}} Рамон Кальдерон Кастро}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[25 июляь]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Финляндия]] {{Флаг Финляндии|20px}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32207/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Коста-Рики|20px}} [[Коста-Рика]] |голы1 = [[Ари Тиссари]] 18'<br>[[Йоуко Алила]] 58'<br>[[Йоуко Соини]] 88' |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 50,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Кувейта|15px}} Али Албанаи Абдулвахаб}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[25 июль]], [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Югославия]] {{Флаг Югославии|20px}} |счёт = 1:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32208/report.html отчёт] |команда2 ={{Флаг Ирака (1963-1991)|20px}} [[Ирак]] |голы1 = [[Зоран Вуйович]] 63' |голы2 = [[Фалах Хассан]] 61' |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Швейцарии|15px}} Андре Дайна}} == Плей-офф == {{Турнир8 |RD1=сирекфиналдар |RD2=ярымфиналдар |RD3=финал |Consol=3 место <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> |[[27 июль]], [[Мәскәү]]|'''{{СтранаОИ|URS|йәйге|1980}}'''|'''2'''|{{СтранаОИ|KUW|йәйге|1980}}|1 |[[27 июль]], [[Киев]]|'''{{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}}'''|'''4'''|{{СтранаОИ|IRQ|йәйге|1980}}|0 |[[27 июль]], [[Ленинград]]|'''{{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980}}'''|'''3'''|{{СтранаОИ|CUB|йәйге|1980}}|0 |[[27 июль]], [[Минск]]|'''{{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980}}'''|'''3'''|{{СтранаОИ|ALG|йәйге|1980}}|0 <!--final --> |[[29 июль]], [[Мәскәү]]|{{СтранаОИ|URS|йәйге|1980}} |0|'''{{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}}'''|1 |[[29 июль]], [[Мәскәү]]|'''{{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980}}'''|'''2'''|{{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980}} |0 <!--final --> |[[2 август]], [[Мәскәү]]|{{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}}|0|'''{{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980}}'''|1 <!--third place --> |[[1 август]], [[Мәскәү]]|'''{{СтранаОИ|URS|йәйге|1980}}'''|'''2'''|{{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980}}|0 }} === Сирекфиналдар === {{Отчёт о матче |дата = [[27 июль]], [[1980]]<br>18:00 |команда1 = {{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980|R}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32212/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|ALG|йәйге|1980}} |голы1 = [[Анте Мирочевич]] 5'<br>[[Милош Шестич]] 19'<br>[[Зоран Вуйович]] 70' |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Минск)|Динамо]], [[Минск]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг ГДР|15px}} Клаус Шойрелль}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[27 июль]] [[1980]]<br>18:00 |команда1 = {{СтранаОИ|URS|йәйге|1980|R}} |счёт = 2:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/moscow1980/matches/round=197138/match=32210/index.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|KUW|йәйге|1980}} |голы1 = [[Черенков Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]] 30'<br>[[Гаврилов Юрий Васильевич|Юрий Гаврилов]] 52'<ref name="ReferenceA">Согласно подсчёту минут по видеозаписи</ref> |голы2 = [[Джасим Якуб]] 59' |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 48,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Мексики|15px}} Марио Рубио Васкес}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[27 июль]], [[1980]]<br>18:00 |команда1 = {{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980|R}} |счёт = 3:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32213/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|CUB|йәйге|1980}} |голы1 = [[Ладислав Визек]] 29',59'<br>[[Любомир Поклуда]] 90' |голы2 = |стадион = [[Киров исемендәге стадион|Киров исемендәге Үҙәк стадион]], [[Ленинград]]<br>'''Тамашасылар:''' ?<br>'''Судья:''' {{Флаг Перу|15px}} Энрике Лабо Реворедо}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[27 июль]], [[1980]]<br>18:00 |команда1 = {{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980|R}} |счёт = 4:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32211/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|IRQ|йәйге|1980}} |голы1 = [[Рюдигер Шнупхазе]] 4-п.'<br>[[Вольф-Рюдигер Нетц]] 11'<br>[[Вольфганг Штайнбах]] 17'<br>[[Франк Терлецкий]] 22' |голы2 = |стадион = [[Олимпийский милли спорт комплексы|«Республика»]], [[Киев]]<br>'''Тамашасылар:''' 48,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Бразилии|15px}} [[Арппи Фильо, Ромуалдо|Ромуалдо Арппи Фильо]]}} === Ярымфиналдар === {{Отчёт о матче |дата = [[29 июль]] [[1980]]<br>20:00 |команда1 = {{СтранаОИ|URS|йәйге|1980|R}} |счёт = 0:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32214/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|GDR|йәйге|1980}} |голы1 = |голы2 = [[Вольф-Рюдигер Нетц]] 16' |стадион = [[Лужники (стадион)|В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 95,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Швеции|15px}} Ульф Эрикссон}} ---- {{Отчёт о матче |дата = [[29 июль]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = {{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980|R}} |счёт = 0:2 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32215/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|TCH|йәйге|1980}} |голы1 = |голы2 = [[Вернер Личка]] 4'<br>[[Зденек Шрейнер]] 18' |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 48,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Австрии|15px}} Франц Вёрер}} === 3-сө урын өсөн матч === {{Отчёт о матче |дата = [[1 август]], [[1980]]<br>20:00 |команда1 = {{СтранаОИ|URS|йәйге|1980|R}} |счёт = 2:0 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32216/report.html отчёт] |команда2 = {{СтранаОИ|YUG|йәйге|1980}} |голы1 = [[Хорен Оганесян]] 67'<br>[[Андреев Сергей Васильевич|Сергей Андреев]] 82' |голы2 = |стадион = [[Динамо (стадион, Мәскәү)|Динамо]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 45,000<br>'''Судья:''' {{Флаг Шотландии|15px}} Роберт Валентайн}} === Финал === {{Отчёт о матче |дата = [[2 август]] [[1980]]<br>19:00 |команда1 = [[Сборная ГДР по футболу|ГДР]] {{Флаг ГДР|20px}} |счёт = 0:1 |протокол = [https://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=512/edition=197131/matches/match=32217/report.html отчёт] |команда2 = {{Флаг Чехословакии|20px}} [[Футбол буйынса Чехословакия йыйылма командаһы|Чехословакия]] |голы1 = |голы2 = [[Свобода Йиндржих|Йиндржих Свобода]] {{гол|77}} |стадион = [[Лужники (стадион)|В. И. Ленин исемендәге Үҙәк стадион]], [[Мәскәү]]<br>'''Тамашасылар:''' 70 000<br>'''Судья:''' {{Флаг СССР|15px}} [[Азимзаде Эльдар Мухтар оглы|Эльдар Азимзаде]]}} == Бомбардирҙар == ;5 туп * {{флаг|СССР}} [[Андреев Сергей Васильевич|Сергей Андреев]] ;4 туп {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|TCH}} [[Ладислав Визек]] {{col-3}} * {{flagicon|GDR}} [[Вольф-Рюдигер Нетц]] {{col-3}} * {{флаг|СССР}} [[Черенков Фёдор Фёдорович|Фёдор Черенков]] {{col-end}} ;3 туп {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|GDR}} [[Франк Терлецкий]] {{col-3}} * {{flagicon|KUW}} [[Фейсал ад-Дахиль]] {{col-3}} * {{флаг|СССР}} [[Гаврилов Юрий Васильевич|Юрий Гаврилов]] {{col-end}} ;2 туп {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ALG}} [[Лахдар Беллуми]] * {{flagicon|TCH}} [[Любомир Поклюда]] * {{flagicon|IRQ|1963}} [[Фалах Хассан]] * {{flagicon|KUW}} [[Джасим Якуб]] {{col-3}} * {{флаг|СССР}} [[Вагиз Хидиятуллин]] * {{флаг|СССР}} [[Оганесян Хорен Георгиевич|Хорен Оганесян]] * {{flagicon|VEN|1954}} [[Икер Субисаррета]] * {{flagicon|YUG}} [[Милош Шестич]] {{col-3}} * {{flagicon|YUG}} [[Златко Вуйович]] * {{flagicon|YUG}} [[Зоран Вуйович]] * {{flagicon|Замбия|1964}} [[Годфри Читалу]] {{col-end}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/mensolympic/moscow1980/match-center FIFA] * [http://www.rsssf.com/tableso/ol1980f.html RSSSF] * [https://www.youtube.com/embed/9C132U0FlSc Фрагмент матча СССР-Югославия на канале Юрия Гаврилова] * [https://www.youtube.com/embed/dys-x4OxbY0 Матч СССР — КУВЕЙТ на канале Юрия Гаврилова] {{Йәйге Олимпия уйындары 1980}} {{Футбол на Олимпийских играх}} [[Категория:Футбол]] [[Категория:Футбол буйынса халыҡ-ара ярыштар]] [[Категория:Йәйге Олимпия уйындары]] dg555palagevvtpuejxy16vdo85bule 0 197739 1299723 1271315 2026-06-23T18:05:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1299723 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{однофамильцы|Йен}} '''Зи́гмунд Ве́рнер Па́уль Йен''' ({{lang-de|Sigmund Werner Paul Jähn}}; {{д|13|02|1937|3}}, [[Моргенрёте-Раутенкранц]], [[Саксония]], [[Өсөнсө рейх|Германия]] — {{д|21|09|2019|3}}<ref>{{cite web |author= |url=https://tass.ru/kosmos/6914664 |title=Умер первый немецкий космонавт Зигмунд Йен |lang= |website= |publisher=[[ТАСС]] |date=2019-09-22 |accessdate=2021-08-22 |archive-date=2022-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101212649/https://tass.ru/kosmos/6914664 |deadlink=no }}</ref>, Штраусберг, [[Бранденбург]], [[Германия]]<ref>{{Cite web|url=https://www.dlr.de/content/de/artikel/news/2019/03/20190922_weltraumpionier-sigmund-jaehn-verstorben.html|title=Weltraumpionier Sigmund Jähn verstorben|publisher=DLR Portal|lang=de|accessdate=2019-09-22|archive-date=2019-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922193631/https://www.dlr.de/content/de/artikel/news/2019/03/20190922_weltraumpionier-sigmund-jaehn-verstorben.html|deadlink=no}}</ref>) — [[ГДР]]-ҙың тәүге һәм берҙән-бер лётчик-космонавты, йыһанда беренсе [[немец]], [[ГДР Геройы]], [[Советтар Союзы Геройы]], отставкалағы авиация генерал-майоры. Атеист<ref>[https://taz.de/Zum-Tod-von-Sigmund-Jaehn/!5625096/ ''Hoch hinaus mit Bodenhaftung.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210108222146/https://taz.de/Zum-Tod-von-Sigmund-Jaehn/!5625096/ |date=2021-01-08 }} In: ''[[Die Tageszeitung|taz]]''. 23. September 2019, abgerufen am 31. Dezember 2020.</ref>. [[Германияның берҙәм социалистик партияһы]] (СЕПГ) ағзаһы. Уның исеме урамдарға, мәктәптәргә ҡушылған<ref>{{Cite web |url=https://www.nytimes.com/2019/09/24/world/europe/sigmund-jhn-dead.html |title=Архивированная копия |access-date=2021-01-06 |archive-date=2021-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108235243/https://www.nytimes.com/2019/09/24/world/europe/sigmund-jhn-dead.html |deadlink=no }}</ref>. Зигмунд Йен исеме [[астероид]]ҡа бирелгән — (17737) Зигмундйен. == Биографияһы == Зигмунд Йен [[1937 йыл]]дың 13 февралендә {{д|13|02|1937|2}} Моргенрете-Раутенкранц ҡасабаһында атаһы — ағас бысыу заводы эшсеһе һәм өйөндә тегенселек менән шөғөлләнгән әсәһе ғаиләһендә тыуған. 1943-1951 йылдарҙа урындағы мәктәптә уҡый, 8-се кластан һуң Клингенталдағы «Фалькенштейн Типографияһы» халыҡ предприятиеһында типография баҫыусыһы һөнәренә эйә була. [[1955 йыл]]да ГДР-ҙың Милли халыҡ армияһы сафына алына, унда ГДР-ҙың Франц Меринг исемендәге Һауа Оборонаһы юғары офицерҙар училищеһына курсант булып ҡабул ителә. Училищены [[1958 йыл]]да тамамлағандан һуң, Хәрби-Һауа Көстәре (ВВС) частарында хеҙмәт итә. 1966-1970 йылдарҙа Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһында уҡый. Ю.А. Гагарин. 1976 йылдың декабрендә өс этаплы һайлап алыу һөҙөмтәһендә ГДР Хәрби-Һауа Көстәре подполковнигы Зигмунд Йен «Интеркосмос» программаһы буйынса йыһанға осоуға әҙерлек өсөн һайлап алына. [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-T0905-107,_Landung_der_Kosmonauten_Bykowski_und_Jähn.jpg|thumb|left|233px|[[Быковский Валерий Фёдорович|Валерий Быковский]] (һулда) һәм Зигмунд Йен йыһандан әйләнеп ҡайтҡан ваҡытта.]] [[1978 йыл]]дың 26 авгусында ''«Союз-31»'' совет йыһан карабының космонавт-тикшеренеүсеһе сифатында Валерий Быковский менән бергә '''Салют-6''' орбиталь станцияһына экспедиция составында ҡатнаша. «Союз-29» йыһан карабына ергә ҡайта. Осош 7 тәүлек 20 сәғәт 49 минут 4 секунд дауам итә. 1978 йылда Йенға полковник, ә [[1986 йыл]]да ГДР Хәрби—Һауа Көстәренең генерал-майоры дәрәжәһе бирелә. [[1983 йыл]]да Йен Үҙәк Ер физикаһы институтында (Потсдам) «Ерҙе Дистанцион зондлау» һөнәре буйынса фән докторы дәрәжәһен ала. 1990 йылда, Германияға берләшер алдынан, ГДР-ҙың Милли халыҡ армияһы сафын ҡалдыра. Германия берләшкәндән һуң [[1990 йыл|1990]]-[[1993 йыл]]дарҙа [[Мәскәү]]ҙә Германияның DLR йыһан агентлығы һәм Европа йыһан агентлығы вәкиле булып эшләй. Артабан Рәсәй космонавтар әҙерләү Үҙәгендә Европа космик агентлығы (ЕКА) вәкиле була. [[Файл:Sigmund Jahn cropped.jpg|thumb|left|Йен осоусы скафандрында, 1978 йыл]] Зигмунд Йен [[2019 йыл]]дың 21 сентябрендә вафат була<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/kosmos/6914664 |title=Умер первый немецкий космонавт Зигмунд Йен |publisher=[[ТАСС]] |accessdate=2019-11-13 |archive-date=2019-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011010115/https://tass.ru/kosmos/6914664 |deadlink=no }}</ref>. Өйләнгән була. ;Статистика<ref name=STATS>{{Cite web|url=http://www.spacefacts.de/bios/international/english/jaehn_sigmund.htm|title=Statistics - Jähn Sigmund Werner Paul|publisher=spacefacts.de|accessdate=2018-01-07|language=en|archive-date=2019-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020023622/http://www.spacefacts.de/bios/international/english/jaehn_sigmund.htm|deadlink=no}}</ref> {| class="wikitable" ! # !! Старт карабы !! Старт, Бөтә донъя ацияланған ваҡыт (UTC) !! Экспедиция !! Йыһанға төшөү карабы !! Ултырыуы, UTC !! Налёт !! Асыҡ космосҡа сығыуҙары !! Асыҡ космоста үткән ваҡыты |- | 1 || [[Союз-31]] || {{д|26|08|1978}}, 14:51 || [[Салют-6]] (4) || [[Союз-29]] || {{д|03|09|1978}}, 11:40 || 07 суток 20 часов 49 минут || 0 || 0 |- | colspan=6 | || '''07 тәүлек 20 сәғәт 49 минут''' || '''0''' || '''0''' |- |} == Мәҙәниәттә == [[2003 йыл]]да «Гуд бай, Ленин!» немец фильмында швейцар актёры Штефан Вальц уның образын тыуҙыра. Фильм сюжеты буйынса Эрих Хонеккерҙан һуң СЕПГ үҙәк комитетының киләһе генераль секретары була. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * [[ГДР Геройы]]. [[1978 йыл|1978]] * [[Карл Маркс ордены]]. [[1978 йыл|1978]] * [[Германия Демократик Республикаһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы]]. * [https://de.wikipedia.org/wiki/Fliegerkosmonaut_der_Deutschen_Demokratischen_Republik Германия Демократик Республикаһының лётчик-космонавты]. * [[Советтар Союзы Геройы]]. [[1978 йыл|1978]] * [[Ленин ордены]]. [[1978 йыл|1978]] * «Космосты үҙләштереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы (12 апрель, [[2011 йыл]], [[Рәсәй]]) — ''пилотлы космонавтика өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d36902b985e69bfeb8.pdf Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2011 года № 437 «О награждении медалью „За заслуги в освоении космоса“ иностранных граждан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210003253/http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d36902b985e69bfeb8.pdf |date=2012-02-10 }}.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{warheroes|id=2291}} * [http://www.deutsche-raumfahrtausstellung.de/sigmund/index.htm Biographie bei der Deutschen Raumfahrtausstellung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127141253/http://www.deutsche-raumfahrtausstellung.de/sigmund/index.htm |date=2012-11-27 }}. * [http://www.kosmonautenzentrum.de Kosmonautenzentrum «Sigmund Jähn» Chemnitz]. * [http://www.br-online.de/wissen-bildung/artikel/0702/13-jaehn-ist-70/index.xml «Helden-Kosmonaut der DDR wird 70»]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229021512/http://www.br-online.de/wissen-bildung/artikel/0702/13-jaehn-ist-70/index.xml |date=2008-02-29 }}, Bayerischer Rundfunk, 13. Februar 2007. * [http://www.sueddeutsche.de/,wm2/wissen/artikel/938/101837/ «DDR-Bürger mit All-Erfahrung»]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}, dpa / Süddeutsche Zeitung, 13. Februar 2007. * [https://web.archive.org/web/20110831085705/http://www.inosmi.ru/europe/20110412/168344068.html Зигмунд Йен: всё было строго секретно] // Перевод интервью с Зигмудом Йеном, опубликованное в журнале [[Der Spiegel|Шпигель]] ([http://www.spiegel.de/spiegel/print/index-2011-15.html № 15-2011, Alles war tief geheim]).{{V|12|4|2011}}. ;Видео * [https://web.archive.org/web/20070216101159/http://www.heute.de/ZDFmediathek/inhalt/21/0%2C4070%2C4362165-5%2C00.html «Зигмунду Йену исполнилось 70»], ZDFmediathek, 13. Februar 2007, 2:53 Min. {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:«Космосты үҙләштереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:Интеркосмос]] [[Категория:ГДР космонавтары]] [[Категория:Германия космонавтары]] [[Категория:Саксонияла тыуғандар]] [[Категория:Берлиндың почетлы граждандары]] [[Категория:Хемництың почетлы граждандары]] [[Категория:Германияның берҙәм социалистик партияһы ағзалары]] [[Категория:ГДР-ҙың атҡаҙанған хәрби лётчиктары]] [[Категория:Генерал-майорҙар (ГДР)]] [[Категория:Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлаусылар]] btysanyep34hf3ucrs14hi311zk9xor 0 200423 1299719 1294435 2026-06-23T16:15:34Z Баныу 28584 1299719 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан. Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла, ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә<ref name=":1">{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе "Боролош" ("Поворот") Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}</ref>. == Романдың яҙылыу тарихы == Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]<ref>{{БЭ2013|84736}}</ref> тарафынан тәржемә итеп сығарыла<ref>[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]</ref>. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән<ref name=":2">{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}</ref>. == Романдың проблематикаһы == Романда Беренсе донъя һугышы башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, Февраль һәм Октябрь революциялары, Граждандар һуғышы, илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә<ref name=":2" />. == Үҙәк образдар == Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы — Ғафур. Ғафур балаһың ҡаты ауырыуы тураһында хәбәр ала. Ул ашығып ауылға ҡайтып китә, икенсе көндө эштән ҡыуыла. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ. ''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}} ''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә. === Ҡатын-ҡыҙ образдары === Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай. Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә<ref name=":1" />. Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алып ҡайтҡас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}<ref name=":1" />. == Әҙәбиәт == * {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе "Боролош" ("Поворот") Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}} * {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}} * {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]] [[Категория:Романдар]] [[Категория:Проза әҫәрҙәре]] [[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]] nj7t6hxsj38ermg8qb03bcumcbmrryc 10 201317 1299729 2026-06-23T20:34:21Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Messier 24 (infrared, red, green).jpg 1299729 wikitext text/x-wiki Messier 24 (infrared, red, green).jpg qh7fomgqs6yvwqxccdz38xtitj2a945