Ленин Владимир Ильич

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ленин Владимир Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7353</id>
    <revision>
      <id>1299789</id>
      <parentid>1291826</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59434" sha1="avxdjs6vkraaezhjov4foqzcknkd0x3" xml:space="preserve">{{Государственный деятель
 |имя      = Владимир Ильич Ульянов (Ленин)
 |изображение          =
 |описание изображения          = В. И. Ульянов (Ленин)&lt;br /&gt;М.С. Наппельбаум фотоһы, 1918 йыл, ғинуар.&lt;ref&gt;Лев Левинсон  [http://7iskusstv.com/2010/Nomer3/Levinson1.php Вехи и судьбы фотографа и его героев] К 140-летию со дня рождения М. С. Наппельбаума&lt;/ref&gt;
 |титул          = СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы председателе
 |флаг           = Coat of arms of the Soviet Union 1923–1936.svg
 |порядок        = 1
 |периодначало   = [[30 декабрь]] [[1922]]
 |периодконец    = [[21 ғинуар]] [[1924]]
 |предшественник = 
 |преемник       = Алексей Иванович Рыков
 |титул_2          =  РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы председателе
 |флаг_2           = 
 |флаг2_2 =Emblem_of_the_Russian_SFSR_(1918-1920).svg
 |порядок_2        = 2
 |периодначало_2   = [[8 ноябрь]] [[1917]]
 |периодконец_2    = [[21 ғинуар]] [[1924]] 
 |предшественник_2 = вазифа раҫланған; Ваҡытлы хөкүмәт рәйес-министры Александр Фёдорович Керенский 
 |преемник_2       = Алексей Иванович Рыков
 |образование      = Ҡазан университеты, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петербург университеты]]
 |профессия        = Юрист
 |вероисповедание  = [[Атеизм|Атеист]]
 |партия           = РСДРП → РКП(б) → ВКП(б)
 |дата рождения    = 22.04.1870 
 |место рождения   =  [[Рәсәй империяһы]] {{ТУ|Сембер|Ульяновскиҙа|Ульяновск}} ҡалаһы
 |дата смерти      = 21.01.1924
 |место смерти     = [[СССР]], Мәскәү губернаһы, Подольск өйәҙе, Суханов волосы, Горки усадьбаһы
 |похоронен        = Ленин мавзолейы, [[Мәскәү]]
 |отец             = Илья Николаевич Ульянов
 |мать             = Мария Александровна Ульянова
 |автограф         = Unterschrift_Lenins.svg
 |викисклад          = Vladimir Lenin
 |супруга          = Надежда Константиновна Крупская
 |дети             =
 |награды          =
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} Хорезм Халыҡ Социалистик Республикаһының Хеҙмәт ордены {{!}}{{!}}
{{!}}}
}}

'''Владимир Ильич Ленин''' (төп фамилияһы ''Улья́нов''; [[22 апрель]] [[1870 йыл]] — [[21 ғинуар]] [[1924 йыл]] — [[СССР|совет]] [[дәүләт]] эшмәкәре һәм [[сәйәсәт|сәйәсмән]], революционер, [[Философия|философ]], [[марксизм|марксист]] һәм публицист. [[марксизм|Марксизм-ленинизм]] классиктарының береһе, [[Рәсәй]]ҙә большевиктар партияһын ойоштороусы, [[СССР|Совет дәүләтенә]] нигеҙ һалыусы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының (СССР һәм РСФСР хөкүмәтенең) председателе. Өсөнсө (Коммунистик) Интернационалды ойоштороусы һәм уның идеологы.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе ===
Владимир Ильич Ульянов 1870 йылдың 10, яңы стиль буйынса 22 апрелендә [[Рәсәй Империяһы]]ның Сембер ([[рус теле|русса]] ''Симбирск'', 1924 йылдан — Ульяновск) ошо исемдәге губернаның халыҡ училищелары инспекторы ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы ''Ульянов Илья Николаевич'' ([[1831]]—[[1886]]) сығышы менән Нижегород өлкәһе Сергач өйәҙенә ҡараған Андросово ауылынан, элекке крепостной крәҫтиән улы. Әсәһе — ''Мария Александровна Ульянова'' (ҡыҙ фамилияһы Бланк, [[1835]]—[[1916]]), әсәһе яғынан швед-[[Немецтар|немец]], атаһы яғынан, төрлө фараздар буйынса, [[Украиндар|украин]], немец йә [[йәһүд]] тамырлы. Владимирҙың әсәһе яғынан ҡартатаһы Александр Дмитриевич Бланк, фараздарҙың береһенә ярашлы, [[православие]] ҡабул иткән (суҡынған) еврей булған&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Штейн М. Г.
 |часть         = 
 |заглавие      = Ульяновы и Ленины. Тайны родословной и псевдонима
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = СПб.
 |издательство  = ВИРД
 |год           = 1997
 |том           = 
 |страницы      = 10-46
 |страниц       = 280
 |isbn          = 5-89-559012-8
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор= Yohanan Petrovsky-Shtern (Йоханан Петровский-Штерн)|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= Lenin's Jewish Question|ссылка= http://yalepress.yale.edu/book.asp?isbn=9780300152104|викитека= |ответственный= |издание= 1-е|место= |издательство= Издательство Йельского университета (Yale University Press)|год= 2010|volume= |pages= 224|allpages= |серия= |isbn= 9780300152104|тираж=}}&lt;/ref&gt;. Икенсе фараз буйынса, ул Екатерина II Рәсәйгә саҡырып килтергән немец колонистары ғаиләһенән&lt;ref&gt;Пейн Р. Ленин. М., 2008. С. 42.&lt;/ref&gt;. Лениндың нәҫелен тикшергән [[СССР|совет]] яҙыусыһы ''Мариэтта Шагинян'' раҫлауынса, «Александр Бланк украин булған».

[[1879]]—[[1887]] йылдарҙа Владимир Ульянов Семберҙәге беренсе классик гимназияла уҡый һәм, уны алтын миҙалға тамамлап, Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә. Үҙенең уҡыусыһының латинды һәм телде үҙләштереүҙәге ҙур уңыштары айҡанлы уға тарих-тел факультетына инергә кәңәш биргән гимназияның ул саҡтағы етәксеһе Ф. М. Керенский (Рәсәйҙең 1917 йылдарҙағы Ваҡытлы Хөкүмәте башлығы Александр Керенскийҙың атаһы) Володя Ульяновтың был аҙымын тәрән ҡәнәғәтһеҙлек менән ҡабул итә&lt;ref&gt;''Елизарова-Ульянова А. И.'' Ленин Владимир Ильич. // Деятели СССР и революционного движения России: энциклопедический словарь Гранат. — {{М.}}: Советская энциклопедия, 1989. — С. 498.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Komnata Lenina.jpg|thumb|right|1878—1887 йылдарҙа В. И. Ленин йәшәгән бүлмә. Хәҙер Ульяновтар ғаиләһенең йорт-музейы]]
[[1887 йыл]]ға тиклем Владимир Ульяновтың ниндәйҙер революцион эшмәкәрлеге тураһында бер нимә лә билдәле түгел. Был ваҡытҡа ул суҡынған була һәм 16 йәшенә тиклем урындағы православие дине ойошмаһына ҡарай. Уның диндән ситләшеүе 1886 йылға тура килә тип фаразларға кәрәк&lt;ref name=&quot;smirnov&quot;&gt;''Смирнов М. Ю.'' [http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=4092:religiya-i-bibliya-v-trudax-vilenina-novyj-vzglyad-na-staruyu-temu&amp;catid=3:lie&amp;Itemid=27 Религия и Библия в трудах В. И. Ленина: новый взгляд на старую тему]&lt;/ref&gt;. Уның гимназиялағы Дин предметы буйынса билдәләре тик «отлично» була&lt;ref&gt;{{книга|автор= Логинов В. Т.|часть= Глава 1. Начало пути, Аттестат зрелости|ссылка часть= |заглавие= Выбор пути|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Республика|год= 2005|pages=448 |allpages= |серия= |isbn= 5-250-01891-2|тираж=1500}}&lt;/ref&gt;, ҡалған фәндәр буйынса ла шулай уҡ яҡшы уҡый. Уның өлгөргәнлек аттестатында бары бер «дүртле» билдәһе — [[логика]]нан була. Гимназияның 1885 йылғы уҡыусылары исемлегендә Владимир — «зирәк, тырыш һәм йыйнаҡ уҡыусы. Бар предметтар буйынса ла бик яҡшы өлгәшә. Үҙен өлгөлө тота» тип билдәләнгән. 1880 йылда уҡ, беренсе синыфты тамамлағандан һуң, ул тәүге бүләккә лайыҡ була — тышлығына «Инсафлылыҡ һәм уңыштар өсөн» тип баҫып яҙылған китап менән маҡтау ҡағыҙы бирелә.

[[1887 йыл]]дың 8 (20) майында өлкән ағаһы Александр Ульянов, император [[Александр III]]-не үлтерергә теләүселәр заговорында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, үлем язаһына хөкөм ителә. Александрҙың революцион эшмәкәрлеге хаҡында бер ни белмәгән Ульяновтар ғаиләһе өсөн был оло ҡайғы була.

Ҡазан университетында Владимир студенттарҙың Лазарь Богораз етәкләгән «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») тигән йәшерен түңәрәгенә йәлеп ителә. Өс айҙан һуң, университеттың яңы уставы айҡанлы сыҡҡан студенттар сыуалышында ҡатнашҡаны өсөн ул уҡыуҙан ҡыуыла&lt;ref name=&quot;НЭС 1&quot;&gt;{{ВТ-НЭС|Ленин}}&lt;/ref&gt;. Сыуалыштарҙан зыян күргән инспектор һүҙҙәренсә, Ульянов ғауғасы студенттарҙың беренсе рәтендә була.

Был ваҡиғаларҙан һуң икенсе төндә башҡа ҡырҡ студент менән бергә Владимир ҙа ҡулға алына. Улар барыһы ла университеттан ҡыуыла һәм һөргөнгә оҙатыла. Владимир Ульянов 1888—1889 йылдың ҡышына тиклем [[Ҡазан губернаһы]]ның Лайыш өйәҙе Кокушкино ауылында (хәҙер [[Татарстан]]дың Питрәч районы Ленино-Кокушкино ауылы) йәшәй.

Тикшереү ваҡытында, йәш Ульяновтың алда телгә алынған Богораз түңәрәге менән бәйләнеше асыҡланғанлыҡтан һәм уның ағаһының батшаға ҡаршы булғаны өсөн, үлем язаһына тарттырылғанлыҡтан, ул полиция күҙәтеүе аҫтында булырға тейешле «ышанысһыҙҙар» исемлегенә эләгә. Шул сәбәптән уға университетта уҡыуын дауам итергә рөхсәт ителмәй, әсәһенең был турала юллауҙары бер-бер артлы кире ҡағыла. Америка ғалимы, Рәсәй тарихы белгесе Ричард Пайпс билдәләүенсә&lt;ref&gt;[http://www.litmir.net/br/?b=122319&amp;p=2 ''Пайпс Ричард''. Русская революция: В 3 кн. Кн. 2. Большевики в борьбе за власть. 1917—1918. Глава 1. Ленин и истоки большевизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713175106/http://www.litmir.net/br/?b=122319&amp;p=2 |date=2014-07-13 }}&lt;/ref&gt;,
&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{начало цитаты}}
''Был осорҙа Ленин күп уҡый. Ул 1860—1870 йылдарҙа сыҡҡан бөтә «прогрессив» журнал һәм китаптарҙы ентекләп өйрәнә, бигерәк тә Николай Чернышевский әҫәрҙәренә ныҡлы иғтибар бирә. Улар, Лениндың үҙ һүҙҙәре буйынса, уға мөһим йоғонто яһай. Был ваҡыт Ульяновтар ғаиләһе өсөн ауыр осор була: Семберҙә күптәр уларҙан ситләшә, кешеләр язаланған террорсы ғаиләһе менән бәйләнеш полицияның кәрәкмәгән иғтибарын йәлеп итеренән ҡурҡа…''
{{конец цитаты}}
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
== Революцион эшмәкәрлегенең башы ==

[[Файл:Lenin-circa-1887.jpg|200px|right|thumb|&lt;center&gt;Владимир Ульянов Сембер гимназияһын тамамлағанда, 1887 йыл.&lt;/center&gt;]]
[[1888 йыл]]дың көҙөндә Ульянов Ҡазанға ҡайтырға рөхсәт ала, һуңыраҡ [[Рәсәй Империяһы|Рәсәйҙә]] [[марксизм]]ды тәүге пропагандалаусыларҙың береһе ''Николай Федосеев'' ойошторған түңәрәккә инә. Бында [[Карл Маркс]], [[Фридрих Энгельс]] һәм Георгий Плеханов әҫәрҙәрен өйрәнәләр һәм тикшерәләр. Был турала [[1924 йыл]]да Н. К. Крупская [[Правда (гәзит)|«Правда» гәзитендә]] түбәндәгеләрҙе яҙып сыға: «Плехановты Владимир Ильич мөкиббән булып ярата. Плеханов уның үҫешендә ҙур роль уйнай, дөрөҫ революцион ҡараш табырға ярҙам итә, шуға ла Плеханов уның өсөн оҙаҡ ваҡыт юғары өлгө (ореол) була: Плеханов менән хатта ваҡ ҡына айырымлыҡтарҙы ла ул ныҡ ауыр кисерә»&lt;ref&gt;Цит. по:'' Шуб В.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_sh/shub12.html Политические деятели России]. — С. 157.&lt;/ref&gt;.

[[1889 йыл]]дың майында М. А. Ульянова [[Һамар губернаһы]]на ҡараған Алакаевкала 83,5 дисәтинә (91,2 [[гектар]]) ер биләме булған имение һатып ала, һәм ғаилә шунда йәшәргә күсенә. Әсәһенең ныҡышмалы үтенесенә ҡаршы килә алмаған Владимир хужалыҡ менән идара итеп ҡарай, әммә әллә ни эш ҡыра алмай{{sfn|Р.Сервис «Ленин. Биография»|с=92|name=S_92}}. Яҡын-тирәлә йәшәгән крәҫтиәндәр, яңы хужаларҙың тәжрибәһеҙлегенән файҙаланып, уларҙың атын һәм ике һыйырын урлап алып китә&lt;ref name=&quot;S_92&quot;/&gt;. Һөҙөмтәлә Ульянова башта ер биләмәһен, аҙаҡтан өйөн дә һата&lt;ref name=&quot;S_92&quot;/&gt;. [[СССР|Совет заманында]] был ауылда Лениндың йорт-музейы булдырыла&lt;ref&gt;[http://www.museum.ru/M2083 Дом-музей В. И. Ленина в с. Алакаевка]&lt;/ref&gt;.

1889 йылдың көҙөндә Ульяновтар ғаиләһе [[Һамар]] ҡалаһына күсенә. Ленин бында ла урындағы революционерҙар менән бәйләнеш тота.

Ричард Пайпс фекеренсә, 1887—1891 йылдар арауығында йәш Ульянов, язалап үлтерелгән ағаһы артынан, «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») яҡлы булып китә. Ҡазанда һәм Һамарҙа уның ағзаларын махсус эҙләп таба, уларҙан был ваҡытта «һөнәри революционерҙарҙың» конспирациялы һәм дисциплиналы ойошмаһы булып күренгән ошо хәрәкәттең практик эшмәкәрлеге хаҡында белешмә ала.

[[1890 йыл]]да властар йомшара һәм Владимир Ульяновҡа экстерн рәүешендә имтиханға әҙерләнергә рөхсәт бирә. [[1891 йыл]]дың ноябрендә Ленин [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Петербург университетының]] юридик факультеты курсы буйынса экстерн формала имтихан тапшыра&lt;ref&gt;''Логинов В. Т.'' Владимир Ленин. Выбор пути: Биография. — М.: Республика, 2005. — 447 с.&lt;/ref&gt;. Бынан һуң ул [[иҡтисад (фән)|иҡтисад]] темаһына бик күп хеҙмәттәр өйрәнә, бигерәк тә ауыл хужалығы буйынса земство отчеттарына ҙур иғтибар бүлә.

[[1892]]—[[1893]] йылдар барышында Плеханов хеҙмәттәренең ныҡлы тәьҫире аҫтында Лениндың фекерҙәре «Халыҡ азатлығы» («Народная воля») хәрәкәте ҡараштарынан [[Социал-демократия|социал-демократик]] йүнәлешкә үҙгәрә башлай. Ул [[1893 йыл]]да уҡ заманы өсөн яңы доктрина эшләй: унда халҡының биштән дүрт өлөшө крәҫтиәндәр булған Рәсәй «капиталистик ил» итеп иғлан ителә. Ленинизмдың төп ҡараштары (кредоһы) [[1894 йыл]]да тулыһынса формалаша: «рус эшсеһе, барлыҡ демократик элементтарҙы етәкләүгә күтәрелеп, абсолютизмды ҡолатасаҡ һәм рус пролетариатын бөтә илдәрҙең пролетарийҙары менән бергә асыҡ [[сәйәсәт|сәйәси]] көрәш юлынан еңеүле коммунистик революцияға алып барасаҡ».

Тикшеренеүсе М. С. Восленский «Номенклатура» хеҙмәтендә билдәләүенсә,
&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{начало цитаты}}
''Яңы етештереү мөнәсәбәттәре өсөн материаль шарттар өлгөрөү-өлгөрмәүгә ҡарамаҫтан, Рәсәйҙә революцияға өлгәшеү Лениндың бынан һуңғы тормошоноң төп практик маҡсатына әүерелә.''

''Ул ваҡыттағы башҡа рус марксистары өсөн тотҡарлыҡ һәм ҡамасау тыуҙырған нәмә лә йәш кешене уңайһыҙландырмай. Ярар, Рәсәй артта ҡалған, тей, уның пролетариаты көсһөҙ, тей, Рәсәй капитализмы әлегә үҙенең барлыҡ етештереү көстәрен йәйелдермәгән — эш бында түгел. Мөһиме — революция яһау!''

''… «Ер һәм ирек» («Земля и воля») тәжрибәһе күрһәтеүенсә, крәҫтиәндәргә революцияның төп көсө булараҡ ышаныу үҙен аҡламаны. Ниндәйҙер ҙур синыфҡа таянмай, батша дәүләтен әйләндереп ташлау өсөн бер төркөм революцион интеллигенция бигерәк аҙ һанлы булды: «народниктар» террорының һөҙөмтәһеҙлеге быны бөтә асыҡлығы менән күрһәтте. XIX һәм XX быуаттар сигендә һан яғынан тиҙ үҫкән пролетариат ҡына ул шарттарҙа Рәсәйҙә бындай ҙур синыф була алыр ине. Производствоға тупланыуы һәм хеҙмәт шарттары тыуҙырған тәртиплелеге арҡаһында эшселәр синыфы йәшәп килгән ҡоролошто ҡолатыу өсөн төп көс итеп ҡулланылырлыҡ иң яҡшы социаль ҡатлам.''
{{конец цитаты}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

1892—1893 йылдарҙа Владимир Ульянов Һамарҙа адвокат ярҙамсыһы була, башлыса енәйәт эштәрен алып бара&quot;&lt;ref name=&quot;yurclub.ru&quot;&gt;''Е. Тетерев'' [http://www.yurclub.ru/docs/other/article120.html#sdfootnote11anc Октябрьская революция и адвокатура: путь к правовому государству и гражданскому обществу]&lt;/ref&gt;.

[[1893 йыл]]да Ленин [[Санкт-Петербург]]ка күсә һәм адвокат ярҙамсыһы хеҙмәтен дауам итә&lt;ref&gt;С 28.02.1889 г. М. Ф. Волькенштейн стал присяжным поверенным в Санкт-Петербурге.// Список присяжных поверенных округа Санкт-Петербургской судебной палаты и их помощников к 31 января 1914 г. Санкт-Петербург, 1914. — С.17.&lt;/ref&gt;. Петербургта ул марксистик политэкономия проблемалары, рус азатлыҡ хәрәкәте тарихы, [[Рәсәй империяһы]] ауылдары һәм сәнәғәтенең реформанан һуң капиталистик эволюция тарихтары буйынса хеҙмәттәр яҙа. Уларҙың бер өлөшө легаль донъя күрә. Был ваҡытта шулай уҡ социал-демократик партия программаһын эшләй. В. И. Лениндың публицист һәм бай статистик материалдар нигеҙендә Рәсәйҙә капитализм үҫешен тикшереүсе булараҡ эшмәкәрлеге уға социал-демократтар һәм оппозицион ҡарашлы либераль эшмәкәрҙәр араһында, шулай уҡ рус йәмғиәтенең башҡа күп кенә даирәләрендә киң билдәлелек килтерә&lt;ref&gt;История России XX — начала XXI века / А. С. Барсенков, А. И. Вдовин, С. В. Воронкова; под ред. Л. В. Милова. — {{М.}}: Эксмо, 2007. — 960 с.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Mug shot of Lenin 1895 crop.jpg|upright|thumb|195px|В. И. Ульяновтың полицияла эшләнгән фотоһүрәте, декабрь, 1895]]

Ричард Пайпс фекеренсә, 1893 йылда Петербургка килгәндә, 23 йәшендә Ленин шәхес булараҡ тулыһынса өлгөрә:

&lt;table&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
{{начало цитаты}}
''… был һөйкөмһөҙ тышҡы ҡиәфәтле кешенән шундай эске көс бөркөлөп тора, башҡалар үҙҙәренең тәүге тәьҫораттарын бик тиҙ онота. Ихтыяр көсө, ныҡлы тәртип, энергия, аскетлыҡ һәм эшенә ҡаҡшамаҫ ышаныс бергә ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән иҫ киткес көслө тәьҫирҙе бары тик күп ҡабатланған «харизма» һүҙе (Хоҙайҙан бирелгән ылыҡтырыу һәләте) менән тасуирларға мөмкин. Потресов һүҙҙәренсә, был «килбәтһеҙ һәм тупаҫыраҡ», һөйкөмлөктән мәхрүм кеше, «гипнотик тәьҫир» яһай: «Плехановты — ихтирам иттеләр, Мартовты — яраттылар, әммә берҙән-бер бәхәсһеҙ юлбашсы кеүек бары тик Ленин артынан ғына һүҙһеҙ барҙылар. Сөнки тик Ленин ғына тимер ихтыярлы, ярһыу энергиялы һәм хәрәкәткә, эшкә фанатик ышаныуҙы унан кәм булмаған үҙенә ышаныу менән берләштергән һирәк осраған, бигерәк тә Рәсәйҙә, кеше ине»''
{{конец цитаты}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

[[1895 йыл]]дың майында Ульянов сит илдәргә сығып китә: [[Швейцария]]ла Георгий Плеханов, [[Германия]]ла — Вильгельм Либкнехт, [[Франция]]ла — Поль Лафарг һәм халыҡ-ара эшселәр хәрәкәтенең башҡа эшмәкәрҙәре менән осраша. Шул уҡ йылда, Петербургҡа ҡайтҡас, Юлий Мартов һәм башҡа йәш революционерҙар менән бергә тарҡау марксистик түңәрәктәрҙе ''&quot;Эшселәр синыфын азат итеү өсөн көрәш союзы&quot;на'' берләштерә&lt;ref&gt;''Ленин В. И.'' Полное собрание сочинений. — Т. 2. — С. 660. — «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина».&lt;/ref&gt;. Плеханов йоғонтоһонда Ленин, ''батша Рәсәйен ярым феодаль ил'' тип иғлан итеп, уны ''«капиталистик» ил'' тип атаған үҙенең элекке доктринаһынан өлөшләтә баш тарта. Хәҙер инде «Либераль буржуазия» менән берлектә самодержавиены ҡолатыу уның өсөн иң яҡын маҡсатҡа әйләнә. «Көрәш союзы» эшселәр араһында әүҙем пропаганда эшмәкәрлеген йәйелдерә, 70-тән артыҡ листовка баҫтырып тарата&lt;ref&gt;''Костин А. Ф.'' Ленин — создатель партии нового типа. (1894—1904 гг.). — {{М.}}, 1970.&lt;/ref&gt;. 1895 йылдың декабрендә &quot;Союз&quot;дың башҡа күп ағзалары менән бер рәттән Ульянов ҡулға алына. Йылдан артыҡ төрмәлә тотолғандан һуң, [[1897 йыл]]да ''Енисей губернаһы Минусинск өйәҙенең Шушенское ауылына'' өс йылға һөргөнгә ебәрелә.

Бында ул йыйылған материалдары нигеҙендә «Рәсәйҙә капитализм үҫеше» («Развитие капитализма в России») тигән китабын яҙа, ул «легаль марксизм»ға һәм «народниклыҡ» теорияһына ҡаршы йүнәлтелгән була&lt;ref&gt;[http://magister.msk.ru/library/lenin/len03v00.htm В. И. Ленин «Развитие капитализма в России».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218044514/http://magister.msk.ru/library/lenin/len03v00.htm |date=2010-12-18 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, һөргән осоронда 30-ҙан артыҡ хеҙмәт яҙа&lt;ref&gt;Статья ''П. В. Волобуева'' из кн.: Политические деятели России 1917. Биографический словарь. — {{М.}}, 1993.&lt;/ref&gt;, Петербург, [[Мәскәү]], [[Түбәнге Новгород]], Воронеж һәм башҡа ҡалаларҙың социал-демократтары менән бәйләнештәрҙе яйға һала. [[1890]]-сы йылдар аҙағында «К. Тулин» псевдонимы менән В. И. Ульянов марксистик даирәләрҙә билдәлелек яулай. Һөргөндә Ульянов крәҫтиәндәргә юридик мәсьәләр буйынса кәңәштәр бирә, улар өсөн төрлө документтар төҙөй&lt;ref name=&quot;yurclub.ru&quot;/&gt;.

=== Беренсе эмиграцияһы ([[1900]]—[[1905]]) ===

[[1898 йыл]]да [[Минск]] ҡалаһында Петербург «Көрәш союзы» лидерҙарынан башҡа РСДРП-ының I съезы була, унда 9 делегат ҡатнаша. Съезд ''Рәсәй социаль-демократик эшселәр партияһын (Российская социаль-демократическая рабочая партия)'' ойоштороу тураһында Манифест ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article069490.html БСЭ]&lt;/ref&gt;. Үҙәк Комитеттың съезда һайланған барлыҡ ағзалары һәм делегаттарҙың күпселеге шунда уҡ ҡулға алына, үҙ делегаттарын съезға ебәргән ойошмалар полиция тарафынан тар-мар ителә. &quot;Көрәш союзы&quot;ның Себерҙә һөргөндәге етәкселәре ил буйынса таралған күп һанлы социаль-демократик ойошмаларҙы һәм марксистик түңәрәктәрҙе [[гәзит]] ярҙамында берләштерергә ҡарар итә.

[[1900 йыл]]дың февралендә, һөргөн ваҡыты бөткәндән һуң, Ленин, Мартов һәм Александр Потресов Рәсәй ҡалаларын йөрөп сыға һәм урындағы ойошмалар менән бәйләнеш урынлаштыра. 26 февралдә Ульянов үҙенә һөргөндән һуң йәшәргә рөхсәт ителгән [[Псков]] ҡалаһына килә. Бында апрелдә дөйөм Рәсәй эшселәр гәзите &quot;Искра&quot;ны булдырыу буйынса ойоштороу кәңәшмәһе үтә. Унда В. И. Ульянов-Ленин, Степан Радченко, Пётр Струве, Михаил Туган-Барановский, Юлий Мартов, Александр Потресов, Александр Стопани ҡатнаша. Шул уҡ айҙа Ленин йәшерен рәүештә бер көнгә Псковтан [[Рига]]ға барып килә. Латыш социал-демократтары менән һөйләшеүҙәрҙә «Искра» гәзитен сит илдән Рәсәйгә [[Латвия]] порттары аша индереү мәсьәләләре тикшерелә ref&gt;[http://www.rigacv.lv/articles/lenin-v_rige М. Мистре Ленин в Риге]&lt;/ref&gt;. 1900 йылдың май башында Владимир Ульянов Псковта сит илгә сығыу өсөн паспорт ала. 19 майҙа ул Петербургка китә, ә 21 майҙа уны полиция тотҡарлай. Ульяновтың Псковтан Подольск ҡалаһына ебәргән багажы ла ентекле тикшерелә, әммә унда китаптарҙан башҡа бер ни тапмай&lt;ref&gt;[http://edapskov.narod.ru/pskov/vilenin.htm#9 И. Н. Лукина. Книги Ленинской библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116195031/http://edapskov.narod.ru/pskov/vilenin.htm#9 |date=2014-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, полицияның социаль-демократты ҡулға алыу операцияһы уңышһыҙлыҡҡа дусар була. Инде тәжрибәле конспиратор В. И. Ленин үҙенә ҡаршы ҡулланылырлыҡ бер нәмәгә лә сәбәп бирмәй. Псков жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, «сит илгә киткәнсе, Псковта йәшәү осоронда ғәйепкә алырлыҡ бер ни ҡылманы». Лениндың Псков губерна земствоһының статистика бюроһында эшләүе һәм губернаны статистик тикшереү программаһын әҙерләүҙә ҡатнашыуы ла уға ныҡлы «ышыҡлау» булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://pskgu.ru/projects/pgu/storage/PSKOV/ps20/ps_20_25.pdf И. Н. Лукина По поводу одной статьи о В. И. Ленине]&lt;/ref&gt;. Баш ҡалаға рөхсәтһеҙ барыуынан башҡа бүтән ғәйебе табылмағанлыҡтан, ун көндән һуң уны ебәрәләр&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111208161232/http://politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/544-sinelnikov-a-v-shifry-i-revolyucionery-rossii.html Синельников А. В. Шифры и революционеры России]&lt;/ref&gt;.

[[1900 йыл]]дың июнендә Владимир Ульянов әсәһе Мария Александровна һәм оло апаһы Анна Елизарова-Ульянова менән [[Өфө]]гә, бында һөргәндә булған ҡатыны ''Надежда Константиновна Крупская'' янына килә&lt;ref&gt;[http://www.personalguide.ru/museums/895/12280/ Ленин в Уфе]&lt;/ref&gt;.

1900 йылдың [[29 июль|29 июлендә]] Ленин [[Швейцария]]ға китә, унда Плеханов менән гәзит һәм теоретик журнал сығарыу тураһында һөйләшә&lt;ref&gt;В. И. Ленин, «Полное собрание сочинений», т. 4, стр. 553, разд. «Даты жизни и деятельности В. И. Ленина», подг. Никольской, Л. Ф.&lt;/ref&gt;. «Искра» гәзите редколлегияһына (һуңыраҡ «Заря» журналы ла сыға башлай) «Освобождение труда» төркөмөнөң эмиграцияла булған өс вәкиле — Плеханов, Павел Аксельрод һәм Вера Засулич, шулай уҡ &quot;Көрәш союзы&quot;нан — Ленин, Мартов һәм Потресов инә. Гәзиттең уртаса тиражы 8000 дана булһа, ҡайһы бер һандары — 10 000-гә тиклем етә. Баҫманы таратыуға Рәсәй империяһы биләмәләрендә йәшерен ойошмалар селтәре булдырыу ярҙам итә. «Искра» редакцияһы [[Мюнхен]]да урынлаша, ә Плеханов Женевала ҡала. Аксельрод элеккесә Цюрихта йәшәй. Мартов менән Засулич та Рәсәйҙән килеп етмәй. Мюнхенда аҙ ғына йәшәгәндән һуң Потресов та уны ҡалдырып китә. «Искра» гәзитен сығарыу буйынса төп эштәрҙе Ульянов башҡара. &quot;Искра&quot;ның тәүге һаны 1900 йылдың 24 декабрендә баҫыла. [[1901 йыл]]дың 1 апрелендә, Өфөләге һөргөнөн тултырып, Н. К. Крупская Мюнхенға килә һәм «Искра» редакцияһында эшкә тотона&quot;&lt;ref&gt;[http://nounivers.narod.ru/bibl/zalb_11.htm Е. Зазерский, А. Любарский «Ленин. Эмиграция и Россия». Политиздат, 1975.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120417155533/http://nounivers.narod.ru/bibl/zalb_11.htm |date=2012-04-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[1901 йыл]]дың декабрендә «Заря» журналында «Аграрный вопрос и „критики Маркса“» исемле мәҡәлә донъя күрә — был Владимир Ульяновтың «Н. Ленин» тигән псевдоним менән баҫтырған тәүге хеҙмәте була&lt;ref name=&quot;firstlenin&quot;&gt;{{Из|БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article115306.html|заглавие=«Аграрный вопрос и &quot;критики Маркса&quot;»|издание=3-е}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ленин: Жизнь и смерть / Роберт Пейн; Пер. с англ. О. Л. Никулиной; введ. авт.; от редакции. — 3-е изд. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2008. — 667[5] с.: ил. — (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып.1120) — ISBN 978-5-235-03137-1.&lt;/ref&gt;.

[[1900]]—[[1902]] йылдар арауығында Ленин революцион хәрәкәттә был осорҙа башланған дөйөм көрсөк (кризис) тәьҫирендә «үҙ иркенә бирелгән революцион пролетариат тиҙҙән, бары тик иҡтисади талаптар менән генә сикләнеп, батша самодержавиеһы менән көрәштән баш тартасаҡ» тигән һығымтаға килә.

1902 йылда ''«Что делать? Наболевшие вопросы нашего движения»'' тигән хеҙмәтендә Ленин үҙенең партия хаҡындағы концепцияһын иғлан итә: ул партияны ''үҙәкләштерелгән хәрби ойошма'' тип күҙаллай («партия нового типа» — «яңы тип партияһы»). «Беҙгә революционерҙар ойошмаһы бирегеҙ, һәм беҙ Рәсәйҙе түңкәрәсәкбеҙ!» («Дайте нам организацию революционеров, и мы перевернём Россию!») тип яҙа ул. Был мәҡәләһендә Ленин шулай уҡ тәүге тапҡыр үҙенең «демократик централизм» доктринаһын аныҡ итеп әйтеп бирә: революционерҙар партияһының ҡаты (ҡәтғи) иерархик төҙөлөшө — (строгой иерархической организации партии революционеров).

Батша разведкаһының сит илдәге агентураһы Мюнхенда «Искра» эҙенә төшә, шуға ла [[1902 йыл]]дың апрелендә гәзит редакцияһы [[Лондон]]ға күсә. Ленин менән Крупская, Мартов һәм Засулич та шунда китә&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/6951/ИСКРА История газеты «Искра» в Советской исторической энциклопедии]&lt;/ref&gt;. 1902 йылдың апреленән [[1903 йыл]]дың апреленә тиклем В. И. Ленин Рихтер фамилияһы аҫтында Н. К. Крупская менән Лондонда йәшәй. Улар башта йыһазлы бүлмәләрҙә, аҙаҡтан [[Британ музейы]]нан алыҫ булмаған йортта фатирҙа тора. Владимир Ильич музей китапханаһында йыш була&lt;ref&gt;[http://myturizm.ru/?mod=articles&amp;id=357&amp;id_=197 По ленинским местам Европы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518162556/http://myturizm.ru/?mod=articles&amp;id=357&amp;id_=197 |date=2013-05-18 }}&lt;/ref&gt;. 1903 йылдың апрелендә, «Искра» гәзитен баҫыу күсерелеү сәбәпле, Ленин да ҡатыны менән Лондондан [[Женева]]ға күсенә&lt;ref&gt;[http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3709:1903-yanvar-iyul&amp;catid=100:tom-1&amp;Itemid=61 Биохроника Ленина 1903 (январь-июль)]&lt;/ref&gt;. Унда улар [[1905 йыл]]ға тиклем йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.royconrad.com/data/018.html Ленин в Женеве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120108062803/http://royconrad.com/data/018.html |date=2012-01-08 }}&lt;/ref&gt;.

==== РСДРП-ның II съезында ҡатнашыуы (1903 йыл) ====

{{КПСС}}

1903 йылдың [[17 июль|17 июленән]] [[10 август|10 авгусҡа]] тиклем Лондонда РСДРП-ның II съезы була. Ленин уны әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша: «Искра» гәзитендә һәм «Заря» журналында мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән 1901 йылдың йәйенән алып Плеханов менән бергә партия программаһы проекты өҫтөндә эшләй, устав проектын әҙерләй&lt;ref name=bce1&gt;{{БСЭ3}}&lt;/ref&gt;. Программа ике өлөштән тора — программа-минимум һәм программа-максимум; уларҙың беренсеһе [[монархия|батшалыҡты]] ҡолатыуҙы һәм [[демократия|демократик республика]] төҙөүҙе, ауылда [[крепостнойлыҡ хоҡуғы|крепостнойлыҡ хоҡуҡ]] ҡалдыҡтарын бөтөрөүҙе, атап әйткәндә, крепостнойлыҡ хоҡуҡты юҡҡа сығарғанда, помещиктар киҫеп алған ерҙәрҙе крәҫтиәндәргә кире ҡайтарып биреүҙе, һигеҙ сәғәтлек эш көнө индереүҙе, милләттәрҙең үҙбилдәләнеш хоҡуғын таныу һәм уларҙың тигеҙлеген индереүҙе күҙ уңында тота; программа-максимум партияның аҙаҡҡы маҡсатын — [[социализм|социалистик йәмғиәт]] төҙөүҙе һәм был маҡсатҡа ирешеү шарттарын — социалистик революцияны һәм пролетариат диктатураһын билдәләй&lt;ref name=bce1/&gt;.

Съездың үҙендә Ленин бюро составына һайлана, программа, ойоштороу һәм мандат комиссияларында эшләй, бер нисә ултырышта рәйеслек итә һәм көн тәртибендәге барлыҡ мәсьәләләр буйынса ла тиерлек сығыш яһай&lt;ref name=bce1/&gt;.

РСДРП-ның Үҙәк Комитетын һайлағанда Ленин яҡлылар күпселек тауышты ала. Был осраҡлы хәл, артабанғы ваҡиғалар күрһәтеүенсә, партияны
бөтөнләйгә «большевиктар»ға һәм «меньшевиктар»ға бүлә.

=== Беренсе рус инҡилабы (1905—1907) ===

1904 йылдың аҙағына уҡ, киңәйә барған стачка хәрәкәте фонында, «большевиктар» һәм «меньшевиктар» фракциялары араһында ойоштороу мәсьәләләренән тыш сәйәси йәһәттән дә ҡапма-ҡаршылыҡтар барлыҡҡа килә&lt;ref name=shelokh/&gt;.

Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһын Ленин сит илдә — [[Швейцария]]ла ҡаршылай.

РСДРП-ның [[1905 йыл]]дың апрелендә [[Лондон]]да үткән III съезында Ленин ''был революцияның төп бурысы — «Рәсәйҙә самодержавиены һәм крепостнойлыҡ хоҡуҡ ҡалдыҡтарын бөтөрөү» тип билдәләй.''

== Революция осоро ==
Һөргөнлөктән ҡотолғас, өҙлөкһөҙ революцион эшсәнлеккә бирелә. Ҡулға алыныуҙан ҡасып, эмиграцияла була, [[Рәсәй]]ҙәге революцион хәрәкәт, социал-демократик партия менән ситтән тороп етәкселек итә, төрлө оппортунистик ағымдар менән көрәш алып бара, күп төрлө сығыштар, теоретик хеҙмәттәр яҙа.

1917 йылдың апрелендә Ленин Рәсәйгә ҡайта һәм, февраль айында уҙған буржуаз-демократик революцияны социалистик революцияға үҫтереү маҡсатын күҙҙә тотоп, эстәлеге менән ҡатлаулы, характеры менән ғәйәт дәрәжәлә киң эшсәнлек алып бара башлай. Октябрь революцияһынан һуң самаһыҙ ауыр шарттарҙа совет дәүләтен төҙөү эшенә керешә. Граждандар һуғышын туҡтатыу, эске ҡаршылыҡтарҙы йыра-йыра, Рәсәй өсөн кәмһетеүле солохты яулау, аслыҡ менән көрәш ойоштороу, хәрәбәләр дәрәжәһендә ҡалған сәнәғәтте, транспортты торғоҙоу, иҡтисадты яңынан, яңы принциптар нигеҙендә ҡороу пландарын әҙерләү, партия эсендә барған дискуссияларға сик ҡуйыу, бәхәсле проблемаларҙы хәл итеү, спекуляция, саботаж, ҡоротҡослоҡҡа ҡаршы көрәш асыу, съездар, кәңәшмәләр, улар өсөн резолюциялар әҙерләү. Сит ил делегацияларын, шулай уҡ Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән килгән &quot;ходок&quot;тарҙы ҡабул итеү, ата-әсәһеҙ ҡалған йәтим балаларға ярҙам ойоштороу, ғалимдәргә хеҙмәт шарттарын булдырып, фән үҫешенә юл асыу, күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне хәл итеү, һәр яҡлап бөлгөнлөк һәм хәйерселек баҫҡан йәш, яңы йәмғиәтте яҡлау һәм уны һаҡлап ҡалыу өсөн, ҡораллы көстәр ойоштороу, социалистик йәмғиәт принциптарын тормошҡа ашырыу юлында аяуһыҙ көрәш алып барыу. Оҙаҡ йылдар дауамында интеллектуаль һәм физик яҡтан ошондай күтәренке эш алып барыу Лениндың сәләмәтлеген ҡаҡшатмай ҡалмаған, әлбиттә, һәм был глобаль күләмдәге проблемалар, уйҙар солғанышында йәшәү уны ҡотолғоһоҙ рәүештә ваҡытһыҙ үлеүгә алып барған. Ленин гигант күләмле революцион һәм ойоштороу эше менән бергә теория, шул иҫәптән философия теорияһы өлкәһендә эшләүҙән дә ситләшмәгән.

== Тәнҡит ==
Ленин күп милләтле дәүләттә милли мәсьәләне сисеү юлдарын эҙләүҙә ғәжәйеп дәрәжәлә тапҡыр рәүештә ике ҡапма-ҡаршы тенденцияны, практик эшсәнлектә, конкрет әйткәндә, милли сәйәсәттә бының ҡотолғоһоҙлоғон, объективлығын иҫтән сығармаҫка кәрәк тигән нәтижә яһай. Ленин теорияла, шулай уҡ ғәмәли эшсәнлегендә лә хаталар ебәрә. Теория өлкәһендә уның империализмдың яҡын киләсәктәге яҙмышы тураһындағы, эшселәр синыфының теләһә ниндәй ижтимағи шарттарҙа ла революционлығы, уны абсолютҡа әүерелдереү кеүек нәтижәләре тарихи [[ысынбарлыҡ]] тарафынан иҫбатланманы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Сығанаҡтар ==
{{иҫкәрмәләр}}
* [http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il'ich/_Lenin_V._I..html ''Воспоминания о Владимире Ильиче Ленине: в 10 томах (вышло 8 томов)''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108232817/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/L/LENIN_Vladimir_Il'ich/_Lenin_V._I..html |date=2007-01-08 }} — М.: Политиздат, 1989—1991.
* [http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=25&amp;Itemid=2 Подборка воспоминаний о В. И. Ленине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304232837/http://leninism.su/index.php?id=25&amp;itemid=2&amp;option=com_content&amp;view=category |date=2016-03-04 }}
* {{книга |автор=Бессонов Б. Н.|заглавие=Владимир Ленин — собиратель земель Русских |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М.|издательство= Алгоритм |год=2007 |том= |страницы= |столбцы= |страниц= |серия=Великий Октябрь|isbn=978-5-9265-0440-5 |тираж=4000|ref=Бессонов}}
* {{книга |автор=Бонч-Бруевич В. Д.|заглавие=Воспоминания о Ленине|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Наука|год=1969|том= |страницы= |столбцы= |страниц=544|серия= |isbn= |тираж= |ref=Бонч-Бруевич}}

== Библиография ==
{{Навигация
|Портал = СССР
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =:ru: Владимир Ильич Ленин
|Викитека =:ru: Владимир Ильич Ленин
|Викивиды =
|Викиновости =:ru: Категория:Владимир Ленин
|Метавики =

}}

=== Ғилми эштәр ===
* ''Гейфман А.'' [https://web.archive.org/web/20120711040513/http://www.kouzdra.ru/TEXTS/terror-koi.html Революционный террор в России. 1894—1917.] / Пер. с англ. Е. Дорман. — {{М.}}: КРОН-ПРЕСС, 1997. — 448 с. — (Серия «Экспресс») — ISBN 5-232-00608-8.
* {{книга
 |автор          = А. Г. Латышев. 
 |часть          = 
 |заглавие       = Рассекреченный Ленин
 |оригинал       = 
 |ссылка         = http://www.scribd.com/doc/94360375/Латышев-Рассекреченный-Ленин
 |ответственный  = 
 |издание        = 1-е
 |место          = Москва
 |издательство   = Март 
 |год            = 1996
 |том            = 
 |страницы       = 
 |страниц        = 336
 |серия          = 
 |isbn           = 5-88505-011-2
 |тираж          = 15 000
}}
* {{книга
 |автор         = Логинов, В. Т.
 |часть         = 
 |заглавие      = Неизвестный Ленин
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=3686:neizvestnyj-lenin&amp;catid=30:library&amp;Itemid=37
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = Москва
 |издательство  = Эксмо:Алгоритм
 |год           = 2010
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 576
 |серия         = Гении и злодеи
 |isbn          = 978-5-699-41148-1
 |тираж         = 
}}
* [http://lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/krasnyjterror1.txt Красный террор в годы Гражданской войны: По материалам Особой следственной комиссии по расследованию злодеяний большевиков.] Под ред. докторов исторических наук Ю. Г. Фельштинского]] и Г. И. Чернявского / London, 1992.
* {{книга
 |автор         = профессор Пушкарёв, С. Г.
 |часть         = 
 |заглавие      = Ленин и Россия. Сборник статей
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://lenin-rus.narod.ru/index.htm
 |издание       = 1-е
 |ответственный = 
 |место         = Франкфурт-на-Майне
 |издательство  = Посев
 |год           = 1976
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}
* {{книга
 |автор         = Авторский коллектив Института марксизма-ленинизма
 |часть         = 
 |заглавие      = Биографическая хроника Ленина
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=section&amp;id=6&amp;Itemid=61
 |издание       = 1-е
 |ответственный = 
 |место         = [[Мәскәү]]
 |издательство  = 
 |год           = 
 |том           = 1-12
 |страницы      = 
 |страниц       = 
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}

=== Периодик матбуғат ===
* [http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 21 (1263). Суббота 26 января 1924 год. Ново-Николаевск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304081958/http://elib.ngonb.ru/jspui/bitstream/NGONB/6616/2/021.pdf |date=2016-03-04 }}

=== Документтар тупланмалары ===
* {{книга
 |автор         = Ленин, В. И.
 |часть         = 
 |заглавие      = Неизвестные документы. 1891—1922 гг.
 |оригинал      = 
 |ссылка        = http://leninism.su/index.php?option=com_content&amp;view=category&amp;id=99:v-i-lenin-neizvestnye-dokumenty-1891-1922&amp;Itemid=53&amp;layout=default
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = Москва
 |издательство  = РОССПЭН
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 607
 |серия         = 
 |isbn          = 5-8243-0154-9
 |тираж         = 
}}

=== Лениндың хеҙмәттәре ===
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (в формате PDF)
|ссылка = http://politazbuka.ru/biblioteka/marksizm/562-lenin-vladimir-polnoe-sobranie-sochineniy-5-izdanie.html
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
}}
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (постранично)
|ссылка = http://uaio.ru/vil/vilall.htm
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
}}
* {{книга
|автор = Ленин В. И.
|заглавие = Полное собрание сочинений (в формате DOC)
|ссылка = http://libelli.ru/marxinew/len_new.htm
|издание = 5-е изд
|место = {{М.}}
|издательство = Издательство политической литературы
|год = 1967
}}

[[Категория:Ленин]]
[[Категория:Ульяновскиҙа тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә вафат булғандар]]
[[Категория:Ҡазан Император университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Марксистар]]
[[Категория:Материалистар]]
[[Категория:Рәсәй философтары]]
[[Категория:Рәсәй революционерҙары]]
[[Категория:Большевиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса адвокаттар]]
[[Категория:СССР шәхестәре|СССР шәхестәре]]
[[Категория:Сәйәси псевдонимдар]]
[[Категория:Үлтерергә маташыу ҡорбандары]]</text>
      <sha1>avxdjs6vkraaezhjov4foqzcknkd0x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Һеңрән (Илеш районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12095</id>
    <revision>
      <id>1299824</id>
      <parentid>1298997</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MR973</username>
        <id>26610</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1298997|1298997]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1299824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5132" sha1="c8ii12ossdt0zyp9x8lcmm8a1boreg4" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Һеңрән (мәғәнәләр)}}
{{ТП-Рәсәй|Һеңрән
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Һеңрән
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 21 | lat_sec = 51
  |lon_deg = 53 | lon_min = 54 | lon_sec = 15
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Илеш районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 388
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452267
 |почта индекстары       = 
 | коды           = 34762 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80230844003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}


'''Һеңрән''' ({{lang-ru|Сынгряново}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 388 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452267, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80230844003.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||1081||496||585||45,9||54,1
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||787||320||467||40,7||59,3
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||907||403||504||44,4||55,6
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||721||320||401||44,4||55,6
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||482||211||271||43,8||56,2
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||419||202||217||48,2||51,8
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||388||194||194||50,0||50,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Йәркәй]]): 30 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Ҡәҙер (Илеш районы)|Ҡәҙер]]): 9 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Бүздәк]]): 137 км

== Ауыл топонимикаһы ==
* Шланлы урманы


== Билдәле шәхестәре ==
* [[Солтанов Мөхәмәткамил Шафиҡ улы]] (1945) — совет хужалыҡ эшмәкәре.

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} 
* {{ИСДБ}}{{ref-ru}} {{V|11|06|2021}}   

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|95460}}{{V|11|06|2021}}  

{{Илеш районы ауылдары}}

[[Категория:Илеш районы ауылдары]]</text>
      <sha1>c8ii12ossdt0zyp9x8lcmm8a1boreg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29885</id>
    <revision>
      <id>1299819</id>
      <parentid>1055170</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5103" sha1="kocwta2rwchlc86sc7xt7kts0annarr" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Мемке 
 |төп исеме                                         = Mehmke 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 43|lat_sec     36 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 57|lon_sec  = 11 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зальцведель (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зальцведель (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = др. Герхард Шульц  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 16,69  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 65  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 290 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 29413 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SAW 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 81 345 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_19.php 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Мемке''' ({{lang-de|Mehmke}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 290 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 16,69 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_19.php Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420065622/http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_19.php |date=2010-04-20 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>kocwta2rwchlc86sc7xt7kts0annarr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лабрун</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29941</id>
    <revision>
      <id>1299780</id>
      <parentid>1248988</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T17:04:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5101" sha1="0k06673vvrqda3vt6psvyvpsx1wdmjc" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Лабрун 
 |төп исеме                                         = Labrun 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 40|lat_sec     15 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 57|lon_sec  = 55 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             = Бургомистр  
 |башлыҡ                                                         = Бербель Йон  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 5,01  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 77  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 130 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6922 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 190 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лабрун''' ({{lang-de|Labrun}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 130 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 5,01 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB. 
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>0k06673vvrqda3vt6psvyvpsx1wdmjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лебин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30322</id>
    <revision>
      <id>1299787</id>
      <parentid>1248989</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5138" sha1="imo0zefarr09prkoo1dfxn7m7d6w6t8" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Лебин 
 |төп исеме                                         = Lebien 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 51|lat_min = 43|lat_sec     0 
 |lon_dir= E |lon_deg = 12|lon_min = 55|lon_sec  = 59 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Виттенберг (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Виттенберг (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Клаус-Рюдигер Нойбауэр  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 12,74  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 73  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 348 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 6922 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = WB 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 91 195 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Лебин''' ({{lang-de|Lebien}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 12,74 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 73 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6922 һәм автомобиль коды — WB. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210140559/http://www.verwaltungsgemeinschaft-annaburg-prettin.de/ |date=2012-02-10 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>imo0zefarr09prkoo1dfxn7m7d6w6t8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меллин</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30576</id>
    <revision>
      <id>1299818</id>
      <parentid>1104110</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:50:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5129" sha1="4dovjfw4kud95vwm5zlgmyjq3wkv8rl" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Меллин 
 |төп исеме                                         = Mellin 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      =  DE-ST 15-0-81-045 Mellin COA.svg
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 52|lat_min = 38|lat_sec     59 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 58|lon_sec  = 59 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Саксония-Анхальт  
 |теҙмәләге регион                                 = Саксония-Анхальт  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зальцведель (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зальцведель (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Франк Дитрих  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 8,89  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 45  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 202 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2006 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 38489 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SAW 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 15 0 81 350 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_20.php 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Меллин''' ({{lang-de|Mellin}}) — [[Германия]]ла, [[Саксония-Анхальт]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2006 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу буйынса коммунала 202 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 8,89 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 45 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38489 һәм автомобиль коды — SAW. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_20.php Рәсми сайт]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226083442/http://www.beetzendorf-diesdorf.de/03_20.php |date=2009-02-26 }}.

[[Категория:Саксония-Анхальт ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>4dovjfw4kud95vwm5zlgmyjq3wkv8rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лос-Анджелес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51536</id>
    <revision>
      <id>1299800</id>
      <parentid>1275791</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59628" sha1="mzgjhdt8j6p0ttf122u1lii397ucwg4" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = ҡала 
 |русское название        = Лос-Анджелес 
 |оригинальное название   = Los Angeles[[Файл:New LA Infobox Pic Montage 5.jpg|center|290px]] 
 |страна                  = Америка Ҡушма Штаттары
 |герб                    = Seal of Los Angeles.svg 
 |флаг                    = Flag of Los Angeles, California.svg 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = N 
  |lat_deg = 34 
  |lat_min = 2 
  |lat_sec =  
  |lon_dir = W 
  |lon_deg = 118 
  |lon_min = 16 
  |lon_sec =  
  |CoordAddon =type:city(4097000)_region:US 
 |размер карты страны     = 300 
 |размер карты региона    = 300 
 |размер карты района     =  
 |вид региона             = АҠШ-тың административ бүленеше {{!}}Штат 
 |регион                  = Калифорния 
 |регион в таблице        = Калифорния 
 |вид района              = Округ 
 |район                   = Лос-Анджелес 
 |район в таблице         = Лос-Анджелес (округ){{!}}Лос-Анджелес 
 |внутреннее деление      =  
 |вид главы               = Мэр 
 |глава                   = Антонио Виллараигоса 
 |дата основания          = 4 сентябрь 1781 
 |первое упоминание       =  
 |прежние имена           =  
 |статус с                = 4 апрель 1850 
 |площадь                 = 1301,97{{cite web|url=http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt|title=Gazetteer|publisher=U.S. Census Bureau|accessdate=28 September 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/64vfLAeJ2|archivedate=2012-01-24}} 
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        =  
 |климат                  =  
 |официальный язык        =  
 |официальный язык-ref    =  
 |население               = {{рост}} 3 792 621[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&amp;output=xml_no_dtd&amp;ie=UTF-8&amp;client=2010prod&amp;proxystylesheet=2010prod&amp;site=2010&amp;access=p&amp;oe=UTF-8] 
 |год переписи            = 2010 
 |плотность               = 2913 
 |агломерация             = 17775322 
 |национальный состав     =  
 |конфессиональный состав =  
 |этнохороним             =  
 |часовой пояс            = −8 
 |DST                     = бар 
 |телефонный код          = 213, 310, 323, 424, 661, 818 
 |почтовый индекс         =   
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       =   
 |вид идентификатора      =   
 |цифровой идентификатор  =  
 |категория в Commons     = Los Angeles, California 
 |сайт                    = http://www.lacity.org/ 
 |язык сайта              = en 
 |язык сайта 2            =  
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
}}

[[Файл:LosAngeles06.jpg|мини|Ҡала үҙәгенә күренеш]]
'''Лос-А́нджелес''' ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es|Los Ángeles}}, &lt;small&gt;МФА{{ref-es}}:&lt;/small&gt; {{IPA|[los ˈaŋxeles]}}; ''иҫкесә'' ''Лос-Анжелос'', ''Лос-Анжелес'', ''Лос-Анхелес'', шулай уҡ ''L.A.'' һәм ''City of Angels'' — ''Фәрештәләр ҡалаһы'' (''Город Ангелов'') булараҡ билдәле, [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда Калифорния штатының көньяғында Тымыҡ океан яры буйында урынлашҡан. Штатта халҡы һаны буйынса иң ҙуры һәм илдә икенсе урында ([[2009 йыл]]дың 1 июленә ҡарата — 3 831 868 кеше)&lt;ref name=&quot;Население 2000-2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/citiң ҙуры иs/tables/SUB-EST2009-01.csv|title=Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2009 Population: April 1, 2000 to July 1, 2009|format=[[comma-separated values|CSV]]|publisher=[[Бюро переписи населения США]]|date=2009-07-01|accessdate=2011-05-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhE6dEv?url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2009-01.csv|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҡала шул уҡ исемле округтың, 17 млн халыҡлы Оло Лос-Анджелес агломерацияһының административ үҙәге. Лос-Анджелес халҡын «Angelenos» тип йөрөтәләр (анджели́нос тип әйтелә)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thefreedictionary.com/Angeleno |title=Angeleno |author=|date= |website = |publisher=The Free Dictionary |accessdate=01.03.2011}}&lt;/ref&gt;.

Лос-Анджелес донъялағы иң ҙур мәҙәни, фәнни, иҡтисади, мәғариф үҙәктәренең береһе булып тора&lt;ref name=&quot;GAWC&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|publisher=Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University|accessdate=01.03.2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/619NzdGMf?url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|archivedate=2011-08-23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/citylist.html|title=Inventory of World Cities|publisher=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network|accessdate=01.03.2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhEykNp?url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/citylist.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҡала шулай уҡ — [[кинематограф|кино]], [[театр]], [[музыка]], [[әҙәбиәт]] һәм [[телевидение]] өлкәһендә күңел асыу индустрияһының иң ҙур үҙәктәренең береһе.

== Тарихы ==
Лос-Анджелес хәҙер биләгән яр буйы территорияларында XVI быуатта тонгва һәм чумаши индейҙары йәшәгән. Хәҙерге Лос-Анджелес районында 1542 йылда ике «''Сан Сальвадор''» һәм «''Ла Виктория''» карабында (һәр береһе 50 тонна ауырлыҡтағы) ярға төшкән беренсе европалы диңгеҙсе Хуан Родригес Кабрильо була (лоцманы һәм урынбаҫары Бартоломео Феррело)&lt;ref&gt;THE FIRST VOFAGE to the COASTS OF CALIFORNIA. — San Francisco, 1853, стр. 9&lt;/ref&gt;. 1542 йылдың 27 июлендә Ла Навидадтан ағып ([[Мексика]]), Кабрильо 28 сентябрҙә Сан Диего бухтаһында төшә. Ул ваҡытта яр буйында индейҙарҙың Янг-На ауылы урынлашҡан була. Тәү башлап асыусы үҙе 1543 йылдың 3 ғинуарында вафат була һәм Сан-Мигель утрауында ерләнә, утрау һуңғараҡ уның исеме менән «Хуан Родригес» (Juan Rodríguez) тип атала. Родригес Кабрильо үҙенең сәйәхәте тураһында журналға теркәй, шул яҙманы лоцман тыуған ергә алып ҡайта, һәм хәҙер ул [[Севилья]] ([[Испания]]) архивтарының береһендә һаҡлана&lt;ref&gt;IN MEMORY OF JUAN RODRIGUEZ CABRILLO WHO GAVE THE WORLD CALIFORNIA. — CHULA VISTA, CALIFORNIA, 1913.&lt;/ref&gt;.

227 йыл үткәндән һуң ғына бында Гаспар Портол етәкселегендә киләһе экспедиция килә, экспедицияла францискан миссионеры Хуан Креспи ҡатнаша, ул үҙенең яҙмаларында урындың ултыраҡ өсөн яраҡлығын билдәләй. 1771 йылда Хумеллиро Серра исемле икенсе миссионер был урында Гавриил архангелы хөрмәтенә аталған миссия ойошторған. Уға тиклем Лос-Анджелес биләмәһендә тонгва индейҙарының 30-ға яҡын торамаһы булған, уларҙа 3 меңләп кеше йәшәгән.
1771 йылда икенсе миссионер, Хуниперо Серра, был урында архангел Гавриил хөрмәтенә миссия үткәрә. 1781 йылдың 4 сентябрендә, ике Калифорнияның губернаторы Фелипе де Неве талабы буйынса, 46 кешенән торған испан колонистары төркөмө миссияһы менән йәнәшә, Хосе Дарио Аргуэльо башлығында ''El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles sobre El Río Porciúncula'' тип аталаған ҡасаба төҙөлә({{tr-es|Селение Девы Марии, Царицы Ангелов, на реке Порсьюнкула}})&lt;ref name=&quot;laavenue&quot;&gt;{{cite web |url = http://www.laavenue.com/LAHistory.htm |title = The History of Los Angeles County California |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070925054736/http://www.laavenue.com/LAHistory.htm |archivedate = 2007-09-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925054736/http://www.laavenue.com/LAHistory.htm |date=2007-09-25 }} // laavenue.com {{проверено|23|11|2010}}&lt;/ref&gt;. Бер нисә тиҫтә йыл дауамында яңы ултыраҡ тик бәләкәй ҡаласыҡ була, әммә 1820 йылға был Калифорнияның ҙур тораҡ пунктына әйләнә: бында 650 кеше йәшәй.

[[Файл:LosAngeles02.jpg|thumb|220px|Төндә ҡала үҙәге]]
[[Мексика]] бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң Лос-Анджелес аҙ ваҡытҡа уның составына инә. Америка-Мексика һуғышында Мексика еңелгәндән һуң ҡала 1848 йылғы тыныслыҡ килешеүе буйынса Америкаға күсә. 1850 йылда Лос-Анджелес рәсми ҡала статусын ала&lt;ref name=&quot;laavenue&quot;/&gt;.
[[Файл:LosAngeles-Plaza-1869.jpg|thumb|right|Лос-Анджелес 1869 йылда]]
1876 йылда [[Southern Pacific Transportation Company|Southern Pacific]] компанияһы Лос-Анджелесҡа тиклем тимер юлы төҙөлөшөн тамамлай&lt;ref&gt;Mulholland, Catherine, ''William Mulholland and the Rise of Los Angeles'' (Berkeley: [[University of California Press]], 2000): 15.&lt;/ref&gt;. Цитрус емештәре, бигерәк тә әфлисундар үҫтереү урындағы хужалыҡтың нигеҙе була. XIX быуаттың һуңғы ҡырҡ йыл эсендә халҡы 2,3 мең кешенән алып 100 меңгә тиклем арта. 1892 йылда ҡала районында нефть ятҡылыҡтары табыла һәм [[1923 йыл]]ға Лос-Анджелес районына бөтә донъя углеводород етештереүенең дүрттән бер өлөшө тура килә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.priweb.org/ed/pgws/history/signal_hill/signal_hill2.html|title=The Story of Oil in California|publisher=Priweb.org|date=1921-06-25|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhFVBOC?url=http://www.priweb.org/ed/pgws/history/signal_hill/signal_hill2.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110904004726/http://www.priweb.org/ed/pgws/history/signal_hill/signal_hill2.html |date=2011-09-04 }}&lt;/ref&gt;. 1913 йылда Уильям Малхолланд акведук төҙөлөшөн тамамлай, ул үҫеүсе Лос-Анджелесты һыу менән тәьмин итә. 1920 йылдарҙан Лос-Анджелеста тиҙ темп менән авиация сәнәғәте үҫешә башлай һәм киностудиялар асыла башлай. 1932 йылда ҡала Олимпия уйындарын ҡабул итә.
[[Файл:The first oil district in Los Angeles, Toluca Street, ca.1895-1901 (CHS-3686).jpg|200пкс|мини|слева|Лос-Анджелеста нефть вышкалары (1896)]]
Икенсе донъя һуғышы ҡала үҫешенә яңы импульс бирә. Был осорҙа ҡалаға нацизмдан ҡасып, Германиянан күп кенә фән, мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре күсенә (улар араһында [[Лион Фейхтвангер]], [[Томас Манн]], [[Фриц Ланг]], [[Бертольд Брехт]] һ.б.). 1942 йылда Лос-Анджелестың япон сығышлы меңләгән халҡы ҡала ситенә ябыҡ лагерҙарға сығарыла. Интернирлау хөкүмәттең президент [[Франклин Рузвельт]] ҡул ҡуйған 9066-сы ҡарарына ярашлы үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=false&amp;doc=74&amp;page=transcript Transcript of Executive Order 9066: Resulting in the Relocation of Japanese (1942)] // ourdocuments.gov {{проверено|23|11|2010}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Vermont Avenue, South Los Angeles, California (14514362471).jpg|thumb|220px|Лос-Анжелестың көньяғында Вермонт-авеню]]
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡала ныҡ үҫешә; күп һанлы транспорт тармаҡтары, бейек йорттар төҙөлә. 1970 йылға ҡаланың үҙәк өлөшө бушап ҡына ҡалмай, халыҡ әйтмешләй «ят һәм хатта дошмандарса» була башлай. Лос-Анджелесҡа ҡарата «суперҡала прототибы», «автопия» (автотранспорт хәрәкәте өсөн генә бүлеп бирелгән зона) кеүек билдәләмәләр ҡулланыла&lt;ref&gt;[http://www.grinchevskiy.ru/books/americanci-demokraticheskiy-opit/razvitiye-goroda.php Американцы: Демократический опыт: Пер. с англ. /Под общ, ред. и с коммент. В. Т. Олейника. — М.: Изд. группа «Прогресс» — «Литера», 1993. — 832 с.]&lt;/ref&gt;.

1968 йылдың 5 июнендә Лос-Анджелеста АҠШ президентлығына кандидат һәм сенатор [[Роберт Кеннеди]] — 1963 йылдың ноябрендә үлтерелгән АҠШ-тың 35-се президенты Джон Кеннедиҙың ҡустыһы атып үлтерелә.

1984 йылда Лос-Анджелеста ҡабаттан йәйге Олимпиада үткәрелә, социалистик лагерь илдәре унда ҡатнашыуҙан баш тарта.

1992 йылда Лос-Анджелеста күмәк сыуалыштар була, 1960 йылдарҙа иң ҙуры, ул афроамериканды туҡмауҙа тотолған, әммә судта аҡланған дүрт аҡ полицейский өҫтөнән процесс арҡаһында килеп сыға. Тәртипһеҙлектәрҙә милли дошманлыҡ та урын таба: төркөмдөң төп ҡорбандары корейҙарҙың кибетселәре була. Бөтәһе 55 кеше үлә һәм 2 мең кеше яралана. Алты көн сыуалыштарҙан һуң ҡалаға армия подразделениелары индерелә, 10 меңдән ашыу кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;''Кирилл Новиков''. [https://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=823489 Блюстители произвола] // «Деньги», № 44 (651) от 12.11.2007 {{проверено|23|11|2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''David Whitman''. [https://www.usnews.com/usnews/news/articles/930531/archive_015229.htm The Untold Story of The LA Riot] // usnews.com {{проверено|23|11|2010}}&lt;/ref&gt; 1994 йылда ҡалала емергес ер тетрәү була, унан күп йорттар һәм ҡала инфраструктураһы объекттары зыян күрә&lt;ref&gt;Reich, Kenneth, «Study Raises Northridge Quake Death Toll to 72», ''[[Los Angeles Times]]'' 20 December 1995: B1.&lt;/ref&gt;. Ошо ваҡиғаларҙан һуң [[Һолливуд]] һәм Лос-Анджелестан Сан-Фернандо үҙәнен Лос-Анджелестан айырырға теләү хәрәкәте көсәйә, әммә 2002 йылғы дөйөм тауыш биреүҙәр был планға тормошҡа ашыуға мөмкинлек бирмәй&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.laalmanac.com/election/el22.htm|title=City of Los Angeles Secession Votes – 2002|publisher=Laalmanac.com|date=|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhFzWP0?url=http://www.laalmanac.com/election/el22.htm|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807175637/http://www.laalmanac.com/election/el22.htm |date=2008-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат]] аҙағы — [[XXI быуат]] башында ҡаланың күп кварталдары (улар араһында Һолливуд, Сильвер-Лейк, ҡаланың үҙәк өлөшө, Корея кварталы) реконстукциялана&lt;ref&gt;''David Zahniser''. [http://www.laweekly.com/2006-08-24/news/welcome-to-gentrification-city/ Welcome to Gentrification City] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820073605/http://www.laweekly.com/2006-08-24/news/welcome-to-gentrification-city/ |date=2011-08-20 }} // laweekly.com {{проверено|23|11|2010}}&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==
[[Файл:Los Angeles Pollution.jpg|мини|Лос-Анджелесҡа күренеш]]
Ҡала Санта-Моника ҡултығына йәнәш ятҡан һәм Сан-Габриель, Сан-Моника һәм Санта-Ана тауҙары менән уратып алынған яр буйы уйһыулығында урынлашҡан. Лос-Анджелестың георгафик координаталары: {{Coord|33|56||N|118|24||W|type:city(4097000)_region:US}}.

АҠШ халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Лос-Анджелестың дөйөм майҙаны 1290,6 км² тәшкил итә, шул иәҫптән 1214,9 км² — ҡоро ер һәм 75,7 км² — (5,86 %) һыу биләй. Ҡаланың максималь оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай 71 км тәшкил итә, көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай — 47 км, ҡала сиктәренең оҙонлоғо — 550 км. Ҡала биләмәһе АҠШ-тың континенталь өлөшөндә майҙаны буйынса туғыҙынсы булып тора [[Джуно (Аляска)|Джуно]], [[Аляска]] һәм [[Гавайя]] штатының [[Гонолулу]] ҡалаларын тыш).
Оло Лос-Анджелес (агломерация) Вентура һәм Сан-Бернардино ҡалалары араһында 200 км тиерлек һуҙыла.

Лос-Анджелестың иң юғары нөктәһе — Апалы-һеңлеле Элси түбәһе (1548 м)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://original.britannica.com/eb/topic-764513/Mount-Lukens|title=Mount Lukens, or Sister Elsie Peak (mountain, Los Angeles, California, United States) - Britannica Online Encyclopedia|publisher=Original.britannica.com|date=|accessdate=2008-10-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhGo8SM?url=http://original.britannica.com/memberlogin|archivedate=2011-08-24|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың иң ҙур йылғаһы — [[Лос-Анджелес (река)|Лос-Анджелес]] йылғаһы, Сан-Фернандо үҙәнендә үҙ башланғысын ала (күп өлөшөндә яһалма бетон үҙәндә аға, ҡоролоҡ ваҡытында кибә).

[[Файл:DirkvdM bananaflower.jpg|170пкс|мини|слева|Лос-Анджелестың рәсми сәскәһе — [[король стрелицияһы]]]]
Ҡала районында тәбиғәт зоналарының (пляждар, дюндар, һаҙлыҡтар, тауҙар, ҡалҡыулыҡтар, йылғалар) күплеге биология берләшмәләренең күп төрлөлөгөнә шарттар булдыра. Лос-Анджелесты сәскә атыусы үҫемлектәр менән башлыса ҡоролоҡло субтропик һирәк урмандар уратып ала. Шуның менән бергә ландшафтың саманан тыш урбанизацияһы ҡала ситендә һәм уның тирә-яғында күп биологик тәрҙәрҙең таралыуының кәмеүенә һәм юҡҡа сығыуына килтерә. Лос-Аджелестың урамдарында, баҡсаларында һәм скверҙарында күп һанлы һирәк осрай торған һәм декоратив үҫемлектәр ултыртылған, улар араһында пальмаларҙың күп төрҙәре һәм камелиялар һ.б. бар.

=== Геологияһы ===
Лос-Анджелес ҡалаһы буйлап тиерлек Сан-Андреас һәм Пунте-Хиллс сатнаған урындары һуҙылған, ҡала әүҙем сейсмик зонала урынлашҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.physorg.com/news70114196.html|title=San Andreas Fault Set for the Big One|publisher=Physorg.com|date=2006-06-21|accessdate=2010-11-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BhHGffv?url=http://www.physorg.com/news70114196.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңғы емергес ер тетрәү 1994 йылда була, уның эпицентры Сан-Фернандо үҙәненең төньяҡ өлөшөндә урынлаша. Лос-Анджелеста күмәк сыуалыштарҙан ике йыл үткәндән һуң, күп миллиард һумлыҡ матди зыян килтергән был һәләкәт, Калифорния халҡы өсөн ысын мәғәнәһендә ауыр кисереш була.

Башҡа ер тетрәүҙәр был төбәктә [[XX быуат]]та 1933, 1971 һәм 1987 йылдарҙа була. Нисек кенә булмаһын, ҡала районында үткән башҡа ер тетрәүҙәр йомшаҡ һелкенеүҙәр кеүек һиҙелә (ҙур булмаған тирбәлеүҙәр сейсметрҙар тарафынан көн һайын тиерлек теркәлә).

=== Оло Лос-Анджелес райондары ===
Лос-Анджелес ҡала географтары менән хәҙерге Америка метрополисының өлгөһө булараҡ ҡарала. Автомобиль транспорты үҫеше менән, Лос-Анджелестың ҡала төҙөлөшө моделе [[XIX быуат]]та өҫтөнлөк иткән Чикаго моделен алмаштыра.

Лос-Анджелесҡа беренсе сиратта ҡала үҙәгенең булмауы хас. Тарихи үҙәге Ла-Плаза булһа ла, «ҡала үҙәгендә» бейек йорттар туплана, административ функциялар бер-береһенән алыҫ булған райондар араһында бүленә. Ҡаланың күп кенә райондары Лос-Анджелес составына ингән айырым ҡалалар була. Бер нисә юлдаш-ҡала бар (шулай уҡ бөтә яҡтан Лос-Анджелес территорияһы менән уратып алынған ҡала-[[анклав]]тар), уларҙың халҡы Лос-Анджелес халҡына инә.

[[Файл:Santa Monica beach.jpeg|мини|Санта-Моника пляжы]]
Лос-Анджелес территорияһында бөтәһе 80 район бар&lt;ref&gt;[https://www.latimes.com/news/local/la-me-map19-2009feb19,0,5915275.story L.A. neighborhoods, you’re on the map] // latimes.com {{проверено|1|3|2011}}&lt;/ref&gt;, уларҙың иң ҙурҙары:
* Даунтаун;
* Үҙәк;
* Көнсығыш Лос-Анджелес;
* Көньяҡ Лос-Анджелес;
* Саут-Бей һәм Гавань (South Bay/Harbor);
* Һолливуд; (Hollywood)
* Мид-Вилшир;
* Вестсайд (ул Сан-Фернандоны үҙ эсенә ала;
* Терминал утрауы.
[[Файл:Santa Monica Palms.jpg|мини|Оушн-авеню пляжы эргәһендәге пальмалар]]

Шулай уҡ донъяла күләме буйынса икенсе булған яхталар өсөн «Марина» пристанын билдәләп китергә мөмкин. Бухтаның майҙаны бер километрҙың яртыһынан саҡ ҡына кәмерәк, Марина дель Рей районында урынлашҡан. Яр буйҙары һәм күп һанлы ярымутрауҙар буйлап бухтала күп торлаҡ һәм офис комплекстары, ҡунаҡханалар, парктар, йәйәү йөрөү урындары һәм ресторандар урынлашҡан. Марина дель Рей ҙурлығы буйынса тик [[Дубай (ҡала)|Дубай]] Маринаһынан ғына ҡалыша. «Дель Рей» Маринаһы 20 быуаттың алтмышынсы йылдарында төҙөлә, 1965 йылдың 10 апрелендә асыла.

=== Климаты ===
[[Файл:MacArthurParkLA.jpg|thumb|right|Маркартур исемендәге парк]]
Ҡала субтропик климат зонаһында урынлашҡан. Яуым-төшөм режимы буйынса ул урта диңгеҙ климатына оҡшаған, әммә температура режимы буйынса бөтә 12 ай уртаса +14 °C дауам итә, шуға күрә тропик климатҡа ҡарай. Ҡала өсөн эҫе ҡоро миҙгел, яуым-төшөмдәрҙең тулыһынса тиерлек булмауы, шулай уҡ күп яуым-төшөмдәр менән һалҡын дымлы миҙгел хас. Тымыҡ океан яғынан иҫеүсе [[бриз]]дар арҡаһында яр һыҙатына йәнәш булған ҡала райондарында климат, мәҫәлән, Сан-Фернандо үҙәне кеүек континенталь район менән сағыштырғанда, йәй һалҡынсараҡ һәм ҡышын йылыраҡ була.

Көндөҙгө температура йәй +32 °C юғары булыуы мөмкин, ә уртаса максималь температура ғәҙәттә районда +29 °C була; уртаса минималь төнгө температура районда — +18 °C. Ҡыш көндөҙ уртаса максималь температура +21 °C, уртаса минималь төнгө температура +8 °C тәшкил итә. Күҙәтеүҙәр ваҡытында теркәлгән юғары температура +48,33 °C (2006 йылдың 22 июле), минималь температура 1989 йылдың ҡышында күҙәтелгән: −7,8 °C.&lt;ref name=&quot;weat&quot;&gt;[http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=159227&amp;refer= Weatherbase: Historical Weather for Los Angeles, California, United States of America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111084326/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=159227&amp;refer= |date=2012-01-11 }} // weatherbase.com {{проверено|1|3|2011}}&lt;/ref&gt;

Ямғырҙар бигерәк тә ҡыш һәм яҙғы айҙар өсөн хас (февраль — иң дымлы ай). Лос-Анджелеста уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 379 мм (яум-төшөмдәр менән уртаса көндәр һаны — 35)&lt;ref name=&quot;weat&quot;/&gt;. Ҡар ҡала сиктәрендә һирәк яуа, шул уҡ ваҡытта Лос-Анджелесты уратып алған тауҙар ҡар менән даими ҡаплана. Климат шарттары арҡаһында ҡайһы бер көндәрҙә Лос-Анджелеста бер үк көндә тау саңғыһы спорты һәм сёрфинг менән шөғөлләнергә була&lt;ref&gt;{{cite web|last=Rasmussen| first=Cecilia| url=http://articles.latimes.com/2005/mar/10/local/me-surroundings10| title=We're Not in Kansas, but We Do Get Twisters – Los Angeles Times| publisher=Articles.LATimes.com| date=2005-03-10| accessdate=2009-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Burt, Christopher. ''Extreme Weather: A Guide and Record Book''. New York: Norton, 2004: 100.&lt;/ref&gt;.
{{Ҡала климаты
|Город_род=Лос-Анджелеса 
|Источник=[http://www.nws.noaa.gov/climate/xmacis.php?wfo=lox NWS], [http://www.worldclimateguide.co.uk/climateguides/california/losangeles-ca.php World Climate Guide]
| Янв_ср=15.1          | Янв_ср_осад=79
| Фев_ср=15.6          | Фев_ср_осад=96
| Мар_ср=16.5          | Мар_ср_осад=61
| Апр_ср=17.9          | Апр_ср_осад=23
| Май_ср=19.4          | Май_ср_осад=6
| Июн_ср=21.2          | Июн_ср_осад=2
| Июл_ср=23.5          | Июл_ср_осад=0
| Авг_ср=24.0          | Авг_ср_осад=1
| Сен_ср=23.3          | Сен_ср_осад=6
| Окт_ср=20.8          | Окт_ср_осад=16
| Ноя_ср=17.4          | Ноя_ср_осад=26
| Дек_ср=14.7          | Дек_ср_осад=59
| Год_ср=19.1          | Год_ср_осад=379
| Янв_ср_мин=9.8      | Янв_ср_макс=20.3
| Фев_ср_мин=10.6      | Фев_ср_макс=20.6
| Мар_ср_мин=11.6     | Мар_ср_макс=20.8
| Апр_ср_мин=13.0     | Апр_ср_макс=22.8
| Май_ср_мин=15.0     | Май_ср_макс=23.8
| Июн_ср_мин=16.6     | Июн_ср_макс=25.8
| Июл_ср_мин=18.5     | Июл_ср_макс=28.6
| Авг_ср_мин=18.7     | Авг_ср_макс=29.3
| Сен_ср_мин=18.2     | Сен_ср_макс=28.6
| Окт_ср_мин=15.7     | Окт_ср_макс=26.0
| Ноя_ср_мин=12.0     | Ноя_ср_макс=22.8
| Дек_ср_мин=9.5      | Дек_ср_макс=20.0
| Год_ср_мин=14.1     | Год_ср_макс=24.2
| Янв_а_макс=32.7      | Янв_а_мин=1.6
| Фев_а_макс=35.0      | Фев_а_мин=1.1
| Мар_а_макс=36.6      | Мар_а_мин=3.8
| Апр_а_макс=41.1      | Апр_а_мин=4.4
| Май_а_макс=38.3      | Май_а_мин=10.0
| Июн_а_макс=44.4      | Июн_а_мин=9.4
| Июл_а_макс=42.2      | Июл_а_мин=13.8
| Авг_а_макс=40.5      | Авг_а_мин=14.4
| Сен_а_макс=45.0      | Сен_а_мин=12.2
| Окт_а_макс=42.2      | Окт_а_мин=8.8
| Ноя_а_макс=37.2      | Ноя_а_мин=3.8
| Дек_а_макс=31.1      | Дек_а_мин=0.5
| Год_а_макс=45.0      | Год_а_мин=0.5
| Янв_вода=14
| Фев_вода=14
| Мар_вода=15
| Апр_вода=18
| Май_вода=19
| Июн_вода=21
| Июл_вода=23
| Авг_вода=24
| Сен_вода=23
| Окт_вода=20
| Ноя_вода=16
| Дек_вода=15
| Год_вода=15
|}}

== Ҡала идаралығы ==
[[Файл:Los Angeles City Hall (color).jpg|thumb|left|165px|Муниципалитет бинаһы]]
Ҡала идаралығы органдары үҙ эсенә мэрҙы һәм ҡала советын ала. Әлеге мәлдә мэр посын [[Гарсетти, Эрик|Эрик Гарсетти]] биләй, ул был постҡа тәүге тапҡыр 2013 йылда һайлана һәм 2017 йылда яңынан һайлана&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://mayor.lacity.org/MeettheMayor/Biography/index.htm |title = The Mayor of the City of Los Angeles |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110828101808/http://mayor.lacity.org/MeettheMayor/Biography/index.htm |archivedate = 2011-08-28 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828101808/http://mayor.lacity.org/MeettheMayor/Biography/index.htm |date=2011-08-28 }} // mayor.lacity.org {{проверено|26|2|2011}}&lt;/ref&gt;. Ҡала советы 15 ағзанан тора, уны ҡаланың 15 район халҡы һайлай. Шулай уҡ Лос-Анджелес халҡы City Attorney (2019 йыл апреленә — Майк Фэуер һәм ҡала контролёрын (Рон Галперин) һайлай.

Тәртип өсөн яуап биргән төп учреждение Лос-Анджелес ҡалаһының полиция департаменты тора. Шул уҡ ваҡытта ҡалала тағы бер нисә полиция структураһы бар: The Office of Public Safety, Порт, Мәктәп һәм Аэропорт полицияһы муниципаль объекттарҙа хәүефһеҙлек өсөн яуаплы.

Урындағы үҙидара ҡалала 1999 йылдан һайлау нигеҙендә кварталь советтар тарафынан башҡарыла (улар бөтәһе 86). Кварталь советтар фактик власҡа эйә түгел һәм уларҙың ҡарарҙары күп осраҡта тәҡдим итеү характерында, шулай ҙа улар рәсми власть органдары булып тора.

== Халҡы ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin:0 0 0 1em; text-size:80%; text-align:right&quot;
!align=center colspan=2| Население Лос-Анджелеса &lt;br&gt; по годам&lt;ref name=&quot;Население 2000-2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://lapdonline.org/assets/pdf/cityprof.pdf COMPSTAT / Citywide Profile]&lt;/ref&gt;
|-
|1890 || 50 395
|-
|1900 || 102 479
|-
|1910 || 319 198
|-
|1920 || 576 673
|-
|1930 || 1 238 048
|-
|1940 || 1 504 277
|-
|1950 || 1 970 358
|-
|1960 || 2 479 015
|-
|1970 || 2 816 061
|-
|1980 || 2 966 850
|-
|1990 || 3 485 398
|-
|2000 || 3 694 820
|-
|2005 || 3 844 829
|-
|2006 || 4 097 340
|-
|2009 || 3 831 868
|}

2006—2008 йылдар өсөн статистик отчетҡа ярашлы&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://factfinder.cesus.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US0644000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false Los Angeles city, California — ACS Demographic and Housing Estimates: 2006—2008]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Архивировано|url=https://archive.today/20200211182414/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US0644000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR5&amp;-ds_name=&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false |date=2020-02-11 }} // factfinder.census.gov {{проверено|27|1|2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US0644000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&amp;-ds_name=&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false Los Angeles city, California — Selected Social Characteristics in the United States: 2006—2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124023945/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US0644000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&amp;-ds_name=&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false |date=2011-11-24 }} {{Архивировано|url=https://archive.today/20200211182342/http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&amp;-geo_id=16000US0644000&amp;-qr_name=ACS_2008_3YR_G00_DP3YR2&amp;-ds_name=&amp;-_lang=en&amp;-redoLog=false |date=2020-02-11 }} // factfinder.census.gov {{проверено|27|1|2011}}&lt;/ref&gt;, ҡалала 3 749 058 кеше иҫәпләнгән, 1 275 534 йорт хужалығы һәм 778 991 ғаилә (2009 йылдың 1 июленә — 3 831 868 кеше&lt;ref name=&quot;Население 2000-2009&quot;/&gt;). Халыҡтың тығыҙлығы, шулай итеп квадрат километрға 2904,9 кеше тәшкил иткән. Ҡала халҡының раса составы: 49,5 % — аҡ тәнлеләр, 9,9 % — [[афроамерикандар]], 0,6 % — [[индеецтар]], 10,4 % — [[азиаттар]], 0,2 % — Тымыҡ океан турауҙарының төп халҡы вәкилдәре, 26,5 % — башҡа раса вәкилдәре. Халыҡтың 48,4 % үҙенең сығышын латинамериканлы тип билдәләй. Лос-Анджелеста АҠШ ҡалалары араһында Азия һМ Латин Америкаһы халҡының иң күп диапораларының береһе йәшәй. Ҡалала шулай уҡ ҙур әрмән диаспораһы бар.

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡалала иң киң таралған телдәр — [[инглиз теле]] һәм [[испан теле]]. 40,2 % 43,6 % ярашлы халыҡ уларҙы үҙҙәренең туған теле тип иҫәпләй. Башҡа һинд-европа телдәрен туған тел сифатында 7,0 % халыҡ, башҡа телдәр — 9,2 % респондентар һанай.

Халыҡтың йәш составы: 27,8 % — 20 йәштән йәш, 23,7 % — 20 йәштән алып 34 йәш, 15,9 % — 35 йәштән алып 44 йәш, 13,2 % — 45 йәштән алып 54 йәш, 9 % — 55 йәштән алып 64 йәш һәм 10,2 % — 65 йәштән алып һәм өлкәнерәктәр. Уртаса йәш — 33,9 йәш. Халыҡ араһында ҡатын-ҡыҙҙарҙан 18 йәштән алып өлкәнерәктәр 50,5 % әтшкил итә, 65 йәштән алып һәм өлкәнерәктәр — 58,3 %&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.

Ҡаланың 21,1 % халҡы юғары белемле. 2006 йыл башы мәғлүмәттәре буйынса, Лос-Анджелеста 48 мең йортһоҙ иҫәпләнә. Лос-Анджелес округында йорттары булмаған кешеләрҙең дөйөм һаны 82 мең тәшкил итә. Билдәләүҙәренсә, Лос-Анджелес &quot;Америка һуҡбайҙары башҡалаһы&quot;ның күңелһеҙ факты менән дан тота&lt;ref&gt;[http://russian.people.com.cn/31521/5451982.html Газета «Жэньминь жибао» онлайн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617044434/http://russian.people.com.cn/31521/5451982.html |date=2013-06-17 }}&lt;/ref&gt;.

{{seealso|Население округа Лос-Анджелес}}

[[Файл:La-chinatown-sunyatsen2.jpg|thumb|220px|left|Ҡытай кварталында [[Сунь Ятсен]]ға монумент]]

== Иҡтисады ==
[[Файл:Los Angeles downtown p1000165.jpg|165пкс|мини|слева|Ҡаланың эш үҙәгендә]]
[[Файл:Los Angeles Library Tower (small).jpg|150пкс|мини|[[U.S. Bank Tower]]]]
Лос-Анджелес — АҠШ Көнбайышындағы эре сәнәғәт һәм иҡтисади үҙәк&lt;ref name=&quot;econ_los&quot;&gt;[http://www.city-data.com/us-cities/The-West/Los-Angeles-Economy.html Los Angeles: Economy] // city-data.com {{проверено|1|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ҡаланың иҡтисади үҫешен тәьмин иткән төп сәнәғәт тармаҡтары булып халыҡ-ара сауҙа, теле- и киносәнәғәте, хәрби, авиация-космос, нефть эшкәртеү, электротехник, автомашиналар йыйыу, приборҙар төҙөү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте тора. Биотехнологиялар әүҙем үҫешә. Нефть сығарыу үҫешкән. Иҡтисадтың башҡа ҙур тармаҡтары: финанс, телекоммуникациялар, медицина, транспорт, туризм (был тармаҡта Оло Лос-Анджелес халҡы иҫәбенән ярты миллиондан артыҡ кеше шөғөлләнә), шулай уҡ күңел асыу индустрияһы һәм мәҙәниәт&lt;ref name=&quot;econ_los&quot;/&gt;.

Лос-Анджелеста донъяның төп рейтингтарына ингән компанияларҙың (Forbes Global 2000 һәм Fortune 500) —Occidental Petroleum (нефть һәм газ сәнәғәте), {{iw|Reliance Steel &amp; Aluminum||en|Reliance Steel &amp; Aluminum Co.}} (металлургия), {{iw|CBRE Group||en|CBRE Group}} (күсемһеҙ милек), {{iw|Health Net||en|Health Net}} (медицина һәм финанс хеҙмәттәре), {{iw|City National Bank||en|City National Bank (California)}} (финанс хеҙмәттәре), {{iw|KB Home||en|KB Home}} (төҙөлөш) штаб-фатирҙары урынлашҡан. Бынан тыш, ҡалала Twentieth Century Fox, Paramount Pictures, Guess, Belkin һ.б. кеүек билдәле корпорацияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.forbes.com/global2000/#p_1_s_a0_All%20industries_All%20countries_California_|title=The World's Biggest Companies|date=18.04.2012|publisher=Forbes.com LLC|lang=en|accessdate=2012-12-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6D733FWby?url=https://www.forbes.com/global2000/#p_1_s_a0_All%20industries_All%20countries_California_|archivedate=2012-12-23|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; .

Эре компанияларҙың штаб-фатирҙарҙың тағы ла күберәк һаны юлдаш-ҡалаларҙа урынлаша, унда түбән һалым ставкалары мегаполистың яҡын булыу өҫтөнлөгө менән берләшә; ундай компаниялар араһында The Walt Disney Company (Бербанк), DirecTV (Эль-Сегундо), {{iw|Edison International||en|Edison International}} (Роузмид), {{iw|Health Care Property Investors||en|Health Care Property Investors}} (Лонг-Бич), {{iw|Public Storage||en|Public Storage}} (Глендейл), [[Mattel]] (Эль-Сегундо), {{iw|Jacobs Engineering Group||en|Jacobs Engineering Group}} (Пасадена]]), Hilton Hotels (Беверли-Хиллз), Warner Bros. (Бербанк), Sony Pictures Entertainment һәм Columbia Pictures (Калвер-Сити), DreamWorks (Юнивёрсал-Сити), Sea Launch (Лонг-Бич), Universal Music Group һәм Activision (Санта-Моника). Шуныһы ҡыҙыҡ: Лос-Анджелес донъя кинематоргафының баш ҡалаһы тип иҫәпләнһә лә, тик эре студияларҙың береһе генә Һолливудта фильм төшөрә (Paramount Pictures). Башҡа компаниялар Лос-Анджелес ҡалаһы янына сығарылған (Бербанк, Калвер-Сити һәм Глендейл).

Лос-Анджелес — күп кенә халыҡ-ара күргәҙмәләр үткәреү урыны, улар араһында Electronic Entertainment Expo («E3»), Greater Los Angeles Auto Show (халыҡ-ара автокүргәҙмә тип атала). Ҡаланың иң ҙур күргәҙмә комплексы Los Angeles Convention Center булып тора.

Ҡалала иҡтисади әүҙемлеккә ҡайһы бер тәбиғи ресурстарҙың, айырым алғанда, урындағы һыу сығанаҡтарының етешмәүе эҙемтә бирә. Бөгөнгө көнгә Лос-Анджелес районын өс акведук хеҙмәтләндерә: беренсеһе һыуҙы 544 км алыҫлыҡтан ташый (Оуэнс үҙәненән), икенсеһе — 389 км алыҫлыҡтан ([[Колорадо (йылға)|Колорадо]] йылғаһынан), ә өсөнсөһө — 714 км алыҫлыҡтан (Сакраменто йылғаһы дельтаһынан). Ҡалаға шулай уҡ электроэнергия етешмәй.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Ҡаланың төп көндәлек гәзите [[The Los Angeles Times]] — АҠШ-та иң йоғонтоло һәм уҡыла торған гәзит (көндәлек сығарылыш данаһы 773,9 мең, 2008 йылда илдә дүртенсе урында)&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.burrellesluce.com/top100/2008_Top_100List.pdf |title = 2008 Top Newspapers, Blogs &amp; Consumer Magazines |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120916202157/http://www.burrellesluce.com/top100/2008_Top_100List.pdf |archivedate = 2012-09-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120916202157/http://www.burrellesluce.com/top100/2008_Top_100List.pdf |date=2012-09-16 }} // burrellesluce.com {{проверено|1|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Унан тыш ҡалала күп башҡа ҡала һәм төбәк гәзиттәре, журналдары һәм ваҡытлы баҫмалар сыға, улар араһында L.A. Weekly, L.A. City Beat, Los Angeles magazine, Los Angeles Business Journal, The Hollywood Reporter һәм Variety ([[шоу-бизнес]] тураһында баҫмалар), The Planning Report, Los Angeles Downtown Newsһ.б. Локаль гәзит һәм журналдар Лос-Анджеелстың төрлө райондарында һәм уның ҡала яны райондарында баҫылып сыға. Матбуғаттан тыш инглиз һәм испан телендә төрлө иммигрант төркөмдәрҙең тормошон сағылдырған баҫма матбуғат сыға ([[Корей теле|корей]], [[Фарсы теле|фарсы]], [[Урыҫ теле|рус]]&lt;ref&gt;[http://echoru.com «Эхо Недели»]&lt;/ref&gt;, [[Япон теле|япон]] һәм башҡа телдәрҙә).

[[Файл:Sunsetblvd.jpg|мини|Сансет-Стрип]]
Лос-Анджелес — АҠШ-та телевидениеның мөһим төбәге, ул телетапшырыуҙар менән тәьмин ителгән йорттар һаны буйынса Нью-Йорктан ҡала икенсе урында тора. Ҡалала күп эфир һәм кабель телеканалдары бар, улар араһында: KABC-TV 7 (ABC), KCBS 2 (CBS), KNBC 4 (NBC), KTTV 11 (FOX), KTLA 5 (The CW); тапшырыуҙар системаһына ингән дүрт канал PBS: KVCR 24, KCET 28, KOCE 50 и KLCS 58, KCAL 9 (CBS Corporation). Испан телендә һәм башҡа телдәрҙә тапшырыуҙар алып барған бер нисә телеканал (KNLA-LP 27, KRCA 62).

== Мәғариф ==
Лос-Анджелес — АҠШ-та юғары һәм урта махсус белем алыуҙың мөһим үҙәге. Ҡалалағы һәм уның янындағы иң билдәле юғары уҡыу йорттары араһында&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://turizmusa.ru|title=Лос-Анджелес. Экскурсии|author=|website=Туризм CША|date=|publisher=|accessdate=2011-02-12|archiveurl=https://turizmusa.ru|archivedate=2011-03-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124204824/https://turizmusa.ru/ |date=2019-01-24 }}&lt;/ref&gt;:
* Калифорния университеты
* Калифорния штаты университеты
* Калифорния технология институты
* Көньяҡ Калифорния медицина университеты
* Сәнғәт һәм дизайндың Отис колледжы
* Америка кино институты
* Көньяҡ Калифорния архитектура институтыы
* һәм башҡалар.

Ҡалала урта мәктәптәр (уҡыусыларҙың дөйөм һаны 2009 йылға 800 меңдән ашыу&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.census.gov//did/www/saipe/district.html |title = School District Interactive Tables — U.S. Census Bureau  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20110424224852/http://www.census.gov//did/www/saipe/district.html |archivedate = 2011-04-24 }} // census.gov {{проверено|1|3|2011}}&lt;/ref&gt;) һәм кеше эшмәкәрлегенең мөһим өлкәләрендә белем алырға мөмкинлек биргән [[колледж]]дар күп.

== Архитектура һәм иҫтәлекле урындары ==
[[Файл:Angels Flight01.jpg|165пкс|мини|Фуникулёр «Энджелс Флайт»]]
Лос-Анджелес — етәһе йәш ҡала, һәм уның территорияһында бөтә донъяға билдәле булған архитектура ҡомартҡылары юҡ. Ҡала үҙәгендә XX быуаттың беренсе яртыһы өсөн хас булған «арт-деко» стилендә бер нисә бина бар.

Ҡала өсөн даими пландаштырыу һәм төҙөлөштөң түбән тығыҙлығы хас — халыҡтың күп өлөшө шәхси йорттарҙа һәм виллаларҙа йәшәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://afy.ru/article/nedvizhimost_los-andzhelesa.html |title=Недвижимость Лос-Анджелеса |accessdate=2011-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111018005441/http://afy.ru/article/nedvizhimost_los-andzhelesa.html |archivedate=2011-10-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018005441/http://afy.ru/article/nedvizhimost_los-andzhelesa.html |date=2011-10-18 }}&lt;/ref&gt;. Бейек йорттар үҙәк өлөштә тупланған (1956 йылға тиклем закон 45 м ашыу йорттар төҙөргә рөхсәт итмәй), һәм 2015 йылға ҡарата Калифорнияның иң бейек 12 йортонан 10 йорто тап Лос-Анджелеста урынлашҡан. Хәҙерге архитектура торлаҡ, коммерция һәм производство биналарының ҙур төрлөлөгөнән ғибәрәт, улар араһында Фрэнк Гериҙың (Уолт Диснейҙың концерт залы, Калифорния авиакосмос музейы һ.б.), афроамерикан архитекторы-новаторы Пол Уильямстың, Том Мейндың, Эрик Мосстың һәм башҡа билдәле архитекторҙарҙың эштәре бар.

[[Файл:Watts-towers.jpg|165пкс|мини|«Уоттс-Тауэрс»]]
Ҡалала тарихи үҙәк юҡ — Лос-Анджелес үҙенең тарихы һәм иҫтәлекле урындары булған айырым райондарҙан тора. Шуның менән бергә ҡала ҡунаҡтары уның урамдарында күп ҡыҙыҡлы нәмәләр күрә ала. Туристарҙы йәлеп иткән төп урындар араһында&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kursi-yazikov.ru/info/o-strane/141-amerika |title=Достопримечательности городов США |accessdate=2011-02-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120130032202/http://www.kursi-yazikov.ru/info/o-strane/141-amerika |archivedate=2012-01-30 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120130032202/http://www.kursi-yazikov.ru/info/o-strane/141-amerika |date=2012-01-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.jazztour.ru/usa/los_angeles/sights/ Достопримечательности Лос-Анджелеса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127211202/http://www.jazztour.ru/usa/los_angeles/sights/ |date=2012-01-27 }}&lt;/ref&gt;:
* '''[[Голливуд]]''' ({{lang-en|Hollywood}}) һәм уның киностудиялары, уларҙың күбеһендәға арналған киноэкспозициялар ойошторолған, Голливуд бульвары — Голливуд «Дан аллеяһы», (уның тротуарҙарында 1960 йылдан алып киноактерҙарҙың, шулай уҡ телевидение, грамзапись һәм театр эшмәкәрҙәренең исемдәре менән йондоҙҙар уйыла.
* Боронғо Мексика урамы '''Олвера-стрит''' ({{lang-en|Olvera Street}}) — Лос-Анджелес үҙәге өлөшөнөң быяла һәм бетон араһында боронғолоҡ мөйөшө.
* '''Уилшир бульвары''' ({{lang-en|Wilshire Boulevard}}), ҡала үҙәгенән океанға тиклем 24 км һуҙылған, һәм уның «Мөжизәләр миляһы» кеүек билдәле үҙәк өлөшө ресторандар, төнгө клубтар менән тулған.
* '''Чайнатаун''' — мегаполис үҙәгендә Көнсығыштың бәләкәй мөйөшө.
* '''Фуникулёр «{{нп5|Энджелс Флайт|Эйнджелс Флайт||Angels Flight}}»''' ({{lang-en|Angels Flight}}, «Фәрештәләр осошо»), ҡайһы саҡта уны «донъялағы иң ҡыҫҡа тимер юлы» тип атайҙар. 1901 йылда төҙөлгән, 1969 йылда ябыла, 1996 йылда тергеҙелә, 2001 йылдың 15 мартында авария менән бәйле туҡтатыла.
* '''U.S. Bank Tower''' — 310 м бейеклектәге иң бейек йорт, донъяла иң бейек ҡоролма, АҠШ-та Чикагонан көнбайышҡа ҡарай иң бейек бина.
* '''Күргәҙмәләр паркы''', уның территорияһында «Колизей» стадионы урынлашҡан (95 мең урынлыҡ), унда 1932 һәм 1984 йылда Олимпия уйындары үтә, тәбиғи тарих музейҙары, аэрокосмос, фәнни-сәнәғәт, Афроамерика музейы һ.б. урынлашҡан.
* Планетарий менән '''Гриффит обсерваторияһы''', шул уҡ исемле паркта урынлашҡан (АҠШ-тың иң ҙур ҡала паркы).
* Лос-Анджелес зоопаркы, шулай уҡ Гриффит паркы территорияһында урынлашҡан.
* '''Яр буйы Малибуйы, Лонг-Бич, Манхэттен-Бич, Редондо-Бич''' һәм сағыштырмаса йылы һәм таҙа һыуы менән пляждар
* '''Уоттс башнялары''', шулай уҡ Симон Родиа башнялары исеме аҫтында билдәле) — кафель, керамика, шешәләр, ҡабырсаҡтар менән биҙәлгән 17 декоратив ҡорос башня.
* '''«Венис»''' ({{lang-en|Venice}}) — ҡаланың көнбайышындағы район, үҙенең пляждары һәм каналдары менән билдәле.
* Вилшир бульварында темпель — Лос-Анджелестың боронғо реформистик синагогаһы, 1862 йылда төҙөлгән.
Лос-Анджелес эсендә административ үҙаллы Беверли-Хиллз ҡалаһы урынлашҡан, ул билдәле Голливуд актерҙарының һәм киноиндустрия магнаттарының айырым ҡупшы йорттары менән дан тота.

== Туғандаш ҡалалар ==
Лос-Анджелес түбәндәге туғандаш ҡалаларға эйә&lt;ref&gt;[http://sistercities.lacity.org/ Список городов-побратимов Лос-Анджелеса]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;:
{{кол}}
* {{Флаг|Греция}} [[Афина]]
* {{Флаг|Новая Зеландия}} [[Окленд (Новая Зеландия)|Окленд]]
* {{Флаг|Ливан}} [[Бейрут]]
* {{Флаг|Германия}} [[Берлин]]
* {{Флаг|Франция}} [[Бордо (город)|Бордо]]
* {{Флаг|Южная Корея}} [[Пусан]]
* {{Флаг|Израиль}} [[Эйлат]]
* {{Флаг|Египет}} [[Гиза]]
* {{Флаг|Китай}} [[Гуанчжоу]]
* {{Флаг|Индонезия}} [[Джакарта]]
* {{Флаг|Литва}} [[Каунас]]
* {{Флаг|Израиль}} [[Ашдод]]
* {{Флаг|Замбия}} [[Лусака]]
* {{Флаг|Филиппины}} [[Макати]]
* {{Флаг|Мексика}} [[Мехико]]
* {{Флаг|Индия}} [[Мумбаи]]
* {{Флаг|Япония}} [[Нагоя]]
* {{Флаг|Россия}} [[Санкт-Петербург]]
* {{Флаг|Бразилия}} [[Салвадор (город)|Салвадор]]
* {{Флаг|Хорватия}} [[Сплит (город)|Сплит]]
* {{Флаг|Армения}} [[Ереван]]
* {{Флаг|Тайвань}} [[Тайбэй]]
* {{Флаг|Иран}} [[Тәһран]]
* {{Флаг|Канада}} [[Ванкувер]]
* {{Флаг|Великобритания}} [[Манчестер]]
{{конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Йәйге Олимпия уйындары башҡалалары}}


[[Категория:АҠШ ҡалалары]]
[[Категория:Калифорния ҡалалары]]
[[Категория:Лос-Анджелес]]
{{USA-geo-stub}}</text>
      <sha1>mzgjhdt8j6p0ttf122u1lii397ucwg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Архангельск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59494</id>
    <revision>
      <id>1299825</id>
      <parentid>1050278</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Andreas Vienan</username>
        <id>41019</id>
      </contributor>
      <origin>1299825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6292" sha1="mog3wastjeb751vde5k3af6r5jx5pnx" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре| Архангел (мәғәнәләр)}}
{{НП-Россия
 |статус                   = Ҡала
 |русское название         = Архангельск
 |герб                     = Coat of Arms of Arkhangelsk.svg
 |флаг                     = Flag of Arkhangelsk.svg
 |описание герба           = Архангельск гербы
 |описание флага           = 
  |lat_deg    = 64 | lat_min =33|lat_sec = 
  |lon_deg    = 40 | lon_min = 32|lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(350000)_region:RU
  |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=5&amp;size=1&amp;scale=6&amp;mapX=4520000&amp;mapY=8422500&amp;act=5&amp;tool=grab
 |размер карты региона     = 150
 |размер карты района      = 250
 |регион                   = Архангельск өлкәһе
 |регион в таблице         = Архангельск өлкәһе
 |вид района               = ҡала округы
 |район                    = «Архангельск» муниципаль берекмәһе
 |район в таблице          = «Архангельск»{{!}}Архангельск
 |внутреннее деление       = 9 округ
 |вид главы                = мэр
 |глава                    = Павленко Виктор Николаевич&lt;ref&gt;[http://www.arkhangelsk.vybory.izbirkom.ru/region/region/arkhangelsk?action=show&amp;root=1&amp;tvd=329300189119&amp;vrn=329300189112&amp;region=29&amp;global=&amp;sub_region=0&amp;prver=0&amp;pronetvd=null&amp;vibid=329300189119&amp;type=234 Результаты выборов мэра г. Архангельска]&lt;/ref&gt;
 |дата основания           = 1584
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = {{НП-ПН|1613|Новохолмого́ры}} 1613 йылдан — ''Архангельский город'',&lt;br /&gt;позднее Архангельск&lt;ref&gt;[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00004/58800.htm Статья в БСЭ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Из|Словаря современных географических названий|ссылка=http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0298.htm|заглавие=Архангельск}} &lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;&lt;/ref&gt;
 |статус с                 = 1584
 |площадь                  = 294,42
 |высота центра НП         = 3
 |население                = {{рост}} 355 781&lt;ref name=perepis&gt;Населения города на момент последней переписи - 348 783 человек, включая подчиненные городу сельские поселения - 355 781 человек \\ [http://www.arhangelskstat.ru/surveys/vpn2010/DocLib1/Информационные%20материалы%20о%20предварительных%20итогах%20Всероссийской%20переписи%20населения%202010%20года/численность.htm Численность населения  населённых пунктов Архангельской области], итоги переписи 2010 года&lt;/ref&gt;
 |год переписи             = 2010
 |плотность                = 
 |агломерация              = 683 500
 |национальный состав      = 
 |конфессиональный состав  = 
 |этнохороним              = архангелдар
 |часовой пояс             = +3
 |почтовые индексы         = 163000-163072&lt;ref&gt;[http://www.arhcity.ru/?page=0/19411 В Архангельске открылось новое отделение почтовой связи]&lt;/ref&gt;
 |телефонный код           = 8182
 |автомобильный код        = 29
 |цифровой идентификатор   = 11401
 |категория в Commons      = Arkhangelsk
 |сайт                     = http://www.arhcity.ru
 |add1n                    = бүләктәр
 |add1                     = Ленин ордены, Хәрби дан ҡалаһы
}}


'''Арха́нгельск''' ({{lang-ru|Архангельск}}, {{lang-kv|Кардор}}) — [[Рәсәй Федерацияһы]]ның төньяҡ—көнбайышында урынлашҡан ҡала. [[Архангельск өлкәһе]] үҙәге. Ҡалала — 355,8 мең кеше йәшәй.

Ҡалала урынлашҡан [[Петр I]] һәйкәле һәм Диңгеҙ вокзалы бинаһы [[Рәсәй]]ҙен 500 [[һум]]лы [[аҡса]]һында һүрәтләнғән.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Красовский Владимир Олегович]] (11.121949), ғалим-санитар табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре, 2012 йылдан — бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1996 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина  фәндәре докторы (2002). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6912-krasovskij-vladimir-olegovich Башҡорт энциклопедияһы — Красовский Владимир Олегович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208151842/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6912-krasovskij-vladimir-olegovich |date=2019-12-08 }}{{V|8|12|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Архангельск|*]]
[[Категория:Хәрби дан ҡалалары]]
[[Категория:Рәсәй порттары]]
[[Категория:Рәсәй субъекттары баш ҡалалары]]
[[Категория:Төньяҡ Двина буйындағы ҡалалар]]</text>
      <sha1>mog3wastjeb751vde5k3af6r5jx5pnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинград өлкәһе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67055</id>
    <revision>
      <id>1299791</id>
      <parentid>1276593</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:23:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27940" sha1="1liq5hj89ebv2y21dn9dwa3hy01ssf7" xml:space="preserve">{{Данные о субъекте Российской Федерации
|RuNm       = Ленинград өлкәһе
|FSCtrWhat  = Влас органдары&lt;br /&gt;урынлашыуы
|FSCtrNm    = [[Санкт-Петербург]]
[[Гатчина]]&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/10983949?utm_source=yxnews&amp;utm_medium=desktop| ТАСС мәғлүмәте буйынса]&lt;/ref&gt;
|FSFlag  = [[Файл:Flag of Leningrad Oblast.svg|200px]]
|FSCoA      = [[Файл:Coat of arms of Leningrad Oblast.svg|150px]]
|FSMap     = [[Файл:Map of Russia (2014–2022) - Leningrad Oblast.svg|300px]]
|AreaRnk    = 39-сы
|TotArea    = 83 908 км²
|WaterPrcnt = 12,8
|PopRnk     = 27
|PopQty     = {{ Население | Ленинградская область | тс }}
|PopCtDate  = {{ Население | Ленинградская область | г }}
|PopDens    = {{ #expr: ({{ Население | Ленинградская область | ч }} / {{ПлощадьРегионы|Ленинградская область}}) round 2 }} чел.
|GDP        = 502,1 млрд. [[Һум]]
|GDPCtDate  = 2010
|GDP(PPP)   = 235,1 мең [[Һум]]
|GDPRnk     = 19-сы
|FedDistrNm = [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы]]
|EcRegNm    = Төньяк-көнбайыш иҡтисади районы
|CadNo      = 47
|HeadTtl    = Губернатор
|HeadNm     = Александр Юрьевич Дрозденко
|LegislTtl  = Закондар сығарыу йыйылышы&lt;br /&gt;рәйесе
|LegislNm   = Бебенин Сергей Михайлович 
|награды    = {{орден Ленина|тип=регион}} {{орден Октябрьской Революции|тип=регион}}
|FSUTC=+4}}
[[Файл:Petersburg region.png|thumb|310px|Ленинград өлкәһе картаһы]]
'''Ленингра́д өлкәһе''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы]]на ҡараған регионы.

== Тарих ==
1927 йылдың 1 авгусында ойошторолған. Ул 1708 йылда төҙөлгән Ингерманланд губернаһы (артабан Санкт-Петербург, Петроград, Ленинград губерналары) ерлегендә төҙөлгән.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Ленинград өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.

=== Башҡарма власть ===
Ленинград өлкәһе Губернаторы — Ленинград өлкәһе башлығы һәм Ленинград өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Ленинград өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе.
Ленинград өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Ленинград өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.

=== Суд власы ===
Ленинград өлкәһе суд системаһы составы:
# Ленинград өлкәһе өлкә суды — [[Рәсәй Юғары суды]]ның түбәнге инстанция суды
# Ленинград өлкәһе арбитраж суды — Рәсәй Юғары судының түбәнге инстанция суды

=== Закондар сығарыу власы ===
Ленинград өлкәһе өлкә думаһы

== География ==
''Күрше региондар:''
* төньяҡта — [[Карелия]]
* көнсығышта — [[Вологда өлкәһе]]
* көньяк-көнсығышта — [[Новгород өлкәһе]]
* көньяҡта — [[Псков өлкәһе]]
* [[Санкт-Петербург]] (ярым анклавы)

[[Европа Берләшмәһе]] илдәре менән:
* көнбайышта — [[Эстония]]
* төньяк-көнбайышта — [[Финляндия]]

=== Рельеф ===
Өлкә Урыҫ тигеҙлегендә ята. Иң бейек түбәһе — Кивисюрья (205 м.), Карел һыртында.

==== Йылғалары ====
[[Файл:Oredezh river.jpg|thumb|[[Оредеж]] йылғаһы]]
{| class=&quot;standard sortable&quot;
 !Исем||Оҙонлого (км)||бассейн (км²) 
 |-
 |Луга||! align=&quot;center&quot; |353||! align=&quot;center&quot; | 13 200 
 |-
 |Оять||! align=&quot;center&quot; | 266 ||! align=&quot;center&quot; | 5200
 |-
 |Сясь ||! align=&quot;center&quot; | 260 ||! align=&quot;center&quot; | 7300 
 |-
 |Паша||! align=&quot;center&quot; | 242 ||! align=&quot;center&quot; | 6700
 |-
 |Волхов||! align=&quot;center&quot; | 224 ||! align=&quot;center&quot; | 80 200 
 |-
 |Свирь||! align=&quot;center&quot; | 224 ||! align=&quot;center&quot; | 84 000 
 |-
 |Оредеж||! align=&quot;center&quot; | 192 ||! align=&quot;center&quot; | 3200
 |-
 |Вуокса||! align=&quot;center&quot; | 156 ||! align=&quot;center&quot; | 68 700 &lt;ref&gt;{{книга
|автор = Даринский А. В.
|часть = Воды
|заглавие = География Ленинградской области
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание = 
|место = Санкт-Петербург
|издательство = Глагол
|год = 2001
|том = 
|страницы = 34
|isbn = 5-88729-025-0
}}&lt;/ref&gt;
 |-
 |[[Нева]] ||! align=&quot;center&quot; | 74 ||! align=&quot;center&quot; | 281 000 
|}

=== Күлдәр ===
[[Файл:Konevec 2.jpg|thumb|Ладога күле Коневец утрау янында]]
[[Файл:Finish Gulf near Primorsk.JPG|thumb|Приморск янында Фин диңгеҙ ҡултығы]]
{| class=&quot;standard sortable&quot;
 !Күл исеме ||Майҙан (км²)||Тәрәнлек (м)
 |-
 |Ладожское ||! align=&quot;center&quot; |17700||! align=&quot;center&quot; | 225  
 |-
 |[[Онежское]]||! align=&quot;center&quot; | 9890||! align=&quot;center&quot; | 110 
 |-
 |[[Вуокса]]||! align=&quot;center&quot; | 95,6 ||! align=&quot;center&quot; | 24
 |-
 |[[Отрадное]]||! align=&quot;center&quot; | 66||! align=&quot;center&quot; | 27 
 |-
 |[[Суходольское]]||! align=&quot;center&quot; | 44,3 ||! align=&quot;center&quot; | 17 
 |-
 |[[Вялье]]||! align=&quot;center&quot; | 35,8||! align=&quot;center&quot; | 9 
 |-
 |[[Самро]]||! align=&quot;center&quot; | 40,4||! align=&quot;center&quot; | 5 
 |-
 |[[Глубокое]] ||! align=&quot;center&quot; | 37,9 ||! align=&quot;center&quot; | 12 
 |-
 |[[Комсомольское]]||! align=&quot;center&quot; | 24,6||! align=&quot;center&quot; | 20
 |-
 |[[Балахановское]]||! align=&quot;center&quot; | 15,7||! align=&quot;center&quot; | 12
 |-
 |[[Череменецкое]]||1! align=&quot;center&quot; | 15 ||! align=&quot;center&quot; | 32
 |-
 |[[Врево]]||! align=&quot;center&quot; | 12||! align=&quot;center&quot; | 44
 |-
 |[[Кавголовское]]||! align=&quot;center&quot; | 5,4||! align=&quot;center&quot; | 5
|}

=== Тупраҡ ===
Иң йыш артыҡ кислоталылыҡ менән көлһыу тупраҡ осраша. [[Балсыҡлы тупраҡ]]тар йылғалар янында бар, улар урта кислоталылыҡ көлһыу тупраҡ менән йәйелғән.

=== Үҫемлектәр донъяһы ===
[[Файл:Leningrad oblast landscape.jpg|thumb|right|Ленинград өлкәhе пейзажы]]

[[Файл:LadogaKrepost.jpg|thumb|[[Старая Ладога]] — өлкәнең боронғо урыҫ тораҡ пункты]]
[[Файл:Lenoblast and SPBgubernia.png|thumb|Хәҙерге Ленинград өлкәһе һәм Санкт-Петербург губернаһы (1914) территорияларҙы сағыштырыу]]

== Халыҡ һаны ==

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;margin: 0 2em 0 2em&quot;
|-
| bgcolor=&quot;#66FF99&quot; | ''' Иҫәп алыу буйынса милли составы (2010 йыл), %&lt;ref&gt;[http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls Национальный состав населения по субъектам Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120530221721/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab7.xls |date=2012-05-30 }}&lt;/ref&gt;'''&lt;br /&gt;
|-
|
&lt;table width=&quot;600&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;0&quot;&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[урыҫтар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;92,7&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;35%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[финдар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td width=&quot;15%&quot; style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,3&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[украиндар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;2,0&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[сыйғандар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[белорустар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;1,1&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[тажиктар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[татарҙар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,5&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[молдавандар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,2&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[әрмәндәр]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[вепстар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,1&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[узбәктәр]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[ижорҙар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,01&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
 &lt;tr align=&quot;left&quot;&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[әзербайжандар]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,4&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt; [[водь]]&lt;/td&gt;
  &lt;td style=&quot;font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;&quot;&gt;0,002&lt;/td&gt;
 &lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
|}
&lt;/div&gt;

== Иҡтисад ==
Өлкәнең [[Эске тулайым продукт]]ы 2011 йылда 563,6 млрд [[Һум]] булды&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20130514014055/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/vvp/vrp98-11.xls Валовой региональный продукт по субъектам Российской Федерации в 1998—2011]&lt;/ref&gt;.

[[Эске тулайым продукт]]ы структураһы ([[2007]])&lt;ref&gt;name=&quot;rosstat&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm
 |title       = Ленинградская область
 |work        = Регионы России. Основные характеристики субъектов Российской Федерации — 2007 г.
 |publisher   = Федеральная служба государственной статистики
 |accessdate  = 22 сентября 2008
 |archiveurl  = http://www.webcitation.org/617uboHsu
 |archivedate = 2011-08-22
}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409193720/http://www.gks.ru/bgd/regl/B07_14s/IssWWW.exe/Stg/cz/02-08.htm |date=2008-04-09 }}&lt;/ref&gt;:
* эшкәртеү сәнәғәте — 27,3 %
* [[транспорт]] һәм [[элемтә]] — 15,1 %
* сауҙа; автомобилдәр һәм көнкүреш тауарҙар йүнәтеү — 11,8 %
* [[төҙөлөш]] — 12,7 %
* ауыл һәм урман хужалығы— 8,3 %

=== Сәнәғәт ===
Өлкәлә [[Рәсәй]]ҙен 29,1 % тәмәке, 12,1 % транспорт йығаҙы, 11,3 % кокс етештерелә.[[Сосновый Бор]] ҡалала [[Ленинградская АЭС]] урынлашҡан.

[[Файл:Vyborg June2012 View from Olaf Tower 05.jpg|thumb|[[Выборг]] — өлкәнең иң эре ҡала]]
[[Всеволожск]]та «[[Ford Motor Company|Ford]]», «[[Gestamp Automocion]]», «[[Nokian Tyres]]» (шиналар); [[Тосно]]ла — «[[Caterpillar]]» [[Рәсәйҙә төҙөлгән сит илдәр машиналары|сит илдәр машиналар заводтары]] бар.

=== Тимер юлдары ===
[[Файл:ER2-1033, Tatianino platform.jpg|thumb|[[Электричка]] — өлкәлә популяр транспорт. [[Татьянино]] платформаһы, [[Гатчина]]]]
Эре магистралдәр:
* [[Санкт-Петербург]] — [[Мәскәү]]
* Санкт-Петербург — [[Псков]]
* Санкт-Петербург — [[Хельсинки]]
* Санкт-Петербург — [[Петрозаводск]]
* Санкт-Петербург — [[Вологда]]
* [[Мга]] — [[Таллин]]
* Санкт-Петербург — [[Дно (станция)|Дно]]
* Санкт-Петербург — [[Сортавала]]

== Автомобиль транспорты ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Рәcәй &lt;br /&gt; номеры !! Европа &lt;br /&gt; маршруты!! Исем !!Трасса тураһында мәғлүмәт
|-
! М10
| align=&quot;center&quot; | eu105
| align=&quot;center&quot; | «Рәсәй»
| [[Санкт-Петербург]] — [[Тосно]] — [[Любань]] — [[Великий Новгород]] — [[Тверь]] — [[Мәскәү]]
|-
! М10
| align=&quot;center&quot; | eu18
| align=&quot;center&quot; | Скандинавия (автомагистраль)
| [[Санкт-Петербург]] — [[Выборг]] — [[Финляндия]] менән сиге
|-
! А180
| align=&quot;center&quot; | eu20
| align=&quot;center&quot; | Нарва (юл)
| [[Санкт-Петербург]] — [[Кингисепп]] — [[Ивангород]]
|-
! М|18
| align=&quot;center&quot; | eu105
| align=&quot;center&quot; | «Кола»
| [[Санкт-Петербург]] — [[Лодейное Поле]] — [[Мурманск]]
|-
! М20
| align=&quot;center&quot; | eu95
| align=&quot;center&quot; | [[Псков]]
| [[Санкт-Петербург]] — [[Гатчина]] — [[Луга]] — [[Псков]] — [[Белоруссия]] менән сиге
|-
! А114
|
|
| [[Иссад]] — [[Тихвин]] — [[Вологда]]
|-
! А115
|
|
| [[Новая Ладога]] — [[Волхов]] — [[Кириши]] — [[Зуево (Чудов районы)]]
|-
! А120
|
| align=&quot;center&quot; | «Магистральная»
| [[Серово (Санкт-Петербург)]] — [[Кировск (Ленинградская область)]] — [[Большая Ижора]]
|-
! А121
|
|
| [[Санкт-Петербург]] — [[Сосновый Бор (город)]] — [[Первое Мая (ауыл)]]
|-
! А122
|
|
| [[Санкт-Петербург]] — [[Первомайское]] — [[Толоконниково]]
|-
! А123
|
|
| [[Сестрорецк]] — [[Зеленогорск (Санкт-Петербург)]] — [[Выборг]]
|-
! А124
|
|
| [[Выборг]] — [[Светогорск]] — [[Финляндия]] менән сиге
|-
! А125
|
|
| [[Молодёжное (Санкт-Петербург)]] — [[Каменка]] — [[Выборг]]
|-
! А127
|
|
| Лосево—Житково— [[Финляндия]] менән сиге
|-
! А128
|
| align=&quot;center&quot; | «Дорога жизни»
| [[Санкт-Петербург]] — [[Морье]]
|-
! А129
|
|
| [[Санкт-Петербург]] — [[Приозерск]] — [[Сортавала]]
|}
[[Файл:Ikarus-263.10-1.jpg|thumb|right|Автобусы [[Ikarus|Ikarus-263.10]] иң йыш эксплуатацияланған автобус]]

== Административ-территориаль бүленеш ==
{| class=&quot;standard sortable&quot;
! №
! '''Муниципаль берекмәләр'''
! '''ОКТМО коды'''
! '''майҙан, км²&lt;ref&gt;{{книга
|заглавие       = Ленинград өлкәһе ҡоролошо
|ответственный  = В. Г. Кожевников
|место          = 
|издательство = Вести
|год = 2007
}}
&lt;/ref&gt; '''
! '''Халыҡ ханы (1.01.2011)'''
! '''Тығыҙлыҡ, кеше/км²'''
! '''Ҡала тораҡ пункттар һаны'''
! '''ауыл тораҡ пункттар һаны'''
! '''Үҙәк '''
|-
| 1
|align=&quot;center&quot; | Бокситогорский муниципаль районы
|align=&quot;center&quot; |{{nobr|41 603 000 6}}
|align=&quot;center&quot; |7201,7
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 53 338
|align=&quot;center&quot; |7,40
|align=&quot;center&quot; | 3
|align=&quot;center&quot; | 8
|align=&quot;center&quot; |Бокситогорск
|-
| 2
|align=&quot;center&quot; |Волосовск муниципаль районы
|align=&quot;center&quot; |41 606 000 0
|align=&quot;center&quot; |2680,5
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 49 531
|align=&quot;center&quot; |18,48
|align=&quot;center&quot; | 1
|align=&quot;center&quot; | 15
|align=&quot;center&quot; |[[Волосово]]
|-
| 3
|align=&quot;center&quot; |Волхов муниципаль районы
|align=&quot;center&quot; |41 609 000 3
|align=&quot;center&quot; |5124,6
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 95 567
|align=&quot;center&quot; |18,65
|align=&quot;center&quot; | 3
|align=&quot;center&quot; | 12
|align=&quot;center&quot; |[[Волхов (город)|Волхов]]
|-
| 4
|align=&quot;center&quot; |[[Всеволожский район Ленинградской области|Всеволожский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 612 000 5
|align=&quot;center&quot; |3036,4&lt;ref&gt;[http://www.vsevreg.ru/upload/docks/111111.doc Официальный сайт Всеволожского муниципального района Ленинградской области. Схема территориального планирования.]&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 262 372
|align=&quot;center&quot; |86,41
|align=&quot;center&quot; | 8
|align=&quot;center&quot; | 12
|align=&quot;center&quot; |[[Всеволожск]]
|-
| 5
|align=&quot;center&quot; |[[Выборгский район Ленинградской области|Выборгский муниципаль район]]
|align=&quot;center&quot; |41 615 000 9
|align=&quot;center&quot; |7431,2
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 201 640
|align=&quot;center&quot; |27,13
|align=&quot;center&quot; | 7
|align=&quot;center&quot; | 6
|align=&quot;center&quot; |[[Выборг]]
|-
| 6
|align=&quot;center&quot; |[[Гатчинский район Ленинградской области|Гатчинский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 618 000 2
|align=&quot;center&quot; |2891,8
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 231 709
|align=&quot;center&quot; |80,15
|align=&quot;center&quot; | 6
|align=&quot;center&quot; | 11
|align=&quot;center&quot; |[[Гатчина]]
|-
| 7
|align=&quot;center&quot; |[[Кингисеппский район Ленинградской области|Кингисеппский муниципаль район]]
|align=&quot;center&quot; |41 621 000 4
|align=&quot;center&quot; |2908,1
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 77 840
|align=&quot;center&quot; |26,77
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 9
|align=&quot;center&quot; |[[Кингисепп]]
|-
| 8
|align=&quot;center&quot; |[[Киришский район Ленинградской области|Киришский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 624 000 8
|align=&quot;center&quot; |3045,3
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 64 278
|align=&quot;center&quot; |21,11
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 4
|align=&quot;center&quot; |[[Кириши]]
|-
| 9
|align=&quot;center&quot; |[[Кировский район Ленинградской области|Кировский муниципаль район]]
|align=&quot;center&quot; |41 625 000 2
|align=&quot;center&quot; |2590,5
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 101 380
|align=&quot;center&quot; |39,14
|align=&quot;center&quot; | 8
|align=&quot;center&quot; | 3
|align=&quot;center&quot; |[[Кировск (Ленинградская область)|Кировск]]
|-
| 10
|align=&quot;center&quot; |{{s|[[Лодейнопольский район Ленинградской области|Лодейнопольский муниципаль районы]]}}
|align=&quot;center&quot; |41 627 000 1
|align=&quot;center&quot; |4910,9
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 30 733
|align=&quot;center&quot; |6,26
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 3
|align=&quot;center&quot; |[[Лодейное Поле]]
|-
| 11
|align=&quot;center&quot; |[[Ломоносовский район Ленинградской области|{{nobr|Ломоносовский муниципаль район}}]]
|align=&quot;center&quot; |41 630 000 3
|align=&quot;center&quot; |1919,2
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 70 971
|align=&quot;center&quot; |36,98
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 13
|align=&quot;center&quot; |[[Ломоносов (город)|Ломоносов]]
|-
| 12
|align=&quot;center&quot; |[[Лужский район Ленинградской области|Лужский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 633 000 7
|align=&quot;center&quot; |6006,4
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 77 339
|align=&quot;center&quot; |12,87
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 13
|align=&quot;center&quot; |[[Луга]]
|-
| 13
|align=&quot;center&quot; |[[Подпорожский район Ленинградской области|Подпорожский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 636 000 0
|align=&quot;center&quot; |7705,5
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 31 707
|align=&quot;center&quot; |4,12
|align=&quot;center&quot; | 4
|align=&quot;center&quot; | 1
|align=&quot;center&quot; |[[Подпорожье]]
|-
| 14
|align=&quot;center&quot; |[[Приозерский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 639 000 4
|align=&quot;center&quot; |3597,0
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 61 838
|align=&quot;center&quot; |17,19
|align=&quot;center&quot; | 2
|align=&quot;center&quot; | 12
|align=&quot;center&quot; |[[Приозерск]]
|-
| 15
|align=&quot;center&quot; |[[Сланцевский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 642 000 6
|align=&quot;center&quot; |2191,1
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 43 553
|align=&quot;center&quot; |19,88
|align=&quot;center&quot; | 1
|align=&quot;center&quot; | 6
|align=&quot;center&quot; |[[Сланцы (город)|Сланцы]]
|-
| 16
|align=&quot;center&quot; |[[Сосновоборский городской округ]]
|align=&quot;center&quot; |41 754 000 1
|align=&quot;center&quot; |72,0
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 65 823
|align=&quot;center&quot; |914,21
|align=&quot;center&quot; | -
|align=&quot;center&quot; | -
|align=&quot;center&quot; |[[Сосновый Бор]]
|-
| 17
|align=&quot;center&quot; |[[Тихвинский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 645 000 6
|align=&quot;center&quot; |7017,7
|align=&quot;center&quot; |{{падение}} 71 211
|align=&quot;center&quot; |10,15
|align=&quot;center&quot; | 1
|align=&quot;center&quot; | 8
|align=&quot;center&quot; |[[Тихвин]]
|-
| 18
|align=&quot;center&quot; |[[Тосненский муниципаль районы]]
|align=&quot;center&quot; |41 648 000 3
|align=&quot;center&quot; |3601,9
|align=&quot;center&quot; |{{рост}} 123 573
|align=&quot;center&quot; |34,31
|align=&quot;center&quot; | 7
|align=&quot;center&quot; | 6
|align=&quot;center&quot; |[[Тосно]]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 220px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{Примечания|2}}
&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор          = Даринский А. В.
 |заглавие       = Ленинградская область
 |издание        = 2-е изд., испр. и доп
 |место          = {{Л.}}
 |издательство   = Лениздат
 |год            = 1975
 |страниц        = 384
 |тираж          = 55000
}}
* {{книга
|заглавие = Достопримечательности Ленинградской области
|ответственный = Сост. Орлова И. А
|место = {{Л.}}
|издательство = Лениздат
|год = 1977
|страниц = 480
|тираж = 25000
}}
* {{книга
 |автор          = Гоголицын Ю. М., Гоголицына Т. М.
 |заглавие       = Памятники архитектуры Ленинградской области
 |место          = {{Л.}}
 |издательство   = Стройиздат
 |год            = 1987
 |страниц        = 304
 |тираж          = 66000
}}
* {{книга
|автор = Даринский А. В.
|заглавие = География Ленинградской области
|место = {{СПб}}
|издательство = Глагол
|год = 2001
|страниц = 128
|isbn = 5-88729-025-0
}}
* {{книга
|автор = Шевчук Ю. С.
|заглавие = Ленинградская область. Иллюстрированный путеводитель
|место = {{СПб}}
|издательство = Дискус-Медиа
|год = 2003
|страниц = 132
|isbn = 5-94059-025-X
}}
* {{книга
|заглавие = Ленинградская область: знаете ли вы? |nodot=1
|ответственный = Сост. Уланов В. А
|место = {{СПб}}
|издательство = Паритет
|год = 2007
|страниц = 320
|isbn = 978-5-93437-281-2
}}
* {{книга
|заглавие = Туристский путеводитель по Ленинградской области
|ответственный = Под ред. Биржакова М. Б
|издание = 2-е изд., перераб. и доп
|место = {{СПб}}
|издательство = Герда
|год = 2007
|страниц = 384
|isbn = 978-5-94125-144-5
|тираж = 5000
}}
* {{книга
|автор          = Гуревич И.
|заглавие       = Ленинградская область. Путеводитель для автомобилистов
|издание        = 1-е изд
|место          = {{СПб}}
|издательство = ЗАО «Карта» Лтд
|год = 2008
|страниц = 192
|серия = Окно в Россию
|isbn = 978-5-7678-0021-6
}}
* {{книга
 |заглавие      = Страницы истории Ленинградской области
 |ответственный = Автор-составитель Е. Н. Кулагина 
 |место         = {{СПб}}
 |издательство  = Лики России
 |год           = 2011
 |том           = 1. Санкт-Петербургская губерния
 |страниц       = 312
 |isbn          = 978-5-87417-354-8
 |тираж         = 2000
}}
* {{книга
 |автор         = Александрова Е. Л.
 |заглавие      = Санкт-Петербургская губерния. Историческое прошлое
 |место         = {{СПб}}
 |издательство  = Гйоль
 |год           = 2011
 |страниц       = 792
 |isbn          = 978-5-904790-09-7
 |тираж         = 2000
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.lenobl.ru/ Ленинградская область — официальное представительство]
* [http://www.isles.ru/depository/region_47.html Памятники архитектуры Ленинградской области. Краткий список по районам]
* [https://web.archive.org/web/20121216100044/http://littlelada.narod.ru/books/kraeved/darinsky_lenobl/darinsky_lenobl.html Даринский А. В. Ленинградская область. — 2-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1975. — 384 с. ил.]
* [http://enclo.lenobl.ru/start.do Электронная энциклопедия «Культура Ленинградской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120128234850/http://enclo.lenobl.ru/start.do |date=2012-01-28 }}

{{Рәсәйҙең федератив төҙөлөшө}}

[[Категория:Рәсәй Федерацияһы өлкәләре]]
[[Категория:Ленинград өлкәһе]]
[[Категория:Ленинға арнап аталған объекттар]]</text>
      <sha1>1liq5hj89ebv2y21dn9dwa3hy01ssf7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68682</id>
    <revision>
      <id>1299822</id>
      <parentid>1266421</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:29:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Alhadis</username>
        <id>38752</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>PNG -&gt; SVG</comment>
      <origin>1299822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3756" sha1="n314qxudi2b33p81t1gl4ckjniebx08" xml:space="preserve">{{АҠШ штаты карточкаһы
 |Название = Аляска 
 |Оригинальное название = Alaska 
 |Флаг = Flag of Alaska.svg 
 |Печать = Seal of the State of Alaska.svg
 |Карта = Map of USA AK full.svg{{!}}284px
 |Прозвище = Һуңғы сик, Төн уртаһындағы ҡояш ере 
 |Девиз = Төньяҡҡа киләсәккә 
 |Песня =     
 |Столица = [[Джуно (Аляска)|Джуно]] 
 |Население = {{рост}}722 718 
 |Год переписи = 2011 
 |Плотность = 0,42 
 |Площадь = 1 717 854 
 |ПлощадьВоды = 4983 
 |ПроцентВоды = 13,77 
 |ПлощадьНомер = 1 
 |Ширина = 3 639 
 |Длина = 2 285 
 |ДатаШтата = [[1959]] йылдың 3 ғинуарында 
 |ДоШтата = [[Джорджия провинцияһы]] 
 |ЧасовойПояс = Үҙәк ваҡыт: [[Гринвич меридианы ваҡыты|GMT]]-6/[[Йәйге ваҡыт|-5]] 
 |Сокращение = . 
 |Сайт = [http://www.alaska.gov alaska.gov] 
 |Категория в Commons = Alaska 
}}
 
{{Башҡа мәғәнәләре|Аляска}}
 
'''Аляска''' ({{lang-en|Alaska}}) — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] штаты. Штаттың тәртип номеры — 1. [[1959]] йылдың 3 ғинуарында төҙөлгән. Элек [[Джорджия провинцияһы]] исеме менән йөрөгән.
Штаттың ҡушаматы — Һуңғы сик, Төн уртаһындағы ҡояш ере.

[[2011]] йылғы мәғлүмәт буйынса Аляска штатында {{рост}}722 718 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 0,42 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 47.

Майҙаны 1 717 854 кв.км, шуның 13,77 % һыу майҙаны.
=== Эре ҡалалар===
{|
 | colspan=&quot;5&quot; | ''' 100 мең кеше йәшәғән ҡалалар'''
* [[Анкоридж]]
 |-
 | colspan=&quot;5&quot; | ''' 10 - 100 мең кеше йәшәғән ҡалалар'''
* [[Фэрбанкс]]
* [[Джуно (Аляска)|Джуно]] (баш ҡала)
* [[Колледж (Аляска)|Колледж]]
* [[Василла]]
|-
 | colspan=&quot;5&quot; | ''' &lt;10 мең кеше йәшәғән ҡалалар'''
 |-
 | valign=&quot;top&quot; |
* [[Кетчикан]]
* [[Ситка]]
* [[Кенай (Аляска)|Кенай]]
* [[Кадьяк (Аляска)|Кадьяк]]
* [[Палмер (Аляска)|Палмер]]
* [[Бетел]]
 | width=&quot;50px&quot; | &amp;nbsp;
 | valign=&quot;top&quot; |
* [[Барроу (Аляска)|Барроу]]
* [[Уналашка (Аляска)|Уналашка]]
* [[Валдиз (Аляска)|Валдез]]
* [[Солдотна]]
* [[Хомер (Аляска)|Хомер]]
* [[Ном (Аляска)|Ном]]
* [[Питерсберг (Аляска)|Питерсберг]]
* [[Коцебу (Аляска)|Коцебу]]
 | width=&quot;50px&quot; | &amp;nbsp;
 | valign=&quot;top&quot; |
* [[Сьюард (Аляска)|Сьюард]]
* [[Диллинхэм (Аляска)|Диллинхэм]]
* [[Кордова (Аляска)|Кордова]]
* [[Хейнс (Аляска)|Хейнс]]
* [[Норт-Поул (Аляска)|Норт-Поул]]
* [[Эстер (город)|Эстер]]
* [[Делта-Джанкшен]]
* [[Гленналлен]]
|}
== Климат ==

== Иҡтисад ==

== Тағы ҡарағыҙ ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{АҠШ-тың административ берәмектәре}}
{{Башланғыс}}

[[Категория:АҠШ штаттары]]</text>
      <sha1>n314qxudi2b33p81t1gl4ckjniebx08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лазер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69908</id>
    <revision>
      <id>1299782</id>
      <parentid>1295879</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T17:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15292" sha1="b5i4u0q1l496yem24buel92omumfysq" xml:space="preserve">[[Файл:LASER.jpg|300px|thumb|right|Лазер (красный, зеленый, синий).]]
[[Файл:Laser.jpg|300px|thumb|right|Лазер (лаборатория [[NASA]]).]]
'''Лазер''' — оптик квант генераторы (ингл. Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation — мәжбүри нурланыш ярҙамында яҡтылыҡты көсәйтеү), оптик диапазондағы электромагнит нурланыш генераторы; оптик генератор — тулҡыны билдәле бер оҙонлоҡта булған, бик нәҙек, көслө нур сығанағы&lt;ref&gt;Толковый словарь современного башкирского литературного языка. (под. ред З. Г. Ураксина, 2005)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, системанан ҡыҫҡа ваҡытлы, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)&lt;/ref&gt;; квант системаһына тәьҫир итеп, нәҙек һәм бер йүнәлештәге яҡтылыҡ нурҙары сығарыусы генератор&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов по астрономии (В. С. Сулейманов, З. А. Сиразитдинов, 2009)&lt;/ref&gt;.
Лазер механизмы актив мөхиттәге мәжбүри нурланышты файҙаланыуға нигеҙләнгән.

== Төрҙәре ==

Актив мөхит төрө буйынса — газлы, шыйыҡ, ҡаты есемле (ярым үткәргесле һәм ирекле электрондарҙа), эшләү режимы буйынса — өҙлөкһөҙ һәм импульслы, генерация тулҡынының оҙонлоғо буйынсаса күҙгә күренгән һәм инфраҡыҙыл диапазондағы лазерҙарға айыралар

== Тәьҫир итеү принцибы һәм ҡулланылышы ==
Ғәҙәти оптик нурланыш сығанаҡтарынан сыҡҡан нурланыш параметрҙары (когерентлыҡ, монохроматлыҡ һ.б.), эшләү принцибы (эш башҡарыусы мөхиттең тултырыу инверсияһын тыуҙырыуға нигеҙләнгән) һәм төҙөлөшө (актив элемент, ҡыҫыу системаһы һәм 2 айырыуса ныҡ сағылдырған көҙгөнән — уларҙың береһе ярым үтә күренеүсән — торған оптик резонаторы бар) менән айырыла. Лазер физикала, химияла, биологияла, медицинала, электронлы, шул иҫәптән хәрби, техникала, автомобиль сәнәғәтендә, караптар, машиналар эшләүҙә , элемтәлә һ.б. ҡулланыла. 20 б. 70‑се йылдарҙа.

== Лазер буйынса тикшеренеү эштәре ==
Башҡорт дәүләт университетының лазер тикшеренеүҙәре лабораторияһында лазер яһау һәм ғәмәлгә индереү буйынса эштәр башлана. Алюмоиттрийлы гранат кристалы нигеҙендә эрбий иондары (3 микронлы лазер) ҡатыштырылған, полярлаштырылған сығарыу урыны булған наносекундлы лазер тәжрибә экземпляры, неодим иондары ҡатышмаһы булған алюмоиттрий гранаты кристалы нигеҙендәге махсус тәғәйенләнешле лазер (А.Ғ.Аҡманов, А. М. Вальшин, Б.Ғ.Шакиров, Ә.Ғ.Ямалетдинов) һ.б.; тиҫкәре кире бәйләнешле микросекундлы лазер тәжрибә экземплярҙары 1986—88 йылдарҙа СССР ФА‑ның Йыһан тикшеренеүҙәре институтында (Мәскәү) индерелә, квазиөҙлөкһөҙ лазер — резисторҙарҙы яраҡлаштырыу һәм ҡалын плёнкалы гибрид интеграль схемаларҙы көйләү өсөн 1989 йыл С. М. Киров ис. Башҡортостан ҒПБ‑нда, «Квант‑М» ҡулайламаһы составында гибрид интеграль схемаларҙың керамик плиталарын тәрән итеп сыймаҡлау өсөн 1989—91 ййылдарҙа Өфө «Полигон» ААЙ ҒПП‑нда индерелә. ӨДАТУ‑ла С. Т.Күсемов етәкселегендә ҡеүәтле лазер нурланышының параметрҙарына идара итеү өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрелә.

== Лазер технологиялары ==
Лазер технологиялары тип, лазер нурланышы ярҙамында материалды йәки ярым фабрикатты эшкәртеү, яһау, уларҙың хәлен, үҙенсәлектәрен һәм формаһын үҙгәртеү ысулдары йыйылмаһын атайҙар. Лазер технологиялары 1‑ҙән бер нисә мең Вт тиклем ҡеүәтле ҡаты есемле һәм газлы (углекислый газ) лазерҙар ҡулланыла. Технологик операцияларҙың төрөнә ҡарап гравёрлау, маркалау, лазер м‑н сыныҡтырыу, иретеү, ҡырҡыу, иретеп йәбештереү, термик нығытыу һ.б. айырыла.

== Башҡортостанда лазер технологиялары ==
Башҡортостанда лазер технологиялары 20 быуаттың 80‑се йылдар аҙағынан алып сәнәғәттең төрлө өлкәләрендә, медицинала һ.б. индерелә башлай. Лазер технологиялары эшкәртелә торған материалға билдәле урында ғына тәьҫир итеү, технологик процестарҙы теләһә ниндәй мөхит эсендә (вакуумда, газда, шыйыҡлыҡта, ҡаты есемдә) үткәреү, ябыҡ арауыҡтағы эшкәртеү зоналарына энергияны контактһыҙ ысул м‑н тапшырыу мөмкинлеген бирә. Юғары етештереүсәнлекте, энергия һәм материалдарҙы һаҡлап тотоноуҙы, эшкәртеүҙең аныҡлығын һ.б. тәьмин итә.

== Лазер технологиялары буйынса эшләгән ғалимдар ==
Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында Д.Ә.Ғәниев, Г. И. Рассохин, Р. М.Әхмәтдинов һ.б. тарафынан үткәргес торбаларҙың бөгөлгән тармаҡтары арҡыры киҫелешенең ҡалдыҡ деформацияһын контролдә тотоу һәм фактик характеристикаларын үлсәү өсөн БЛИК-ГИБ контактһыҙ лазер үлсәү комплексы уйлап табыла, ул «Башкирэнерго» ААЙ‑нда индерелә. ӨМЭПБ‑ла, Күмертау авиация производство пр‑тиеһында, «Гидравлика» ФДУП‑ында, ӨАПБ‑ла, ӨПЭПБ‑ла, Етештереү технологияһы һәм уны ойоштороу институтында һ.б. тутыҡмай торған ҡоростан, титан иретмәләренән, керамиканан яһалған деталдәрҙә бәләкәй диам. (0,8 мм тиклем) тишектәр тишеү, 5 мм тиклем ҡалынлыҡтағы табаҡлы материалды лазер м‑н ҡырҡыу, гравёрлау, иретеп йәбештереү, ҡырҡҡыс инструментты нығытыу, шаблондар киҫеп алыу һ.б. өсөн лазер технологиялары индерелә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Оптик элемтә]]
* [[Лазер технологиялары]]
* [[Алыҫлыҡты үлсәгес]]
* [[Микроэлектроника]]
* [[“БЭТО”]]
{{БЭ}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
| автор        = Тарасов Л. В. 
| заглавие     = Физика процессов в генераторах когерентного оптического излучения
| ссылка       = http://www.krelib.com/nauchnye_trudy/4528
| место        = М.
| издательство = Радио и связь
| год          = 1981
| страниц      = 440
}}
* {{книга
| автор         = Кондиленко И. И., Коротков П. А., Хижняк А. И.
| заглавие      = Физика лазеров
| ссылка        = http://www.yugzone.ru/x/kondilenko-i-i-i-dr-fizika-lazerov/
| год           = 1984
| издательство  = Вища школа
| место         = Киев
| страниц       = 232
}}
* {{книга
| автор         = Звелто О.
| заглавие      = Принципы лазеров
| ссылка        = http://www.tnu.in.ua/study/books.php?do=file&amp;id=2512
| год           = 1990
| издательство  = Мир
| место         = М.
| страниц       = 559
| isbn          = 5-03-001053-X
}}
* {{книга
| автор         = Бруннер В.
| заглавие      = Справочник по лазерной технике: Пер. с нем
| ссылка        = http://www.toroid.ru/brunnerV.html
| год           = 1991
| издательство  = Энергоатомиздат
| место         = М.
| страниц       = 544
| isbn          = 5-283-02480-6
}}
* {{книга
| заглавие      = Квантовая электроника. Маленькая энциклопедия ''под. ред. М. Е. Жаботинского''
| место         = М.
| издательство  = «Советская энциклопедия»
| год           = 1969
| страниц       = 500
}}
* {{книга
|автор          = Тарасов Л. В.
|заглавие       = Лазеры. Действительность и надежды
|ссылка         = http://ilib.mirror1.mccme.ru/djvu/bib-kvant/kvant42.htm
|место          = М.
|издательство   = Наука
|год            = 1985
|том            = 42
|страниц        = 176
|серия          = Библиотечка &quot;Квант&quot;
}}
* {{книга
| автор         = William T. Silfvast.
| заглавие      = Laser Fundamentals 
| год           = 1996
| издательство  = Cambridge University Press
| место         = New York
| isbn          = 0-521-55617-1
}} {{en icon}}
* {{статья
| заглавие      = К 50-летию создания лазеров
| ссылка        = http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/
| язык          = ru
| издание       = УФН
| год           = 2011
| том           = 181
}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.hanel-photonics.com/laser_diode_market.html ''Полупроводниковый лазер — Различные типы ''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207211944/http://hanel-photonics.com/laser_diode_market.html |date=2015-12-07 }} — Доступные длины волн полупроводниковых лазеров
* [http://ufn.ru/ru/pacs/42.55.-f/ Список статей], опубликованных в УФН по теме «Лазеры» ([[:ru:PACS (классификация)|PACS]]: 42.55.-f Lasers)
* [http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ Квантовый светоч: история одного из самых важных изобретений XX века — лазера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110901060521/http://www.popmech.ru/article/381-kvantovyiy-svetoch/ |date=2011-09-01 }}
* [http://www.laser-portal.ru Лазерный портал]
* [http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm Образовательные материалы НГУ по лазерам и фотонике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410191557/http://www.nsu.ru/srd/lls/russian/lls-teach.htm |date=2009-04-10 }}
* [http://laserfaq.ru/ Sam’s Laser FAQ: Практическое руководство по лазерам для экспериментаторов и любителей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111054317/http://laserfaq.ru/ |date=2014-01-11 }} (частичный русский перевод)
* [http://www.repairfaq.org/sam/lasersam.htm Sam’s Laser FAQ: A Practical Guide to Lasers for Experimenters and Hobbyists] {{en icon}}
* [http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html Sources. Laser: Fundamentals (François BALEMBOIS — et Sébastien FORGET)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090418025117/http://prn1.univ-lemans.fr/prn1/siteheberge/optique/M1G1_FBalembois_ang/co/M1G1_anglais_web.html |date=2009-04-18 }} {{en icon}}
* [http://habrahabr.ru/blogs/DIY/61109/ Мощный лазер своими руками за один вечер]
* [http://www.physics-online.ru/PaperLogos/6337/%C2%FB%F1%EE%EA%EE%FD%ED%E5%F0%E3%E5%F2%E8%F7%E5%F1%EA%E8%E5%20%EB%E0%E7%E5%F0%FB.pdf Из истории создания высокоэнергетических лазеров и лазерных систем в СССР]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, профессор, к.ф.м.н П. В. Зарубин, д.т. н. С. Д. Польских
* [http://elementy.ru/news/431618 Лазер на основе биологической клетки]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}


[[Категория:Лазерҙар|*]]
[[Категория:Лазер физикаһы]]
[[Категория:Электромагнетизм]]
[[Категория:Электромагнит нурланыш]]
[[Категория:Физика приборҙары]]
[[Категория:Яҡтылыҡ сығанаҡтары]]
[[Категория:Квант оптикаһы]]
[[Категория:Квант электроникаһы]]</text>
      <sha1>b5i4u0q1l496yem24buel92omumfysq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>25 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71371</id>
    <revision>
      <id>1299788</id>
      <parentid>1244462</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T19:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1299788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20751" sha1="f9pcms4u0ugvvld169g1fsb6k0ibn8l" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 176-сы ([[кәбисә йыл]]ында 177-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 189 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Моряктар (диңгеҙҙә йөҙөүселәр) көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Славяндарҙың дуҫлыҡ һәм берҙәмлек көнө. 
** Таныш булмаған кешеләргә йылмайыу көнө.
** [[Кәзә]] [[сыр]]ы көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Бөтә Рәсәй милли ғорурлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Дәүләт көнө.
* {{Флагификация|Филиппины}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Хорватия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
=== Һөнәри ===
* {{Флагификация|Россия}}: Рационализаторҙар һәм уйлап сығарыусылар көнө.
** Статистика хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Украина}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Гватемала}}: Уҡытыусылар көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1927]]: [[СССР]]-ҙа тауышты кинопленкаға яҙыу приборына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1935]]: Яҙыусыларҙың халыҡ-ара ассоциацияһы ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957]]: «Осоусы тарелка» спорт снаряды уйлап сығарыла. 
* [[1966]]: [[СССР]]-ҙың беренсе метеоспутнигы «Космос-122» осорола.
* [[1998]]: «Windows 98» операцион системаһы тәүге тапҡыр эшләтеп күрһәтелә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Попов Андрей Фёдорович]] (1910—5.05.1947), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар дивизияһының айырым сапёр батальоны сапёры, [[ефрейтор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Ҡуян (Бөрө районы)|Ҡуян]] ауылынан.
* [[Муштаков Геннадий Андреевич]] (1955), [[театр]]  актёры. 1990 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]], 2010 йылдан — [[Һамар]] ҡалаһының «Һамар майҙаны» театры актёры. 2001 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2007).  [[Рәсәй]]ҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале лауреаты (Вышний Волочёк ҡалаһы, 2006). Сығышы менән хәҙерге [[Мордва Республикаһы]]ның ҡала тибындағы Явас ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы]] (1960), ғалим-инженер, программист. РУССОФТ ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның тәүге президенты, программалар менән тәьмин итеүҙе эҙерләүсе «Силикон тайга» альянсын ойоштороусы. Техник фәндәр кандидаты (1985).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зарипов Сарьяр Зариф улы]] (1906—1957), [[ВКП (б)|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1930—1932 йылдарҙа ВКП(б)-ның Белорет ҡала комитетының пропаганда һәм  агитация бүлеге мөдире, 1935—1939 ВКП(б)-ның Байҡыбаш (хәҙер Ҡариҙел) район комитетының өсөнсө, 1948—1951 йылдарҙа — ВКП (б)-ның  Тәтешле район комитетының икенсе секретары, артабан Стәрлебаш район советы башҡарма комитеты рәйесе. II  дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондлҙ ордендары кавалеры. 
* [[Бикҡолов Шамил Раһип улы]] (1946—2021), полиграфист. 1970—1972 йылдарҙа комсомол, 1976 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1986 йылдан [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] комитеты секретары, 1988 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары; 1996—2015 йылдарҙая «Өфө полиграфкомбинаты» дәүләт унитар предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Крицкий Иван Романович]] (1951), нефтсе-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1994 йылдан «[[Ишембайнефть]]» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы]] (1937—4.02.2008), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1959 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, 1988 йылдан — генераль директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) атҡаҙанған химигы. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1991). 
* [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы]] (1937), композитор. 1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика телевизион фестиваль-конкурсы (2004), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы (1993) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се Башҡорт республика интернат-гимназияһының]] [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]]һы (2002) лауреаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Моор Клементий Семёнович]] (1942—2009), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Шишмә районы]] «Шишмә» емешселек-питомник совхозының өлкән агрономы, 1976 йылдан — директоры. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]] ауылынан.
* [[Абдуллина Клара Хатап ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе, шәхси эшҡыуар. 1966 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡужан]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1989—2004 йылдарҙа — директоры; 2007 йылдан «Ҡарағас» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. 1995—2010 йылдарҙа район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты (1995, 2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғозаиров Ғосман Ғозаир улы]] (1918—10.06.1998), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] һигеҙ йыллыҡ [[мәктәп|мәктәбе]] директоры, 1973—1978 йылдарҙа — [[тарих]] [[уҡытыусы]]һы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Юлдашев Шатбек Ғәйнислам улы]] (1933—2.08.2003), слесарь. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтехимигы (1979). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ауырғазы районы]]ның [[Юлдаш (Ауырғазы районы)|Юлдаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Изместьев Александр Фёдорович]] (1948), табип-терапевт. 2011 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы баш табибының ойоштороу-методик эштәр буйынса урынбаҫары, 2017 йылдан — табип-статист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Торналы]] ауылынан.
* [[Сынбулатов Радик Ғаббас улы]] (1948—2016), механизатор. 1965—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Красный Доброволец» колхозы һәм кооперативы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]] ауылынан.
* [[Вәлиева Әлмира Йәмил ҡыҙы]] (1958), педагог. 1981 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1987 йылдан «Огонёк» балалар баҡсаһының [[музыка]] етәксеһе, 1990 йылдан — мөдире; 1998 йылдан [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылы мәктәбенең директор урынбаҫары; 2007—2013 йылдарҙа 8-се «Ласточка» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Карпова Наталия Степановна]] (1978), педагог-[[фән|ғалим]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның (2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның) [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент. [[Сыуашстан]] Фән һәм сәнғәт халыҡ академияһының мөхбир ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының [[Яңы Федоровка (Ауырғазы районы)|Яңы Федоровка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Воробьев Виктор Васильевич]] (1939—9.10.1991), тау инженеры-геолог. 1962—1991 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған геологы (1990), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. 
* [[Басиров Хәйҙәр Фәйзрахман улы]] (1939), матбуғат ветераны. 1975—2002 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның «Игенсе» гәзите мөхәррире. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), [[Вәзих Исхаҡов]] (2007) һәм [[Ғилемдар Рамазанов]] (2015) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Аташ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сабиров Ирек Сабир улы]] (1939), [[фән|ғалим]]-юрист, [[ФСБ|именлек органдары]] ветераны, полковник. 1993—1999 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] директоры. Юридик фәндәр кандидаты (1984). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]] ауылынан. 
* [[Шаньгин Евгений Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Туленков Сергей Иванович]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Баймаҡ]] юл ремонтлау-төҙөү идаралығы водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1560: Хуан Санчес Котан, [[Испания]] рәссамы, [[натюрморт]] оҫтаһы.
* [[1852]]: [[Антони Гауди]], [[Испания]] [[архитектура|архитекторы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Луис Маунтбеттен, [[Бөйөк Британия]]ның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, флот адмиралы.
* [[1935]]: Михаил Воскресенский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[музыка]]нты, пианист һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1945]]: Карли Саймон, [[АҠШ]] [[йыр]]сыһы, йырҙар авторы.
* [[1975]]: Линда Карделлини, АҠШ-тың [[телевидение]] һәм кино актрисаһы.
* [[1975]]: Владимир Крамник, [[Рәсәй]] [[шахмат]]сыһы, [[Ер|донъяның]] 14-се чемпионы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1999]]: [[Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}
[[Категория:Йыл көндәре|Е25]]
[[Категория:25 июнь]]</text>
      <sha1>f9pcms4u0ugvvld169g1fsb6k0ibn8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1299795</id>
      <parentid>1299788</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:47:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */</comment>
      <origin>1299795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21665" sha1="mzmanerbupcc437woazjktwjr08bt4v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''25 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 176-сы ([[кәбисә йыл]]ында 177-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 189 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Моряктар (диңгеҙҙә йөҙөүселәр) көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Славяндарҙың дуҫлыҡ һәм берҙәмлек көнө. 
** Таныш булмаған кешеләргә йылмайыу көнө.
** [[Кәзә]] [[сыр]]ы көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|Мозамбик}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Бөтә Рәсәй милли ғорурлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Словения}}: Дәүләт көнө.
* {{Флагификация|Филиппины}}: Ағас ултыртыу көнө.
* {{Флагификация|Хорватия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
=== Һөнәри ===
* {{Флагификация|Россия}}: Рационализаторҙар һәм уйлап сығарыусылар көнө.
** Статистика хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Украина}}: Таможня хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Гватемала}}: Уҡытыусылар көнө. 
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1927]]: [[СССР]]-ҙа тауышты кинопленкаға яҙыу приборына [[Патент хоҡуғы|патент]] алына.
* [[1935]]: Яҙыусыларҙың халыҡ-ара ассоциацияһы ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1957]]: «Осоусы тарелка» спорт снаряды уйлап сығарыла. 
* [[1966]]: [[СССР]]-ҙың беренсе метеоспутнигы «Космос-122» осорола.
* [[1998]]: «Windows 98» операцион системаһы тәүге тапҡыр эшләтеп күрһәтелә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Попов Андрей Фёдорович]] (1910—5.05.1947), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, уҡсылар дивизияһының айырым сапёр батальоны сапёры, [[ефрейтор]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрө районы]] [[Ҡуян (Бөрө районы)|Ҡуян]] ауылынан.
* [[Муштаков Геннадий Андреевич]] (1955), [[театр]]  актёры. 1990 йылдан [[Стәрлетамаҡ рус драма театры]], 2010 йылдан — [[Һамар]] ҡалаһының «Һамар майҙаны» театры актёры. 2001 йылдан Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2007).  [[Рәсәй]]ҙең бәләкәй ҡалалары театрҙары фестивале лауреаты (Вышний Волочёк ҡалаһы, 2006). Сығышы менән хәҙерге [[Мордва Республикаһы]]ның ҡала тибындағы Явас ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәйфуллин Булат Нәҡи улы]] (1960), ғалим-инженер, программист. РУССОФТ ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм уның тәүге президенты, программалар менән тәьмин итеүҙе эҙерләүсе «Силикон тайга» альянсын ойоштороусы. Техник фәндәр кандидаты (1985).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Зарипов Сарьяр Зариф улы]] (1906—1957), [[ВКП (б)|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1930—1932 йылдарҙа ВКП(б)-ның [[Белорет]] ҡала комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире, 1935—1939 ВКП(б)-ның [[Байҡыбаш районы|Байҡыбаш]] (хәҙер [[Ҡариҙел районы|Ҡариҙел]]) район комитетының өсөнсө, 1948—1951 йылдарҙа — ВКП (б)-ның [[Тәтешле районы|Тәтешле район]] комитетының икенсе секретары, артабан [[Стәрлебаш районы|Стәрлебаш район]] советы башҡарма комитеты рәйесе. [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
* [[Бикҡолов Шамил Раһип улы]] (1946—2021), полиграфист. 1970—1972 йылдарҙа комсомол, 1976 йылдан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|партия]] органдары хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1986 йылдан [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] комитеты секретары, 1988 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның бүлек мөдире урынбаҫары; 1996—2015 йылдарҙая «Өфө полиграфкомбинаты» дәүләт унитар предприятиеһы директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Крицкий Иван Романович]] (1951), нефтсе-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], йәмәғәтсе. 1994 йылдан «[[Ишембайнефть]]» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты.
* [[Костромина Елена Петровна]] (1971), медицина хеҙмәткәре. 2-се республика клиник дауаханаһының өлкән шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2022). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы]] (1937—4.02.2008), [[фән|ғалим]]-[[Химик технология|химик-технолог]]. 1959 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» предприятиеһының яуаплы хеҙмәткәре, 1988 йылдан — генераль директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1993) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1992) атҡаҙанған химигы. [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1991). 
* [[Сәхәүетдинова Руза Хәйҙәр ҡыҙы]] (1937), композитор. 1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1990) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2013), эстрада йырҙарын башҡарыусыларҙың «Гәлсәр һандуғас» республика телевизион фестиваль-конкурсы (2004), [[Миәкә районы]]ның [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]]һы (1993) һәм [[Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты|1-се Башҡорт республика интернат-гимназияһының]] [[Рәми Ғарипов исемендәге премия]]һы (2002) лауреаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Моор Клементий Семёнович]] (1942—2009), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1966 йылдан [[Шишмә районы]] «Шишмә» емешселек-питомник совхозының өлкән агрономы, 1976 йылдан — директоры. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Благовар районы]] [[Алексеевка (Благовар районы)|Алексеевка]] ауылынан.
* [[Абдуллина Клара Хатап ҡыҙы]] (1947), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе, шәхси эшҡыуар. 1966 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Ҡужан]] башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1989—2004 йылдарҙа — директоры; 2007 йылдан «Ҡарағас» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры. 1995—2010 йылдарҙа район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайҙары делегаты (1995, 2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1995). Сығышы менән ошо ауылдан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Ғозаиров Ғосман Ғозаир улы]] (1918—10.06.1998), [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1948 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Шишмә (Дүртөйлө районы)|Шишмә]] һигеҙ йыллыҡ [[мәктәп|мәктәбе]] директоры, 1973—1978 йылдарҙа — [[тарих]] [[уҡытыусы]]һы. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән ошо райондың [[Исмаил (Дүртөйлө районы)|Исмаил]] ауылынан.
* [[Юлдашев Шатбек Ғәйнислам улы]] (1933—2.08.2003), слесарь. 1959—1986 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] эшсеһе. [[СССР]]-ҙың почётлы нефтехимигы (1979). [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1977) һәм 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт Даны]] (1975) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Ауырғазы районы]]ның [[Юлдаш (Ауырғазы районы)|Юлдаш]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Изместьев Александр Фёдорович]] (1948), табип-терапевт. 2011 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы баш табибының ойоштороу-методик эштәр буйынса урынбаҫары, 2017 йылдан — табип-статист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1999), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1990). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның [[Торналы]] ауылынан.
* [[Сынбулатов Радик Ғаббас улы]] (1948—2016), механизатор. 1965—2008 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Красный Доброволец» колхозы һәм кооперативы механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән ошо райондың [[Әбүбәкер]] ауылынан.
* [[Вәлиева Әлмира Йәмил ҡыҙы]] (1958), педагог. 1981 йылдан [[Дүртөйлө]] ҡалаһының 3-сө урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1987 йылдан «Огонёк» балалар баҡсаһының [[музыка]] етәксеһе, 1990 йылдан — мөдире; 1998 йылдан [[Мәскәү (Дүртөйлө районы)|Мәскәү]] ауылы мәктәбенең директор урынбаҫары; 2007—2013 йылдарҙа 8-се «Ласточка» балалар баҡсаһы мөдире. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Карпова Наталия Степановна]] (1978), педагог-[[фән|ғалим]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның (2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның) [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы|Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты, доцент. [[Сыуашстан]] Фән һәм сәнғәт халыҡ академияһының мөхбир ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының [[Яңы Федоровка (Ауырғазы районы)|Яңы Федоровка]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Воробьев Виктор Васильевич]] (1939—9.10.1991), тау инженеры-геолог. 1962—1991 йылдарҙа «Башкиргеология» производство берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған геологы (1990), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1980). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1971). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең [[Павлов Посад]] ҡалаһынан. 
* [[Басиров Хәйҙәр Фәйзрахман улы]] (1939), матбуғат ветераны. 1975—2002 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]]ның «Игенсе» гәзите мөхәррире. 1980 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989), [[Вәзих Исхаҡов]] (2007) һәм [[Ғилемдар Рамазанов]] (2015) исемендәге премиялар лауреаты. Сығышы менән ошо райондың [[Үрге Аташ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сабиров Ирек Сабир улы]] (1939), [[фән|ғалим]]-юрист, [[ФСБ|именлек органдары]] ветераны, полковник. 1993—1999 йылдарҙа хәҙерге [[Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты]] директоры. Юридик фәндәр кандидаты (1984). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған юрисы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ейәнсура районы]] [[Яңыбай (Ейәнсура районы)|Яңыбай]] ауылынан. 
* [[Шаньгин Евгений Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Туленков Сергей Иванович]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Баймаҡ]] юл ремонтлау-төҙөү идаралығы водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* 1560: Хуан Санчес Котан, [[Испания]] рәссамы, [[натюрморт]] оҫтаһы.
* [[1852]]: [[Антони Гауди]], [[Испания]] [[архитектура|архитекторы]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Луис Маунтбеттен, [[Бөйөк Британия]]ның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, флот адмиралы.
* [[1935]]: Михаил Воскресенский, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[музыка]]нты, пианист һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1989).
* [[1945]]: Карли Саймон, [[АҠШ]] [[йыр]]сыһы, йырҙар авторы.
* [[1975]]: Линда Карделлини, АҠШ-тың [[телевидение]] һәм кино актрисаһы.
* [[1975]]: Владимир Крамник, [[Рәсәй]] [[шахмат]]сыһы, [[Ер|донъяның]] 14-се чемпионы. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:25 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1999]]: [[Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}
[[Категория:Йыл көндәре|Е25]]
[[Категория:25 июнь]]</text>
      <sha1>mzmanerbupcc437woazjktwjr08bt4v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күҙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72173</id>
    <revision>
      <id>1299775</id>
      <parentid>1256346</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13708" sha1="lk8e4q4angfa5k555iekxl01c1x82qp" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Ageev iris.jpg|мини|250пкс|[[Кеше]]нең үҙәк гетерохромиялы һул күҙе]]
[[Файл:Chamäleon2.jpg|мини|250пкс|[[Хамелеон]] күҙе]]
'''Күҙ''' ({{lang-la|oculus}}) — [[кеше]]нең һәм [[хайуандар]]ҙың сенсор ([[күреү системаһы]]) [[Ағза (биология)|ағзаһы]]. Ул [[электромагнит нурланыш]]ты тулҡындар оҙонлоғоноң яҡтылыҡ диапазонында ҡабул итеү һәләтенә эйә һәм күреү функцияһын тормошҡа ашыра. Тирә-яҡ мөхиттәге мәғлүмәттең 90 процентҡа яҡынын кеше күҙҙәре ярҙамында ҡабул итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://koleso.mostinfo.ru/sciencediscoveries_374_705|title=Роль зрения в жизнедеятельности человека и последствия его нарушения в психическом и личностном развитии|author=Волкова И. П.|date=2008-05-20|publisher=koleso.mostinfo.ru|accessdate=2013-04-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130218140049/http://koleso.mostinfo.ru/sciencediscoveries_374_705 |date=2013-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

Тирә-яҡ мөхит ҡуҙғытҡыстары араһында күреү кеше өсөн бигерәк тә ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки тышҡы донъя тураһында мәғлүмәттәрҙең күбеһе күреү менән бәйләнгән. Бары тик күреү арҡаһында ғына тирә-яҡтағы предметтарҙы, йәнле һәм йәнһеҙ еҫемдәрҙең хәрәкәтен, графика һәм төҫ сигналдарын (хәрефтәрҙе, цифрҙарҙы, портреттарҙы һ. б.) айырып күрәбеҙ. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәре өсөн дә күреү мөһим. Һуҡыр кешегә хеҙмәттә ҡатнашыу мөмкинлеген алыу өсөн оҙайлы, ныҡышмалы эш башҡарырға тура килгәнлеге һәр кемгә билдәле.

[[Умыртҡалылар|Умыртҡалы хайуандарҙың]] күҙе күреү анализаторының периферик йәки үҙәктән ситтәге өлөшөн тәшкил итә, һәм күҙҙең селтәрле шекәрәһенең ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''сетчатка'') нейросенсор (фоторецептор) [[күҙәнәк]]тәре унда рецептор (фоторецептор) функцияһын үтәй{{sfn|Быков|2001|с=220—221}}.

== Күҙҙең эволюцияһы ==
[[Файл:Auge evolution eye.png|thumb|250px|Күҙҙең эволюцияһы: күҙ табы — күҙ соҡорсаһы — күҙ бокалы — күҙ күперткеһе — күҙ алмаһы.]] 
[[Умыртҡаһыҙҙар|Умыртҡаһыҙ хайуандарҙа]] төҙөлөшө һәм күреү мөмкинлектәре буйынса төрлө булған күҙҙәр һәм {{comment|күҙсектәр (бөрөләр)|глазки}} осрай — бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле, тура һәм {{comment|әйләндерелгән|обращённые (инвертированные)}}, {{comment|паренхим|паренхимные}} һәм {{comment|эпителиаль|эпителиальные}}, ябай һәм ҡатмарлы.

=== Күҙҙең эске төҙөлөшө ===
[[Файл:Eye-diagram.svg|thumb|300px|
1. Артҡы камера (ru:Задняя камера) &lt;br /&gt;
2. (ru:Зубчатый край) &lt;br /&gt;
3. (ru:Цилиарная (ресничная) мышца) &lt;br /&gt;
4. (ru:Цилиарный (ресничный) поясок) &lt;br /&gt;
5. (ru:Шлеммов канал) &lt;br /&gt;
6. Күҙ ҡараһы, бәбәк (ru:Зрачок) &lt;br /&gt;
7. (ru:Передняя камера) &lt;br /&gt;
8. Күҙ мөгөҙсәһе (ru:Роговица) &lt;br /&gt;
9. Төҫлө ҡатлам(ru:Радужная оболочка) &lt;br /&gt;
10. Күҙ яҫмығы тышсаһы (ru:Кора хрусталика) &lt;br /&gt;
11. Күҙ яҫмығы ядраһы(ru:Ядро хрусталика) &lt;br /&gt;
12. (ru:Отростки ресничного тела) &lt;br /&gt;
13. Конъюнктива (күҙҙең лайлалы тиресәһе)(ru:Конъюнктива) &lt;br /&gt;
14. (ru:Нижняя косая мышца)&lt;br /&gt;
15. (ru:Нижняя прямая мышца) &lt;br /&gt;
16. (ru:Медиальная прямая мышца) &lt;br /&gt;
17. Селтәрле шекәрә артерия һәм веналары (ru:Артерии и вены сетчатки) &lt;br /&gt;
18. Һуҡыр тап(ru:Слепое пятно) &lt;br /&gt;
19. (ru:Твёрдая мозговая оболочка) &lt;br /&gt;
20. Селтәрле шекәрәнең үҙәк артерияһы(ru:Центральная артерия сетчатки) &lt;br /&gt;
21. Селтәрле шекәрәнең үҙәк венаһы(ru:Центральная вена сетчатки) &lt;br /&gt;
22. Күреү нервы (ru:Зрительный нерв) &lt;br /&gt;
23. (ru:Вортикозная вена) &lt;br /&gt;
24. Күҙ алмаһы еңсәһе(ru:Влагалище глазного яблока) &lt;br /&gt;
25. (ru:Твёрдая мозговая оболочка) &lt;br /&gt;
26. Күҙҙең селтәрле ҡабығының үҙәк соҡорсаһы (ru:Центральная ямка) &lt;br /&gt;
27. Күҙ ағы (ru:Склера) &lt;br /&gt;
28. (ru:Сосудистая оболочка глаза) &lt;br /&gt;
29. (ru:Верхняя прямая мышца) &lt;br /&gt;
30. Селтәрле шекәрә (ru:Сетчатка)]]


Күҙ баш һөйәгенең күҙ соҡоронда урынлашҡан. Күҙ соҡоро көптәренән күҙ алмаһының тышҡы йөҙөнә күҙҙе хәрәкәткә килтереүсе мускулдар килә.

[[Ҡаштар]] күҙҙәрҙе һаҡлай, улар маңлайҙан ағып төшөүсе тирҙе ситкә йүнәлтә. Күҙ ҡабағы менән керпектәр күҙҙе саңдан һаҡлайҙар . Күҙҙең тышҡы мөйөшөндә урынлаш¬ҡан йәш биҙе шыйыҡлыҡ бүлеп сығара. Ул күҙ алмаһының өҫтөн сылатып тора, күҙгә ингән сит өлөшсәләрҙе йыуып төшөрә, ә унан һуң күҙҙең эске мөйөшөнән йәш каналы буйлап танау ҡыуышлығына ағып төшә.

Күҙ алмаһы тығыҙ аҡһым шекәрә менән ҡапланған. Аҡһым шекәрә күҙҙе механик һәм химик зарарланыуҙарҙан, тышҡы яҡтан сит өлөшсәләрҙең һәм микроорганизмдарҙың үтеп инеүенән һаҡлай. Был шекәрә күҙҙең алғы өлөшөндә үтә күренмәле. Ул мөгөҙсә тип атала. Мөгөҙсә яҡтылыҡ нурҙарын иркен үткәрә.

Урталағы тамырлы шекәрә күҙ алмаһын ҡан менән тәьмин итеп тороусы ҡан тамырҙарының ҡуйы селтәре менән ҡап¬ланған. Был шекәрәнең эске йөҙөндә йоҡа ҡатлау булып буяғыс матдә — яҡтылыҡ нурҙарын йотоусы ҡара пигмент ята. Күҙҙең тамырлы шекәрәһенең алғы өлөшө төҫлө шекәрә (радужка) тип атала. Уның төҫө (асыҡ зәңгәр төҫтән алып ҡара көрән төҫкә тиклем) пигменттың миҡдары һәм таралып урынлашыуы менән билдәләнә.

Күҙ ҡараһы — төҫлө шекәрә уртаһындағы тишем ул. Күҙ ҡараһы күҙ эсенә яҡтылыҡ нурҙарының үтеүен регуляциялай.
Яҡтылыҡ көслө булһа, күҙ ҡараһы рефлектор рәүештә тарая. Яҡтылыҡ көсһөҙ булғанда, күҙ ҡараһы киңәйә. Күҙ ҡараһы артында ике яғы ла ҡабарынҡы үтә күренмәле күҙ яҫмығы урынлашҡан. Ул керпексәле мускул менән уратып алынған. Күҙ алмаһының бөтә эске өлөшөн быяла тән — үтә күренмәле ҡойҡа һымаҡ матдә тултырып тора. Күҙ яҡтылыҡ нурҙарын предметтарҙың һүрәтләнеше күҙ алмаһының эске шекәрәһендә — селтәрле шекәрәлә фокусҡа йыйылырлыҡ итеп үткәрә. Селтәрле шекәрәлә күреү рецепторҙары — күҙ таяҡсалары һәм колбочкалары урынлашҡан. Таяҡсалар — эңер яҡтылығы рецепторҙары, колбочкалар көслө яҡтылыҡҡа ғына ҡуҙғыйҙар, төҫтәрҙе айырыу уларға бәйләнгән.

Селтәрле шекәрәлә яҡтылыҡ нервы импульстарына үҙгәрә, был импульстар күреү нервыһы буйынса баш мейеһенә ҙур ярымшарҙар ҡабығының күреү зонаһына үткәрелә. Был зонала ҡуҙғытҡыстар — предметтарҙың формаһы, уларҙың төҫө, ҙурлығы, яҡтыртылышы, торошо һәм хәрәкәте тамам айырыла.

== Күреүҙең насарланыуы ==
Яҡшы күрә торған кеше яҡындағы һәм алыҫтағы предметтарҙы берҙәй үк яҡшы күрә. Был һәләт күҙ яҫмығының кәкрелеген үҙгәртә һәм тағы ла ҡабарынҡыраҡ була алыуы үҙсәнлегенә бәйләнгән.

'''Күрәғарау''' (близорукость) һәм '''үтәғарау''' (дальнозоркость) йыш осрай

''Күрәғарашлы'' һәм үтәғарашлы кешеләр предметтарҙы асыҡ күрмәйҙәр. ''Күрәғарашлы'' кешеләргә — алыҫтағы предметтарҙың, үтәғарашлы кешеләргә яҡындағы предметтарҙың һүрәтләнеше тоноҡ булып күренә. Күҙ алмаһының оҙонса формаһы тыумыштан күрәғарашлыҡҡа сәбәп булырға мөмкин. Тыумыштан үтәғарашлы кешеләрҙең күҙ алмаһы ҡыҫҡа була. Үтәғарау күҙ яҫмығының кәкрелеген үҙгәртә алыу һәләтлегенең кәмеүе арҡаһында булырға мөмкин, бындай хәл йышыраҡ оло йәштәге кешеләрҙә осрай.
Күҙҙең был кәмселектәренең ҡайһы ла булһа береһенән интегеүсе кешеләр врач һайлап биргән махсус быялалы күҙлек кейә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Күҙ төҫө]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Глаз}}
* Г. Е. Крейдлин. [http://ec-dejavu.ru/g/Gesture.html#geste2 Жесты глаз и визуальное коммуникативное поведение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127143419/http://ec-dejavu.ru/g/Gesture.html#geste2 |date=2007-11-27 }} // Труды по культурной антропологии М.: 2002. С. 236—251
* {{книга |автор=Быков В. Л. |заглавие=Частная гистология человека |место=СПб. |издательство=Сотис |год=2001 |страниц=304 |isbn=5-85503-116-0}}
* Цузмер А. М., Петришана О. Л. Биология: кеше һәм уның һаулығы. В. Н. Загорская һ.б. редакторлығында 19-сы баҫманан тәржемә. -Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. ISBN 5-295-01647-1

== Һылтанмалар ==
{{commons|Category:Eyes}}
* [http://jtdigest.narod.ru/dig2_01/glaza.htm Зрение у животных]
* [http://elementy.ru/news/430756 Особенности цветного зрения у различных млекопитающих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130114958/http://elementy.ru/news/430756 |date=2016-11-30 }}
* {{cite web|url=http://wayback.archive.org/web/20030729130001/http://www.znanie-sila.ru/online/issue_2065.html|title=Краткая история глаза|author=Зайцев А.|work=Знание—сила, 2003, №3|publisher=&lt;small&gt;znanie-sila.ru; archive.org&lt;/small&gt;|accessdate=2013-03-30|description=&lt;small&gt;Недоступная ссылка заменена архивной&lt;/small&gt;|ref=Зайцев, 2003|archiveurl=http://www.webcitation.org/6FdKzaMxI|archivedate=2013-04-04}}
* [http://eyesfor.me/home/anatomy-of-the-eye/ Статьи по анатомии глаза]

{{Anatomy-stub}}
[[Категория:Күҙ]]
[[Категория:Һиҙеү органдары]]</text>
      <sha1>lk8e4q4angfa5k555iekxl01c1x82qp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малакка боғаҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87375</id>
    <revision>
      <id>1299810</id>
      <parentid>1064286</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4731" sha1="7bwx2vpuwr9semiexkzymgnvloxl87l" xml:space="preserve">{{Пролив
 |Название                 = Малакка боғаҙы
 |Национальное название    = id/Selat Melaka
 |Карта                    = Map of the Strait of Malacca-de.jpg
  |Подпись карты           = Малакка боғаҙы картаһы
 |Координаты              = 1/26/N/102/53/E
  |CoordScale              = 
 |Вышестоящие акватории    = Андаман диңгеҙе/Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙе
 |Страны                   = Индонезия/Малайзия/Сингапур
 |Что разделяет            = [[Малакка ярымутрауы]] һәм [[Суматра]] утрауы
 |Крайний мыс              = 
 |Крайний мыс 1            = 
 |Средняя величина прилива = 
 |Ширина                   = 40 &lt;ref&gt;[http://www.bse2.ru/book_view.jsp?idn=030291&amp;page=138&amp;format=html БСЭ (2-издание)]&lt;/ref&gt;
 |Длина                    = 805
 |Наибольшая глубина       = 113
 |Изображение              = 
  |Подпись изображения     = 
 |Позиционная карта       = Индонезия Суматра
}}

'''Малакка боғаҙы''' ({{lang-ms|Selat Melaka}}, {{lang-id|Selat Malaka}}) — [[Малакка ярымутрауы]] (көнбайыш [[Малайзия]]) һәм [[Индонезия]]ның [[Суматра]] утрауы араһындағы [[боғаҙ]].

== Иҡтисади әһәмиәте ==
Стратегик һәм иҡтисади яҡтан Малакка боғаҙы [[Суэц каналы|Суэц]] һәм [[Панама каналы|Панама]] каналдары һымаҡ иң әһәмиәтле диңгеҙ юлдарының береһе булып тора. Был [[Һинд океаны]]н [[Тымыҡ океан]] менән тоташтырыусы иң төп юл булып тора, уның аша донъялағы иң күп халыҡлы булған [[Һиндостан]], [[Индонезия]] һәм [[Ҡытай]] араһында бәйләнеш тотола. Боғаҙ аша йылына яҡынса 50 мең суднолар үтә, улар төрлө баһалар буйынса бөтә диңгеҙ тауар әйләнешенең биштән бер өлөшөнән алып дүрттән бер өлөшкә тиклем тәшкил итә.

[[Файл:Masjid-Selat-Melaka-2259.jpg|thumb|250пкс|«Селат Мелака» (йәғни «Малакка боғаҙы») мәсете шул уҡ исемдәге боғаҙ ярында урынлашҡан. Малакка ҡалаһы, Малайзия.]]

Боғаҙ аша [[Малайзия]] һәм [[Сингапур]]ҙы [[Индонезия]] менән тоташтырыусы паромдар йөрөй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20070424170020/http://www.expert.ru/news/2007/04/12/nefteprovod/ Эксперт]
* [https://web.archive.org/web/20110220042058/http://www.eia.doe.gov/emeu/cabs/choke.html World oil transit chokepoints]
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/3925277.stm BBC News report on the increased security in the Straits]
* [http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=2752802 «Going for the jugular» Report on the potential terrorist threat to the Straits. From the Economist, requires subscription, in the print edition June 10th 2004]
* [http://www.washingtontimes.com/national/20050117-115550-1929r.htm China builds up strategic sea lanes]
* [http://www.imo.org/includes/blastDataOnly.asp/data_id%3D3668/marineelectronichighwayarticle.pdf A report from the International Maritime Organisation on the implementation of a Straits «Marine Electronic Highway» — a series of technological measures to ensure safe and efficient use of the busy waters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706051608/http://www.imo.org/includes/blastDataOnly.asp/data_id%3D3668/marineelectronichighwayarticle.pdf |date=2010-07-06 }}
* [http://www.fsas.upm.edu.my/~masdec/web/straits.html The Malacca Straits Research and Development Centre homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050317141338/http://www.fsas.upm.edu.my/~masdec/web/straits.html |date=2005-03-17 }}
* [http://english.aljazeera.net/NR/exeres/7E69A41A-E46F-41D9-AD34-26BA06933A87.htm Al-Jazeera: Malacca Strait nations plan air patrol]


[[Категория:Һинд океаны боғаҙҙары]]
[[Категория:Тымыҡ океан боғаҙҙары]]
[[Категория:Малайзия географияһы]]</text>
      <sha1>7bwx2vpuwr9semiexkzymgnvloxl87l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лилиә Һаҡмар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98062</id>
    <revision>
      <id>1299798</id>
      <parentid>1299202</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29617" sha1="oc6o14qwud8zl4g19143vd4un8aa462" xml:space="preserve">{{ФШ|Ҡәйепов}}
{{Ук}}
'''Лилиә Һаҡмар''' (тулы исеме — ''Ҡәйепова Лилиә Зәйнулла ҡыҙы''; [[3 октябрь]] [[1962 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Драма (жанр)|драматург]], [[тәржемә]]се һәм [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһы]], [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Яҙыусылар (2000), Журналистар (1998) союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).
== Биографияһы ==
Лилиә Зәйнулла ҡыҙы Ҡәйепова (псевдонимы «Лилиә Һаҡмар» ([[әҙәбиәт]]тә), «К. Зәйнуллина» ([[журналистика]]ла); 1962 йылдың 3 октябрендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Баймаҡ районы]]ның [[Йомаш (Баймаҡ районы)|Йомаш ауылында]] тыуған.

1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының башҡорт-рус бүлегендә уҡый.

1984 йылда үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Хәйбулла районы]]ның [[Иҫәнгилде]] урта мәктәбендә [[рус теле]] һәм [[әҙәбиәт]]е уҡытыусыһы булып башлай.

1985 йылда ВЛКСМ-дың Хәйбулла район комитеты секретары итеп һайлана. Мәктәп комсомол ойошмалары комсоргы вазифаһын башҡара.

1987—1989 йылдарҙа Хәйбулла районы [[Байғусҡар]] ауылында өлкән китапханасы булып эшләй.

1989 йылда [[Өфө]]гә күсә һәм хеҙмәтен [[журналистика]] өлкәһендә дауам итә:
* 1990—1992 йылдарҙа [[Йәшлек (гәзит)|«Йәшлек» гәзитенең]] әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге хәбәрсеһе;
* 1992—2000 йылдарҙа [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы» журналының]] әҙәбиәт һәм сәнғәт, хаттар менән эшләү, йәштәр бүлектәренең мөхәррире һәм бүлек мөдире;
* 2010—2015 йылдарҙа [[Тамаша (журнал)|«Тамаша» журналында]] бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаһын башҡара.
== Наградалары ==
* Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2022).
* Мәжит Ғафури исемендәге Халыҡ-ара фонд премияһы лауреаты (2022).
== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Йомаш ауылы урта мәктәбендә уҡығанда пионер, комсомол ойошмаларын етәкләй, стена газеталарының мөхәррире (1975-1979);
* Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдарындағы йәмәғәт эшмәкәрлеге: «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең стена газетаһы мөхәррире (1980-1984); Университеттың Йәмғиәти эштәр факультетында (Факультет общественных профессий) вокаль ансамблдә йырлай (түңәрәк етәксеһе Венер Мостафин)(1981-1984). «Вокаль түңәрәк етәксеһе» таныҡлығын ала (1984);
* Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе (2007-2018)&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана]{{ref-ru}}{{V|23|01|2016}}&lt;/ref&gt;.
* &quot;Беҙ М.Ғафурины уҡыйбыҙ&quot; V халыҡ-ара әҙәби-ижад конкурсының эксперт комиссияһы ағзаһы [https://vk.com/wall53757103_4403 ] (2012-2018)
* [[Хәйбулла районы]] Иҫәнгилде ауылы мәктәбендә уҡытҡан осорҙа мәктәптәге комсомол ойошмаһы эшен йәнләндереп ебәрә: үҙе етәкләгән синыф уҡыусылары менән төрлө ҡыҙыҡлы саралар ойоштора, был эшлекле саралар тураһында Хәйбулла район газетаһында йыш яҙалар (1984-1985).
* [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа «Хеҙмәт байрағы» район газетаһы янына ижади йәштәрҙе туплап «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәген ойоштора. Уларҙың ижад емештәрен матбуғатҡа һайлап алып әҙерләп, айына бер тапҡыр  район газетаһында бер бит итеп баҫтырыуға ирешә (1986-1987). 
* Хәйбулла район музыка мәктәбе янында ойошторолған махсус Район партия комитеты оркестры эшмәкәрлегендә ҡатнаша: домра, балалайкала уйнай, район кимәлендәге концерттарҙа сығыш яһай (1987). 
* [[Байғусҡар|Байғусҡар ауылында]] китапханала «Иҡдисади ликбез»  мәктәбен аса, йәштәр менән аҡса һәм уның мөмкинлектәре тураһында фекер алышалар. Колхоздың агитбригадаһы эшендә, ауыл советы ойошторған сараларҙа әүҙем ҡатнаша (1988). 
* [[Башҡортостан ҡыҙы|«Башҡортостан ҡыҙы» журналында]] коллективтың профком рәйесе итеп һайлана. Башҡортостан республикаһының Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә эшләүселәр профсоюзының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән (1998). 
* [[Тамаша (журнал)|«Тамаша»]] журналында эшләү осоронда Халыҡ-ара, Республика, [[Өфө]] кимәлендә уҙғарылған әҙәби-ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссияһы ағзаһы, рәйесе була;[https://gafuri.ucoz.ru/news/itogi_mezhdunarodnogo_detskogo_konkursa_stupeni/2013-04-07-254] 
* Бөгөнгө көндә лә конкурстар эшендә ҡатнаша, китапхана, мәктәптәрҙә уҙғарылған «шиғыр кисәләре»ндә сығыш яһауын дауам [http://mishkan.ru/news/11378 итә]
* &quot;Йәш яҙыусылар һәм шағирҙар&quot; Республика [https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova Клубында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203536/https://bash.news/bst/intervyu/106888-balalar-izhady-detskoe-tvorchestvo-liliya-kaipova |date=2022-10-15 }} (Өфө районы, Михайловка ауылы, Өфө районы Балалар ижады йорто) Башҡортостан Яҙыусылар Союзы менән берлектә ойошторолған &quot;Лукоморье&quot; әкиәт яҙыусылар конкурсы сиктәрендә &quot;Әкиәт яҙырға өйрәнәм&quot; интер-актив яҙыусы оҫталығы [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 курстарының] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221015203521/https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2021-03-12/ki-t-ya-yr-a-yr-n-m-2324955 |date=2022-10-15 }} авторы һәм алып барыусыһы. (2020-2021)
== Ижады ==
====Шиғриәте====
* 1975 йылда Йомаш урта мәктәбендә уҡығанда [[Йәншишмә (гәзит)|«Башҡортостан пионере»]] республика балалар [[гәзит]]ендә уның тәүге шиғыры, ә 1976 йылда беренсе мәҡәләһе баҫыла. Артабан Баймаҡ район гәзите &quot;Октябрь байрағы&quot;нда, республика баҫмалары [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] һәм [[Йәшлек (гәзит)|«Ленинсы»]] гәзиттәрендә, [[Аманат (журнал)|«Пионер»]] журналында мәҡәлә һәм шиғырҙары даими донъя күрә килә.
* 1979—1984 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында уҡығанда «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә. Студент йылдары шиғырҙары «Йәш көстәр» альманахтарында (1981, 1982, 1984) баҫыла.
* 1993 йылда «Йондоҙ ҡыҙы» тип аталған тәүге китабы («Шарлама» тупланмаһында) донъя күрә.

''&lt;u&gt;Шағир тыуҙырған әҙәби әҫәрҙәр тураһында&lt;/u&gt;'':
''Лилиә Һаҡмарҙың лирик геройы — хисле, уйлы, тынғыһыҙ, гел алға, еңеүҙәргә ашҡыныусан. Ул һәр шиғырында тиерлек кешеләрҙең күңел матурлығын данлай, изге хисле һәм ғәҙел булырға саҡыра. Донъяла, үҙенең илендә барған һәр үҙгәреш поэтик геройҙарҙың йөрәге аша үтә. Шағир әҫәрҙәрендә һәр күренешкә хис-тойғолар аша анализ яһай белә. Уның геройҙарына Тыуған илгә һәм үҙ төбәгенә оло һөйөү хас, улар ерҙе матурлау, үҙ мөхитенә күберәк файҙа килтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Шағирәнең бөтә әҫәрҙәре лә халыҡ аҡылы менән һуғарылған. Теленең халыҡсанлығы, ябайлығы, фекерҙәренең тәрәнлеге, әҫәрҙәренең әлеге йәшәйеш проблемалары менән һуғарылыуы Лилиә Һаҡмар ижадын халыҡҡа яҡын һәм уҡымлы итә. «Башҡорт йыры — тере шишмә», «Ҡара һәм аҡ араһында» эпик шиғырҙары, «Йондоҙ ҡыҙы», «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмалары Лилиә Һаҡмарҙың эпик һәм философик фекерләү оҫтаһы икәнен асыҡ күрһәтә. «Ҡар өҫтөндәге сабый» поэмаһы буйынса республика мәктәптәрендә тәрбиәүи темаға конференциялар үткәрелә. «Эстафета» китабындағы шиғырҙарында сабыр, нәзәкәтле, тормош ауырлыҡтарына бирешмәгән, күңелендә балҡыған мең төрлө хис-тойғоларҙың иң сағыуҙарын ғына башҡалар менән бүлешеүсе ҡыҙ, ҡатын, әсә образы һүрәтләнә.''

* Лилиә Һаҡмар йәш ижадсыларға иғтибарлы ҡәләмдәш. Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр ауылында]] эшләгән осорҙа (1985—1987) «Хеҙмәт байрағы» район гәзите редакцияһында «Ләйсән» әҙәби-ижад түңәрәге ойоштора, уның тәүге етәксеһе булып, ҡулдарына яңы ҡәләм алыусыларға файҙалы кәңәштәр менән ярҙам итә. Әҙәби ижадта үҙҙәрен һынап ҡараусыларҙың шиғыр һәм хикәйәләрен мөхәррирләп, ай һайын сыҡҡан «Ләйсән» махсус битендә баҫтырыуға ирешә.
* Өфө ҡалаһында иһә төрлө әҙәби ижад конкурстарында жюри, баһалама комиссиялары ағзаһы булып йәш ижадсыларға ярҙам итә: 
**2007—2012 йылдарҙа Мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙың йыл һайын уҙғарылған Республика ижади конкурсының эксперт комиссияһы рәйесе була;
**2013 йылдан алып Өфө ҡала китапханалары ойошторған ҡала, район кимәлендәге конкурстарҙа, М.Ғафури исемендәге мәҙәниәт фонды ойошторған «Беҙ Ғафуриҙы уҡыйбыҙ» Халыҡ-ара шиғыр уҡыусылар конкурсында эксперт комиссияһы ағзаһы.
====Драматургияһы==== 
* «Йондоҙло күпер» мелодрамаһы буйынса [[Башҡорт дәүләт академия драма театры|М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында]] [[мюзикл]] (реж. А. Ҡыуатова) ҡуйылған; 
*«Ысыҡтағы ҡояш» мелодрамаһы буйынса Нефтекама дәүләт филармонияһында спектакль (реж. З. Аҙнабаева) ҡуйылған; 
*«Балапан» драмаһы (2004), «Марс 500 йәки Марста йәшәү бармы?» сатирик драмаһы (2009) Драма әҫәрҙәре буйынса республика конкурстарында Икенсе дәрәжәләге Диплом яулаған.
====Көйлө шиғриәте====
Күп шиғырҙарына композиторҙар көйҙәр ижад иткән. Улар араһында [[Салауат Низаметдинов]], Урал Иҙелбаев, Рәил Өмөтбаев, Флера Шарипова, Шәүрә Ҡаҙаҡбаева, Резеда Мөхәмәтйәновалар бар. Уның шиғырына яҙылған йырҙарҙы [[Әлфиә Юлсурина]] (&quot;Илгенәм, бегенәм, Башҡортостан&quot;, &quot;Һин&quot;), Сәғиҙулла Байегет (&quot;Уйнаһын, ҡурайҡайым&quot;), Рәил Өмөтбаев (&quot;Ҡыйыуһыҙ егет йыры&quot;), Флера Шарипова (&quot;Кем һуң әйтте?&quot;) һәм башҡа йырсылар башҡара.
* «Уйнаһын ғына ҡурайым!» (комп. С.Низаметдинов) (2002), «Ҡабатлайым исемеңде» ([[Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы|комп. С.Низаметдинов]]) (2003) йырҙары «Йыл йыры» конкурстарында Дипломдар яулаған. 
* «Ҡара һәм аҡ араһында» хор циклы (комп. Ш.Ҡаҙаҡбаева) Башҡортостан дәүләт хор капеллаһы репертуарында.
====Тәржемәләре==== 
Лилиә Һаҡмарҙың рус һәм төрөк телендәге поэтик текстарҙы башҡорт теленә тәржемә итеүе билдәле. Тәүге тәржемә шиғырҙары (рус, төрөк телдәренән) &quot;Балапан&quot; электрон китабында (&quot;Китап&quot; нәшриәте, 2013) баҫылған. Тәржемә ителгән шиғырҙарҙың авторҙары: Манира Фәрәхетдинова,Римма Шәйәхмәтова (рус), Орхан Вәли, Ғәли Аҡбаш,Унал Кар, Ибраһим Терзиоглы, Несрин Өсжан (төрөк). 
* Халыҡ-ара шиғриәт фестивале ҡатнашыусыһы (2011, Ришадие ҡалаһы, [[Төркиә]]); 
* Төрөк теленән тәржемә итеүселәрҙең II Халыҡ-ара симпозиумы делегаты (2011, Бурса ҡалаһы, Төркиә). 
* Төрки халыҡтарҙың мәҙәни үҫешенә индергән өлөшө өсөн [[ТЮРКСОЙ]] ойошмаһының дәрәжәле бүләгенә лайыҡ булған (2012).
====Журналистикаһы====
* [[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|«Башҡортостан ҡыҙы»]] журналында эшләү осоронда республиканың төрлө мөйөшөнән ҡыҙыҡлы мәҡәләләр яҙып ҡына ҡалмай, журналды уҡымлы итеү өсөн төрлө-төрлө темаға ижади конкурстар уйлап сығара, башлаусыһы була һәм ойоштора. («Ҡулъяулығым — бүләгем»(ҡулъялыҡтар сигеү), «Шәл бәйләнем»(шәл ситтәре бәйләү), «Һыйлы көнөң һыйырҙа»(һөт ризыҡтарын әҙерләү)). Яңы рубрикалар аса: «Ҡотло ҡура»(һыйыр малдарын дөрөҫ тәрбиәләү), «Хәмер ҡоло булыуың — ырыуыңдың ҡороуы», «Намаҙ уҡыу дәрестәре» һ.б.
* «Тамаша» журналында сценарийҙар, пьесалар яҙыу, Башҡорт академия драма театры менән берлектә «Тамаша биҙәге» конкурстарын башлап ебәрә. 
* Журналистик әҫәрҙәре менән Республика конкурсында (2010), Өфө ҡала конкурсында (2010) еңеүсе Дипломдарын яулай.
====Махсус баҫмалары====
* Республика насар күреүселәр китапханаһында Брайл ысулы менән махсус баҫылған — «Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын» (рус, башҡорт телендә) юмористик хикәйәләр китабы донъя күргән (2012)
* Шағирә шиғырҙарын үҙе уҡыған, шиғырҙарына яҙылған йырҙар mp3 форматында яҙылған CD-дисктар бар (Күҙҙәре насар күреүселәрҙең Республика махсус китапханаһы, Өфө, 2012). 
{{Викикитапхана|Author:Лилиә Һаҡмар}}
== Китаптары ==
* Йондоҙ ҡыҙы: Шиғырҙар/ &quot;Шарлама&quot;йыйынтығында. Өфө: Китап,1993.123 — 152 бб.
* Тере шишмә: Шиғырҙар, поэма / «Көмөш йөҙөк» йыйынтығында. — Өфө, Китап. 1998. 159—226 бб.
* Эстафета: Шиғырҙар, поэмалар. — Өфө: Китап, 2006. — 176 б.
* Счастливая женщина — Бәхетле ҡатын: Мәҙәк хикәйәләр. Юмористические рассказы. — Уфа: БРСБС, 2012. −100 б..Башҡ, рус.
* Балапан: драмалар, сценарийҙар, поэмалар, хикәйәләр, тәржемәләр. — Өфө: Китап, 2013. — 304б. (электрон баҫма)
* Матур йәшәй белеү — батырлыҡ! :шиғырҙар, поэмалар/Лилиә Һаҡмар. — Өфө: Китап, 2017. - 200 бит.
* Королевство &quot;Я сама&quot;: стихотворения.На русском языке.(Книга из цикла &quot;йәйғор*радуга&quot;) — Уфа: НМЦ &quot;Педкнига&quot;,2022.— 52 стр.
== Медиа-баҫмалары ==
* Күңелем бишеге — колыбель моей души: шиғырҙар-стихи. — Уфа: БРСБС, 2012. — (CD-ROM,mp3): 2с.45 м. Башк, русск. (автор үҙе уҡый)
* Йондоҙло күпер: мюзикл. М.Гафури ис. БДАДТ. — Өфө: БТВ-медиа, 2012. — (DVD-video): 2с.35 м.
* Уйнаһын ғына ҡурайым: Лилиә Һаҡмар шиғырҙарына йырҙар. — Өфө:БТВ-медиа, 2012. — (CD-ROM,mp3): 20 йыр.
== Ваҡытлы матбуғат, йыйынтыҡтарҙа баҫылған әҫәрҙәре ==
* Балапан (Йәш бөркөт): Драма // [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2005.№ 4. 45 — 53 бб.
* Башҡортостан композиторҙарының хор циклдары. Нота баҫмаһы. – Өфө:Китап, 2006. /(167-191б.б.- “Ҡара һәм аҡ араһында”).
* Ысыҡтағы ҡояш: Мелодрама// Пьесалар. — Өфө,2008. 63 — 86 бб. (Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы. Республика халыҡ ижады үҙәге).
* Йондоҙло күпер: Мелодрама// [[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) 2012. № 5.
* Сакмар Л. Курчалар идем аны... - [[Өмөт (гәзит)|Өмет]] газетасы, 2009 ел, 21 февраль; (Яҙыусы Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина ижады тураһында).

= Иҫкәрмәләр =
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (c.343). Рус.{{ref-ru}}
* [http://libmap.bashnl.ru/node/457 Литературная карта Республики Башкортостан. Лилия Каипова — Каипова Лилия Зайнулловна — литературный псевдоним (Лилия Сакмар.)Втр, 04/24/2012 — 11:07] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240131183536/http://libmap.bashnl.ru/node/457 |date=2024-01-31 }}
* Зарипов Ғ. Шиғырҙар менән һөйләшеү.//[[Шоңҡар (журнал)]]. № 2,1999. 30-35 бб. Башҡ.
* Ханнанова З. Көмөш йөҙөк балҡышы. Әҙәби байҡау.// [[Шоңҡар (журнал)]]. - № 3, 2001.Башҡ.
* Кәримова А. Мөғжизәләр тулы Талҡаҫ буйы.//[[Тамаша (журнал)|Тамаша]] (журнал) № 4, 2005.
* Ҡотоева Г. Гүзәллекте тойоп йыуанһаң. //[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)]] № 7, 2006. 19-21бб.
* Аҡбулатова Ф. Тере шишмә тамсылары. // [[Башҡортостан (гәзит)]]. № 193, 2012.
* Материалы региональной студенческой научно-практической конференции (25-29 марта 2013г.), г.[[Сибай]]. В 4-х частях: Ч.IV / отв. ред. И.С. Хамитов. – Сибай: Издательство ГУП РБ &quot;СГТ&quot;, 2013. – 276 с.
* Бүләкова Ғ. Лилиә Һаҡмар ижады тураһында. [[Ағиҙел (журнал)]], 2017.

== Һылтанмалар ==
* [https://kulturarb.ru/ba/news/k%D2%AFrenekle-bash%D2%A1ort-sha%D2%93ir%D3%99%D2%BBe-dramaturg-t%D3%99rzhem%D3%99se-%D2%BB%D3%99m-zhurnalist-lili%D3%99-%D2%BBa%D2%A1mar-%D2%93%D2%AFmer-bajramyn-bild%D3%99l%D3%99ne?highlight=WyJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0MzRcdTA0ZDlcdTA0YWZcdTA0M2JcdTA0ZDlcdTA0NDIgXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIiwiXHUwNDM0XHUwNGQ5XHUwNGFmXHUwNDNiXHUwNGQ5XHUwNDQyIFx1MDQzMFx1MDQzYVx1MDQzMFx1MDQzNFx1MDQzNVx1MDQzY1x1MDQzOFx1MDQ0ZiBcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAiLCJcdTA0MzBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0MzRcdTA0MzVcdTA0M2NcdTA0MzhcdTA0NGYgXHUwNDQ1XHUwNDNlXHUwNDQwIiwiXHUwNDMwXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDM0XHUwNDM1XHUwNDNjXHUwNDM4XHUwNDRmIFx1MDQ0NVx1MDQzZVx1MDQ0MCBcdTA0M2FcdTA0MzBcdTA0M2ZcdTA0MzVcdTA0M2JcdTA0M2JcdTA0MzBcdTA0YmJcdTA0NGIiLCJcdTA0NDVcdTA0M2VcdTA0NDAgXHUwNDNhXHUwNDMwXHUwNDNmXHUwNDM1XHUwNDNiXHUwNDNiXHUwNDMwXHUwNGJiXHUwNDRiIl0= Күренекле башҡорт шағирәһе, драматург, тәржемәсе һәм журналист Лилиә Һаҡмар ғүмер байрамын билдәләне. «Башҡортостандың мәҙәни донъяһы» интернет-порталы, 04 октябрь 2017 йыл]{{V|09|11|2018}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Официальный сайт. Главная &gt; Наши авторы: Лилия Каипова (Лилия Сакмар)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015856/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=5076 |date=2016-03-05 }}
* [http://kuglib.ru/load/interesnoe/literaturnye_imena/lilija_sakmar_poehtessa_dramaturg_zhurnalist_k_50_letiju_so_dnja_rozhdenija/10-1-0-968 Кугарчинская ЦБС. Официальный сайт. Главная &quot; Файлы &quot; Интересное &quot; Литературные имена: Лилия Сакмар — поэтесса, драматург, журналист (к 50-летию со дня рождения)]
* [http://kulturarb.ru/news/?ELEMENT_ID=20303 Сайт Культурный мир Башкортостана. Главная. Новости: В библиотеке для слепых пройдет встреча с Лилией Сакмар]
* [https://www.facebook.com/281818125240399/videos/439846376087994/ Лилиә Һаҡмарҙы Халыҡ-ара төрки халыҡтар мәҙәниәте һәм сәнғәте ойошмаһы (ТӨРКСОЙ) вәкилдәре бүләкләй. БСТ каналы]
* [https://web.archive.org/web/20181022120248/http://www.newstatar.ru/archives/13745 международный конкурс “Читаем М.Гафури”]
* [http://mishkan.ru/news/11378/ с.Мишкино, открытие памятной доски драматургу Ф.Булякову. Лицей № 1]
* [http://ukrainka.org.ua/node/7933/ Стихи Лилии Сакмар на украинском языке]
* [http://medya.trt.net.tr/medya1/ses/2011/06/19/16388bd1-44a0-4b80-83c7-56c6ce33cae7.mp3/ &quot;Төркиә ауазы&quot; радиоканалы.Анкара,Төркиә. Шағирә Лилиә Һаҡмар менән әңгәмә.2011 йыл яҙып алынған. Сәғит Хәйри алып бара]{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=67/ &quot;Ашҡаҙар &quot; радиоканалы. Башҡортостан, Өфө. 07.06.2016. &quot;Беҙҙең донъя&quot;. Әҙәбиәт. Шағирә, журналист, тәржемәсе Лилиә Һаҡмар. Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ashkadarfm.ru/programms/be%D2%99%D2%99e%D2%A3-donya-5?page=28/ &quot;Ашҡаҙар&quot; радиоканалы. &quot;Беҙҙең донъя&quot; тапшырыуы. 10.10.2017. Шағирә Лилиә Кәипова. &quot;Шиғриәттә асылы&quot;. Фәрзәнә Аҡбулатова алып бара]{{Недоступная ссылка|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://xn--80aab0anbugatmkc1ftcb.xn--p1ai/category-29/1279-kelem-trk-tgry-tgry-oyasha-yatya-sayra.html - / &quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot; журналы. Шиғырҙар. 2017]   

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан уҡытыусылары]]
[[Категория:ВЛКСМ-дың район комитеты секретарҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:«Йәшлек» гәзите журналистары]]
[[Категория:«Башҡортостан ҡыҙы» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:«Тамаша» журналы хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Башҡортостан шағирҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>oc6o14qwud8zl4g19143vd4un8aa462</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көнбайыш Двина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102170</id>
    <revision>
      <id>1299778</id>
      <parentid>1066875</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T15:24:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6595" sha1="hwjpoaxsm8x76ora3sdf4isin4ytflc" xml:space="preserve">{{Река
|Название = Көнбайыш Двина
|Национальное название = be/Заходняя Дзвіна/lv/Daugava
|Изображение = Daugava (Düna) in Riga - bridges.JPG
|Подпись изображения = [[Рига]]ла Даугава
|Длина = 1020
|Площадь бассейна = 87900
|Бассейн = Балтик диңгеҙе
|Расход воды = 678
|Место измерения = тамағында
|Исток = Охват (күл)
|Местоположение истока = Валдай ҡалҡыулығы&lt;br /&gt;Андреаполь районы
|Высота истока = 215
|Координаты истока = 56.7377/32.3046
|Устье = Рига ҡултығы
|Местоположение устья = [[Рига]] ҡ.
|Высота устья = 
|Координаты устья = 57/3/43/N/24/1/33/E
|Уклон реки = 
|Страна = Рәсәй/Белоруссия/Латвия
|Регион = Тверь өлкәһе
|Регион 1 = 
|Регион 2 = 
|Район = 
|Позиционная карта = Россия Северо-Западный ФО
|Тип вывода для ПК = 14
}}
'''Көнбайыш Двина''' ({{lang-be|Заходняя Дзвіна}}, Латвияла — '''Да́угава''', {{lang-lv|Daugava}}, {{lang-ltg|Daugova}}, {{lang-liv|Vēna}}) — Көнсығыш [[Европа]]лағы йылға. [[Рәсәй]], [[Белоруссия]] һәм [[Латвия]] территориялары буйлап аға.

== География ==
[[Файл:Daugava sateces baseins Дзвіна Вадазбор.svg|мини|слева|Балтика бассейны схемаһында Көнбайыш Двина бассейны]]
[[Файл:Zapadnaya Dvina.png|thumb|Көнбайыш Двина бассейны|left]]
Көнбайыш Двина оҙонлоғо — 1020 км: 325 км — Рәсәй Федерацияһы, 328 км — Белоруссия һәм 367 км — Латвия территорияларына ҡарай&lt;ref&gt;http://poseidon.by/articles/dvina/geographic.shtm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612102707/http://poseidon.by/articles/dvina/geographic.shtm |date=2008-06-12 }}&lt;/ref&gt;.

Көнбайыш Двина йылғаһы Охват күлендә башлана һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан йүнәлә, Витебсктан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола. Көнбайыш Двина [[Балтик диңгеҙе]]нең Рига ҡултығына дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя.

Бассейн майҙаны — 87,9 мең км². Йылға селтәренең тығыҙлығы — 0,45 км/км².

Үрге ағымында киңлеге 0,9 км-ға тиклем, урта ағымында — 1—1,5 км, түбәнге ағымында — 5—6 км.

Төп ҡушылдыҡтары: Улла, Нетесьма, Велеса, Межа, Каспля, Ушача, Дисна, Лауцеса, Илуксте, Кекавиня, Волкота, Торопа, Лучоса, Оболь, Полота, Дрисса, Дубна, Айвиексте, Персе һәм Огре.

Йылға буйындағы ҡалалар: Андреаполь, Көнбайыш Двина, Велиж, Витебск, Бешенковичи, Полоцк, Новополоцк, Дисна, Верхнедвинск, Друя, Краслава, Даугавпилс, Ливаны, Екабпилс, Плявиняс, Айзкраукле, Яунелгава, Лиелварде, Кегумс, Огре, Икшкиле, Саласпилс һәм [[Рига]].

Йылғалағы эшләүсе ГЭС-тар: Плявиняс, Рига, Кегумс. Шулай уҡ йылғала Полоцк, Витебск, Үрге Двина, Даугавпилс ГЭС-тары төҙөлә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Сапунов А.|заглавие=Река Западная Двина|ответственный=|место=Витебск|издательство=Типо-литография Г. А. Малкина|год=1893|том=|страниц=|тираж=}}
* {{книга|заглавие=Природа Белорусии: Популярная энциклопедия|ответственный=Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др|издание=2-е|место=Мн.|издательство=БелСЭ имени Петруся Бровки|год=1989|страницы=163|страниц=599|isbn=5-85700-001-7|тираж=40&amp;nbsp;000}}
* {{книга|заглавие=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т.2|ответственный=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш|место=Мн.|издательство=БелСЭ|год=1983|том=2|страниц=522|тираж=10&amp;nbsp;000}}
* {{книга|заглавие =Белорусская ССР: Краткая энциклопедия. В 5-ти т.|ответственный=Ред. колл.: П. У. Бровка и др|место=Мн.|издательство =Гл. ред. Белорус. Сов. Энциклопедии|год=1979|том=2|страниц=768|тираж=50&amp;nbsp;000}}

== Һылтанмалар ==
* http://www.skitalets.ru/books/100mar/zapad_dvina.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160404001104/http://www.skitalets.ru/books/100mar/zapad_dvina.htm |date=2016-04-04 }}
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/04200.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025021358/http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/04200.htm |date=2007-10-25 }}
* http://bse.sci-lib.com/article043270.html
* {{из БСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00027/04200.htm|title=Западная Двина (река)}}
* [http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-1598.htm ''Западная Двина'' в «Словаре современных географических названий»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{hydro-stub}}
[[Категория:Көнбайыш Двина]]
[[Категория:Балтик диңгеҙенә ҡойоусы йылғалар]]
[[Категория:Сик буйы йылғалары]]
[[Категория:Латвия йылғалары]]
[[Категория:Беларусь йылғалары]]</text>
      <sha1>hwjpoaxsm8x76ora3sdf4isin4ytflc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лукашенко Александр Григорьевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105471</id>
    <revision>
      <id>1299802</id>
      <parentid>1290787</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:41:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59057" sha1="sl69kuenedvdzxzu2z0s7rla92npt62" xml:space="preserve">
{{Государственный деятель
|имя=Александр Григорьевич Лукашенко 
|оригинал имени={{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}
|изображение=Alexander Lukashenko (2020-09-03) 01.jpg
|ширина=300
|описание изображения=Александр Лукашенко 2015 йылда
|должность=Беларусь Республикаһы Президенты
|порядок=
|флаг=Flag of the President of Belarus.svg
|периодначало=[[20 июль]] [[1994 йыл]]
|периодконец=
|предшественник=должность учреждена&lt;ref&gt;До учреждения должности президента и до вступления А. Лукашенко в эту должность главой Республики Беларусь являлся Мечислав Гриб — Беларусь Республикаһы Юғары Советы Рәйесе, высшее должностное лицо государства согласно ст. 107 [[s:Конституция Республики Беларусь (1978)/редакция 22 февраля 1994 года|Конституции]], сохранявшей действие до принятия новой конституции в 1994 году&lt;/ref&gt;
|преемник=
|премьер=Михаил Николаевич Чигирь, &lt;br&gt; Сергей Степанович Линг, &lt;br&gt; Владимир Васильевич Ермошин &lt;br&gt; Геннадий Васильевич Новицкий, &lt;br&gt; Сергей Сергеевич Сидорский, &lt;br&gt; Михаил Владимирович Мясникович,&lt;br&gt; Андрей Владимирович Кобяков 
|дата рождения=30.8.1954
|место рождения=Копысь ҡасабаһы, Орша районы, Витебск өлкәһе, БССР, [[СССР]]
|дата смерти=
|место смерти=
|гражданство={{USSR}}→&lt;br&gt;{{BLR}}
|образование=1) А. А. Кулешов исемендәге Могилёв дәүләт педагогия институты &lt;br&gt;2) Белорус дәүләт ауыл хужалығы академияһы (БГСХА)
|профессия=1) [[Тарих]] һәм йәмәғәт белеме уҡытыусыһы&lt;br&gt;2) [[ауыл хужалығы]] производствоһы [[иҡтисад (фән)|иҡтисадсыһы]]-ойоштороусыһы&lt;ref name=&quot;Лукашенко&quot;&gt;[http://www.flb.ru/persprint/105.html Лукашенко Александр Григорьевич]&lt;/ref&gt;
|партия=[[КПСС]] ([[1979]]—[[1991]])
|вероисповедание=прауаҫлауҙы атеист&lt;ref&gt;[http://mirvam.org/2010/11/19/александр-лукашенко-остаётся-правос/ Александр Лукашенко остаётся «Православным атеистом»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421181439/http://mirvam.org/2010/11/19/%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%91%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81/ |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/268233 Не все изобрел Лукашенко]&lt;/ref&gt;
|отец=
|мать=Екатерина Трофимовна Лукашенко
|супруга=Галина Родионовна Лукашенко
|дети='''сыновья:''' Виктор, Дмитрий, Николай
|автограф=
|сайт=[http://www.president.gov.by president.gov.by]
|награды=
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!!}}{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}{{!!}}{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}{{!!}}{{Большая цепь ордена Освободителя (Венесуэла)}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла)}}{{!!}}{{Лента ордена Республики Сербия}}{{!!}}{{Орден Хосе Марти}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Медаль В память 850-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль Вифлием 2000}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден святого равноапостольного князя Владимира 1 степени}} {{!!}}  {{Орден Дмитрия Донского 1 степени}} {{!!}} {{Орден Серафима Саровского 1 степени}} {{!!}}{{Орден Сергия Радонежского 1 степени}}{{!!}} 
{{!}}}
|годы службы=1975—1977, 1980—1982
|принадлежность={{Флагификация|СССР}}
|род войск=Сик буйы ғәскәрҙәре, танк ғәскәрҙәре
|звание={{СССР, Подполковник}}&lt;ref name=&quot;zvan&quot;&gt;[http://www.charter97.org/rus/news/2004/07/07/luka Почему подполковник Лукашенко носит маршальскую форму?]&lt;/ref&gt;
|командовал=
|сражения=}}
'''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка}}; [[30 август]] [[1954 йыл]]) — [[Беларусь|белорус]] сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, Беларусь Республикаһының беренсе президенты ([[1994 йыл]]дан хәҙерге ваҡытҡа тиклем), Беларусь Республикаһының Милли олимпия комитеты президенты (1997), Ҡораллы көстәренең баш командующийы, республикаһының Именлек Советы рәйесе. [[Европа]]ның бөтә дәүләт башлыҡтары араһында (монархтарҙан башҡа) үҙ вазифаһын иң оҙаҡ башҡарыусы.

== Тәүге йылдарҙа ==
Александр Лукашенко 1954 йылдың 30 авгусында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Орша районы Копысь ҡасабаһында тыуған. Милләте — белорус&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.president.gov.by/press10003.html|title=Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь/Биография|accessdate=2013-03-13|archiveurl=http://www.webcitation.org/6F8xVcTks|archivedate=2013-03-15}}&lt;/ref&gt;. Ҡартатаһы Трофим Иванович тыумышы менән Украинанан, Сумы өлкәһенән.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=В. Малишевский, У. Бобоед|date=2003-08-12|url=http://kp.ru/daily/23093/133949/|title=В Минск из Канады летит троюродный племянник Лукашенко|work=|publisher=газ. «Комсомольская правда]]»|accessdate=2012-05-27|lang=|archiveurl=http://www.webcitation.org/68bh0hu2J|archivedate=2012-06-22}}&lt;/ref&gt;.Александр Григорьевичтың әсәһе һуғышҡа тиклем Могилев өлкәһе Шклов районының Александрия ауылында йәшәгән , ә һуғыштан һуң Оршанский етен эшкәртеү комбинатында эшләй. Улы тыуғас, ауылына ҡайтып, фермала һыйыр һауыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;РБК&quot;&gt;{{Cite news|title=Лукашенко Александр Григорьевич|publisher=РосБизнесКонсалтинг|url=http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Александр атаһыҙ үҫә һәм тәрбиәләнә.

[[1975 йыл]]да Могилев педагогия институтының тарих факультетын тамамлай, ә 1985 — ситтән тороп Белоруссия ауыл хужалығы академияһының иҡтисад факультетын тамамлап, «ауыл хужалығы производствоһының иҡтисад ойоштороусыһы» белгесе була.&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{Cite news|title=Александр Лукашенко|publisher=vedomosti.ru.|url=http://www.vedomosti.ru/persons/1315/Александр%20Лукашенко|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. 1975—1977 йылдарҙа Лукашенко саҡырыу буйынса СССР Дәүләт именлеге комитетының (КГБ-ның) Сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, Көнбайыш сик буйы округының политик бүлегендә ([[Брест]]а) инструктор була&lt;ref name=&quot;ВС&quot;&gt;[https://zen.yandex.ru/media/caw/gde-v-armii-sssr-slujil-aleksandr-lukashenko-i-pochemu-on-slujil-dvajdy-5ebd048b65d07f271f583a38?&amp;utm_campaign=dbr.Где в армии СССР служил Александр Лукашенко и почему он служил дважды. Сайт Яндекс-Дзен, 14 мая 2020 года]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|15|05|2020}}&lt;/ref&gt;. Хәрби хеҙмәттән һуң ул Могилев ҡалаһының ҡала аҙыҡ һатыу ойошмаһында комсомол комитете секретаре булып эшләй башлай. 1978 йылда Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең Шкловский район ойошмаһында яуаплы секретарь булып эшләй&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;.

[[1979 йыл]]дан КПСС ағзаһы. 1980 йылдан 1982 йылға тиклем танк ротаһында командирҙың сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;ВС&quot; /&gt;. 1982 йылда Шкловский районының «Ударник» колхозында рәйес булып, һуңынан Шклов төҙөлөш материалдары комбинатының директор урынбаҫары, ә 1985—1987 йылдарҙа шул уҡ райондын Ленин исемендәге колхозында партком секретаре булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Александр Лукашенко. Биография|publisher=Вести|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765|date=20 марта 2006 г.|lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304132045/http://www.vesti.ru/doc.html?id=117765 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.[[1987 йыл]]дың март айында шул уҡ райондың «Городец» совхозында директор булып эшләй һәм [[1988 йыл]]да беренселәрҙән булып Могилёв өлкәһе совхозында аренда подрядын ҡуллана башлай&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;День&quot;&gt;[http://www.day.kiev.ua/95916/ Лидер социализма, «как шведы его проповедуют» /ДЕНЬ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080607025133/http://www.day.kiev.ua/95916/ |date=2008-06-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси карьераһының башы ==
«Үҙгәртеп ҡороу» осоро башланғас, [[1990 йыл]]да, Белоруссияның Юғары Советына халыҡ депутаты итеп һайланған. Беларусь Республикаһында коммерция структураларының эшсәнлеген өйрәнеү буйынса ваҡытлыса комиссияһын етәкләгән сағында урындағы һәм республика власть органдарының эше тураһында тәнҡит менән сығыш яһай&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/politics/197348.html TUT.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200919063128/http://news.tut.by/politics/197348.html |date=2020-09-19 }}&lt;/ref&gt;,үҙенең ҡыйыу сығыштарында, айырым алғанда, Юғары Советы Рәйесе Станислав Шушкевичты ныҡ тәнҡитләй.

25 май 1991 йыл. Республиканың &quot;Народная газетаһында &quot;Диктатура: белорусский вариант?&quot;исеме аҫтында программа һыҙған мәҡәләһен баҫтыра. Белоруссия Юғары Советында «Коммунистар демократия өсөн» тигән фракция ойошторола, уның лидерҙарының береһе Лукашенко була&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;http://library.fes.de/pdf-files/bueros/belarus/07073.pdf&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың октябрендә Минскиҙә яңы, демократик Халыҡ ризалығы партияһын төҙөү тураһында съезд үткәрелә. «Коммунистар демократия өсөн» фракцияһының күп кенә ағзалары, партия функционерҙары,Белоруссия КП ҮК ЮПМ уҡытыусылары был партияға тупланалар. Партияның тәүге рәйестәштәренең береһе Лукашенко була. Партияны төҙөү процессы бик ауыр шарттарҙа, бәхәстәрҙә һәм интригаларҙа бара, һәм бер аҙҙан Лукашенко ойоштороу комитетын ташлап сыға&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.

Беларуссия Республикаһының Юғары Советында СССР-ҙы бөтөрөүсе Беловежскийҙәге килешеүҙәрҙе ратификациялаған саҡта,ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был килешеүҙәргә Лукашенко ҡаршы сыҡҡан&lt;ref&gt;http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181222213956/http://www.materik.ru/upload/iblock/4b4/4b47ef0cc51529482c21bbffbabee630.pdf |date=2018-12-22 }}&lt;/ref&gt; берҙән-бер, икенселәре буйынса — ул һайлауҙарҙа ҡатнашмаған&lt;ref&gt;[http://www.labyrinth.ru/content/card.asp?cardid=25930 ТИХИНЯ Валерий Гурьевич — Биография — БД «Лабиринт»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ Елисеев Алексей | Белорусский партизан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323015845/http://blog.belaruspartisan.org/authors/eliseev/ |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html СССР — Библиотека — Бабушкин, Анатолий «Кто и как упразднил СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402095251/http://cccp.narod.ru/work/book/abetka/b/babushkin.html |date=2016-04-02 }}&lt;/ref&gt;, өсөнсөләре буйынса — тауыш биреүҙән тыйылып ҡалған&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/Doc-rss/129118 Ъ-Газета — Лукашенко за СССР]&lt;/ref&gt; депутат булған. Һуңыраҡ Лукашенко СССР-ҙың тарҡалыуын &quot; XX быуат иң ҙур геополитик һәләкәте &quot; итеп һанаған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20121011232517/http://www.soyuz.by/ru/?guid=10598 Информационно-аналитический портал Союзного государства/Архив 2007—2008]&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың апреленән алып — 1994 йылдың июленә тиклем Лукашенко Юғары Советтың коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса вакытлы комиссияһын етәкләгән&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;.

== Белоруссия Президенты ==

=== Һайлау алды активлығы ===
[[Файл:Аляксандар_Лукашэнка_1994.png|мини|250x250пкс| Президент һайлауҙарының беренсе турында Лукашенконы һайлау һөҙөмтәләре]]
Кандидат Лукашенконың һайлау алды штабы уның үҙе кеүек үк йәш политиктарҙан тора. Улар араһында Леонид Синицын, Дмитрий Булахов, Виктор Гончар, Валерий Цепкало, Александр Федута, Михаил Сазонов, Юрий Малумов, Петр Капитуло, Виктор Терещенко, Иван Титенков, Александр Лукашов, Виктор Кучински, Владимир Ядренцев, Владимир Нистюк, Анатолий Лебедько, Николай Карпиевич һәм Виктор Шеймандар булған&lt;ref&gt;[http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 Команда Лукашенко. Год 1994. — 7 Июля 2009 — Микрорайон Брилевичи (Дружба) г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024193841/http://www.brilevichi.com/news/2009-07-07-177 |date=2010-10-24 }}&lt;/ref&gt;. Әммә бер аҙҙан һуң Лукашенко башта вәғәҙә иткән сәйәсәтенән айырмалы сәйәсәтте тормошҡа ашыра башлағас, уның командаһының күп кенә ағзалары, йәш президенттың аҙымдарына ҡаршы сығып, оппозицияға тупланалар. Бигерәк тә улар 1995 һәм 1996 йылдарҙағы референдумдың һөҙөмтәләре менән һәм Рәсәй менән интеграцияға инеү сәйәсәтенә ҡаршылыҡтарын белдерәләр. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн бындай юлды һайлау карьераларын бөтөрөүсе аҙым булып тора. 2008 йылдың башына Беларусь Республикаһының юғары власть эшелонында тик бер Шейман ғына тороп ҡала&lt;ref&gt;[http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html Президент без команды &quot; Независимая информационная лента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220172923/http://diary-news.com/politic/14850-prezident-bez-komandy.html |date=2014-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең һайлау алды программаһында Лукашенко Белоруссияның юҡҡа сығыу упҡыны алдында торғанын, уның производство һәм ауыл хужалығының ҡырҡа кәмеүен, инфляция темпының , енәйәтселек һәм коррупцияның юғары дәрәжәлә булыуын әйткән. Лукашенко фекеренсә, &quot;халыҡты был упҡында һәләк булыуҙан ҡотҡарырға кәрәк &quot;, был маҡсатта власты ла яңыртырға кәрәк. Өҫтәүенә, ул яңы власть тормошҡа ашырырға тейешле маҡсаттар- инфляцияны кәметеү һәм халыҡтың хәйерселеккә батыуын туҡтатыу, мафияны юҡ итеү, коррупция дәрәжәһен кәметеү, элекке СССР республикалары (барыһынан да элек Рәсәй)&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=2013-03-13 }}&lt;/ref&gt; менән бәйләнеште яңынан тергеҙеү — икәнлеген әйткән.

Был һайлау алды кампанияһы осоронда (16 июнь, 1994 йыл)Лукашенконы һәләк итеү маҡсатында уға һөжүм итәләр. Ул Беларусь Республикаһының ике халыҡ депутаты Иван Титенков һәм Виктор Шейман менән бергә Витебский өлкәһенең Лиозно ауылы янынан үтеп барғанда, уларҙың «Мерседесын» ҡыҫырыҡлап килгән «Форд» машинаһынан уларға аталар. Пуляларҙың береһе Лукашенконың башынан барлығы бер нисә сантиметрҙа ғына үтеп китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Пуля пролетела в нескольких сантиметрах|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=НИКОЛАЙ Ъ-СЕРГЕЕВ|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=7b2418c3-1514-46fc-975a-19f60d002e9f&amp;docsid=81503|date=18.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Бер кем дә зыян күрмәгән. Һөҙөмтәлә КГБ һәм Эске эштәр министрлығының тикшереү эксперименттары буйынса, Титенков һәм Шейман дәлилләгән шарттарҙа һөжүмдең бер нисек тә булыуы мөмкин түгеллеге билдәле була&lt;ref&gt;[http://uzbek-people.narod.ru/luka_2.html Александр Григорьевич Лукашенко]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/cis/2001-07-10/5_zavhoz.html Бывший «главный завхоз» продолжает разоблачения]&lt;/ref&gt;. 28 июнь көндө Лукашенко Хөкүмәт Йортона инә башлағанда, Баш йорт хакимлығы хеҙмәткәрҙәре уны был бинаға индермәҫкә тырышалар,ә Лукашенко барыберХөкүмәт йортона ингәс, ул һәм уның өс ярҙамсыһы милиционерҙар тарфынан туҡмалалар. Лукашенко еңелсә тән йәрәхәттәре ала&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Милиционеры избили кандидата в президенты Белоруссии|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author=МИХАИЛ Ъ-ШАПИРО|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=4f7d2cd7-1a13-430f-a653-4c569aeba926&amp;docsid=82418|date=29.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Белоруссия Прокуратураһына милиция хеҙмәткәрҙәре был осраҡта Александр Григорьевичты милиционерҙарҙың формалы кейеменең бер нисә төймәһен өҙөүҙә һәм өҫ кейемдәрен боҙоуҙа ғәйепләп яҙалар&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Следствие/приговоры|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=f82ad2b7-63ce-4d29-b01f-8f870c35c5e4&amp;docsid=82453|date=30.06.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

10 июль, 1994 йыл. Илдә икенсе тур президент һайлауҙары үтә.Унда Александр Лукашенко һайлаусыларҙың 80,1 % тауышын яулай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Предвыборная борьба позади, впереди борьба за посты|publisher=Газета «Коммерсантъ»|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=1f9af072-0adf-434b-b02d-7d8ac5a97ac3&amp;docsid=83492|date=12.07.1994|lang=ru}}&lt;/ref&gt; һәм бойондороҡһоҙ Беларусьтың беренсе Президенты була.

=== Беренсе президент срогы ===
[[Файл:RIAN_archive_141088_Signing_Treaty_on_Establishing_Russian-Belarusian_Union.jpg|мини|250x250пкс| РФ-ың Ҙур Кремль залында Рәсәй һәм Белоруссия араһында Союз төҙөлөү тураһындағы Килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһында РФ Президенты Борис Ельцин менән Александр Лукашенко.1997 йылдың 2 апреле.]]
[[Файл:Vladimir_Putin_3_May_2000-6.jpg|мини|250x250пкс|[[Кучма Леонид Данилович|Л.]] [[Кучма Леонид Данилович|Кучма]], [[Путин Владимир Владимирович|В.]] [[Путин Владимир Владимирович|Путин]], А. Лукашенко һәм патриарх Алексий II 3 май, 2000 йыл]]

ИТАР-ТАСС-ың Генераль директоры урынбаҫары Михаил Гусманға 2009 йылда биргән интервьюһында Лукашенко үҙенең президетлығының беренсе көндәре тураһында ошоларҙы һөйләгән :

1995 йылда Лукашенко инициативаһы менән илдә референдум үткәрелде. Унда һайлаусылар дүрт мәсьәлә ҡараны: рус теленә дәүләт теле статусы биреү , яңы дәүләт флагы һәм дәүләт гербын раҫлау, Лукашенконың иҡтисад мәсьәләһендә Рәсәй менән интеграцияһын булдырыу политикаһын яҡлау һәм Белоруссия президентының Беларусь Республикаһы Юғары Советын таратырға хоҡуғын раҫлау&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/10/19/status/_Printed.htm Lenta.ru: Новости: Соперник Лукашенко пообещал лишить русский язык официального статуса]&lt;/ref&gt;. Референдумға килгән халыҡтың 75 % был һорауҙарға ыңғай яуап бирҙеләр&lt;ref&gt;[http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html ЦИК РБ:: Республиканский референдум 14 мая 1995 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071016045149/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |date=2007-10-16 }}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә, рус теле Беларусь Республикаһында икенсе дәүләт теле булды.

1995 йылдың ғинуарында Лукашенко һәм Рәсәй Федерацияһы президенты Борис Ельцин һалым һәм таможня берлектәре тураһында Беларусь һәм Рәсәй араһындағы килешеүҙәргә ҡул ҡуйҙылар. Февраль айында Лукашенко һәм Ельцин ике ил араһындағы дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында, 1996 йылда —Беларусь һәм Рәсәй араһында Берләшмә төҙөү тураһында килешеү , 1998 йылда Рәсәй һәм Беларусь граждандарының тиң хоҡуҡлығы тураһында килешеү төҙөнөләр.

1996 йылдың мартында Лукашенко Рәсәй Федерацияһы, Беларусь Республикаһы һәм Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан Республикалары араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә бәйләнештәрҙе тәрәнәйтеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы.

[[24 ноябрь]] [[1996 йыл]]. Был йылда үткәрелгән референдум һөҙөмтәләре буйынса Беларусь Республикаһының президентлыҡ срогының биш йыллығы өр-яңынан башланды, илдең Конституцияһына был турала өҫтәлмәләр яһалды. Европа һәм АҠШ референдумды иҫәпкә алманы.&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/in_depth/2006/belarus/newsid_4810000/4810062.stm Би-би-си | Проекты | 2006 | Belarus | Белоруссия: 1994—2006]&lt;/ref&gt;

=== Икенсе президентлыҡ срогы ===
[[Файл:Vladimir_Putin_20_June_2001-1.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко һәм [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]]. [[Мәскәү]], 2001 йыл.]]
9 сентябрь 2001 йыл. Илдә президент һайлауҙары уҙҙы. Лукашенко һайлауҙар ваҡытында ауыл хужалығы стандарттарын күтәреүҙе, социаль пособиелар һәм сәнәғәт етештереү күләмен арттырыуҙы үҙенең төп бурысы итеп ҡуйҙы&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;&gt;{{Cite news|title=Lukashenko claims victory in Belarus election|date=2001-09-10|url=http://www.usatoday.com/news/world/2001/09/09/belarus.htm|work=USA Today|accessdate=2007-10-17|language=}}&lt;/ref&gt;.75,65 % тауыш йыйып, Лукашенко беренсе турҙа еңде. ОБСЕ һайлауҙар процессы &quot; халыҡ-ара стандарттарына тура килмәне, тине &quot;&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html Microsoft Word — Presidential 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022085610/http://www.osce.org/documents/html/pdftohtml/1237_ru.pdf.html |date=2014-10-22 }}&lt;/ref&gt;.Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]], Лукашенкоға шылтыратып, уны һайлауҙа еңеүе менән ҡотланы һәм уның менән хеҙмәттәшлек итергә теләк белдерҙе&lt;ref name=&quot;ut2001&quot;/&gt;.

2004 йылда үткәрелгән референдум ил Конституцияһының президент сроктарын сикләү тураһындағы тыйыуҙарын ғәмәлдән сығарҙы. Шунлыҡтан Александр Лукашенко киләсәктә президент һайлауҙарында ҡатнашыу хоҡуғына эйә булды. Был референдум ҡарарҙары ла ЕС һәм АҠШ тарафынан танылмай ҡалды&lt;ref&gt;[http://www.pnp.ru/archive/15680146.html Парламентская газета:: Архив:: «Бархатной» революции не случилось]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=Владимир Ефанов.|date=19 октября 2004|url=http://www.rg.ru/2004/10/19/belarus-itogi.html|title=Оппозиция не прошла|publisher=Российская газета|accessdate=2010-08-13}}&lt;/ref&gt;.

Белоруссия Лукашенконың президентлыҡ сроктары ваҡытында күпселек иҡтисади күрһәткестәрҙе үҫтерҙе. Уртаса үҫеш 2000 йылдан 2013 йылға тиклем 6,3 %&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120710115003/belstat.gov.by/homep/ru/indicators/gross.php ВВП Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;) тәшкил итте. Хәйер был Рәсәйҙән Европа илдәренә Рәсәй нефтен таҙартып ҡыуыуҙан алынған үҫеш ине,&lt;ref name=&quot;Telegraph&quot;&gt;{{Cite news|first=|last=|coauthors=|title=Alexander Lukashenko: Dictator with a difference|date=2008-09-25|publisher=Telegraph.co.uk|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/profiles/3080936/Alexander-Lukashenko-Dictator-with-a-difference.html|work=The Telegraph|pages=|accessdate=2008-09-26|language=|location=London}}&lt;/ref&gt;.

Үҙенең тышҡы сәйәсәтендә БДБ илдәре менән интеграцияла ҡалыу политикаһын алып барҙы. 2003 йылдың сентябрендә Лукашенко Белоруссия, Рәсәй, Украина һәм Ҡаҙағстанстандың Берҙәм иҡтисади берләшмәһе тураһындағы ярашыуына ҡул ҡуйҙы.

=== Өсөнсө президентлыҡ срогы ===
[[19 март]] [[2006 йыл]]. Өсөнсө тапҡыр Беларусь Республикаһының президенты итеп һайланды . ОБСЕ тағы бер ҡат һайлауҙарҙы танымай&lt;ref&gt;[http://www.osce.org/item/18438.html OSCE Press release — Belarusian election severely flawed due to arbitrary use of state power and restrictions on basic rights] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011021613/http://www.osce.org/item/18438.html |date=2017-10-11 }}&lt;/ref&gt;, сөнки президентлыҡҡа кандидат булған Миленкивич А. В. һәм Козулин А. В етәкселегендә илдә күп кеше ҡатнашлығында протест акциялары уҙҙы.

2008 йылдың башында Белоруссия Именлек Советы ултырышында Белоруссия атом электростанцияһын төҙөү тураһында план ҡабул ителә һәм уны 2016—2018 йылдарҙа эшләй башлатыуҙы тәьмин итеү ҡарала. Был АЭС төҙөлөү арҡаһында йыл һайын 1 миллиард доллар торған импорт тәбиғи газы һаҡланып ҡалырға тейеш.&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;/&gt;.

=== Дүртенсе президентлыҡ срогы ===
[[Файл:Alexander_Lukashenko,_opening_of_Slavianski_Bazar_2014.jpg|мини|250x250пкс|Александр Лукашенко &quot;Славян баҙарын &quot; асыу тантанаһында.[[2014 йыл]].]]
2010 йылдың 19 декабрендә Беларусь Республикаһының президентын һайланылар. 79,65 % тауыш йыйып, Лукашенко дүртенсе срокҡа Президент булып һайланды. АҠШ һәм Евросоюз был һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен танымай, ә БДБ миссияһының башлығы С Лебедев&lt;ref name=&quot;kp-by&quot;&gt;[http://kp.by/online/news/799154/ Миссия ОБСЕ не признала выборы свободными, в отличие от миссии СНГ // KP.]&lt;/ref&gt; һайлауҙарҙы дөрөҫ тип тапты.

21 ғинуар 2011 йыл. Александр Лукашенко рәсми рәүештә Беларусь Республикаһының президенты вазифаһын башҡара башланы&lt;ref&gt;[http://www.lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko Лукашенко заступил на четвёртый срок.]&lt;/ref&gt;.

=== Бишенсе президентлыҡ срогы ===
11 октябрь, 2015 йыл. Беларусь Республикаһы Президентын һайлайҙар.&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/polit/293925 ЦИК Белоруссии подводит предварительные итоги президентских выборов.]&lt;/ref&gt;. Үҙәк Һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Лукашенко 83,49 % тауыш йыйған. Лукашенко менән ярышыусы ике кандидат һайлауҙарҙың һөҙөмтәләрен рәсми рәүештә иғлан иткәнгә тиклем үк уны еңеүсе итеп һанайҙар&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2015/10/11/lukashenko_win/ Двое из трех соперников Лукашенко признали его победу до подсчета голосов.]&lt;/ref&gt;. Был һайлауҙарҙың нәтижәһе президент өсөн ул ҡатнашҡан барыһы биш кампанияның иң яҡшыһы булды.

== Лукашенкоға ҡаршы санкциялар ==
2006 йылда Европа Союзы, ә унан һуң АҠШ уға үҙ территорияларына кереүҙе тыйған&lt;ref name=&quot;Нонграта&quot;&gt;[http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata Телеграф.lv: ЕС готов снова сделать Лукашенко персоной нон грата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109021702/http://www.telegraf.lv/news/es-gotov-snova-sdelaty-lukashenko-personoi-non-grata |date=2011-01-09 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда кереү тыйыу туҡтатылған ине. 2011 йылдың ғинуарында Польша уға илдәренә кереүҙе тыйҙы&lt;ref&gt;[http://afn.by/news/i/147075 Польша объявила Лукашенко персоной нон-грата]&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың апрелендә ЕС Советы 2011 йылдың 31 октябренә тиклем ЕС ерҙәренә кереүҙе тыйҙы.&lt;ref name=&quot;Нонграта&quot;/&gt;.

15 февраль, 2016 йыл. Германия сит ил эштәре министры Франк-Вальтер Штайнмайер Европа Союзының Беларусь Республикаһынан, шул иҫәптән ил президенты Александр Лукашенконан, был санкцияларҙы кире алды.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/world/494766|title=ЕС частично снял санкции с Белоруссии и Лукашенко|author=|work=|date=2016-02-15|publisher=interfax.ru}}&lt;/ref&gt;

== Тәнҡит ==
Көнбайыш Масса мәғлүмәт сараларында Александр Лукашенконы йыш ҡына &quot; Европалағы аҙаҡҡы диктатор &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F04E5DB153DF934A15753C1A9629C8B63&amp;sec=&amp;spon=&amp;pagewanted=all|title=Voices of Freedom Are Stilled by Europe’s Last Dictator|publisher=New York Times}}&lt;/ref&gt; тип йөрөтәләр. АҠШ милли разведкаһы директоры Джеймсом Тэппер АҠШ%тың Конгресына биргән отчетында Лукашенко Белоруссияны Көнбайыштан алыҫлаштырып, Рәсәйгә табан этәреп, илде иҡтисади бойондороҡһоҙлоҡтан сығара тип иҫәпләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tut.by/politics/384665.html|title=Глава разведки США Джеймс Клэппер: Лукашенко сумел добиться покорности белорусского общества|publisher=TUT.BY}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815204124/https://news.tut.by/politics/384665.html |date=2020-08-15 }}&lt;/ref&gt;. ПАСЕ ағзаһы Христос Пургуридес белорус хакимдәрен урындарҙағы политиктарҙы үлтереүҙә һәм юҡ итеүҙәрҙә ғәйепләй.&lt;ref&gt;[http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html Христос Пургуридес: «Есть конкретные доказательства причастности белорусских властей к исчезновениям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210602212255/http://ciwr.org/article/2008/04/16_pourgurides.html |date=2021-06-02 }} ciwr.org&lt;/ref&gt;.

Яҡынса 10 йыл дауамында, [[2008 йыл|2008 йылдың 13 октябренә тиклем,]] А. Лукашенко һәм уның яҡын ярҙамсыларына Ю. Захарченко, В. Гончар, А. Красовский һәм Д. Завадскийҙарҙың юғалыуы арҡаһында сыҡҡан ғауға арҡаһында АҠШ-ҡа һәм Евросоюз илдәренә кереү рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ Lenta.ru: В мире: Белорусским чиновникам запретили въезд в ЕС и США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160805185300/https://lenta.ru/world/2004/09/28/belarus/ |date=2016-08-05 }} // Лента.ру, 28.09.2004&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ефанов В.'' [http://www.rg.ru/2004/09/29/zapret.html Белорусов не пускают в Европу] // «Российская газета», 29.09.2004&lt;/ref&gt;, һәм улар шулай уҡ &quot; халыҡ-ара һайлау стандарттары һәм кеше хоҡуҡтары стандарттарын боҙоуҙа &quot;&lt;ref&gt;[http://zbsb.org/n/252.shtml Спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у краіны Саюза і ЗША] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090602173738/http://zbsb.org/n/252.shtml |date=2009-06-02 }}{{Ref-be}}(белор.&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=3pRmFiZQ2og&amp;feature=related Крестный Отец Беларусской «Демократии»]{{Ref-ru}}(рус.&lt;/ref&gt; ғәйепләнәләр..

== Лукашенконың шәхси тормошо ==

=== Тыуған датаһы тураһында. ===
Паспорт мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Александр Григорьевич Лукашенко [[1954 йыл]]дың 30 авгусында Витебск өлкәһенең Оршан районы Копысь ҡасабаһында тыуған&lt;ref name=&quot;passport&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20101011114112/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/sved1.pdf Сведения о регистрации инициативных групп избирателей по выдвижению кандидатов в Президенты Республики Беларусь]&lt;/ref&gt;. 2009 йылдың уртаһында Лукашенко үҙен 30-да түгел , ә 31 августа тыуған тип таныта

=== Ғаиләһе ===
[[Файл:LukParad9maj.jpg|справа|мини|212x212пкс|А. Г. Лукашенко бәләкәй улы Николай менән 2012 йылдың Еңеү көнөндә 9 майҙа Минскиҙә үткән Парадта. Улар артында — улы Виктор күкшел -һоро костюмда]]
Ҡатыны— Галина Родионовна&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 Галина Лукашенко: Саша — необыкновенный человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025145/http://naviny.by/rubrics/society/2005/09/29/ic_articles_116_135396 |date=2016-04-22 }} // Белорусские новости, 29.09.2005&lt;/ref&gt; (никахта 1975 йылдан бирле). Никахтағы көйө айырым йәшәйҙәр.

{{Якорь|Николай}}
Өс ир балалары: Виктор (1975), Дмитрий (1980) һәм Николай .Николай никахтан тыш тыуған улы.
[[Файл:Zapad-2013_strategic_military_exercises_(2101-04).jpg|мини|270x270пкс|Владимир Путин һәм Александр Лукашенко улы Николай менән «Көнбайыш-2013» хәрби учениеһында. Гродно. Гожский полигоны]]
Лукашенконың ете ейәне бар — дүртеһе — өлкән улының балалары: Виктория (1998), Александр (2004), Валерия (2009) һәм Ярослав (21.08.2013), өсөһө — уртансы улыныҡы: Анастасия (2003), Дарья (2004) һәм Александр (28.02.2014)&lt;ref&gt;Информационный портал tut.by (март 2014) http://news.tut.by/society/389766.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309075807/http://news.tut.by/society/389766.html |date=2014-03-09 }}&lt;/ref&gt;

Лукашенко, хоккей һәм саңғыла йөрөү менән мауыға&lt;ref&gt;[http://www.sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&amp;id=20378 Александр Лукашенко: В Беларуси нужна эффективная система подготовки хоккейных кадров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110114210424/http://sport.belta.by/ru/news/hockey/belarus?mode=one_new&amp;id=20378 |date=2011-01-14 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sports.ru/hockey/6038254.html Виталий Новопашин: «В Усть-Каменогорске хоккей — спорт номер один» — Хоккей — Sports.ru]&lt;/ref&gt;, баянда уйнай&lt;ref&gt;[http://rutube.ru/tracks/994706.html Диктатор Лукашенко играет на баяне Ободинского:: Видео на RuTube]&lt;/ref&gt;, актив йәшәү рәуешен пропагандалай&lt;ref&gt;[http://www.youtube.com/watch?v=1q0LkwtrS7I&amp;feature=player_embedded YouTube — Лукашенко: «Интервью в трусах я ещё не давал»]&lt;/ref&gt;.

Ҡайсағында Лукашенко Путин менән бергә, [[Назарбаев Нурсолтан Әбеш улы|Назарбаев]]&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://kp.by/daily/23425/137569 Лукашенко катается в Казахстане на лыжах // KP.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, Медведевтар менән дә бергә тау саңғыһында шыуа.&lt;ref&gt;[http://kp.ru/daily/24264.5/460765 Медведев и Лукашенко покатались на лыжах // KP.]&lt;/ref&gt;.

== Наградалары ==
[[Файл:Vladimir_Putin_2_April_2001-3.jpg|мини|250x250пкс| [[Владимир Путин]] Александр Лукашенконы II дәрәжә «Тыуған ил алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләй]]
'''Дәүләт наградалары'''
* Медаль «В память 850-летия Москвы» (6 сентябрь 1997 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm Вечерний Минск от 9 сентября 1997 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618172446/http://www.belarus.net/minsk_ev/97/russia/09_3/mosk9.htm |date=2009-06-18 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Революции ([[Ливия]], 2000 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml Институт диаспоры и интеграции. Информационно-аналитический бюллетень № 18 от 15.11.2000.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929161702/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/018/02.shtml |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Хосе Марти ([[Куба]], 2000 йыл)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070927005335/http://www.newsvm.com/articles/2000/09/05/prez.html А.]&lt;/ref&gt;
* Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени ([[Рәсәй Федерацияһы|Россия]], 2 апрель 2001 йыл) — ''«за большой личный вклад в создание Союзного государства, укрепление дружбы и сотрудничества между народами Российской Федерации и Республики Беларусь»''&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 Указ Президента Российской Федерации от 2 апреля 2001 года № 382 &quot;О награждении орденом «За заслуги перед Отечеством» II степени Лукашенко А.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090904011837/http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=006403 |date=2009-09-04 }}&lt;/ref&gt;
* Большая цепь ордена Освободителя ([[Венесуэла]], [[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/99447.html Лукашенко награждён высшей наградой Венесуэлы — орденом Освободителя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080225162211/http://news.tut.by/99447.html |date=2008-02-25 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Франсиско Миранды 1 класса (Венесуэла, [[2010 йыл]])&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ Лукашенко получил орден за заслуги перед Венесуэлой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151009020905/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/16/ic_news_112_327582/ |date=2015-10-09 }}&lt;/ref&gt;
* Лента ордена Республики Сербия ([[Сербия]], 2013 йыл)&lt;ref&gt;[http://www.predsednik.rs/node/565 Укази о одликовањима] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130301055632/http://www.predsednik.rs/node/565 |date=2013-03-01 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Александра Невского ([[Рәсәй Федерацияһы]], 30 август 2014 йыл) — ''за большой личный вклад в развитие традиционных дружественных связей между Россией и Белоруссией, углубление двустороннего взаимодействия в политической, оборонной, экономической и социальной сферах''&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5006d7d5be30d1727.pdf Указ Президента Российской Федерации от 30 августа 2014 года № 577]&lt;/ref&gt;
* Медаль «Вифлием-2000» (Палестинская национальная администрация, 2000)&lt;ref&gt;[http://www.omsa.org/files/jomsa_arch/Splits/2004/60087_JOMSA_Vol55_3_13.pdf Medal of Bethlehem, 2000]{{Ref-en}}(англ.&lt;/ref&gt;
'''Конфессиональ наградалары'''
* Орден святого равноапостольного великого князя Владимира I степени ([[2007 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.patriarchia.ru/db/text/253631.html Александр Лукашенко награждён орденом Святого Владимира I степени]&lt;/ref&gt;
* Орден преподобного Сергия Радонежского I степени ([[2002 йыл]])
* Орден святого благоверного великого князя Димитрия Донского I степени (РПЦ, [[2005 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.religare.ru/print17451.htm Патриарх наградил Александра Лукашенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929104947/http://www.religare.ru/print17451.htm |date=2007-09-29 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Святого Кирилла Туровского (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[2006 йыл|2006]])&lt;ref&gt;[http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 Александр Лукашенко награждён орденом Белорусской Православной Церкви] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928222749/http://www.maranatha.org.ua/cnews/index.php?id=28365 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;
* Орден Креста Преподобной Евфросинии Полоцкой (Белорусская Православная Церковь РПЦ, [[1998 йыл]], награждён «за большой вклад в духовное возрождение народа»)
* Цепь ордена Рыцарей Гроба Господня ([[Иерусалим]]ская Православная Церковь, [[2000 йыл]])
* Святого Саввы I степени (Сербская православная церковь, [[2014 йыл]])&lt;ref&gt;[http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve Председнику Републике Белорусије највиши орден Српске Цркве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210730010522/http://www.spc.rs/sr/predsedniku_republike_belorusije_najvishi_orden_srpske_crkve |date=2021-07-30 }}&lt;/ref&gt;
* Орден преподобного Серафима Саровского I степени (2015 йыл)-«за заслуги в деле защиты духовных ценностей белорусского народа, поддержание церковной жизни и установление мирных отношений между людьми разных конфессий»&lt;ref name=&quot;nag&quot;&gt;[http://tass.ru/obschestvo/2059871 Глава РПЦ вручил президенту орден преподобного Серафима Саровского I степени]&lt;/ref&gt;
'''Башҡа наградалары'''
* Лауреат Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность» (1995)&lt;ref&gt;[http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&amp;id=1864 Лауреаты Международной премии Андрея Первозванного «За Веру и Верность». 1993—2005 годы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201608/http://fap.ru/prem_laur.php?lt=believe&amp;id=1864 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* Международная премия имени Михаила Шолохова (1997 год, премия присуждена «за мужественную политическую публицистику и самоотверженную позицию в защите народных интересов»)
* Почётный гражданин Каракаса (2010 год)
* Специальный приз МОК «Врата Олимпа» (2000)&lt;ref&gt;[http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ Олимпийский приз для Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080613013533/http://sportpanorama.by/content/advanced/3546/ |date=2008-06-13 }}&lt;/ref&gt;
* Почётный гражданин Еревана (2001 год)&lt;ref&gt;[http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&amp;lang=rus Мэрия г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927224035/http://www.yerevan.am/index.php?page=hon_citizens&amp;lang=rus |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;
* Медаль Международной федерации фестивальных организаций «За развитие мирового фестивального движения» (2005)&lt;ref&gt;[http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ Президент Беларуси Александр Лукашенко удостоен медали «За развитие мирового фестивального движения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930184947/http://www.embassybel.ru/press/soft/2005/07/18/4334/ |date=2007-09-30 }}&lt;/ref&gt;
* Специальный приз МОК «Спорт и общество» (2006)
* Почётная грамота Евразийского экономического сообщества (2006)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070502115338/http://www.president.gov.by/press19427.print.html В Минске прошло заседание Межгосударственного Совета ЕврАзЭС]&lt;/ref&gt;
* Лауреат Шнобелевской премии Мира (2013 год)&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2013/09/13/ignobel/ Lenta.ru: Наука и техника: Наука: Лукашенко стал лауреатом Шнобелевской премии]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Һылтанмалар ==
* [http://president.gov.by/ Официальный сайт Президента Республики Беларусь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }}
* [http://president.gov.by/press10003.html Официальный сайт Президента Республики Беларусь, биография президента] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207094012/http://president.gov.by/press10003.html |date=2013-12-07 }}
* {{ВТ-ЛП|Лукашенко, Александр}}Лентапедии&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;. 2012 год.&lt;/span&gt;
* [http://echo.msk.ru/guests/1776/ Александр Лукашенко на радио «Эхо Москвы»]
* [http://www.sb.by/post/80503/ Лукашенко Александр Григорьевич]
* [http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html Александр Лукашенко — персоналии на Белта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115184237/http://www.belta.by/ru/person/persons/senior_officials/Lukashenko-Aleksandr-Grigorjevich_i_275.html |date=2010-11-15 }}
* [http://www.rbc.ru/persons/lukashenko.shtml Лукашенко Александр Григорьевич, персоналии на РБК]
* [http://www.rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ Интервью Александра Лукашенко на радио] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110521012210/http://rusnovosti.ru/guests/visitor/137409/ |date=2011-05-21 }} «Русская Служба Новостей», 18.03.2011
* [http://belarusprofile.com/ru/profile/lukashenko-aleksandr-grigorevich/ Страница на проекте BelarusProfile.]
[https://www.youtube.com/watch?v=M2-hDrBIlOo ТЕРМОЯДЕРНЫЙ ЛУКАШЕНКО]
[[Категория:Хосе Марти Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә изге Сергий Радонежский РПД ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сербия Республикаһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:СССР подполковниктары]]
[[Категория:XX быуат сәйәсмәндәре]]
[[Категория:1954 йылда тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]</text>
      <sha1>sl69kuenedvdzxzu2z0s7rla92npt62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Людвик Лазарь Заменһоф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107401</id>
    <revision>
      <id>1299805</id>
      <parentid>1270140</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12649" sha1="gkq1y714pd6k8679bc0cpi23jexupx7" xml:space="preserve">{{Учёный
| Оригинал имени = Лазарь Маркович Заменһоф &lt;br /&gt;(Лейзер Мордхович Заменгов)
| Место рождения = {{место рождения|Белосток}}, {{МестоРождения|Гродно губернаһы}}, [[Рәсәй империяһы]]
| Место смерти = {{место смерти|Варшава|Варшавала}}, [[Королевство Польское (1916—1918)|Польша Короллеге]]
| Альма-матер = Мәскәү университеты
| Научная сфера = [[лингвистика]]
| Известен как = эсперанто төҙөүсеһе
| Награды и премии = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Офицер ордена Почётного легиона}}{{!!}}{{Командор ордена Изабеллы Католички}}
{{!}}}
|Роспись = Zamenhof subskribo.svg
| Сайт =
}}
[[Image:Unua libro per russi - 1887 - 1a edizione - copertina fronte.jpg|thumb|right|Unua libro - 1887]]
'''Лазарь Маркович Заменһоф''' йәки '''Лю́двик Ла́зарь За́менһоф''' ([[идиш]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;‏&lt;span dir=&quot;rtl&quot; contenteditable=&quot;false&quot; lang=&quot;yi&quot;&gt;לײזער לוי זאַמענהאָף&lt;/span&gt;‏‎ — ''Лейзер Лейви Заменгоф''; [[Поляк теле|польск.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;''&lt;span lang=&quot;pl&quot;&gt;Ludwik Łazarz Zamenhof&lt;/span&gt;''; [[Эсперанто|эспер.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;Ludoviko Lazaro Zamenhof; [[15 декабрь]] [[1859 йыл]], [[Белосток (ҡала)|Белосток]] — [[14 апрель]] [[1917 йыл]], [[Варшава]]) — поляк&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Заменгоф Людвик Лазарь}}Большой советской энциклопедии&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; күҙ табибы, йәһүд сығышлы тел белгесе, [[эсперанто]] — халыҡ-ара төҙөлгән телдәр араһындағы иң уңышлы телгә нигеҙ һалыусы&lt;ref name=&quot;ЭСБЕ 1&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Эсперанто}}&lt;/ref&gt;. ''Доктор Эсперанто ''псевдонимы аҫтында билдәле, [[1887 йыл]]да тел тасуирламаһы һәм дәреслек ингән «Халыҡ-ара тел» эшен баҫтыра.

== Биографияһы ==
Лазарь Маркович Заменһоф (тыуғанда — Лейзер Мордхович Заменгов)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110722014023/http://www.bialystok.ap.gov.pl/bit/50lat/boznicze_zamenhof1.jpg Книга для записи родившихся евреев Белостокского раввината за 1859 год]: Свидетельство № 47 о рождении у Мордха Файвеловича Заменгова и Либы Шолемовны Софер 19 числа месяца Кислев 5620 года по еврейскому календарю сына Лейзера.&lt;/ref&gt; Рәсәй империяһының Гродненск губернаһының [[Белосток (ҡала)|Белосток]] ҡалаһында, училище уҡытыусыһы Марк Фабианович Заменһоф&lt;ref&gt;[http://www.weekend.podlasie.pl/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=31&amp;Itemid=37 Биографические данные о семье Мордха Файвеловича Заменгофа в Тыкоцине.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://esperanto.org/Ondo/H-roman1.htm З.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716211422/http://esperanto.org/Ondo/H-roman1.htm |date=2012-07-16 }}&lt;/ref&gt; һәм Розалия Шолемовна Заменһоф ғаиләһендә беренсе бала булып тыуа&lt;ref&gt;[http://esperanto.org/Ondo/H-lz-bio.htm Биография Л.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216015314/http://esperanto.org/Ondo/H-lz-bio.htm |date=2010-12-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.bialystok.ap.gov.pl/wystawa_50lat.html Akta Stanu Cywilnego Okręgu Bożniczego w Białymstoku 1835—1899, nr z. 264, sygn. 22] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722014049/http://www.bialystok.ap.gov.pl/wystawa_50lat.html |date=2011-07-22 }}&lt;/ref&gt;. Марк Фабианович Заменһоф «Гацефир» гәзитендә боронғо йәһүд теле филологияһы, иврит телендә йәһүд дине, география һәм тел ғилеме буйынса уҡыу әсбаптарын сығара&lt;ref&gt;[http://print.biografija.ru/?id=44521 Биографическая справка М.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Лазарь артынан тағы биш малай (Феликс, Герш, Генрик, Леон, Александр) һәм биш ҡыҙы (Фейл (Фаня), Гитл, Сура-Двойра, Мина һәм Ида) тыуа. Ғаилә [[идиш]] һәм рус телендә аралаша. [[1873 йыл]]да ғаиләһе менән Варшаваға күсенеп киләләр. 1874 йылдың август айында Заменһоф 2-се ир-ат гимназияһы дүртенсе синыфына уҡырға инә.

Әле гимназияла уҡ [[Варшава]]ла Заменһоф бай, шулай уҡ бик ҡатмарлы грамматикалы халыҡ-ара тел төҙөп маташа. Ул [[инглиз теле]]н өйрәнгәс ([[Немец теле|немец]], [[Француз теле|француз]], [[Латин теле|латин]] һәм [[Грек теле|грек]] телдәренән һуң), ул еңел грамматикалы, суффикс һәм префикстар киң ҡулланылған халыҡ-ара тел тураһында уйлана.

[[1878 йыл]]да уның «Lingwe uniwersala» проекты тамамлана тиерлек. 17 декабрҙа Заменһоф гимназия дуҫтары менән тел булдырыуын байрам итәләр. Әммә Заменһоф ул ваҡытта бик йәш булғас, эшен баҫтырмай. Гимназияны тамамлағандан һуң, ул медицинаны [[Мәскәү]]ҙә, ә унан һуң Варшавала өйрәнә башлай. [[1885 йыл]]да Заменһоф университетты тамамлай һәм медицина практикаһы менән шөғөлләнә. Табип булып эшләп, халыҡ-ара теле проектын камиллаштырыу өҫтәндә эшләй.

Заменһоф өсөн эсперанто теле аралашыу сараһы ғына түгел, ә идеяларын таратыу юлы була. Ул төрлө халыҡтар һәм мәҙәниәттәрҙең дуҫтарса йәшәүен теләй. Заменһоф хатта ошо идеяларын үҫтереү маҡсатында «''Homaranismo''» (Гомаранизм) уҡыуын уйлап сығара.

Заменһоф нәфис әҙәбиәтте тәбиғи телдәрҙән эсперантоға беренсе тәржемә итеүсе һәм беренсе эсперанто шағиры була. Уның шиғырҙары халыҡтар дуҫлығы һәм динилек тойғолары менән һуғарылған.
[[Файл:Zamenhof_st.jpg|мини|Тель-Авивта Заменһоф урамы яҙмаһы]]
Заменһоф, дан йәки өҫтөнлөккә тартылмаһа ла, эсперанто йүнәлешенең рәсми булмаған лидеры һанала. Эсперантистар уны ''Маэстро ''тип атай, әммә ул үҙе был исемде яратмай, һәм эсперанто хәрәкәтендәге ниндәй ҙә булһа рәсми урын биләүҙән баштарта. 1895 йылдан ул эсперантоға бәйле эшмәкәрлектән алыҫлаша, 1902 йылда, «Ашет» (Hachette) француз нәшриәте менән эсперантола китап сығарыуға бәйле контракт арҡаһында кире шөғөлләнә башлай.

[[29 июль|1905 йылдың 29 июлендә]] Францияла Заменһоф Почетлы легион ордены менән бүләкләнгән. Шул уҡ йылдың 5-12 авгусында ул I Бөтә донъя эсперансылар конгрессында ҡатнашҡан, ә унан һуң 1914 йылға тиклем барлыҡ конгресстарҙа ла ҡатнаша.

Заменһоф [[1917 йыл]]дың [[14 апрель|14 апрелендә]] герман ғәскәрҙәре оккупациялаған Варшавала вафат була, [[16 апрель|16 апрелдә]] Варшава йәһүд зыяратында ерләнә.

== Хәтер ==
[[Файл:OLI_0355.jpg|мини|Заменһоф бюсы Одессала]]

=== Заменһоф көнө ===
Заменһофтың тыуған көнөн — [[15 декабрь|15 декабр]]ь — бөтә донъя эсперансылары ''Zamenhofa Tago ''тип байрам итәләр, уға төрлө саралар үткәрәләр — концерттар, китап күргәҙмәләре һ. б.
[[Файл:Aŭstrio-Vieno-Zamenhof-monumento-2.jpg|мини|Заменгоф бюсы Венала]]
*

=== Кесе планета ===
* Заменһоф исеме менән 1462-се астероид атала.

=== Һәйкәлдәр ===
Донъяның бер нисә ҡалаһында Заменһофҡа һәйкәлдәр ҡуйылған:
* [[Белосток (ҡала)|Белостокта]] бюст;
* Вейсеяйҙа бюст (Литва);
* [[Вена]]ла бюст;
* Одессала бюст (Украина)&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/esperantoenodeso/zeo-j Фото памятника в одесском дворе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817221246/https://sites.google.com/site/esperantoenodeso/zeo-j |date=2014-08-17 }}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[//ru.wikisource.org/wiki/ЕЭБЕ/Заменгоф, Лазарь Людвиг Заменгоф, Лазарь Людвиг] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона.&amp;nbsp;— СПб., 1908—1913.&lt;/span&gt;
* Aleksander Korĵenkov. Homarano. Nova biografio de L.L. Zamenhof. Kuneldonis «Sezonoj» kaj Litova Esperanto-Asocio. 2009. 320 p. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;(эсп.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [[Колкер Борис Григорий улы|Колкер Б.]] [[Колкер Борис Григорий улы|Г.]] [http://www.esperanto.mv.ru/Lernolibro/ch18.html Учебник языка эсперанто. В тексте к восемнадцатому уроку о Заменгофе]
* [http://www.esperanto.mv.ru/RUS/zam.html Биография Л.] [http://www.esperanto.mv.ru/RUS/zam.html Заменгофа]
* [http://llz.jimdo.com/ Студент Заменгоф в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129032916/http://llz.jimdo.com/ |date=2014-11-29 }}
* {{Cite web|author=Леонид Мининберг.|url=http://berkovich-zametki.com/2005/Zametki/Nomer11/Mininberg1.htm|title=Биографии известных евреев, именами которых названы улицы города|accessdate=2009-03-23|archiveurl=http://www.webcitation.org/616K6MwRd|archivedate=2011-08-21}}

[[Категория:Почётлы легион ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почётлы легион ордены офицерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:15 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1859 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1917 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>gkq1y714pd6k8679bc0cpi23jexupx7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маскат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110984</id>
    <revision>
      <id>1299816</id>
      <parentid>1055091</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8004" sha1="0fw3d29zo5dwcmg9u29v5cuxwguqpyg" xml:space="preserve">&lt;!-- {{значения}} --&gt;
{{НП+
|статус = ҡала
|русское название = Маскат
|оригинальное название = {{Lang-ar|مسقط}}

|страна = Оман
|герб =
|флаг = Flag of Muscat.svg
|ширина герба = 
|ширина флага = 
|lat_dir = N|lat_deg = 23|lat_min = 36|lat_sec = 36
|lon_dir = E|lon_deg = 58|lon_min = 32|lon_sec = 24
|CoordAddon = type:city(650000)_region:OM
|CoordScale = 
|ЯндексКарта = 
|размер карты страны = 300
|размер карты региона = 
|размер карты района = 
|вид региона = 
|регион = 
|регион в таблице = 
|вид района = 
|район = 
|район в таблице = 
|внутреннее деление = 
|вид главы = Солтан
|глава = Ҡабус бин Сәйет
|дата основания = 
|первое упоминание = 
|прежние имена = 
|статус с = 
|площадь = 3500
|вид высоты = 
|высота центра НП = 69
|климат = Ҡоро тропик
|официальный язык = 
|официальный язык-ref = 
|население = {{увеличение}} 734 700
|год переписи = 2010
|плотность = 184,57
|агломерация = 
|национальный состав = 
|конфессиональный состав = 
|этнохороним = 
|часовой пояс = +4
|DST = 
|телефонный код = 
|почтовый индекс = 
|почтовые индексы = 
|автомобильный код = 
|вид идентификатора = 
|цифровой идентификатор = 
|категория в Commons = Muscat
|сайт = http://www.omanet.om/
|язык сайта = ar 
|язык сайта 2 = en
}}

[[Файл:Old Muscat.jpg|thumb|260px|right|Ҡалаға дөйөм күренеш]]
'''Маска́т''' ({{lang-ar|مسقط}}) — [[Оман]]дың баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы. Маскат губернаторлығы үҙәге. [[Һинд океаны]]ның Оман ҡултығы яр буйындағы порт.

Халҡы — 650 мең кеше ([[2005 йыл]]).

== География ==
Маскаттың ҡала яны менән бергә территорияһы Баш ҡала районы тип атала, уның майҙаны яҡынса 1500 км².

== Климат ==
&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат местности
| Ширина = 80%
| Положение = center
| Место_род = Маскат
| Источник = [ftp://dossier.ogp.noaa.gov/GCOS/WMO-Normals/RA-II/OM/41256.TXT NOAA]

| Янв_ср = 21.3 | Янв_ср_осад = 12.8
| Фев_ср = 21.9 | Фев_ср_осад = 24.5
| Мар_ср = 25.2 | Мар_ср_осад = 15.9
| Апр_ср = 29.8 | Апр_ср_осад = 17.1
| Май_ср = 34.2 | Май_ср_осад = 7.0
| Июн_ср = 35.2 | Июн_ср_осад = 0.9
| Июл_ср = 34.3 | Июл_ср_осад = 0.2
| Авг_ср = 32.0 | Авг_ср_осад = 0.8
| Сен_ср = 31.4 | Сен_ср_осад = 0.0
| Окт_ср = 29.7 | Окт_ср_осад = 1.8
| Ноя_ср = 25.7 | Ноя_ср_осад = 6.8
| Дек_ср = 22.6 | Дек_ср_осад = 13.3
| Год_ср = 28.6 | Год_ср_осад = 101.1

| Янв_ср_мин = 17.3 | Янв_ср_макс = 25.5
| Фев_ср_мин = 17.6 | Фев_ср_макс = 26.1
| Мар_ср_мин = 20.7 | Мар_ср_макс = 29.8
| Апр_ср_мин = 24.7 | Апр_ср_макс = 34.7
| Май_ср_мин = 29.1 | Май_ср_макс = 39.5
| Июн_ср_мин = 30.6 | Июн_ср_макс = 40.4
| Июл_ср_мин = 30.4 | Июл_ср_макс = 38.6
| Авг_ср_мин = 28.4 | Авг_ср_макс = 36.2
| Сен_ср_мин = 27.5 | Сен_ср_макс = 36.3
| Окт_ср_мин = 24.9 | Окт_ср_макс = 35.0
| Ноя_ср_мин = 20.9 | Ноя_ср_макс = 30.5
| Дек_ср_мин = 18.9 | Дек_ср_макс = 27.1
| Год_ср_мин = 24.2 | Год_ср_макс = 33.3

| Янв_а_мин = 11.5 | Янв_а_макс = 34.2
| Фев_а_мин = 12.5 | Фев_а_макс = 37.0
| Мар_а_мин = 14.4 | Мар_а_макс = 41.4
| Апр_а_мин = 17.5 | Апр_а_макс = 44.0
| Май_а_мин = 19.6 | Май_а_макс = 47.0
| Июн_а_мин = 24.5 | Июн_а_макс = 48.3
| Июл_а_мин = 25.0 | Июл_а_макс = 49.2
| Авг_а_мин = 23.3 | Авг_а_макс = 46.8
| Сен_а_мин = 23.0 | Сен_а_макс = 43.6
| Окт_а_мин = 17.5 | Окт_а_макс = 42.0
| Ноя_а_мин = 14.3 | Ноя_а_макс = 37.8
| Дек_а_мин = 14.4 | Дек_а_макс = 33.0
| Год_а_мин = 11.5 | Год_а_макс = 49.2

| Янв_вода = 
| Фев_вода = 
| Мар_вода = 
| Апр_вода = 
| Май_вода = 
| Июн_вода = 
| Июл_вода = 
| Авг_вода = 
| Сен_вода = 
| Окт_вода = 
| Ноя_вода = 
| Дек_вода = 
| Год_вода = 
}}
&lt;/div&gt;

== Тарих ==
Борон ҡала «Ладан юлы»нда&lt;ref&gt;Был «Хуш еҫле юл» буйлап борон [[Рим империяһы]]на ладанды оҙатҡандар.&lt;/ref&gt; урынлашҡан бәләкәй торама булған. [[XVI быуат]]та [[Португалия|португалдар]] тарафынан баҫып алына. [[1649 йыл]]да ҡалаға Оман ғәрәп шәйехе хужа була һәм уға баш ҡала статусын бирә. Оман хакимдарының биләмәләре көньяҡҡа ҡарай [[Мозамбик]]ка тиклем һуҙылған булған, ил ҡолдар һатыу менән байыған.

[[1803 йыл]]да Оман солтаны [[Ваххабизм|ваххабиттар]] һөжүмен кире ҡаға. [[XIX быуат]] уртаһына ҡарай ҡолдар менән сауҙа итеү тыйыла, ҡала бөлгөндөккә төшә, ә солтан үҙенең баш ҡалаһын [[Занзибар]] утрауына күсерә.

== Иҡтисад ==
[[1970 йыл]]дан Оманда модернизация башланғас, Маскатта инфраструктура һәм урбанизация йылдам үҫешә бара. Эргә тирәләге торамалар аҡрынлап мегаполис составына керәләр.

Ҡаланың үҙәк өлөшөн өс төркөмгә бүлергә мөмкин:
* Көнбайыш Маскат: Әл-Сиб, Удхайаба, Баушер, Әл-Губра һәм Гала;
* Үҙәк Маскат: Әл-Хувэйр, Мединат Солтан Ҡабус, Шаты-аль-Курм, Курм һәм Рас-аль-Хамра;
* Восточный Маскат: Вуттайя, Руви, Матрах, Кальбух, Старый Маскат, Сидаб и Аль-Бустан.

== Транспорт ==
* Маскат халыҡ-ара аэропорты
* Маскат диңгеҙ порты

== Иҫтәлекле урындар ==
* [[Солтан Кабус мәсете]] — ҡаланың төп мәсете.

== Туғандаш-ҡалалар ==
* {{Төркиә флагы}} Акхисар, [[Төркиә]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Густерин П.В.: Города Арабского Востока|2007}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20081008002911/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1116772170&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;gln=xx&amp;dat=32&amp;geo=-166&amp;srt=npan&amp;col=aohdq&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=-2851 Население]


{{Столицы Азии}}

[[Категория:Оман ҡалалары| ]]
[[Категория:Португалияның элекке колониялары]]
[[Категория:Маскат]]</text>
      <sha1>0fw3d29zo5dwcmg9u29v5cuxwguqpyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Миокард инфаркты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111062</id>
    <revision>
      <id>1299821</id>
      <parentid>1282785</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T10:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59541" sha1="5t7aglgd68vvy3u0u0ftf7xsgu7hxyb" xml:space="preserve">{{болезнь |
  Name           = Миокард инфаркты |
  Image          = AMI scheme.png |
  Caption        = Алғы тышса өлкәһендә (апикаль инфаркт) артерияның һул коронар тамыры тығылғандан барлыҡҡа килгән '''миокард инфаркты''' (2)  диаграммаһы |
  DiseasesDB     = 8664 |
  ICD10          = {{ICD10|I|21}}-{{ICD10|I|22}} |
  ICD9           = {{ICD9|410}} |
  ICDO           = |
  OMIM           = |
  MedlinePlus    = 000195 |
  eMedicineSubj  = med |
  eMedicineTopic = 1567 |
  eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|327}} {{eMedicine2|ped|2520}} |
  MeshID         = |
}}

'''Миока́рд инфаркты''' — [[йөрәк]] ишемияһы ауырыуының клиник формаларының береһе. Абсолют йәки сағыштырмаса [[ҡан әйләнеше]] етешмәгән миокардтың (йөрәк туҡымаһы) бер өлөшөндә ишемик некроз (йөрәк туҡымаһына тейешле күләмдә ҡан килмәү сәбәпле, уның бер өлөшөнөң үлеүе) башланыуын аңлата.

2012 йылдың 17 декабрендә Америка кардиология коллегияһы һәм Америка йөрәк ассоциацияһы ЭКГ-лағы ST сегментының тотороҡло күтәрелеүе һәм уның иртә барлыҡҡа килеүенән барлыҡҡа килгән миокард инфаркты эҙемтәләрен күҙәтеп, заманға ярашлы клиник тәҡдимдәрен ташҡа баҫтырып сығара&lt;ref name=ACC_STEMI_2013&gt;{{Cite journal | author = O'Gara PT, Kushner FG, Ascheim DD, ''et al.'' | title = 2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of ST-Elevation Myocardial Infarction: A Report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. | journal = Circulation | month = Dec | year = 2012 | doi = 10.1161/CIR.0b013e3182742cf6 | pmid = 23247304 | url = http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402140222/http://content.onlinejacc.org/data/Journals/JAC/0/11019.pdf |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;. Бынан саҡ ҡына алдараҡ, 2012 йылдың октябрендә ошо төр сир буйынса Европа кардиология ойошмаһы үҙенең тәҡдимдәрен яңырта&lt;ref name=ESC_STEMI_2012&gt;{{Cite journal | author = Task Force on the management of ST-segment elevation acute myocardial infarction of the European Society of Cardiology (ESC), Steg PG, James SK, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation. | journal = Eur Heart J | volume = 33 | issue = 20 | pages = 2569-619 | month = Oct | year = 2012 | doi = 10.1093/eurheartj/ehs215 | PMID = 22922416 |url=http://circ.ahajournals.org/content/early/2012/12/17/CIR.0b013e3182742cf6 }}&lt;/ref&gt;. ЭКГ-лағы ST сегменты тотороҡло күтәрелмәйенсә барлыҡҡа килгән киҫкен коронар синдромды күҙәтеү буйынса һуңғы яңы тәҡдимдәрен был ойошмалар шул тәртиптә 2011 йылдың май&lt;ref name=ACC_nonST_ACS_2011&gt;{{Cite journal | author = Wright RS, Anderson JL, Adams CD, ''et al.'' | title = 2011 ACCF/AHA focused update incorporated into the ACC/AHA 2007 Guidelines for the Management of Patients with Unstable Angina/Non-ST-Elevation Myocardial Infarction: a report of the American College of Cardiology Foundation/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines developed in collaboration with the American Academy of Family Physicians, Society for Cardiovascular Angiography and Interventions, and the Society of Thoracic Surgeons. | journal = J Am Coll Cardiol | volume = 57 | issue = 19 | pages = e215-367 | month = May | year = 2011 | doi = 10.1016/j.jacc.2011.02.011 | pmid = 21545940 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0735109711006115}}&lt;/ref&gt; һәм декабрендә&lt;ref name=ESC2011&gt;{{Cite journal | author = Hamm CW, Bassand JP, Agewall S, ''et al.'' | title = ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes (ACS) in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC). | journal = Eur Heart J | volume = 32 | issue = 23 | pages = 2999-3054 | month = Dec | year = 2011 | doi = 10.1093/eurheartj/ehr236 | pmid = 21873419 | url = http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116162310/http://www.escardio.org/guidelines-surveys/esc-guidelines/Pages/ACS-non-ST-segment-elevation.aspx |date=2013-01-16 }}&lt;/ref&gt; яңыртып баҫтыралар.

== Классификация ==
Үҫеш стадияһы буйынса:
# '''Үтә киҫкен''' осор (МИ башланғандан 2 сәғәткә тиклем)
# '''Киҫкен''' осор (МИ башланғандан 5-7 көн үткәс)
# '''Киҫкендән һуңғы''' осор (7 -нән алып 28 көнгә тиклем)
# '''Бөтәшеү''' осоро (28-се көндән)

Зыян күреү анатомияһы буйынса:
# Трансмураль
# Интрамураль
# Субэндокардиаль
# Субэпикардиаль

Зыян күреү күләме буйынса:
# Ҙур күләмле (трансмуральный), Q-инфаркт
# Бәләкәй күләмле, Q-инфаркт түгел

* Некроздың барлыҡҡа килеү урындары:
*# Һул ҡаҙансыҡтың миокард инфаркты (алғы, ҡабырға яғы, аҫҡы, артҡы өлөштәрҙә).
*# Йөрәктең өҫкө өлөшөндәге айырымланған миокард инфаркты.
*# Ҡаҙансыҡтар араһындағы шаршау (перегородка) миокарды инфаркты (септальный).
*# Уң ҡаҙансыҡ миокарды инфаркты.
*# Бер-нисә урында бергә: артҡы-аҫҡы, алғы-ҡабырға өлөштәрҙә һәм башҡалар.

Сирҙең ағышына ҡарап:
# Бер циклда
# Оҙайлы
# Яңынан барлыҡҡа килеп торған МИ (1-се коронар артерияға һибелгән булһа 72 сәғәттән 8 көнгә тиклем арауыҡта яңы некроз урыны барлыҡҡа килә)
# Ҡабатланған МИ (башҡа коронар артерияларҙа, ғәҙәттә яңы некроз урыны тәүгеһенән 28 көн үткәс барлыҡҡа килеүсән)

Клиник классификацияһы.

Уны Европа кардиологтар йәмғиәте, Америка кардиология колледжы, Америка йөрәк ассоциацияһы һәм Бөтөндонъя кардиология федерацияһының берлектәге эшсе төркөмө әҙерләгән (2007)&lt;ref&gt;[http://circ.ahajournals.org/content/116/22/2634 Universal Definition of Myocardial Infarction. Circulation.2007; 116: 2634—2653 Published online before print October 19, 2007,doi: 10.1161/CIRCULATIONAHA.107.187397]&lt;/ref&gt;:
* Яйлап барлыҡҡа килгән МИ (1-се төр). Тәүге коронар ваҡиға, мәҫәлән, ҡан тамыры тышсаһындағы төйөрҙөң (бляшканың) ашалыуы һәм/йәки емерелеүе, ярсыҡланыуы йәки ҡаттарға айырылыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән ишемияға бәйле.
* Икенсел МИ (2-се төр), мәҫәлән, коронар тамырҙың ҡыҫылыуы, коронар эмболия, анемия, аритмия, гипер-йәки гипотензия арҡаһында кислород менән туҡланыуҙың ҡырҡа кәмеүе йәки бөтөнләй туҡтауына бәйле ишемия арҡаһында тыуа.
* Ҡапыл коронар үлем (3-сө төр). Был юлы йыш ҡына миокард ишемияһы билдәләре менән йөрәк эшмәкәрлегенең туҡтауы күҙәтелә. ST -ның яңы элевацияһын һәм Гис бәйләменең һул аяғында яңы блокада көтөү, ангиография һәм/йәки аутопсияла коронар артерияла әле генә барлыҡҡа килгән тромбты табыу, ҡан өлгөләрен анализға алғанға тиклем үлеүҙе йәки маркерҙарҙың концентрацияһы артыуын үҙ эсенә ала.
* ТКБ (тире аша коронар булышлыҡ итеү) — ассоциациялы МИ (4а төрө). (ЧКВ-ассоциированный)
* Стент тромбына бәйле МИ (4б төрө), ангиография йәки аутопсия менән раҫланғас.
* АКШ-ассоцияцияланған МИ (5-се төр). (АКШ — Аорта-коронар шунтлау).

Шуны иҫтә тоторға кәрәк, ҡайһы бер осраҡта пациентта бер юлы йәки сиратлап МИ-ның бер-нисә төрө барлыҡҡа килә. «Миокард инфаркты» термины «кардиомиоциттар некрозы» төшөнсәһе эсенә инмәй. Улары АКШ (ҡаҙансыҡтағы тишек, йөрәк менән манипуляциялар) үткәреү арҡаһында һәм түбәндәге факторҙарҙың тәъҫире арҡаһында була: бөйөр һәм йөрәк эшмәкәрлеге етешмәүе, кардиостимуляция, электрофизиологик абляция, сепсис, миокардит, кардиотроп ағыу эҙемтәһе, инфильтратив сирҙәр.

== Барлыҡҡа килеүе ==

Миокард инфаркты миокардты ҡан менән тәьмин итеүсе ҡан тамыры (коронар артерия) ҡыуышлығының обтурацияһы (төйөрҙәр арҡаһында ҡыҫылыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул түбәндәге сәбәптәр арҡаһында була (осрау йышлығына ҡарап):
# коронар артерияларҙың атеросклерозы (тромбоз, бляшка менән тығылыуы-обтурация) 93-98 %
# Хирургик обтурация (артерияны бәйләү йәки ангиопластикалағы диссекция (бер өлөшөн айырып бәйләү))
# Коронар артерияның эмболизацияһы (коагулопатия тромбозы, майлы эмболия һ. б.)
# Коронар артерияның спазмы (ҡыҫылыуы)

''Йөрәк етлекмәгәндә (порок сердца) тыуған инфарктты айырым билдәләйҙәр (коронар артерияларҙың аортанан ғәҙәти булмағанса айырылыуы).''

== Хәүеф факторҙары ==

* Тәмәке тартыу йәки пассив тәмәкесе&lt;ref&gt;U.S. Department of Health and Human Services. [http://profiles.nlm.nih.gov/NN/B/B/X/S/ Reducing the Health Consequences of Smoking: 25 Years of Progress. A Report of the Surgeon General]. Rockville (MD): U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking and Health, 1989 [accessed 2009 May 5].&lt;/ref&gt;
* Артериаль гипертензия (ҡан баҫымының юғары булыуы)
* Ревмокардит
* Элек ауырып алған стафилококк һәм стрептококк инфекциялары
* Ҡан составында ЛПНП холестеринының («насар» холестерин) юғары концентрацияһы
* Ҡан составында ЛПВП холестеринының («яҡшы» холестерин) түбән концентрацияһы
* Ҡандағы триглицеридтарҙың юғары кимәле
* Физик әүҙемлектең түбән кимәле
* Оло йәштә булыу
* Атмосфераның бысраныуы&lt;ref&gt;Peters A, von Klot S, Heier M, Trentinaglia I, Hormann A, Wichmann HE, et al. 2004. ''Exposure to traffic and the onset of myocardial infarction.'' N Engl J Med 351:1721-1730&lt;/ref&gt;
* Енес (Ир-аттар ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда миокард инфаркты менән йышыраҡ яфаланалар)
* Һимеҙлек&lt;ref name=&quot;Yusuf-2005&quot;&gt;{{cite journal | author=Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Bautista L, Franzosi MG, Commerford P, Lang CC, Rumboldt Z, Onen CL, Lisheng L, Tanomsup S, Wangai P Jr, Razak F, Sharma AM, Anand SS; INTERHEART Study Investigators. | title=Obesity and the risk of myocardial infarction in 27,000 participants from 52 countries: a case-control study | journal=Lancet | year=2005 | volume=366 | issue=9497 | pages=1640–9 | pmid=16271645 | doi = 10.1016/S0140-6736 (05)67663-5}}&lt;/ref&gt;
* Алкоголизм
* Шәкәр диабеты
* Элек булған миокард инфаркты һәм атеросклероздың һәр төрлө күренештәренең артыуы

== Патогенез ==

Түбәндәге стадиялар билдәле:
# Ишемиялар
# Зарарланған урындар (некробиоз)
# Некроз
# Яра бөтәшеүе

Ишемия сире инфарктты тыуҙырыуы һәм ул оҙайлы ваҡытҡа һуҙылыуы ихтимал. Был процесс арҡаһында миокардтың гемодинамикаһы боҙола. Миокардты (йөрәк тамырын) ҡан менән тәъмин итеүсе артерияның ҡан үткәрмәҫлек булып ҡыҫылыуы клиник йәһәттән ҙур әһәмиәткә эйә. Йыш ҡына был хәл тамыр киҫеме майҙанының 70 % ҡа ҡәҙәр тарайыуынан тыуа. Компенсация механизмдарының сиге тип миокардтың метаболизмы һәм функцияларының боҙолоуын әйтәләр. Был боҙолоуҙы кисектереү ҙә мөмкин (ишемия булғанда). Боҙолоу стадияһы 4-тән 7 сәғәткә тиклем һуҙыла. Ә некроз иһә зарарланыуҙы кисектереү мөмкин булмауын аңлата. Инфаркттан һуң 1-2 аҙна үткәс некроздан барлыҡҡа килгән яра бөтәшә башлай. Яра 1-2 айҙан һуң тулыһынса йөй (рубец) менән ҡаплана.

== Клиник картинаһы ==

Төп клиник билдәһе — күкрәк һөйәге артындағы ныҡ һәм тотороҡло ауыртыу (ангиоз ауыртыныу). Әммә ауыртыуҙың бер көсәйеп, бер кәмеп тороуы ла ихтимал. Пациент күкрәктәге ҡыҫыу, эс, тамаҡ, ҡул, ҡалаҡ һөйәге тәңгәлендәге ауыртыуҙарға зарланыуы ихтимал&lt;ref name=&quot;Mallinson 2010 15&quot;&gt;{{cite journal | last=Mallinson | first=T | title=Myocardial Infarction | journal=Focus on First Aid | volume= | issue=15 | pages=15 | year=2010 | pmid= | url=http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx | accessdate=2010-06-08 | doi= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100521050422/http://www.focusonfirstaid.co.uk/Magazine/issue15/index.aspx |date=2010-05-21 }}&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә сир ауыртыныуһыҙ ҙа була. Бигерәк тә бындай хәл шәкәр диабеты менән сирләүселәргә хас.
Ауыртыныу синдромы 15 минут (1 сәғәткә тиклем) һаҡлана һәм бер-нисә сәғәттән йәки наркотик анальгетиктар ҡабул иткәндән һуң кәмей. Нитраттар файҙаһыҙ. Ҡайһы берҙә тиренән профуз (йәбешкәк, һалҡын) тир бәреп сыға.
20-40 % осраҡта, әгәр зарарланыу урыны ҙур булһа, йөрәк эшмәкәрлегенең етешмәй эшләүе билдәләре беленә башлай. Пациенттар һауа етешмәүенә зарлана, сәбәпһеҙ йүткереү барлыҡҡа килә.
Йыш ҡына аритмия осрай. Ҡағиҙә булараҡ, экстрасистолияның төрлө формалары йәки йөрәк алды ҡарынсығының фибрилляцияһы. Ҡайһы берҙә миокард инфарктының берҙән-бер симптомы булып йөрәк туҡтауы тора.
Ғәҙәттә был хәлгә юлығыр алдынан ауыр физик эшмәкәрлек, ныҡ итеп арыу, гипертоник криз (ҡан баҫымының кинәт юғары күтәрлеүе йәки түбәнәйеүе) була.

== Миокард инфарктының ғәҙәти булмаған формалары ==

Ҡайһы берҙә миокард инфаркты симптомдары ғәҙәттәгенән айырыла. Бындай клиник билдәләр миокард инфарктын диагнозлауҙы ҡатмарлаштыра.

Миокард инфарктының тәбәндәге атипик (ғәҙәти булмаған) төрҙәре осрай:
* Абдоминаль төр — инфаркттың симптомдары: эстең өҫкө өлөшөндәге ауыртыу, тамаҡ саҡырыуы, эс күбеүе, ҡоҫоу. Был осраҡта инфаркт симптомдары киҫкен панкреатитты хәтерләтеүе ихтимал.
* Астматик төр — инфаркт симптомдары һаман арта барған һайын тын ҡыҫылыуы көсәйә. Инфаркт симптомдары бронх астмаһын хәтерләтә.
* Атипик ауыртыу синдромдары инфарктта күкрәктә түгел, ә ҡулда, яурында, аҫҡы яңаҡтар, ҡултыҡ аҫты соҡоронда беленергә мөмкин.
* Ауыртыныуһыҙ миокард ишемияһы бик һирәк осрай. Бындай инфаркт шәкәр диабеты менән сирләүселәрҙә генә булыуы ихтимал.
* Церебраль форма — инфаркт симптомдары: баш әйләнә, аң томалана, неврологик симптомдар беленә.
* Арҡа буйы һөйәгенең күкрәк остеохондрозы менән сирләүселәрҙә миокард инфарктының төп ауыртыныу синдромдарына ҡабырға араһы невралгияһына хас булған күкрәк урата ауыртыныу ҙа өҫтәлә. Был ауыртыныу арҡаны артҡа, алға, ян-яҡҡа бөккән ваҡытта көсәйеүсән.

== Диагностика ==
[[Файл:AMI pain front.png|right|thumb|150px| Миокард инфарктындағы ауыртыныу урындары: ҡуйы-ҡыҙыл = типик өлкә, аҡһыл-ҡыҙыл = мөмкин булған башҡа өлкәләр.]]
[[Файл:AMI pain back.png|right|thumb|150px| Арҡанан ҡарағанда.]]
# Иртә:
## Электрокардиография
## Эхокардиография
## Кардиотроп аҡһымға ҡан анализы
# Кисектерелгән:
## Коронарография

== Миокард инфарктында ЭКГ яҙмаһы ==
Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы (0-6 сәғәт) 
[[File:Stage of developing myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының аҙа барған стадияһы]]
* ST-ның көмбәҙ һымаҡ сегменты изолиниянан юғары
* ST cегменты T тешсәһе менән береккән 
* R тешсәһе бейек
* Q тешсәһе бейек түгел
Миокард инфарктының киҫкен осоро (6-7 тәүлек)
[[File:Acute stage of myocardial infarction.jpg|thumb|Миокард инфарктының киҫкен осоро]]
* Т тешсәһенең кирегә китеүе
* R тешсәһе амплитудаһының (тулҡын бейеклеге) кәмеүе 
* Q тешсәһенең тәрәнәйеүе
Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты (7-28 тәүлек)
[[File:Healing myocardial infarction.jpg|thumb|Яраһы төҙәлә башлаған миокард инфаркты]]
* Т тешсәһенең кирегә китеүе 
* ST сегментының изолинияға яҡынайыуы
Бөтәшкән миокард инфаркты ( 29-сы тәүлектән – бер-нисә йылға тиклем)
[[File:Healed myocardial infarction.jpg|thumb|Бөтәшкән миокард инфаркты]]
* Тотороҡло Q тешсәһе
* R тешсәһенең тәпәшәйгән амплитудаһы 
* Ыңғай Т тешсәһе
* ST комплексының изолинияла булыуы&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Федюкович Н.И.|заглавие = Внутренние болезни. Учебник|место = Ростов-на-Дону|издательство = Феникс|год = 2012|страницы = 230}}&lt;/ref&gt;

== Ҡатмарланыуҙар ==

Иртә осорҙа :
* киҫкен йөрәк етешһеҙлеге (үпкәнең шешеүе, шок)&lt;ref name=&quot;Lancet2005&quot;&gt;{{cite journal |author=McMurray JJ, Pfeffer MA |title=Heart failure |journal=Lancet |volume=365 |issue=9474 |pages=1877–89 |year=2005 |pmid=15924986 |doi=10.1016/S0140-6736 (05)66621-4 }}&lt;/ref&gt;
* кардиоген шок
* Аритмия йәки ритм һәм үткәреүҙең боҙолоуы. Ҡарынсыҡтарҙың фибрилляцияһына тиклем; Ярайһы йыш осраған ҡатмарланыу&lt;ref&gt;{{cite book |title=Cardiac Arrhythmia: Mechanisms, Diagnosis, and Management |last=Podrid |first=Philip J. |coauthors=Peter R. Kowey |year=2001 |publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins |isbn=0781724864 }}&lt;/ref&gt;.
* тромбоэмболик ҡармарланыуҙар.
* миокардтың өҙөлөүе арҡаһында перикард (йөрәк тышсаһы) йыртылыуы (йөрәк тампонадаһы). Хәҙерге дауалауҙар һөҙөмтәһендә был ҡатмарланыу ихтималлағы 1 процент ҡына осрай&lt;ref name=&quot;Yip-2003&quot;&gt;{{cite journal | author=Yip HK, Wu CJ, Chang HW, Wang CP, Cheng CI, Chua S, Chen MC. | title=Cardiac rupture complicating acute myocardial infarction in the direct percutaneous coronary intervention reperfusion era | journal=Chest | year=2003 | volume=124 | issue=2 | pages=565–71 | format=[[PDF]] | url=http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf | pmid=12907544 | doi=10.1378/chest.124.2.565 }} {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20070615025741/http://www.chestjournal.org/cgi/reprint/124/2/565.pdf |date=2007-06-15 }}&lt;/ref&gt;.
* перикардит
* ангиноз ауыртыуҙың яңынан башланыуы
* артериаль гипотензия (ҡан баҫымының түбәнәйеүе), шулай уҡ медикаменттар арҡаһында ла булыуы ихтимал;
* артериаль гипотензия, стрептокиназа индергәндәге аллергик, аритмик, геморрагик ҡатмарланыуҙар
* наркотик анальгетиктар индергәндә тын алыуҙың боҙолоуы;
Һуңғараҡ:
* инфаркт аҙағы синдромы (Дресслер синдромы)
* тромбоэмболик ҡатмарланыуы
* хроник йөрәк етлекмәүе
* йөрәк аневризмаһы

== Дауалау ==

=== Тәүге ярҙам ===

* Миокард инфарктына шик тыуһа, ауырыуҙы тәүҙә ултырталар һәм тынысландыралар. Ултырырға (арҡалы ҡәнәфи (ултырғыс) булһа яҡшыраҡ) йәки тубыҡтарҙы бөгөп ҡырынлап ятырға кәңәш ителә. Ҡыҫып торған кейемде сисәләр, галстукты бушаталар.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20130304225156/http://www.bbc.co.uk/health/treatments/first_aid/procedures/heartattack.shtml First Aid procedures: heart attack]&lt;/ref&gt;.
* Әгәр ауырыуға элек күкрәк ҡыҫҡанда нитроглицерин эсергә кәңәш ителгән һәм ошо дарыу ҡул осонда булһа, ауырыуға шуны бирәләр.&lt;ref name=&quot;nlm&quot;&gt;[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000063.htm Heart attack first aid]&lt;/ref&gt;.
* Әгәр 3 минут тынысланып ултырғас та, йәки нитроглицерин биргәс тә ауыртыу кәмемәһә, кисекмәҫтән тиҙ ярҙам машинаһын саҡыртырға кәрәк. Тәүге ярҙам күрһәтеүселәр ауырый башлаған кешенең, хәҙер үтә ул, тигән тынысландырыу һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмаҫҡа тейеш&lt;ref name=&quot;nlm&quot; /&gt;. Әгәр тиҙ ярҙам машинаһы оҙаҡлар булһа, ауырыуҙы юлайҡан машинала дауаханаға оҙаталар. Был осраҡта машинала ике һау кешенең булыуы шарт: береһе — машина йөрөтә, икенсеһе — ауырыуҙың хәлен күҙәтә&lt;ref name=&quot;mayo&quot;&gt;[http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-heart-attack/FA00050 Heart attack: First aid]&lt;/ref&gt;.
* Әгәр ҙә ҡул осонда аспирин булһа, ауырыуҙың аспиринға аллергик реакцияһы булмаһа, уға 300 мг аспиринды сәйнәргә ҡушалар. Әгәр ауырыу көн һайын аспирин эскән булһа, көндөҙ ҡабул иткән дозаны 300 мг-ға еткерерлек дозала бирәләр. Иң мөһиме — аспиринды сәйнәп ашарға кәрәк, юғиһә ул тиҙ файҙа бирмәҫ.&lt;ref name=&quot;bbc&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;mayo&quot;/&gt;.
* Йөрәк туҡтаған хәлдә (аң юғалыу, тыш алыуы булмауы йәки өҙөк-өҙөк тын алыуы) тиҙ арала йөрәк-үпкә реанимацияһын башлайҙар. Был сара ауырыуҙың терелеүенә килтерәсәк. Бигерәк тә портатив дефибрилляторҙарҙы ҡулланыу отошло: йәмғиәт урындарында булғанда (кафе, аэропорт, һ.б.), тәүге ярҙам күрһәтеүселәргә хеҙмәткәрҙәрҙән яҡын тирәлә дефибриллятор бармы-юҡмы икәнен белешергә кәрәк. Бөгөнгө осорҙа пульс юғалғас ҡына реанимация башлау — төп шарт тип һаналмай. Аң юғалһа һәм тын алыу ритмы боҙолһа, шунда уҡ реанимация башларға кәңәш ителә.&lt;ref name=&quot;about&quot;&gt;[http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm Cardiac Arrest Symptoms Cardiac Arrest Symptoms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130329042222/http://firstaid.about.com/od/heartattacks/qt/10_Cardiac_Arrest_Symptoms.htm |date=2013-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

=== Врачтар ярҙамы ===

Тәүге этапта ауыртыныуҙы бөтөрөү, коронар ҡан әйләнешен тергеҙеү (тромболитик терапия, коронар артерияларға ангиопластика, АКШ) шарт. Йөрәк етлекмәүе билдәләре аныҡ һиҙелгәндә, клиника шарттарында, аорта эсенә баллонлы контрпульсация ҡуйыу ихтималлығы бар.

==== Ауыртыныуҙы, тын ҡыҫылыуын һәм борсолоуҙарҙы бөтөрөү ====

Әгәр ҙә тиҙ ярҙам бригадаһы килгән мәлдә лә ауыртыныу булһа, табип морфин ҡуллана. Тәүҙә 10 мг морфин гидрохлоридын 10 мл 0,9 % натрий хлориды иҙелмәһендә йәки дистиллирләнгән һыуҙа шыйыҡлайҙар. Тәүге дозаны, йәғни 2-5 мг (2-5 мл иҙелмәне) венаға ағым менән индерәләр (внутривенно струйно). Һуңынан өҫтәп һәр 5-15 минут һайын 2-5 мг индерә баралар. Шулай ауыртыныу туҡтағанға тиклем дауам итәләр.
ST сегменты күтәрелмәйенсә морфин индереү үлеү осраҡтарын арттыра&lt;ref name=&quot;pmid15976786&quot;&gt;{{cite journal |author=Meine TJ, Roe MT, Chen AY, ''et al.'' |title=Association of intravenous morphine use and outcomes in acute coronary syndromes: results from the CRUSADE Quality Improvement Initiative |journal=Am Heart J |volume=149 |issue=6 |pages=1043–9 |year=2005 |pmid=15976786 |doi=10.1016/j.ahj.2005.02.010 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0002870305001493}}&lt;/ref&gt;.

Шулай уҡ ауыртыуҙы баҫыу маҡсатында нейролептанальгезияны — фентанил наркотик анальгетигы (0,05-0,1 мг) һәм дроперидол нейролептигын (2,5-10 мг, артериаль ҡан баҫымы кимәлен ҡарап) ҡулланырға мөмкин. Кәрәк булһа, нейролептанальгезияны аҙыраҡ дозала ҡабатлайҙар.
Ауырыған кешелә артериаль гипоксемия (артериаль ҡанда кислород әҙәйеүе &lt; 90 %), тын ҡыҫылыуы йәки йөрәк етлекмәүенең башҡа билдәләре булғанда 2-5 л/мин тиҙлегендә дымланған кислород (битлек йәки танау катетеры аша) бирәләр. Артериаль гипоксемияны пульсоксиметрия приборы менән билдәләйҙәр.

Шулай ҙа, 2009 һәм 2010 йылдарҙағы тикшеренеүҙәрҙә миокард инфаркты ваҡытында кислород ҡулланыу үлеү хәүефен һәм некроз зонаһын арттырған. Шуға күрә кислородотерапияны бик ҡулланмаҫҡа кәңәш ителә&lt;ref name=&quot;heart.bmj.com&quot;&gt;{{cite web |url=http://heart.bmj.com/cgi/content/full/95/3/198 |title=Routine use of oxygen in the treatment of myocardial infarction: systematic review -- Wijesinghe et al. 95 (3): 198 -- Heart |format= |work= |accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/67yuLKMTK|archivedate=2012-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Cabello JB, Burls A, Emparanza JI, Bayliss S, Quinn T |editor1-last=Cabello |editor1-first=Juan B |title=Oxygen therapy for acute myocardial infarction |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume=6 |issue= 6|pages=CD007160 |year=2010 |pmid=20556775 |doi=10.1002/14651858.CD007160.pub2 |url=}}&lt;/ref&gt;.

Ныҡ ярһыған, ҡурҡҡан ауырыуҙарға (әгәр был билдәләр наркотик анальгетик биргәс тә юғалмаһа) транквилизатор (мәҫәлән, диазепам — венаға 2,5-10 мг) бирергә мөмкин. Шулай уҡ пациентты ла, уның яҡындарын да тынысландырырға кәрәк.

==== Антитромбоцитар терапия ====

Киҫкен коронар синдром (миокард инфаркты йәки тәүге тотороҡһоҙ стенокардия) билдәләре беленгән һәр кемгә, был дарыуҙы әлегә ҡулланмаған һәм уға кире реакциялары булмағандарға, тәүге дозаһын 162—325 мг итеп ацетилсалицил кислотаһын (аспирин) бирергә кәрәк&lt;ref name=ACC_STEMI_2013 /&gt;&lt;ref name=ACC_nonST_ACS_2011 /&gt;&lt;ref name=AHA2007 /&gt;&lt;ref name=Antman-2004&gt;{{cite journal | author=Antman EM, Anbe DT, Armstrong PW, Bates ER, Green LA, Hand M, Hochman JS, Krumholz HM, Kushner FG, Lamas GA, Mullany CJ, Ornato JP, Pearle DL, Sloan MA, Smith SC Jr | year=2004 | title=ACC/AHA guidelines for the management of patients with ST-elevation myocardial infarction: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines (Committee to Revise the 1999 Guidelines for the Management of Patients With Acute Myocardial Infarction) | journal=J Am Coll Cardiol | volume=44 | pages=671–719 | pmid=15358045 | url=http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/Guideline1/index.htm | issue=3 | doi=10.1016/j.jacc.2004.07.002 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509012940/http://www.acc.org/qualityandscience/clinical/guidelines/stemi/guideline1/index.htm |date=2010-05-09 }}&lt;/ref&gt; (йәки европалылар тәҡдим иткәнсә,150-300 мг&lt;ref name=ESC_STEMI_2012 /&gt;&lt;ref name=ESC2011 /&gt;). Был маҡсатта аспириндың эсәктәрҙә генә тарҡала торған формаһы бармай, сөнки ул тиҙ генә файҙа бирмәй. Әгәр ҙә ҡоҫҡо килһә, ауырыу ҡоҫһа, унда ашҡаҙан сирҙәре булһа ацетилсалицил кислотаһын 250—500 мг күләмендә вена аша ла индерергә мөмкин. Был ауырыуҙарға артабан да ғүмере буйына ацетилсалицил кислотаһын тәүлегенә 75-162 мг эсеп торорға кәңәш ителә&lt;ref name=AHA_SecPrev_2011&gt;{{Cite journal  | author = Smith SC Jr, Benjamin EJ, Bonow RO, ''et al.'' | title = AHA/ACCF Secondary Prevention and Risk Reduction Therapy for Patients with Coronary and other Atherosclerotic Vascular Disease: 2011 update: a guideline from the American Heart Association and American College of Cardiology Foundation. | journal = Circulation | volume = 124 | issue = 22 | pages = 2458-73 | month = Nov | year = 2011 | doi = 10.1161/CIR.0b013e318235eb4d | pmid = 22052934 |url=http://circ.ahajournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=22052934 }}&lt;/ref&gt;. Ацетилсалицил кислотаһына ҡаршы күрһәтмәләр булған осраҡта тәүҙә 300 мг һәм артабан 75 мг/тәүлек әйләнәһенә клопидогрел ҡулланалар&lt;ref name=&quot;Lancet1988-ISIS2&quot;&gt;{{cite journal | author=ISIS-2 Collaborative group | title=Randomized trial of intravenous streptokinase, oral aspirin, both, or neither among 17,187 cases of suspected acute myocardial infarction: ISIS-2 | journal=Lancet |volume=2 |issue=8607 |pages=349–60  | year=1988 | pmid=2899772}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown-2000&quot;&gt;{{cite journal | author=Brown AL, Mann NC, Daya M, Goldberg R, Meischke H, Taylor J, Smith K, Osganian S, Cooper L.  | title=Demographic, belief, and situational factors influencing the decision to utilize emergency medical services among chest pain patients. Rapid Early Action for Coronary Treatment (REACT) study | journal=Circulation | year=2000 | volume=102 | issue=2 | pages=173–8 | pmid=10889127}}&lt;/ref&gt;. Клопидогрел менән аспиринды ҡушыу STсегменты күтәрелмәгән миокард инфарктында аспирин менән генә монотерапия үткәреүгә ҡарағанда отошлораҡ һәм экономик йәһәттән яҡшыраҡ. Сөнки был осраҡта бер кешенең һәр сәләмәт үткән йылы өсөн һаулыҡ һаҡлау ведомстволары 6078 фунт стерлинг ҡына сарыф итә (quality-adjusted life year (QALY))&lt;ref&gt;[http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf Main C, Palmer S, Griffin S, Jones L, Orton V, Sculpher M, et al. Clopidogrel used in combination with aspirin compared with aspirin alone in the treatment of non-STsegment-elevation acute coronary syndromes: a systematic review and economic evaluation. Health Technol Assess 2004;8(40).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120506152906/http://www.hta.ac.uk/fullmono/mon840.pdf |date=2012-05-06 }}&lt;/ref&gt;. ST сегменты күтәрелмәгән миокард инфарктын консерватив дауалағанда, шулай уҡ металл стент (цитостатик ҡулланмайынса) һәм цитостатиклы стент ҡуйғанда аспиринға клопидогрел ҡушыу 2007 йылда Америка кардиологтары коллегияһында тәҡдим ителә&lt;ref name=AHA2007 /&gt;.

==== Антикоагулянттар ====

Тамырҙарҙағы ҡуйы ҡанды шыйыҡлау өсөн 48 сәғәт буйы гепарин бирәләр. Тәүҙә 60 МЕ/кг (4000 МЕ -нан да арттырмай) венаға шприц аша индерәләр, һуңынан бер өҙлөкһөҙ тәүҙә 13 МЕ/кг/сәғ тиҙлегендә башлап (100 МЕ/сәғ. арттырмай) венаға система аша тамыҙалар.
Шулай уҡ түбәнмолекуляр гепарин-эноксапаринды ла ҡулланалар. Уны эс тиреһе аҫтына 1 мг/кг дозаһында тәүлегенә 2 тапҡыр 5-7 көн буйы һалалар. Тәүге инъекцияға 15 минут ҡалғас венаға шприц аша был препаратты 30 мг индереү кәрәк. Тәүге ике инъекцияның дозалары 100 мг-дан артмаһын.
Был ысулдың өҫтөнлөгө: индереү ябайлығы һәм әлдән-әле ҡан ҡуйылығын тикшереп тороу хәжәте юҡлығы.
Ҡайһы берҙә 2,5 мг дозаһында эс тиреһе аҫтына 1 тапҡыр фондапаринукс бирәләр. Был ысулдың аҙаҡ ҡатмарлашыу осраҡтары һирәк.

==== Тромболитик терапия ====

ЭКГ-ла ST сегменты юғары күтәрелеүе күҙәтелгәндә тромболитик терапия ҡаралған. Уның һөҙөмтәлелеге иҫбатланған. Был сара коронар ҡан әйләнешен тергеҙә һәм инфаркт дәүмәлен кәметеп үлем осраҡтарын һирәгәйтә. Тромболизисты мөмкин тиклем иртәрәк һәм ауырыу башланғандан алып 12 сәғәткә тиклем атҡарыу хәйерле. Бының өсөн вена аша 1,5 млн МЕ дозаһында 100 мл 0,9 процентлы натрий хлориды иҙелмәһендә 30-60 минут буйы ағыҙалар. Шулай уҡ 100—200 мл изотоник иҙелмәлә альтеплазаны схема буйынса ҡулланалар: 15 мг венаға шприц аша, аҙаҡтан 0,75 мг/кг 30 мин буйына (50 мг-дан артыҡ түгел) һәм артабан 0.5 мг/кг 60 минут буйына (35 мг-дан артыҡ түгел) система аша ағыҙалар.

==== Бета-адреноблокаторҙар ====

Кире ҡағыуҙары булмаһа метапролол, пропранолол йәки атенолол ҡулланалар. Әммә тәүге этаптарҙа адреноблокаторҙарҙы вена аша индереү һөҙөмтәлелеге ныҡлап иҫбатланмаған һәм был ысул кардиоген шок хәүефен арттыра. Шулай ҙа ауырыуҙы дауаханаға илткән ваҡытта метапролол ҡулланыу миокард инфаркты осорондағы йөрәк зарарланыуын кәметкәне бар&lt;ref&gt;B. Ibanez, C. Macaya, V. Sanchez-Brunete, G et al. (2013) Effect of Early Metoprolol on Infarct Size in ST-Segment-Elevation Myocardial Infarction Patients Undergoing Primary Percutaneous Coronary Intervention: The Effect of Metoprolol in Cardioprotection During an Acute Myocardial Infarction (METOCARD-CNIC) Tri. Circulation, 128 (14): 1495 OI:10.1161/%u200BCIRCULATIONAHA.113.003653&lt;/ref&gt;

== Психик үҙгәрештәр һәм психоздар ==

Миокард инфаркты ваҡытында невротик һәм неврозға оҡшаған психик үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Был үҙгәрештәр шәхестең ауыр һәм ғүмергә ҡурҡыныс янаған сиргә ҡарашы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шәхес үҙенсәлектәренән тыш МИ менән ауырыусыға тирә-яҡ мөхиттең (медиктарҙың, туған-тумасаның, эргәләге сирлеләрҙең һ.б.) тәъҫире көслө була.

Адекват (нормаль) һәм патологик (невротик) реакцияларҙы нисек айырырға? Мәҫәлән, түбәндәге билдәләр күҙәтелгәндә ауырыуҙың сиргә реакцияһын адекват тип атарға була: а) сирленең ҡылыҡтары, хис-тойғолары һәм ауырыу тураһында уйланыуҙары табиптан МИ һәм уның эҙемтәләре хаҡында алған мәғлүмәткә ярашлы була; б) сирле режимды үтәй, табип ҡушҡандарҙы эшләй һәм в) сирле үҙенең хис-тойғоларын үҙе контролдә тота ала.

Патологик реакциялар араһында 40 проценттан артығы — кардиофобик реакция тора. Был осраҡта сирлеләр яңынан МИ булып ҡуйыуҙан һәм кинәт кенә йөрәк өйәнәгенән үлеп ҡуйыуҙан ҡурҡа. Бындай сирлеләр үтә лә һаҡ ҡыланалар. Хатта физик әүҙемлекте арттырыу мөмкинлеге тыуғас та. Был ҡурҡыу артҡанда тән ҡалтырай, хәлһеҙлек көсәйә, тир бәреп сыға, йөрәк йышыраҡ тибә башлай, һауа етмәгән кеүек тойола.

Шулай уҡ МИ ваҡытында депрессив (хәүефле-депрессив) реакция булыуы ихтимал. Кәеф төшөүе күҙәтелә. Сирлеләр ауырыуҙы еңеп сығырына ышанмай, эстән күңелен нимәлер өйкәй башлай, ниндәйҙер оло хәүеф етеп килеүен, ғаилә именлеге емерелеүен алдан күҙаллау тынғы бирмәй. Йоҡо боҙола, тирләү, йөрәктең ярһып тибеүе күҙәтелә.

Һирәкләп, бигерәк тә оло йәштәге кешеләрҙә, ипохондрик (депрессив-ипохондрик) реакция күҙәтелә. Был осраҡта даими һәм күрәләтә үҙенең хәленең ауырлығын арттырып ҡабул итеү, зарланыуҙарҙың объектив билдәләргә тап килмәүе, үҙенең һаулығына үтә ныҡ иғтибар итеүе күҙәтелә.

Анозогнозик реакциялар ҙа (ауырыуҙы кире ҡағыу һәм табип ҡушҡандарҙы инҡар итеү, режимды үтәмәү) ҡатмарланыуҙарға килтереүе ихтимал.

Ҡайһы берҙә истерик реакция күҙәтелә. Бындай сирлеләргә эгоцентризм, дмонстративлыҡ, тирә-яҡтағыларҙың иғтибарын йәлеп итергә тырышыуы, эмоциональ үҙгәрештәр хас.

Үрҙәге психик үҙгәрештәр психик астения фонында (дөйөм хәлһеҙлек, аҙ ғына физик хәрәкәттәр йәки уй уйлауҙан да тиҙ генә арыу, үпкәләү, үтә ярһыулыҡ, йоҡо боҙолоуы) үтә.

Психик астения бигерәк тә постель режимдә оҙаҡ ятыусылар һәм оло йәштәгеләрҙә сағыу беленә.

Махсус рәүештә дауаламағанда, психиканың үҙгәреүе тәрәнәйә, нығына һәм киләсәктә реабилитацияға ҡамасаулауы һәм хатта психик йәһәттән инвалидлыҡҡа тиклем алып барып еткереүе ихтимал.

Ауырыуҙың киҫкен мәлендәге иң ҡурҡыныс ҡатмарланыуы — психоздар. Улар 6-7 % осраҡта күҙәтелә. Тәртибенең ҡырҡа боҙолоуы, киҫкен вегетатив үҙгәрештәр соматик хәл-тороштоң насарайыуына килтерә. Психоз мәлендә йыш ҡына үлеү осраҡтары күҙәтелә. Күпселек психоздар ауырыуҙың тәүге аҙнаһында була. Уларҙың оҙайлығы 2-5 көндән артмай.

МИ ваҡытындағы психоздарҙың төп сәбәбе — организмдың миокардтағы некротик (үлгән) урындарҙа барлыҡҡа килгән токсиндар менән ағыуланыуы, йөрәк эшмәкәрлеге насарайыуы арҡаһында церебраль (нервы системаһы) гемодинамика боҙолоуы һәм гипоксемия (кислород етешмәүе). Шуға ла психоздар күберәк миокардтың киң майҙанда боҙолоуы (обширный инфаркт миокарда) һәм ҡан әйләнешенең киҫкен етешмәүе (кардиогенный шок, үпкә шешеүе) күҙәтелгән сирлеләрҙә осрай.

МИ мәлендә психоздың барлыҡҡа килеүенә алдан ниндәйҙер бер төрлө баш мейеһенә бәйле ауырыу (баш һөйәге зарарланыуы эҙемтәләре, хроник алкоголизм, церебраль атеросклероз, гипертоник ауырыу һәм б.) кисереү йәки оло йәштә булыу ҙа ярҙам итә.

Психоздар йыш ҡына кискеһен һәм төнгө сәғәттәрҙә башлана. Ҡағиҙә булараҡ ул делирия формаһында үтә. Ауырыу тирә-яҡ мөхит һәм әлеге мәлдәге ваҡытты аңламай бутала башлай. Күҙҙәренә төрлө шәүләләр күренә, сирле кеше ҡурҡа, тынысһыҙлана, хәрәкәт итеү теләге уяна (ул карауатына бер ултыра, бер тора, йәки коридорға йүгереп сыға, тәҙрәнән сығырға теләй һәм б.). Дилерия башланыр алдынан сирле кеше йыш ҡына эйфория кисерә, йәғни күңеле күтәрелеп китә, ул ауырыу булыуын ҡырҡа инҡар итә башлай, үҙенең мөмкинлектәрен арттырып тоя.

Оло йәштәге ауырыуҙар ҡайһы берҙә уяулы-йоҡоло хәлдә була: төн уртаһында уяна, ҡәтғи постель режимға ҡарамай, тора, һәм үҙенең сирле икәнен онотоп, дауахана коридоры буйлап йөрөй башлай.

== Профилактика ==

* Аспирин һәм/йәки клопидогрел менән алдан дауаланыу миокард инфарктының яңынан ҡабатланыуын иҫкәртә. Клопидогрел һәм аспирин ҡулланыу йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын булдырыуҙы киҫәтә, әммә ҡан ағыу осраҡтарын булдырыуы ла ихтимал&lt;ref name=&quot;Peters-2003&quot;&gt;{{cite journal | author=Peters RJ, Mehta SR, Fox KA, Zhao F, Lewis BS, Kopecky SL, Diaz R, Commerford PJ, Valentin V, Yusuf S; Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) Trial Investigators. | title=Effects of aspirin dose when used alone or in combination with clopidogrel in patients with acute coronary syndromes: observations from the Clopidogrel in Unstable angina to prevent Recurrent Events (CURE) study | journal=Circulation | year=2003 | volume= 108 | issue=14 | pages=1682–7 | pmid=14504182 | doi = 10.1161/01.CIR.0000091201.39590.CB}}&lt;/ref&gt;.
* Бета-блокаторҙар элек миокард инфаркты кисергән кешеләрҙә яңынан МИ булыуын иҫкәртә&lt;ref name=Yusuf&gt;{{cite journal |author=Yusuf S, Peto R, Lewis J, Collins R, Sleight P |title=Beta blockade during and after myocardial infarction: an overview of the randomized trials |journal=Prog Cardiovasc Dis |volume=27 |issue=5 |pages=335–71 |year=1985 |pmid=2858114 |doi= 10.1016/S0033-0620 (85)80003-7|url=}}&lt;/ref&gt;. Барлыҡ бета-блокаторҙар араһында бисопролол, метопролола сукцинат һәм карведилол йөрәктең һул ҡаҙансығының ҡан үткәреүе 40 проценттан кәм булған кешеләргә яҡшы тәъҫир итә&lt;ref name=&quot;Dargie-2001&quot;&gt;{{cite journal | author=Dargie HJ. | title=Effect of carvedilol on outcome after myocardial infarction in patients with left-ventricular dysfunction: the CAPRICORN randomised trial | journal=Lancet | year=2001 | volume=357 | issue=9266 | pages=1385–90 | pmid=11356434 | doi=10.1016/S0140-6736 (00)04560-8}}&lt;/ref&gt;. Бета-блокаторҙар булып үткән МИ-нан һуң ауырыу һәм үлеүҙәрҙе киҫәтә.
* Статиндар менән дауаланыу МИ-нан һуң үлеү осраҡтарын кәметә&lt;ref name=&quot;Sacks-1996&quot;&gt;{{cite journal | author=Sacks FM, Pfeffer MA, Moye LA, Rouleau JL, Rutherford JD, Cole TG, Brown L, Warnica JW, Arnold JM, Wun CC, Davis BR, Braunwald E. | title=The effect of pravastatin on coronary events after myocardial infarction in patients with average cholesterol levels. Cholesterol and Recurrent Events Trial investigators | journal=N Engl J Med | year=1996 | volume=335 | issue=14 | pages=1001–9 | pmid=8801446 | doi = 10.1056/NEJM199610033351401}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sacks-1998&quot;&gt;{{cite journal | author=Sacks FM, Moye LA, Davis BR, Cole TG, Rouleau JL, Nash DT, Pfeffer MA, Braunwald E. | title=Relationship between plasma LDL concentrations during treatment with pravastatin and recurrent coronary events in the Cholesterol and Recurrent Events trial | journal=Circulation | year=1998 | volume=97 | issue=15 | pages=1446–52 | pmid=9576424}}&lt;/ref&gt;.
* Омега-3- тулыландырылмаған май кислоталарын ҙур күләмдә ҡулланыу ҙа кисерелгән МИ-нан һуң бик ныҡ файҙа итә&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Mozaffarian D, Micha R, Wallace S |title=Effects on Coronary Heart Disease of Increasing Polyunsaturated Fat in Place of Saturated Fat: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials |journal=PLoS Med. |volume=7 |issue=3 |pages=e1000252 |year=2010 |pmid=20351774 |pmc=2843598 |doi=10.1371/journal.pmed.1000252 |url= |editor1-last=Katan |editor1-first=Martijn B.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;GISSI-Prevenzione-2001&quot;&gt;{{cite journal | title=Dietary supplementation with n-3 polyunsaturated fatty acids and vitamin E after myocardial infarction: results of the [[GISSI]]-Prevenzione trial. Gruppo Italiano per lo Studio della Sopravvivenza nell'Infarto miocardico | journal=Lancet | year=2001 | volume=354 | issue=9177 | pages=447–55 | pmid=10465168 | doi=10.1016/S0140-6736 (99)07072-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leaf-2005&quot;&gt;{{cite journal | author = Leaf A, Albert C, Josephson M, Steinhaus D, Kluger J, Kang J, Cox B, Zhang H, Schoenfeld D | title = Prevention of fatal arrhythmias in high-risk subjects by fish oil n-3 fatty acid intake | journal = Circulation | volume = 112 | issue = 18 | pages = 2762–8 | year = 2005 | pmid = 16267249 | url = http://circ.ahajournals.org/cgi/content/full/112/18/2762 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.105.549527}}&lt;/ref&gt;.
* фракцияланмаған гепаринды вена аша йәки түбән молекулалы гепаринды тире аҫтына һалыу ҙа беренсел тотороҡһоҙ стенокардияһы булған кешеләрҙә миокард инфарктын кисектерә&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Magee KD, Campbell SG, Moher D, Rowe BH |title=Heparin versus placebo for acute coronary syndromes |journal=Cochrane Database Syst Rev |volume= |issue=2 |pages=CD003462 |year=2008 |pmid=18425889 |doi=10.1002/14651858.CD003462.pub2 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/o/cochrane/clsysrev/articles/CD003462/frame.html |editor1-last=Magee |editor1-first=Kirk}}&lt;/ref&gt;.
* АПФ ингибиторҙары һул ҡаҙансыҡ ырғытҡан ҡан фракцияһы 40 проценттан кәм булған осраҡта МИ-на профилактика булып тора&lt;ref name=&quot;Pfeffer-1992&quot;&gt;{{cite journal | doi=10.1056/NEJM199209033271001 | author=Pfeffer MA, Braunwald E, Moye LA, Basta L, Brown EJ Jr, Cuddy TE, Davis BR, Geltman EM, Goldman S, Flaker GC, et al. | title=Effect of captopril on mortality and morbidity in patients with left ventricular dysfunction after myocardial infarction. Results of the survival and ventricular enlargement trial. The SAVE Investigators | journal=N Engl J Med. | year= 1992 | volume= 327 | issue= 10 | pages= 669–77 | pmid=1386652}}&lt;/ref&gt;.

== Прогноз ==
Был ауырыуҙың прогнозы шартлыса яҡшы түгел. Сөнки инфаркт барлыҡҡа килгәс миокардта кире ҡайтарып булмаҫтай үҙгәрештәр, тамырҙарҙың үткәреү һәләте юғалыуы (ишемия) барлыҡҡа килә. Ә был иһә үҙ сиратында төрлө кимәлдәге ауыр ҡатмарланыуҙарға килтерә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf Кардиоваскулярная профилактика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508065707/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Kardiovaskulyarnaya-profilaktika-rekomendatsii-VNOK.pdf |date=2016-05-08 }} Национальные рекомендации, Москва 2011
* [http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod'emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf Реабилитация и вторичная профилактика у больных, перенёсших острый ИМ с подъёмом сегмента ST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105749/http://xn--80aaadngudabmt8azad2b7d1i.xn--p1ai/wp-content/uploads/2015/04/Reabilitatsiya-i-vtorichnaya-profilaktika-u-bolnyih-perenesshih-ostryiy-infarkt-miokarda-s-pod%27emom-segmenta-ST-proekt-rekomendatsiy-2014.pdf |date=2016-03-04 }}, Российские клинические рекомендации, 2014

== Һылтанмалар ==
* [http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf Предупреждение инфарктов и инсультов. Не будьте жертвой Предохраните себя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120709214518/http://whqlibdoc.who.int/publications/2005/9244546728_rus.pdf |date=2012-07-09 }} / ВОЗ, 2005, ISBN 978 92 4 254672 7
* [http://zdorovomne.ru/неотложный-состояния/неотложные-кардиологические-состоян/310-2/ Острый инфаркт миокарда — неотложные состояния] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170504165700/http://www.zdorovomne.ru/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D1%82%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD/310-2 |date=2017-05-04 }} / сайт Здоровье во мне

{{Һайланған мәҡәлә|Медицина}}

[[Категория:Инфаркт]]
[[Категория:Кардиология]]
[[Категория:Йөрәк ауырыуҙары]]</text>
      <sha1>5t7aglgd68vvy3u0u0ftf7xsgu7hxyb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонтьев Алексей Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116876</id>
    <revision>
      <id>1299794</id>
      <parentid>1288714</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14449" sha1="gwoqj2sryjwuwn2n0zppm89rt0hxvzu" xml:space="preserve">{{Учёный 
| Имя                  = Алексей Фёдорович Леонтьев 
| Оригинал имени       = 
| Изображение          = AFLeontiev.jpg
| Ширина               = 200 px
| Описание изображения = 
| Дата рождения        = 27.3.1917 
| Место рождения       = Түбәнге Новгород өлкәһе, Яковцево ауылы, [[Рәсәй империяһы]]
| Дата смерти          = 14.4.1987
| Место смерти         = {{МестоСмерти|Өфө}}, [[Башҡорт АССР-ы]], РСФСР, [[СССР]]
| Гражданство          = СССР
| Научная сфера        = [[математика]]
| Учёная степень       = {{Учёная степень|доктор|физика-математика фәндәре}};([[1948]])
| Учёное звание = СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970)
| Место работы = Н. И. Лобачевский исемендәге Түбәнге Новгород дәүләт университеты, МЭИ, [[Башҡорт дәүләт университеты]]
| Альма-матер = Горький дәүләт университеты
| Научный руководитель = СССР ФА мөхбир ағзаһы А. О. Гельфонд
| Знаменитые ученики = В. В. Напалков, В. П. Громов, Ю. Н. Фролов
| Известен как =
| Награды и премии = 
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Октябрь Революцияһы ордены}} {{!!}} {{Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{СССР Дәүләт премияһы|1989}}
{{!}}}
| Сайт =
}}

'''Леонтьев Алексей Фёдорович''' ([[27 март]] [[1917 йыл]] — [[14 апрель]] [[1987 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[математик]]. 1971—1987 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]] Физика һәм математика бүлегенең сектор мөдире, бер үк ваҡытта [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, функциялар теорияһы һәм функциональ анализ кафедраһы мөдире. СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970), физика-математика фәндәре докторы (1948), профессор (1949). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975). [[СССР]]-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1987) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1975) ордендары кавалеры. 

== Биографияһы ==
Алексей Фёдорович Леонтьев&lt;ref&gt;http://fmf-bspu.narod.ru/Leontiev.doc&lt;/ref&gt; 1917 йылдың 27 апрелендә Түбәнге Новгород губернаһының Яковцево ауылында тыуған. Ҙур крәҫтиән ғаиләһендә ун өсөнсө бала була.

Атаһы Федор Харитонович 1927 йылда мәрхүм була. Бер аҙҙан әсәһе Надежда Ивановна ла донъя ҡуя. Балаларҙы ағайҙары һәм апайҙары ҡарап үҫтерә.

1929 йылда Алексей Федорович беренсе баҫҡыс ауыл мәктәбен тамамлай һәм уҡыуын Дзержинск ҡалаһында, унан һуң Горький ҡалаһында дауам итә.

[[1939 йыл]]да Горький дәүләт университетын тамамлай. Унан һуң аспирантурала уҡый (ғилми етәксеһе — профессор И. Р. Брайцев). [[1941 йыл]]да Алексей Фёдорович халыҡ ополчениеһына инә һәм Горький ҡалаһы тирәләй оборона ҡоролмалары төҙөүҙә ҡатнаша, ә 1942 йылда «Дифференциаль-төрлөлөклө тигеҙләмәләр» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Артабан ул Козьмодемьянск ҡалаһында Мари педагогия институтында эшләй, математиканан лекциялар уҡый.

1942—1954 йылдарҙа Горький университетында уҡыта. 1945 йылда А. Ф. Леонтьев СССР ФА В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының докторантураһына инә (ғилми етәксеһе — СССР ФА мөхбир ағзаһы А. О. Гельфонд).

[[1948 йыл]]да Горький университетында «Дирихле полиномдары рәттәре тарафынан билдәләнгән функциялар класы тураһында» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.

1948—1954 йылдарҙа Горький университетында юғары математика кафедраһы мөдире.

1954—1962 йылдарҙа Мәскәү энергетика институтының математика кафедраһы мөдире, МЭИ-ҙың юғары математика буйынса махсус курсы кафедраһы мөдире.

1962—1971 йылдарҙа СССР ФА В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта МЭИ-ҙа уҡыта.

1971 йылдан [[РФА Өфө фәнни үҙәге|СССР ФА БФ]] Физика һәм математика бүлексәһенең функциялар теорияһы секторы мөдире, [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның математика факультетында кафедра мөдире.

Уның етәкселеге аҫтында [[Өфө]]лә комплекслы үҙгәреүсәндең функциялары теорияһы буйынса математик фәнни мәктәп формалаша.

А. Ф. Леонтьевтың фәнни эшмәкәрлек даирәһе: комплекслы үҙгәреүсәндең функциялары, экспоненталар полиномдарының эҙмә-эҙлелеге, күсәрҙә свёртка тигеҙләмәләрен сисеү һәм комплекслы өлкәлә элементар сиселештәр ярҙамындағы аппроксимация мәсьәләләре, сикһеҙ тәртиптәге тигеҙләмәләр теорияһы. Уның тарафынан математиканың экспоненталар полиномдары эҙмә-эҙлелектәренең үҙенсәлектәрен тикшереү йүнәлеше барлыҡҡа килтерелә, ирекле аналитик функцияларҙың экспоненталар рәттәре менән вәкәләтле булыуы теорияһы эшләнә. &lt;br /&gt;
 
Алексей Фёдорович квазианалитик дауамлылыҡ теорияларын иҫбатлай, дифференциациялауға ҡарата вариантһыҙ ярҙамсы арауыҡтарҙың спектраль синтезы мәсьәләләрен өйрәнә.

Горькийҙа, Мәскәүҙә һәм Өфөлә бик күп уҡыусылар әҙерләй, уларҙың утыҙ бише — фән кандидаты, һигеҙе фән докторы булып китә.

Алексей Федорович Леонтьев Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә.

== Хеҙмәттәре ==
А. Ф. Леонтьев — 120-нән ашыу фәнни хеҙмәт&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Персоналии: Леонтьев Алексей Фёдорович|url=http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=21787|accessdate=2013-02-01}}&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән 3 монография авторы.
* ''Леонтьев А. Ф.'' Ряды полиномов Дирихле и их обобщения. М., 1951 г. 39 томов.
* ''Леонтьев А. Ф.'' Ряды экспонент. — М., Наука, 1976;
* ''Леонтьев А. Ф.'' Последовательности из экспонент''. — М., Наука, 1980;''
* ''Леонтьев А. Ф.'' Обобщения рядов экспонент''. — М., Наука, 1981.''
* ''Леонтьев А. Ф.'' «Представление функций рядами обобщённых экспонент» // Матем. сб., 134(176):4(12) (1987).
* ''Леонтьев А. Ф.'' «Решение обобщённого уравнения свёртки» // Изв. АН СССР. Сер. матем., 43:2 (1979), 342—366
* ''Леонтьев А. Ф.'' Ряды Дирихле, последовательности полиномов Дирихле и связанные с ними функциональные уравнения // Итоги науки и техн. Сер. Мат. анал., 13 (1975), 5-55
* ''Леонтьев А. Ф.'' Дифференциально-разностные уравнения. // Матем. сб., 24(66):3 (1949), 347—374
А. Ф. Леонтьев 1962 йылда В. А. Стеклов исемендәге Математика институты тарафынан «Русско-английский словарь математических терминов» һәм «Англо-русский словарь математических терминов» баҫмаларын нәшер итеүгә әҙерләүҙә ҡатнаша.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975)
* Октябрь Революцияһы ордены (1987).
* СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1989, вафатынан һуң) «Ряды экспонент» һәм «Последовательности полиномов из экспонент» тигән монографиялары өсөн.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
[[Башҡорт дәүләт университеты]]нда математика факультеты студенттары өсөн — А. Ф. Леонтьев исемендәге стипендия, ә [[Башҡортостан Фәндәр академияһы|Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] тарафынан математика өлкәһендәге күренекле хеҙмәттәр өсөн СССР ФА мөхбир ағзаһы А. Ф. Леонтьев исемендәге премия булдырылған. Ул дүрт йылға бер тапшырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Члены Российской академии наук в Математическом институте им. В. А. Стеклова РАН. К 75-летнему юбилею МИАН. Биографический словарь-справочник. Под общей редакцией академика В. В. Козлова. / Авторы-составители: Э. П. Зимин, С. В. Кисляков, Г. С. Монахтина, В. П. Павлов. — М.: Янус-К, 2009.

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Леонтьев Алексей Фёдорович}}
* {{БЭ|88956}}{{V|25|03|2022}}  
* Математический энциклопедический словарь. М., Сов. энциклопедия, 1988.
* Большой энциклопедический словарь: В 2-х т. / Гл. ред. А. М. Прохоров. — М.: Сов. энциклопедия, 1991.
* Марийская биографическая энциклопедия: Леонтьев Алексей Фёдорович.
* {{Сотрудник РАН|51078|Алексея Фёдоровича Леонтьева}}
* [http://moscow-tombs.ru/1987/leontyev_af.htm Могила А. Ф. Леонтьева]
* [http://www.math.ru/history/people/Leontiev_AF Леонтьев А. Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808063249/http://www.math.ru/history/people/Leontiev_AF |date=2014-08-08 }} (о нём на math.ru)
* [http://www.mi.ras.ru/index.php?c=inmemoriapage&amp;id=21787 Леонтьев А. Ф.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808050731/http://www.mi.ras.ru/index.php?c=inmemoriapage&amp;id=21787 |date=2014-08-08 }} (на стр. МИ РАН)

{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары (Башҡортостан)]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:27 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1987 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]</text>
      <sha1>gwoqj2sryjwuwn2n0zppm89rt0hxvzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленинакандағы ер тетрәү (1926)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121059</id>
    <revision>
      <id>1299790</id>
      <parentid>689159</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5807" sha1="hyjs79mgjy4qyigqqucqmulio39chl9" xml:space="preserve">''Не следует путать с [[Ленинаканское землетрясение (1988)|Ленинаканским землетрясением 1988 года]].''
{{Землетрясение
 |название               = Ленинаканское землетрясение (1926)
 |изображение            = 
 |дата                   = 22 октября 1926 года
 |магнитуда              = 
 |глубина                = 
 |расположение эпицентра = южнее города [[Ленинакан]], [[Армянская ССР]].
 |афтершоки              = 
 |затронутые страны      = {{Флагификация|СССР}} ({{Флагификация|Армения}})
 |пострадавшие           = около 300 погибших и столько же раненых. 
 |экономический ущерб    = Значительные разрушения в городе Ленинакан, разрушено 44 села в Армянской ССР (из них 9 полностью) и около 20 сёл на территории Турции. 
}}

'''1926 йылдағы Ленинакан ер тетрәүе''' — 1926 йылдың 22 октябрендә Әрмән ССР-ның Ленинакан ҡалаһы янында булған иң ҙур [[ер тетрәү]]. Ер тетрәү эҙемтәләрен өйрәнеү өсөн, СССР Фәндәр Академияһынан геолог П. И. Лебедев етәкселегендәге ғалимдар төркөмө ебәрелә, Төркөсдөң доклады 1927 йылдың 9 мартында академик Левинсон-Лессинг тарафынан академияға тәҡдим ителә һәм һуңынан баҫтырып сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=im&amp;paperid=5500&amp;option_lang=rus П. И. Лебедев, Ленинаканское землетрясение 22 октября 1926 г., Известия Академии наук СССР.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161224234631/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=im&amp;paperid=5500&amp;option_lang=rus |date=2016-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Ер тетрәү ваҡиғаһы (Лебедев доклады буйынса) ==
Ер тетрәү Аракстың ҡушылдығы [[Арпачай]] туғайлығында була. Ер тетрәү Тифлистағы физик обсерватория һәм Ленинградтағы Пулков обсерваторияһы [[сейсмограф]]тар тарафынан яҙып алына . Ер тетрәү ике тапҡыр һелкенеү булғандан һуң башлана. {{начало цитаты}}Беренсе тапҡыр һелкенгәндә (19 сәғәт 38 мин.) Ленинакан ҡалаһының партия комитеты бинаһының көнсығыш яғында эленеп торған башня сәғәттәр туҡтай. Ҡалала һәм районда иң ҙур емереклектәргә алып килгән икенсе һелкенеүҙә, 22сәғ.58 мин.-ты күрһәткән телле бүлмә сәғәттәре туҡтап ҡала{{конец цитаты}}

Ер тетрәүҙең көсө Ереван, Тифлис, Батум, Сочи ҡалаларында һиҙелә, әммә унда етди зыян килтермәй. Карс ҡалаһына яҡын урынлашҡан, төрөк сигендәге ауылдар ҙур зыян күрә, ләкин унда (йәғни төрөк биләмәһенә) совет ғалимдары үтә алмай. Карстағы совет консулының хәбәр итеүенсә, 20-гә яҡын ауыл емерелгән була.

Ер тетрәүҙең үҙәге Ленинакандан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ урынлашҡан була. Артабанғы көндәрҙә, Яңы йылға тиклем, көсһөҙ генә ер аҫты һелкенеүҙәре ҡабатланып тора.

Совет территорияһында 44 ауыл ер тетрәүҙән зыян күрә, шуларҙың туғыҙы һәм Ленинакан ҡалаһын тулыһынса емерелә, Үлгәндәрҙең һаны 300 тирәһе булһа, шунсаһы уҡ кеше төрлө тән йәрәхәттәре ала, уларҙың күбеһе ауылдарҙан, ә әҙерәк өлөшө— Ленинакан ҡалаһынан.

Ленинаканда ҙур таш биналар емерелеүгә нығыраҡ дусар була (диуарҙарында ҙур ектәр, штукатурканың ҡойолоуы), шулай ҙа имен тороп ҡалалар.

Һығымта рәүешендә ғалимдар түбәндәгеләрҙе билдәләй {{начало цитаты}}Был ер тетрәү төҙөлөш эштәрен тупаҫ боҙоу һәм төҙөгәндә антисейсмик шарттарҙы үтәмәү арҡаһында, Ленинакан районы өсөн катастрофа булды. Уның көслө ер тетрәүҙәр рәтенә инмәгәне Ленинакан ер тетрәүен һәм 1908 йылдағы билдәле Мессин ер тетрәүен Пулкоов Обсерваторияһындағы приборҙар күрһәткән тайпылышты сағыштырыуҙан да билдәләп була.{{конец цитаты}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Гюмри]]</text>
      <sha1>hyjs79mgjy4qyigqqucqmulio39chl9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Любавский Матвей Кузьмич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129050</id>
    <revision>
      <id>1299804</id>
      <parentid>1284242</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28887" sha1="3f3ppbstkibdfpmu87d4i9fltlv3a9s" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Матвей Кузьмич Любавский''' ([[13 август]] [[1860 йыл]], Рязань губернаһы&lt;ref name=&quot;МР&quot;&gt;Ныне — {{МР|Сараевский район|в Сараевском районе}}, Рязанская область, Россия.&lt;/ref&gt;, Большие Можары ауылы — [[22 ноябрь]] [[1936 йыл]], [[Өфө]]).

== Биографияһы ==
[[Файл:Любавский Матвей Кузьмич+.png|мини|слева|120px|&lt;small&gt;&lt;center&gt;Мәскәү университеты ректорҙары галереяһындағы М. К. Любавскийҙың портреты&lt;/center&gt;&lt;/small&gt;]]
Рязань губернаһының Сапожков өйәҙе Большие Можары ауылында диакон Кузьма Иванович һәм уның ҡатыны Матрена Федотовна ғаиләһендә тыуған. Үҫмер сағында осраҡлы рәүештә бер күҙен юғалта.
Сапожковский дини училищеһын тамамлағас, Рязань дини семинарияһында уҡый, [[1878 йыл]]да ташлап сыға&lt;ref&gt;[http://www.petergen.com/bovkalo/duhov/ryazansem.html Выпускники Рязанской духовной семинарии&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.. Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлай (1882).
Университетта профессорҙар В. О. Ключевский, В. И. Герье, Н. А. Попов семинарияларында шөғөлләнә. П. Н. Милюков, В. В. Розанов, Р. Ю. Виппер, В. Е. Якушкин, М. С. Корелин менән бергә уҡый. «Мәскәү дәүләтенең служилый кешеләре, городовой дворяндар һәм бояр балалары» кандидатлыҡ эше Н. В. Исаков премияһына һәм алтын миҙалға лайыҡ була һәм ул университетта рус тарихы кафедраһында профессор дәрәжәһенә әҙерләнеү өсөн ҡалдырыла.

рус тарихы магистры (1894). «Литва статуты сыҡҡан осорона өлкә бүленеше һәм Литва-рус дәүләтенең урындағы идаралығы» диссертацияһы граф Уваровтың кесе премияһына лайыҡ була. рус тарихы докторы (1900; диссертацияһының темаһы: «Литва-рус сеймы»).

== Педагогик эшмәкәрлеге ==

=== Урта уҡыу йорттары ===
Мәскәүҙәге урта уҡыу йорттарында эшләй: 1886 йылдан алып О. А. Виноградованың шәхси гимназияһында тарихты, 1887 йылдан императрица Марияның 2-се Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында географияны уҡыта, Мариин училищеһында, В. А. Полторацкая курстарында уҡыта.
1904—1907 йылдарҙа — Мариин училищеһында инспектор. 1914 йылда Медведников гимназияһында тарихты уҡыта&lt;ref&gt;[http://www.school59.ru/about/hist_kol.html История педколлектива школы № 59 им. Н. В. Гоголя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628053235/http://school59.ru/about/hist_kol.html |date=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;.

=== Мәскәү университеты ===
Император Мәскәү университетында (1894—1917), ә һуңынан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта (1917—1930).

1894 йылдан — Мәскәү университетының приват-доценты, читал лекции по истории Литва-рус дәүләте тарихы буйынса лекциялар уҡый. 1897 йылдан — тарихи географиянан, 1899 йылдан — көнбайыш славяндары тарихынан уҡыта. 1901 йылдан— экстраординар профессор, 1902 йылдан — Мәскәү университетының ординар профессоры. 1930 йылға тиклем туҡтауһыҙ университетта уҡыта.

1902—1904 һәм 1906—1908 йылдарҙа — Мәскәү университетының тарих-филология факультетының советы секретары, 1908—1911 йылдарҙа — ошо факультететтың деканы.
1911 йылда Мәскәү университетының ректоры А. А. Мануйлов эштән сығарыла, уның артынан кадет партияһына һәм һул сәйәси көстәргә&lt;ref&gt;«[[Дело Кассо]]»&lt;/ref&gt; ҡағылышлы булған 100 ашыу профессор һәм уҡытыусы университетты ташлап сыға. Университеттың ректоры итеп «Союз 17 октября» партияһына яҡын торған М. К. Любавский һайлана. Уҡыу процесын сәйәсәтләштереүгә ҡаршы, университет автономияһын һаҡлау буйынса сығыш яһай, университет традицияларын һәм күп кенә талантлы ғалимдар киткәндән һуң уҡытыуҙың юғары кимәлен һаҡлап ҡалырға тырыша. 1913 йылда Мәскәү университеты янындағы Тарих һәм Рәсәй боронғолоҡтары йәмғиәтенең рәйесе итеп һайлана.

Февраль революцияһынан һуң 1911 йылда университеттан киткән ғалимдарҙы ҡайтарыуҙы ойоштора. 1917 йылғы ректорҙы һайлауҙа үҙенең кандидатураһын ҡуймай (революцион осоро өсөн үтә ныҡ консерватив ҡараштарҙа була).

1919 йылда — атҡаҙанған ординар профессор, 1922 — йәмәғәт фәндәре факультетының штаттан тыш профессоры, 1925 йылдан — 1-се МГУ-ның этнологик факультетының штаттан тыш профессоры.

== Тарихсы-ғалим ==
Тарихсы булараҡ Любавскийҙың эшмәкәрлегендә өс төп йүнәлеште билдәләп була: беренсеһе — Литва-рус дәүләтенең тарихы, ул был дәүләтте Киев Русының дауамы, артабан рус ерҙәренең ике үҙәге барлыҡҡа килгән — Мәскәү һәм Литва тип һанаған. Уҡытыуҙан тыш Любавский юстиция министрлығының Мәскәү архивында эшләгән һәм унда боронғо Литва архивын өйрәнгән (Литва метрикалары).

Икенсеһе — көнбайыш славяндарының тарихы. Любавский Литва тарихын күршеләре Польша һәм Чехияның тарихи тәжрибәһен өйрәнмәйенсә аңлап булмай тип иҫәпләгән. Көнбайыш славяндарының тарихы буйынса курс күп рус историографияһында йылдар дауамында был өлкәлә берҙән-бер фуедаменталь тикшеренеү булған (был тематика буйынса беренсе совет дәреслеге 1957 йылда ғына барлыҡҡа килә).

Өсөнсөһө — тарихи география. Любавский колонизация процестарында дәүләттең мөһим, хатта хәл иткес, ролен күрһәтте. рус халҡын күсереп ултыртыу проблемаларының Рәсәй дәүләтенең региональ сәйәсәтенең төрлө аспекттары менән бәйләнешен ҙыҙыҡ өҫтөнә ала.
XX быуат башындағы Любавский уҡыған университет курстары әлегә тиклем үҙенең актуаллеген юғалтамаған.

== Архив эшен ойоштороусы ==
[[Октябрь революцияһы]]нан һуң власть менән хеҙмәттәшлеккә илдең тарихи-мәҙәни байлығын — уның архивтарын һаҡлап алып ҡалыу өсөн ризалаша. 1918 йылда — Главархивтың Мәскәү бүлеге — Мәскәү өлкә архив эше идаралығының етәксеһе. 1920 йылға тиклем — коллегия ағзаһы, Главархив рәйесенең урынбаҫары. 1920 йылда архив мәсьәләләре буйынса сит ил Наркоматында эксперт-консультант була, РСФСР һәм Польша раһында солох килешеүе төҙөү буйынса Рига конференцияһында ҡатнаша. 1920—1929 йылдарҙа — Берҙәм дәүләт архив фондының Мәскәү бүлегенең юридик секцияһы директоры. Тикшереү һәм документтарҙың һаҡлаулығын ойоштороу, Шереметевтар, Голицындар, Пазухиндар рус дворян фамилияларының уникаль архив фондтарына, иҫке эштәр Архивына һәм Һарай архивына тасуирлама биреү өсөн бик күп эшләй.
Мәскәүҙә һәм Петроградта ике архив-археографик институттарын ойоштороу проекты менән сығыш яһай (уже после ареста М. К. Любавский ҡулға алынғандан һуң өлөшләтә был проект тормошҡа ашырыла — Тарих-архив институты булдырыла). «Рәсәйҙә архив эшенең тарихы» («История архивного дела в России») китабы авторы.

== Ҡулға алыу һәм һөрөлөү ==
1930 йылдың 8 авгусында Любавский «академик» эше («дело академик Платонов эше») буйынса ҡулға алына. Бер йыл следствие алдан тикшереүҙә була. 1931 йылдың февраль айында уның улы Валериан ҡулға алына һәм июндә «контрреволюцион эшмәкәрлеге» өсөн атып үлтерелә. 1931 йылдың 8 авгусында ОГПУ Коллегияһы Любавскийға хөкөм сығара: ул академик дәрәжәһенән мәхрүм ителә һәм 5 йылға [[Өфө]]гә һөрөлә.
Һөргөндә Любавский М. К. Башҡорт АССР-ның милли мәҙәниәте Институты менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, XVII—XVIII быуаттарҙа был ерҙәрҙә ер биләүселек тарихы һәм синыф көрәше өҫтөндә эшләй. Ошо темаларға уның аҙаҡҡы (нәшер ителмәгән) монографиялары бағышланған: «Очерки по истории башкирского землевладения в XVII—XVIII и XIX веках» һәм «Очерк башкирских восстаний в XVII и XVIII вв.».

Любавский Өфөлә 1936 йылдың 22 сентябрендә вафат була (һөргөн срогы бөткәндән һуң). 1967 йылдың 20 июлендә реабилитациялана. 1969 йылда СССР Фәндәр академияһы академигы дәрәжәһендә тергеҙелә.

== Хәтер ==
[[Файл:Любавский Матвей Кузьмич.JPG|мини]]
Өфөлә РФА [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (РФА Өфө фәнни үҙәге)|Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] бинаһында Любавский М. К. хөрмәтенә 2006 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйылды.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
=== Әҫәрҙәр исемлеге ===
* Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. М., 1892.
* Начальная история малорусского казачества // Журнал Министерства народного просвещения. — 1895. N 7.
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Литовско-русский Сейм. Опыт по истории учреждения в связи с внутренним строем и внешней жизнью государства|оригинал= |ссылка= http://runivers.ru/lib/book4473/53751/|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Университетская тип.|год= 1900|том= |страницы= |страниц= 1160|серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. С приложением текста хартий, выданных княжеству Литовскому и его областям|оригинал= |ссылка= http://elib.bsu.by/handle/123456789/125|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Московская художественная печатня|год= 1915|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= История западных славян (прибалтийских, чехов и поляков)|оригинал= |ссылка= http://runivers.ru/lib/book3091/9735/|викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Товарищество скоропечатни А. А. Левенсон|год= 1917|том= |страницы= |страниц= 473|серия= |isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие= Лекции по древней русской истории до конца XVI века|оригинал= |ссылка= http://elib.bsu.by/handle/123456789/53|викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд|место= М.|издательство= |год= 1918|том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=}}
* Образование основной государственной территории великорусской народности, Л., 1929.

'''Яңынан баҫтырып сығарылған китаптары'''
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Обзор истории русской колонизации
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Изд-во МГУ
 | год           = 1996
 | страницы      = 
 | страниц       = 688
 | серия         = 
 | isbn          = 5-211-03551-8
 | тираж         = 2000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Историческая география России в связи с колонизацией
 | ссылка        = 
 | ответственный = Авт. вступ. ст. [[Кривошеев, Юрий Владимирович|Ю. В. Кривошеев]], Т. А. Рисинская
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2000
 | страницы      = 
 | страниц       = 304
 | серия         = 
 | isbn          = 5-8114-0173-6
 | тираж         = 3000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = Лекции по древней русской истории до конца XVI века
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2000
 | страницы      = 
 | страниц       = 480
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114-0300-3
 | тираж         = 3000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = История царствования Екатерины II
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2001
 | страницы      = 
 | страниц       = 256
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114--0407-7
 | тираж         = 5000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = Русская история XVII—XVIII веков
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Лань
 | год           = 2002
 | страницы      = 
 | страниц       = 576
 | серия         = Классики исторической мысли
 | isbn          = 5-8114-0405-0
 | тираж         = 5000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | заглавие      = История западных славян
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = М.
 | издательство  = Парад
 | год           = 2004
 | страницы      = 
 | страниц       = 608
 | серия         = 
 | isbn          = 5-7734-0041-3
 | тираж         = 2500
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = СПб.
 | издательство  = Наука
 | год           = 2004
 | страницы      = 
 | страниц       = 312
 | серия         = Русская библиотека
 | isbn          = 5-02-026232-3
 | тираж         = 1800
 | ref           = 
}} (в пер.)
* {{книга
 | автор         = Любавский М. К.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно
 | ссылка        = 
 | ответственный = Подгот. к печати [[Карев, Дмитрий Владимирович|Д. В. Карев]]; авт. вступ. ст. Д. В. Карев; [[Институт истории Национальной академии наук Беларуси|Институт истории НАН Беларуси]]
 | издание       = 
 | место         = Минск
 | издательство  = Беларуская навука
 | год           = 2012
 | страницы      = 
 | страниц       = 400
 | серия         = Помнікі гістарычнай думкі Беларусі / Памятники исторической мысли Беларуси
 | isbn          = 978-985-08-1502-6
 | тираж         = 1000
 | ref           = 
}} (в пер.)
* ''Любавский М. К.'' Русская история от древности до конца XVIII века. — М.: Академический Проект, 2015. — 846 с. — (Исторические технологии).

=== Библиография ===

==== М. К. Любавский тураһында хәтирәләр ====
* ''Ливанова Т. Г.'' «Папа, несмотря на занятость, уделял мне какое-то время»: Из воспоминаний В. М. Ливановой-Любавской. // Исторический архив. — 2000. — № 4. — С. 202—212.

==== М. К. Любавскиий тураһында әҙәбиәт ====
* [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23917-sbornik-statey-v-chest-matveya-kuzmicha-lyubavskogo-pg-1917#page/1/mode/grid/zoom/1 Сборник статей в честь М. К. Любавского.] — Пг. 1917. — 803 с.
* ''Карев Д. В. '' Неопубликованные историко-географические труды М. К. Любавского // [[Археографический ежегодник]] за 1987 год. — М., 1988. — С. 278—284.
* ''Карев Д. В. '' Академик М. К. Любавский: судьба и наследие // Наш радавод: Матэрыялы мiжнароднай навуковай канферэнцыi «Царква i культура народау Вялiкага княства Литоускага i Беларуси XIII — нач. ХХ стст.» (Гродна, 28 верасня — 1 кастрычнiка 1992 г.). — Гродна, 1994. Кн. 6. Ч. 3.
* ''[[Дегтярёв, Александр Якимович|Дегтярев А. Я.]], Иванов Ю. Ф., Карев Д. В. '' Академик М. К. Любавский и его наследие // ''Любавский М. К.'' Обзор истории русской колонизации. — М., 1996. — С. 8-72.
* [[Старостин, Евгений Васильевич|Старостин Е. В.]] М. К. Любавский — историк-архивист // [[Отечественные архивы]]. — 2001. — № 1. — С. 33-46.
* ''Ливанова Т. Г.'' Матвей Кузьмич Любавский. Хроника жизни // Очерк истории Литовско-Русского государства до Люблинской унии включительно. — СПб.: 2004. — С. 5-13.
* ''Ермолаев Ю. Н.'' Ректор Московского университета М. К. Любавский // Академик М. К. Любавский и Московский университет. — М., 2005.
* ''Фешкин В. Н. '' Древняя история башкир в материалах М. К. Любавского // Известия российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена: Аспирантские тетради. Научный журнал. 2007. № 19 (45). — С. 264—268.
* ''Толстов В. А.'' М. К. Любавский — действительный член Рязанской ученой архивной комиссии // Историографическое наследие провинции. Материалы IV научно-практической конференции, посвященной памяти Д. И. Иловайского и М. К. Любавского. Рязань, 21 февраля 2007 г. / Отв. ред. ''И. Г. Кусова''. — Рязань, 2009. — С. 33-45.
* ''Фешкин В. Н. '' Обзор материалов академика М. К. Любавского, хранящихся в городе Уфе // Южный Урал: история, историография, источники. Межвузовский сб. науч. статей. Вып. 3. / Отв. ред. ''И. З. Шаяхметова''. — Уфа, 2011. — С. 117—122.
* ''Толстов В. А.'' Сотрудничество М. К. Любавского с губернскими учеными архивными комиссиями России и оценка их деятельности // Наследие Д. И. Иловайского и М. К. Любавского в русской историографии: Труды Всероссийской научной конференции «VI историографические чтения памяти историков Д. И. Иловайского и М. К. Любавского» (к 180-летию со дня рождения Д. И. Иловайского). Рязань, 22—25 мая 2012 г. / Ред. колл.: ''Л. В. Чекурин'', ''В. А. Толстов'' и др. — Рязань, 2012. — С. 167—186.
* {{статья
 |автор         = [[Топычканов, Андрей Владимирович|Топычканов А.В.]]
 |заглавие      = Формирование историко-географических представлений М.К. Любавского в контексте развития исторической географии в России 
 |ссылка        = https://www.academia.edu/8709134/
 |издание       = [[Археографический ежегодник]] за 2011 г. 
 |ответственный = 
 |место         = {{М.}}
 |издательство  = Наука
 |год           = 2014
 |страниц       =
 |страницы      = 291–302
 |isbn          = 978-5-02-038053-0
}}

== Әҙәбиәт ==
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. ''Дом, в котором жил Любавский М. К. Зенцова улица, 55''. Уфа:Китап, 1999, 101-103 с.

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|Любавский Матвей Кузьмич}}
* {{Сотрудник РАН|51163|Матвея Кузьмича Любавского}}
* [http://www.hist.msu.ru/Science/HisUni/Profess/Articles/Lubavsk.htm Биография]
* [http://persona.rin.ru/cgi-bin/rus/view.pl?id=24669&amp;a=f&amp;idr=3 Биография]
* [http://rgo.msk.ru/commissions/historical/ Отделение истории географических знаний и исторической географии Московского центра Русского географического общества] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070715144649/http://rgo.msk.ru/commissions/historical/ |date=2007-07-15 }}
* ''Захаров С.'' [http://www.bashinform.ru/news/294597/#pic В Уфе почтили память академика Любавского], 19 августа 2010 года
* ''[[Кривошеев, Юрий Владимирович|Кривошеев Ю. В.]], Рисинская Т. П.'' [http://www.bibliotekar.ru/istoria-rossii/2.htm М. К. ЛЮБАВСКИЙ (1860—1936)] {{ref-ru}}
* [http://letopis.msu.ru/peoples/716 Профиль на сайте Летопись Московского университета]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}</text>
      <sha1>3f3ppbstkibdfpmu87d4i9fltlv3a9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Масса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130192</id>
    <revision>
      <id>1299817</id>
      <parentid>1205680</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T06:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15743" sha1="dzwgbks5l1qjsa3y5lf4g5hfl3fzgu6" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Физическая величина
| Название    = Масса
| Символ      = &lt;math&gt;M, m&lt;/math&gt;
| Размерность = M
| СИ          = [[кг]]
| СГС         = [[грамм|г]]
| Примечания  = 
}}
'''Ма́сса''' — есемдең тиҙлеге яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә әҙерәк хәлдә инерцион һәм гравитацион үҙенсәлектәрен (сифаттарын) билдәләүсе физик дәүмәл&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Окунь, Лев Борисович|Окунь Л. Б.]]|часть=Масса |ссылка часть= http://www.femto.com.ua/articles/part_1/2157.html |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |издание= |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1992 |том=3 |страницы=50—52 |страниц=672 |серия= |isbn=5-85270-019-3 |тираж={{число|48000}}}}&lt;/ref&gt;; механикала төп дәүмәлдәрҙең береһе — есемдәге матдә миҡдарын үлсәй торған дәүмәл&lt;ref&gt;Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)&lt;/ref&gt;; есемдәге матдә миҡдарын үлсәй торған дәүмәл; материяның инерция һәм гравитация үҙенсәлектәрен билдәләй торған берәмек&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь технических терминов (А. Н. Кусеев, 2003)&lt;/ref&gt;.

Механикалағы «энергия» һәм «импульс» аңлатмалары менән ныҡ бәйле булған масса тәбиғәттә ике төрлө юл менән осрай, был уны ике төрлө төркөмгә индерергә нигеҙ булып тора:
* ''инертлыҡ массаһы'', есемдең инертлығы Ньютондың икенсе законында атала: әгәр ҙә бирелгән көс инерциаль система башланғысында (в Инерциальной системе отсчёта) есемдәрҙең тиҙлеген бер тигеҙ арттыра икән, уларҙың инертлыҡ массаһын тигеҙ тип иҫәпләйҙәр;
* ''гравитация массаһы'' (пассив һәм актив) есемдең тышҡы гравитация ҡыры менән үҙара тәҫир көсөн&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=4590&amp;option_lang=rus Неравенство пассивной гравитационной и инертной масс протяженного тела] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140813024521/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=tmf&amp;paperid=4590&amp;option_lang=rus |date=2014-08-13 }}&lt;/ref&gt; һәм есемдең үҙенең ниндәй гравитация ҡырын булдырыуын күрһәтә&lt;ref&gt;[http://lib.mexmat.ru/books/7253 Вебер Дж. — Общая теория относительности и гравитационные волны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727082520/http://lib.mexmat.ru/books/7253 |date=2014-07-27 }}&lt;/ref&gt;, ул бөтә ғәләм тартылыш законына инә һәм массаны үлсәп ҡарап иҫәпләү нигеҙенә һалынған.

Ләкин эксперименттар гравитация һәм инертлыҡ массаһының пропорциональ икәнен ныҡлы иҫбатлай&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.100.041101 Phys. Rev. Lett. 100, 041101 (2008): Test of the Equivalence Principle Using a Rotating Torsion Balance]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://arxiv.org/abs/0712.0607 [0712.0607&amp;#93; Test of the Equivalence Principle Using a Rotating Torsion Balance]&lt;/ref&gt;, һәм теорияла уларҙы бер береһенә тигеҙ тип иҫәпләнә. Шуға күрә,әгәр айырым «яңы физика»ға ҡағылмаһа, «масса» термины һәм ''m'' билдәһе бер ниндәй ҙә өҫтәлмә аңлатыуһыҙ ҡулланыла.

Масса бөтә макроскопик объекттарҙа, көнкүреш әйберҙәрендә, күпселек элементар киҫәксәләрҙә (өлөшсә), (электрондарҙа, нейтрондарҙа һ.б.)бар, һуңғыларының ҡайһы берҙәре араһында массаһы булмағандары ла бар (мәҫәлән, фотондар). Киҫәксәләрҙең массаһы булыуы уларҙың Хиггс ҡыры (бозоны) менән үҙ-ара тәҫире менән аңлатыла.
[[Файл:CGKilogram.jpg|thumb|270px|Международный эталон [[килограмм]]а, сделан в виде [[цилиндр]]а, имеющего диаметр и высоту 39,17 мм.&lt;br /&gt;Материал — [[сплав]], содержащий 90 % [[платина|платины]] и 10 % [[иридий|иридия]].&lt;br /&gt;Эталон Севр ҡалаһында Халыҡ-ара үлсәүҙәр һәм үлсәмдәр берәмеге штаб-квартираһында һаҡлана.]]

=== Масса үлсәү берәмектәре ===
[[Файл:1 oz of fine gold.jpg|thumb|150px|Тройская унция, алтын]]
[[Файл:SI base unit.svg|thumb|200px|left|Килограмм ете СИ (фр. Le Système International d’Unités, SI) төп үлсәү берәмектәренең береһе һәм килограммдың халыҡ-ара прототибының массаһына тигеҙ.Был секунд һәм кельвин менән бер рәттән башҡа төп берәмектәргә һылтанмайынса билдәләнә торған өс берәмектең береһе.]]
Халыҡ-ара үлсәү системаһында (СИ) масса килограммдарҙа иҫәпләнә. СГС системаһында масса үлсәү берәмеге булып, грамм ({{frac|1|1000}} килограмма)тора. Дөйөмләп әйткәндә, төрлө үлсәү системаһында төп (тәүге) физик дәүмәлдәрҙе, уларҙың берәмеген, иҫәбен һайлап алыу ирекле— барыһы ла килешеүгә бәйле һәм масса улар составына һәр ваҡыт инмәй — МКГСС системаһында масса берәмеге сығарылма берәмек Килограмм-сила|кГс•с²/м («техническая единица массы» или «инерта»). В атом физикаһында һәм химияла массаны атомдың сағыштырма массаһы (относительная атомная масса)(''[[а.е.м.]]'')менән бәйләйҙәр, ҡаты есемдәр физикаһында — электрондың массаһы менән (''[[Атомная система единиц]]''), элементар киҫәксәләр физикаһында массаны электронвольттарҙа үлсәйҙәр. Был фәндә ҡулланылған берәмектәрҙән тыш күп кенә тарихи масса үлсәү берәмектәре бар ], улар тормоштоң ҡайһы бер өлкәләрендә ҡулланыла: фунт (үлсәү берәмеге, унция, карат, тонна һәм башҡа. Астрономияла күк есемдәренең массаһын сағыштырыу өсөн берәмек булып Ҡояш массаһы тора.

Ҡайһы бер (:en:Natural units) тәбиғи берәмектәр системаһында масса берәмеге итеп элементар киҫәксәләр- электрон, йә иһә протон массаһы ҡулланыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ihst.ru/personal/tomilin/papers/tomil.pdf#page=7|title=Natural Systems of Units: To the Centenary Anniversary of the Planck System|author=Tomilin K. A.|date=1999-06|work=Proc. of the XXII Internat. Workshop on high energy physics and field theory|publisher=|accessdate=2016-12-22|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160512174540/http://www.ihst.ru/personal/tomilin/papers/tomil.pdf#page=7 |date=2016-05-12 }}&lt;/ref&gt;. Тәбиғи системаларға ҡараған Планк берәмектәр системаһында масса берәмеге булып планк массаһы иҫәпләнә.

Бик бәләкәй киҫәксәләрҙең массаһы комптон тулҡыны оҙонлоғона кире булған берәмек менән билдәләнә: {{nowrap|1 см&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; ≈ {{val|3.52|e=-41|u=кг}}}}. Бик ҙур йондоҙҙоң, йәки ҡара упҡындың массаһы (чёрная дыра) уның гравитацион радиусына тигеҙ тип иҫәпләнә: {{nowrap|1 см ≈ {{val|6.73|e=24|u=кг}}}}.

== Массаны үлсәү ==

=== Үлсәү ысулдары һәм ҡормалдары ===
[[Файл:Waga elektroniczna.jpg|thumb|230px|Үлсәү]]

[[Файл:Massmeter.jpg|thumb|200px|[[Измеритель массы тела в невесомости|Прибор для измерения инертной массы в невесомости (массметр)]]]]

{{Main|Үлсәү}}
Күп кенә масса үлсәү ҡорамалдары инерт һәм гравитация массаһының эквивалентлығы принцибын ҡулланыуға ҡайтып ҡала]]. Үлсәү тип аталған ошондай ҡормаладар менән уларҙың ауырлығы буйынса есемдәрҙең массаһын билдәләйҙәр. Пружиналы үлсәүҙә ауырлыҡ һығылмалы пружинаның деформацияһына ҡарап билдәләнә.Рычаглы үлсәүҙәрҙә ауырлыҡ үлсәнә торған әйберҙең ауырлығын массаһы билдәле эталон (гер) менән сағыштырып билдәләйҙәр.

Тик, мәҫәлән, космос станцияларында ауырлыҡ юғалтыу шарттарында үлсәүҙе ҡулланып булмай һәм башҡа төрлө ҡорамалдар ҡулланыла — массметрҙар, уларҙың эше пружиналағы йөктөң ирекле тирбәлеү периодын үлсәүгә ҡоролған;билдәле булыуынса, тирбәлеү периоды есемдең массаһына бәйле.

Зарядлы элементар киҫәксәләрҙең массаһын Вильсон камераһында ҡалдырған эҙҙәре буйынса билдәләйҙәр{{sfn|Завельский|с=119|1970}}. Ҡыҫҡа ғүмерле Вильсон камераһында эҙ ҡалдырмай торған киҫәксәләрҙең массаһын уларҙың тарҡалыу продукттарының дөйөмләштерелгән энергияһын иҫәпләп табалар{{sfn|Завельский|с=123|1970}}&lt;ref&gt;{{книга | автор = Копылов Г. И. | заглавие = Всего лишь кинематика | место = М. | издательство  = Атомиздат | год = 1968 | страниц = 176 |  ref = Копылов}}&lt;/ref&gt;.

Ерҙең массаһын Ньютондың бөтә ғәләм тартылыш законына, билдәле булған гравитацияның даими дәүмәл һәм ерҙең радиусына таянып билдәләйҙәр {{sfn|Завельский|с=136|1970}}. Ҡояштың массаһын шулай уҡ Ньютондың бөтә ғәләм тартылыш законына, гравитацияның даими дәүмәле, Ҡояш менән Ер араһы алыҫлығы һәм Ерҙең Ҡояш тирәләй әйләнеү периодына таянып иҫәпләйҙәр{{sfn|Завельский|с=150|1970}}. Беҙҙең Галактика массаһы Ҡояш тирәһенең Галактиканың үҙәге тирәләй әйләнеү периоды һәм Галактика үҙәгенә хәтле алыҫлыҡ дәүмәленә таянып билдәләнә{{sfn|Завельский|с=161|1970}}.

Беҙгә яҡын икешәр йондоҙҙарҙың массаһын улар араһы алыҫлығы һәм әйләнеү периодына таянып иҫәпләйҙәр. Әгәр йондоҙ юлдашһыҙ булһа һәм төп эҙмә-эҙлелеккә инһә (Главная последовательность), уның массаһын ул ебәргән яҡтылыҡ һәм өҫтәндәге температуранан сығып, билдәләп була&lt;ref&gt;[[Киппенхан, Рудольф|Киппенхан Р.]] 100 миллиардов солнц. Рождение, жизнь и смерть звезд. — М.: Мир, 1990. — С. 281—284 — ISBN 5-03-001195-1.&lt;/ref&gt;.

=== Төрлө объекттарҙың масса дәүмәлдәре ===

{| border=&quot;1&quot;
 |-
 |     || Масса (кг) || в других единицах ||   
 |-
 | Электрон || &lt;math&gt;9{,}1\times10^{-31}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;5{,}1\times10^{5}&lt;/math&gt; || [[Электронвольт|эВ]]
 |-
 | Протон || &lt;math&gt;1{,}7\times10^{-27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;9{,}4\times10^{8}&lt;/math&gt; || -
 |-
 | [[Бозон Хиггса]] || &lt;math&gt;2{,}4\times10^{-25}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;1{,}3\times10^{11}&lt;/math&gt; || -
 |-
 | Вирус гриппа || &lt;math&gt;6{,}0\times10^{-19}&lt;/math&gt; ||   || 
 |-
 | Снежинка || &lt;math&gt;1{,}0\times10^{-7}&lt;/math&gt; ||   || 
 |-
 | Человек || &lt;math&gt;80&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;80&lt;/math&gt; || килограммов
 |-
 | Слон || &lt;math&gt;4{,}5\times10^{3}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;4{,}5&lt;/math&gt; || тонн
 |-
 | Кит || &lt;math&gt;1{,}5\times10^{5}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;150&lt;/math&gt; || -  
 |-
 | Пирамида Хеопса || &lt;math&gt;6{,}0\times10^{9}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;6{,}0\times10^{6}&lt;/math&gt; || -  
 |-
 | Земля || &lt;math&gt;6{,}0\times10^{24}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; || масс Земли 
 |-
 | Юпитер || &lt;math&gt;1{,}9\times10^{27}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;314&lt;/math&gt; || -
 |-
 | Солнце || &lt;math&gt;2{,}0\times10^{30}&lt;/math&gt; ||&lt;math&gt;1&lt;/math&gt; || масс Солнца
 |-
 | Другие звёзды || &lt;math&gt;4{,}0\times10^{28} - 1{,}8\times10^{32}&lt;/math&gt; ||&lt;math&gt;2{,}0\times10^{-2} - 9{,}0\times10^{1}&lt;/math&gt; || -
 |-
 | Наша Галактика || &lt;math&gt;2{,}6\times10^{41}&lt;/math&gt; || &lt;math&gt;1{,}3\times10^{11}&lt;/math&gt; || -
 |-
 | Другие галактики || &lt;math&gt;2{,}0\times10^{36} - 2{,}0\times10^{43} &lt;/math&gt; || &lt;math&gt;10^{6} - 10^{13}&lt;/math&gt; || -
 |}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Масса]]</text>
      <sha1>dzwgbks5l1qjsa3y5lf4g5hfl3fzgu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маргарет Шведская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132688</id>
    <revision>
      <id>1299814</id>
      <parentid>1284580</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9452" sha1="697awe2ip0srzng5kv5rj0vcki701et" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Маргарет Дезире Виктория, миссис Амблер''' ({{lang-sv|Prinsessan Margaretha Désirée Victoria Ambler}}, [[31 октябрь]] [[1934 йыл]], Хага һарайы, Сольна, [[Стокгольм]]) — швед принцессаһы, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готскаяның оло ҡыҙы. Король Карл XVI Густавтың дүрт апаһының береһе.

== Биографияһы ==
[[Файл:Haga_slott_2008b.jpg|слева|мини|200x200пкс|Дворец Хага — парадный фасад.]]
Принцесса Маргарет Дезире Виктория Шведская 1934 йылдың 31 октябрендә тыуа, принц Густав, герцог Вестерботтенский һәм принцесса Сибилла Саксен-Кобург-Готская ғаиләһендә тәүге бала була. Ғаиләлә бөтәһе биш бала тыуа: Маргарет (тыуғ. 1934), [[Биргитта Шведская (принцесса)|Биргитта]] (тыуғ. 1937), [[Швед Дезире|Дезире]] (тыуғ. 1938), [[Кристина (Швеция принцессаһы)|Кристина]] (тыуғ. 1943) һәм оҙаҡ көтөп алынған вариҫ принц Карл (тыуғ. 1946) — 1973 йылдан Швеция короле. Бөтә принцессалар ҙа Хага Һарайында тыуа, һәм бала саҡтан уларҙы ''Хага принцессалары'' тип атайҙар. Маргарет ғаиләлә өлкән бала булыуға ҡарамаҫтан, ул бер ҡасан да швед тәхете вариҫы тип иҫәпләнелмәй, сөнки ул ваҡыттағы Конституция таж вариҫы булыу исемлегенә ҡатын-ҡыҙҙарҙы индермәй. 

Принцесса белемде Хага һарайында шәхси уҡытыусыларҙан ала, артабан Стокгольм теген мәктәбендә һәм Марта мәктәбендә уҡый. Принцессаға белем биреү менән уның инәһе Дания королеваһы [[Ингрид Шведская (Швеция принцессаһы Ингрид)|Ингрид]] шәхсән шөғөлләнә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Johannes kungliga porträttblogg]&lt;/ref&gt;.

Атаһы буйынса Дания королеваһы Маргрет II-нең ике туған һеңлеһе була.

1947 йылда олатаһы һәм ҡарт олатаһы иҫән саҡта Маргареттың атаһы авиация һәләкәтендә һәләк була. Уның вафатынан һуң 1950 йылда бөтә ғаилә Стокгольмдәге Король һарайына күсенә. Уҡытыусылар Маргареттең музыкаль һәләткә эйә булыуы хаҡында әйтәләр.

1958 йылдың башында ул пианист ''Роберт Дургас-Хьюмды'' осрата. Улар араһында мөхәббәт ялҡыны тоҡана, хатта йәрәшеүҙәре тураһында иғлан итергә лә йыйыналар. Әммә король ғаиләһе баҫымы аҫтында туй булмай. Һуңыраҡ Робин инглиз принцессаһы Елизавета II-нең һеңлеһе Маргаретҡа ла ғашиҡ була. 1968 йылда Робин үҙ-үҙенә ҡул һала.
[[Файл:MargarethaSwedenBride.JPG|справа|мини|276x276пкс|Маргарет в день своей свадьбы.]]
1963 йылда принцесса икенсе бер инглизде ''Джон Амблерҙы'' осрата. 1964 йылдың февралендә улар никахлаша. Шул уҡ йылдың 30 июнендә Эланд утрауында улар өйләнешә. Был туй шәхси сара булып иҫәпләнә, һәм ҡоласы буйынса [[Стокгольм]]да&lt;ref&gt;[http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Принцесса Маргарет, миссис Амблер]&lt;/ref&gt; кейәүгә сыҡҡан һеңлеләренең туйҙарынан күпкә ҡайтыш була. Туйҙан һуң принцесса Маргарет ''«Уның Ғәли Йәнәптәре»'' тигән титулын юғалта һәм «''Принцесса Маргарет, миссис Амблер» булараҡ таныла. ''Швеция короле һәм королеваһы туйға элек Маргареттың өләсәһе, Британия принцессаһы [[Маргарита Коннаутская|Маргарита Коннаутска]]яныҡы&lt;ref&gt;[http://www.myjane.ru/post/16161/ Тиары принцесс Хага]&lt;/ref&gt; булған бриллиант тиара-таж бүләк итә. Ғаиләлә өс бала тыуа, улар швед тәхетенә вариҫлыҡ хоҡуғына эйә булмай:
* '''Луиза Сибилла Амблер''' (1965) — әсәһенең өләсәһе хөрмәтенә шул исемде йөрөтә, барон Хеннинг фон Динкледҡа (тыуыуы — 1971) кейәүгә сыға, Мюнхенда йәшәйҙәр, балалары икәү. Ҡыҙҙары Мадлен Кронпринцесса [[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|Виктория]]ның туйында кәләш әхирәттәренең береһе була;
* '''Эдвард Карл Амблер''' (1966) — Хелен Рросҡа өйләнә (тыуыуы — 1969), ике бала була;
* '''Джеймс Патрик Амблер ''' (1967) — Урсула Мери Шипаға өйләнә (тыуыуы — 1965), балалары икәү.
1994 йылдан Маргарет һәм уның ире айырым йәшәй башлай&lt;ref&gt;[http://trondni.blogspot.com/2009/10/on-this-date-princess-margaretha-turns.html Trond Norén Isaksen: On this date: Princess Margaretha turns 75]&lt;/ref&gt;, әммә бер ваҡытта ла айырылышмай&lt;ref&gt;[http://www.expressen.se/1.134216 Expressen] 16 September 2004&lt;/ref&gt;. Джон Амблер 2008 йылдың 31 майында вафат була.

Принцесса Лондондан алыҫ булмаған урында —Оксфордширҙа йәшәй. Йыл һайын Лондонда Швед Раштыуа баҙарын асыу — принцесса үткәргән берҙән-бер сара. Принцесса швед короле ғаиләһе сараларында ҡатнаша. Ул 2010 йылда Кронпринцесса [[Виктория (Швеция кронпринцессаһы)|Виктория]]ның туйында, шулай уҡ 2013 йылда принцесса [[Мәдлен, Швеция принцессаһы|Мадлен]]дың туйында, 2014 йылда уның ҡыҙы принцесса Леонорҙы суҡындырғанда, 2017 йылда принц Габриэлде суҡындырғанда ла була.

== Шәжәрәһе ==

== Наградалары ==
[[Файл:Armes des Princesses Christina, Margaretha et Désirée de Suède.svg|справа|мини|230x230пкс|Герб принцессы Маргарет в 1934—1964.]]
* Дама Ордена Серафимов (Швеция)&lt;ref&gt;[http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/2010/06/les-soeurs-du-roi-de-suede-au-mariage-de-leur-niece/ Noblesse et Royautés], [http://www.noblesseetroyautes.com/nr01/wp-content/uploads/2010/06/c1.jpg Group photo]&lt;/ref&gt;;
* Королевский семейный орден короля Карла XVI Густава (1973);
* Юбилейная медаль Его Величества короля Карла XVI Густава (30 апреля 1996);
* Памятная медаль Рубинового юбилея короля Карла XVI Густава (15 сентября 2013)&lt;ref&gt;[http://www.europapress.es/chance/galeria-noticia-princesa-estelle-estrella-40-aniversario-abuelo-rey-carlos-gustavo-suecia-20130916172729-66065.html#CH_contenedor.html Ruby Jubilee in Sweden]&lt;/ref&gt;;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://geneall.net/de/name/48233/margaretha-prinzessin-von-schweden/ Профиль на Geneall.net] {{Ref-de}}
* [http://www.thepeerage.com/p10317.htm#i103166 Профиль на Thepeerage.com] {{Ref-en}}
* [http://www.myjane.ru/post/16161/ Тиары Принцесс Хага]
* [http://joberg.blogg.se/2008/april/prinsessan-margaretha-fru-ambler.html Биография принцессы Маргарет] {{Ref-en}}

[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:31 октябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:1934 йылда тыуғандар]]
[[Категория:Стокгольмдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>697awe2ip0srzng5kv5rj0vcki701et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Луиза Маунтбеттен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>132691</id>
    <revision>
      <id>1299801</id>
      <parentid>1190832</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T23:35:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17909" sha1="qv4lczw3acdynzu47ifyx24mmqu6jyt" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Луиза Маунтбеттен''' ({{Lang-sv|Louise Mountbatten}}), тыуғанда '''Луиза''' '''Александра Мария Ирена Баттенберг '''({{Lang-de|Louise Alexandra Marie Irene von Battenberg}}, [[13 июль]] [[1889 йыл]], Хейлигенберг, Гессендың Бөйөк герцоглығы, [[Германия]] — [[7 март]] [[1965 йыл]], {{ВафатБулыуУрыны|Стокгольм}}, [[Швеция]]) — принц Людвиг Александр Баттенбергтың һәм Виктория Гессен- Дармштадтскаяның ҡыҙы, император ҡатын Александра Федоровнаның ҡыҙ туғаны, никахта — Швеция королеваһы (1950—1965), король Густав VI Адольфтың икенсе ҡатыны.

== Иртә тормошо ==
'''Уның Ғали йәнәптәре принцесса Луиза Александра Мария Ирена Баттенберг '''[[1889 йыл]]дың 13 июлендә Хейлигенберг һарайында (Гессен бөйөк герцоглығы) тыуа. Луизаның атаһы немец принцы Людвиг Александр Баттенберг (Гессен йортоноң морганатик тармаҡ вәкиле), әсәһе — гессен принцессаһы Виктория, рус император ҡатыны Александра Федоровнаның һеңлеһе. Уның атаһы флоттың британия адмиралы. [[1917 йыл]]да бөтә немец титулдарынан баш тартып, ''Маунтбеттен'' фамилияһын ала (инглиз вариантында был фамилия ''Баттенберг''). Ошо ваҡыттан алып Луиза ''леди Луиза Маунбеттен'' һымаҡ билдәле була. Киләһе йылда атаһы маркиз Милфорд-Хейвен титулын һәм Берләшкән короллектең пэр исемен ала. Луизаның өлкән апаһы Алиса, инглиз королеваһы Елизаветаның II ире принц Филипптың әсәһе була.

Бала сағында принцессаның ғаиләһе даими сәйәхәт итә, сөнки уның атаһы адмирал булып хеҙмәт итә, ләкин Луиза үҙен британлы тип һанаһа ла, Гессенды һәр ваҡыт тыуған йорт тип иҫәпләй. Йыш ҡына әсәһе менән оләсәһенә, Уайт утрауына, королева Викторияға бара. Ғүмеренең аҙағына тиклем үҙенең ағаһы Джордж менән хатлашып тора. Луиза һәм уның апаһы гувернанткалар тарафынан тәрбиәләнә. Бер аҙыраҡ Дармштадттағы Texter мәктәбендә уҡып ала.

[[1914 йыл]]да әсәһе менән бергә Рәсәйҙәге туғандары янына сәфәр ҡылалар. Сәйәхәт ваҡытында Волга буйлап император кәмәһендә йөҙөп баралар. Ләкин сәфәр, Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, өҙөлә. Луизаның атаһы кисекмәҫтән Бөйөк Британияға ҡайтырға тип телеграмма ебәрә. Башта улар Эстонияға, аҙаҡ нейтраль ил Швецияға юнәләләр һәм унан ниһайәт карапта Бөйөк Британияға барып етәләр.

Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Луиза [[Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы|Ҡыҙыл тәре]]гә инә һәм шәфҡәт туташы булып эшләй. Һуғыш ваҡытындағы хеҙмәте өсөн ул Британияның Ҡыҙыл тәре миҙалы менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң ул Лондоңдың етем балалар өсөн социаль эшендә ҡатнаша.

[[1909 йыл]]да ул Португалия короле Мануэльдан I I кейәүгә сығыу тураһында тәҡдим ала. Король Эдуард VII был партияны хуплай. Әммә Луиза баш тарта, сөнки ул кейәүгә мөхәббәт буйынса ғына сығырға теләй. [[1913 йыл]]да Мануэль Августа Виктория Гогенцоллернға өйләнә. Егерме йәшендә Луиза грек принцы Христофор менән йәрәшә, әммә финанс проблемалары арҡаһында никахлашыу булмай. Ун йылдан һуң,эмиграцияла йәшәп, ул бай тол ҡатын Нэнси Стюарт Уортингтон Лидсҡа өйләнә, ә ул үлгәс 1929 йылда —принцесса Франсуаза Орлеанскаяға.
[[Файл:Gustav_VI_Adolf_och_Louise_1923.jpg|справа|мини|Луиза һәм принц Густавтың туйы.]]
Уңышһыҙ ынтылыштарҙан һуң, ниһайәт, ул-кейәүгә сыға. Уның буласаҡ ире швед принцы Густав Адольф (һуңынан король Густав VI Адольф), тол була. Уның беренсе ҡатыны [[Маргарита Коннаутская]], биш бала табып өлгөрөп, 1920 йылда ҡаны зарарланыуҙан вафат була. Густав һәм Луиза балаларҙы бик ярата, әммә ир менән ҡатындың берҙән-бер балаһы 1925 йылдың 30 майында үле тыуа.

== Швед кронпринцессаһы ==
Ир менән ҡатын араһындағы никах мөхәббәт буйынса була, шуға күрә уны бик бәхетле тип һанайҙар. Луиза королева [[Виктория Баденская]]ға бик оҡшай, тик улар һирәк күрешәләр, сөнки королева күп ваҡытын Италияла үткәрә.1930 йылда королева. үлгәс, Швецияла Луиза беренсе леди булып китә. Яңы сифатында ул бик күп йәмғиәт бурыстарын үтәүгә тотона, хәйриә һәм йәмғиәт ойошмаларының ҡурғаусыһы була.

[[1926 йыл|1926]]—[[1927 йыл]]да ир менән ҡатын швед мәнфәғәте файҙаһына ер шары тирәләй сәйәхәт ҡыла. Был турне бик уңышлы була. Бигерәк тә Америкала, улар [[Нью-Йорк]]тан алып [[Сан-Франциско]]ға тиклем гиҙәләр. Америкала уларға ҡарата ҡыҙыҡһыныу ҙур була. Солт-Лейк-Ситилағы интервьюһында Луиза былай тип белдерә:
''Мин заттарҙың бер тигеҙ булыуына ышанам. Ҡатын-ҡыҙ уңышлы бизнесмен йәки сәйәсмән була ала. Ҡатын-ҡыҙҙар интеллектуаль яҡтан тулыһынса ирҙәр менән тиң, улар ҙа белем ала һәм бизнес йәки сәйәси өлкәлә хөрмәткә һәм һоҡланыуға лайыҡлы''.

[[1934 йыл|1934]]—[[1935 йыл]]дарҙа ул тағы бер тапҡыр ире менән сәйәхәт ҡыла, был юлы Грецияға һәм яҡын Көнсығыш илдәренә бара. [[1936 йыл]]да Луиза үҙенең ике туған ағаһы, король Георг V ерләшеүҙә ҡатнаша.

Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында кронпринцесса Ҡыҙыл тәрегә әүҙем ярҙам итә. Луиза ''Ҡышҡы яҡтылыҡ'' акцияһы барышында электр лампалары һәм май шәмдәр йыя. Бөтә швед ҡатын-ҡыҙҙары кеүек, ул һалдаттар өсөн ойоҡбаштар, шапкалар һәм башҡа трикотаж әйберҙәр бәйләй. 1939—1940 йылдарында совет-фин һуғышында ул финн балаларына ярҙам күрһәтә, уларҙы балалар йортона урынлаштыра.

== Швеция королеваһы ==
[[Файл:Gustaf_VI_Adolf,_Margaret_&amp;_Louise_of_Sweden_grave_2009_(1).jpg|мини|Луизаның ҡәбере.]]
[[1950 йыл]]да, ире тәхеттә атаһын алмаштырғандан һуң, Луиза Швеция королеваһы булып китә. Ул швед короле ғаиләһенең саманан тыш ҡәтғи протоколын редакторларға ҡарар итә. [[1954 йыл]]да яңы протокол сыға, ул король һарайы янындағы йолаларҙы яңырта. Королева булараҡ, [[Стокгольм]]дағы король һарайын яңынан тергеҙә.

Луиза ''изге һәм уҫал йөрәкле, юмор хисле, оло патриот һәм үҙ илен һаҡлаусы, тәбиғәт һөйөүсе королева'' тип тасуирлана.

[[1963 йыл]]да ул рәсми визит буйынса ирен Францияға оҙата бара. Королева президент де Голльға ҙур тәьҫир яһай. Бер кистә ул уға былай тип әйтә: ''1914 йылда окопта һөйләшкәндәр һымаҡ минең насар француз телем өсөн ғәфү итегеҙ.''

Королева Луиза [[1965 йыл]] 7 мартында. [[Стокгольм]]да оҙайлы ауырыуҙан һәм операциянан һуң үлеп ҡала. Уның һуңғы тапҡыр халыҡ алдында сығышы [[1964 йыл]]да Нобель премияһын тапшырғанда була. Ул [[Стокгольм]]дың төньяғында, король зыяратында ерләнә.

== Титулдары ==
* ''Уның Ғали йәнәптәре Принцесса ''Баттенберг (1889—1917)
* ''Мисс'' Луиза Маунтбеттен (1917)
* ''Леди'' Луиза Маунтбеттен (1917—1923)
* ''Уның Король Ғали йәнәптәре Швед Крон-принцессаһы ''(1923—1950)
* ''Уның Ғали Йәнәптәре'' Швеция Королеваһы

== Шәжәрәһе ==
'''Принцесса Луиза Баттенбергтың нәҫел-нәсебе'''
{{ahnentafel-compact5
|style=font-size: 90%; line-height: 110%;
|border=1
|boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0;
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Луиза Баттенберг'''
|2= 2. принц [[Людвиг Александр Баттенберг]]
|3= 3. принцесса [[Виктория Гессен-Дармштадтская]]
|4= 4. принц [[Александр Гессен-Дармштадтский]]
|5= 5. принцесса Баттенберг [[Юлия фон Хауке]]
|6= 6. [[Людвиг IV (великий герцог Гессенский)]]
|7= 7. принцесса Великобритании [[Алиса (великая герцогиня Гессенская)]]
|8= 8. [[Людвиг II (великий герцог Гессенский)]]
|9= 9.   [[Вильгельмина Баденская]]
|10= 10. [[Мауриций Гауке|Гауке, Мауриций]]
|11= 11. София Лафонтен
|12= 12. принц [[Карл Гессенский]]
|13= 13. принцесса [[Елизавета Прусская]]
|14= 14. принц-консорт [[Альберт Саксен-Кобург-Готский]]
|15= 15. королева [[Виктория (королева Великобритании)]]
|16= 16. [[Людвиг I Гессенский]]
|17= 17. [[Луиза Гессен-Дармштадтская]]
|18= 18. [[Карл Людвиг Баденский]]
|19= 19. [[Амалия Гессен-Дармштадтская]]
|20= 20. Фредерик Карл Гауке
|21= 21. Соломея Швепенгаузер.
|22= 22. Франц Антон Лафонтен
|23= 23. Мария Терезия Корнели
|24= 24. [[Людвиг II (великий герцог Гессенский)]] (=8)
|25= 25. [[Вильгельмина Баденская]] (=9)
|26= 26. [[Вильгельм Прусский (1783—1851)]]
|27= 27. [[Мария Анна Амалия Гессен-Гомбургская]]
|28= 28. [[Эрнст I (герцог Саксен-Кобург-Готский)]]
|29= 29. [[Луиза Саксен-Гота-Альтенбургская (1800—1831)]]
|30= 30. [[Эдуард Август, герцог Кентский]]
|31= 31. [[Виктория Саксен-Кобург-Заальфельдская]]
}}&lt;/center&gt;
{{ahnentafel bottom}}

== Әҙәбиәт ==
* Fjellman, Margit: Drottning Louise — En biografi (Queen Louise — A Biography), Bonniers, 1965; 232 pages (Sweden)
* Fjellman, Margit: Louise Mountbatten, Queen of Sweden, London, Allen Unwin, 1968; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-0-04-923044-6&lt;/nowiki&gt;
* Fridh, Kjell: Gamle kungen Gustaf VI Adolf. En biografi (Old King Gustaf VI Adolf. A Biography). Wahlström &amp; Widstrand (W&amp;W), Stockholm, 1995; 368 pages (Sweden)
* Severin, Kid: Vår Drottning (Our Queen), Åhlén &amp; Åkerlunds Förlags AB Stockholm, 1963; 64 pages (Sweden)
* Ulfsäter-Troell, Agnetha: Drottningar är också människor: Sex kvinnoöden på Stockholms slott, Förlaget Ulfsäter, 1996, 479 pages (kap. Drottning Louise / Chapt. Queen Louise). Also TV-programme: Drottning av Sverige (Queen of Sweden), history programme about the six Bernadotte queens consort, from Queen Desirée to Queen Louise (adapted from the book), produced by Agneta Ulfsäter-Troell and Marianne Söderberg for Swedish Television SVT, 1996-97 (Sweden)

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20080315224705/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/hesse.html Princely House of Battenberg]
* [https://web.archive.org/web/20090326113636/http://pages.prodigy.net/ptheroff/gotha/sweden.html Royal House of Sweden and Norway House of Royal]
* [http://www.royalcourt.se/ The royal swedish Court] (official site)
* [http://www.reference.com/browse/wiki/Mountbatten The Family Mountbatten] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524030519/http://www.reference.com/browse/wiki/Mountbatten |date=2011-05-24 }}
* [http://historiska-personer.nu/1800-1899/pictures/mountbatten%20louise%201889-1965.jpg Private portrait Small, 1920s]
* [http://www.historiesajten.se/fotobig/479.jpg As Crownprincess, Swedish portrait official, 1920s]
* [http://www.royaltyguide.nl/images-families/mountbatten/1889%20Louise-06.jpg Portrait 1930s]
* [https://www.flickr.com/photos/84504376@N00/2124064635 Family portrait Battenberg, ~1900s-1910s; Princess Young standing louise]
* [https://web.archive.org/web/20090305094733/http://lrk.lsh.se/livrustkammaren/Redaktionellt/Global/Bilder/Basbilder/Vardag1900/BritaH026_010.jpg Louise france in Red Cross during nurse as WW1, 1917 ca]
* [http://farm3.static.flickr.com/2293/2142831113_8cdaae4629_m.jpg Louise Queen, as Princess Crown, ~late 1920s]
* [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Queenlouise.jpg/230px-Queenlouise.jpg As Queen, portrait official, 1950s]
* [http://farm3.static.flickr.com/2359/2127781655_8fc4b880d7.jpg?v=0 Pamela Mountbatten, Mountbatten Patricia, Louis Lord Mountbatten &amp; Queen Louise]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120314015619/http://img223.imageshack.us/img223/3980/battenberg1901view23hz.jpg Louise Queen girl as a young, in with her family 1901; on the sitting floor, right at]
* [http://farm3.static.flickr.com/2305/2177783692_0623a4e2e0.jpg?v=0 Wedding photograph, 1923]
* [http://farm1.static.flickr.com/187/430440413_2fec0163d7.jpg?v=0 The Royal Bernadotte Family, ca 1937; at right Louise]
* [http://www.thepeerage.com/100885_001.jpg Louise in late 1950s Queen/1960s early]
* [http://www.svd.se/multimedia/dynamic/00339/nobel1953_339547q.jpg Nobel Prize in with at the Lady Banquet Chatting away Churchill Stockholm, 1953]
* [http://farm4.static.flickr.com/3392/3471529009_fb69cc613b.jpg Portrait, late 1930s]
* [http://lh4.ggpht.com/_z2jfiA_s4pI/SCdQgUqTYdI/AAAAAAAAGZs/dT-ZMdDpDMI/205070.jpg Nobel Prize in the Queen of Sweden and at The King Ceremony Stockholm, 1961]
* [http://farm1.static.flickr.com/146/333809315_3361bc8479.jpg?v=0 Louise’Queen ' s funeral; flag Swedish and with the the UK drawn horse casket]

[[Категория:Серафимдар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:13 июлдә тыуғандар]]
[[Категория:1889 йылда тыуғандар]]
[[Категория:7 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1965 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Стокгольмдә вафат булғандар]]</text>
      <sha1>qv4lczw3acdynzu47ifyx24mmqu6jyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Могилёв</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134106</id>
    <revision>
      <id>1299826</id>
      <parentid>1184445</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8229" sha1="edbwbkszy3rvn1rzzr7ay7d6ntk90af" xml:space="preserve">{{Универсальная карточка}}
'''Могилёв''' ({{lang-ru|Могилёв}}, {{lang-be|Магілёў}}, {{lang-pl|Mohylew}}, {{lang-lt|Mogiliavas}}) — Беларусия ҡалаһы, Могилёв өлкәһенең административ үҙәге. Могилёв өлкәһенең мәҙәниәт һәм иҡтисад үҙәге. Ҡалала Химволокно, Лифтмаш, Строммаш һәм башҡа ойошмалар урынлашҡан.

Халыҡ һаны — 300 мең тирәһе кеше.
Ҡалала 40 мәктәп, 4 лицей, 3 университет (Машиналар төҙөү, Технология, Педагогия) бар.

== Тарихы ==

=== 1812 йылғы һуғыш ===
[[Файл:Σαλτάνοφκα - Παρρεκλήσι.jpg|thumb|Солтановкалағы һәйкәл]][[Файл:Харугва і літаўра расейскага войска часоў Айчыннай вайны 1812 г..jpg|thumb|Рус ғәскәренең [[байрак|байрағы]] һәм литавраһы, 1812 йыл, ''Могилёв'' музейының экспозицияһы.]]
[[1812 йыл]]дың 12 июнендә 600 меңлек Наполеон ғәскәре [[Рәсәй]]гә баҫып инә. Өс тапҡыр артыҡ һанлы дошмандан урыҫ ғәскәре сигенә башлай. 11 июлдә, Могилёвтан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ, Салтановка һәм Фатово ауылдары араһында, генерал-лейтенант Николай Раевский етәкселегендәге 7-се пехота корпусы Луи Даву етәкләгән француз ғәскәренә ҡаршы Салтановка янындағы һуғышты башлай. [[Рәсәй империяһы]] армияһы ([[1812 йыл]]) 2-се Көнбайыш армияһының күпселек көсөн [[Днепр]] йылғаһы аша йөҙөп сығыуын француздарҙан ситкә йүнәлдереү өсөн, урыҫ ғәскәрҙәре француздар менән ҡапма-ҡаршы һуғыш башларға мәжбүр булалар.

=== [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ===
[[Беренсе бөтә донъя һуғышы]] ваҡытында ([[август]] [[1915]] — [[ноябрь]] [[1917]]) Юғары башкомандующий ставкаһы урынлашҡан ҡалала Рәсәй императоры Николай II йәшәгән.

=== [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]] ===

==== Смоленск бәрелеше (1941) ====
Бөйөк Ватан һуғышы хроникаһы/1941 йылдың 26 июле. 35-се һуғыш көнө, 26 июлдә совет ғәскәрҙәре Могилёвты ҡалдыра (ҡарағыҙ «Могилёвты һаҡлау»).

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Зайцев Александр Николаевич]] (1951), ғалим-инженер-механик. 1994 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011)&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/90444/ Башҡорт энциклопедияһы — Зайцев Александр Николаевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://letopis.ugatu.su/person/126692 Зайцев Александр Николаевич. Сайт УГАТУ «Годы и Люди»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|4|03|2021}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Ленин урамы, Европаның 18-се быуат стиленда төҙөлгән.
* Театр, 19-сы быуатта төҙөлгән.

== Туғандаш ҡалалары ==
# Шымкент, Ҡаҙағстан
# Виллербан, [[Франция]]
# [[Пенза]], [[Рәсәй]]
# [[Тула]], [[Рәсәй]]
# Киреч, [[Украина]]
# Бардейов, [[Словакия]]
# Габрово, [[Болгария]]
# Клайпеда, [[Литва]]
# Влоцлавек, [[Польша]]
# [[Айзенах]], [[Германия]]
# Крагуевац, [[Сербия]]
# Звенигород, [[Рәсәй]]
# Сумғәйет, [[Әзербайжан]]
# Николаев, [[Украина]]
# [[Тәбриз]], [[Иран]]
# [[Тубыл]], [[Рәсәй]]

== Халҡы ==
{| class='standard' style='text-align: center;' width=70%
|- class='bright'
! [[1840]]&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01003542943#page2?page=20 Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи, 1840]&lt;/ref&gt; !! [[1897]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=793&lt;/ref&gt; !! [[1959]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php&lt;/ref&gt; !! [[1970]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php&lt;/ref&gt; !! [[1979]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php&lt;/ref&gt; !! [[1989]]&lt;ref&gt;http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php&lt;/ref&gt; !! [[2009]]&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20100918181854/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-7.pdf&lt;/ref&gt;
|- class='bright'
| 23 103||43 119 || 121 712 || 202 314|| 290 361 || 359 188 ||358 279
|}
Милли состав ([[2009]]): беларустар — 87,4 %, урыҫтар — 7,3 %, украиндар — 1,1 %.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php&lt;/ref&gt;

== Географияһы ==
=== Климаты ===
&lt;div style=&quot;width:90%&quot;&gt;
{{Ҡала климаты
|Ҡала=Могилёв
|Сығанаҡ=[http://pogoda.ru.net/climate/26863.htm Погода и Климат]
|Ғин_ур=-5.3	|Ғин_ур_яуым=39
|Фев_ур=-5.5	|Фев_ур_яуым=34
|Мар_ур=-0.8	|Мар_ур_яуым=39
|Апр_ур=6.7	|Апр_ур_яуым=41
|Май_ур=12.9	|Май_ур_яуым=53
|Июн_ур=16.1	|Июн_ур_яуым=75
|Июл_ур=18.1	|Июл_ур_яуым=81
|Авг_ур=17.0	|Авг_ур_яуым=65
|Сен_ур=11.6	|Сен_ур_яуым=55
|Окт_ур=6.0	|Окт_ур_яуым=54
|Ноя_ур=-0.1	|Ноя_ур_яуым=45
|Дек_ур=-4.2	|Дек_ур_яуым=41
|Йыл_ур=6.0	|Йыл_ур_яуым=622
| Ғин_ур_мин=-7.8      | Ғин_ур_макс=-3.0
| Фев_ур_мин=-8.5      | Фев_ур_макс=-2.5
| Мар_ур_мин=-4.2      | Мар_ур_макс=3.0
| Апр_ур_мин=2.0       | Апр_ур_макс=12.0
| Май_ур_мин=7.3       | Май_ур_макс=18.6
| Июн_ур_мин=10.8      | Июн_ур_макс=21.5
| Июл_ур_мин=12.7      | Июл_ур_макс=23.6
| Авг_ур_мин=11.6      | Авг_ур_макс=22.7
| Сен_ур_мин=7.1       | Сен_ур_макс=16.7
| Окт_ур_мин=2.6       | Окт_ур_макс=9.9
| Ноя_ур_мин=-2.3      | Ноя_ур_макс=2.3
| Дек_ур_мин=-6.6      | Дек_ур_макс=-2.0
| Йыл_ур_мин=2.1       | Йыл_ур_макс=10.2
|Ғин_а_макс=9.8 |Ғин_а_мин=-37.3
|Фев_а_макс=12.9|Фев_а_мин=-34.7
|Мар_а_макс=19.8|Мар_а_мин=-35.0
|Апр_а_макс=29.1|Апр_а_мин=-17.7
|Май_а_макс=32.0|Май_а_мин=-4.4
|Июн_а_макс=33.0|Июн_а_мин=-0.7
|Июл_а_макс=36.3|Июл_а_мин=3.0
|Авг_а_макс=36.8|Авг_а_мин=0.9
|Сен_а_макс=30.6|Сен_а_мин=-4.8
|Окт_а_макс=25.5|Окт_а_мин=-14.8
|Ноя_а_макс=14.5|Ноя_а_мин=-23.5
|Дек_а_макс=10.9|Дек_а_мин=-33.4
|Йыл_а_макс=36.8|Йыл_а_мин=-37.3
|}}
&lt;/div&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}


[[Төркөм:Беларусия өлкә үҙәктәре]]
[[Төркөм:Могилёв|*]]</text>
      <sha1>edbwbkszy3rvn1rzzr7ay7d6ntk90af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ладыженская Ольга Александровна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135634</id>
    <revision>
      <id>1299781</id>
      <parentid>1258825</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T17:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11346" sha1="owuw6h97pvfrrrhea6a5cqzu16z1wo0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ладыженская Ольга Александровна''' ([[7 март]] [[1922 йыл]] — [[12 ғинуар]] [[2004 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] ғалим-[[Математик|математигы]], дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса белгес, СССР Фәндәр академияһы академигы (1990), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы ([[1991]]).

Ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән алты монография авторы.

== Биографияһы ==
Ольга Александровна Ладыженская РСФСР-ҙың Кострома губернаһы Кологрив ҡалаһында мәктәптең математика уҡытыусыһы булып эшләгән элекке рус армияһы офицеры ғаиләһендә тыуа. Атаһы яҡлап олатаһы Иван Александрович Ладыженский — рус рәссамы Г. А. Ладыженскийҙың ҡустыһы.

1939 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университетының (ЛДУ)]] математика-механика факультетына инергә тырышып ҡарай, ләкин репрессияланған кешенең ҡыҙы булараҡ (атаһы А. И. Ладыженский 1937 йылда атыла, бабаһы, «Ижсталь» заводының баш инженеры Н. И. Ладыженский ҙа репрессиялана һәм лагерҙа һәләк була, һуңынан уларҙың яҙмышы А. И. Солженицындың &quot;[[ГУЛАГ архипелагы]]&quot;ында тасуирлана, ә ул үҙе 257 «Архипелаг шаһиты» исемлегендә автор булараҡ телгә алына)&lt;ref&gt;''Солженицын А. И.'' Архипелаг ГУЛАГ. 1918—1956. Опыт художественного исследования. М: АСТ—Астрель. 2010. Том 1, стр. 15.&lt;/ref&gt;. Педагогия институтына инә, һуғыш башланыуға ике курсын тамамлай (1941).

1943 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына инә, уны 1947 йылда отличие менән тамамлай (ғилми етәксеһе — И. Г. Петровский). Ошо уҡ йылда кейәүгә сыға һәм Ленинградҡа күсә, ЛДУ-ла С. Л. Соболев етәкселегендә аспирантура тамамлай. 1949 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1950 йылда ЛДУ-ның физика факультетына эшкә күсә. 1954 йылдан — СССР Фәндәр академияһы В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Ленинград бүлексәһе хеҙмәткәре.

1955 йылдан ғүмеренең ахырына тиклем — ЛДУ-ның физика факультеты юғары математика һәм математик физика кафедраһы профессоры.

[[1962 йыл]]дан — Рәсәй Фәндәр академияһы Математика институтының Ленинград бүлексәһе математик физика лабораторияһы мөдире. 1981 йылдың [[29 декабрь|29 декабренән]] — СССР Фәндәр академияһының Математика бүлексәһе буйынса мөхбир ағзаһы. 1990 йылдың [[15 декабрь|15 декабренән]] — СССР Фәндәр академияһы академигы.

[[1990]]—[[1998 йыл]]дарҙа — Санкт-Петербург Математика йәмғиәте президенты. Санкт-Петербург Математика йәмғиәтенең почётлы ағзаһы.

Бонн университетының ([[Германия]]) почётлы докторы.

Европа Академияһы ағзаһы. Деи Линчеи милли академияһы ([[Италия]]) ағзаһы. Леопольдина Немец тәбиғәт фәндәре академияһының һәм [[Бостон]]дағы [[АҠШ|Америка]] фән һәм сәнғәт академияһының сит ил ағзаһы.

Ғалим 2004 йылдың 12 ғинуарында [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында вафат була.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[XX быуат]]тың мәшһүр ҡатын-ҡыҙ математиктарының береһе булған О. А. Ладыженскаяның математик хеҙмәттәре айырым сығарылмаларҙағы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы мәсьәләләре һәм проблемаларының киң даирәһен солғай. О. А. Ладыженская тәҡдим иткән концепциялар күп йәһәттән математик физиканың үҫешен һәм хәҙерге торошон да билдәләй.

О. А. Ладыженскаяның хеҙмәттәре сит илдәрҙә лә киң билдәле һәм юғары баһалана&lt;ref&gt;[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=739&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Ольга Александровна Ладыженская (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Уның математика буйынса эштәре айырым сығарылмаларҙағы дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса инглиз телендәге математика әҙәбиәтендә һәм математик физикала йыш телгә алына&lt;ref&gt;[https://scholar.google.ru/scholar?hl=ru&amp;q=Ladyzhenskaya+&amp;btnG= Цитирование по сервису Google Scholar]&lt;/ref&gt;. 250-нән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән 6 монография һәм «Краевые задачи математической физики» дәреслегенең авторы.

== Һайланма хеҙмәттәре ==
# Математические вопросы динамики вязкой несжимаемой жидкости. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 1961.
# Краевые задачи математической физики. — М.: Наука, Гл. ред. физико-математической лит-ры, 1973.
# with N. Uraltseva. Linear and Quasilinear Elliptic Equations. — Moscow: Izdat. Nauka, 1964; Engl. trans., New York-London: Academic Press, 1968.
# The Mathematical Theory of Viscous Incompressible Flow. — Moscow: Gosudarstv. Izdat. Fiz.-Mat. Lit., 1961; Engl. trans., New York-London-Paris: Gordon and Breach, Science Publishers, 1969.
# with V. A. Solonnikov and N. N. Uraltseva. Linear and Quasilinear Equations of Parabolic Type. — Moscow: Izdat. Nauka, 1968; Engl. trans., Translations of Mathematical Monographs, Vol. 23. Providence, R.I.: American Mathematical Society, 1967.
# Solution ‘in the large’ of the nonstationary boundary value problem for the Navier-Stokes system with two space variables // Comm. Pure Appl. Math., 12 (1959), P. 427—433.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* П. Л. Чебышёв исемендәге премия (Уральцева Нина Николаевна менән) (1966) — «Линейные и квазилинейные уравнения эллиптического типа» тигән хеҙмәт өсөн
* СССР Дәүләт премияһы (1969)
* С. В. Ковалевская исемендәге премия (1992) — «Аттракторы для полугрупп и эволюционных уравнений» тигән хеҙмәттәр циклы өсөн
* {{Тәржемәһеҙ 5|ICM Emmy Noether Lecture}} (1994)
* Джон фон Нейман лекцияһы (1998)
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999)
* М. В. Ломоносов исемендәге ҙур алтын миҙал (2002)
* Санкт-Петербург Хөкүмәтенең һәм Рәсәй Фәндәр академияһы А. Ф. Иоффе исемендәге Санкт-Петербург Фәнни үҙәгенең премияһы

== Хәтер ==
* Комарово зыяратында ерләнгән
* Санкт-Петербург математика йәмғиәтендә О. А. Ладыженская исемендәге стипендия булдырылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|210|Ольги Александровны Ладыженской}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8865 Профиль на общероссийском математическом портале] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181126020252/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=8865 |date=2018-11-26 }}
* [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=rm&amp;paperid=739&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus Ольга Александровна Ладыженская (некролог)]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://spbu.ru/faces/medal/190-phys/1088-ladyjenskaya Ольга Александровна Ладыженская // Сайт СПбГУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812063326/http://spbu.ru/faces/medal/190-phys/1088-ladyjenskaya |date=2014-08-12 }}
* {{Книга|автор= Анатолий Дмитриевич Мышкис|заглавие=Советские математики: мои воспоминания|ссылка=http://lib.mexmat.ru/books/43534|место=М.|год=2007}}

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:7 мартта тыуғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:12 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Санкт-Петербургта вафат булғандар]]</text>
      <sha1>owuw6h97pvfrrrhea6a5cqzu16z1wo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кәфә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146291</id>
    <revision>
      <id>1299777</id>
      <parentid>1296504</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T14:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51360" sha1="nioojkfhibtz3yk7j2m5kgjza637g91" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кәфә''' йәки '''Феодосия''' ({{Lang-uk|Феодосія}}, {{Lang-crh|Кефе, Kefe}}{{sfn|Усеинов|2008}}) — [[Ҡырым]]дың көньяҡ-көнсығыш яр буйында урынлашҡан ҡала. Феодосия ҡала округының (Феодосия ҡала советы) үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2015 й.)&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

== Атамаһы ==
Феодосия атамаһы (грек. &lt;span lang=&quot;el&quot;&gt;&lt;span style=&quot;font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;&quot;&gt;Θεοδοσία&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;) боронғо грек теленән тәржемә иткәндә, Алла тарафынан бирелгән, тигән мәғәнәне аңлата. [[Урта быуаттар]]ҙа Кафа тип аталған (төрк. &lt;span lang=&quot;tr&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Kefe&lt;/span&gt; һәм {{Lang-crh|Kefe}}, {{Lang-it|Caffa}}).

== Физик-географик ҡылыҡһырламаһы ==

=== Географик урыны һәм сиктәре ===
Феодосия Ҡырымдың көньяҡ-көнсығышында Феодосия ҡултығы яры буйында ҡаланы көньяҡ- көнбайыштан ҡаплап торған Тәпә-Уба тип аталған тау армыттары битләүҙәрендә урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 302 метр бейеклектә урынлашҡан тау — Ҡырым тауҙарының Төп теҙмәһенең һуңғы һырты. Ул [[Севастополь]] эргәһендә, Айя морононан Изге Илья моронона тиклем һуҙылған. Һуңғы бер нисә йылда шәхси төҙөлөштәр алып барылыу сәбәпле, Изге Илья мороно күренеше бик ныҡ үҙгәрә. Һырттың атамаһы [[Ҡырым татарҙары теле]]нән туранан-тура тәржемәләгәндә тау түбәһе, ә мәғәнәһе буйынса тауҙар тамамланған урын тигәнде аңлата. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнән Байбуға йылғасығы аға, ул Айвазов тимер юл станцияһынан алыҫ булмаған урында диңгеҙгә ҡоя.

=== Гидрографияһы ===
Феодосия ҡултығының (киңлеге — 13 км, оҙонлоғо — 31 км) үҙенең ҡулса булып өйөрөлөп аҡҡан ағымы бар, һөҙөмтәлә яр буйҙарындағы һыу даими яңыртыла. Ҡултыҡҡа ингән урында һыуҙың тәрәнлеге 20-28 метр тәшкил итә, шуға ла ҡоро йөк ташый торған караптар һәм танкерҙар ҡултыҡҡа инә ала. Портҡа караптар фарватер буйынса, йәки тәҡдим ителгән һыу юлынан ғына үтә.

Феодосия тирәләй йылғалар бик аҙ. Йәйгеһен бик үк тәрән булмаған Байбуға йылғаһы ғына ағып ята, йәйге ямғыр, ҡышҡы ҡар һыуҙары һыуҙары ла шул йылғаға ағып төшә.

=== Климаты ===
Феодосияның климаты [[Симферополь]] климатына яҡын. Әммә [[Ҡара диңгеҙ]]гә яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты Урта диңгеҙ климатына оҡшаш, йыл әйләнәһенә уртаса температура ноль градустан юғары була. Шуға күрә Феодосияның климаты — дала һәм субтропик климат араһында тора. Әммә Ялтанан айырмалы рәүештә, Феодосияла күпкә түбән температура булыуы ла ихтимал. Йылына уртаса 23 көн ҡар ята, ҡыш бик ҡырыҫ булғанда ғына ҡар ҡатламының оҙағыраҡ ятыуы күҙәтелә.
Ҡыш бик йомшаҡ, ә йәй эҫе һәм ҡоро.

== Тарихы ==

=== Ҡалаға нигеҙ һалыу ===
[[Файл:The_Soviet_Union_1971_CPA_3974_stamp_(Ancient_Genoa_Tower,_Modern_Cranes,_Hammer_and_Sickle_and_Grapes).jpg|слева|мини|248x248пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың почта маркаһы]] [[1971 йыл]]да: «Феодосия 2500 йыл».]]
[[Файл:Theodosia_castle.JPG|мини|350x350пкс|Генуя ҡәлғәһе]]
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттта Милетанан килгән гректар Феодосияға нигеҙ һала. Беҙҙең эраға тиклем 355 йылдан алып Феодосия Боспор батшалығы составына инә&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Античная Феодосия&quot;&gt;Боспор батшалығы составына инеү датаһы Феодосия фәнни бәхәс предметы булып тора, уларҙы күҙәтеү китап биреү стр 72-79 профессор [[Исторический факультет ТНУ|ТНУ]] Петрова э. б.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Петрова|2000|с=72—79}}. Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта һундар ҡаланы емерә. Ул осорҙа ҡалала һәм уның тирәләй аландар йәшәй, тораҡ пункты ла аландарса Ардабда ([[Осетин теле|осет.]] «Авда-арди») тип атала — тәржемәһе «ете аллалы». V быуатта [[Византия империяһы|Рим (Византия) империяһы]] ҡулына күсә, VI быуатта [[хазарҙар]] баҫып ала, аҙағыраҡ ҡайтанан Византияға күсә. Артабанғы быуаттарҙа ҙур булмаған тораҡ пункты булып ҡала, [[XIII быуат]]та [[Алтын Урҙа]] йоғонтоһона эләгә. Аҙаҡ был тораҡ пунктын [[Генуя]] сауҙагәрҙәре һатып ала.

=== Генуя осоро ===
Генуянан килгән кешеләр сәскә атҡан сауҙа һәм порт ҡалаһы Каффаны булдыра, ул төп порт һәм Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярында генуя тораҡ пункттарының үҙәге була. Ҡалала 70 меңдән ашыу кеше йәшәй, унда Изге Георгий банкы филиалы һәм театр эшләй. Ҡаланың үҙенең аҡса һуғыу йортонда тәңкәләр баҫыла. Генуя кешеләре формаль рәүештә был ерҙәрҙең хужалары булып иҫәпләнгән Алтын урҙа хандары менән яҡшы мөнәсәбәттә була, шуға ла Алтын Урҙа Каффа биләмәләренә идара итеүсе префектты Ҡырымда тыуып үҫкәндәр араһынан ҡуя{{sfn|Марков|2006|с=264 (237-267)}}.

XIV быуат уртаһында КАФФА Европа тарихында иң үлемесле пандемияның — ҡара үлемдең башланыу нөктәһе була. [https://www.m24.ru/articles/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/08042016/102102]

XV быуат уртаһына Каффа ҙурлығы буйынса Константинополде&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ 17-05-3020 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 1-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007060141/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/224/ |date=2011-10-07 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; уҙып китә; Күп милләтле ҡалала әрмәндәр күберәк була&lt;ref&gt;[http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ 18-05-2010 ACADEMIA менән — Сергей Карпов. «Ҡара. Сатында цивилизацияһы». 2-я лекция — Яндекс. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819204332/http://video.yandex.ru/users/zemlja-zarnetskaja/view/225/ |date=2011-08-19 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман осоро ===
 
1475 йылда Каффаны бөтә генуя биләмәләре менән бергә башында Гедик Әхмәт-паша торған [[Ғосман империяһы|ғосман]] ғәскәре баҫып ала. Феодосиянан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан ике һырттың атамалары — Бөйөк Янышар һәм Кесе Янышар (оло һәм кесе [[Яңысарҙар|янышар]]&lt;ref group=&quot;А&quot; name=&quot;Ирина Лезина&quot;&gt;Был дәғүә Лезина И баҫып, күтәрелә [[Топоним|топонимдар]] «Янышар» исеме [[Башкир|башҡорт]] ырыуына Янсара.&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Лезина|1985|с=344}}) ғосман осоро менән бәйле. Кефе (төрөктәр Каффаны шулай атай) төрөктәр өсөн Ҡара диңгеҙҙәге төп төрөк портының береһе була, Ҡара диңгеҙ буйындағы иң ҙур ҡолдар баҙары ла тап ошонда урынлашҡан була. Ҡырым татарҙары, поляк һәр урыҫ ҡалалары һәм ауылдарын талап, кешеләрен ҡоллоҡҡа алып, ошондағы ҡолдар баҙарында һаталар. 1616 йылда гетман Петр Сагайдачный етәкселегендәге Запорожье ғәскәре казактары төрөк ҡәлғәһе Каффаны штурмлап баҫып ала, 14 меңлек төрөк гарнизонын ҡыйратып, әсирҙәрен азат итә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;сығанаҡ 1292 көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

Ғосман осоронда ҡаланы йыш ҡына Кесе Истанбул — Бәләкәй Истанбул һәм Ҡырым-Истанбул&lt;ref name=&quot;brok&quot;&gt;А. а. брокгауз һәм ефрондың энциклопедик һүҙлеге и. ф. Мәҡәләләр «Феодосия, таврия губернаһының өйәҙ ҡалаларында»&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt; тип тә атайҙар. 1682 йылда ҡалала 4000 йорт иҫәпләнә: шуларҙың 3200-өндә мосолмандар, 800-өндә христиандар йәшәй&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;. Каффаның тирә-яғында тәбиғи тоҙ сығарыу кәсебе киң таралған була{{sfn|Рябчиков|2003|с=77}}.

=== Рәсәй империяһы составында ===
[[Файл:Aivazovsky_-_Black_Sea_Fleet_in_the_Bay_of_Theodosia.jpg|слева|мини|350x350пкс|[[Айвазовский Иван Константинович|И. Айвазовский]] «Феодосияла''Ҡара диңгеҙ флоты''»]]
[[1771 йыл]]да урыҫ ғәскәрҙәре Каффаны баҫып ала; 1783 йылда Екатерина II манифесы менән тотош Ҡырымды Рәсәй составына индерә; [[1784 йыл]]да ярымутрау Таврия өлкәһе составына индерелә, 1787 йылда императрица [[Екатерина II]] сәйәхәте барышында Ҡырым ярымутрауында ла була.

Каффа ҡалаһы тәңкә баҫыу йортонда Екатерина һәм [[Иосиф II|Иосифтың]] был ҡалала булып китеүе тураһындағы яҙыу баҫылған тәңкә һуғыла.

[[1796 йыл]]дан — Новороссийск губернаһы составында; [[1798 йыл]]да 30 йылға Порто-франко тип иғлан ителә; [[1802 йыл]]да өйәҙ учреждениелары бында күсерелә, ҡала үҙе айырым ҡала статусын ала ([[1827 йыл]]да был статус алына); [[1804 йыл]]да ҡалаға боронғо Феодосия атамаһы ҡайтарыла&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. [[1778 йыл]]да Рәсәй хөкүмәте Ҡырым христиандарын Азов диңгеҙе ярҙарына күсерә башлағас, 5511 әрмән, 1648 грек, 24 грузин Феодосияны ташлап китә. Феодосия халҡы түбәндәгесә була: [[1829 йыл]]да — 3700, [[1838 йыл]] — 4500, [[1861 йыл]]да — 8400, [[1874 йыл]]да — 10600, [[1894 йыл]]дан — 17000 кеше&lt;ref name=&quot;brok&quot; /&gt;.

[[XIX быуат]]та бөйөк рәссам-маринист [[Айвазовский Иван Константинович]] ошо ҡалала тыуа, йәшәй һәм ижад итә.

1888 йылда [[Чехов Антон Павлович|А. П. Чехов Феодосияла]] булып китә. [[1892 йыл]]да Феодосия менән [[Янкөй|Джанкой]] араһына тимер юлы һалына. ә [[1899 йыл]]да коммерция порты Севастополдән был ҡалаға күсерелә&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|статья=Феодосия}}&lt;/ref&gt;. Тап ошо порт ҡалала сәнәғәттең үҫешенә булышлыҡ итә. [[1897 йыл]]ға Феодосияла 27 238 кеше иҫәпләнә (15 995 ир-ат һәм 11 243 ҡатын-ҡыҙ), шул иҫәптән 16 000 [[Урыҫтар|урыҫ,]] 3200 татар, 3000 йәһүд, 1700 ҡараим, 180 башҡа милләт вәкилдәре көн итә&lt;ref name=&quot;brok&quot;/&gt;. 1900 йылда И. К. Айвазовский 83 йәшендә Феодосияла вафат була.

=== Революция һәм граждандар һуғышы ===
[[1920 йыл]]дың ноябрендә Феодесияла совет власы тулыһынса урынлаштырыла. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң кисәге Ҡыҙыл Армия яугирҙәре, Ҡырым өсөн һуғышта ҡатнашыусылар булған порт эшселәре Феодосия портын тергеҙеү эшенә тотона. Рәсәйҙә аслыҡ хөкөм һөргәндә сит илдән килгән иген һәм аҙыҡ-түлек Феодосия порты аша үтә. Бөтәһе 5 880 000 бот аҙыҡ-түлек бушатыла. Ошо батырлығы өсөн Феодосия порты Үҙәк башҡарма комитеттың [[1923 йыл|1923 йылдың 19 мартындағы]] ҡарары менән республиканың юғары наградаһы — РСФСР-ҙың Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә{{sfn|Кузнецов|1976|с=170}}. Феодосия биш йыллыҡтар осоронда иң тәүге сиратта сәнәғәт үҙәге булараҡ үҫешә.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Файл:22june1941.jpg|слева|мини|Германия ғәскәрҙәре ссср территорияһынабаҫып инә]]
Феодосияны немец ғәскәрҙәре беренсе тапҡыр 1941 йылдың ноябрендә биләй&lt;ref group=&quot;А&quot;&gt;Румыния составына инә һәм дошман көстәренең бер өлөшө.&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. 26-30 декабрҙә Феодосия портына Ҡыҙыл Армия десанты төшөрөлә. Өс аҙнаға ҡала йәнә советтар ҡулында ҡала. 1942 йылдың [[18 ғинуар]]ында ҡаланы ҡайтанан яңынан немец ғәскәрҙәре баҫып ала, ҡала бургомистры итеп ВКП(б)-ның элекке әүҙем ағзаһы&lt;ref&gt;Китап «[[Повседневная жизнь населения России в период нацистской оккупации (книга)|нацист оккупацияһы осорға рәсәй халыҡтың көндәлек тормош»]], 2011, тарихсы [[Ковалёв, Борис Николаевич|Борис Ковалев]], стр 18: ''«Тик кешеләр менән булған, совет власы ваҡытында һәм ул билдәле бер урын биләй. Мәҫәлән, баш ҡалаға элекке феодосия ҡалалары әүҙем ағзаһы булып ВКП(б) Грузинов».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt; Василий Грузинов тәғәйенләнә&lt;ref&gt;«Китабы яҙыусыларҙың көндәлектәре», яҙыусы [[Симонов, Константин Михайлович|Константин Симонов]]: ''«Тиҙҙән китеп барышы һәм ҡатын-немка, магистратура эшләй эшкә урынлаша, һуңынан ҡала грузинов тәғәйенләнгән».''&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;. Ҡалала йәшерен антифашистик подполье эшләй.

[[1944 йыл|1944 йылдың 13 апрелендә]] Ҡыҙыл Армияның дөйөм һөжүме барышында Феодосия тулыһынса азат ителә.

Оккупация ваҡытында 8000 ашыу кеше, шул иҫәптән ҡалала йәшәгән бөтә йәһүдтәр (3248 кеше) атып үлтерелә&lt;ref&gt;[Gilbert Martin, Atlas Routledge of The the Holocaust, 2002, pp. 64, 83]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;). СССР тарҡалғандан һуң һәләк булғандар иҫтәләгенә һәйкәл ҡуйыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://jewish.kiev.ua/news/5617/|title=ФЕОДОСИЯ. Осквернён памятник жертвам Холокоста &amp;#124; Еврейские новости мира и Украины &amp;#124; ВЕК — Всеукраинский еврейский конгресс|accessdate=2013-03-03|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EzBsLais|archivedate=2013-03-09}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014121849/http://jewish.kiev.ua/news/5617/ |date=2013-10-14 }}&lt;/ref&gt;

.

Ҡала I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.Ҡаланы һаҡлаусылар тарафынан Ватанының азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн күрһәтелгән ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Феодосияға Хәрби дан ҡалаһы тигән маҡтаулы исем бирелә.&lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (16 июля 2015)&quot;&gt;1299 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt;

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
[[Файл:Memory_desk._Theodosia._Crimea.jpg|слева|мини|Был мемориаль таҡта ҡунаҡхана «Астория» ҡунаҡханаһына ҡуйылған мемориаль таҡта.]]
[[1954 йыл]]да Феодосия Ҡырым өлкәһе составында [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ына]] тапшырыла. 1970-се йылдар башында курорт ҡалаһы статусын ала.

2014 йылда ҡала Ҡырым ярымутрауы менән бергә Рәсәйгә ҡушыла.

6 апрель [[2015 йыл|2015 йылдың 6 апрелендә]] Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән Феодосияға Рәсәйҙең Хәрби дан ҡалаһы статусы бирелә&lt;ref name=&quot;Город воинской славы&quot;&gt;{{cite web|url=http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201504070023.pdf|title=Указ Президента Российской Федерации от 6 апреля 2015 года №179 «О присвоении г. Феодосии почетного звания Российской Федерации «Город воинской славы»|date=2015-04-06|publisher=[[Kremlin.ru]]|accessdate=2015-04-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|title = Путин присвоил звание &quot;Город воинской славы&quot; Старой Руссе и Феодосии|author = |url = http://ria.ru/society/20150406/1056939615.html|work = [[РИА Новости]]|date = 2015-04-06|language = ru}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==

=== Динамикаһы ===
''Феодосия ҡалаһы халҡы (ҡала советына буйһонған тораҡ пункттарынан башҡа), мең кеше''''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot;&gt;[http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm Cities &amp; towns of Ukraine&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626112438/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-cities.htm |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
!1897-01-28
!15.03.1923
!17.12.1926
!17.01.1939
!15.01.1959
!15.01.1970
!17.01.1979
!12.01.1989
!1992
!1998
!05.12.2001
|-
|24,096
|22,663
|27,347
|45,032
|46,327
|64,938
|76,402
|83,912
|86,400
|80,900
|74,669
|}
''-&quot;- ағымдағы йыл мәғлүмәттәре буйынса''&lt;ref name=&quot;pop-stat.mashke.org&quot; /&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
{| class=&quot;standard&quot;
!2003
!2004
!2005
!2006
!2007
!2008
|-
|73,626
|72,926
|72,412
|71,725
|71,535
|71,214
|}

=== Милли составы ===
Ҡалала [[Урыҫтар|урыҫ]] халҡы күпселекте тәшкил итә.

Ҡала халҡының милли составы буйынса мәғлүмәтте халыҡ иҫәбе 2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының милли составы:&lt;ref&gt;[http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf 4.1. Халыҡтың милли составы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112720/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/resources/1f72198049859f4b9205f22d12c3261e/pub-04-01.pdf |date=2015-09-25 }} // [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе 2014 йыл йомғаҡтары крымстат сайтында.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=2015-09-25 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ГН&quot;&gt;ҡала халҡы [[Феодосия (городской округ)|Феодосия ҡала округы]]&lt;meta /&gt;&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;														
!&lt;small&gt;милләте&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;бөтәһе,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;барыһы ла-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;көндәре&lt;/small&gt;
!&lt;small&gt;% &lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;күрһәтеү-&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;шиха&lt;/small&gt;
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |66465
| align=&quot;right&quot; |96,27 %
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
|-							
|[[Урыҫтар|рус]]
| align=&quot;right&quot; |54812
| align=&quot;right&quot; |79,39 %
| align=&quot;right&quot; |82,47 %
|-							
|[[украиндар]]
| align=&quot;right&quot; |7899
| align=&quot;right&quot; |11,44 %
| align=&quot;right&quot; |11,88 %
|-							
|[[белорустар]]
| align=&quot;right&quot; |700
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[ҡырым татарҙары]]
| align=&quot;right&quot; |696
| align=&quot;right&quot; |1,01 %
| align=&quot;right&quot; |1,05 %
|-							
|[[татарҙар]]
| align=&quot;right&quot; |589
| align=&quot;right&quot; |0,85%-ын
| align=&quot;right&quot; |0,89 %
|-							
|әрмәндәр
| align=&quot;right&quot; |464
| align=&quot;right&quot; |0,67 %
| align=&quot;right&quot; |0,70 %
|-							
|[[йәһүдтәр]]
| align=&quot;right&quot; |137
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
| align=&quot;right&quot; |0,21 %
|-							
|[[әзербайжандар]]
| align=&quot;right&quot; |132
| align=&quot;right&quot; |0,19 %
| align=&quot;right&quot; |0,20 %
|-							
|гректар
| align=&quot;right&quot; |113
| align=&quot;right&quot; |0,16 %
| align=&quot;right&quot; |0,17 процент
|-							
|молдавандар
| align=&quot;right&quot; |101
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
| align=&quot;right&quot; |0,15 %
|-							
|грузиндар
| align=&quot;right&quot; |75
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
| align=&quot;right&quot; |0,11 процент
|-							
|поляктар
| align=&quot;right&quot; |67
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
| align=&quot;right&quot; |0,10 %
|-							
|болгарҙар
| align=&quot;right&quot; |59
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
| align=&quot;right&quot; |0,09 %
|-							
|ҡараим
| align=&quot;right&quot; |56
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
| align=&quot;right&quot; |0,08 %
|-							
|[[Немецтар|немец]]
| align=&quot;right&quot; |49
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[сыуаштар]]
| align=&quot;right&quot; |46
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
| align=&quot;right&quot; |0,07 %
|-							
|[[Үзбәктәр|үзбәк]]
| align=&quot;right&quot; |34
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
| align=&quot;right&quot; |0,05 %
|-							
|башҡа
| align=&quot;right&quot; |436
| align=&quot;right&quot; |0,63 процентҡа
| align=&quot;right&quot; |0,66 %
|-							
|күрһәтеү
| align=&quot;right&quot; |2573
| align=&quot;right&quot; |3,73 %
| align=&quot;right&quot; |
|-							
|барыһы
| align=&quot;right&quot; |69038
| align=&quot;right&quot; |100,00 %
| align=&quot;right&quot; |
|}
&lt;div style=&quot;overflow:auto; padding:0px; border:solid 0px;&quot; title=&quot;Численность населения Феодосии 1897-2009&quot;&gt;
[[Файл:Численность_населения_Феодосии_1897-2009.PNG|центр|мини|800x800пкс|&lt;center&gt;1897-2009 йылдарҙа Феодосияла халыҡ һаны&lt;/center&gt;]]&lt;/div&gt;
[[Файл:Языковой_состав_населения_Феодосии.PNG|мини|400x400пкс|Феодосия халҡының туған теле буйынса бүлеү&lt;ref name=&quot;СтатАРК-язык&quot;&gt;.
{{Cite web|author=Всеукраинская перепись населения 2001 года|authorlink=Всеукраинская перепись населения 2001 года|url=http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz|title=Языковый и национальный состав населения регионов АРК|publisher=Главное управление статистики по АРК|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV1AQhN|archivedate=2011-08-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111124150404/http://www.sf.ukrstat.gov.ua/perepis1.htm#_jaz |date=2011-11-24 }}&lt;/ref&gt;]]

* урыҫ теле теле — 87,4 % (94,2 мең кеше)
* [[украин теле]] — 7,4 % (8,0 мең кеше)
* [[Ҡырым татарҙары теле|татар теле]] — 4,2 % (4,6 мең кеше)
* [[белорус теле]] — 0,3 % (300 кеше)
* [[әрмән теле]] — 0,3 % (300 кеше)

== Иҡтисады ==
[[Файл:Феодосия_1_рубль_1918_аверс.jpg|мини|200x200пкс|[[1918 йыл|1918 йылда ҡулланылған]] Феодосия һумы]]
Хәҙерге Феодосия иҡтисадының нигеҙе — курорт тармағы&lt;ref&gt;«Бюджет аҡсаһын ваҡытында курорт сезоны һәм феодосия килем, милек һатып алыу һәм коммуналь ер» — Феодосия советы сессияһында сығышы яһаны&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|author=«Новый Регион – Крым», Анна Волкова|datepublished=17 ноября 2008|url=http://www.net-planet.ru/news/economy/?id=206726|title=Феодосийский горсовет решает, как потуже затянуть пояса|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV43Clb|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt; һәм диңгеҙ транспорты&lt;ref name=&quot;Мортранспорт&quot;&gt;{{Cite web|author=«Кафа»:|datepublished=10.01.09|url=http://www.kport.info/news/crimean.php?ELEMENT_ID=2853|title=Ожидание роста|accessdate=2009-12-01|lang=ru|description=О социальной роли порта и нефтебазы|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV4rrvx|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;. Феодосия — климатобальнеологик курорт ҡалаһы. Бында пляждар, минераль сығанаҡтар, батҡаҡ менән дауалау дауаханаһы, шифахана һәм ял йорттары бар. Туризм һәм транспорттан тыш иҡтисадты шарап етештереү, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт, машиналар эшләү тармағы, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ тармаҡтары тулыландыра. 2009 йылда сәнәғәттә 2500 кеше эшләгән. Ҡалала тәмәке, ойоҡ, офсет һәм мебель фабрикалары, механика, оптика&lt;ref&gt;[http://crimea.ria.ru/economy/20180228/1113928227.html 11. Гуп 2018 йылда ҡырымда һатыу планлаштырыла. Ҡырым РИА]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, судомеханик, «Стройдеталь», һут, шарап заводтары; төҙөлөш материалдары комбинаты эшләй&lt;ref name=&quot;КРАЭМ-Экон&quot;&gt;{{Cite web|author=И. В. Мирошниченко|url=http://www.ekomir.crimea.ua/activity/ur2006/stat/feod_socio_2006.shtml|title=Анализ программы Социально-Экономического Развития и бюджета на 2006 год (г. Феодосия)|accessdate=2009-12-01|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AV601my|archivedate=2011-08-24}}&lt;/ref&gt;.

=== Курорт учреждениелары ===
[[Файл:Фео_Набережная.JPG|справа|мини|Феодосияла диңгеҙ яры]]
Иң эре шифахана-курорт учреждениелары:

* «Тулҡын» балалар шифаханаһы
* «„Восход“ шифаханаһы» — уға Айвазовский проспектындағы виллалар ҡарай.
* Феодосия үҙәк хәрби клиник шифаханаһы
* «Феодосия»
* «Алтын Пляж»

== Транспорты ==
Феодосия — заманса транспорт үҙәге, бында автомобиль, тимер юл һәм диңгеҙ транспорты менән ҡулланырға була. Ҡаланан 30 километрҙа Джанкой — Феодосия тимер юлына яҡын ғына аэродром урынлашҡан, ул бөтә типтағы самолеттарҙы ҡабул итергә һәләтле. «Айвазовская» тимер юл станцияһы менән йәнәшә Феодосия һәм Ҡырымдың башҡа тораҡ пункттары араһында йөрөгән автобустар өсөн халыҡ-ара автостанция урынлашҡан.

=== Тимер юлы ===
[[Файл:Memory_desk._1894-1994._Station_of_Theodosia.jpg|слева|мини|Вокзалы бинаһындағы иҫтәлекле таҡтаташ.]]
[[Файл:Железнодорожній_вокзал_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһындағы тимер юл вокзалы.]]
[[Файл:Мост_по_жел._дорож._пути_от_станции_Айвазовская.jpg|слева|мини|&lt;center&gt;&lt;small&gt;Өҫтөнән йәйәүлеләр күпере тимер юл өҫтөнән үтеүсе йәйәүлеләр өсөн күпер станцияһына тиклем айвазовская менән феодосия юлы станцияһы.&lt;/small&gt;&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Музей_станции_Феодосия.jpg|мини|Феодосия станцияһы музейы.]]

== Архитектура һәм планлаштырыу ==

=== Биләмәне планлаштырыу ===
Феодосия башҡа тораҡ пункттары менән ([[Симферополь]]-Һыланған, Владиславовка-[[Янкөй|Джанкой]], Керчь , Орджоникидзе) дүрт автомобиль юлы менән бәйле, ҡала эсендә был юлдар бер нисә транспорт артерияһына тап килә.

=== Майҙаны ===
Феодосияның бер генә майҙаны ла үҙ статусына эйә түгел, шуға ҡарамаҫтан уларҙың исемдәре урындағы үҙидара органдары һәм матбуғатта ҡулланыла.
{| class=&quot;graytable&quot;
|+
| width=&quot;29%&quot; |[[Файл:ВП_Фео_вокзал.jpg|центр|250x250пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
| width=&quot;32%&quot; |[[Файл:ВП_Фео_кино_Крым.jpg|центр|210x210пкс]]
| width=&quot;5%&quot; |
|[[Файл:Cerkov_sv_Ekateriny_085.jpg|центр|350x350пкс]]
|-
| align=&quot;center&quot; |Вокзал майҙаны бинаһы вокзалдан һәм станцияһы Феодосия)
|
| align=&quot;center&quot; |Кинотеатрында «Ҡырым»
|
| align=&quot;center&quot; |Автовокзал майҙанда (пландың икенсе — Изге Екатерина сиркәү)
|}

=== Музейҙар ===
[[Файл:ВП_музей_Грина_Фео.jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Грин музейы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Muzei_Muhinoy,_Feodosia.jpg|мини|200x200пкс|&lt;center&gt;В. Мухина музейы&lt;/center&gt;]]

== Символикаһы ==

=== Флаг ===
{{сдвоенное изображение|право|Flag of Feodosia.svg|150|Flag of Feodosia.png|150|Флаг Феодосии образца 2005 года|Флаг городского округа Феодосия образца 2016 года}}Феодосияның флагы 2005 йылда раҫлана. Авторы С. И. Малышев.

2016 йылда Ҡырым Рәсәй федерацияһына ҡушылғандан һуң һайланған Феодосияның I саҡырылыш ҡала советы 2005 йылда раҫланған флагты юҡҡа сығара һәм уның урынына ҡала округы флагын раҫлай&lt;ref name=&quot;Положение о гербе Феодосии (2016)&quot;&gt;[http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf 29.04.2016 советы ҡарары менән феодосия № 567 «Феодосия ҡалаһы округының муниципаль берәмектең гербында һәм флагында ҡырым республикаһы тураһында положениены раҫлау тураһында»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171026164821/http://feo.rk.gov.ru/rus/file/pub/pub_290069.pdf |date=2017-10-26 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;

=== Гербы ===
{{сдвоенное изображение|право|Coat of arms of Feodosia (2005).gif|100|Russian coat of arms of Feodosia (2016).png|100|Герб Феодосии 2005 года|Герб городского округа образца 2016 года}}

=== Туғанлашҡан ҡалалар ===
[[Файл:Кронштадт-Феодосия.JPG|мини|Монумент-һарыҡташ, побратимский араһында мөнәсәбәттә тамғалар [[Кронштадт]] һәм Феодосия араһында туғанлашыу мөнәсәбәттәрен урынлаштырыуҙың билдәһе.]]
{{Колонки}}
* [[1996 год|1996]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Харьков]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Договор о торгово-экономическом и культурном сотрудничестве.&lt;/ref&gt;
* [[1999 год|1999]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Самара]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot;&gt;Общее соглашение о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Греция}} ''[[Птолемаида (Греция)|Птолемаида]]'', [[Греция]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Ставрополь]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Курск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2002 год|2002]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Донецк]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ДНР&quot;&gt;Фактически контролируется самопровозглашённой [[Донецкая Народная Республика|ДНР]]&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Шевченковский район Киева|Шевченковский район г. Киева]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение о сотрудничестве и организации взаимодействия&lt;/ref&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Украина}} ''[[Николаев (Николаевская область)|Николаев]]'', [[Украина]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2003 год|2003]] : {{Флаг|Италия}} ''[[Бергамо (провинция)|Провинция Бергамо]]'', [[Италия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол соглашения&lt;/ref&gt;
* [[2006 год|2006]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Азов]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Польша}} ''[[Колобжег]]'', [[Республика Польша]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot;&gt;Договор о сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2007 год|2007]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Восточный административный округ|Восточный административный округ г. Москвы]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Протокол о дружбе и сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Северодвинск]]'', [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об экономическом и социально — культурном сотрудничестве&lt;/ref&gt;
* [[2008 год|2008]] : {{Флаг|Армения}} ''[[Армавир (город, Армения)|Армавир]]'', [[Армения]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;догов&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Израиль}} ''[[Ашкелон]]'', [[Израиль]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;общсог&quot; /&gt;
* [[2010 год|2010]] : {{Флаг|Российская Федерация}} ''[[Кронштадт]]'', [[Россия]]&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://www.kotlin.ru/news/2010/07/02/news_16424.html
 | title       = Феодосия стала тридцатым городом-побратимом Кронштадта
 | date        = 2 июля 2010
 | publisher   = kotlin.ru
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg5Y6dz
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;Соглашение об установлении побратимских связей&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot;&gt;План международного сотрудничества на 2010—2012 годы&lt;/ref&gt;
* [[2011 год|2011]] : {{Флаг|Россия}}/{{Флаг|Украина}} ''[[Алушта]]'', {{В Крыму|НП}}&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://feodosea.com/2011/09/28/феодосия-подружилась-с-алуштой/
 | title       = Феодосия подружилась с Алуштой
 | date        = 28 сентября 2012
 | publisher   = Феодосийский горисполком
 | accessdate  = 2012-07-30
 | archiveurl  = https://www.webcitation.org/69eg7PQJY
 | archivedate = 2012-08-04
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot;&gt;Договор о сотрудничестве в торгово-экономической, научно-технической и гуманитарно-культурной сферах&lt;/ref&gt;
* [[2013 год|2013]] : {{Флаг|Россия}} [[Армавир (Россия)|Армавир (в Краснодарском крае)]], [[Россия]]
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}} [[Ульяновск]], [[Россия]]&lt;ref group=&quot;Б&quot; name=&quot;:0&quot; /&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Шадринск]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.naurfo.ru/news/19272|title = Договор о сотрудничестве был подписан в Крыму|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
* [[2014 год|2014]] : {{Флаг|Российская Федерация}}[[Каменск-Уральский]], [[Россия]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://itar-tass.com/ural-news/1336232|title = Жители Урала предложили организовать зимний отдых работников предприятий в Феодосии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;
{{Конец кол}}&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Feodosiya chornobyl.jpg|Авария ҡорбандарына һәйкәл [[ЧАЭС]]
Файл:Crimea. Theodosia. Hot air balloon,.jpg|Ҡала көнө.
Файл:Дача Мілос.jpg|Дача «Милос» [[Проспект Айвазовского|проспект Айвазовский]]
Файл:Afansiy Nikitin memorial theodosia.JPG|Афанасий Никитин Һәйкәл
Файл:Genoese stronghold ruins Theodosia.JPG|Береһе ҡәлғә башнялары генуя
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмә 1 ==
&lt;references group=&quot;А&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Иҫкәрмә 2 ==
{{примечания|group=Б}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Э. Б. Петрова|заглавие=Античная Феодосия (научное издание)|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2000|страниц=264|isbn=966-7347-66-4|тираж=2000|ref=Петрова}}
* {{Китап|автор=Е. А. Катюшин|заглавие=Феодосия. Каффа. Кефе : Ист. очерк. (Библиотека альманаха &quot;Крымский альбом&quot;. Вып. 6).|место=Феодосия|издательство=Коктебель|год=1998|страниц=159 с., [4] л. цв. ил.|isbn=5-7770-0869-12|тираж=|ref=Катюшин}}
* {{Китап|автор=Евгений Марков.|заглавие=Очерки Крыма: Картины крымской жизни, истории и природы|оригинал=СПб; М.: Т-во Вольф, 1902. - 520с.;|издание=переиздание 3-го издания ([[1902 год]]а)|место=Киев|издательство=Стилос|год=2006|страниц=512|isbn=966-8518-53-5|ref=Марков}}
* {{Китап|автор=Ирина Лезина|часть=«Споря с легендами»|заглавие=Крымские каникулы (краеведческий сборник)|ответственный=Л. А. Литвинова|место=Симферополь|издательство=Таврия|год=1985|том=Кн. 2|страниц=352|тираж=50000|ref=Лезина}}
* {{Китап|автор=Ростислав Лихотворик|заглавие=Киммерия|место=Феодосия|издательство=ЭКМА+|год=2003|страниц=180|ref=Лихотворик}}
* {{Китап|автор=Владислав Рябчиков.|заглавие=На рубежах памяти (Незавершенная книга по истории Крыма)|ответственный=Сост. и ред. Л. А. Рябчиков|место=Симферополь|издательство=Сонат|год=2003|страниц=248|ref=Рябчиков|isbn=966-8111-03-6|тираж=2500}}
* {{Китап|автор=А. П. Чехов|заглавие=Собрание сочинений в двенадцати томах|ответственный=В. В. Ермилова|издание=Букинистическое издание|место=М.|издательство=Государственное издательство художественной литературы|год=1963|том=11|ref=Чехов|страниц=696|серия=А. Чехов. Собрание сочинений в двенадцати томах|тираж=588000}}
* {{Китап|часть=В. Г. Зарубин, Б. П. Грушецкий|заглавие=История Крыма с древнейших времен до наших дней|издание=3-е|место=Симферополь|издательство=Атлас-Компакт|год=2007|ref=Зарубин|страниц=408|isbn=966-572-621-8}}
* {{Китап|автор=Ан. Ф. Кузнецов.|заглавие=Дорогами Крыма|ответственный=Редакция географической литературы|место=М.|издательство=Мысль|год=1976|ref=Кузнецов|страницы=170}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2005|страниц=496|isbn=966-96158-2-8|тираж=5000|ref=Дюличев|часть=1}}
* {{Китап|автор=Дюличев В. П.|заглавие=Крым. История в очерках. ''XX век''|место=Симферополь|издательство=РуБин|год=2006|страниц=344|isbn=966-96158-3-6|тираж=10000|часть=2|ref=Дюличев}}
* {{Китап|автор=А. Б. Иваницкая|заглавие=Власть и город. История местного самоуправления в Феодосии|место=Феодосия|издательство=Арт Лайф|год=2005|страниц=114|isbn=966-8803-01-9|тираж=1000|ref=Иваницкая}}
* {{Китап|автор=Дністрянський М. С.|заглавие=Етнополітична географія України|место=Львів|издательство=Літопис|год=2006|страниц=490|ref=Дністрянський}}
* {{Китап|автор=С. М. Усеинов|заглавие=Крымскотатарско-русско-украинский словарь|место=Симферополь|издательство=Тезис|год=2008|страниц=835|isbn=978-966-470-005-1|ref=Усеинов}}
* [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=483592 Сираттағы сессия өйәҙ земство йыйылышы ҡарары xxxviiii феодосия]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Феодосия: Типография Косенко м. и., 1904
* [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html В.] [http://krimoved-library.ru/books/feodosiya-istoriko-kraevedcheskiy-ocherk.html И. Балахонов. «Феодосия» (тарихи-крайҙы очерк)]
* А. и. балахонов, Феодосия в. и. Балахонов: Белешмә, — 7. — Симферополь: Таврия, 1984. — 96 менән, 12. ил.
* [http://krimoved-library.ru/books/45-let-v-galeree-aivazovskogo.html Н. С Барсам. «Галереяһына 45 йыл. Айвазовский»]
* Антик Округы Феодосия Гаврилов а. в. — Симферополь: Әлифба. — 2004, c.. 175.
* Тарасенко Н. Ф. Феодосия. — Симферополь: Таврия, 1978. — 112-се менән, ләм.
* «Феодосия», — Издательский дом «ЧерноморПРЕСС» һәм «Коктебель», 2008—229 c.+C. 30. ҡушымта; &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-480-004-1&lt;/nowiki&gt;
* [http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2(138).pdf Әрмән тарихындағы ҡайһы бер мәсьәләләр культ ҡоролмалары Кафа (Феодосия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224120738/http://hpj.asj-oa.am/3963/1/2003-2%28138%29.pdf |date=2013-12-24 }}
* [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Сиркәү хаҡында тағы бер тапҡыр әрмән Феодосия XIII—XV вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }} [http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf Микаэл архангел сиркәүе һәм Габриэл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210308003640/http://hpj.asj-oa.am/4165/1/2002-2(112).pdf |date=2021-03-08 }}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-БСЭ1|Каффа, город на южном берегу Крыма}}
* [http://old-feodosia.ru/ Элекке Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190125191056/http://old-feodosia.ru/ |date=2019-01-25 }}
* [http://www.feo.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы]
* [https://feotoday.ru/ Феодосия мәғлүмәт порталы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622022039/https://feotoday.ru/ |date=2020-06-22 }}
* [http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia/ Тарихи күҙәтеү Феодосия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190426121720/http://krima.ru/feodosiya/history_feodosia |date=2019-04-26 }}
* Феодосия ҡомартҡыһын мәҙәни мираҫ исемлегенә . Викигидтае

[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]
[[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>nioojkfhibtz3yk7j2m5kgjza637g91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курапат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146308</id>
    <revision>
      <id>1299770</id>
      <parentid>1299191</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:00:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30951" sha1="dqxpt4jyyeo2kmqt2c8s9dxwuw7ig9r" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Историко-культурная ценность Республики Беларусь|1а1Е400001}}

'''Курапат''' ({{lang-be|Курапаты}}) — [[Минск]]иҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге урман ыҙаны, унда 1930 йылдар аҙағында — 1940 йылдар башында күпләп атылған кешеләрҙең ҡәберлектәре табыла. [[Беларусь|Белоруссия]] прокуратураһы мәғлүмәттәренә ярашлы, урман — НКВД органдары тарафынан репрессияланғандарҙы атыу һәм күмеү урыны.

Бөгөнгө көнгә ҡорбандарҙың теүәл һаны асыҡланмаған һәм, төрлө баһалар буйынса, 7 мең кешенән (Беларусь республикаһы прокуроры О. Бажелко мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;helkam&quot;&gt;[http://www.hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm Пресс-релиз Беларусского Хельсинкского комитета № 19 от 27.10.98 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101031011728/http://hrights.ru/text/belorus/b6/Chapter16.htm |date=2010-10-31 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, 30 меңдән дә кәм түгел (БССР-ҙың Генераль прокуроры Г. Тарнавскийҙың фекеренсә)&lt;ref&gt;{{cite web| author =| date =2018-04-10| url =http://bdg.by/news/society/lukashenko-vyskazalsya-po-povodu-kuropat-i-bnr | title =Лукашенко высказался по поводу Куропат и БНР|publisher =Белорусская деловая газета| accessdate  = 2018-10-16}}&lt;/ref&gt;, 100 мең кеше «Беларусь» белешмәһенә ярашлы)&lt;ref name=&quot;bielarus&quot;&gt;Даведнік «Беларусь». — Мн.: «Беларуская энцыкляпэдыя», 1995.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;svaboda-daviednik&quot;&gt;[http://www.svaboda.org/content/transcript/1863328.html Памяць і забыцьцё Курапатаў] // [[Радио Свобода]], 28 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;, 102 меңдән 250 меңгә тиклем («Літаратура і мастацтва» гәзитендә сыҡҡан Зенон Позняктың мәҡәләһе мәғлүмәттәренән&lt;ref name=&quot;pazniak&quot;&gt;З. Пазьняк, Я. Шмыгалёў, М. Крывальцэвіч, А. Іоў. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 Курапаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170319023245/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1865 |date=2017-03-19 }}. — Мн.: Тэхналогія, 1994.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kurapaty // Zaprudnik, Jan. Historical Dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. P. 139.&lt;/ref&gt;, 250 мең кеше (Вроцлав Университеты профессоры Здислав Винницкий мәғлүмәттәре буйынса)&lt;ref name=&quot;winnicki&quot;&gt;Zdzisław J. Winnicki. ''Szkice kojdanowskie.'' — Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2005. ISBN 83-88178-26-1. — С. 77—78.&lt;/ref&gt; һәм унан да ашыу (Британия тарихсыһы Норман Дэвистың мәғлүмәттәренә ярашлы)&lt;ref name=&quot;Davies&quot;&gt;Norman Davies. ''Powstanie '44''. — Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. — С. 195&lt;/ref&gt;.

1993 йылдан Курапат ыҙаны Беларусь Республикаһының дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә [[Сталин репрессиялары|1930-1940 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары]] ҡорбандары ерләнгән урыны булараҡ индерелгән. Курапат беренсе категориялы тарихи-мәҙәни ҡиммәттәр статусына эйә&lt;ref name=&quot;sb&quot;&gt;Павел Якубович. [http://sb.by/post/93010/ Куропаты: мир под соснами] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208060954/http://www.sb.by/post/93010/ |date=2013-12-08 }} // «[[Советская Белоруссия]]», 29 октября 2009 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archis-by.narod.ru/norma/zakon1.html Закон Рэспублікі Беларусь «Аб ахове гісторыка-культурнай спадчыны»]&lt;/ref&gt;.

Курапат [[Минск]] территорияһында НКВД тарафынан үткәрелгән күпләп атып үлтереү урындарҙың береһе була&lt;ref name=&quot;kuzniacou&quot;&gt;[http://news.tut.by/120163.html Молодые белорусы думают, что Куропаты — это в России]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // «Завтра твоей страны», 28 октября 2008 г.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың 6 ноябрендә Курапатта иҫтәлекле билдә ҡуйыла. 

== Исеме ==
Курапат һүҙенең килеп сығышы аныҡ билдәле түгел, сөнки [[1988 йыл]]ға тиклем топографик карталарҙа күрһәтелмәй. Курапат тип урындағы халыҡ ялан сәскәләрен исемләгән тигән фараз бар&lt;ref&gt;{{cite web|last=Якубович|first=Павел|authorlink=|coauthors=|datepublished=|url=http://news.tut.by/society/151147.html|title=Павел Якубович о месте Куропат в общественном сознании|work=|publisher=Советская Белоруссия|accessdate=[[30 октября]]   [[2009]]|lang=|description=|archiveurl=https://www.webcitation.org/65VKabbEt|archivedate=2012-02-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100203092107/http://news.tut.by/society/151147.html |date=2010-02-03 }}&lt;/ref&gt;

== Атып үлтереүҙәр тарихын тикшереү ==
Беренселәр булып Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында Евгений Шмыгалов һәм Зенон Позняк '' Літаратура і'' мастацтва {{lang-ba|Әҙәбиәт һәм сәнғәт}}гәзитендә 1988 йылдың 3 июнендә сыҡҡан «Курапат: үлем юлы» мәҡәләһендә белдерәләр, мәҡәләгә инеш һүҙҙе билдәле яҙыусы [[Быков Василь Владимирович|Василь Быков]] яҙа&lt;ref&gt;{{Китап|автор=З.Пазьняк, Я.Шмыгалёў, М.Крывальцэвіч, А.Іоў|заглавие=Курапаты|ссылка=http://www.zianonpazniak.de/publications/creation/kurapaty.htm|место=Мн.|издательство=Тэхналогія|год=1994|страницы=180|isbn=5-85700-149-8}}&lt;/ref&gt;. Шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгән мәҡәләлә Минскиҙағы Зеленый Луг микрорайонынан төньяҡҡараҡ бер нисә километр алыҫлыҡта 1937—1941 йылдарҙа язалауҙар үткәрелгән тип раҫлана. Көн һайын — таңда, көндөҙ һәм ҡояш байығанда кеше башына бер атыу менән язалауҙар үткәрелә, кәүҙәләр бер нисә ҡат итеп алдан әҙерләнгән тәрән соҡорҙарға һалына, һәр рәт һайын ҡом ҡойола, ә соҡорҙар өҫтөнә ҡарағайҙар ултыртыла; 1937 йылдың уртаһында атып үлтереү урыны 10-15 гектар ерҙе биләп алған өс метр бейеклектәге ҡойма менән уратыла, ә юл ҡапламаһы «ҡара воронкаларҙың» даими рәүештә йөрөүҙәренән ҡыйратылған була. Ҡәберлектәр соҡорҙарының дөйөм һаны 500 тип баһалана, һәр береһендә 50-60 ҡорбан. Позняк һүҙҙәренсә, ул ҡәберлектәр урыны тураһында 1970 йылдарҙа уҡ белгән, әммә «ул ваҡытта дөрөҫлөктө донъяға белдереү мөмкинлеге булмай» (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, газ торбалары һалған саҡта осраҡлы рәүештә 1988 йылдың апрель-май айында билдәле булып ҡала); Белоруссия территорияһында репрессиялар ҡорбандарының массауи ерләнеүҙәре тураһында мәҡәлә авторҙарына 1957 йылда уҡ билдәле була (Минск-Заславль трассаһын төҙөгән ваҡытта осраҡлы рәүештә кеше һөйәктәре табыла). 1989 йылда Позняк шулай уҡ мәҡәләһендә атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын (150—200 меңдән 500 мең кешеә тиклем) күрһәтә алмауын һәм Курапатта атып үлтереүҙәр Көнбайыш Белоруссияның 1939 йылда Советтар Союзына ҡушылғанынан һуң йышайыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;marples&quot;&gt;[http://8b.kz/3PS6 David R. Marples. Kuropaty: The Investigation of a Stalinist Historical Controversy]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Slavic Review. — Vol. 53. — No. 2 (Summer 1994). — PP. 513—523.&lt;/ref&gt;.

Позняктың һәм Шмыгаловтың мәҡәләһе 1988 йылдың 14 июнендә БССР-ҙың Прокуратураһы тарафынан енәйәт эше ҡуҙғатыуға булышлыҡ итә. Мәҡәлә сыҡҡандан һуң алты аҙна үткәс, БССР-ҙың Министрҙар Советы тикшереү комиссияһын булдыра, уны Совмин рәйесенең урынбаҫары Н. Н. Мазай етәкләй (Позняк һәм Шмыгалов комиссияға индерелмәй, әммә [[Быков Василь Владимирович|Быковты]] һәм рәссам М. Савицкийҙы индерәләр).

Тикшереү барышында яҡынса 30 гектарлыҡ территорияла 510 ҡәберлек табыла. Һайланма эксгумация үткәргән саҡта 356-нан да кәм түгел кеше ҡалдыҡтары (313 баш һөйәге, кеше һөлдәләре, һары һәм аҡ металдан эшләнгән 340 теш протезы), шәхси әйберҙәр (тараҡтар, теш щёткалары, һабын һауыттары, аҡса янсыҡтары, аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары), шулай уҡ 177 гильза һәм 28 пуля, 164 револьвер гильзаһы һәм «Наган» системаһы револьверынан атылған 21 пуля, 1 гильза — «ТТ» пистолетынан табыла. Шулай уҡ «Браунинг» һәм «Вальтер» системаһы пистолеттарының бер нисә гильзаһы табыла, әлеге системалар ҡоралы 1941 йылға тиклем дә сығарылған булған. Цна-Иодков, Подболотье ауылдарынан 55 шаһит, 1937—1941 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре урман массивына ябыҡ автомашиналарҙа кешеләрҙе алып килеүен һәм уларҙы атыуын, күрһәтәләр. Шулай уҡ улар 1937—1938 йылдарҙан ҡәберлектәр урыны ҡойма менән уратылғанын раҫлай; һуңынан Гитлер баҫҡынсылары ҡойманы алып ташлайҙар һәм урманды ҡырҡалар. Комиссияға НКВД архивы менән танышыу рөхсәт ителмәй&lt;ref&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20050421174001/http://bdg.press.net.by/2004/04/2004_04_16.1420/1420_12_1.shtml Забыть значит предать]&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Белорусская деловая газета (16 апреля 2004). — автор — член Международного историко-просветительского, благотворительного и правозащитного общества «Мемориал». &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/6_%D1%84%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F 6 февраля] [//ru.wikipedia.org/wiki/2013 2013].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ НКВД хеҙмәткәрҙәренең дә ыҙанда атып үлтереүҙәр башҡарылыуы тураһында күрһәтмәләр бар&lt;ref name=&quot;Кузнецов&quot;&gt;''Кузнецов, Игорь'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://news.tut.by/society/111490.html Куропатское дело: 20 лет спустя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015200608/http://news.tut.by/society/111490.html |date=2014-10-15 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)''' (21 июня 2008). &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/23_%D0%B8%D1%8E%D0%BD%D1%8F 23 июня] [//ru.wikipedia.org/wiki/2008 2008].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Массауи атып үлтереүҙәр факты буйынса [[1988 йыл]]дың ноябрендә тамамланған беренсе тикшереү ҡорбандарҙың һаны 30 мең кеше тип билдәләй ([[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙың Генераль прокуроры Тарнавский). Тикшереү ғәмәлдәренең тамаланыуы менән Генпрокуратура Курапатта енәйәт эше тамамланыуы тураһында ҡарар сығара: «…хөкөм ителгәндәрҙе атып үлтереү БССР-ҙың НКВД комендатураһы хеҙмәткәрҙәре башҡарғаны ныҡлап дәлилләнде… әлеге репрессияларҙа ғәйепле БССР-ҙың НКВД етәкселәре һәм башҡа кешеләр үлем язаһына тарттырылыуын йәки бөгөнгө көнгә вафат булыуын иҫәпкә алып, БССР-ҙың УПК-һы 208 статьяһының 1 пунктына һәм 5 статьяның 8 пунктына таянып, Курапат урман массивында табылған ҡәберлектәр факты буйынса ҡуҙғатылған эш ябыла. Эксгумация ваҡытында табылған аяҡ кейеме һәм башҡаларҙы әһәмиәте юҡлығы сәбәпле юҡ итергә».

=== Властар позицияһы ===
1990-сы йылдар дауамында әлеге эш буйынса тикшереү бер нисә тапҡыр яңыртыла. Атып үлтереүҙәр немецтар тарафынан башҡарылған тигән раҫлауҙар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;&lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm Куропаты: фальшивка националистов трещит по швам] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120714074325/http://scripts.online.ru/misc/news/99/05/27_085.htm |date=2012-07-14 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Газета Правда. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/7_%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 7 октября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2006 2006].&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июня 2012 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Корзун етәкселегендәге Курапатта енәйәттәрҙе тикшереү буйынса йәмәғәт комиссияһы 1991 йылдың июнендә СССР-ҙың прокуратураһына йыйылған материалды ебәрә. Комиссия ағзалары Курапатта немец нацистары (Курапаттан алыҫ булмаған ерҙә һуғыш ваҡытында нацист концентрацион лагеры урынлашҡан була) тарафынан башҡарылған, тип дәлилләй. Ошондай һығымталарға Советтар Союзы Геройы М. Б. Осипова етәкселегендәге бойондороҡһоҙ комиссия ла килә һәм рәсми комиссияны дәлилдәрҙе йәшереүҙә ғәйепләй. Рәсми версияға ҡаршы килтерелгән дәлилдәр араһында ерләү үҙенсәлектәре һәм археологтарҙың уларҙың урындары тураһында шикле хәбәрҙар булыуы; ҡайһы бер гильзаларҙың һуңғараҡ эшләнеүе (1939 йыл); урмандың ултыртыу ваҡыты; шәхси гигиена әйберҙәре (комиссия ағзаларының фекере буйынса, совет дәүләт именлеге органдары кешегә үҙе менән шәхси әйберҙәрҙе алырға рөхсәт итмәгән); НКВД органдарында «ҡара воронкалары» булмауы (ҡайһы бер тәнҡитселәр, улар һоро төҫтә булған, башҡалары — НКВД транспорты — ат көсө булған тип раҫлаған); КГБ сығанаҡтары кеүек дәлилдәр килтерелә. Әммә Корзун комиссияһының мәғлүмәттәрен дөрөҫләүсе дәлилдәр табылмай.

Йәмәғәт комиссияһы талабы буйынса 1992 йылдың февралендә тикшереү ҡабатлана, әммә үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәһендә дәүләт комиссияһының һығымталары дөрөҫ тип табыла.

1993 йылда йәмәғәт комиссияһы сираттағы мәртәбә Белоруссия Юғары Советы дәүләт комиссияһының Курапат ваҡиғалары буйынса һығымталарын юҡҡа сығарырға тәҡдим итә. Яңы тикшереү үткәрелә. Башҡалар араһында немец баҫҡынсылары тарафынан йәһүдтәрҙе атып үлтереүҙәр версияһы ҡарала. Әлеге версияны тикшереү маҡсатында Иерусалимдағы Холокост институтына запростар ебәрелә, был институтта йәһүдтәргә ҡарата репрессиялар тураһында иң тулы мәғлүмәт тупланған. Йәһүдтәрҙең атып үлтереү урындары араһында Минск, Дрозды, Масюковщина, Курапаты, Цна-Иодково, Зелёный Луг булмай сыға. Немец архивтарында ла Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында мәғлүмәттәр табылмай. Немец эксперттары иҫбатлауынса, Курапаттағы ерләү ысулы — гитлерса түгел: тегеләр ғәҙәттә бик ҙур ҡәберлектәр ҡаҙыған — оҙонлоғо буйынса яҡынса 50-60 метр, ҡорбандарҙың шәхси әйберҙәре һәм кейемдәре, алтын теш коронкалары тартып алынған. Бөтә документтарҙы тикшергәндән һуң Курапатта тикшереүҙе яңыртыу өсөн дәлилдәр юҡлығы тураһында ҡарар сығарыла. Енәйәт эшендәге мәғлүмәттәрҙең анализы Курапат урман ыҙанында 1937—1941 йылдарҙа БССР-ҙың НКВД органдары тарафынан граждандарҙың массауи атып үлтереүҙәре башҡарылған тигән һығымта эшләнә. 

Аҙаҡҡы тикшереү барышында Курапатта иң ҙур ҡәберлек табыла, унда 300-ҙән ашыу кеше һөлдәһе табыла. Курапаттағы ҡаҙыныу тарихында тәүге тапҡыр конкрет даталары һәм исемдәре менән әйберләтә дәлилдәр табыла, улар атып үлтереүҙәр һуғышҡа тиклем башҡарылғанын дәлилләй. 30-сы һанлы ҡәберлектә ҡулға алыныу ваҡытында тартып алынған затлы әйберҙәр тураһында 1940 йылдың 10 июлендәге төрмә квитанциялары табыла, улар Мовша Крамерға һәм Мордыхай Шулескесҡа бирелгән.

2008 йылға ҡарата Курапат тураһында эш 15 том тәшкил итә.

[[1990 йыл|1990]]-сы йылдар уртаһында Белоруссияның генераль прокуроры О. Божелко яңы тикшереү һөҙөмтәһендә Куропатта 7 мең кеше һәләк ителгән тип белдерә.

=== Йәмғиәттәге резонанс ===
Курапат темаһы Белоруссияның сәйәси тормошонда бик әүҙем ҡуллана. [[1988 йыл]]дың майында ҡәберлектәр урынына белорус йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең сталинизм енәйәттәрен ғәйепләүсе лозунгылар аҫтында тәүге йөрөш ойошторола. Йөрөш эске эштәр ғәскәрҙәре тарафынан махсус ысулдар ҡулланып ҡыуыла. 

Шул көндән алып йөрөштәр йыл һайын үткәрелә, әммә ҡатнашыусылар һаны ҡырҡа кәмегән.

Ҡорбандар хөрмәтенә Зенон Позняк һәм уның иптәштәре 1988 йылдың октябрендә «Белоруссия мартирологы» исемле ойошма ойошторалар; бер үк ваҡытта улар илдең буласаҡ төп сәйәси көстәренең — Белоруссия халыҡ фронтының ойоштороу съезын үткәрәләр (етәксеһе Позняк үҙе). 
[[Файл:Kurapaty_1989_meeting.jpg|мини|Курапаттағы митинг, 1989 йыл]]
Деды исемле урында Курапатта [[1989 йыл|1989]] йылда ете метр бейеклектәге «Крыж Пакуты» ({{lang-ba|Яфалар тәреһе}}) ҡуйыла.

Ыҙан үҙенә күрә Белоруссияның бойондороһоҙлоғо өсөн һәм коммунистик идеологияға ҡаршы көрәш символы булып тора. 1994 йылда ыҙанда АҠШ-тың Президенты Билл Клинтон булып китә, уның визиты ваҡытында иҫтәлекле билдә урынлаштырыла — «Клинтон эскәмйәһе». Әлеге билдә бер нисә тапҡыр билдәһеҙ кешеләр тарафынан емерелә, әммә шундуҡ тергеҙелә.

[[2007 йыл]]дың 7 октябрендә вандалдар «Яфалар тәреһе» емерә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/95800.html В урочище Куропаты неизвестными уничтожен Крест страданий, установленный осенью 1989 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112221732/http://news.tut.by/society/95800.html |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

== МКАД-тың реконструкцияһы ==
[[Файл:MKAD_reconstruction.jpg|мини|Куропат урманында МКАД төҙөлөшө, 2001 йыл]]
[[2000 йыл|2000]]-се йылдар башында бер нисә ойошма вәкиле ыҙанда автотрассаны төҙөүгә ҡаршы митингылар һәм дежурҙар ойоштора. 

Курапатта [[1987 йыл|1987]], [[1992 йыл|1992]] һәм [[1998 йыл|1998 йылдарҙа]] үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһендә планлаштырылған эш урынында ҡәберлектәр юҡлығын дәлилләй&lt;ref&gt;''Фадеев, А.'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml Кто раздувает пламя в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060622071335/http://www.zatulin.ru/institute/sbornik/040/02.shtml |date=2006-06-22 }}&lt;/span&gt;''' (неопр.)'''.  Информационно-аналитический бюллетень Института стран СНГ. &lt;small&gt;Проверено [//ru.wikipedia.org/wiki/1_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 1 ноября] [//ru.wikipedia.org/wiki/2001 2001].&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Акцияларҙа ҡатнашыусылар Курапат темаһын сәйәси яҡтан файҙаланыуҙа ғәйепләнә һәм уларға ҡаршы милиция һәм ОМОН көстәре ҡулланыла. Демократик активистар һәм милиция араһында ҡапма-ҡаршылыҡ бер нисә йыл дауамында бара. 

Айырыуса ОМОН менән көслө бәрелештәр  [[2001 йыл]]дың 8 — 9 октябрендә күҙәтелә. Омон-дар демонстранттарға ҡаршы күҙҙән йәш ағыҙа торған газдар ҡулланыла. Һөҙөмтәлә 40-45 ҡулға алына, 25 кеше административ яуалылыҡҡа тарттырыла. Ҡатнашыусыларҙың күпселегенә штрафтар бирелә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Обзор-Хроника нарушений прав человека в Беларуси в 2001 году|страницы=11|страниц=217}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Адамушка У.I Палітычныя рэпрэсіі 20-50-х гадоу на Беларусі. Мінск, 1994. С. 12
* Костырко В. Кто же расстреливал в Куропатах // Гласность 16.12.1994.
* Куропаты: фальсификация века? // Военно-исторический журнал 1991, № 6, с. 50.
* [http://katyn-books.ru/library/kuropaty-sledstvie-prodolzhaetsa.html Тарнавский Г., Соболев В., Горелик Е. Куропаты: следствие продолжается. — М.: Юридическая литература. 1990 г. ISBN 5-7260-0305-5]

== Һылтанмалар ==
* [http://telegraf.by/in_belarus/22063.html Мингорисполком планирует поставить памятник жертвам сталинизма в Куропатах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100110080136/http://telegraf.by/in_belarus/22063.html |date=2010-01-10 }}
* ''Ростиков, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html По кому стреляют Куропаты (Еще раз о том, как жертвы немецких фашистов превратили в жертвы «сталинских репрессий»)]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219092714/http://zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/00/351/61.html |date=2012-02-19 }}&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  Завтра ([[22 август]]а [[2000 йыл|2000]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* ''Горелик, Евгений'' &lt;span lang=&quot;und&quot;&gt;[http://supol.narod.ru/archive/2002/SU0831A.HTM Пляски вокруг куропатских могил]&lt;/span&gt;''' &lt;span class=&quot;ref-info&quot; style=&quot;cursor:help;&quot; title=&quot;на неопределённом языке&quot;&gt;(неопр.)&lt;/span&gt;'''.  БДГ ([[12 июнь|12 июня]] [[2002 йыл|2002]]). &lt;small&gt;Проверено [[7 октябрь|7 октября]] [[2006 йыл|2006]].&lt;/small&gt;
* [http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 Материалы о Куропатах на Katyn.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120510090306/http://katyn.ru/index.php?go=Pages&amp;in=cat&amp;id=110 |date=2012-05-10 }}
* [http://www.radzima.org/pub/pomnik.php?lang=ru&amp;nazva_id=mememens11 Фотографии на Radzima.org]
* [http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514/ Шествие в Куропаты: концентрация света] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190107133257/https://naviny.by/rubrics/society/2006/10/30/ic_articles_116_148514 |date=2019-01-07 }}
* [http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus Памятники жертвам политических репрессий за рубежом: Белоруссия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181231153752/http://rosagr.natm.ru/monumentsf.php?country=30_belarus |date=2018-12-31 }}
* [http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html Kurapaty — The Road Of Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104121705/http://txt.knihi.com/kurapaty/index-eng.html |date=2006-11-04 }}
* [http://wikimapia.org/#y=53968457&amp;x=27607827&amp;z=16&amp;l=0&amp;m=s Kurapaty forest] on Wikimapia
* [http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Kuropaty Twentieth Century Atlas — Death Tolls — Kuropaty]
[[Категория:Беларусь географияһы]]
[[Категория:Белоруссияның тарихи-мәҙәни хазиналары]]
[[Категория:Күпләп язалау]]
[[Категория:Язалау урындары]]
[[Категория:Беларусь сәйәсәте]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>dqxpt4jyyeo2kmqt2c8s9dxwuw7ig9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мемориаль комплекс (Морозовск)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149085</id>
    <revision>
      <id>1299820</id>
      <parentid>1282780</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T07:59:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5041" sha1="fjhrbdb13etbjadijtfijmyaa5satrl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мемориаль комплекс'''  — [[Ростов өлкәһе]] Морозовск ҡалаһында Морозовск районы тарихының төрлө ваҡыттарына арналған һәйкәлдәр комплексы 

Мемориаль комплекстың адресы: 347210, Ростов өлкәһе, Морозовск ҡалаһы, Ленин урамы, 155.

== Тарихы ==
Ростов өлкәһе  Морозовск ҡалаһының мемориаль комплексы бер  нисә һәйкәлде үҙ эсенә ала:

* ике һалдат скульптураһы менән һәйкәл. Һәйкәл    Бөйөк Ватан һуғышы осоронда һәләк булған яугирҙәрҙең ҡәберендә  1955 йылда ҡуйылған, унда  1832  һалдат, Совет Армияһының офицеры һәм сержанты ерләнгән. Һәләк булғандарҙың фамилиялары билдәһеҙ. 
* һәйкәл-обелиск 1918—1920 йылдарҙа Граждандар һуғышы осоронда Морозовск ҡалаһын азат итеүҙә һәләк булған   яугирҙәрҙең ҡәберендә ҡуйылған, унда 13 һалдат, сержант һәм офицер ерләнгән;
* Советтар Союзы Геройҙары — Морозовск ҡалаһы кешеләре һәйкәле. Һәйкәл яугир скульптураһынан ғибәрәт, ул геройҙар обелискыһы янында тора. Бер ҡулында фуражка, икенсеһендә венок. Яугирҙең түшендә Советтар Союзы Геройы йондоҙо. Һәйкәл ҙур булмаған постаментҡа ҡуйылған;
* 1941—1945 йылдарҙа һуғыш йылдарында тыл хеҙмәтсәндәренә арналған иҫтәлекле билдә. Иҫтәлекле билдә барельеф  рәүешендә эшләнгән, унда быраулау станогы, станок артында бәләкәй кәүҙәле кепка кейгән эшсе снаряд быраулай;
* монумент «Хәрби туғанлыҡ»— локаль конфликттарҙың  рәсәй геройҙары  һәм яугирҙәренең фамилиялары менән иҫтәлекле билдә.  Яугирҙәрҙең береһе — Рәсәй Геройы капитан Александр Владимирович Кирьянов. 559-сы  бомбардировка авиацияһы полкында хеҙмәт иткән.  1994 йылдың 31 декабрендә Грозный ҡалаһында үҙе менән командирҙы ҡаплап, граната шартлауынан һәләк була;
* туғандаш ҡәберлектә скульптура композицияһы арҡаһындағы винтовка менән һалдат һынынан ғибәрәт, йәнәшәлә ҡатны-ҡыҙ тора. Скульптуралар алдында табличкалар менән оҙон плита урынлашҡан, табличкаларҙа һәләк булған яугирҙәрҙең фамилиялары яҙылған.

Мемориаль комплекс    немец-фашист илбаҫарҙары өҫтөнән Еңеүҙең 65-йыллығына арналған. Комплекс менән йәнәшәлә Морозовск тыуған яҡты өйрәнеү музейы урынлашҡан.  

== Һылтанмалар ==

* [http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/memorial.pdf Памятники города Морозовска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170211155703/http://www.morozovsky.ru/imgs/wysiwyg/memorial.pdf |date=2017-02-11 }}
* [http://xn----jtbjvbfpdgb9b5d.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0/ Военный мемориал ВОВ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170220213843/http://xn----jtbjvbfpdgb9b5d.xn--p1ai/%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0/ |date=2017-02-20 }}
* [http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-11772/type=map&amp;center=48.352853306486,41.828189954905&amp;zoom=13 Памятник Героям СССР – город Морозовск, Ростовская область]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170816163110/http://memory-map.prosv.ru/#/memorial-11772/type=map&amp;center=48.352853306486,41.828189954905&amp;zoom=13 |date=2017-08-16 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>fjhrbdb13etbjadijtfijmyaa5satrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвия тимер юлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151090</id>
    <revision>
      <id>1299785</id>
      <parentid>1299196</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T18:41:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24197" sha1="255mmb7qfuz7v79vey12iq0e5rgmu19" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Латвия тимер юлы''' (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Latvijas dzelzceļš&lt;/span&gt;) — [[Латвия]]ның милли дәүләт тимер юл компанияһы  

Тулы исеме — ''«Latvijas dzelzceļš» дәүләт акционерҙар йәмғиәте  (лат. &lt;span lang=&quot;lv&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Sabiedrība Valsts akciju «Latvijas dzelzceļš»&lt;/span&gt;)''

[[1919 йыл]]да нигеҙ һалынған&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2587 «Государственное предприятие Латвийской Республики „Латвийские железные дороги“ 1919—1940»]&lt;/ref&gt;  һәм [[1994 йыл]]да&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=2594 «Восстановление независимого железнодорожного предприятия Латвии и основание ГАО „Латвийская железная дорога“ 1991—1994»]&lt;/ref&gt; Балтика буйы тимер юлдарының Латвия өлөшө базаһында тергеҙелгән 

Компания илдең бөтә тимер юл селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә: 1520 мм киң колеялы 2263,3 км оҙонлоҡта  (уның  258,8 км электрлаштырылған)&lt;ref&gt;http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812181901/http://www.ldz.lv/texts_files/2010_tikla_parskats.pdf |date=2011-08-12 }}, стр. 10{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.banitis.lv/rus/railway.htm Узкоколейка Гулбене — Алуксне] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120810152104/http://www.banitis.lv/rus/railway.htm |date=2012-08-10 }}&lt;/ref&gt;.

Төп офисы — [[Рига]]ла  Гоголь урамы, 3а адресы буйынса урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/?object_id=1316 Контакты LDz]&lt;/ref&gt;.

== Предприятие структураһы ==
Компания составына алты бүлендек предприятие   инә:

* «LDz Cargo»
* «LDz Infrastruktūra»
* «LDz Ritošā sastāva serviss»
* «LDz Apsardze» — ведомстволы һаҡлау структураһы
* «LDz Loģistika»
* «LatRailNet»

== Хәрәкәт итеү составы  ==

* Тепловоздар: M62, 2М62, 2М62УМ, 2М62У, 2ТЭ10М, 2ТЭ10У, ТЭП70, ЧМЭ3, ЧМЭ3М, ТЭМ2, ТЭМ2У, ТГК2, ТГК2-1, ТГМ3, ТГМ4, 2ТЭ116, ТГМ6Ә, ТГМ40, ТГМ23, NITEQ7000E
* Рельслы автобус  (автомотриса): АР2 

=== Элек файҙаланған локомотивтар ===

* Тепловоздар — ТЭП60, 2ТЭП60, ТЭ3, ТЭМ18, ТЭМ15.
* Электровоздар — ВЛ26, ЕЛ2.

=== Дизель поездар  һәм электропоездар ===

* Электропоезд — йөрөй — Ср3, ЭР2&lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwTA&quot;&gt;ҺӘМ&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ЭР2, ЭР2Т, ЭР2М
* Дизель-поезд — йөрөй — ДУҒА (шестивагонный), Юл, Д&lt;nowiki&gt;&lt;sub id=&quot;mwVA&quot;&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;/nowiki&gt;, йөрөй — ДР1П, ДР1А, ДР1АМ, ДР1АЦ.

== Тимер юл тармағы ==

=== Ғәмәлдәге ===
Линия исемлеге, 2016-2017 йылдарҙағы миҙгелдә сығыш яһай, улар индекс хеҙмәт күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārvaldītājs. Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. Lp. 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120114749/http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf |date=2022-01-20 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;:{{Колонки|2}}
* 01 [[Железнодорожная линия Вентспилс — Тукумс II|Вентспилс — Тукумс II]]
* 02 [[Железнодорожная линия Тукумс II — Елгава|Тукумс II — Елгава]]
* 03 [[Железнодорожная линия Елгава — Крустпилс|Елгава — Крустпилс]]
* 04 Крустпилс — Даугавпилс
* 05 [[Железнодорожная линия Даугавпилс — Индра|Даугавпилс — Индра — Дәүләт сиге.]]
* 06 [[Железнодорожная линия Рига — Крустпилс|Рига — Крустпилс]]
* 07 [[Железнодорожная линия Крустпилс — Резекне II|Крустпилс — Резекне II]]
* 08 [[Железнодорожная линия Резекне II — Зилупе|Резекне II — Зилупе — Дәүләт  сиге]]
* 09 [[Железнодорожная линия Карсава — Резекне I|Дәүләт сиге — Карсава — Резекне I]]
* 10 [[Железнодорожная линия Резекне — Даугавпилс|Резекне — Даугавпилс]]
* 11 [[Железнодорожная линия Даугавпилс сортировочная — Курцумс|Даугавпилс сорт. — Курцумс — Дәүләт сиге]]
* 12 [[Железнодорожная линия Эглайне — Даугавпилс|Дәүләт сиге — Эглайне — Даугавпилс]]
* 13 [[Железнодорожная линия Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км|Путевой пост 524 км — Путевой пост 401 км]]
* 14 [[Железнодорожная линия Рига — Елгава|Рига — Елгава]]
* 15 [[Железнодорожная линия Елгава — Лиепая|Елгава — Лиепая]]
* 16 [[Железнодорожная линия Елгава — Мейтене|Елгава — Мейтене — Дәүләт сиге]]
* 17 [[Железнодорожная линия Рига — Лугажи|Рига — Лугажи — Дәүләт сиге]]
* 18 [[Железнодорожная линия Торнякалнс — Тукумс II|Торнякалнс — Тукумс II]]
* 19 [[Железнодорожная линия Земитаны — Скулте|Земитаны — Скулте]]
* 20 [[Железнодорожная линия Чиекуркалнс — Рига Краста|Чиекуркалнс — Рига Краста]]
* 21 [[Железнодорожная линия Глуда — Реньге|Глуда — Реньге — Дәүләт сиге]]
* 22 [[Железнодорожная линия Засулаукс — Болдерая|Засулаукс — Болдерая]]
* 24 [[Железнодорожная линия Рига Пречу — Сауриеши|Рига Пречу — Сауриеши]]&lt;ref&gt;Открыта только для движения маневровых составов&lt;/ref&gt;
* 25 [[Железнодорожная линия Земитаны — Шкиротава|Земитаны — Шкиротава]]
* 26 [[Железнодорожная линия Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км|Путевой пост 191 км — Путевой пост 524 км]]&lt;ref&gt;Движение открыто только на участке от поста 191 км до поста 383 км&lt;/ref&gt;
* 27 [[Железнодорожная линия Плявиняс — Гулбене|Плявиняс — Гулбене]]
* 36 [[Железнодорожная линия Яункалснава — Весета|Яункалснава — Весета]]&lt;ref&gt;Открыта только для служебных поездов&lt;/ref&gt;
* 37 Ответвления узла Даугавпилс
* 38 Ответвления узла Резекне
&lt;br&gt;
* 32 [[Тар колеялы тимер юлы Гулбене — Алуксне|Тар колеялы тимер юлы '''Гулбене — Алуксне''']]
{{Конец кол}}

=== Ябылғандар ===
{{Колонки|2}}
* [[Железнодорожная линия Айзпуте — Салдус|Айзпуте — Салдус]]
* [[Узкоколейная железная дорога Айнажи — Валмиера — Смилтене|Айнажи — Валмиера — Смилтене и Пале — Стайцеле (тар колеялы)]]
* [[Тар колеялы тимер юлы (Виесите)|Виеситс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Гулбене — Пыталово|Гулбене — Пыталово]]
* [[Железнодорожная линия Иерики — Гулбене|Иерики — Гулбене]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Айзпуте|Лиепая — Айзпуте]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вайнёде|Лиепая — Вайнёде]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Вентспилс|Лиепая — Вентспилс]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Кулдига|Лиепая — Кулдига]]
* [[Железнодорожная линия Лиепая — Руцава|Лиепая — Руцава]]
* [[Железнодорожная линия Приекуле — Калети|Приекуле — Калети]]
* [[Железнодорожная линия Мадона — Лубана|Мадона — Лубана]]
* [[Железнодорожная линия Мейтене — Бауска (тар колеялы)|Мейтене — Бауска]] (тар колеялы)
* [[Стендско-Вентспилс ялан тимер юлы]]
* [[Железнодорожная линия Пакалниеши — Кудупе|Пакалниеши — Кудупе]]
* [[Железнодорожная линия Рига — Эргли|Рига — Эргли]] (Сауриешиға тиклем йөк хәрәкәте, артабан ябылған)
* [[Железнодорожная линия Рига — Руиена|Рига — Руйиена]] (Скулте станцияһына тиклем йөрөй)
* [[Железнодорожная линия Рига — Мангали|Рига — Мангали]]
{{Конец кол}}

== Электрлаштырылған һыҙыҡтар ==
[[Файл:Latvian_railway_electrification_osm_2016.svg|мини|2017 йылда латвия тимер юлдарҙы электрлаштырыу схемаларҙа.]]
Латвия  электрлаштырылған тимер юлдары — Балтика буйында  иң оҙоно, уларҙың дөйөм оҙонлоғо — 249 км (тағы 12 км ҡулланылмай). Даими  3 кВ токта электрлаштырылған.&lt;ref&gt;[http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf Publiskās lietošanas dzelzceļa infrastruktūras pārskats 2016/2017. — Lpp. 13-14.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220120114749/http://www.ldz.lv/sites/default/files/2016-2017%20tikla_parskats_2.pdf |date=2022-01-20 }}{{ref-lv}}&lt;/ref&gt;

Электрлаштырыуҙы юл бәйләнеше Министрлығының Төньяҡ-Көнбайыш округы начальнигы Нил Иванович Краснобаев башлай.   1950 йылда   электричкалар Рига-Дубулты һыҙығында йөрөй башлай,   ә һуңынан (Айзкраукле) Скулте, Елгава һыҙығына тиклем    электрлаштырыла. 

2014 йылға  ҡарата 4 электрлаштырылған һыҙыҡ бар, улар буйынса  ЭР2/ЭР2Т/ЭР2М электропоездары йөрөй

* '''1 һыҙыҡ:''' Торнякалнс — II Тукумс оҙонлоғо 65 км.  Бөгөнгө көнгә  —   электропоездарҙың иң тығыҙ  маршруты, йәйге осорҙа хәрәкәт интервалы  10-15 минут, сөнки   был маршрут күп туристарҙы йәлеп иткән Юрмала аша үтә. Ошо уҡ тармаҡ  буйынса элек Вентспилсҡа дизель-поезд йөрөгән. '''''Һыҙыҡ''''' '''''1966 йылда электрлаштырылған'''''.

Станциялар ҙәм туҡталыш пункттары:Торнякалнс, Засулаукс, Депо, Золитуде, Иманта, Бабите, Приедайне, Лиелупе, Булдури, Дзинтари, Майори, Дубулта, Яундубулты, Пумпури, Меллужи, Асари, Вайвари, Слока, Кудра, Кемери, Смарде, Милзкалне, Тукумс I, II Тукумс.

* '''2 һыҙыҡ:'''  Рига — Елгава,  оҙонлоғо 43 км. Эдектропоездың иң ҡыҫҡа тармағы. Олайне ҡалаһы аша үтә. Был тармаҡ аша Лиепаяға дизель-поезд йөрөй, элегерәк Рига — Реньге рейсы булған. '''''1972 йылда һыҙыҡ электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (13): Рига, Торнякалнс, Атгазене, Бизнеса  Аугстскола Туриба, Тирайне, Баложи, Яунолайне, Олайне, Далбе,Цена  Озолниеки, Цукурфабрика, Елгава.

* '''3-сө һыҙыҡ:''' Земитан — Скулте   52 км оҙонлоҡта, ҙур булмаған, ләкин курорт миҙгелендә ныҡ ҡына арта.   Царникава, Гауя, Гарциемс, Лиласте, Саулкрасты, Звейниекциемс ауылдары аша үтә. Элек был тармаҡ аша Лимбажиға, Алоя һәм Руинеуға  дизель-поездар йөрөй.  1957 йылда Мангали станцияһына тиклем, 1971 йылда — Звейниекциемсҡа тиклем электрлаштырылған. '''''1991 йылда тотош электрлаштырыла'''''.

Станция  һәм туҡталыш пункттары (20): Рига, Земитаны, Браса, Саркандаугава, Мангали, Зиемельблазма, Вецдаугава, Вецаки, Калнгале, Гарциемс, Гарупе, Царникава, Гауя, Лиласте, Инчупе, Пабажи, Саулкрасты, Кишупе, Звейниекциемс, Скулте.

* '''4-се һыҙыҡ:''' Рига — Айзкраукле. Иң оҙон  электрлаштырылған тармаҡ (82,5 км).   Саласпилс, Огре,   артабан Лиелварде һәм Айзкраукле ҡалалары аша үтә. Был тармаҡ буйынса  Гулбене, Крустпилс, Резекне, Зилупе һәм [[Даугавпилс]]ҡа дизель-поездар, шулай уҡ  [[Мәскәү]]гә, [[Санкт-Петербург]]ҡа һәм [[Минск]]ҡа халыҡ-ара поездар йөрөй.  '''''1972 йылда һыҙыҡ  электрлаштырыла'''''

Станциялар  һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Янявартаы, Даугмале, Шкиротава, Гайсма, Румбула, Дарзини, Доле, Саласпилс, Саулкалне, Икшкиле, Яуногре, Огре, Парогре, Циемупе, Кегумс, Лиелварде, Кайбала, Юмправа, Дендрарий, Скривери, Мулдакменс, Айзкраукле.

'''Төҙөлмәгән'''

Үрҙәге дүрт тармаҡтан тағы ике һыҙыҡты   электрлаштырыу планлаштырыла:

* Рига — Сигулда, 53 км оҙонлоҡта.  План буйынса, был бөтә тармаҡтарҙа электрлаштырыу  1991 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә Латвияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү мәленә   электрлаштырыуҙы Ропажа станцияһына (хәҙер Гаркалне) тиклем генә еткереп өлгөрәләр . 1980—90 йылдарҙа  электропоездар был  маршрут  буйынса Ропажи  станцияһына тиклем йөрөй. Эксперименталь тәртиптә  контакт -аккумулятор поездары ебәрелә, улар Ропажиға электр менән  тиклем йөрөй, ә Сигулдаға тиклем  автономиялы хәрәкәт итә, шундай уҡ принцип Лимбажи тармағында ла ҡулланыла. 90-сы йылдар уртаһында электрлаштырылған участканы Юглаға тиклем ҡыҫҡарталар  (10,2 км оҙонлоҡта). Әлеге ваҡытта  Гаркалне станцияһына тиклем ҡасандыр контакт селтәрен  тотоп торған бағаналарҙы күрергә мөмкин. 

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (12): Рига, Земитаны, Чиекуркалнс, Югла, Балтэзерс, Гаркалне, Криевупе, Вангажи, Инчукалнс, Эгльупе, Силциемс, Сигулда. Хәҙер  Сигулдаға  һәм артабан  (Цесисаға, Валмиера Валкаға тиклем) дизель-поездар йөрөй

* 97,5  км оҙонлоҡтағы Рига — Эргли.   Әлеге ваҡытта был тимер юл һыҙығы  тулыһынса тиерлек һүтеп алынған.

: Станция   һәм туҡталыш пункттары (24): Рига, Вагону Паркс, Яняварты, Рига-Пречу, Ацоне, Сауриеши, Цекуле, Кивули, Баяряи, Кангари, Ремине, Аугшциемс, Кардае, Сидгунда, Сунтажи, Кастране, Ватране, Кейпенье, Платере, Таурупе, Личупе, Балтава, Роплайни, Эргли.

=== Электрлаштырыу планы ===
2015—2020 йылдарҙа  тимер юлдарҙы электрлаштырыу проекты:

* Айзкраукле — Крустпилс
* Крустпилс — Резекне
* Крустпилс — Даугавпилс
* Крустпилс — Елгава
* Елгава — 2 Тукумс
* 2 Тукумс — Вентспилс

== Дизель-поездар хәрәкәте ==
[[Файл:Latvia_railways_frequency_of_commuter_trains_2016.svg|справа|мини|400x400пкс|ҡала яны поездарының хәрәкәте]]
«Pasažieru vilciens » акционерҙар йәмғиәте дизель-поездар менән  пассажирҙарҙы түбәндәге маршруттар буйлап ташый:

* Рига — Даугавпилс
* Рига — Мадона
* Рига — Крустпилс
* Рига — Сигулда — Валга (Эстония)
* Рига — Резекне — Зилупе
* Рига — Добеле — Лиепая

'''Элекке маршруттары (1990—2009 йй.)'''

# Рига — Ипики, Руиена, Алоя, Лимбажи: 2005 йылда  Скулте — Пярну һыҙығы һүтеп алына. 
# Рига — Реньге:  тик йөк ташыу 
# Рига — Мейтене: тие йөк ташыу
# Рига — Эргли: Сауриешҡа  тиклем йөк ташыу; пассажирҙар хәрәкәте  2007 йылда ябыла, 2009 йылдың сентябрендә һыҙы һүтеп алына
# Рига — Вентспилс: тик йөк ташыу 
# Даугавпилс  — Бигосово (Беларусь)
# Рига — Бигосово (Беларусь)
# Даугавпилс  — Крустпилс
# Крустпилс — Зилупе
# Пыталово (Рәсәй) — Резекне — Даугавпилс  — Вильнюс (Литва) (Вильнюс  һәм Даугавпилс хәрәкәте 2018 йылдың 13 ғинуарында  Литва  тимер юлдары тарафынан яңыртыла)

=== Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу ===
Халыҡ-ара пассажирҙар ташыу өсөн ТЭП70 тепловозы ла  ҡулланыла

# Рига — Мәскәү
# Рига — Санкт-Петербург — 2017 йылдан үҙ статусына эйә түгел, таҡма вагон Рига—Мәскәү поезы Новосокольники станцияһына тиклем бара, унда Белорус тимер юлы ойошторған [[Гомель]] —Санкт-Петербург поезына тағыла. Утрау һәм [[Псков]] аша хәрәкәт бер йыл элек  ябылған.
# Рига — Валга (Эстония): [[Эстония]]ла сик буйы станцияһы,   унда [[Тарту]] һәм [[Таллин]] поезына күсеп ултырырға мөмкин
# Рига — Минск: 2011 йылда тергеҙелә, шуның менән Бигосово — Даугавпилс участкаһында пассажир хәрәкәте яңыртыла

'''Башҡа пассажирҙар ташыу маршруты'''

# Рига — Вильнюс — Минск — Овруч — Киев  

'''Элекке маршруттар'''

# [[Вильнюс]] — Санкт-Петербург (LG)&lt;span&gt; &lt;/span&gt;: Латвия биләмәһендә Даугавпилс, Резекне, Карсава станцияларында туҡталыштар менән; Даугавпилс станцияһында  Рига — Санкт-Петербург поезд составы  менән берләшә. [[2015 йыл]]да юҡҡа сығарыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Железнодорожная линия Лиепая&amp;amp;nbsp;— Вентспилс
* Даугавпилсский железнодорожный узел
* Музей истории Латвийской железной дороги
* Автомобильные дороги Латвии
* Кубок Латвийской железной дороги

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.ldz.lv/ Сайт предприятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725000138/https://www.ldz.lv/ |date=2019-07-25 }}
* [http://trainpix.org.ua/railway/37/ Латвийская железная дорога и база данных ПС на Трейнпиксе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008003450/https://trainpix.org.ua/railway/37/ |date=2011-10-08 }}
* [http://railwayz.info/photolines/main.php?rw_id=9 Фотолинии Латвийской железной дороги на сайте Railwayz.info]
* [http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm Хронология истории железных дорог Латвии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530103401/http://www.ldzb.lv/rus/dzc_tikla_vesture_kriev_imper.htm |date=2019-05-30 }} Общество железнодорожников Латвии
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]
[[Категория:Латвия]]
[[Категория:Тимер юлдар]]</text>
      <sha1>255mmb7qfuz7v79vey12iq0e5rgmu19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152900</id>
    <revision>
      <id>1299808</id>
      <parentid>1294647</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:03:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76865" sha1="95cy59xjc1uizb8f3n4euc0yjg7n87g" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{ФШ|Магомаев}}
'''Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы ''' ({{lang-az|Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev}}; [[17 август]] [[1942 йыл]] — [[25 октябрь]] [[2008 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]], [[Әзербайжан]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] эстрада һәм опера йырсыһы (баритон), актёр, композитор&lt;ref&gt;[http://interfax.az/view/616850 В Баку пройдет мероприятие памяти великого Муслима Магомаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141010194510/http://interfax.az/view/616850 |date=2014-10-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.classicalmusicnews.ru/news/v-baku-pochtili-pamyat-muslima-magomaeva/ В Баку почтили память Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mosconcert.com/calendar/222.html|title=70 лет со дня рождения Муслима Магомаева|accessdate=2014-10-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141011154832/http://mosconcert.com/calendar/222.html|archivedate=2014-10-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141011154832/http://mosconcert.com/calendar/222.html |date=2014-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/star/9412/bio/ Муслим Магомаев — биография — актёры — знаменитости в кино — Кино-Театр.ру]&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1973 йыл|1973]])&lt;ref name=&quot;me3&quot;&gt;Музыкальная энциклопедия. Гл. ред. Ю. В. Келдыш. Т. 3. Корто — Октоль. 1104 стб. с илл. М.: Советская энциклопедия, 1976&lt;/ref&gt;.

== Биография ==

=== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ===
Мөслим Магомаев [[1942 йыл]]дың [[17 август|17 авгусында]] [[Баҡы]] ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Магомаев Мөхәммәт театр рәссамы, [[Еңеү көнө|Еңеүгә]] тиклем 15 көн ҡалғас, фронтта һәләк була&lt;ref&gt;[http://www.stoletie.ru/territoriya_istorii/podvig_serzhanta_magomajeva_2011-10-27.htm Подвиг сержанта Магомаева]&lt;/ref&gt; әсәһе — Айшет Магомаева (сәхнә псевдонимы — Кинжалова), драматик актриса, Сталин стипендиаткаһы.

Атаһы яғынан олатаһы — [[Магомаев Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы|Абдулмөслим Магомаев]], әзербайжан композиторы, Әзербайжан дәүләт филармонияһы уның исемен йөрөтә, әзербайжан классик музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Әсәһе [[Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы|Айшет Ахмедовна]]ның сығышы тураһында Мөслим Магомаев былай тип яҙған: ул [[Майкоп]] ҡалаһында тыуған, уның атаһы милләте буйынса [[Төрөктәр|төрөк]], ә әсәһе яртылаш адыгей, яртылаш [[Рустар|рус]]&lt;ref name=&quot;Моя мелодия&quot;&gt;{{Cite news|title=Муслим МАГОМАЕВ «Любовь моя — мелодия»|url=http://www.magomaev.info/book/files/biography.pdf|publisher=magomaev.info|date=1999|language=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200327142721/http://www.magomaev.info/book/files/biography.pdf |date=2020-03-27 }}&lt;/ref&gt;. Атаһының килеп сығышы тураһында һөйләгәндә, уның әсәһе [[Татарҙар|татар]] (уның өләсәһе Бәҙеғолъямал Али һәм Хәнәфи Тереғоловтарҙың бер туған һеңлеһе булған) булғанын әйткән, ә уның атаһы яғынан ата-бабаларының сығышы буйынса кем булыуы билдәһеҙ&lt;ref name=&quot;Моя мелодия&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Гордон&quot; /&gt;. Документтарҙа Магомаев Мөхәммәт — милләте буйынса әзербайжан&lt;ref&gt;см. наградные листы Магомаева: [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2a/Наградной_лист_Магомаева_2.jpg], [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0f/Наградной_лист_Магомаева.jpg]&lt;/ref&gt;.Мөслим Магомаев үҙен һәр саҡ [[Әзербайжандар|әзербайжан]]&lt;ref name=&quot;Гордон&quot;&gt;{{Cite news|title=Муслим МАГОМАЕВ: «Много раз мы с Тамарой собирались расстаться, но Алиев — мудрейший дядька! — сказал: «Смотри! Если сделал одну ошибку, когда женился, не совершай вторую, поспешив развестись»|author=Дмитрий ГОРДОН|url=http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/|publisher=Газета «Бульвар Гордона» № 44 (184)|date=28 октября 2008|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120131140152/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/|archivedate=2012-01-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131140152/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/44/4910d04a1a624/view_print/ |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rg&quot; /&gt;, ә гражданлығы тураһында: ''«Әзербайжан — минең атайым, Рәсәй — минең әсәйем»''&lt;ref name=&quot;rg&quot;&gt;[http://www.rg.ru/Anons/arc_2002/0816/3.shtm Магомаев вернулся в Кремль по приказу] [[Андропов]]а&lt;span&gt;. Российская Газета, Пятница, 16 августа 2002 г., № 153 (3021)&lt;/span&gt;.&lt;/ref&gt;.тигән.

Тол ҡалған әсәһе театр карьераһын һайлай, Вышний Волочёкка, һуңынан [[Мурманск]]иға күсеп киткән, Мурманск өлкә драмтеатрында эшләй, яңынан кейәүгә сыға. Мөслимдең әсәһе буйынса ҡустыһы Юрий һәм һеңлеһе Татьяна бар&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;[http://www.kp.ru/daily/24187.5/395480/ Муслим МАГОМАЕВ: «Меня любили главные люди страны»].&lt;/ref&gt;.

Һуғыштан һуң Мөслим бабаһы Магомаев Джамаледдин Мөслим оғлы ғаиләһендә тәрбиәләнә. Мөслим Баҡы консерваторияһы эргәһендәге музыкаль мәктәптә (хәҙер Бөлбөл оғлы исемендәге урта махсус музыкаль мәктәп&lt;ref&gt;[http://musakademiya.musigi-dunya.az/rus/bulbul_std.html Baki Musiqi Academiyasi ::: Departments&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821175954/http://musakademiya.musigi-dunya.az/rus/bulbul_std.html |date=2014-08-21 }}.&lt;/ref&gt;) фортепиано һәм композиция класы буйынса уҡый. Талантлы уҡыусыны консерватория профессоры виолончелист Владимир Цезаревич Аншелевич күреп ҡала, һәм уға дәрестәр бирә башлай. Аншелевич уның тауышын ҡуймай, ә нисек итеп тауышты шымартырға филировать кәрәклеген күрһәтә. Профессор-виолончелист биргән һабаҡтар һуңынан, Магомаев &quot;Севиль цирюльнигы&quot;нда ''Фигаро'' партияһы өҫтөндә эшләй башлағас, кәрәк була&lt;ref&gt;[http://www.magomaev.info/biography.html «Кто есть кто в современной культуре». Эксклюзивные биографии. — Выпуск 1—2. — М.: МК-Периодика, 2006—2007, на сайте Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;. Мәктәптә вокаль бүлеге булмағанлыҡтын, Мөслим [[1956 йыл]]да Асаф Зейналлы исемендәге Баҡы музыкаль училищеһына уҡырға инә. Преподавателе Александр Акимович Милованов, концертмейстеры оҙаҡ йылдар буйына Тамара Исидоровна Кретинген була. (1959 йылда) уҡыуын тамамлай.

Магомаев үҙе хәтерләүенсә, мәктәптә ул пионерҙан сығарыла һәм Бөтә Союз Ленин коммунистик йәштәр союзына, йәғни комсомолға инмәй&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.balkans.kp.ru/daily/23951.4/71625/ |title=Магомаев расскажет всю правду о первой любви |author= |date=2007-08-16 |website= |publisher=«Комсомольская правда» |accessdate=2018-09-30 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180621170829/https://www.balkans.kp.ru/daily/23951.4/71625/ |date=2018-06-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья |автор=Ирина Тумаркина |заглавие=Муслим Магомаев: «В пору моей холостяцкой жизни Гейдар Алиев часто говорил мне: „Тебе давно пора жениться. Ведешь себя плохо“» |ссылка=http://sobytiya.net.ua/archive,date-2008_11_03,article-myslim_magomaev_v_pory_moeiy_holosty/article.html |издание=«События и люди» |тип=еженедельник |год=2008 |месяц=11 |число=10 |номер=34 |страницы= |doi= |issn= |accessdate=2018-09-30}}&lt;/ref&gt;.

=== Ижади эшмәкәрлеге ===
Уның тәүге сығышы [[Баҡы]]ла, баҡы моряктары Мәҙәниәт йортонда була, ун биш йәшлек Мөслим унда ғаиләһенә әйтмәй, ҡасып бара. Тауышын юғалтыу ҡурҡынысы янауы мөмкин тип, ғаиләлә Мөслимдең иртә сығыштары менән ризалашмай. Әммә Мөслим үҙе тауышы формалашҡан тип иҫәпләй һәм тауыш юғалыу хәүефе янамай тип ҡарар итә.

1961 йылда Магомаев Баҡы хәрби округының профессиональ Йыр һәм бейеү ансамбле составында тәү тапҡыр сығыш яһай.
1962 йылда Магомаев «Бухенвальд набат» йырын башҡарғаны өсөн [[Хельсинки]]ҙа үткән VIII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты исемен яулай.

1963 йылдың 26 мартында Дәүләт Кремль һарайында (Кремль съездар һарайы) үткән әзербайжан сәнғәте фестиваленең йомғаҡлау концертында сығыш яһағандан һуң, уның исеме бөтә Союзға билдәле була.

Мөслим Магомаевтың тәүге яңғыҙ башҡарыу сольный концерты 1963 йылдың 10 ноябрендә Чайковский исемендәге Концерт залында үтә.

1963 йылда Магомаев М. Ф. Ахундов исемендәге Әзербайжан дәүләт академия опера һәм балет театрының солисы була, концерт эстрадаһында ла эшләүен дауам итә.

1964—1965 йылдарҙа ул «Ла Скала» ([[Италия]]) милан театрында стажировка үтә.

1960-сы йылдарҙа Советтар Союзының иң ҙур ҡалаларында {{comment|«Һағыш»|«Тоска»}} һәм «Севиль цирюльнигы» опера спектаклдәрендә (партнёрҙар араһында — [[Мария Биешу]]) уйнай. Үҙен опера спектаклдәре менән сикләмәү маҡсатында, [[Ҙур театр]] труппаһына күсеү тәҡдимен ҡабул итмәй.

1966 һәм 1969 йылдарҙа Мөслим Магомаевтың гастролдәре [[Париж]]дың танылған «Олимпия» театры концерт залында ҙур уңыш менән үтә. «Олимпия» директоры Брюно Кокатрикс Магомаевҡа, уны халыҡ-ара масштабта йондоҙ яһау вәғәҙәһе менән, бер йылға контракт тәҡдим иткән. Йырсы бындай мөмкинлекте етди ҡулланырға уйлаһа ла, СССР Мәҙәниәт министрлығы, Магомаев хөкүмәт концерттарында сығыш яһарға тейеш тигән һылтау менән, был тәҡдимде кире ҡаға&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;.
1960-сы йылдар аҙағында, Ростов филармонияһының аҡсаға ҡытлыҡ кисергәнен һәм Дон казактары йыр-бейеү ансамбленең Мәскәүгә гастролгә барыу өсөн йүнле костюмдары булмағанлығын белеп ҡалған Магомаев Дондағы Ростовтың урындағы 45 мең кеше һыйҙырышлы шығырым тулы стадионында сығыш яһап, ярҙам итергә ризалаша. Магомаевтың сығыш яһауы беренсе бүлектә генә планлаштырыла, әммә ул сәхнәлә ике сәғәттән артыҡ йырлай. Был сығышы өсөн уға, ул саҡтағы закон буйынса беренсе бүлектә сығыш яһау өсөн 202 һум түләү урынына, 606 СССР [[һум]]ын түләйҙәр. Администраторҙар был ставка законға ҡаршы килмәй һәм уны Мәҙәниәт министрлығы раҫлаған, тип ышандырһа ла, улай булып сыҡмай. Йырсыға был сығышы {{comment|Социалистик милекте урлауға ҡаршы көрәш бүлеге|ОБХСС}} линияһы буйынса енәйәт эше асырлыҡ сәбәп тип табыла&lt;ref&gt;[http://www.kp.ru/daily/24190.4/397184/ После концерта в Ростове на Муслима Магомаева завели дело] // KP.RU.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Stamps of Azerbaijan, 2012-1047.jpg|мини|200px|слева|Мөслим Магомаевтың 70 йәшен билдәләгәндә сығарылған әзербайжан почта маркаһы, 2012 йыл]]

Был хаҡта «Олимпия»һында сығыш яһаған Магомаевҡа хәбәр иткәндән һуң, эмигрант даирәләре уға {{comment|ҡайтмай тороп ҡалыу|невозвращенцы}}ҙы тәҡдим итә, әммә Магомаев СССР-ға ҡайтыуҙы хуп күргән, сөнки Тыуған илдән йыраҡта тормошон күҙ алдына килтерә алмай һәм эмиграцияның СССР-ҙағы туғандарын (беренсе сиратта — бабаһын) ҡыйын хәлдә ҡалдырасағын аңлаған.

Был эште тикшереү, аҡса алған өсөн рәсми ҡағыҙға ҡул ҡуйһа ла, Магомаевтың ғәйепһеҙ икәнен билдәләй, шуға ҡарамаҫтан, СССР Мәҙәниәт министрлығы Магомаевҡа Әзербайжан биләмәләренән сығып гастролгә йөрөү мөмкинлеген тыя. Магомаев ирекле ваҡытын файҙаланып, бөтә имтихандарын биреп, Баҡы музыкаль {{comment|академияһы|консерватория}} Шөвҡәт Һәсән ҡызы Мәммәдованың йыр класын 1968 йылда тамамлай. СССР {{comment|Дәүләт хәүефһеҙлеге комитеты|КГБ}} рәйесе Андропов Юрий Владимирович мәҙәниәт министры Фурцева Екатерина Алексеевнаға шәхсән шылтыратып, Магомаевтың КГБ линияһы буйынса барыһы ла таҙа булыуын хәбәр итеп, КГБ юбилейы уңайынан уның концертта сығыш яһауын тәьмин итеүҙе талап иткәндән һуң ғына Магомаевты ғәйепләү туҡтатыла&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;.

1969 йылда Сопот халыҡ-ара йыр фестивалендә Магомаев I премия ала, ә Канныла 1969 һәм 1970 йылдарҙа Грамяҙыу һәм музыкаль баҫмалар фестивалендә (MIDEM) күп миллионлы грампластинкалары өсөн — «Алтын диск» менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;me3&quot; /&gt;.

1973 йылда, 31 йәшендә, Магомаев СССР халыҡ артисы, унан алда, 1971 йылдың 29 апрелендә, Әзербайжан халыҡ артисы исемен ала&lt;ref name=&quot;29.04.1971&quot;&gt;[http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf Respublikanın incəsənət xadimlərindən bir qrupuna Azərbaycan SSR Fəxri adlarının verilməsi haqqında Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 29 aprel 1971-ci il tarixli '''Fərmanı'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200116071306/http://www.anl.az/down/he_serencamlar.pdf |date=2020-01-16 }} — '''anl.az'''.&lt;/ref&gt;.

1974 йылда Магомаев Японияла абруйлы Токио музыкаль фестивалендә (Tokyo musik festival) СССР-ҙы кәүҙәләндерә.

1975 йылдан 1989 йылға саҡлы Магомаев үҙе булдырған һәм СССР буйлап күп гастролдәр ойошторған Әзербайжан дәүләт эстрада-симфоник оркестрының художество етәксеһе була.

[[Файл:Тиргартен 1983. Муслим Магамаев, Линде, А.Дорофеев, А.Денисов на возложении..jpg|мини|300px|Мөслим Магомаев {{comment|Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмө|ГСВГ}} офицерҙары менән. Көнбайыш Берлин. [[Тиргартен]], 1983 йыл]]
{{Внешние медиафайлы
 |topic    = Поёт Муслим Магомаев
 |subtopic = из архива «[[Эхо Москвы|Эха Москвы]]»
 |width    = 25em
 |image1   = 
 |audio1   = [http://echo.msk.ru/sounds/549246.html Песни в исполнении Муслима Магомаева]
 |video1   = 
}}
1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа Магомаев СССР-ҙа сикһеҙ популярлыҡҡа өлгәшә: күп меңллек стадиондар, бөтә Советтар Союзы буйлап бөтмәҫ гастролдәр, телевидениела йыш сығыштар. Уның йырҙары яҙылған пластинкалар күп тираж менән сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.silver.ru/events/50_kultovykh_plastinok_firmy_melodiya_53268/ 50 культовых пластинок фирмы «Мелодия» // Серебряный дождь. 2014.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180812115636/http://www.silver.ru/events/50_kultovykh_plastinok_firmy_melodiya_53268/ |date=2018-08-12 }}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге көнгә тиклем ул постсовет биләмәләрендә йәшәгән төрлө быуын кешеләренең {{comment|табынған йырсыһы|кумир}} булып ҡала.

Сит илдәрҙә ([[Франция]], [[Болгария]], {{comment|Көнсығыш Германия|ГДР}}, [[Польша]], [[Финляндия]], [[Канада]], [[Иран]] һ. б.) гастролдәр менән йөрөй.

Магомаевтың концерт репертуарында 600-ҙән ашыу әҫәр (ариялар, романстар, йырҙар) була. Мөслим Магомаев — 20-нән артыҡ йыр, спектаклдең, мюзикл һәм кинофильмдың музыкаль авторы. Ул шулай уҡ донъя опера һәм эстрада сәхнәһе йондоҙҙарының тормошо, ижады, шул иҫәптән — АҠШ йырсыһы Марио Ланц тураһында (уның хаҡында китап та яҙған) телетапшырыуҙар циклы авторы һәм алып барыусыһы ла була.

1997 йылда билдәле астроном ''1974 SP&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;'' коды менән Магомаев исемен бер астероидҡа биргән — 4980 Magomaev (астероидтар (4901—5000) исемлегенән).&lt;ref&gt;''Lutz D. Schmadel'' Dictionary of Minor Planet Names — ISBN 3-540-00238-3.&lt;/ref&gt;

Һуңғы йылдарын концерттарҙа сығыш яһауҙан баш тартып, [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. {{comment|Һынлы һүрәт сәнғәте|живопись}} менән шөғөлләнә,персональ сайты аша үҙен хөрмәтләүселәр менән хат яҙыша. Тауышы менән бәйле бер проблема булмаһа ла, сығыш яһамауы хаҡында Магомаев былай тигән: «Һәр тауышҡа, һәр талантҡа Алла айырым бер ваҡыт биргән, һәм уны аша атлап сығыу кәрәкмәй»&lt;ref name=newsmusic&gt;[http://newsmusic.ru/news_3_13108.htm Скончался Муслим Магомаев]&lt;/ref&gt;. Күп йылдар Һейдәр Әлирза оғлы Әлиев менән дуҫ булғанлыҡтан, 2003 йылда уның вафаты уңайынан йырсы тәрән ҡайғы кисерә, үҙенә бикләнә һәм һирәк йырлай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында йөрәк сиренән яфалана, йәш сағынан үпкәһе лә борсоған була, шуға ҡарамаҫтан, Тамара Синявская әйтеүе буйынса, йырсы ҡайһы саҡта көнөнә өсәр ҡап сигарет тартҡан&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Мөслим Магомаев Бөтә Рәсәй Әзербайжан Конгресы етәкселегенә ингән&lt;ref&gt;[http://www.kremlin.ru/text/docs/2004/10/78257.shtml Президент России. Всероссийский азербайджанский конгресс] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090113212912/http://www.kremlin.ru/text/docs/2004/10/78257.shtml |date=2009-01-13 }}.&lt;/ref&gt;.

Сергей Есенин шиғырына 2007 йылдың мартында яҙылған «Һау бул, Баҡы» йыры Мөслим Магомаевтың һуңғы йырҙарының береһе була.

=== Вафаты һәм ерләү ===
Мөслим Магомаев 2008 йылдың 25 октябрендә 67-се йәшендә [[Мәскәү]]ҙә йөрәк ишемияһы сиренән тормош иптәше Тамара Ильинична Синявская ҡулында йән бирә. Артистың вафаты уңайынан Рәсәйҙең, Әзербайжандың, Украинаның, Белоруссияның дәүләт әһелдәре, Мөслим Магомаевты белгән һәм уның менән бергә эшләгән бик күп мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ғаиләһе, туғандарының ҡайғыһын уртаҡлаша. 2008 йылдың 28 октябрендә Чайковский исемендәге мәскәү концерт залында йырсы менән хушлашыу үткәрелә, шул уҡ көндө мәрхүмдең кәүҙәһен махсус авиарейс Әзербайжандың баш ҡалаһына илтә. 2008 йылдың 29 октябрендә Баҡыла М. Магомаев исемендәге Әзербайжан дәүләт филармонияһында хушлашыу церемонияһы үткәрелә, шунан һуң Мөслим Магомаев Баҡының Почётлы ерләү Аллеяһында үҙенең олатаһы — билдәле совет композиторы, дирижёр Абдулмөслим Мөхәммәт оғлы Магомаев эргәһенә ерләнә.&lt;ref name=newsmusic /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/trend/magomaev_death_20081025/ 28 октябрҙә Чайковский исемендәге залда Магомаев менән хушлашыу].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2008/10/29/n_1289046.shtml Газета. Ru: Прощание с Муслимом Магомаевым началось в Баку].&lt;/ref&gt; Магомаев менән хушлашырға меңәрләгән кеше килә. Мәрхүмдең табутын үҙе яҙған һәм башҡарған «Әзербайжан» йыры аҫтында алып сығалар. Мәтам процессияһында ил президенты Әлиев Илһам Һейдәр оғлы, йырсының тол ҡалған ҡатыны Тамара Ильинична Синявская, АҠШ-тан ҡайтҡан ҡыҙы Марина ҡатнашты&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=74366290-6a62-4171-a874-e98cf6a27af3&amp;docsid=1049425 Ъ — Муслим Магомаев вернулся в Баку].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_palm_main.main?p_topic_id=131410 Первый канал. Лента новостей. В Баку простились с певцом Муслимом Магомаевым] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116054208/http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_palm_main.main?p_topic_id=131410 |date=2009-01-16 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Хәтер ===
[[Файл:Магомаев могила.jpg|thumb|190px|right|Почётлы ерләнеү аллеяһындағы ҡәберлегендә Мөслим Магомаев һәйкәле. Баҡы ҡалаһы]]
[[Файл:Baku 20170507 133432.jpg|200px|мини|слева|Баҡыла мемориаль таҡта]]

2009 йылдың 22 октябрендә Баҡылағы Почётлы ерләнеү аллеяһындаға ҡәберлегендә Мөслим Магомаев һәйкәлен асыу тантанаһы ойошторолдо. Һәйкәл авторы — Әзербайжандың халыҡ рәссамы, Әзербайжан Дәүләт Художество Академияһы ректоры Омар Эльдаров. Һәйкәлдә артист буйы менән һынландырылған, ә уны эшләү өсөн аҡ мәрмәр Баҡыға [[Урал]]дан килтерелгән&lt;ref&gt;[http://day.az/news/culture/177870.html Day.Az. В Баку установлен памятник Муслиму Магомаеву]&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың 25 октябрендә [[Красногорск]]иҙағы Крокус Сити территорияһында Мөслим Магомаев исемендәге «Crocus City Hall» концерт залы асыла. 2010 йылдың октябрендә Мәскәүҙә беренсе Мөслим Магомаев исемендәге Халыҡ-ара вокалистар конкурсы үтә&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=10147 Издательский Дом «Новый Взгляд» &quot; Молодые продолжат дело:]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 6 июлендә Баҡыла йырсы йәшәп киткән Фикрәт Әмиров урамындағы 1-се йортта мемориаль таҡта ҡуйылды, ә Баҡының бер мәктәбенә Мөслим Магомаев исеме бирелә&lt;ref&gt;[http://1news.az/culture/20110706045231151.html 1News.Az. Состоялось торжественное открытие барельефа Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;. Баҡының бер урамы Мөслим Магомаев исемен йөрөтә.

[[Файл:Unveiling of monument to Muslim Magomayev02.jpg|мини|300px|слева|2011 йылдың 15 сентябрендә Мәскәүҙә Мөслим Магомаев һәйкәлен асыу]]
Мәскәү ҡала советының монументаль сәнғәт буйынса комиссияһы Рәсәй Федерацияһының Мәскәүҙәге Әзербайжан Республикаһы илселеге бинаһына ҡаршы һәм Магомаев йәшәгән йорт эргәһендә, Леонтьев скверында Мөслим Магомаев һәйкәлен ҡуйыу ҡарарын ҡабул итә. Һәйкәлде «Crocus Group (Крокус-Интернешнл)» ЯАЙ иҫәбенә төҙөтөп, артабан уны ҡалаға бүләк итеү планлаштырыла&lt;ref&gt;[http://rian.ru/culture/20091208/197962584.html «РИА Новости». Памятник Магомаеву установят в Москве]&lt;/ref&gt;. 3 февраля 2010 года в Москве состоялась торжественная церемония открытия закладного камня на месте будущего памятника&lt;ref&gt;[http://rian.ru/culture/20100203/207551611.html «РИА Новости». Открытие закладного камня памятника Магомаеву состоялось в Москве]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://text.newlookmedia.ru/?p=5409#more-5409 Издательский Дом «Новый Взгляд». Помним. Любим…]&lt;/ref&gt;. Һәйкәл авторҙары скульптор Рукавишников Александр Иулианович һәм архитектор Игорь Воскресенский&lt;ref&gt;[http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=72872 ВЕСТИ-МОСКВА. В Москве состоялось открытие закладного камня в основание будущего памятника Муслиму Магомаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111135832/http://www.vesti-moscow.ru/rnews.html?id=72872 |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың 15 сентябрендә Мөслим Магомаев һәйкәле тантаналы рәүештә асыла&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/|title=На открытие памятника Магомаеву пришли две тысячи москвичей|date=15-9-2011|work=Metro|publisher=Metro International|accessdate=2011-09-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120114122101/http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/|archivedate=2012-01-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114122101/http://www.metronews.ru/novosti/na-otkrytie-pamjatnika-magomaevu-prishli-dve-tysjachi-moskvichej/Tpokio!Po76s1NuoEdE/ |date=2012-01-14 }}&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙең үҙәгендә, Леонтьевский һәм Вознесенский тыҡрыҡтары араһында, Елисеевский тыҡрығында урынлашҡан скверға Мөслим Магомаев исеме бирелә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://runews24.ru/society/16/01/2018/32205199d13fefbb7f4d1bb3b36beee4|title=В Москве появятся сквер Муслима Магомаева и улица Юрия Никулина|author=|website=RuNews24.ru|date=16.01.2018|publisher=}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың 18 декабрендә Баҡыла Мөслим Магомаев исемен йөрөткән карапты ҡулланыуға тапшырыу церемонияһы үтә. Церемонияла Әзербайжан президенты Илһам Әлиев, уның ҡатыны Меһрибан Әлиева һәм Мөслим Магомаевтың ҡатыны Тамара Синявская ҡатнашҡан&lt;ref&gt;[http://ru.president.az/articles/13723 Ильхам Алиев принял участие в церемонии сдачи в эксплуатацию корабля, носящего имя всемирно прославленного певца Муслима Магомаева] // Официальный интернет сайт Президента Азербайджанской Республики.&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Ата-әсәһе: Мөхәммәт Магомаев (1916—1945), Айшет Магомаева (1921—2003).

Баҡы музыкаль училищеһы буйынса курсташы әзербайжан ҡыҙы Офелия (1940 йылда тыуған) менән&lt;ref&gt;[https://www.1tv.ru/shows/eksklyuziv/vypuski/pora-rasskazat-pravdu-doch-muslima-magomaeva-prervala-molchanie-eksklyuziv-vypusk-ot-18-05-2019 «Пора рассказать правду»: дочь Муслима Магомаева прервала молчание]&lt;/ref&gt; тәүге никахынан (1960—1963) Магомаевтың ҡыҙы — Марина бар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Муслим, которого любили все|publisher=Известия|date=2008-11-01|url=http://izvestia.ru/news/342415|lang=ru}}&lt;/ref&gt;. Офелияның атаһы ғалим-химик булған һәм Фәндәр Академияһында эшләгән. Хәҙерге ваҡытта Марина ғаиләһе — ире Александр Козловский һәм улы Аллен менән Америка Ҡушма штаттарында йәшәй.

Ҡатыны Синявская Тамара Ильинична, йырсы, СССР-ҙың халыҡ артисы, уларҙың мөхәббәте Баҡыла 1972 йылдың көҙәндә башлана, улар Мәскәүҙә [[1974 йыл]]дың 23 ноябрендә өйләнешәләр&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, уларҙың мөнәсәбәттәрендә Таир Сәләхов ҙур роль уйнай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir Putin with Muslim Magomayev.jpg|300px|thumb|right|Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] Мөслим Магомаевҡа [[Почёт ордены]] тапшыра. [[2002 йыл]]дың 26 декабре]]
* Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артисы (1964)
* Әзербайжан ССР-ының халыҡ артисы ([[1971 йыл]]дың 29 апреле)&lt;ref name=&quot;29.04.1971&quot;/&gt;
* СССР-ҙың халыҡ артисы ([[1973 йыл]]дың 17 декабре) — ''за большие достижения в развитии советского музыкального искусства''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/157/12230?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 17 декабря 1973 года № 5204—VIII «О присвоении почетного звания народного артиста СССР Магомаеву М. М.»]&lt;/ref&gt;
* Чечен-Ингуш АССР-ының атҡаҙанған артисы&lt;ref&gt;[http://stav.kp.ru/daily/24191/398439/ В Грозном появится улица Магомаева // KP.RU — Ставрополь]&lt;/ref&gt;
* Почёт ордены ([[2002 йыл]]дың 17 авгусы) — ''музыкаль сәнғәт үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 17 августа 2002 г № 906&lt;/ref&gt;
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены ([[1971]])
* Халыҡтар дуҫлығы ордены ([[1980 йыл]]дың 14 ноябре) — ''за большую работу по подготовке и проведению Игр XXII Олимпиада Уйындарын әҙерләүҙә һәм уҙғарыуҙа ҙур эш башҡарған өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&amp;ts=E214D1AAEDD0E2416AF1F4C6E81FD872&amp;cacheid=E62FAE9EBEC30A589AEAD618B3F3EC91&amp;mode=splus&amp;base=ESU&amp;n=39115&amp;rnd=0.2987652756206989#08776886265596457 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 14 ноября 1980 года № 3301-X «О награждении орденами и медалями СССР работников, наиболее отличившихся при подготовке и проведении Игр XXII Олимпиады»]&lt;/ref&gt;
* «Бойондороҡһоҙлоҡ» ордены (Әзербайжан), [[2002 йыл]]дың 17 авгусы) — ''әзербайжан мәҙәниәте үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.vescc.com/view.php?id=6619&amp;lang=ru Указ Президента Азербайджанской Республики от 17 августа 2002 № 754] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090112230529/http://www.vescc.com/view.php?id=6619&amp;lang=ru |date=2009-01-12 }}&lt;/ref&gt;
* «Дан» ордены (Әзербайжан, [[1997]])
* «Поляк мәҙәниәте алдында ҡаҙаныштары өсөн» күкрәк билдәһе
* III дәрәжә «Шахтёр даны» күкрәк билдәһе
* «Данко йөрәге» ордены («Халыҡ-ара рухи {{comment|берлек|единение}} үҙәге» һәм «Санкт-Петербург һәм Мәскәү ҡалаларының йәмәғәт ойошмалары советы»), рәсәй мәҙәниәте үҫешендә күренекле ҡаҙаныштары өсөн
* М. В. Ломоносов ордены (Хәүефһеҙлек, оборона һәм хоҡуҡ тәртибе академияһы, [[2004]])
* Бөйөк Пётр исемендәге милли премия ([[2005]]) — ''Рәсәй мәҙәниәте үҫешенә шәхси күренекле өлөшө өсөн''
* «Овация» Рәсәй милли премияһы («Легенда» номинацияһында) ([[2008]]).

Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайланған.

== СССР опера театрҙарындағы ролдәре ==
{{div col}}
* «Фигароның туйы» операһы. Вольфганг Амадей Моцарт
* «Тылсымлы флейта». Вольфганг Амадей Моцарт
* «Риголетто». Джузеппе Верди
* «Севилья цирюльнигы» операһы. Джоаккино Россини
* «Отелло» операһы. Джузеппе Верди
* «Һағыш» операһы. Джакомо Пуччини
* «Паяцы» операһы. Руджеро Леонкавалло
* «Фауст» операһы. Шарль Франсуа Гуно
* «Евгений Онегин» операһы. П. И. Чайковский
* «Кенәз Игорь» операһы. А. П. Бородин
* «Алеко» операһы. С. В. Рахманинов
* «Кёроглы» операһы. Узеир Абдул-Гусейн оғлы Ғәджибеков
* «Исмаил шаһ» операһы. Магомаев Мөслим Мөхәммәтович (өлкәне) А. М. М. Магомаева
* «Вэтэн». Ҡара Әбүлфаз оғлы Ҡараев һәм Д. Ғәджиев.
{{div col end}}

== Эстрада репертуары ==
{{div col}}
* «Азербайджан» (М. Магомаев — [[Хазри, Наби|Н. Хазри]])
* «Атомный век» ([[Островский, Аркадий Ильич|А. Островский]] — [[Кашежева, Инна Иналовна|И. Кашежева]])
* «Бэлла Чао» (итальянская народная песня — русский текст [[Горохов, Анатолий Сергеевич|А. Горохова]]) — звучит на итальянском и русском языках
* «Берегите друзей» ([[Экимян, Алексей Гургенович|А. Экимян]] — [[Гамзатов, Расул Гамзатович|Р. Гамзатов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=N2Atwq5SP2I Благодарю тебя]» ([[Бабаджанян, Арно Арутюнович|А. Бабаджанян]] — [[Рождественский, Роберт Иванович|Р. Рождественский]])
* «Будь со мной» (А. Бабаджанян — А. Горохов)
* [https://www.youtube.com/watch?v=sYDfEX0M70s «Бухенвальдский набат»] ([[Мурадели, Вано Ильич|В. Мурадели]] — [[Соболев, Александр Владимирович (поэт)|А. Соболев]])
* «[[Вечер на рейде]]» ([[Соловьёв-Седой, Василий Павлович|В. Соловьёв-Седой]] — А. Чуркин)
* «Вечерний эскиз» ([[Пахмутова, Александра Николаевна|А. Пахмутова]] — [[Добронравов, Николай Николаевич|Н. Добронравов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=_wBQXcGXzFA Верни мне музыку]» (А. Бабаджанян — [[Вознесенский, Андрей Андреевич|А. Вознесенский]])
* «Возвращение романса» ([[Фельцман, Оскар Борисович|О. Фельцман]] — [[Кохановский, Игорь Васильевич|И. Кохановский]])
* «Восковая кукла» ([[Серж Генсбур|С. Генсбур]] — русский текст [[Дербенёв, Леонид Петрович|Л. Дербенёва]])
* «В путь» («Э-ге-гей-хали-гали») (Джианграно — Чиацци, исп. М. Магомаев и квартет «Аккорд», аудиозапись 1965 г.)
* «Время» (А. Островский — [[Ошанин, Лев Иванович|Л. Ошанин]])
* «Герои спорта» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* [https://www.youtube.com/watch?v=eFzVNzmNw7g «Голос Земли»] (А. Островский — Л. Ошанин)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=BTjanyIdRqk Голубая тайга]» (А. Бабаджанян — [[Регистан, Гарольд Габриэльевич|Г. Регистан]])
* «Давным-давно» ([[Хренников, Тихон Николаевич|Т. Хренников]] — [[Гладков, Александр Константинович|А. Гладков]])
* «Далеко-далеко» ([[Носов, Георгий Никифорович|Г. Носов]] — А. Чуркин)
* «Двенадцать месяцев надежды» (С. Алиев — [[Резник, Илья Рахмиэлевич|И. Резник]])
* «Девушку чайкой зовут» ([[Долуханян, Александр Павлович|А. Долуханян]] — [[Лисянский, Марк Самойлович|М. Лисянский]])
* «Долалай» ([[Бюльбюль-оглы, Полад|П. Бюль-Бюль оглы]] — Р. Гамзатов, пер. [[Козловский, Яков Абрамович|Я. Козловского]])
* «Донбасский вальс» ([[Холминов, Александр Николаевич|А. Холминов]] — [[Кобзев, Игорь Иванович|И. Кобзев]]) (в дуэте с [[Андреева, Элеонора Евгеньевна|Э. Андреевой]])
* «Есть глаза у цветов» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Н. Гребнева)
* «Загадай желание» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Звезда искусственного льда» ([[Ойт, Арне Александрович|А. Ойт]] — Н. Добронравов)
* «Звезда рыбака» ([[А. Пахмутова]] — [[С. Гребенников]], Н. Добронравов)
* «Зимняя любовь» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Кони-звери» ([[Блантер, Матвей Исаакович|М. Блантер]] — [[Сельвинский, Илья Львович|И. Сельвинский]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=bN0ojBuMvjo Королева красоты]» ([[А. Бабаджанян]] — [[Горохов, Анатолий Сергеевич|А. Горохов]])
* «Королева» ([[Подэльский, Геннадий Вячеславович|Г. Подэльский]] — [[С. Есенин]])
* «Кто отзовётся» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Лунная серенада» ([[А. Зацепин]] — [[Гаджикасимов, Онегин Юсиф оглы|О. Гаджикасимов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=kRt_UVHZ094 Лучший город земли]» (А. Бабаджанян — [[Л. Дербенёв]])&lt;ref&gt;{{youtube|v55Lm1gwBXA|Советский видеоклип «Лучший город Земли», 1988}}&lt;/ref&gt;
* «Любви негромкие слова» (В. Шаинский — [[Дубровин, Борис Саввович|Б. Дубровин]])
* «Любимая женщина» ([[Крутой, Игорь Яковлевич|И. Крутой]] — Л. Фадеев)
* «Любимый город» ([[Н. Богословский]] — [[Е. Долматовский]])
* «Малая земля» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Маритана» ([[Г. Свиридов]] — Е. Аскинази)
* «Марш нефтяников Каспия» ([[Караев, Кара Абульфаз оглы|К. Караев]] — [[М. Светлов]])
* «Маскарад» (М. Магомаев — [[И. Шаферан]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=AHJp-lmn_1o Мелодия]» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Мир дому твоему» ([[О. Фельцман]] — [[И. Кохановский]])
* «Мне тебя не понять» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Мой дом» ([[Якушев, Юрий Алексеевич|Ю. Якушев]] — [[Алексей Ольгин|А. Ольгин]])
* «Мы для песни рождены» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=JUBJ5qiT_H8 Нам не жить друг без друга]» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Надежда» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Начало начал» (А. Островский — Л. Ошанин)
* «Наша судьба» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Не спеши» (А. Бабаджанян — [[Е. Евтушенко]])
* «Нет, так не бывает» (А. Островский — И. Кашежева)
* «Нет худа без добра» (Ю. Якушев — А. Домоховский)
* «Новый день» (А. Пахмутова — Н. Добронравов) — с [[Большой детский хор Всесоюзного радио и Центрального телевидения|Большим детским хором Гостелерадио]] п/у В. Попова
* «[https://www.youtube.com/watch?v=huw1fQSTYdQ Ноктюрн]» (А.Бабаджанян — Р.Рождественский)
* «Огонь» (О. Фельцман — [[Олев, Наум Миронович|Н. Олев]])
* «[[Огромное небо (песня)|Огромное небо]]» (О. Фельцман — Р. Рождественский)
* «Однозвучно гремит колокольчик» ([[Гурилёв, Александр Львович|А. Гурилёв]] — И. Макаров) — дуэт с супругой — Тамарой Ильиничной Синявской
* «От села до села» (А. Быканов — А. Горохов) исп. М. Магомаев и Вокальный квартет «Аккорд»
* «[[Tombe la neige|Падает снег]]» ([[Адамо, Сальваторе|С. Адамо]] — Л. Дербенёв)
* «Передний край» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Песенка Гениального сыщика» ([[Гладков, Геннадий Игоревич|Г. Гладков]] — [[Энтин, Юрий Сергеевич|Ю. Энтин]])
* «Песенка Лепелетье» (Т. Хренников — А. Гладков)
* «Песенка Паганеля» ([[И. Дунаевский]] — [[В. Лебедев-Кумач]])
* «Песне моей поверь» (П. Бюль-Бюль оглы — М. Щербаченко)
* «Песня о дружбе» (Т. Хренников — [[М. Матусовский]])
* «Песня прощения» (А. Попп — Р. Рождественский)
* «[[Подмосковные вечера]]» (В. Соловьёв-Седой — М. Матусовский)
* «Позднее счастье» (Ю. Якушев — А. Домоховский)
* «Позови меня» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Пой, гитара» («От зари до зари, от темна до темна» из к/ф «Песни моря») (Темистокле Попа — Р. Рождественский)
* «Пойми меня» (Н. Богословский — И. Кохановский)
* «Пока я помню, я живу» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «Потому, что ты любишь меня» (П. Бюль-Бюль оглы — Н. Добронравов)
* «Прекрасная, как молодость, страна» (А. Пахмутова — Н. Добронравов) — дуэт с супругой — Тамарой Ильиничной Синявской
* «Приснившаяся песенка» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «Прощай, Баку!» (М. Магомаев — С. Есенин)
* «Прощай любовь» (А. Мажуков — О. Шахмалов)
* «Разве тот мужчина» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Я. Козловского)
* «Раздумье» (П. Бюль-Бюль оглы — Н. Хазри)
* «Романс Лапина» (Т. Хренников — М. Матусовский)
* «С любовью к женщине» (О. Фельцман — Р. Гамзатов, пер. Я. Козловского)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=3MP-PBPZGOc Свадьба]» (А. Бабаджанян — Р. Рождественский)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=goq6Qm_BlrQ Сердце на снегу]» (А. Бабаджанян — А. Дмоховский)
* «Серенада Дон Кихота» ([[Кабалевский, Дмитрий Борисович|Д. Кабалевский]] — [[Богомазов, Сергей Михайлович|С. Богомазов]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=ogRkYS-9CnY Серенада Трубадура]» (″Луч солнца золотого…″) (Г. Гладков — Ю. Энтин)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=ZRScZIq8waA Синяя вечность]» (М. Магомаев — Г. Козловский)
* «Скажи глазам твоим» (П. Бюль-Бюль оглы — [[Рза, Расул|Р. Рза]], пер. М. Павловой)
* «Слушай, сердце» (А. Островский — И. Шаферан)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=qfa8HsRZ_BQ Солнцем опьянёный]» (А. Бабаджанян — А. Горохов)
* «Стадион моей мечты» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Сумерки зелёные» ([[Мажуков, Алексей Сергеевич|А. Мажуков]] — Е. Митасов)
* «Сыновья Революции» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «[https://www.youtube.com/watch?v=n63t9pLqUkA Твои следы]» (А. Бабаджанян — Е. Евтушенко) 1975 г.
* «Торжественная песня» (М. Магомаев — Р. Рождественский)
* «Ты ко мне не вернёшься» (А. Пахмутова — Н. Добронравов)
* «Улыбнись» (А. Бабаджанян — А. Вердян)
* «Цветные сны» (В. Шаинский — [[М. Танич]])
* «[https://www.youtube.com/watch?v=5m7DO1f3Qck Чёртово колесо]» (А. Бабаджанян — Е. Евтушенко)
* «Что взгрустнулось тебе» (М. Блантер — И. Сельвинский)
* «[[Что так сердце растревожено]]» (Т. Хренников — М. Матусовский)
* «[[Шаланды, полные кефали]]» (Н. Богословский — [[Агатов, Владимир Гариевич|Н. Агатов]])
* «[[Широка страна моя родная]]» (И. Дунаевский — В. Лебедев-Кумач)
* «Шло письмо» (В. Шаинский — [[Островой, Сергей Григорьевич|С. Островой]])
* «Элегия» (М. Магомаев — Н. Добронравов)
* «Я о Родине пою» ([[С. Туликов]] — [[Доризо, Николай Константинович|Н. Доризо]])
* «[[Я очень рад, ведь я наконец возвращаюсь домой]]»&lt;ref name=autogenerated1&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zyAKBuU72p4 YouTube — Муслим Магомаев Вокализ]&lt;/ref&gt; (А. Островский)
{{div col end}}

=== М. Мағомаев музыкаһына йырҙар ===
{{div col}}
* «Азербайджан» (Н. Хазри)
* «Баллада о маленьком человеке» (Р. Рождественский)
* «Вечный огонь» (А. Дмоховский)
* «Грусть» (В. Авдеев)
* «Далёкая-близкая» (А. Горохов)
* «Дорога разлуки» (А.Дмоховский)
* «Если в мире есть любовь» (Р. Рождественский)
* «Если в мире есть любовь» (Р. Рождественский) с [[Толкунова, Валентина Васильевна|В. Толкуновой]]
* «Жизнь моя — моя Отчизна» (Р. Рождественский)
* «Жила-была» (Э.Пашнев)
* «Земля — родина любви» (Н. Добронравов)
* «Колокола рассвета» (Р. Рождественский)
* «Колыбельная падающих звёзд» (А. Дмоховский)
* «Маскарад» (И. Шаферан)
* «Мы для песни рождены» (Р. Рождественский)
* «Песня джигита» (А. Дмоховский)
* «Последний аккорд» (Г. Козловский)
* «Приснившаяся песенка» (Р. Рождественский)
* «Приходят рассветы» (Р. Рождественский)
* «Принцесса снежная» (Г. Козловский)
* «Прощай, Баку» (С. Есенин)
* «Рапсодия любви» (А. Горохов)
* «Ревнивый Кавказ» (А. Горохов)
* «Синяя вечность» (Г. Козловский)
* «Соловьиный час» (А. Горохов)
* «Старый мотив» (А. Дмоховский)
* «Торжественная песня» (Р. Рождественский)
* «Тревога рыбачки» (А. Горохов)
* «У того окна» (Р. Гамзатов)
* «Хиросима» (Р. Рождественский)
* «Шахерезада» (А. Горохов)
* «Элегия» (Н. Добронравов)
{{div col end}}

== Дискографияһы ==

=== Винил пластинкалар ===
Было издано более 45 [[Грампластинка|пластинок]] с песнями Магомаева&lt;ref&gt;[[Конверт грампластинки|Обложки грампластинок]] с записями Магомаева доступны на [http://www.magomaev.info/Vinil.html сайте magomaev.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529090342/http://www.magomaev.info/Vinil.html |date=2012-05-29 }}&lt;/ref&gt;.
Информации о точных тиражах этих изданий нет.
{{Listen
|Имя_файла=Muslim Magomaev - Lutchshij gorod Zemli.ogg
|Название=Лучший город Земли
|Описание=Фрагмент песни «Лучший город Земли», исп. Муслим Магомаев
}}

=== CD ===
* Рәхмәтлемен һиңә, Мелодия, 1995 й.
* Операларҙан, мюзиклдарҙан ариялар (Неаполь йырҙары), [[Мелодия (фирма)|Мелодия]], 1996 й.
* Мөхәббәт — минең йырым (Хыялдар иле), 2001 й.
* А. Бабаджанян һәм Р. Рождественский тураһында хәтирәләр (Серияһын «Һүнмәҫ йондоҙҙар»), Park Records, 2002 й.
* Мөслим Мағомаев (Һайланма), Bomba Music, [[2002 йыл|2002]] й.
* Операларҙан ариялар, Park Records, 2002 й.
* Италия йырҙары, Park Records, 2002 й.
* Чайковский залында концерт, 1963 й. (Рәшид Бейбутов фонды, Әзербайжан), 2002 й.
* XX быуат рәсәй Бөйөк башҡарыусылары (Мөслим Мағомаев), [[Moroz Records]] , 2002 й.
* Ҡатын-ҡыҙға һөйөү менән, Park Records, 2003 .
* Спектакль, Мюзикл, Кинофильм, Park Records, 2003 г.
* Мөхәббәт Рапсодия, Park Records, 2004 г.
* Мөслим Мағомаев. Импровизация, Park Records, 2004 г.
* Мөслим Мағомаев. Концерт, концерт, концерт., Park Records, 2005 й.&lt;ref name=&quot;Персональный сайт Муслима Магомаева&quot;&gt;[http://www.magomaev.info/discography.html Персональный сайт Муслима Магомаева]&lt;/ref&gt;
* Мөслим Мағомаев. Ария П И. С. и. чайковский Рахманинов. Фортепиано Партия — Борис Абрамович. Park Records, 2006 й.&lt;ref name=&quot;Персональный сайт Муслима Магомаева&quot; /&gt;

== Фильмография ==

=== Роли в кино ===
{{div col}}
* [[1962 год в кино|1962]] — «Осенний концерт» (фильм-концерт)
* [[1963 год в кино|1963]] — «Голубой огонёк-1963» (фильм-концерт) (исполняет «Песню о любви»)
* [[1963 год в кино|1963]] — «До новых встреч, Муслим!» (музыкальный фильм)
* [[1964 год в кино|1964]] — «Голубой огонёк-1964» (музыкальный фильм)
* [[1964 год в кино|1964]] — «Когда песня не кончается» — ''певец'' (исполняет песню «Наша песня не кончается»)
* [[1965 год в кино|1965]] — «В первый час» (исполняет песни «Будь со мной» и «Солнцем опьяненный»)
* [[1966 год в кино|1966]] — «Сказки русского леса» (исполняет песни «Stasera pago io», а также «Песня птиц» с [[Мондрус, Лариса Израилевна|Л. Мондрус]])
* [[1967 год в кино|1967]] — «Я люблю тебя, жизнь!..» (короткометражный) — ''певец''
* [[1969 год в кино|1969]] — «[[Москва в нотах]]» (исполняет песни «Вдоль по Питерской», «Чёртово колесо»)
* [[1969 год в кино|1969]] — «[[Похищение (фильм, 1969)|Похищение]]» — ''артист Муслим Магомаев'', камео
* [[1970 год в кино|1970]] — «Бушует „Маргарита“» (исполняет песню «Возвращение романса»)
* [[1970 год в кино|1970]] — «Ритмы Апшерона» (фильм-концерт) (исполняет песню «Вечный огонь»)
* [[1971 год в кино|1971]] — «Концертная программа» (фильм-концерт)
* [[1973 год в кино|1971]] — «[[Поёт Муслим Магомаев]]» (фильм-концерт)
* [[1976 год в кино|1976]] — «Мелодия. Песни Александры Пахмутовой» (короткометражный) (исполняет песню «Мелодия»)
* [[1979 год в кино|1979]] — «[[Прерванная серенада]]» — ''артист''
* [[1982 год в кино|1982]] — «[[Низами (фильм)|Низами]]» — ''Низами''
* [[2002 год в кино|2002]] — «Муслим Магомаев».
{{div col end}}

=== Вокал ===
* [[1963 год в кино|1963]] — «Любит — не любит?» (исполняет песню «Гюльнара»)
* [[1968 год в кино|1968]] — «[[Белый рояль (фильм)|Белый рояль]]» (исполняет песню «Лунная серенада», композитор Александр Зацепин, стихи Онегина Гаджикасимова)
* [[1968 год в кино|1968]] — «Улыбнись соседу» (исполняет песни «Лариса», «Любовный треугольник»)
* [[1973 год в кино|1973]] — «[[По следам бременских музыкантов]]» (''Трубадур'', ''Атаманша'', ''Сыщик'')
* [[1972 год в кино|1972]] — «[[Руслан и Людмила (фильм, 1972)|Руслан и Людмила]]»
* [[1975 год в кино|1973]] — «[[Невероятные приключения итальянцев в России]]» (исполняет песню Amore vieni, композитор Карло Рустикелли)
* [[1981 год в кино|1981]] — «[[О спорт, ты — мир!]]» (исполняет песню «Стадион моей мечты», композитор Александра Пахмутова, стихи Николая Добронравова)
* [[1985 год в кино|1985]] — «[[Битва за Москву (киноэпопея)|Битва за Москву]]» (песня «Передний край», композитор Александра Пахмутова, стихи Николая Добронравова)
* [[1988 год в кино|1988]] — «[[Игла (фильм)|Игла]]» (в фильме использована песня «Улыбнись», композитор Арно Бабаджанян, стихи Андрея Вердяна)
* [[1999 год в кино|1999]] — «[[Улицы разбитых фонарей. Новые приключения ментов]]» («Королева красоты», 7-я серия)
* [[2000 год в кино|2000]] — «Два товарища».

=== Музыка к фильмам ===
{{div col}}
* [[1979 год в кино|1979]] — «[[Прерванная серенада]]»
* [[1984 год в кино|1984]] — «[[Легенда Серебряного озера]]»
* [[1986 год в кино|1986]] — «[[Водоворот (фильм, 1986)|Водоворот]]» («Загородная прогулка»)
* [[1989 год в кино|1989]] — «[[Диверсия (фильм, 1989)|Диверсия]]»
* [[1999 год в кино|1999]] — «Как прекрасен этот мир»
* [[2010 год в кино|2010]] — «Стамбульский рейс».
{{div col end}}

=== Участие в фильмах ===
{{div col}}
* [[1977 год в кино|1977]] — «Композитор Муслим Магомаев» (документальный)
* [[1981 год в кино|1981]] — «Поющая земля»
* [[1979 год в кино|1979]] — «Баллада о спорте» (документальный)
* [[1984 год в кино|1984]] — «Страницы жизни Александры Пахмутовой» (документальный) (исполняет песню «Ты ко мне никогда не вернёшься»)
* [[1989 год в кино|1989]] — «Песня сердца» (документальный)
* [[1996 год в кино|1996]] — «Рашид Бейбутов, 20 лет назад».
{{div col end}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{навигация}}
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.magomaev.info/ Персональный сайт Муслима Магомаева]
* [https://web.archive.org/web/20100924112055/http://beniz.az/multimedia/artist.php?ELEMENT_ID=23068 Бениз.аз — Альбомы и Биография Муслима Магомаева]
* [http://www.reverbnation.com/muslimmagomaev Мультипортал Муслима Магомаева в системе ReverbNation для композиторов, певцов, поэтов-песенников и продюсеров (2011)]
* {{Из БСЭ|заглавие=Магомаев Муслим Магометович}}
* [https://web.archive.org/web/20150418201436/http://ww.esenin.ru/fonoteka/esenin-v-muzyke/pesni-na-stikhi-s-esenina-i-o-nem/magomaev-muslim/pamiati-muslima-magomaeva Страничка Муслима Магомаева на Есенин. РУ («Капли жемчужные…» Памяти Муслима Магомаева)]
* [http://m-mm2.narod.ru/m-mm.html Тексты арий, романсов и песен из репертуара Муслима Магомаева]
* [http://www.rg.ru/Anons/arc_2002/0816/3.shtm Интервью Муслима Магомаева «Российской Газете»]
* [http://www.echo.msk.ru/guests/549247-echo/ Интервью Муслима Магомаева на радио «Эхо Москвы»]
* [http://www.mk.ru/blogs/idmk/2000/12/30/mk-daily/29400/ Львиное сердце. «Московский Комсомолец», 30.12.2000]{{dead link|date=October 2016}}
* [https://web.archive.org/web/20101127220456/http://izvestia.ru/person/article3121950/ Известия. Ру: Россия прощается с Муслимом Магомаевым]
* [http://allpersons.name/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=442&amp;Itemid=8 Муслим Магомаев — звезда на сцене и на небе]
* [https://web.archive.org/web/20080211181344/http://infostore.org/info/2836711 «Дивлюсь я на небо». Видео с киевского концерта 1964 года]
* [https://web.archive.org/web/20081028043622/http://vsyako-razno.ru/2207-pesni-muslima-magomaeva-video-klipi.html Песни Муслима Магомаева] (Видеоклипы)
* [http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/43/4908803cc308a/ Газета «Бульвар Гордона». Муслим Магомаев: «Милиция меня до сих пор узнает, а вот сам себя в зеркале — увы, не всегда». Последнее интервью Муслима Магомаева.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141008231449/http://www.bulvar.com.ua/arch/2008/43/4908803cc308a/ |date=2014-10-08 }}
* [http://nashenasledie.livejournal.com/269008.html Интервью с Андреем Карауловым]
* [http://klauzura.ru/2011/07/vladimir-popkov-predannyj-orfej-red-narodnyj-artist-sssr-muslim-magomaev/ Литературно-публицистический критический журнал «Клаузура». «Преданный Орфей», Выпуск № 2, 2011 год]
* {{статья
| автор         = Владимир Попков
| заглавие      = «Преданный Орфей»
| оригинал      = 
| ссылка        =http://text.newlookmedia.ru/?p=5381
| автор издания = [[Евгений Додолев]]
| издание       = «[[Новый взгляд (газета)|Новый Взгляд]]»
| тип           = газета
| место         =Москва 
| год           = 2008
| том           = 
| номер         = 29 
| страницы      = 02
}}
* {{статья
| автор         = М. Ясаев, народный артист ЧР
| заглавие      = «Голос, пленявший весь мир»
| ссылка        = http://www.chechnyatoday.com/content/view/4912/423/
| издание       = «Чечня сегодня»
| тип           = газета
| место         = Грозный
| год           = 2009
| accessdate           = 2016-10-29
}}
* [http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/145359/ В столице Чечни именем Муслима Магомаева назовут улицу]
* [https://web.archive.org/web/20160107133417/http://www.dreamtech.ru/CardView.phtml?id=4234%2F Статья Святослава Бэлзы в коллекционном издании из 5 DVD, посвящённом творчеству Муслима Магомаева]
* [http://www.clubochek.ru/vers.php?id=19680 Стихотворение Семена Венцимерова, посвящённое памяти Муслима Магомаева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180110055027/http://www.clubochek.ru/vers.php?id=19680 |date=2018-01-10 }}

{{вс}}

[[Категория:Заслуженные артисты Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Народные артисты Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Заслуженные артисты Чечено-Ингушской АССР]]
[[Категория:Руководители эстрадных оркестров]]
[[Категория:Баритоны]]
[[Категория:Выпускники Бакинского музыкального училища им. А. Зейналлы]]
[[Категория:Выпускники Бакинской консерватории]]
[[Категория:Композиторы-песенники]]
[[Категория:Кинокомпозиторы Азербайджана]]
[[Категория:Әзербайжан актёрҙары]]
[[Категория:Академические музыканты Азербайджана]]
[[Категория:Академические музыканты СССР]]
[[Категория:Академические музыканты России]]
[[Категория:Мемуаристы СССР]]
[[Категория:Лауреаты премии «Овация»]]
[[Категория:Персоналии:Азербайджанский театр оперы и балета]]
[[Категория:Депутаты Верховного Совета Азербайджанской ССР]]
[[Категория:Умершие от сердечно-сосудистых заболеваний]]
[[Категория:Похороненные на Аллее почётного захоронения в Баку]]
[[Категория:Персоналии на почтовых марках]]
[[Категория:Муслим Магомаев]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:«Овация» премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Рәсәйҙең академик музыканттары]]
[[Категория:СССР-ҙың академик музыканттары]]
[[Категория:Йыр ижад итеүсе композиторҙар]]
[[Категория:Баритондар]]
[[Категория:Әзербайжан ССР-ының халыҡ артистары]]
[[Категория:Википедия:Тура мәҡәләлә булған Викиһаҡлағысҡа һылтанма]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР-ҙың халыҡ артистары]]
[[Категория:Әзербайжан ССР-ының атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:«Поляк мәҙәниәтендәге ҡаҙаныштары өсөн» билдәһе менән наградланыусылар]]
[[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:XXI быуат актёрҙары]]
[[Категория:XX быуат актёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй актёрҙары]]
[[Категория:СССР актёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса актёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:XXI быуат композиторҙары]]
[[Категория:XX быуат композиторҙары]]
[[Категория:Рәсәй композиторҙары]]
[[Категория:СССР композиторҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:XXI быуат опера йырсылары]]
[[Категория:XX быуат опера йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй опера йырсылары]]
[[Категория:СССР опера йырсылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса йырсылар]]
[[Категория:XXI быуат йырсылары]]
[[Категория:XX быуат йырсылары]]
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:СССР йырсылары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:25 октябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:1942 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 августа тыуғандар]]</text>
      <sha1>95cy59xjc1uizb8f3n4euc0yjg7n87g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маркус Вольф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155110</id>
    <revision>
      <id>1299815</id>
      <parentid>1218559</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T05:39:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22346" sha1="sz9v78baudx2vsr6521fgif2jk49lzd" xml:space="preserve">{{Политик
| Гражданство = {{Флагификация|Германия}}
| Вероисповедание =
| Карьера = [[1945]]—[[1990]]
| Партия = Германия социалистик берҙәм партияһы
| Основные идеи =
| Род деятельности = Тышҡы разведка
| Награды =
{{{!}}
{{!}} ГДР-ҙың Хеҙмәт Геройы
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Орден Карла Маркса}}{{!!}}{{Медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина»}}{{!!}}{{Медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.»}}{{!!}}{{Юбилейная медаль «Сорок лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»}}
{{!}}}
| Сайт =
}}
'''Ма́ркус Иога́ннес Вольф''' ({{lang-de|Markus Johannes Wolf}}; [[19  ғинуар]] [[1923 йыл]] — [[9 ноябрь]] [[2006 йыл]]) — 1958—1986 йылдарҙа [[Германия Демократик Республикаһы]] Дәүләт именлеге министрлығының Баш разведка идаралығы ({{lang-de|''Hauptverwaltung Aufklärung''}}) начальнигы, дәүләт именлеге генерал-полковнигы.

== Биографияһы ==
Маркус Вольф 1923 йылдың 19 ғинуарында Хехинген ҡалаһында табип, [[Германия коммунистар партияһы]] ағзаһы, күренекле немец яҙыусыһы Фридрих Вольф һәм Эльза Вольф (Драйбхольц) ғаиләһендә тыуған. Маркус Вольфтың ҡустыһы— кинорежиссёр Конрад Вольф. 1933 йылда Германияла власҡа нацистар килгәндән һуң, Фридрих Вольф ғаиләһе менән Швейцарияға, һуңынан Францияға һәм 1934 йылда — [[Советтар Союзы]]на эмиграцияға китә. Маркус Вольф хәтерләүенсә, Мәскәүгә улар күренекле яҙыусы В. Вишневский («Оптимистик трагедия» авторы) саҡырыуы буйынса килә. Германиялағы һәм унан һуңғы хәүефле тормоштан һуң, Маркусҡа Мәскәүҙәге бала сағы «тик бәхеттән генә торған» осор (« сплошное счастье») булып иҫтә ҡала.

Мәскәүҙә Маркус башта [[Карл Либкнехт]] исемендәге немец мәктәбендә, һуңыраҡ, Фритьоф Нансен исемендәге рус мәктәбендә уҡый. 1935 йылдың йәйендә Фридрих Вольф ғаиләһе менән [[Өфө]]гә килә. Бында уларға тәржемәсе итеп, яңыраҡ Мәскәүҙәге сит телдәр институтын тамамлаған [[Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев]]ты беркетәләр. Революциянан һуң Башҡортостанда барған үҙгәрештәр Вольфты һоҡландыра.
1940 йылда Маркус Вольф урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәү авиация инсититутына уҡырға инә.
[[ Файл:Мемориальная доска (Фридрих Вольф) на ул.К.Маркса 17-19 (Уфа).jpg |300px|thumb|right|Меморальная доска на ул. К.Маркса, 17-19, г. Уфа]]
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, Вольфтар ғаиләһен [[Ҡаҙағстан]]ға эвакуацияға ебәрәләр, Маркус Вольф башҡа йәш антифашистар менән бергә [[Кушнаренко]] ауылына [[Коммунистик интернационал|Коминтерн]] мәктәбендә әҙерлек үтә. Бында дошман тылына ебәрер өсөн разведчиктар (агентура) әҙерләнә. Өфөлә ул саҡта Коминтерн штабы була, 1942—1943 йылдарҙа Өфө почтамтынан Европа илдәренә 18 телдә радиотапшырыуҙар бара. Быларҙан тыш, Өфөгә бик күп оборона өсөн мөһим предприятиелар күсерелә, шул сәбәпле Өфөлә дошман агентураһы әүҙем эшләй (хатта немец самолеттары юғары бейеклектән аэрофотосъемка ла яһай). Шул сәбәпле дошман тылына ебәрелгән бер нисә төркөм эшләп өлгөрмәй, ҡулға алына. Йәш немец эмигранттарын һуғыш бөткәндән һуң яңы Германия төҙөү өсөн һаҡлап ҡалырға ҡарар ителә. 1943 йылда Маркус Вольф [[Мәскәү авиация институты]]нда уҡыуын дауам итә. 1944 йылда Маркус Вольф Эмми Штенцерға өйләнә, уның атаһы — немец коммунисы Франц Штенцер Дахау концлагерында һәләк була.

[[ Файл:Маркус.jpg |300px|thumb|right|Маркус Вольф, 1945]]
Институтты (МАИ) Маркус тамамлап өлгөрмәй: [[1945 йыл]]дың май аҙағында ул [[Вальтер Ульбрихт]] төркөмө менән Германияға ебәрелә, улар власҡа коммунистар килеүҙе әҙерләргә тейеш була. Берлинға ҡайтҡас, В. Ульбрихт Маркус Вольфты Берлин радиоһына, Шарлоттенбургҡа ебәрә (Берлиндың Британия армияһы ҡулындағы секторы, ул һәр саҡ башланып ятҡан «һалҡын һуғыштың» форпосы булып тора). Антифашистик радиола (элекке нацистар радиоһы урынында булдырылған радио) Маркус Вольф Михаэль Шторм исеме аҫтында сит илдәге ваҡиғалар тураһында комментарийҙар яҙа, хәбәрсе булып эшләй һәм төрлө сәйәси редакцияларға етәкселек итә. 1945 сентябрендә Вольф Берлин радиоһынан Нюрнбергҡа хәбәрсе булараҡ ебәрелә, ул [[Нюрнберг процесы]] тураһында радиотпшырыуҙар алып бара.

== ГДР-ҙағы эшмәкәрлеге ==
1949 йылдың 7 октябрендә [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] иғлан ителгәс, Маркус Вольфҡа ГДР-ҙың Мәскәүҙәге илселегендә беренсе кәңәшсе вазифаһы тәҡдим ителә. Дипломатик карьера өсөн Маркус Вольф совет гражданлығынан баш тартып, шул уҡ йылдың ноябрендә Рудольф Аппельт һәм Йозеф Шюц менән бергә Мәскәүгә оса. Вольф дипломат булып йыл ярым ғына эшләп өлгөрә. 1951 авгусында ул Берлинға ҡайта, партия етәкселеге ҡушыуы буйынса сәйәси разведка ойоштора башлаған Антон Аккерман уға яңы вазифа тәҡдим итә. Маркус Вольф тышҡы сәйәси разведкаға эшкә күсә, ул 1951 йылдың 16 авгусында булдырылған Иҡтисади тикшеренеүҙәр институты исме аҫтында эшләй .

[[1952 йыл]]дың декабрендә Маркус Вольф сит илдәге разведка етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Башта разведка хеҙмәткәрҙәре һәм агенттары һаны бик аҙ була. Маркус Вольф әйтеүенсә, [[1953 йыл]]да сит илдә 12 эш башлаған агент була һәм 30—40 кеше бының өсөн әҙерләнә. Разведка эшенә күп илдәрҙең ГДР-ҙы танымауы ҡамасаулай, тимәк, тик легаль булмаған ысулдар ғына ҡулланырға ҡала (легаль агенттар эшләр өсөн илселектәр булмай).

Маркус Вольфты Көнбайышта «Йөҙө билдәһеҙ кеше», тип йөрөтәләр, 1950- се йылдарҙан алып, Көнбайыш разведка хеҙмәттәре ГДР разведкаһы етәксеһенең фотоһын ҡулға төшөрә алмай. Вольф Европа буйлап, иркенләп тиерлек йөрөй алған. 1979 йылда Маркус Вольфтың хеҙмәткәре, агент Вернер Штиллер ГФР-ға ҡаса һәм үҙенең начальнигын уға күрһәтелгән фотоларҙың береһендә таный. Маркус Вольфтың [[Стокгольм]]да саҡта төшөрөп алынған фотоһүрәте оҙаҡламай ''[[Der Spiegel]]'' журналы тышында баҫып сығарыла.

[[1960 йыл]]дарҙа СССР-ҙың Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) менән берлектә ГДР Азия һәм Африка илдәренә революцияны &quot;экспорт&quot;лауҙы ойоштора. [[1986 йыл]]ға ГДР-ҙың сит илдәрҙәге разведкаһында 1500 яҡын йәшерен агент эшләй, бынан тыш илселектәрҙәге легаль агентура һәм ярҙамсы агенттар була. Күп кенә агенттар юғары вазифаларҙы биләй, мәҫәлән Гюнтер Гийом [[Германия Федератив Республикаһы ]] (1990 йылға тиклемге) канцлеры Вилли Брандттың ярҙамсыһы була.

[[1986 йыл]]да Маркус Вольф отставкаға китә. Берлин стенаһы ҡолатылғандан һуң ул дуҫтары саҡырыуы буйынса, СССР-ға эмиграцияға китә, СССР-ҙағы Август путчынан һуң Австрияла сәйәси һыйыныу урыны һорай, ләкин [[1991 йыл]]дың сентябрендә Германияға ҡайтырға ҡарар итә. М.Вольф ҡулға алына һәм 11 көн камерала бер үҙе генә ултыра, дуҫтары залог индергәндән һуң, судҡа тиклем иреккә сығрыла. [[1993 йыл]]да ФРГ суды уны Тыуған илгә хыянат иткән өсөн 6 йылға иркенән мәхрүм итә. Ләкин Вольф көрәште дауам итә. Судта ул үҙен ғәйепле тип танымай. Ул — ГДР гражданы, ГФР-ға бер ваҡытта ла тоғро булырға ант иткәне булмаған, ул ГФР законын бер нисек тә боҙа алмай. Маркус Вольф был көрәштең үҙ яҙмышы өсөн генә түгел, ә тиҫтәләгән ГФР закондары буйынса яуаплылыҡҡа тарттырылған элекке ГДР граждандары яҙмышы өсөн көрәш икәнен аңлап, бар көсөн һала.

Был көрәштә уға ҡатыны Андреа (өсөнсө ҡатыны) һәм улы Саша ныҡлы терәк була. М. Вольфтың ГДР һәм СССР-ҙағы дуҫтары ла уны ярҙамһыҙ ҡалдырмай. Иреккә сыҡҡас, ул төрмәлә ултырған ГДР агенттарын ҡотҡарыу өсөн тырыша. Коммунистар партияһына бер ваҡытта ла яҡын булмаған кешеләр- юристар ярҙамға килә, хатта ГФР-ҙа ғына түгел, АҠШ-та ла.

[[Файл:Кушнарнково.webp |350px|thumb|right|Здание школы разведчиков в селе Кушнаренково под Уфой 1942—1943]]
1995 йылда Вольфҡа ҡарата суд ҡарарын Германия Федераль Конституция суды юҡҡа сығара, ләкин 1997 йылда Дюссельдорф суды уны тағы ла өс йылға шартлы рәүештә иркенән мәхрүм итеү тураһында ҡарар сығара. [[1995 йыл]]да Германия Федераль Конституция суды ГДР разведкаһы офицерҙарын дәүләткә хыянт итеү һәм шпионаж өсөн эҙәрлекләүҙе туҡтата. Унан һорау алған саҡта Маркус Вольф ГДР-ҙың сит илдәге разведка агенттарының береһенең дә исемен атамай.

Вафат булғансы Маркус Вольф әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә: мемуарҙар һәм проза яҙа. Уның китаптарының ҡайһы береһе башҡа телдәргә тәржемә ителә, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә. 2004 йылда ул Башҡортостанға килә, Кушнаренко ауылында элекке Коминтерн мәктәбе бинаһын барып күрә. Бинаның ул ваҡытҡа инде яртылаш емерек хәлдә булыуын күреү Маркус Вольф өсөн тетрәндергес була.

Маркус Вольф ябай булмаған тормош юлы үтә. М. Горбачев осорондағы СССР тарафынан алып барылған ГДР-ға ҡарата ғәҙел булмаған сәйәсәт уның яҙмышында ауыр эҙ ҡалдырһа ла, Маркус Вольф Мәскәүҙе, Рәсәйҙе үҙенең икенсе тыуған иле итеп ҡарай. Рәсәйҙә лә уның дуҫтары күп була.Мәскәүҙә йәшәгән  һеңлеһе Елена янына ла ул килеп йөрөй.

Маркус Вольф 2006 йылдың 9 ноябрендә [[Берлин]]дә вафат була. Фридрихсфельде үҙәк зыяратында ҡустыһы Конрад Вольф янында ерләнгән.

Төрлө илдәрҙә суд ҡарары менән иркенән мәхрүм ителгән элекке ГДР разведчиктарының береһе лә Маркус Вольфҡа ҡаршы мәғлүмәт бирмәгән. Америка төрмәһендә ултырған разведчик: &quot;Вольфҡа әйтегеҙ, беҙ бер нәмә тураһында ла йәлләмәйбеҙ&quot;,-тип белдергән. 

&lt;blockquote&gt;«''Власть денег прибегает к насилию не меньше, чем власть государства. Она действует не так явно, но не менее жестоко. Если злоупотребление властью при „реальном социализме“ начинается с манипуляции идеалом, то капитализм злоупотребляет идеалом индивидуальной свободы в интересах власти денег и в ущерб большинству общества. Неясный страх перед будущим чувствуется повсюду и происходит оттого, что наша современная общественная система не только не в состоянии решить большие проблемы, перед которыми стоит человечество, но порождает новые и еще большие проблемы''»&lt;ref&gt;[https://www.litmir.me/br/?b=164059&amp;p=98 Игра на чужом поле.30 лет во главе разведки]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.(Маркус Вольф)&lt;/blockquote&gt;

== Хәтер ==

1988 йылдан алып, кинорежиссер, РФ-ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ирина Георгиевна Свешникова билдәле разведчик, коммунист Маркус Вольф тураһында &quot;Разведка в лицах. Маркус Вольф&quot;  исемле документаль фильм өҫтөндә эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Библиография ==
* {{книга
 |автор         = Маркус Вольф
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = По собственному заданию
 |оригинал      = 
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = 
 |издательство  = Международные отношения
 |год           = 1992
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 286
 |серия         = 
 |isbn          = 5-7133-0527-9
 |тираж         = 30000
}}
* ''Маркус Вольф''. «Исповедь разведчика»
* {{книга
 |автор         = Маркус Вольф
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Игра на чужом поле. Тридцать лет во главе разведки
 |оригинал      = Spionagechef im Geheimen Krieg
 |ссылка        = 
 |викитека      = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Международные отношения
 |год           = 1998
 |том           = 
 |страницы      = 
 |страниц       = 392
 |серия         = Секретные миссии
 |isbn          = 5-7133-0958-4
 |тираж         = 
}}
* {{книга
 |автор                 = Маркус Вольф
 |часть                 = 
 |ссылка часть    = 
 |заглавие           = Друзья не умирают
 |оригинал           = Freunde sterben nicht
 |ссылка               = http://www.inter-rel.ru/book119.html
 |викитека           = 
 |ответственный = 
 |издание             = 
 |место                 = М.
 |издательство   = Международные отношения
 |год                     = 2004
 |том                     = 
 |страницы           = 
 |страниц             = 336
 |серия                 = 
 |isbn                       = 978-5-7133-1345-6
 |тираж                 = 3000
}}
* ''Маркус Вольф''. «Трое из 30-х» — М.: Прогресс, 1990. — 368 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-01-002547-7
* ''Маркус Вольф''. Секреты русской кухни. Geheimnisse Der Russischen Kuche. М.: Вымпел, 1997. Перевод Якова Абрамовича Голякова.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20121203061727/http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id=10318164@fsbPublication.html Маркус Вольф: «Авианосцами с террором не воюют!»]
* [http://svr.gov.ru/smi/2003/trud20030327.htm Маркус Вольф: «Мои агенты были повсюду»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322031437/http://svr.gov.ru/smi/2003/trud20030327.htm |date=2007-03-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20080229214655/http://www.gzt.ru/society/2007/11/09/160750.html Ветераны российской разведки вспоминают бывшего руководителя «Штази»]
* [http://lenta.ru/articles/2006/11/09/wolf/ Волк ушёл в тень]
* [https://web.archive.org/web/20090411070045/http://www.rian.ru/authors/20061114/55612541-print.html Извините, что я человек]
* [http://dubrov-g.narod.ru/Markus_Volf.html Маркус Вольф — писатель и разведчик]
* [https://www.litmir.me/br/?b=164059&amp;p=98 Игра на чужом поле.30 лет во главе разведки]{{Недоступная ссылка|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Библиоинформация}}

[[Категория:Московский авиационный институт]]
[[Категория:Коммунисты Германии]]
[[Категория:Разведчики ГДР]]
[[Категория:Немецкие писатели]]
[[Категория:Писатели Германии XX века]]
[[Категория:Писатели Германии XXI века]]
[[Категория:Мемуаристы Германии]]
[[Категория:Члены Социалистической единой партии Германии]]
[[Категория:Сотрудники Министерства государственной безопасности ГДР]]
[[Категория:Иммигрировавшие в СССР из Германии]]
[[Категория:Похороненные на кладбище Фридрихсфельде]]
[[Категория:Генерал-полковники (ГДР)]]</text>
      <sha1>sz9v78baudx2vsr6521fgif2jk49lzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ландкоф Наум Самойлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156623</id>
    <revision>
      <id>1299784</id>
      <parentid>1226489</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T18:12:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6365" sha1="6za6pqvq29ztgwr1707hw89mtkzjgyq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ландкоф Наум Самойлович''' ([[20 ғинуар]] [[1915 йыл]] — [[2004 йыл]]) — [[СССР]] һәм [[Израиль]] ғалим-математигы. Физика-математика фәндәре докторы (1967), профессор (1968)&lt;ref&gt;[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-CNB-ar794179&amp;strq=l_siz=20 Ландкоф Наум Самойлович (доктор физико-математических наук; 1915—2004)]&lt;/ref&gt;.

Потенциалдар теорияһы буйынса эре белгес, вероятность мәктәбенә нигеҙ һалыусы&lt;ref&gt;[http://tvp.ru/conferen/Section_in_memoriam_Landkof.pdf Пятая международная научная конференция «Современные методы и проблемы теории операторов и гармонического анализа и их приложения-V»]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Наум Самойлович (Самуилович) Ландкоф [[1915 йыл]]дың [[20 ғинуар]]ында [[Харьков]] ҡалаһында юрист [[Ландкоф Самуил Наумович]] һәм Анна Натановна Ландкоф (1890—?) ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[https://yvng.yadvashem.org/nameDetails.html?language=en&amp;itemId=6766893&amp;ind=1 Анна Ландкоф в эвакуационных списках (1942)]&lt;/ref&gt;.

[[1937 йыл]]да Харьков дәүләт университетын уңышлы тамамлаған (хәҙер [[В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты]]), [[1940 йыл]]дан алып ошо уҡыу йортондағы аспирантурала уҡыуын дауам итә һәм унда доцент булып эшләй. Шул уҡ йылда «Некоторые свойства нерегулярных точек обобщенной задачи Дирихле» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. [[1967 йыл]]да докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1968 йылдан алып — Харьков университетының функциялар теорияһы кафедраһы профессоры. Артабан ПВО-ның Харьков хәрби академияһында (хәҙер Иван Кожедуб исемендәге Харьков һауа көстәре милли университеты) математика кафедраһы мөдире, профессор булып эшләй. Юғары математика кафедраһы мөдире булып 1978—1985 йылдарҙа Ростов инженер-төҙөлөш институтында (хәҙерге [[Ростов дәүләт төҙөлөш университеты]]) юғары математика кафедраһы мөдире булып эшләй, шунан һуң [[Израиль дәүләте|Израилгә эмиграцияға күсеп китә]], унда Беер-Шева ҡалаһында йәшәй.

Наум Ландкоф бик күп юғары математика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Ул М. Келдыш һәм М. Лаврентьевтарҙың һөҙөмтәләре күрһәткестәрен таба, Дирихле дөйөм мәсьәләһенең иррегуляр нөктәләренең күплеген тикшерә. Бер нисә фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән&lt;ref&gt;[https://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=52129 Naum Samoilovich Landkof] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210072348/https://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/id.php?id=52129 |date=2019-12-10 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;, улар араһында Александр Эммануилович Еременко һәм Марченко Владимир Александрович&lt;ref&gt;[http://nbuviap.gov.ua/images/UNIVERSITATES/2013/2013_3.pdf В. А. Марченко: «Нужно любить свою работу!»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200927124434/http://www.nbuviap.gov.ua/images/UNIVERSITATES/2013/2013_3.pdf |date=2020-09-27 }}&lt;/ref&gt; бар.

Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:
* О разрешимости обобщенной задачи Дирихле. // Изв. АН СССР. Сер. Математика. 1947. Т. 11.
* Аппроксимация непрерывных функций гармоническими. // Матем. сб. 1949. Т. 25.
* О преобразовании Фурье некоторых классов обобщенных функций. // Докл. АН СССР. 1962. Т. 147.
* Основы современной теории потенциала. Москва, «Наука», 1966. — 515 с.
* Введе­ние в теорию вероятностей. Харьков, 1968.

Израилда 2004 йылда вафат була.

== Әҙәбиәт ==
* ''Рыжий В. С.'' Из истории механико-математического факультета Харьковского университета. Хаьков, 2014.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://esu.com.ua/search_articles.php?id=53153 Наум ЛАНДКОФ Самийлович]{{ref-uk}}
* [http://www.mathnet.ru/rus/person26918 Профиль н Mathnet.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230610230125/https://www.mathnet.ru/rus/person26918 |date=2023-06-10 }}
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Харьков университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:Харьковта тыуғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:20 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>6za6pqvq29ztgwr1707hw89mtkzjgyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курашкевич Кирилл Владимирович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157619</id>
    <revision>
      <id>1299771</id>
      <parentid>1284216</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11512" sha1="gvpq8dxgpn8o7w8asv5141wiv5svg5k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''  Курашкевич Кирилл Владимирови ''' ([[8 ноябрь]] [[1920 йыл]] — [[16 ғинуар]] [[2010 йыл]]) — Украина шағиры һәм прозаигы, хәрби хеҙмәткәр, полковник. 1967 йылдан Украина яһыусыларының милли берекмәһе ағзаһы&lt;ref&gt;[http://fastiv.in.ua/content/кирило-курашкевич  Інтернет-портал міста Фастів] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161007054429/http://fastiv.in.ua/content/%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE-%D0%BA%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=2016-10-07 }}&lt;/ref&gt; Украина журналистары милли берекмәһе ағзаһы.&lt;br/&gt;

== Биографияһы ==
1920 йылдың 8 ноябрендә Винница өлкәһенең Трочтянец ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.

«Пресса кадрҙары» тип аталған Олесь Гончар мөхәррирлек иткән студенттар гәзитендә баҫтырыла башлай. Артабан ул Тульчин уҡытыусылар институтында уҡыуын дауам итә һәм «Ҡыҙыл Тульчинщина» гәзите редакцияһында эшләй. 1940 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла һәм бер үк ваҡытта, Киев элемтә училищеһында ла уҡый. Икенсе донъя һуғышында ҡатнаша. Бик күп хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.

1952 йылда Мәскәү ҡалаһындағы Хәрби-сәйәси академияны тамамлай. Хәрби хеҙмәтен Ровно ҡалаһында дауам итә. Һуңғы алған хәрби дәрәжәһе — полковник. Хәрби хеҙмәтен тамамлағас, 1960 йылда Винницаға күсеп ҡайта. Шунда уҡ журналистика һәм яҙыусылыҡ эшмәкәрлегенә әүҙем тотоноп китә. «Днепр» һәм «Совет яҙыусыһы» нәшриәттәрендә йәмәғәт пропагандалаусыһы бурыстарын атҡара, «Винница хәҡиҡәте» тип аталған Винница өлкә гәзитендә лә эшләй. 1971 йылда ойошторолған НСПУ Винница ойошмаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була.

1974 йылда Николаевҡа күсеп килә, бында ла ул әҙәби берекмә менән етәкселек итә, өлкә китап яратыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе вазифаһын да үҙ өҫтөнә ала. Уның артабанғы өс йыл ғүмере Киев өлкәһендәге Фастов ҡалаһы менән бәйле. 1984 йылдан алып Киевта йәшәй — Подольск районының Приорка тигән ерендә, бында ла ул Украинаның художестволы-социаль әҙәбиәтенең яҙыусы-авторҙар ассоциацияһы вице-премьеры булараҡ, мәҙәни-әҙәби тормошта ҡайнап йәшәй, 1995 йылдан — Халыҡ-ара яҙыусы-баталистар һәм маринистар ассоциацияһы ағзаһы, «Күк һағында» хәрби гәзите редколлегияһы ағзаһы, «Азимут — Украина» нәшриәтенең баш мөхәррире.

1967 йылда — Бөтә Союз ябыҡ конкурсы лауреаты, был конкурста меңдән ашыу әҙәбиәтсе ҡатнашҡан була. Курашкевич һуғыш тураһындағы иң яҡшы әҫәре -«Үлемһеҙлек тураһында баллада» («Балладу о бессмертии») тигән әҫәре өсөн икенсе тапҡыр премияға лайыҡ була. (1974 йылдан был баллада өсөнсө кластарҙың зрестоматияһына индерелә). Кирилл Курашкевич оло әҙәбиәткә сағыштырмаса һуң килһә лә, ул әҙәбиәттә үҙ урынын тапты — украин поэзияһын уның шиғриәтенән башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай.

== Әҙәби эшмәкәрлеге ==
Ул һуғышҡа тиклем үк яҙыша башлаған була. Әммә әҙәбиәт өлкәһендә ең һыҙғанып эшкә тотоноуы 1960 йылдарға, уның армия сафтарынан запасҡа китеү мәленә тура килә. Ул - егерменән ашыу поэтик һәм прозаик әҫәрҙәр авторы. Беренсе шиғри йыйынтығы «Яҙғы күкрәүҙәр» («Весенние грозы» (1961)тип атала. Артабан бер-бер артлы «Бәрхәт сәскәһе» («Бархатцы») (1966), «Апрель иртәһе» («Апрельская рань») (1967), «Балан муйынсаҡ» («Калиновое ожерелье)(1969), «Йомарт йәй» («Щедрое лето») (1970), «Февраль ҡояшы» («Солнце в феврале») (1973), «Алма яҡтылығы» («Яблоневый рассвет») (1977), «Сентябрҙәге осрашыу» («Встреча в сентябре» (1980), «Март бураны» («Мартовская метель» (1983), «Монолог» (1988), «Минең тура атым» («Мой коричневый конь» (1995), «Һыуғояр күҙҙәре менән» («Глазами Водолея» (1998),«Ике томлыҡ һайланма әҫәрҙәр» («Избранное в 2-х томах») (2002), «Юлдар киҫелеше» («Перекресток» (2002), «Яҙ артынан» («Вдогонку за весной»  әҫәрҙәре донъя күрә (2003)&lt;ref&gt;З-над Божої ріки. Літературний біобібліографічний словник Вінниччини / Упорядкування і загальна редакція Подолинний Анатолій Мусійович А. М.;— Вінниця: Континент-ПРИМ, [[2001]].&amp;nbsp;— С. 182–183.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Курашкевич_Яҙ артынан.jpg|thumb|left|«Яҙ артынан» китабының тышы, 2003]]

Авторҙың әҫәрҙәре түбәндәге китаптарға тупланған:«Көҙгө төтөндәр» («Осенние дымы» (1986), «Паролдәр үҙгәрә» («Пороли меняются» (1995). Ваҡытлы матбуғат баҫмаларында уның [[Икенсе донъя һуғышы]] мәлендәге разведчиктар тураһында яҙылған «Борсоулы төндәр» («Тревожные ночи») һәм «Һуңғы сигнал «Тюльпан» («Последний сигнал «Тюльпан») исемле повестары, күп һанлы новеллалары — «Ильков шыршыһы» («Илькова елка»), «Юл» («Дорога»), «Йәшел икеле» («Зеленая двойка»), «Һуңғы көн» («Последний день») (Ивана Франко тураһында) һ.б. нәшер ителә
Айырым әҫәрҙәре рус, белорус һәм молдаван телдәренә тәржемә ителгән.&lt;br/&gt;

Хәрби-патриотик темаларға яҙылған әҫәрҙәрҙең Бөтә Союз конкурсы дауреаты (1967), «Алтын каштана ботағы премияһы лауреаты».

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар һәм әҙәбит ==
* [https://web.archive.org/web/20170223173250/http://fastiv.in.ua/book/export/html/692 К. Курашкевич биографияһы  сайт «Фастиваль әҙәбиәте»]
*[https://library.vn.ua/e-library/katalog/znamenni-i-pam%E2%80%99yatni-dati-2015-roku 8 ноябрь 2015 —  Кирилл Володимирович Курашкевичтың тыуыуына 95 йыл // Знаменні і пам'ятні дати] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309234720/https://library.vn.ua/e-library/katalog/znamenni-i-pam%E2%80%99yatni-dati-2015-roku |date=2022-03-09 }} 
* Кирилл Курашкевич: укр. шағиры, некролог // Әҙәби Украина.&amp;nbsp;— 2010.&amp;nbsp;— 28 січня.&amp;nbsp;— С. 2.
* Курашкевич Кирило Володимирович (белешмә) // Винница журналистикаһы: белешмә / БВҺ; автор-төҙөүсеһе.|Владимир Лисенко.&amp;nbsp;— Винница, 2010.&amp;nbsp;— С. 122.
* [http://www.azimut-ukraine.com/ru/vdogin_rec.html Рецензії на книги К.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Курашкевича «Вдогін за весною» //Сайт видавницта «Азимут-Україна»]
* [https://web.archive.org/web/20171128202435/http://www.library.vn.ua/publications/2009/zpd_Vin2010.html КирилЛ ВЛАдимирович Курашкевичтың тыуыуына 90 йыл // Иҫтәлекле даталар. Винница. 2010 йыл: хронолог. күрһәтмә / Тимерязев исемендәге ОУНБ. К.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;; уклад. Г.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Авраменко; ред.: М.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Спиця, Г.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Слотюк; відповід. за вип. [[Морозова Наталія Іванівна|Н.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Морозова.&amp;nbsp;— Винница: ПП Балюк І. Б. , 2009.]
* Добровольський, Г. Кирилл Курашкевичтың йомарт көҙө [Текст]: [украин шағиры, / Г. Добровольський // Громада.&amp;nbsp;— 2005.&amp;nbsp;— 5 листорада.&amp;nbsp;— С. 4.
* едзик, Ю. Кирилл Курашкевичҡа&amp;nbsp;— 75 // Әҙәби Украина.&amp;nbsp;— 1995.&amp;nbsp;— 28 грудня.
* Буглов, М. Йомартлыҡ // Октябрь.&amp;nbsp;— 1972.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;7.
* Пастушенко, Л. Өлгәргән балан йәше // Комсомол ялҡыны.&amp;nbsp;— 1969.&amp;nbsp;— 13 листопада.
* Бортняк, А. Хуш еҫле йәй // Винницкая правда гәзите.&amp;nbsp;— 1967.&amp;nbsp;— 7 липня.
* Дереча, Д. Туған тема // Литературная Украина.&amp;nbsp;— 1966.&amp;nbsp;— 21 червня.
* Перебийнис, П. Бәрхәт сәкәһе еҫе // Винницкая правда гәзите.&amp;nbsp;— 1966.&amp;nbsp;— 24 листопада.

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20181114004416/http://ualit.org/ Сайт Національної спілки письменників]
* [http://krasnoslov.org.ua/ Сайт Винница өлкәһе НСПУ ойошмаһы

== Библиографик мәғлүмәт ==</text>
      <sha1>gvpq8dxgpn8o7w8asv5141wiv5svg5k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латыш мифологияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159882</id>
    <revision>
      <id>1299786</id>
      <parentid>1284583</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T18:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11143" sha1="kmm4b9w6ktil0wmmdk9otas6fyfuesi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Латыш мифологияһы''' — латыштарҙың [[Мифология|мифологик]] ҡарашы тупланмаһы.

Литва, [[Латыш теле|латышский]] һәм [[Прус теле|прус]] телдәренең яҡын булыуына ҡарамаҫтан, тотош Балтика-лет ҡәбиләһенең боронғо инаныуҙарын һәм динен тергеҙеү мөмкин түгел, Литва йәки лет мифологияһы ла Балтикаү-Пруссия, Литва һәм Латыш мифологияһына тарҡала.

Киң майҙанға таралған Литва сығышлы халыҡтар, төрлө шарттарҙа йәшәй; XIII быуатта улар араһында дошманлыҡ мөнәсәбәттәре өҫтөнлөк итә. Пруссия замландтары һәм куро-жемайттарҙың дини күҙаллауҙары юғары үҫеш ала, шул уҡ ваҡытта көнсығыш латыштар һәм литвалар сағыштырмаса түбән баҫҡыста була; латыштар, литвалар һәм прустарҙың мифологияһына төрлө мәҙәни-христиан ағымдар йоғонто яһай. Латыштарҙа, ғибәҙәт әҙәбиәте булмағанлыҡтан, ғәҙәттә дайналарҙа сал аттағы һыбайлы ҡарт рәүешендә мағылдырылған боронғо лаймоға һәм аллаға ({{Lang-lv|dieviņš}}) табыныу һыҙаттары менән буталған изге Марияның урта быуаттарҙағы культы тәҡдим ителә. Христианлыҡтың латыш мифологияһында кеше өс өлөштән — тәндән, велянан һәм йәндән тора тигәнгә туранан-тура ҡатнашлығы бар. Тән Ерҙә йәшәй һәм үлә, велятән үлгәндән һуң реинкарнацияланып, беҙҙең донъя менән параллель рәүештә мәңге йәшәй, йән иһә тән үлгәндән һуң һауаға күтәрелә.

Жмудиндарҙа һәм литваларҙа бөгөнгө көндәрҙә лә Балтика латыштарында киң таралған Иоанн культының (24 июнь) бик күп һыҙаттары юҡ.

== Латыш мифологияһының төп һыҙаттары ==
# Йыһанда йәшен уйнатыусы Перконс культы. Ул шайтандарҙы (йодастарҙы)ҡыуа һәм үлтерә&lt;ref&gt;ср. Трейланд, «Латышские нар. сказки», 1887&lt;/ref&gt;.
# Йәндәрҙең ниндәйҙер күренеш, система йәки төркөмдәре вкилдәре булараҡ, матушкалар (эйәләр) культы ныҡ үҫешкән. Мәҫәлән, веля матушкаһы — мәрхүмдәр батшалығы хакимы. Урман эйәһе — урмандың рухи хакимы. Эйәләр (матушкалар) һаны теоретик яҡтан сикһеҙ.
# Ҡояшҡа табыныу ({{Lang-lv|Saule}}). Уның Петерис (Лиго) һәм Янис көнөндә уйнағанын күрергә тырышалар. Был көндә ''лиго'' ҡушымталы, шул иҫәптән ҡояш хөрмәтенә, йырҙар йырлайҙар. Бер нисә Ҡояш аллаһы бар, дайнаға ҡарап, уларҙың енесе үҙгәреп тороуы мөмкин.
# Вафат булған ата-бабаларҙы — веляларҙы ({{Lang-lv|veļi}}) хөрмәтләү, улар төньяҡ балҡышы ваҡытында яугирҙар рәүешендә күренә.
# Өй эйәһен, өй усағын, мейес эйәһен, ата-бабалар күренгән урынды хөрмәтләү.
# Малдарҙың артыуына һәм яландарҙа иген уңыуға ярҙам иткән ҡуш башаҡ рәүешендәге юмисҡа — Амбар рухына табыныу.
# Һөт әсәһе тип аталған, крәҫтиән байлығын һаҡлап тороусы йорт туҙбаш йыланына (Залктис) (аждаһа — пукис, түбәнге-немец телендәге Puck)&lt;ref&gt;ср. Anning, «Ueber d. lett. Drachenmythus (Puhkis)», Митава, 1892&lt;/ref&gt; табыныу; шулай уҡ «Туҙбаш йылан кәләше» латыш архаик әкиәте лә бар, унда ҡыҙ диңгеҙ йыланына кейәүгә сыға.
# Атты яҡлаусы айырым енгә — славяндарҙың Овсеняһына яҡын Усиняға ({{Lang-lv|Ūsiņš}}) табыныу; ул төндә көтөү көткән көтөүселәр байрамына, 23 апрелгә&lt;ref&gt;Ср. «Материалы по Витебской губернии»&lt;/ref&gt; (сағ. Егорий Вешний) тура килә.
# Бала тыуҙырыусыларҙы йәки мунса ваҡытына тап килгән лаймдарҙы, декл һәм карттарҙы хөрмәтләү&lt;ref&gt;Ср. Веселовский, «Разыскания» (XIII); «Судьба-доля»&lt;/ref&gt;.
# Славяндар (кикимора) һәм германдарҙағы кеүек үк, өрәктәргә ышаныу.
# Вилкацис, вадатай ({{Lang-lv|vadātāji}}) һәм урман эйәһе тураһындағы күп риүәйәттәрҙә сағылыш тапҡар бүре-әүермәндәргә (волкодлак) ышаныу.

XVII быуатта уҡ ҡорбан килтереү бер нисә төрлө була: а) ҡанлы: ҡара үгеҙ, бәрәс, кәзә йәки әтәс һуялар; b) ризыҡлата — йомортҡа, сусҡа майы, сыр, май, икмәк бирәләр. Икмәкте туҙбаш йылан йәки сусҡа бәрәсе һынында бешерәләр&lt;ref&gt;См. Lohmeyer, «Bericht über Reste lett. Heidentums» («Mitt. d. Let-liter. Gesellschaft» III, p. 384 сл.)&lt;/ref&gt;; с) буялған еп, өйҙәге туҡыма, буҫтау, бәйләнгән йөн билбау, таҫма, бирсәткә йәки сәскә. Бында ҡанһыҙ ҡорбан ''сәскә'' ({{Lang-lv|ziedi}}) тип атала.

== Аллалар ==
* Аусеклис (Auseklis) — иртәнге йондоҙ
* Аустра (Austra) — таң шәфәғе
* Веля мате (Veļu māte) — үлектәр донъяһы хакимәһе
* Велс — ер аҫты донъяһын һәм мал-тыуарҙы ҡурсалаусы алиһә
* велняс (Velns) — шайтан, йәшен аттырыусы Перкунастың дошманы
* Декла (Dēkla) — яҙмыш алиһәһе
* Земес-мате (Zemes Māte) — ер алиһәһе
* Йодас (Jods) — урман эйәһе, шайтан, ен-бәрей
* Карта (Kārta) — яҙмыш алиһәһе
* Лайма (Laima) — яҙмыш һәм бәхет алиһәһе
* Лаума (Lauma) — күк сихырсыһы, йәшен аттырыусы Перкунастың ҡатыны
* [[Лачплесис]] (Lāčplēsis) — эпос батыры
* Лиетуонис (Lietuvēns, Lietonis) — һаташыу һәм тонсоғоуҙы кәүҙәләндереү
* Маря (Māra) — һыйырҙарҙы һаҡлаусы
* Перконс (Pērkons) — Күк күкрәүе аллаһы. Перконс (Артис Букс һәм Лайма фекере буйынса) символы булып угунскрустс — 1920-30 йылдарҙа билдәләнгән «утлы» йәки «йәшенле» тәре тора&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Рыжакова С. И.|заглавие=Язык орнамента в латышской культуре|ссылка=http://ec-dejavu.ru/s/Svastika.html|место=М.|издательство=[[Индрик (издательство)|Индрик]]|год=2002|страницы=106—113}}&lt;/ref&gt;.
* пукис (pūķis) — осоусы йән, аждаһа
* раган (ragana) — сихырсы
* Усиньш (Ūsiņš) — аттарҙы ҡурсалаусы
* Цероклис (Ceroklis) — иген һәм уңыш аллаһы.

Бер нисә уйҙырма латыш аллаһы боронғо тикшеренеүселәрҙең фантазия емеше булып тора; шундайҙарға Кремар — сусҡалар аллаһы, Лиго — мөхәббәт алиһәһе, Косейтис, ут аллаһы һәм башҡалар инә.

== Байрамдар ==
Лигола яланға [[имән]] ботаҡтары ҡаҙап сығалар, клетеларҙы һәм хаталарҙы биҙәү йәки йортта йәшәүселәрҙе, мал-тыуарҙы дауалау өсөн имән тажы һәм төрлө шифалы үләндәрҙән таждар үрелә. Ҡорбан килтереү урыны булып боронғо имән ағастары, изге сауҡалыҡтар, ҙур таштар, йорттарҙа таш миһраптар тора. Ғибәҙәтте иезуиттар мәғлүмәте буйынса, «papas» (поптар) башҡара. Аллалар менән кешеләр араһында алпамышалар айырым урын биләй.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Диевтуриба

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Девс}}
* Латышские легенды и сказания — изд. Лерхис-Пушкайтис (1891-95): «Latw. tautas teikas un pasakas».
* О солнечных мифах и песнях см. Maunhardt, «Zeitsch. f. Ethnol.» (VII, 1875) и Вольтера, программу (прил. к № 24 т. «Изв. И. Р. Геогр. Общ.»). Ср. также H. Usener и F. Solmsen, «Lit. u. Lett. Götternamen» (Бонн, 1894).
* ''Муктупавелс В.'' [http://latvia-spb.com/3_1_3.html Мифология балтов, Baltu mitoloģija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913102836/http://latvia-spb.com/3_1_3.html |date=2019-09-13 }}
* ''Šmits P.'' Latviešu mitoloģija. — Rīga: Valters un Rapa, 1926{{ref-lv}}

== Сығанаҡтар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Латышская мифология}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20180117120912/http://www.religio.ru/relisoc/29.html Латышское неоязычство: заметки этнографа]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Латыш мәҙәниәте]]
[[Категория:Латыш мифологияһы]]</text>
      <sha1>kmm4b9w6ktil0wmmdk9otas6fyfuesi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куркоткин Семён Константинович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162388</id>
    <revision>
      <id>1299772</id>
      <parentid>963912</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9234" sha1="c3us7lswe9rerpb74mfw9uip4l2ulak" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Куркоткин Семен Константинович''' ([[31 ғинуар]] ([[13 февраль]]) [[1917 йыл]] — [[16 сентябрь]] [[1990 йыл]], [[Мәскәү]]) — совет хәрби етәксеһе, [[Советтар Союзы маршалы]], [[Советтар Союзы Геройы]] ([[1981]]). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1976—1989).

== Биографияһы ==
Куркоткин Семен Константинович 1917 йылдың 31 ғинуарында (13 февраль) [[Мәскәү өлкәһе]]нең Раменское районында Запрудная ауылында кәрҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. [[1936 йыл]]да Мәскәү индустриаль-педагогия техникумын тамамлай .

== Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте ==
[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл армия]] сафында [[1937 йыл]]дың [[1 сентябрь|1 сентябренән]]. Үҙ теләге менән [[Мәскәү өлкәһе]]нең Звенигород военкоматы аша инә. [[1939 йыл]]да Орел бронялы танкы училищеһын тамамлай&lt;ref name=&quot;SVE&quot;&gt;{{Книга:Советская военная энциклопедия|4|533—534}}&lt;/ref&gt;. Әммә командалыҡ эше урынына 1939 йылдың сентябренән 1940 йылдың октябренә тиклем рота политругы итеп хәрби-сәйәси эшкә ҡушыла. Хәрби-сәйәси училищеға ебәрелә, уны 1941 йылда тамамлай.

== Бөйөк Ватан һуғышы ==
[[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда 1941 йылдың авгусынан — [[Карелия]]ла 7-се айырым армия уҡсылар дивизияһының айырым разведка батальонының танк ротаһы политругы була. [[1942 йыл]]дың ғинуарында военкомдарҙы әҙерләү курстарына йүнәлтелә, уны тамалағас, 1942 йылдың майында Воронеж фронтына ебәрелә. Унда — танк батальоны командиры, 1942 йылдың октябренән — айырым танк батальоны командиры, 1942 йылдың декабренән айырым танк полкы командиры урынбаҫары вазифаларында һуғыша.

1943 йылда Юғары офицерҙар составын камиллаштырыу ҡыҫҡа сроклы академик курстарҙы тамамлай. 1943 йылдың июненән — Воронеж һәм [[1-се Украин фронты|1-се Украина фронттарында]] танк бригадаһы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың декабренән һуғыш аҙағына тиклем — шул уҡ танк бригадаһы командиры вазифаһын башҡарыусы. Бригада менән командалыҡты алыш барышында, командир сафтан сыҡҡас, үҙ яуаплылығына ала&lt;ref name=&quot;SVE&quot;&gt;{{Книга:Советская военная энциклопедия|4|533—534}}&lt;/ref&gt;. Ғөмүмән, һуғыш йылдарында батыр алыша, бер нисә тапҡыр яралана, 6 хәрби орден менән бүләкләнә. Уның етәкселегендә бригада Ҡыҙыл Байраҡлы исемен ала.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Советская военная энциклопедия|4}}
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* {{Книга:ВОВ. Энциклопедия}}
* Маршалы Советского Союза: личные дела рассказывают. — М., 1996.
* «Где тыл, там вечный бой» // «[[Красная звезда (газета)|Красная звезда]]», 31 октября 2007 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12112234@cmsArticle Семён Константинович Куркоткин] // Сайт Министерства обороны Российской Федерации
* {{Warheroes|id=1941}}
* [https://web.archive.org/web/20101001040341/http://moscow-tombs.narod.ru/1990/kurkotkin_sk.htm Могила С. К. Куркоткина].
{{Советтар Союзы маршалдары}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXII съезы делегаттары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:СССР танкистары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы сәйәси эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Чехословакияның Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыйыуҙар тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Польша Яңырыуы орденының Командор тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«За укрепление боевого содружества» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә Кутузов ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Совет Союзы маршалдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1990 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Раменский районында тыуғандар]]
[[Категория:1917 йылда тыуғандар]]
[[Категория:13 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>c3us7lswe9rerpb74mfw9uip4l2ulak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ландау Лев Давидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>162548</id>
    <revision>
      <id>1299783</id>
      <parentid>1297389</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T18:07:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26134" sha1="fgsm8au50wvs1mx4c0zcptr7yre0y1g" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ландау Лев Давидович''' (йыш ҡына хеҙмәттәштәре-физиктар ''Дау тип йөрөтә''&lt;ref name=&quot;dao&quot;&gt;[http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=7074 Владимир Сычёв. «Дао Ландау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151007183002/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=7074 |date=2015-10-07 }} — «Наука и технологии России»&lt;/ref&gt;; [[22 ғинуар|9 (22) ғинуар]] [[1908 йыл]], [[Баҡы]] — [[1 апрель]] [[1968 йыл]], [[Мәскәү]]) — СССР-ҙың физик-теоретигы, ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы, СССР Фәндәр академияһы академигы ([[1946 йыл]]да һайлана). [[1962 йыл]]да Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты.

[[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1954). Макс Планк исемендәге миҙал лауреаты (ГФР) (1960), Лондон Фриц премияһы лауреаты (1960), Ленин (1962) һәм өс тапҡыр Сталин премиялары лауреаты (1946, 1949, 1953).

Лондон король йәмғиәтенең (1960), АҠШ-тың милли фәндәр академияһының (1960), Дания короллеге фәндәр академияһының (1951), Нидерланд короллеге фәндәр академияһы ағзаһы (1956), Американың фән һәм сәнғәт академияһының (1960), «[[Леопольд Академияһы|Леопольдина]]» фәндәр академияһының (1964), Француз физика йәмғиәте һәм Лондон физика йәмғиәтенең сит ил ағзаһы.

Ландау физик-теоретиктарҙың күп һанлы мәктәбен булдыра. Уның уҡыусылары: Е. М. Лифшиц, А. А. Абрикосов, Л. П. Горьков, И. Е. Дзялошинский, И. М. Лифшиц, И. Я. Померанчук, И. М. Халатников, А. Ф. Андреев, А. И. Ахиезер, В. Б. Берестецкий, С. С. Герштейн, В Н. Грибов, Б. Л. Иоффе, Ю. М. Каган, .В. Г. Левич, Л. А. Максимов, А. Б. Мигдал, Л. П. Питаевский, Л. М. Пятигорский, Р. З. Сагдеев, Я. А. Смородинский, К. А. Тер-Мартиросян, Ласло Тисса һ. б.

Ландау исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһының Теоретик физика институты атала.

Күп тапҡырҙар ҡайтанан баҫылған һәм 20 телдә нәшер ителгән классик Теоретик физика курсын булдырыу инициаторы һәм авторы (М. Е. Лифшиц мнән берлектә).

== Биографияһы ==

=== Ата-әсәһе ===
[[Файл:Landau1910.jpg|слева|мини|281x281пкс|1910 йылда Ландау ғаиләһе]]
Лев Давидович Ландау 1908 йылдың 22 ғинуарында [[Баҡы]] ҡалаһының [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуа, атаһы — инженер-нефтсе Давид Львович Ландау, әсәһе — табип Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау. Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау (1877—1941) Могилев ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын, Еленинск кендек инәләре институтын һәм Петербургта Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай. 1905 йылда кейәүгә сыҡҡандан һуң, Балаханда акушер, Баҡы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында табип булып эшләй, эксперименталь [[фармакология]] буйынса ғилми хеҙмәттәр «Das des damarukam isolierte Phasenwirkung Digitalis Herz Die», 1925; «Об иммунитете жабы к её собственному яду», 1930) һәм «Эксперименталь фармакология буйынса ҡыҫҡаса ҡулланма» баҫтыра (1927)&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2008/Zametki/Nomer12/Ryndina1.php Элла Рындина «Бабушка Любовь Вениаминовна Гаркави-Ландау»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ourbaku.com/index.php5/Ландау-Гаркави_Любовь_Вениаминовна_-_врач Ландау-Гаркави Любовь Вениаминовна — врач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062932/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%9B%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%83-%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D0%B8_%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%87 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rd.springer.com/article/10.1007%2FBF01862855?null L. Garcawy-Landau. Die Phasenwirkung des Digitalis auf das isolierte Herz. Archiv für experimentelle Pathologie und Pharmakologie, 1925, 108: 3-4, pp 207—219.]&lt;/ref&gt;. Давид Львович Ландау (1866—1943) шулай уҡ Могилевтан; урындағы гимназияны алтын миҙалға тамамлай (1884)&lt;ref&gt;[http://www.petergen.com/history/moggim.shtml Выпускники Могилёвской гимназии]&lt;/ref&gt; һәм Баланахда, һуңынан Баҡыла The Caspian-Black Joint Sea-Company компанияһында инженер булып эшләй, ә [[1920-се йылдар|1920]] йылдарҙа «Азнефть» промыслаларының үҙәк идаралығында техник бүлек управляющийы була&lt;ref&gt;[https://www.ourbaku.com/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%8C_%D0%90%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_1924_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 Весь Азербайджан (1924)]&lt;/ref&gt;; ғилми хеҙмәттәр, шул иҫәптән «Способ тушения горящего нефтяного фонтана» ([[:ru:Вестник общества технологов|Вестник общества технологов]], СПб, 1913) һәм «Основной закон поднятия жидкости проходящим током воздуха (газа)» (Техник физика журналы, т. 6, сығарылыш 8, 1936) хеҙмәттәрен баҫтыра&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2008/Zametki/Nomer4/Ryndina1.htm Э. З. Рындина «Давид Львович Ландау»]&lt;/ref&gt;.

=== Уҡыуы (1913—1932) ===
[[Файл:Landau_house_in_Baku.jpg|справа|мини|[[Баҡы]]ла 1924 йылға тиклем Лев Ландау йәшәгән йорт]]
1913 йылда Баҡыла асылған йәһүд балалар баҡсаһына йөрөй&lt;ref&gt;[https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-4999866,00.html Израильтянин нашёл в семейном альбоме фото маленького Льва Ландау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180425033514/https://www.vesty.co.il/articles/0,7340,L-4999866,00.html |date=2018-04-25 }}&lt;/ref&gt;. [[1916 йыл]]дан әсәһе тәбиғи фәндәрҙән уҡытҡан Баҡы йәһүд гимназияһында уҡый&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/2004/0303/win/ryndina.htm Элла Рындина «Воспоминания»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513153538/http://www.vestnik.com/issues/2004/0303/win/ryndina.htm |date=2008-05-13 }}&lt;/ref&gt;. Математиканан бик һәләтле булараҡ, 12 йәшендә Ландау дифференцияларға өйрәнә, ә 13 йәшендә — интеграцияларға. 14 йәшендә [[Баҡы дәүләт университеты|Баҡы университеты]]на бер үк ваҡытта ике: физика-математика һәм химия факультетына уҡырға инә. Тиҙҙән физик һөнәрен һайлай һәм химияны ҡалдыра. Айырым уңыштары өсөн 1924 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университеты]]на күсерелә, атаһы яғынан туғаны — стоматолог Мария Львовна Браудела йәшәй (1873—1970).

[[1927 йыл]]да [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград университеты]] физика-математика факультетының физика бүлеген тамамлап, Ландау артабан Ленинград физик-техник институтының (директоры булып [[Иоффе Абрам Фёдорович|А. Ф. Иоффе]]) аспиранты, ә һуңыраҡ хеҙмәткәрҙәре булып китә, 1926—1927 йылдарҙа теоретик физика буйынса тәүге эшен баҫтыра. Шунда уҡ тиерлек 1927 йылда 19 йәшлек Ландау квант теорияһына фундаменталь өлөш индерә — ҙур системаның бер өлөшө булып торған тулы квант-механика системаһын һүрәтләү сифатында матрица тығыҙлығы билдәләмәһен индерә. Был төшөнсә квант статистикаһында төп төшөнсә булып тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* Абрикосов, А. А. Академик Л. Д. Ландау: краткая биография и обзор научных работ. — М.: Наука, 1965. — 46 с.: портр.
* Абрикосов, А. А., Халатников, И. М. Академик Л. Д. Ландау // Физика в школе. — 1962. — № 1. — С.21—27.
* Академик Лев Давидович Ландау: Сборник. — М: Знание, 1978. — (Новое в жизни, науке, технике. Сер. Физика; № 3).
* Академик Лев Давидович Ландау [к пятидесятилетию со дня рождения] // Журнал экспериментальной и теоретической физики. — 1958. — Т.34. — С.3—6.
* Академик Лев Ландау — Нобелевский лауреат [краткий хронологический обзор] // Наука и жизнь. — 1963. — № 2. — С.18—19.
* Ахиезер, А. И. Лев Давидович Ландау // Украинский физический журнал. — 1969. — Т.14, № 7. — С.1057—1059.
* [http://www.kipt.kharkov.ua/itp/akhiezer/ru/recollections/landau_90/ Ахиезер, А. И. Лев Давидович Ландау (1908—1968). К 90-летию со дня рождения.]
* Березанская В. М. Беседы о Ландау: Человек вне стереотипа.- М.:ЛЕНАНД, 2016. — 456 с.; цв.вкл. (Наука в СССР: Через тернии к звездам, № 41.)
* Бессараб, М. Я. Ландау: Страницы жизни. — 2-е изд. — М.: Моск. рабочий, 1978. — 232 с.: ил. (1-е издание — 1971).
* {{книга
 |автор         = [[Бессараб, Майя Яковлевна|Бессараб М. Я.]]
 |часть         =
 |ссылка часть  =
 |заглавие      = Ландау: Страницы жизни
 |оригинал      =
 |ссылка        =
 |викитека      =
 |ответственный = Предисл. [[Тер-Мартиросян, Карен Аветикович|К. А. Тер-Мартиросяна]].
 |издание       = Изд. 3-е, доп
 |место         = М.
 |издательство  = [[Московский рабочий (издательство)|Московский рабочий]]
 |год           = 1988
 |том           =
 |страницы      =
 |страниц       = 288, [40]
 |серия         = Творцы науки и техники
 |isbn          = 5-239-00143-X
 |тираж         = 50&amp;nbsp;000
}} (обл.)
* ''Бессараб, М. Я.'' Формула счастья Ландау (Портреты). — М.: Терра-кн. клуб, 1999. — 303 с. — Библиогр.: С.298—302.
* [http://www.ega-math.narod.ru/Landau/Dau2003.htm Бессараб, М. Я. Так говорил Ландау.] — М.: Физматлит. 2004. — 128 с.
* ''Васильцова, З.'' Педагогика творчества [о Л. Д. Ландау] // Молодой коммунист. — 1971. — № 5. — С.88—91.
* Воспоминания о Л. Д. Ландау / Отв. ред. И. М. Халатников. — М.: Наука, 1988. — 352 с.: ил.
* Вокруг Ландау (электронные сборники) / ИИЕТ РАН, 2008 [http://www.ihst.ru/projects/sohist/100Landau.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170606224404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/100Landau.htm |date=2017-06-06 }}
* ''Гинзбург, В. Л.'' Лев Ландау — Учитель и учёный // Московский комсомолец. — 1968. — 18 января.
* ''Гинзбург, В. Л.'' [http://ufn.ru/ufn58/ufn58_3/Russian/r583h.pdf Лев Давидович Ландау // Успехи физических наук. — 1968. — Т.94, № 1. — С.181—184.]
* ''Голованов, Я.'' Жизнь среди формул. Академику Л. Д. Ландау — 60 лет // Комсомольская правда. — 1968. — 23 января.
* ''Горелик Г. Е.'' С(о)ветская жизнь Льва Ландау. Москва: Вагриус, 2008, 463 с., 61 илл. [http://ggorelik.narod.ru/Dau/Dau_VAGRIUS/w_Dau_I.htm]
* Горобец, Б. С. Круг Ландау // Сетевой альманах «Еврейская старина», 2006—2007. [http://berkovich-zametki.com/Avtory/Gorobec.htm]
* [http://urss.ru/cgi-bin/db.pl?lang=Ru&amp;blang=ru&amp;page=Book&amp;id=66254 Горобец Б. С. Круг Ландау: Физика войны и мира. УРСС, 2009. 272 с.] ISBN 978-5-397-00065-9
* Гращенков, Н. И. Как была спасена жизнь академика Л. Д. Ландау // Природа. — 1963. — № 3. — С.106—108.
* Гращенков, Н. И. Чудесная победа советских медиков [о борьбе за жизнь ученого-физика Л. Д. Ландау] // Огонек. — 1962. — № 30. — С.30.
* Давным-давно… [Л. Д. Ландау — один из основателей института теоретической физики в Москве] // Огонек. — 1996. — № 50. — С.22—26.
* Данин, Д. Было только что… // Искусство кино. — 1973. — № 8. — С.85—87.
* Данин, Д. Товарищество [о борьбе за спасение жизни Л. Д. Ландау] // Литературная газета. — 1962. — 21 июля.
* Зельдович, Я. Б. Энциклопедия теоретической физики [к присуждению Ленинской премии 1962 г. Л. Д. Ландау и Е. М. Лифшицу] // Природа. — 1962. — № 7. — С.58—60.
* [http://www.vestnik.com/issues/98/0303/win/kaganov.htm Каганов, М. И. Ландау — каким я его знал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171025181730/http://www.vestnik.com/issues/98/0303/win/kaganov.htm |date=2017-10-25 }} // Природа. — 1971. — № 7. — С.83—87.
* Каганов, М. И. Школа Ландау: что я о ней думаю. — Троицк: Тровант, 1998. — 359 с
* Кассирский, И. А. Торжество героической терапии // Здоровье. — 1963. — № 1. — С.3—4.
* Кравченко, В. Л. Л. Д. Ландау — лауреат Нобелевской премии // Наука и техника. — 1963. — № 2. — С.16—18.
* Ландау-Дробанцева К. Как мы жили. Воспоминания. — М.: Захаров, 2009. — 480 с. — 5 000 экз. ISBN 978-5-8159-0848-2
* Лев Давидович Ландау [к пятидесятилетию со дня рождения] // Успехи физических наук. — 1958. — Т.64, вып.3. — С.615—623.
* Ленинская премия 1962 г. в области физических наук [к присуждению премии Л. Д. Ландау и Е. М. Лифшицу] // Физика в школе. — 1962. — № 3. — С.7—8.
* Ливанова, Анна. Ландау. — М.: Знание, 1983.
* Лифшиц, Е. М. Живая речь Ландау // Наука и жизнь. — 1971. — № 9. — С.14—22.
* Лифшиц, Е. М. История и объяснения сверхтекучести жидкого гелия [к 60-летию академика Л. Д. Ландау] // Природа. — 1968. — № 1. — С.73—81.
* Лифшиц, Е. М. Лев Давидович Ландау // Успехи физических наук. — 1969. — Т.97, № 4. — С.169—186.
* Мастера красноречия: [об ораторском искусстве Л. Д. Ландау]. — М.: Знание, 1991.
* Научное творчество Л. Д. Ландау: Сборник. — М.: Знание, 1963.
* Ролов, Бруно. Академик Ландау // Наука и техника. — 1968. — № 6. — С.16—20.
* [https://web.archive.org/web/20120607010826/http://www.nsu.ru/assoz/rumer/vosp/landau.htm Румер, Ю. Странички воспоминаний о Л. Д. Ландау] // Наука и жизнь. — 1974. — № 6. — С.99—101.
* Тамм, И. Е., Абрикосов, А. А., Халатников, И. М. Л. Д. Ландау — Лауреат Нобелевской премии 1962 года // Вестник Академии наук СССР. — 1962. — № 12. — С.63—67.
* Ю. И. Кривоносов, Ландау и Сахаров в разработках КГБ, Комсомольская правда. 8 августа 1992 года.
* {{Книга:Храмов Ю. А.:Физики|часть = Ландау Лев Давидович|с =152|ссылка часть = 1561}}
* [[Ципенюк, Юрий Михайлович|Ципенюк, Ю.]] Открытие «Сухой воды» [об изучении свойств гелия П. Л. Капицей и Л. Д. Ландау] // Наука и жизнь. — 1967. — № 3. — С.40—45.
* {{статья
| автор         = [[Шальников, Александр Иосифович|Шальников А.И.]]
| заглавие      = Наш Дау [к присуждению Нобелевской премии советскому физику Л.Д. Ландау]
| ссылка        =
| автор издания =
| издание       = Культура и жизнь
| тип           =
| место         =
| год           = [[1963 год|1963]]
| номер         = 1
| страницы      = 20—23
}}
* [[Шубников, Лев Васильевич|Шубников, Л. В.]] Избранные труды. Воспоминания. — Киев: Наукова Думка, 1990.
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/landau/Landau_memory.pdf Вокруг Ландау. Материалы к 100-летию со дня рождения Л. Д. Ландау. Ч. 1. Воспоминания. Отдел истории физико-математических наук ИИЕТ РАН. 2008. 117 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517055734/http://www.ihst.ru/projects/sohist/books/landau/Landau_memory.pdf |date=2017-05-17 }} В сборник вошли воспоминания о Л. Д. Ландау, опубликованные в различных электронных журналах в последнее десятилетие.
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Лев Ландау
|Портал       = Физика
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = Лев Ландау
|Викитека     = 
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Метавики     = 
|Проект       = Физика
}}
* ''Герштейн Семён Соломонович'' [http://elementy.ru/lib/430545 Великий универсал XX века (к 100-летию Льва Давидовича Ландау)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927190419/http://elementy.ru/lib/430545 |date=2016-09-27 }}
* ''Халатников Исаак Маркович|'' [http://berkovich-zametki.com/Avtory/Halatnikov.htm Дау, Кентавр и другие. Главы из книги]
* ''Берестецкий Владимир Борисович'' [http://ufn.ru/ru/articles/1958/3/h/ Лев Давидович Ландау (К пятидесятилетию со дня рождения)] // Успехи физических наук, 1958 год.
* ''Гинзбург Виталий Лазаревич'' [http://ufn.ru/ru/articles/1968/1/i/ Лев Давидович Ландау (К шестидесятилетию со дня рождения)] // Успехи физических наук, январь 1968 года.
* [http://rutv.ru/brand/show/id/10376 «Десять заповедей Ландау»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140918010507/http://rutv.ru/brand/show/id/10376 |date=2014-09-18 }} — Документальный фильм{{ref-ru}}
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/ufti.htm «ДЕЛО УФТИ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905102510/http://www.ihst.ru/projects/sohist/ufti.htm |date=2017-09-05 }} (публ. Ю. Н. Ранюка){{ref-ru}}
* [http://michaelk.jerusalem.googlepages.com/дело1938года Документы дела 1938 года на сайте, посвящённом Моисею Корецу]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://ggorelik.narod.ru/Dau/Kurs_1935-2005.htm Как рождался «Курс теоретической физики»], Горелик Геннадий Ефимович{{ref-ru}}
* {{ЭЕЭ|12318|Ландау Лев}}
* [http://chair.itp.ac.ru/index.php?sub=minimum Теорминимум Ландау]{{ref-ru}}
* [http://landafshits.narod.ru/Dau_KGB_57.htm Из досье КГБ на академика Ландау]{{ref-ru}}([http://psi.ece.jhu.edu/%7Ekaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/sovter74/land-17.pdf Записка КГБ в ЦК КПСС, 1957 год] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614215300/http://psi.ece.jhu.edu/~kaplan/IRUSS/BUK/GBARC/pdfs/sovter74/land-17.pdf |date=2010-06-14 }})

{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]]
[[Категория:Оксфорд университеты почётлы докторҙары]]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:Лондон короллеге йәмғиәте сит ил ағзалары]]
[[Категория:Макс Планк миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Физика буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1968 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:Баҡыла тыуғандар]]
[[Категория:1908 йылда тыуғандар]]
[[Категория:22 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>fgsm8au50wvs1mx4c0zcptr7yre0y1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малышев Николай Александрович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165108</id>
    <revision>
      <id>1299811</id>
      <parentid>1198601</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T03:41:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6457" sha1="50t0f5genrpyop6wih8dbc42rlcb3of" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Малышев Николай Александрович''' ([[6 декабрь]] [[1911 йыл]] — [[13 март]] [[2005 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. гидроэнергетика, һыу хужалығы һәм гидротехник ҡоролмалары буйынса белгес. Техник фәндәр докторы, [[СССР]] Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976). [[Мысыр]]ҙа [[Асуан гидроузелы]] проектының һәм «Гидропроект» институтының Куйбышев ГЭС-ы проектының баш инженеры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1958).

== Биографияһы ==
Николай Александрович Малышев [[1911 йыл]]дың [[23 ноябрь|23 ноябрендә]] ([[6 декабрь|6 декабрендә]]) Крапивино ауылында (хәҙерге Түбәнге Новгород өлкәһе) тыуған.

1934 йылда Ленинград индустриаль институтын тамамлай. [[1942 йыл]]дан [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы.

1935—1941 йылдарҙа Волгостройҙа, 1941—1942 йылдарҙа — Оборона эштәре идаралығында, 1942—1943 йылдарҙа — Широков ГЭС төҙөлөшөндә эшләй.

1944 йылдан 1947 йылға тиклем бер нисә гидротехник ҡоролмалар пректы буйынса етәксе булып эшләй (шул иҫәптән Беломор-Балтик каналын тергеҙеүҙә, Куйбышев ГЭС-ын, Асуан быуаһын төҙөүҙә). 1947 йылдан — «Гидропроект» институтының начальник урынбаҫары.

Төп хеҙмәттәре уникаль комплекслы гидроузелдар проектын әҙерләүгә арналған (шул иҫәптән [[Волга]], [[Нил]], [[Евфрат]] йылғаларында). Теләһә ниндәй тәбиғи нигеҙҙәрҙә ҡеүәтле ГЭС-тарҙы һәм бейек плотиналарҙы төҙөү мөмкинлеген иҫбатлай һәм тәҡдим итә.

Техник фәндәр докторы, СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1976).

[[2005 йыл]]дың [[13 март]]ында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101022214209/http://moscow-tombs.narod.ru/2005/malyshev_na.htm Московские могилы — Малышев Н. А.]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958)
* ике [[Ленин ордены]]
* [[Октябрь Революцияһы ордены]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]], [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почет Билдәһе» ордены]]&lt;ref&gt;''Васильев Ю. С.'' Инженер и ученый Николай Александрович Малышев // Научно-технические ведомости СПбПУ. Наука и образование. 2012, № 1, стр. 291—292&lt;/ref&gt;
* миҙалдар
* Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951) — ''Волга, Куйбышев ГЭС-ын проект эштәре төҙөү өсөн''

== Хәтер ==
Николай Александрович Малышев хөрмәтенә 2005 йылда [[Мысыр]] етәкселеге Асуан ҡалаһының бер урамын уның исеме менән атарға ҡарар ҡабул итә&lt;ref&gt;Улицу в египетском Асуане назовут именем российского инженера Малышева.  РИА Новости (27 апреля 2005). &lt;small&gt;Дата обращения 15 марта 2017.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20101101073049/http://www.tgl.ru/tgl/meria/arxiv/detal.htm?id=10318471@cmsArticle Тольятти ҡала округы мэрияһы сайты — Социалистик Хеҙмәт Геройыҙары]
* {{БСЭ3|статья=Малышев Николай Александрович}}
* {{Сотрудник РАН|665|Николая Александровича Малышева}}
* {{Warheroes|id=15770}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Түбәнге Новгород өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Санкт-Петербург политехник университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2005 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:13 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгород губернаһында тыуғандар]]
[[Категория:1911 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>50t0f5genrpyop6wih8dbc42rlcb3of</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лютер Роберт Эрнстович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165473</id>
    <revision>
      <id>1299807</id>
      <parentid>1272777</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8599" sha1="1kdekjibebdri7kiay88q7x9449y2xy" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лютер Роберт Эрнстович''' ([[8 март]] [[1945 йыл]]) — 2005—2009 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш дирижеры. Молдавия атҡаҙанған кешеһе ([[2000 йыл|2000]]).

== Биографияһы ==
Роберт Эрнстович Лютер 1945 йылдың 8 мартында Бежецк ҡалаһында (хәҙер — Тверь өлкәһе) тыуған.

1962 йылда Хор училищеһын (фортепиано класы буйынса уҡытыусылары — С. И. Файнштейн, дирижерлыҡ класы буйынса — Ф. М. Козлов.), Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын ике һөнәр буйынса: 1972 йылда — хор дирижерлығы (проф. Е. Н. Кудрявцева класы), 1976 йылда — опера-симфоник дирижерлығы (проф. Э. П. Грикуров класы) тамамлай.

1977 йылдан алып 1980 йылға тиклем Мәскәү консерваторияһы аспирантураһында уҡый (проф. Г. Н. Рождественский класы).

Эш урыны: 1973 йылдан алып 17 йыл дауамында С. М. Киров исемендәге Ленинград дәүләт академия опера һәм балет театрында (хәҙер Мариин дәүләт академия театры) эшләй, бөтә театр постановкаларында ҡатнаша. [[1981 йыл]]да театр оркестры менән «Сильва» фильм-опереттаға музыка яҙҙырта.

Голландия, Германия, Австрия, Италия, АҠШ, Румыния, Италия, Көньяҡ Корея опера һәм симфоник коллективтары менән эшләй.

1991 йылда [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-ҡа]] эмиграциялана. [[Сиэтл]] ҡалаһында йәшәй. 1991 йылдың 19 авгусынан — [[Вена]]ла дирижер ([[Австрия]]).

1991—1994 йылдарҙа Вера опера театрында эшләй, «Травиата» (Дж. Верди), «Жизель» (А Адан), «Дон Кихот» (Л. Минкус) спектаклдәрен ҡуйыусыһы һәм музыкаль мөхәррире була.

1999 йылда — «Америка» операһы музыкаль компанияһы директоры ([[Нью-Йорк]]).

«Bangkok dance and music festival» (Таиланд), «Music of Martishor» (Молдова), «Athens opera and ballet festival» (Греция) халыҡ-ара фестивалдәрендә ҡатнаша.

2005—2009 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында баш дирижер булып эшләй, музыкаль етәксе һәм дирижер сифатында Дж. Вердҙың «Риголетто» һәм «Бал-маскарад» , Ш. Гуноның «Фауст», С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», [[Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы|Л. Исмәғилеваның]] «Арҡайым», П. Овсянниковтың «Том сойер», В. А. Моцарттың «Дон Жуан»,Б. Асафьевтың «Баҡсаһарай фонтаны», А. Глазуновтың «Раймонда», Дж. Пуччиниҙың «Мадам Баттерфляй» спектаклдәрен [[Исмәғилев Заһир Ғариф улы|З. Исмәғилевтың]] «Урал илселәре» милли операһын ҡуя.

Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры менән [[Португалия]], [[Таиланд]] һәм [[Көньяҡ Корея]]ла гастролдәрҙә була.

Роберт Лютерҙың АҠШ, Нидерланд, Германия, Италия, Голландия, Австрия, Румыния, Франция, Көньяҡ Корея, Сицилия, Тайвань кеүек илдәрҙә шәхси ангажементтары бар.

2010 йылдан алып — «Санкт-Петербург Опера» театры дирижеры.

== Ижады ==
Р. Лютерҙың репертуарында 60-тан ашыу опера һәм балет классикаһы спектаклдәре.

== Ғаиләһе ==
Улы — Лютер Святослав Робертович (1971—2016) — Санкт-Петербург дәүләт симфоник оркестрының дирижер була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://1953.kapellanin.ru/names/?id=39|title=Лютер Святослав Робертович|accessdate=2016-05-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171119061627/http://1953.kapellanin.ru/names/?id=39|archivedate=2017-11-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171119061627/http://1953.kapellanin.ru/names/?id=39 |date=2017-11-19 }}&lt;/ref&gt;. 2016 йылдың 15 майында вафат булып ҡала&lt;ref&gt;[http://regnum.ru/news/society/2132223.html Дирижер Святослав Лютер обнаружен мертвым в Санкт-Петербурге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516095531/http://regnum.ru/news/society/2132223.html |date=2016-05-16 }}&lt;/ref&gt;; алдан билдәләнгән үлем сәбәбе — үҙ-үҙен үлтереү&lt;ref&gt;[http://lifenews78.ru/news/199189 Дирижер Святослав Лютер покончил жизнь самоубийством] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160518054540/http://lifenews78.ru/news/199189 |date=2016-05-18 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙы — Мария (1975), филолог.
Улы — Александр (2016)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Om Emerit ([[29 февраль]] [[2000 йыл]], [[Молдова|Молдавия]]) — ''ижади эшмәкәрлегендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм музыка сәнғәтен һәм халыҡ-ара мәҙәни бәйләнештәрҙе үҫтереүҙәге уңыштары өсөн''&lt;ref&gt;[https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=56438&amp;lang=ru Указ Президента Республики Молдова от 29 февраля 2000 года № 1356 &quot;О присвоении господину Роберту Лютеру почётного звания «Om Emerit»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127200341/https://www.legis.md/cautare/getResults?doc_id=56438&amp;lang=ru |date=2020-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20131101053420/http://www.bashopera.ru/person.487.html Персоналии. Лютер Роберт Эрнстович]
* [http://kapellanin.ru/names/?id=95  Капелланин. Лютер Роберт Эрнестович]
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=359 Половянюк И. Его имя — гарантия успеха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031200408/http://www.vatandash.ru/index.php?article=359 |date=2013-10-31 }}
* [https://web.archive.org/web/20140621043304/http://www.spbopera.ru/ru/about/troupe/conductors/#content Санкт-Петербург опера]
[[Категория:Санкт-Петербург консерваторияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:XX быуат дирижёрҙары]]
[[Категория:Рәсәй дирижёрҙары]]
[[Категория:СССР дирижёрҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса дирижёрҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1945 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>1kdekjibebdri7kiay88q7x9449y2xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күк күпер (Санкт-Петербург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168949</id>
    <revision>
      <id>1299774</id>
      <parentid>1277485</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:52:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14714" sha1="6k1mqqvb9vo91dcogoxdu2884pohfks" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Күк күпер''' — Мойка йылғаһы аша күпер, ул [[Санкт-Петербург]] ҡалаһы Адмиралтейство районының Ҡазан һәм 2-се Адмиралтейство утрауҙарын тоташтырып тороусы күпер. Ҡаланың иң киң (97,3 м) күпере. Исаакий майҙаны ансамбленә инә.

== Урынлашыуы ==
Исаакий майҙанын Антоненко тыҡрығы һәм Вознесенский проспекты менән тоташтырып тора. Күпер менән йәнәш Марина һарайы, Беренсе Николай һәйкәле торған Исаакий майҙаны менән Исаакий соборы, Н. И. Вавилов исемендәге Бөтә Рәсәй үҫемлекселек институты бинаһы (ВИР) һәм уның китапханалары биналары, яҡын ғына Ҙур Диңгеҙ урамындағы — Композитор йорто (архитекторы О Монферран) урынлашҡан. Күпергә табан төшкән ерҙә 1971 йылда архитектор В. А. Петров проекты буйынса Нептундың өс тешле һәнәге менән биҙәлгән гранит-футшток ҡуйылған. Күпер ҡоролмаһында көслө ташҡын ваҡытындағы һыу кимәленең билдәләре бар: 1824, 1903, 1924, 1955, 1967 йылдар.

Ағымдың өҫтәрәк өлөшөндә Ҡыҙыл күпер, түбәндәрәк — Фонарлы күпер бар.

Яҡын метрополитен станцияһы (700 м) — «Адмиралтейство».

== Исеме ==
1738 йылдың 20 апрелендә, тәүҙәге ағас күперҙең тотҡалҡалары күк буяуға буялған булғанлыҡтан, күпер ошо исем аҫтында билдәле була.

== Тарих ==
[[Файл:Levels_of_flooding_01_cropped_stele.jpg|мини|381x381пкс|«Нептун шкалаһы»]]
1737 йылда Г. ван Болес тарафынан был урында күтәртмәле ағас күпер төҙөлгән була&lt;ref name=&quot;encspb.ru&quot;&gt;[http://encspb.ru/object/2804006498 Синий мост//Энциклопедия Санкт-Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907004254/http://encspb.ru/object/2804006498 |date=2019-09-07 }}&lt;/ref&gt;. [[XVIII быуат]] Был буйы буйынса уртаһында өс аралы, таш таяу-терәктәре булған күпер Крюков каналы күперҙәре тибында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Мостотрест&quot;&gt;[https://mostotrest-spb.ru/bridges/sinij Синий мост//СПб ГБУ «Мостотрест»]&lt;/ref&gt;. [[1818 йыл]]да В. И. Гесте проекты буйынса күпер бер аралы итеп суйын тюбингтан эшләнгән суйын аркалары булған бер аралы итеп төҙөлә. Күперҙең металл конструкциялары Петорозаводск ҡалаһының Олонец заводтарында әҙерләнә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Заметки зодчего|ссылка=https://vivaldi.nlr.ru/pm000020373/view#page=182|издание=Неделя строителя|место=СПб.|издательство=|год=1893|выпуск=30|страницы=149|isbn=}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Степнов|1991}}. Яр буйы нигеҙҙәре билдәле таш юныу оҫтаһы Самсон Суханов етәкселегендә нығытылған{{Sfn|Чугунные арочные мосты в Ленинграде|1955}}.

1842—1844 йылдарҙа Исаакий майҙанын яңынан планлаштырыу һәм Марина һарайын төҙөү менән бәйле күперҙе инженер Е. А. Адам, А. Д. Готман һәм И. С. Завадовский проекты буйынса Ҡыҙыл күпергә табан киңәйтәләр, бының өсөн шундай уҡ конструкциялы аркалар терәп төҙөйҙәр. Күперҙең киңлеге 41 метрҙан 97,3 метрға тиклем киңәйә{{Sfn|Степнов|1991}}. Беренсе күпергә терәтеп төҙөлгән өлөшөнөң мөйөшө 3,5° була һәм аркалар менән ныҡлап тарттырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kgiop.ru/media/docs/3777/07-19-75%2C%20%D0%A1%D0%9F%D0%91%2C%201-%D0%B9%20%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%90.pdf|title=Распоряжение от 27.02.2018 № 07-19-75/18 - Мост Инженерный Первый в составе ансамбля ''Набережные и мосты реки Мойки'' (1-й Инженерный мост, литера А)|publisher=КГИОП|date=2018-02-27|accessdate=2020-02-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029011046/http://kgiop.ru/media/docs/3777/07-19-75%2C%20%D0%A1%D0%9F%D0%91%2C%201-%D0%B9%20%D0%98%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%2C%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%20%D0%90.pdf |date=2020-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

1920-се йылдарҙа күперҙең иҫке өлөшө үтәләй тишелә, болттарының өҙөлгән урыны һәм күпер түшәлмәһенең аҫҡа түбәнәйеүе 20 см-ға яҡын була{{Sfn|«Цветные» мосты Северной Венеции|2009|с=69}}.
[[1930 йыл]]да, күпер өҫтөнән трамвай юлы үткәрергә йыйынғанлыҡтан, күперҙең аҫҡы өлөшөндәге түшәлмәнең ағас балкаларын инженер О. Е. Бугаев һәм В. В. Чеботарев проекты буйынса тимер-бетон йыйылмаһы менән алмаштыралар, өҫтәүенә, электән торған бағаналарын һаҡлап ҡалдырғандар. [[1938 йыл]]да күперҙең таш япмаһын асфальт бетон япма менән алмаштыралар{{Sfn|Степнов|1991|с=305}}&lt;ref name=&quot;Мостотрест&quot;/&gt;.

2000-се йылдар башында күпер хәлен тикшергәндә уның суйын түшәлмәләренең, терәк-таяуҙарының, бағаналар аралары ҡоролмаларының коррозияға бирешеүен һәм гидроизлояция, һыуҙы ситкә ебәреүсе өлөштәренең һәм ҡоймаларының механик зыян күреүен асыҡлайҙар. [[2013 йыл|2013]]—[[2014 йыл]]дарҙа күперҙә капиталь ремонт үткәрелә. Күперҙең реконструкциялау проектын ЯАО &quot;Институт «Стройпроект» Т. Ю. Кузнецова, Р. И. Марценкевич, С. А. Сосновская) башҡара&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|год=2010|тираж=1500|isbn=|серия=|страниц=116|страницы=78|том=|издательство=|часть=|место=|издание=|ответственный=|ссылка=http://docplayer.ru/26396072-Zao-institut-stroyproekt-istoriya-v-proektah.html|оригинал=|заглавие=ЗАО «Институт «Стройпроект». История в проектах, 1990—2010|ref=}}&lt;/ref&gt;, генераль подрядсыһы булып ЯАО «Пилот» тора&lt;ref name=&quot;Пилон&quot;&gt;[https://www.pylon.ru/object.php?id=25 Капитальный ремонт Синего моста 2013—2015 гг.//ЗАО «Пилон»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201031311/https://www.pylon.ru/object.php?id=25 |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Ремонт барышында күпер терәк-таяуҙары ремонтлана, күперҙең аҫҡы өлөшөндәге тимер бетон түшәлмәһе өҫтөнә плитәләр һалына, суйын тюбингтар рәтләнә һәм күпер ҡоймалары алмаштырыла, биҙәлә, гидроизоляция ҡоролмаһы алмаштырыла, күпергә торшерҙар ҡуйыла&lt;ref name=&quot;Стройпроект&quot;&gt;[http://www.stpr.ru/projects/822/ Синий мост через р. Мойку//ЗАО &quot;Институт «Стройпроект»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201030917/http://www.stpr.ru/projects/822/ |date=2017-12-01 }}&lt;/ref&gt;. Күпер янындағы фонарҙар Балтик вокзалы янында һаҡланып ҡалған торшерҙарға оҡшатып тергеҙелә&lt;ref&gt;{{Китап|автор=|год=2009|тираж=|isbn=|серия=|страниц=|столбцы=|страницы=|том=3|издательство=ЗАО &quot;Институт «Стройпроект»|часть=5-455-П-АР Книга 5 Проект воссоздания торшеров-фонарей|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Капитальный ремонт объекта: «Синий мост через р. Мойку»|ссылка часть=|ref=}}&lt;/ref&gt;. Эш 3 этапта, автотранспорт хәрәкәтен тулыһынса япмай ғына, үтәлә. 2013 йылдың июленән алып 2014 йылдың ғинуарына тиклем — күперҙең аҫҡы өлөшө ремонтлана, шул уҡ 2014 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем — күперҙең өҫкө өлөшөн, сентябрҙән алып йылғаның төбөн нығыталар һәм күпер аҫтындағы элементтарҙы буяйҙар. Күперҙә транспорт хәрәкәте [[2014 йыл]]дың 1 сентябрендә асыла.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Бунин М. С.|год=1986|тираж=|isbn=|серия=|страниц=280|страницы=|том=|издательство=Стройиздат|часть=|место=Л.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мосты Ленинграда. Очерки истории и архитектуры мостов Петербурга — Петрограда — Ленинграда|ref=Мосты Ленинграда}}
* {{Мәҡәлә|автор=Блэк И., Ротач А.|заглавие=Чугунные арочные мосты в Ленинграде|оригинал=|ссылка=|автор издания=|издание=Архитектурное наследство|тип=|место=|издательство=|год=1955|том=|выпуск=|номер=7|страницы=143—156|ref=Чугунные арочные мосты в Ленинграде}}
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Ленинграда. — 3-е изд., испр. и доп. — Л.: Лениздат, 1985. — С. 472. — 511 с.
* Горбачевич К. С., Хабло Е. П. Почему так названы? О происхождении названий улиц, площадей, островов, рек и мостов Санкт-Петербурга. — 4-е изд., перераб. — СПб.: Норинт, 1996. — С. 334—335. — 359 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-7711-0002-1&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=Новиков Ю. В.|год=1991|тираж=|isbn=|серия=|страниц=320|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=Л.|издание=|ответственный=Сост. П. П. Степнов|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мосты и набережные Ленинграда|ref=Степнов}}
* {{Китап|автор=Пунин А. Л.|год=1971|тираж=|isbn=|серия=|страниц=192|страницы=|том=|издательство=Лениздат|часть=|место=Л.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Повесть о ленинградских мостах|ref=Повесть о ленинградских мостах}}
* {{Мәҡәлә|автор=Трач Н. В.|страницы=66—70|archiveurl=|ref=«Цветные» мосты Северной Венеции|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6 (52)|заглавие=«Цветные» мосты Северной Венеции|выпуск=|том=|год=2009|издательство=Нестор|место=СПб.|тип=|издание=История Санкт-Петербурга|автор издания=|ссылка=http://mirpeterburga.ru/upload/iblock/be1/be1c36d9f8ece4dbd6898ae7b056c83c.pdf|оригинал=|archivedate=}}
* {{Китап|автор=Тумилович Е. В., Алтунин С. Е.|год=1963|тираж=|isbn=|серия=|страниц=298|страницы=|том=|издательство=Издательство Министерства Коммунального Хозяйства РСФСР|часть=|место=М.|издание=|ответственный=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Мосты и набережные Ленинграда. Альбом|ref=Мосты и набережные Ленинграда}}

== Һылтанмалар ==
* [https://mostotrest-spb.ru/bridges/sinij Күк күпер] //ДБУ-ҺЫ СПб «Мостотрест»
* [http://encspb.ru/object/2804006498{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907004254/http://encspb.ru/object/2804006498 |date=2019-09-07 }} Күк күпер] //Энциклопедияһы Санкт-Петербург
[[Категория:Санкт-Петербург тарихы]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Күперҙәр]]</text>
      <sha1>6k1mqqvb9vo91dcogoxdu2884pohfks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литвалар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174443</id>
    <revision>
      <id>1299799</id>
      <parentid>1295892</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T22:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21140" sha1="0cd4v0prm9o75d8rts66sdbm5olq8tl" xml:space="preserve">{{Халыҡ|название='''Литвалар'''|самоназвание=lietuviai|численность=около 3,66 млн&lt;ref&gt;[https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/1704467/15_Lietuviai_pasaulyje.pdf Lietuviai Pasaulyje. Lietuvos statistikos departamentas]&lt;/ref&gt;|расселение={{LIT}}: 2 561 314 (2011)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm Ethnic composition: 2011 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161006123815/http://pop-stat.mashke.org/lithuania-ethnic2011.htm |date=2016-10-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{USA}}: 659 992&lt;ref&gt;[http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y&amp;-geo_id=01000US&amp;-qr_name=DEC_2000_SF3_U_QTP13&amp;-ds_name=DEC_2000_SF3_U Request Rejected] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120115224/http://factfinder.census.gov/servlet/QTTable?_bm=y |date=2012-01-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BRA}}:  200 000&lt;ref&gt;[http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm Revista Época Edição 214 24/06/2002] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703152615/http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm |date=2013-07-03 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GB}}:   200 000&lt;ref&gt;{{cite news|last=Pidd|first=Helen|title=Baltic exchange: meet the Lithuanians who have made Britain their home|url=https://www.theguardian.com/world/2013/jan/07/baltic-exchange-lithuanians-new-home-britain|newspaper=The Guardian|date=7 January 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RSA}}: 60 000&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |title=Lithuanian Jews Make Big Impact in South Africa |accessdate=2008-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |archivedate=2008-09-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080928195108/http://www.queensu.ca/samp/news/artic1.htm |date=2008-09-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{CAN}}: 46 690&lt;ref&gt;[http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&amp;Params=A1ARTA0004716 Lithuanians — The Canadian Encyclopedia]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{RUS}}: 31 377 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Всероссийская перепись населения 2002 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{LAT}}: 25 693 (2010)&lt;ref&gt;[http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ Latvijas Republikas Ārlietu Ministrija: Integrācijas politika Latvijā: daudzpusīga pieeja] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510003403/http://www.mfa.gov.lv/lv/latvia/integracija/integracijas-politikacopy/ |date=2011-05-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{IRL}}: 43 847 (2011)&lt;ref&gt;[http://ru.delfi.lt/news/live/za-pyat-let-v-irlandii-chislo-litovcev-uvelichilos-na-40.d?id=57585567 За пять лет в Ирландии число литовцев увеличилось на 40% - DELFI]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{NOR}}: 30 540 (2013)&lt;ref&gt;[http://www.ssb.no/befolkning/statistikker/innvbef/aar/2013-04-25?fane=tabell&amp;sort=nummer&amp;tabell=109859 Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre, 1. januar 2013] {{no icon}} [[Statistics Norway|SSB]], retrieved 9 June 2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Immigration to Norway]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{GER}}: 20 285 (2008)&lt;ref&gt;[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/ Statistisches Bundesamt Deutschland — Startseite]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ESP}}: 15 144&lt;ref&gt;http://www.ine.es/prodyser/pubweb/anuario06/anu06_02demog.pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{AUS}}: 12 317&lt;ref&gt;http://www.ausstats.abs.gov.au/ausstats/free.nsf/Lookup/C41A78D7568811B9CA256E9D0077CA12/$File/20540_2001%20(corrigendum).pdf&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{DEN}}: 10 215&lt;ref&gt;{{cite web|title=Statistics Denmark:FOLK2: Population 1. January by sex, age, ancestry, country of origin and citizenship|url=http://www.statistikbanken.dk/statbank5a/default.asp?w=1280}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{UKR}}: 7207 (2001)&lt;ref&gt;[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/select_5/?botton=cens_db&amp;box=5.1W&amp;k_t=00&amp;p=50&amp;rz=1_1&amp;rz_b=2_1%20%20%20&amp;n_page=3 State statistics committee of Ukraine&amp;nbsp;– National composition of population, 2001 census] (Ukrainian)&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{POL}}: 5846 (2002)&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090419113736/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_demographic_yearbook_2008.pdf Błąd 404. Strona o podanym adresie nie istnieje]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{BLR}}: 5087 (2009)&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm Ethnic composition: 2009 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123095511/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic2009.htm |date=2011-11-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{ITA}}: 4524&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tuttitalia.it/statistiche/cittadini-stranieri/lituania/|title=Popolazione residente in Italia proveniente dalla Lituania al 1° gennaio 2011.|accessdate = 2013-12-26|date=|year=2011|work=ISTAT}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{EST}}: 1882 (2016)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/estonia-ethnic2016.htm |title=Ethnic composition: 2016 estimation |accessdate=2018-08-06}}&lt;/ref&gt;|язык=[[литовский язык|литовский]]|раса=[[европеоид раса|европеоид]]|религия=[[христианство]] [[католицизм]] (большинство), [[протестантизм]], [[православие]]|родственные=[[латыши]]|входит=[[балты]]|включает=[[жемайты]], [[прусские литовцы]]|происхождение=[[балты]]}}
'''Литвалар''' ({{Lang-lt|lietuviai}}, {{lang-ru|лито́вцы}}, ед. {{Lang-lt|lietuvis}}) — балт [[Халыҡ|халҡы]], уларҙың ҙур өлөшө [[Литва]]ла йәшәй.

== Һаны һәм йәшәгән төбәктәре ==
Әлеге ваҡытта 3,2 миллион самаһы кеше үҙҙәрен литва милләтле тип һанай (шул иҫәптән литва телен белмәгән кешеләр ҙә). Уларҙың күбеһе [[Литва]]ла йәшәй. Республика Хөкүмәте ҡарамағындағы статистика буйынса департамент мәғлүмәттәре буйынса, литвалар Литва халҡының 84,6 % тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;2011.lt&quot;&gt;[http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Statistics Lithuania] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }} (Статистика Литвы): [http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 Population and social statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014172519/http://db1.stat.gov.lt/statbank/default.asp?w=1920 |date=2013-10-14 }}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;

Литоваларҙың ҙур төркөмдәре [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Канада]], [[Бөйөк Британия|һәм Шотландия Англия]], [[Бразилия]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләттәрендә һәм элекке [[СССР]]-ҙың ҡайһы бер республикаларында йәшәй. Хәҙерге [[Литва]]нан ситтә бер аҙ автохтон литва халҡы боронғо этник ерҙәрендә көн итә. Тәү сиратта ул — [[Белоруссия]]ның Төньяҡ-көнбайышы (Витебск өлкәһенең Браслав районында Опса ауылы янында, Гродно өлкәһе Островец районындағы Гервяты ауылы, Гродно өлкәһе Воронов районындағы Пеляс ауылы һәм башҡалар), [[Латвия]]ның көньяҡ-көнсығышы (барыһынан да алда [[Литва]]-[[Латвия]] сиге менән [[Даугава]] йылғаһы араһында) һәм [[Польша]]ның төньяҡ-көнсығышы (Пуньск ауылы, Подляс воеводалығында Сейны һәм Сувалки ҡалалары янында).

=== Рәсәйҙә ===
[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] йәшәүселәр:

* 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 45,6 мең литва. Күпселеге — 13 937 кеше — [[Калининград өлкәһе|Калининград өлкәһендә]] йәшәй.
* [[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса — 31,4 мең литва, уларҙың 9769-ы — [[Калининград өлкәһе]]ндә.

Барыһы ла тиерлек — 99,6 % — [[урыҫ теле]]н белгән.

Литвалар йәшәгән төбәктәр ([[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу, 2010|2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу]] мәғлүмәттәре буйынса):
{{кол|2}}
* Калининград өлкәһе — 9769

* Мәскәү — 1775

* Санкт-Петербург — 1294

* Красноярск крайы — 1277

* Иркутск өлкәһе — 1046

* Коми республикаһы — 977

* Мәскәү өлкәһе — 962

* Карелия — 733

* Краснодар крайы — 679

* Свердловск өлкәһе — 540

* Ленинград өлкәһе — 535

* Ростов өлкәһе — 429

* Алтай крайы — 382

* Ханты-Манси автономиялы округы — 378

* Силәбе өлкәһе — 358

* Мурманск өлкәһе — 354

* Кемерово өлкәһе — 346

* Омск өлкәһе — 332

* Пермь крайы — 330

* Приморье крайы — 2

* Томск өлкәһе — 329

* Смоленск өлкәһе — 322

* Архангел өлкәһе — 287

* Төмән өлкәһе — 267

* Волгоград өлкәһе — 252

* Ырымбур өлкәһе — 239

* Татарстан — 222

* Псков өлкәһе — 221

* Вологда өлкәһе — 218

* Саха Республикаһы — 206

* Новгород өлкәһе — 145

* Белгород өлкәһе — 135

* Ямал-Ненец автономиялы округы — 133

* Сахалин өлкәһе — 114

* Магадан өлкәһе — 105

* Еврей автономиялы өлкәһе — 51

* Түбәнге Новгород өлкәһе — 32
{{конец кол}}

== Этногенез ==
[[Файл:Baltic_Tribes_c_1200RU.svg|альт=|слева|мини|1200 йыл тирәһендә йәшәгән балт ҡәбиләләре картаһы]]
Беҙҙең эраның XI—XIII быуаттарынан бирле ике балт этносы («литва»&lt;ref&gt;[http://club-kaup.narod.ru/kaup_r_archussr_baltu_7.html Археология СССР. Литовские племена]&lt;/ref&gt; һәм «[[:ru:Жемайты|жамойть]]») хәҙерге Урта Литва уйһыулығы һәм Балтик тауҙар теҙмәһе майҙандарын тотош тиерлек биләп йәшәгән. XIII—XVI быуатта литва ҡәүеменә литванан тыш ''ятвягтарҙың'' бер өлөшө&lt;ref&gt;{{Книга|автор=|заглавие=Литовцы|ответственный=Председатель Науч.-ред совета Ю.С. Осипов. Отв. ред. С.Л. Кравец|издание=Большая Российская энциклопедия: в 30 т.|место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=2010|том=17. Лас-Тунас — Ломонос|страницы=652—654|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;, Жемайт ҡалҡыулығында йәшәгән Грунт ҡәберлектәре мәҙәниәтенең тотош ҡәбиләһе, ''сел, земгал'' һәм ''курш'' ҡәүемдәренең көньяҡ өлөштәре, шулай уҡ скальв, [[прустар]] һәм башҡа ҡайһы бер балт ҡәбиләләре ҡушылған.

2004 йылғы популяция генетиктарының генетик тикшеренеүҙәре (ике енескә лә әсәләренән күсә торған митохондриаль ДНК буйынса ла, шулай уҡ бары тик ир-ат яғы буйынса ғына нәҫелгә күсә торған Y-хромосома буйынса ла&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute2&quot;&gt;{{Статья|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;) тарихи этнолингвистик территориаль төркөмдәр араһында генетик айырмалар булмауын күрһәтә, тикшеренеүселәр фекеренсә, был һуңғы мең йыллыҡта литва этносына берләшкән балт ҡәбиләләре араһында була алған айырмалар тулыһынса юҡҡа сыҡҡан тигәнде аңлата.

Шулай уҡ тикшеренеү авторҙары литвалар араһында һаҡланған диалект һәм этнографик айырмалар төбәк мәҙәни айырмаларын консервациялауға булышлыҡ иткән оҙайлы феодаль-крепостной осор һөҙөмтәһе булыуын билдәләй&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot; /&gt;.

Икенсе яҡтан, Европа популяциялары контексында литвалар айырым урын алып тора, ләкин авторҙарҙың тикшеренеүе әсәнән ике енескә лә нәҫел буйынса күсә торған митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәре литваларҙың славян популяцияларына ла (поляктар һәм урыҫтар), фин-уғыр (эстондар һәм финдар) менән дә генетик яҡын туғанлығын күрһәтә, шулай уҡ был популяцияларҙың артыҡ ҙур булмаған географик яҡынлығын да сағылдыра, авторҙарҙың Y-хромосома (ир-аттар ДНК-һы) буйынса тикшеренеүҙәре литваларҙың фин-уғыр төркөмдәренә (эстондар һәм финдар) яҡыныраҡ икәнен күрһәткән&lt;ref name=&quot;Kasperaviciute&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kasperaviciute D., Kucinskas V. and Stoneking M.|заглавие=Y Chromosome and Mitochondrial DNA Variation in Lithuanians|издание=|тип=|год=2004|номер=|страницы=445|issn=|ссылка=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1529-8817.2003.00119.x/pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Этник төркөмдәр ===
Хәҙерге литвалар араһында ике төп этник төркөм — аукштайттар (аукштайтийҙар) һәм жемайттар (жемайтийҙар, иҫкесә — жмудь) бар, улар үҙ сиратында ваҡ этнографик төркөмдәргә бүленә. Аукштайттар араһынан көньяҡтыҡылар — дзуки (дзукийҙар) һәм Неман аръяғында йәшәүсе сувалкиҙар (сувалкийҙар, судувтар) айырым урын алып тора.

Жемайттар араһында шулай уҡ Кесе Литва (Клайпеда крайы) һәм хәҙерге [[Калининград өлкәһе]]нең — кесе литвалар (летувинниктар) тип аталған өлөшө айырым урын тота&lt;ref&gt;''Anita Rozentāle.'' Vācu gars un «mazlietuviešu» sīkstums&lt;/ref&gt;

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Traditional_Lithuanian_dancers3.jpg|слева|мини|210x210пкс|Литвалар]]
[[Европа]]ла [[Туфан]] тураһында риүәйәт осраған аҙ һандағы халыҡтарҙың береһе&lt;ref&gt;''[[Фрэзер, Джеймс Джордж|Фрэзер Дж. Дж.]]'' Фольклор в Ветхом Завете. — М.: [[Политиздат]], 1989. — ([[Библиотека атеистической литературы]]) — С. 157—158. — ISBN 5-250-01011-3&lt;/ref&gt;.

* ''Клумпакоис'' — литва халыҡ бейеүе.
* ''Сутартинес'' — күп тауыш менән башҡарылған литва йыры.

== Дин ==
XIV быуат аҙағына тиклем литваларҙың ата-бабалары күбеһенсә мәжүсиҙәр булып ҡалған, бер аҙ өлөшө православие динен тотҡан. Литва (Аукштайтия) 1387 йылда — [[католицизм]] ҡабул иткән, ә Жемайтия иһә унан да һуң — 1413 йылда сумдырылған (суҡындырыу йолаһы үткәрелгән). XVI—XVII быуаттарҙа Литва буйынса Реформация тулҡындары, һуңғараҡ контрреформация тулҡындары күҙәтелә, улар башлыса Литва аҡһөйәктәренә ҡағыла. Әлеге ваҡытта диндар литвалар күбеһенсә католицизм тота. Күпмелер протестант, православ һәм «яңы мәжүсиҙәр» ({{lang-ru|неоязычники}}) бар. Православ традициялар, башлыса, юғалған, шул уҡ ваҡытта грек сығышлы исемдәр (Никодим, Поликарп һәм башҡалар) XX быуат уртаһына тиклем үк популяр булған әле.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Аукштайты (племена)|Аукштайты (племена)]]
* [[:ru:Литва (племя)|Литва (племя)]]
* [[:ru:Прусские литовцы|Прусские литовцы]]
* [[:ru:Литовцы в Великобритании|Литовцы в Великобритании]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 77
* {{книга|автор=Муксинов Р. И.|заглавие=Политика властей Литвы в отношении своей зарубежной диаспоры|место=Вильнюс|издательство=Politika|год=2012|isbn=978-9986-478-31-7}}
* {{книга|автор=|том=|архив дата=2014-11-29|архив=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|ref=Этноатлас Красноярского края|тираж=|isbn=978-5-98624-092-3|серия=|страниц=224|столбцы=|страницы=|год=2008|часть=Литовцы|издательство=Платина (PLATINA)|место=Красноярск|издание=2-е изд., перераб. и доп|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. [[Рафиков, Рашит Гиззатович|Р. Г. Рафиков]] ; редкол.: [[Кривоногов, Виктор Павлович|В. П. Кривоногов]], Р. Д. Цокаев|викитека=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|оригинал=|заглавие=Этноатлас Красноярского края|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/106|deadlink=yes}} {{Wayback|url=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|date=20141129041312}}
* [https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 Литовцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417025227/https://bigenc.ru/ethnology/text/2147719 |date=2021-04-17 }} // [[:ru:Большая российская энциклопедия|Большая российская энциклопедия]]: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2010. — Т. 17. Лас-Тунас — Ломонос. — С. 652—654.

[[Категория:Литва]]
[[Категория:Рәсәй халыҡтары]]</text>
      <sha1>0cd4v0prm9o75d8rts66sdbm5olq8tl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лушев Пётр Георгиевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179913</id>
    <revision>
      <id>1299803</id>
      <parentid>1135649</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:07:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13143" sha1="gjlxhov049tew4jci4yf8hqtedaz4mr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лушев Пётр Георгиевич''' ([[18 октябрь]] [[1923 йыл]] — [[23 март]] [[1997 йыл]]) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы, [[Советтар Союзы Геройы]] [[1983 йыл|(1983)]].

== Биографияһы ==
Петр Георгиевич Лушев Архангельск губернаһы (хәҙерге [[Архангельск өлкәһе]]) Емцы өйәҙе Побоище ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Бер нисә йылдан ғаилә [[Архангельск]] тирәһендәге Ленин исемендәге урман заводы ҡасабаһына (3-сө ЛДК) күсә; Архангельскиҙа 95-се һанлы урта мәктәпте тамамлай.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас та [[1941 йыл|1941 йыджың]] авгусында [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияға]] алына. Кесе лейтенанттар курсын тамамлай. Ғәмәлдәге армияла- [[1942 йыл|1942 йылдың]] июненән. Волхов һәм Ленинград фронттарында һуғыша. 19-сы гвардия уҡсылар дивизияһы 61-се гвардия батальоны 1-се уҡсылар полкының взвод командиры&lt;ref name=&quot;Ord&quot;&gt;[http://podvignaroda.ru/filter/filterimage?path=VS/309/033-0690155-6657%2b011-6654/00000036.jpg&amp;id=36322573&amp;id1=5a66e0fcdb97c6be91f315b8d590bddb Наградной лист на сайте ][[Подвиг народа]]&lt;span&gt;.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;, [[1944 йыл]]дан — уҡсылар ротаһы командиры, [[1945 йыл]]да — батальондың өлкән адъютанты (хәҙерге армияла батальон штабы начальнигы вазифаһына тап килә).

[[1942 йыл|1942 йылғы]] Синявин һөжүм операцияһында ҡатнаша (1942 йылдың июлендә — башы, 30.8.1942 йылдың 30 авгусында мина ярсығы менән һул янбашы яралана, икеһе лә еңел яра), Ленинград — Новгород, Балтик буйы операцияларында, Курляндия төркөмөн ҡамауҙа ҡатнаша. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Ord&quot;/&gt;. [[1943 йыл|1943 йылдың]] октябрь айында [[Украина]]ла Лушевтың атаһы — ҡыҙылармеец Лушев Егор Федорович (1895—1943) — һәләк була&lt;ref&gt;Овсянкин Е. И. Генерал армии Пётр Лушев / Е. И. Овсянкин // Овсянкин Е. И. Завод на Северной Двине / Е. И. Овсянкин. — Архангельск, 2001. — С. 122—125.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Согласно донесению о безвозвратных потерях, умер в эвакогоспитале 60-й армии между 20 и 25 октября 1943 года. По данным документов, выложенных в ОБД «Память народа», похоронен в городе Носовка Черниговской области.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштан һуңғы осор ===
Һуғыштан һуң [[1947 йыл]]да офицерҙар составын камиллаштырыу курсын тамамлай. Танк батальоны штабы начальнигы, танк батальоны командиры булып хеҙмәт итә. [[1951 йыл]]дан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|ВКП(б)]] ағзаһы. [[1954 йыл]]да И. В. Сталин исемендәге Хәрби бронетанк ғәскәрҙәре академияһын тамамлай. [[1954 йыл]]дан — танк полкы командиры, танк дивизияһы командиры урынбаҫары була.

[[1966 йыл]]да Генераль штабы хәрби академияһын тамамлай. 1966 йылдың июленән — 44-се күнегеү танк дивизияһы командиры. 1968 йылдың май айынан — Мәскәү хәрби округында 4-се Кантемир гвардия танк дивизияһы командиры. [[1969 йыл|1969 йылдың июненән]] Германиялағы Совет ғәскәрҙәре төркөмө нөң дөйөм ғәскәри армияһы командующийының беренсе урынбаҫары була, [[1971 йыл|1971 йылдың]] ноябренән — ГСВГ составындағы 1-сеҠыҙыл Байраҡ гвардия танк армияһы командующийы (штабы [[Дрезден]]да, [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]]). [[1973 йыл]]да К. Е. Ворошилов исемендәге СССР Ҡораллы көстәре Генераль штабы Хәрби академияһы ҡарамағындағы Юғары академия курсын тамамлай.

=== Юғары команда вазифаларында ===
1973 йылдың 30 июленән алып — Германияла Совет ғәскәрҙәре төркөмө баш командующийының беренсе урынбаҫары, 1975 йылдың июненән — Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы, генерал-полковник (1976 февраль). [[1977 йыл|1977 йылдың]] ноябренән — Урта Азия хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. [[1980 йыл|1980 йылдың]] ноябренән — Мәскәү хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы. Хәрби дәрәжәләр «Армия генералы» хәрби дәрәжәһе 1981 йылдың 2 ноябрендге [[СССР Юғары Советы]] Президиумы указына ярашлы тәғәйенәлән. 1985 йылдың июленән Германияла Совет ғәскәрҙәре төркөмөнөң баш командующийы..

[[1986 йыл|1986 йылдың]] июнь айынан СССР Оборона министрының беренсе урынбаҫары. 1989 йылдың 24 ғинуарынан [[Варшава Килешеүе Ойошмаһы|Варшава килешеүенең]] Берләштерелгән Ҡораллы көстәрҙең һуңғы баш командующийы.1991 йылдың 26 апреленән СССР Оборона министрлығы ҡарамағындағы Генераль инспекторҙар төркөмө хәрби инспектор-советнигы.

[[СССР Юғары Советы|СССР Юғары советының]] 10-сы һәм 11 саҡырылыштары депутаты (1979—1989).1989 — 1991 йылдарҙа — СССР халыҡ депутаты 1981—1990 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.

=== Отставкала ===
1992 йылдың ғинуарынан — отставкала. [[Мәскәү]] ҡалаһында йәшәгән. 1997 йылдың 23 мартында вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.

Архангельск ҡалаһындағы 95-се мәктәптә уның иҫтәлегенә 2005 йылда мемориаль таҡтаташ асыла.

== Хәрби дәрәжәләре ==
* Танк ғәскәрҙәре генерал-майоры (25.10.1967)
* Танк ғәскәрҙәре генерал-лейтенанты (2.11.1972&lt;ref&gt;Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 3. Командный состав танковых войск. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2017. — ISBN 978-601-7887-15-5. — С. 648.&lt;/ref&gt;)
* генерал-полковник (19.02.1976)
* армия генералы (2.11.1981)

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==

* [[Советтар Союзы Геройы]] (1983 йылдың 17 октябрендәге указ).
* Ике [[Ленин ордены]] (икенсеһе −17.10.1983)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]].
* 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985).
* Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (беренсеһе — 18.10.1944&lt;ref name=&quot;Ord&quot;/&gt;)
* Ордены, «СССР ҡораллы көстәрендә ватанға хеҙмәте өсөн» 3-сө дәрәжә.
* [[«Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы]](1943).
* [[СССР миҙалдары]].
* Рәсәй федерацияһы миҙалдары.
* Сит дәүләттәр наградалары.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1|страницы=898}}
* Военная энциклопедия в 8 томах. М.:Издательство Министерства обороны Российской Федерации, 1994—2004. — Т.5.
* Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.159—160.

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=8813}}
* [https://web.archive.org/web/20101022214144/http://moscow-tombs.narod.ru/1997/lushev_pg.htm Могила П. Г. Лушева].
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында рота командирҙары]]
[[Категория:СССР танкистары]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 40 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Ленинград оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«За отличие в охране государственной границы СССР» миҙалы менән наградланғандар]]
[[Категория:«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткәне өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1997 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:23 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1923 йылда тыуғандар]]
[[Категория:18 октябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>gjlxhov049tew4jci4yf8hqtedaz4mr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Люстерник Лазарь Аронович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179973</id>
    <revision>
      <id>1299806</id>
      <parentid>1086969</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T00:53:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12773" sha1="gnaxnz1zr5vo0i932ou45j6rah6ijx5" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Лазарь Аронович Люстерник''' (1899—1981) — совет математигы. Физика-математика фәндәре докторы (1935), профессор (1935), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1946), [[Сталин премияһы]] лауреаты (1946).

== Биографияһы ==
[[1899 йыл]]дың [[31 декабрь|19(31) декабрендә]]  (Лодзь воеводствоһы, [[Польша]]) күп балалы [[Йәһүдтәр|йәһүд]] ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;В записи о рождении, доступной на сайте еврейской генеалогии JewishGen.org, указан как Яков Люстерник.&lt;/ref&gt;. Уның атаһы Арон Ерихимович Люстерник (1878 — 30 сентябрь 1936), Лодзь кешеһе, фабрика милектәше була; әсәһе — Мерка Тодрисовна Пикельная (1868—?), Новогрудок ҡалаһында тыуған, хужабикә була. Тиҙҙән ғаилә Лодзгә күсә, бында Л. А. Люстерник гимназияла уҡый башлай; гимназияны [[Смоленск]]та тамамлай, уның ғаиләһе [[Беренсе донъя һуғышы]] осоронда шунда йәшәй.

[[1922 йыл]]да [[Мәскәү университетының физика-математика факультеты]]н тамамлай, Н. Н. Лузиндың уҡыусыһы һәм «Лузитания» ҡатнашсыһы була ([[1936 йыл]]да — «математиктарҙың Лузинға ҡаршы төркөмө» («[[Лузин эше]]»ндә) ҡатнашсыһы. Һуңынан Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институтының аспирантураһында уҡый (1924—1926). 1927 йылда Л. А. Лустерник [[Мәскәү университеты]]ның приват-доценты итеп һайлана. 1928—1930 йылдарҙа — [[Түбәнге Новгород]] университеты профессоры, ә 1930 йылдан алып вафатына тиклем — Мәскәү университеты профессоры. 1934 йылдан 1948 йылға тиклем Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, бүлек мөдире, директор урынбаҫары вазифаларын биләй. Бер үк ваҡытта 1936—1943 йылдарҙа механика-математика факультетының функциональ анализ кафедраһы мөдире булып эшләй; функциональ анализ курсын уҡый. 1948—1955 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының аныҡ механика һәм хисаплау техникаһы институтының бүлек мөдире вазифаһын биләй&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Заляпин В.|заглавие=Лазарь Аронович Люстерник. К 100-летию со дня рождения|издание=Известия Челябинского Научного Центра|том=|номер=2|год=2000|страницы=|ссылка=http://csc.ac.ru/news/2000_2/2000_2_add.pdf}}&lt;/ref&gt;.

Уның төп хеҙмәттәре функциональ анализ, бигерәк тә вариацион иҫәпләү, дифференциаль геометрия һәм ысулдарын анализда ҡуллана башлаған алгебраик топология өлкәһендә. Люстерник (Л. Г. Шнирельман менән берлектә) сфераға гомеоморфлы һәр даими ябыҡ өҫлөктә, кәм тигәндә өс ябыҡ геодезик һыҙыҡтар булыуын иҫбатлай (төрлө, әммә тигеҙ тиерлек күсәрле эллипсоид — бындай геодезиктарҙың теүәл өсәү булғандағы киҫкен осрағы).

Шулай уҡ математик физика һәм хисаплау математикаһы өлкәһендә эшләй. Беренсе тапҡыр ([[1926 йыл|1926]]) Дирихла мәсьәләһен сығарыуға сикле айырмалар ысулын ҡуллана.

Математик анализда топологик тикшеренеүҙәрҙең яңы ысулдарын эшләгәне, геодезик һыҙаттар теорияһын булдырыуҙағы ҙур ҡаҙаныштары өсөн Люстерник 1942 йылда Сталин премияһына лайыҡ була. Люстерник — 1944 йылда баҫылып сыҡҡан радио пеленг буйынса караптың торошон билдәләү таблицаһы авторҙарының береһе.{{Sfn|Московский университет в Великой Отечественной войне|2020|с=76}}

Мәскәү «Лузитания» математик мәктәбенең эшләй башлаған сағы хаҡында хәтирәләрен яҙа&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Люстерник Л. А.|заглавие=Выступление на юбилейном заседании Московского математического общества|издание=[[УМН]]|том=20|номер=3(123)|год=1965|страницы=21–30|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn6024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Мәҡәлә|автор=Люстерник Л. А.|заглавие=Молодость Московской математической школы|издание=[[УМН]]|том=22|номер=1(133)|год=1967|страницы=137–161|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn5701}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Мәҡәлә|автор=Люстерник Л. А.|заглавие=Молодость Московской математической школы|издание=[[УМН]]|том=22|номер=2(134)|год=1967|страницы=199–239|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn5752}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Мәҡәлә|автор=Люстерник Л. А.|заглавие=Молодость Московской математической школы|издание=[[УМН]]|том=22|номер=4(136)|год=1967|страницы=147–185|ссылка=http://mi.mathnet.ru/umn5779}}&lt;/ref&gt;
[[Фән докторы|Физика-математика фәндәре докторы]] (1935). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты(1946).

[[1981 йыл|1981 йылдың]] [[22 июль|22 июлендә]] вафат була. [[Мәскәү]]ҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Икенсе дәрәжә [[Сталин премияһы]] (1946) — «Топологическая структура одного функционального пространства», «Новое доказательство теоремы о трёх геодезических», «О семействах дуг с общими концами на сфере», «О числе решений вариационной задачи» (1943) мәҡәләләрендә тасуирланған математик анализда тикшеренеүҙәрҙең яңы топологик ысулдарын эшләгәне өсөн.
* [[Ленин ордены]]
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* [[«Почёт Билдәһе» ордены]]
* миҙалдар

== Библиография ==
* ''Лаврентьев М. А., Люстерник Л. А.'' Курс вариационного исчисления. -М.-Л.: ОНТИ, 1938
* ''Бермант А. Ф., Люстерник Л. А.'' Тригонометрия для средней школы (на укр.языке) -К.: Радянська школа, 1955
* ''Люстерник Л. А.'' Выпуклые фигуры и многогранники — М.: ФИЗМАТГИЗ, 1956
* ''Люстерник Л. А.и др.'' Математический анализ. Дифференцирование и интегрирование — М.: ФИЗМАТГИЗ, 1961
* ''Люстерник Л. А.и др.'' Математический анализ. Функции, пределы, ряды, цепные дроби — М.: ФИЗМАТГИЗ, 1961
* ''Люстерник Л. А.и др.'' Математический анализ. Вычисление элементарных функций — М.: ФИЗМАТГИЗ, 1963
* ''Люстерник Л. А., Соболев В.&amp;amp;nbsp;И.'' Элементы функционального анализа — М.: Наука, 1965

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Категория Люстерника — Шнирельмана

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=|издательство=Издательство Московского университета|тираж=1000|isbn=978-5-19-011499-7|серия=|страниц=632|страницы=76|том=|год=2020|место=М.|часть=|издание=4-е, переработанное и дополненное|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=Московский университет в Великой Отечественной войне|ссылка часть=|ref=Московский университет в Великой Отечественной войне}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=22472 Люстерник Лазарь Аронович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224232011/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=22472 |date=2014-12-24 }}, Общероссийский математический портал.
* {{Мәҡәлә|автор=Тихомиров В. М.|заглавие=Лазарь Аронович Люстерник и теория экстремума|издание=[[Матем. просв.]]|номер=5|год=2001|страницы=12–19|ссылка=http://mi.mathnet.ru/mp74}}
* {{Мәҡәлә|автор=Тихомиров В. М.|заглавие=Лазарь Аронович Люстерник и его стихи|издание=[[Матем. просв.]]|номер=12|год=2008|страницы=7–12|ссылка=http://mi.mathnet.ru/mp234}}
[[Категория:Сталин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:22 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1899 йылда тыуғандар]]
[[Категория:31 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:МДУ-ның физика-математика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>gnaxnz1zr5vo0i932ou45j6rah6ijx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Курташин Владимир Егорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180670</id>
    <revision>
      <id>1299773</id>
      <parentid>1152800</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T12:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8996" sha1="3hbt2v4n2mu74s7ahfkunkxj7pd7i60" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Курташин Владимир Егорович''' ([[2 сентябрь]] [[1932 йыл]] — [[16 сентябрь]] [[2008 йыл]]) — инженер, {{Ғилми дәрәжә|кандидат|технических наук}} (1980). «Криогенмаш» фәнни-производство берекмәһенең генераль директоры. СССР халыҡ депутаты (1989—1991). [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] лауреаты (1990). РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1987). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1991).

== Биографияһы ==
Курташин Владимир Егорович 1932 йылдың 2 сентябрендә Мәскәү өлкәһе Горловский районы Кремлево ауылында эшсе ғаиләһендә тыуа.

1950—1955 йылдарҙа [[Тула дәүләт университеты|Тула механик институты]]нда уҡый. 1955 йылда хеҙмәт юлын мастер булып башлай, 1957 йылдан — механик, 1958 йылдан — Серго Орджоникидзе исемендәге Силәбе машиналар төҙөү заводының механика цехы начальнигы ярҙамсыһы. 1959—1963 йылдарҙа Тула өлкәһенең Узлов тау машиналары заводында механика-йыйыу цехы начальнигы урынбаҫары ҡорамалдао бүлеге начальнигы булып эшләй.

1963—1965 йылдарҙа — участка начальнигы, 1965—1966 йылдарҙа — механик эшкәртеү цехы начальнигы урынбаҫары, 1966—1970 йылдарҙа механик эшкәртеү цехы начальнигы, эксплуатация һәм төҙөлөш буйынса баш инженер урынбаҫары була. 1970—1972 йылдарҙа — партком секретары. 1972—1973 йылдарҙа — баш инженер урынбаҫары, 1973—1977 йылдарҙа — Балашиха машиналар эшләү заводы директорының производство буйынса урынбаҫары. 1977—1980 йылдарҙа — Балашиха машиналар эшләү заводы директоры, «Криогенмаш» НПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары була. 1971 һәм 1977 йылдарҙа Курташин Владимир Егорович [[СССР Юғары Советы]] Президиумы Указы менән «фиҙакәр хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» ике тапҡыр [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]менән бүләкләнә.

1980—1986 йылдарҙа «Союзкриогенмаш» криоген машиналар эшләү ВПО-һы етәксеһе була, 1986 йылдан — ошо уҡ берекмәнең баш идаралығында производство начальнигы. 1986—2008 йылдарҙа, йәғни 22 йыл дауамында В. Е. Курташин «Криогенмаш» фәнни-производство берекмәһенең булып генераль директоры вазифаһын биләй.

1987 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән В. Е. Курташин РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе почетлы исеменә лайыҡ була.

1990 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] бирелә.

[[1991 йыл]]дың [[24 ғинуар]]ында [[СССР Юғары Советы|СССР-Юғары Советы]] Президиумының «ябыҡ» Указы менән «Энергия-Буран» ракета-космос системаларын эшләүҙәге юғары ҡаҙаныштар өсөн&quot; Курташин Владимир Егорович [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була һәм уға [[Ленин ордены]] менән  [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] тапшырыла.

2003 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Президенты Указы менән В. Е. Курташин 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнә.

Төп эшмәкәрлегенән тыш башҡа ижтимағи-сәйәси эш менән шөғөлләнә: хеҙмәтсәндәрҙең Балашиха ҡала Советы депутаты, СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм СССР Юғары Советы союзы советының Сәнәғәтте, энергетиканы, техниканы һәм технологияларҙы үҫтереү мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе була. 1989—1991 йылдарҙа — СССР халыҡ депутаты, СССР-ҙың ауыр машиналар эшләүселәре профсоюзы үҙәк комитетын президиумы ағзаһы. 1990 йылдарҙа «Йортобоҙ — Рәсәй» сәйәси берекмәһендә тора&lt;ref&gt;''Народные депутаты СССР: справочник'' / Внешторгиздат, 1990 г. — 367 с&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың 16 сентябрендә вафат була.

== Наградалары ==
* [[«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы]] (24.01.1991)
* [[Ленин ордены]] (24.01.1991)
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (20.04.1971, 13.05.1977)
* 4-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (30.09.2003)
* ВДНХ миҙалы (алтын һәм көмөш)&lt;ref name=&quot;пг&quot;&gt;[http://www.mirbalashihi.ru/e/1124517-kurtashin-vladimir-egorovich Почётные граждане Балашихи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031200150/http://www.mirbalashihi.ru/e/1124517-kurtashin-vladimir-egorovich |date=2020-10-31 }}&lt;/ref&gt;

=== Премиялары ===
* [[СССР Дәүләт премияһы|СССР дәүләт премияһы]] (1990)
* Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендә хөкүмәт премияһы (27.02.2008).

=== Исемдәре ===
* РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1987)&lt;ref&gt;''Ведомости Верховного Совета РСФСР'' / Изд. ВС РСФСР, 1987 г. — Том 31, Выпуски 1497—1522&lt;/ref&gt;
* Балашиха ҡалаһының почетлы гражданы (1996)&lt;ref name=&quot;пг&quot;/&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Космонавтика и ракетостроение России: биографическая энциклопедия'' : А-Я / сост.: М. А. Первов. — Москва : Федеральное космическое агентство : Столичная энциклопедия, 2011 г. — 742 с. — ISBN 978-5-903989-11-9
[[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]]
[[Категория:ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2008 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:16 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәү өлкәһендә тыуғандар]]
[[Категория:1932 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>3hbt2v4n2mu74s7ahfkunkxj7pd7i60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ленский Игорь Леонидович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183200</id>
    <revision>
      <id>1299792</id>
      <parentid>1286517</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:25:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28034" sha1="2qj4hmxr57ddba4fjyv2b062lj71irl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ленский Игорь Леонидович'''  ('''Константин Сретенский''' псевдонимы аҫтында ла баҫыла ; [[16 февраль]] [[1963 йыл]], [[Мәскәү]]) — Рәсәй журналисы һәм [[Политология|политологы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sharya-papers.narod.ru/moswed/2007/n41-2007_p03.pdf|title=Нужен ли России такой надзор?}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Password/journals/31999/armfenomen.htm Журнал «Кто есть кто». # 3-1999. Армянский феномен. Партия дашнаков в новейшей истории]&lt;/ref&gt; . Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/rh1ls581izzt6gf7tm9b.html|title=Наш Коллега - Член Союза Писателей России}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gudok.ru/zdr/175/?ID=1275234&amp;archive=36285|title=Поезд как художественный салон}}&lt;/ref&gt;,  грузин-абхаз конфликты тарихы буйынса белгес. Педагогия фәндәре кандидаты&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.dissercat.com/content/problemy-formirovaniya-kultury-mezhnatsionalnykh-otnoshenii-v-pedagogicheskoi-publitsistike-|title=Диссертация «Проблемы формирования культуры межнациональных отношений в педагогической публицистике 1991—1997 гг.»}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылға ҡарата «Издательский дом „[[:ru:Гудок_(газета)|Гудок]]“» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең  мөхәррире һәм күҙәтеүсеһе булып эшләй. Тимер юл тематикаһы буйынса күп кенә мәҡәләләр, шулай уҡ «Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь» китабының авторы.

1990 йылдан 2000 йылға тиклем [[Правда (гәзит)|«Правда»]] гәзитенең махсус хәбәрсеһе, бүлек мөхәррире булып эшләй. Грузин-абхаз конфликты тураһындағы публицистик «Свидетели абхазской беды. Допросы с пристрастием» (М., Деловой ритм, 2008) китабы&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ефремов, Андрей|заглавие=«Град» над кипарисами|ссылка=http://www.lgz.ru/article/5732/|издание=[[Литературная газета]]|год=17 сентября 2008|номер=37 (6189)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627221809/http://www.lgz.ru/article/5732/|archivedate=2012-06-27}}&lt;/ref&gt;, «Под куполами Валаама» (2001) православие очеркының&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20080423020930/http://www.krotov.info/yakov/dnevnik/2001/20010323.html Новости С 16 по 23 марта 2001]&lt;/ref&gt;, «Проблемы формирования культуры межнациональных отношений в педагогической публицистике 1991—1997 гг.» (М., [[:ru:Российская_академия_образования|Российская академия образования]], 1998) темаһына диссертация авторы. 

Халыҡ-ара  ИКЧФ мастеры (Халыҡ-ара  [[шахмат]] уйыны федерацияһы)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.proza.ru/2005/03/17-173|title=Кингчесс — шахматы XXI века (Виктор Васин) / Проза.ру — национальный сервер современной прозы}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20071019024629/http://www.64.ru/old/2001/3/mar12.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://chess-portal.net/glossary/k/1175634091-kingchess.html|title=Кингчесс &quot; Национальный Шахматный Игровой Портал}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Игорь Леонидович Ленский 1963 йылдың 16 февралендә профессор-физик Леонид Александрович Ленский һәм Муниципаль мәғлүмәт Милли агентлығының фәнни-техник китапханаһы директоры Ленская Валентина Алексеевна (Теплова) ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуа&lt;ref&gt;ЛЕНСКИЙ С ЧУВАШСКИМИ КОРНЯМИ Игорь Ленский.&lt;small&gt;Дата обращения: 22 сентября 2014.&lt;/small&gt;&lt;small&gt;Архивировано 2 апреля 2015 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1983 йылда Үҙәк дәүләт физик культура институтының шахмат бүлеген тамамлай, 1991 йылда  Мәскәү гуманитар университетының журналистика бүлеген тамамлай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/r4z2zft6kmn6kc8jk8xf.html|title=НА ГОРОДСКОЙ ЭЛЕКТРИЧКЕ ПОЕДЕМ ЧЕРЕЗ 4 ГОДА}}&lt;/ref&gt;.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1983 йылда Тимирязев ауыл хужалығы академияһында шахмат клубы тренеры булып башлай. 1985—1990 йылдарҙа СССР Дәүләт спорт комитетында эшләй.

«Правда» гәзитенә баш мөхәррире Геннадий Селезнев саҡырыуы  буйынса килә. [[Абхазия]], [[Таулы Ҡарабах (регион)|Таулы Ҡарабах]], [[Тажикстан]], [[Ҡаҙағстан]], [[Молдова|Молдавияның]], [[Балтик буйы]] илдәре һәм элекке совет төбәктәрендә командировкалар материалдары буйынса яҙылған мәҡәләләр, интервью, очерктар авторы&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;/&gt;.

Махсус хәбәрсе, «Правда» гәзитенең бүлек мөхәррире, аҙналыҡ «Правда-5» гәзитенең баш мөхәррире урынбаҫары  (1990—2000), шулай уҡ [[:ru:Независимая_газета|«Независимая газета»]], [[:ru:Российская_газета|«Российская газета»]], «[[:ru:Военно-промышленный_курьер|Военно-промышленный курьер]]&lt;nowiki/&gt;»,  [[:ru:Московский_железнодорожник|«Московский железнодорожник»]], «[[:ru:Русь_Державная|Русь Державная]]&lt;nowiki/&gt;», «Губернские ведомости» (Кузбасс) гәзиттәрендә,  [[:ru:64_—_Шахматное_обозрение|«64 — Шахматное обозрение»]]&lt;nowiki/&gt;журналында, төбәк баҫмаларҙа баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;[http://www.whychess.com/ru/node/1533 Whychess. 75 лет со дня рождения Рошаля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905183953/http://www.whychess.com/ru/node/1533 |date=2023-09-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[Решения есть, нужна решимость. «Правда», 3.12.2006]&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт сараларында  меңдән ашыу публикациялар авторы.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

1992 йылдың  декабрендә матбуғатта Сыуашстандың милли оппозицияһы тарафынан был осорҙа барлыҡҡа килгән хәрби отрядтар тураһындағы мәсьәлә буйынса фекер алышыуҙы асып ебәрә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Серые волки у околицы|издание=[[Правда (газета)|Правда]]|год=11 декабря 1992}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Филиппов В. Р.|часть=Чувашская Ассоциация восточных единоборств и её лидеры|заглавие=Чувашия девяностых: этнополитический очерк|место=М.|издательство=[[Институт Африки РАН]]|год=2001|серия=Бунтующая этничность}}&lt;/ref&gt;.

1993 йылдың 1 октябрендә  беренсе  булып «Правда» гәзитендә Америка хоҡуҡ яҡлаусыларының блокадаға алынған РФ Юғары Советын хуплаған  интервьюһын баҫтырып сығара&lt;ref name=&quot;Hasbulatov&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Хасбулатов, Руслан Имранович|Хасбулатов Р. И.]]|часть=Глава V. Технология исполнения государственного переворота-II|заглавие=Великая российская трагедия|место=М.|издательство=Палея — «Аль-Кодс»|год=1994|isbn=5-86020-310-1|ссылка часть=http://1993.sovnarkom.ru/KNIGI/HASBULAT/hasb1-05.htm}}&lt;/ref&gt;.

1992 йылдан алып Ленский матбуғатта грузин-абхаз конфликты үҫешен яҡтырта. Абхазияның беренсе  президенты  Владислав Ардзинбанан интервью ала. 1993—1995 йылдарҙа «Правда» гәзиттәрендә баҫылып сыҡҡан  мәҡәләләрендә, федераль журналистарҙан беренсе булып Рәсәй Федерацияһы тарафынан Абхазия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон таныу кәрәклеге тураһында мәсьәләне күтәрә&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Шилов, Егор|заглавие=Абхазия: трудная судьба|ссылка=http://vpk-news.ru/articles/2942|издание=[[Военно-промышленный курьер]]|год=2 июля 2008|номер=26 (242)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=112|title=Покинь, война, край вечной весны}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=109|title=Не сочти себя небожителем, а равным среди равных}}&lt;/ref&gt;.

1998 йылда Юғары аттестация комиссияһы тарафынан Ленскийға этнопедагогика буйынса диссертацияһы өсөн  ғилми педагогия фәндәре кандидаты  дәрәжәһе бирелә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Проблемы формирования культуры межнациональных отношений в педагогической публицистике 1991-1997 гг.|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01000187151|место=М.|год=1998}}&lt;/ref&gt;. Диссертацияны Рәсәй мәғариф академияһының Шәхесте тәрбиләү һәм үҫтереү институтында академияның ағзаһы Геннадий Волков етәкселеге аҫтында яҡлай, консультанты конфликтолог, психология фәндәре докторы Николай Крогиус була.

2000—2011 йылдарҙа — «[[:ru:ЕвразХолдинг|ЕвразХолдинг]]&lt;nowiki/&gt;» компанияһының федераль власы органдары һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса эксперты, «Губернские ведомости» (медиапроект [[:ru:Аршба,_Отари_Ионович|Отари Аршбы]]) Кузбасс ижтимағи-сәйәси гәзитенең  Мәскәү бюроһы мөдире&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.metaltorg.ru/analytics/publication.php?id=1401|title=Запсиб готовится стать лидером}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bankfax.ru/news/29163/|title=&quot;ВЕСЕЛЫЙ ГУБЕРНАТОР - КАНДИДАТ НА ВЫЛЕТ&quot;: СЛЕДУЮЩИМ ИЗ ДОВЕРИЯ ПРЕЗИДЕНТА РОССИИ МОЖЕТ ВЫЙТИ ГЛАВА АЛТАЙСКОГО КРАЯ МИХАИЛ ЕВДОКИМОВ, СЧИТАЮТ В КУЗБАССЕ.}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ криминаль сюжеттарҙы яҡтырта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_4180_aId_336766.html|title=Усатый нянь из Германии}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың майынан алып — журналист, [[:ru:Московский_железнодорожник|«Московский железнодорожник»]] («Издательский дом &quot;Гудок&quot;») гәзитенең социаль бүлеге мөхәррире,  баш мөхәррире — Владимир Шелков). Гәзиттә һәм рунетта Рәсәйҙә тиҙ йөрөшлө тимер юл бәйләнешен үҫтереү, Мәскәү тимер юлының Кесе ҡулсаһы буйлап пасссажирҙар хәрәкәтен реконструкциялау һәм ебәреү тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gudok.ru/zdr/175/?ID=944516&amp;archive=30850|title=Gudok.ru, 26 июля 2013 Быстрее сообщение – больше пассажиров|accessdate=2015-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1040181&amp;archive=2014.03.18|title=Гудок, 18 марта 2014. Не дороже чем в электричке, но в 5 раз быстрее|accessdate=2015-06-06}}&lt;/ref&gt; шулай уҡ Рәсәй йылға флоты проблемаларын күтәрә&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1226712&amp;archive=2014.10.27|title=По Волге на белом теплоходе?|publisher=Гудок|accessdate=2014-10-27}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың декабрендә «Стальное предначертание» ([[:ru:Пастернак,_Борис_Леонидович|Борис Пастернак]] тураһында) һәм «Загадка полустанка» ( [[:ru:Левитан,_Исаак_Ильич|Исаак Левитан]] тураһында) эсселары өсөн &quot;Мөхәрририәт табышы» номинацияһында  [[:ru:Гудок_(газета)|«Гудок»]] &quot;Гәзите&quot; асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ижади конкурсында еңеп сыға&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/q49cq7427s29ufsrx69k.html|title=СТАЛЬНОЕ ПРЕДНАЧЕРТАНИЕ}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=677929|title=Загадка полустанка Железнодорожный шедевр Левитана можно увидеть только в репродукции}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзына ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;/&gt;.

== Шахмат ==

=== Ситтән тороп ===
38-се Европа чемпионаты призеры (1988—1996), донъя чемпионатының ¾  финал ҡатнашыусыһы. Халыҡ-ара  ИКЧФ мастеры (1997) турнирҙарҙың бер нисә  һөҙөмтәһе буйынса: (АВО-14, 38-се Европа чемпионатында, 20-се СССР чемпионаты – Исаак Романов мемориалы).  Мәскәүҙең 7-се чемпионаты  -өсөнсө призер (1985). СССР-ҙың  9-сы команда чемпионатының Мәскәү командаһы  составында  (1987—1992)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Гродзенский С. Энциклопедия заочных шахмат. М.: Проспект, 2018, с. 224. ISBN 978-5-392-26087-4&lt;/ref&gt;.

=== Көндөҙгө ===
Мәскәү чемпионатының  ярым финал һөҙөмтәләре буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1987)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Гродзенский С. Энциклопедия заочных шахмат. М.: Проспект, 2018, с. 224. ISBN 978-5-392-26087-4&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Өйләнгән. Ике балаһы бар: Клемент ул (1989, музыкант) һәм ҡыҙы София (1 декабрь 2000) 

== Һайланма библиография ==
[[Файл:Торг_вокруг_Абхазии.jpeg|мини| «Правда» гәзитендә мәҡәләһе, 1995 йылдың 17 майы ]]

=== Китаптары ===

* {{Китап|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Свидетели абхазской беды|место=М.|издательство=Деловой ритм|год=2008|страниц=320}} — ISBN 978-5-903291-05-2
* {{Китап|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|место=М.|издательство=Деловой ритм|год=2013|страниц=192}} — ISBN 978-5-903291-16-8
* {{Китап|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Стальные судьбы. Полпреды Московской магистрали|место=М.|издательство=АО «Издательский дом &quot;Гудок&quot;»|год=2020|том=1}}
* {{Китап|заглавие=Московская железная дорога: время, события, люди|ответственный=Ленский И. Л., Мягков В. В.|место=М.|издательство=МЖД|год=2019}}
* ''Ленский И. Л.'' Проблемы формирования культуры межнациональных отношений в педагогической публицистике 1991—1997 гг. ''Диссертация на соискание ученой степени кандидат педагогических наук.'' — М., Российская академия образования, 1998.

=== Мәҡәләләре ===

* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Серые волки у околицы|издание=[[Правда (газета)|Правда]]|год=11 декабря 1992}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Бикфордов шнур непризнанных|издание=Правда|год=19 апреля 1994|номер=|ссылка=http://ankakhutyun.am/archives/2396|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DR26A11W?url=http://arc.familyspace.ru/catalog/lenskij|archivedate=2013-01-05}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Не сочти себя небожителем, а равным среди равных|издание=Абхазия|год=1995|номер=1|ссылка=http://ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=109}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Покинь война, край вечной весны!|издание=Правда|год=13 сентября 1996|номер=|ссылка=http://ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=112}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=«Надо не охать и ахать, а впрягаться и работать». Интервью с министром [[Аман Тулеев|Аманом Тулеевым]]|издание=Правда-5|год=12 сентября 1996|номер=62 (91)}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Армянский феномен. Партия дашнаков в новейшей истории|издание=Кто есть кто|год=1999|номер=3|ссылка=http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Password/journals/31999/armfenomen.htm}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=«Решения есть, нужна решимость». Интервью с дипломатом Юлием Квицинским|ссылка=http://www.cprf.info/news/articles/we/46112.html|издание=[[Правда (газета)|Правда]]|год=1—4 декабря 2006|номер=133 (29041)}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Нужен ли России такой надзор|издание=Московская среда|год=31 октября–6 ноября 2007|номер=41 (244)|ссылка=http://sharya-papers.narod.ru/moswed/2007/n41-2007_p03.pdf}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=«В Абхазии я отстаивал российские интересы». Беседа с [[Сигуткин, Алексей Алексеевич|Алексеем Сигуткиным]]|издание=Военно-промышленный курьер|год=27 июня 2007|номер=24 (190)|ссылка=http://vpk-news.ru/articles/5081}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Абхазия не Косово. Территориальная целостность Грузии не опирается ни на какой закон. Беседа с [[Мигранян, Андраник Мовсесович|Андраником Миграняном]]|издание=Военно-промышленный курьер|год=16 января 2008|номер=2 (218)|ссылка=http://vpk-news.ru/articles/4394}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Так хочет народ Абхазии. Беседа с [[Багапш, Сергей Васильевич|Сергеем Багапшем]]|издание=Военно-промышленный курьер|год=14 мая 2008|номер=19 (235)|ссылка=http://vpk-news.ru/articles/5017}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Абхазию следует признать немедленно. Беседа с [[Бабурин, Сергей Николаевич|Сергеем Бабуриным]]|издание=Военно-промышленный курьер|год=21 мая 2008|номер=20 (236)|ссылка=http://vpk-news.ru/articles/4134}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Вокзал прощания. Гибель Дмитрия Кедрина — неразгаданная тайна русской филологии и криминалистики|издание=Онлайн газета для семейного чтения «Без штампов»|год=31 августа 2012|номер=|ссылка=http://stopstamp.ru/statty/5he6ipd57nxtap6jkj1c.html}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=По Волге на белом теплоходе? Навигация 2014 года — одна из самых тяжёлых в истории российского круизного флота|издание=Гудок|год=27 октября 2014|номер=192 (25627)|ссылка=http://www.gudok.ru/newspaper/?ID=1226712&amp;archive=2014.10.27}}
* {{Мәҡәлә|автор=Ленский И. Л.|заглавие=Поезд как художественный салон|издание=Gudok.ru|год=29 мая–5 июня 2015|номер=19|ссылка=http://www.gudok.ru/zdr/175/?ID=1275234&amp;archive=36285}}

== Ғилми баҫмалар ==

* Ленский И.Л. Культура межнациональных отношений в педагогической публицистике//Педагогика. -1998. -№ 3.
* Ленский И.Л. Формирование культуры межнациональных отношений средствами педагогической публицистики. Сб. Духовно-нравственные и государственно-правовые начала отечественного просвещения.-Москва, Общество &quot;Радетели просвещения&quot;, 1998.
* Ленский И.Л. Публицистика Ивана Яковлева. Сб. материалов международной конференции, посвященной 150-летию И.Я.Яковлева. Чебоксары. Чувашский гос. ун-т - 1998

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==

* [http://vpk-news.ru/articles/4134 &quot;Абхазию следует признать немедленно...&quot;]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127145952/https://vpk-news.ru/articles/4134 |date=2020-11-27 }}, 21 мая 2008
* [http://vpk-news.ru/articles/4394 Абхазия не Косово] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518194609/https://vpk-news.ru/articles/4394 |date=2022-05-18 }}, 16 января 2008
* [http://vpk-news.ru/articles/5017 Так хочет народ Абхазии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220518194354/https://vpk-news.ru/articles/5017 |date=2022-05-18 }}, 14 мая 2008
* http://www.ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=109 {{Недоступная ссылка}} [http://web.archive.org/web/20190411024443/http://www.ardzinba.com/article.php?ELEMENT_ID=109 Газета «Абхазия», № 1,1995 год.]
* [http://www.whoiswho.ru/old_site/russian/Password/journals/31999/armfenomen.htm АРМЯНСКИЙ ФЕНОМЕН], КТО есть КТО, Международные Отношения №3 1999
* [http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_4180_aId_336766.html УСАТЫЙ НЯНЬ ИЗ ГЕРМАНИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306032055/http://www.businesspress.ru/newspaper/article_mId_4180_aId_336766.html |date=2016-03-06 }}, номер 14 (305) от 12.04.2005
* [http://www.metalltorg.ru/analytics/publication.php?id=1401 Запсиб готовится стать лидером], 14.10.2004
* http://www.ikemerovo.ru/1.03.01/KZ131014.html{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.bankfax.ru/page.php?pg=29163 &quot;Веселый губернатор - кандидат на вылет&quot;: следующим из доверия президента России может выйти глава алтайского края Михаил Евдокимов, считают в кузбассе.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  &quot;Губернские ведомости&quot;, 17.03.2005
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт физик культура, спорт, йәштәр һәм туризм университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Педагогия фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1963 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Яҙыусылар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Шахматсылар]]</text>
      <sha1>2qj4hmxr57ddba4fjyv2b062lj71irl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леонтьев Алексей Алексеевич (тел белгесе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183385</id>
    <revision>
      <id>1299793</id>
      <parentid>1250283</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T20:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12389" sha1="k6yx79athoq08svuth7robgtd55vwo7" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Леонтьев Алексей  Алексеевич''' ([[14 ғинуар]] [[1936 йыл]], [[Мәскәү]] — [[12 август]] [[2004 йыл]], шунда уҡ) — СССР һәм Рәсәй лингвисы, психолог, {{Ғилми дәрәжә|доктор|психологических наук}} һәм {{Ғилми дәрәжә|доктор|филологических наук}}, Рәсәй Мәғариф академияһы  (1992) һәм Педагогика һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.raop.ru/|title=Официальный сайт Российской академии образования|accessdate=2012-02-16|archiveurl=yes|archivedate=2009-01-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122175153/http://raop.ru/ |date=2009-01-22 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Алексей Алексеевич Леонтьев  [[1936 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың [[14 ғинуар]]&lt;nowiki/&gt;ында  [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] билдәле психолог  Алексей Николаевич Леонтьев ғаиләһендә тыуа. А. А. Леонтьевтың улы  — Леонтьев Дмитрий Алексеевич — шулай уҡ психология фәндәре докторы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.psycho.ru/library/39|title=Человек продолжает происходить от обезьяны|accessdate=2010-02-19|archivedate=2011-04-02|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt;. А. А. Леонтьев [[1958 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да [[Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның филология факультетында  роман-герман бүлеген  «немец теле» һөнәре буйынса тамамлай. 1958 йылдан [[1975 йыл|1975 йылға]] тиклем  СССР Фәндәр академияһының тел ғилеме институтында — тәүҙә кесе ғилми хеҙмәткәр, аҙаҡ ( [[1966 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан) өлкән, һуңынан ([[1969 йыл|1969 йылдан]]) Психололингвистика һәм коммуникациялар теорияһы төркөмө етәксеһе була. [[1963 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да  филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Общелингвистические взгляды [[:ru:Бодуэн_де_Куртенэ,_Иван_Александрович|И. А. Бодуэна де Куртенэ]]&lt;nowiki/&gt;» темаһына диссертация яҡлай.  [[1968 йыл|1968]] йылда . — филология фәндәре докторына «Теоретическая проблема психолингвистического моделирования речевой деятельности»  темаһына диссертация, ә 1975 йылда  — психология фәндәре буйынса «Психология речевого общения» темаһы буйынса докторлыҡ  диссертацияһы яҡлай.

1975 йылдан — А. С Пушкин  исемендәге рус теле институтының методика һәм психология кафедраһы мөдире,   [[1976 йыл|1976]] йылдан — профессор.  [[1986 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан  — В. И. Ленин исемендәге  Мәскәү дәүләт педагогия институтының сит телдәр уҡытыу методикаһы кафедраһы профессоры (хәҙер [[Мәскәү дәүләт педагогия университеты]]), ә [[1997 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан — Мәскәү дәүләт университетының психология факультетының шәхес психологияһы кафедраһы профессоры

[[1992 йыл|1992 йылда]] Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана, ә 1997 йылда  — Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. 800-ҙән ашыу мәҡәлә һәм 30-ҙан ашыу китап авторы. РСФСР Педагогия йәмғиәтенең идара президиумы ағзаһы  һәм РСФСР буйынса «Массовые коммуникации в обучении и воспитании» секцияһы етәксеһе була, сит ил телдәрен  интенсив уҡытыу буйынса СССР Педагогика фәндәре академияһы ҡарамағында Ғилми-методик совет рәйесе, РСФСР «Белем» Йәмғиәтенең лекциялар пропагандаһының теорияһы һәм методикаһы буйынса Ғилми-методик совет рәйесе, төрлө методик журналдар  редколлегияһы ағзаһы, РФ Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы мәғариф учреждениеларында  тел сәйәсәте буйынса эксперт советы етәксеһе.

1970 йылдарҙан башлап педагогик психология һәм педагогика мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Күп йылдар  Ш.&amp;amp;nbsp;А.&amp;amp;nbsp;Амонашвили, В.&amp;amp;nbsp;В.&amp;amp;nbsp;Давыдов һәм башҡа күренекле психологтар һәм педагогтар менән хеҙмәттәшлек итә. «Мәктәп» Ваҡытлыса фәнни-тикшеренеү коллективының тел белеме лабораторияһы һәм Мәскәү белем биреү системаларын үҫтереү институтында шул исемдәге лаборатория етәксеһе була  (МИРОС). Мәктәп ҙәм юғары уҡыу йорттары белемен биреү мәсьәләләре буйынса  күп фәнни һәм популяр мәҡәләләр авторы, улар шул иҫәптән «Учительская газета» гәзитендә,  «Семья и школа» һәм «Знание — сила» журналдарында баҫылып сыға.

1997 йылдан —  ғилми «Мәктәп 2000... » ассоциацияһы етәксеһе (хәҙер «Мәктәп 2100» белем биреү программаһын үҫтереүҙә булышлыҡ итеү төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы),  [[2001 йыл|2001 йылдан]]  [[2004 йыл|2004 йылға]]  тиклем  — был ойошманың президенты. Мәктәп 2100» Мәғариф программаһының төп авторы һәм автор коллективының етәксеһе.

2004 йылдың [[12 август|12 авгусында]]  Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20101001045115/http://moscow-tombs.narod.ru/2004/leontyev_aa.htm Могила А. А. Леонтьева на Кунцевском кладбище]&lt;/ref&gt; 

== Төп эштәре ==
30-ҙан ашыу китап һәм 800-ҙән ашыу мәҡәлә авторы.

* Возникновение и первоначальное развитие языка. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, 1963;
* Слово в речевой деятельности: Некоторые проблемы общей теории речевой деятельности. — М.: Наука, 1965; переизд. — 2006;
* Психолингвистика. — Л.: Наука. Ленинградское отд-ние, 1967;
* Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. — М.: Наука, 1969;
* Язык, речь, речевая деятельность. — М.: Просвещение, 1969; переизд. — 2007;
* Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. — М.: Наука, 1969 ;переизд. — 2005, 2010;
* Психологические механизмы и пути воспитания умений публичной речи. — М., 1972;
* Папуасские языки. — М.: Наука, 1974;
* Психология общения. — Тарту, 1974;
* Психология речевого общения: диссертация. — М., 1975; переизд. — 2005;
* Что такое язык. — М.: Педагогика, 1976;
* Речь в кри­ми­на­ли­сти­ке и су­деб­ной пси­хо­ло­гии. М., 1977 (совм. с А.М.Шах­на­ро­ви­чем, В. И. Ба­то­вым);
* Педагогическое общение. — 1979;
* Язык ток-пи­син (не­оме­ла­не­зий­ский). М., 1981 (совм. с М. В. Дьяч­ко­вым, Е. И. Тор­суе­вой);
* {{Китап|автор=|заглавие=Путешествие по карте языков мира|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=1990|страниц=144|isbn=5-09-001866-9}}.
* Л. С. Выготский. — 1990;
* Основы психолингвистики. — 1997; переизд. — Смысл; Лань, 2003;
* Психология общения. - М., Смысл, 1997. - 365 с.
* Деятельный ум (Дея­тель­ность, Знак, Лич­ность). — М., 2001;
* Язык и ре­че­вая дея­тель­ность в об­щей и пе­да­го­ги­че­ской пси­хо­ло­гии. М.; Во­ро­неж, 2001.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* ''Ахутина Т. В.'' Психология, лингвистика и междисциплинарные связи: сборник научных работ к 70-летию со дня рождения Алексея Алексеевича Леонтьева. — М.: Смысл, 2008.
* ''Леонтьев Д. А., Леонтьева А. А., Тарасов Е. Ф.'' Алексей Алексеевич Леонтьев // Отечественные лингвисты XX века / Отв. ред. В. В. Потапов. — М.: Издательский Дом ЯСК, 2016. — С. 283—290. — ISBN 978-5-9908330-3-6

== Һылтанмалар ==

* [http://bigenc.ru/linguistics/text/2140599 Статья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220523170840/https://bigenc.ru/linguistics/text/2140599 |date=2022-05-23 }} в [[Ҙур Рәсәй энциклопедияһы|БРЭ]]
* [https://web.archive.org/web/20091230001855/http://www.rhetor.ru/node/136 Леонтьев Алексей Алексеевич]
* ''Леонтьев А. А.'' [http://sprach-insel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=42&amp;Itemid=61 «Бессознательное и архетипы как основа интертекстуальности»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220629094327/http://www.sprach-insel.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=42&amp;Itemid=61 |date=2022-06-29 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Кунцево зыяратында ерләнгәндәр]]
[[Категория:Рәсәй педагогтары]]
[[Категория:Психология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Филология фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2004 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:14 ғинуарҙа тыуғандар]]</text>
      <sha1>k6yx79athoq08svuth7robgtd55vwo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манин Юрий Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183606</id>
    <revision>
      <id>1299813</id>
      <parentid>1280898</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18055" sha1="0069efa59xuaoyyr31ubvch4xhkyvuj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Манин Юрий Иванович''' ([[16 февраль]] 1937, [[Аҡмесджит|Симферополь]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — совет һәм америка математигы, алгебраик геометр, педагог.

[[Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр академияһының]] ағза-корреспонденты (1991; 1990 йылдан — СССР Фәндәр академияһының)&lt;ref&gt;{{Сотрудник РАН|236|Юрия Ивановича Манина}}&lt;/ref&gt;. Нидерланд фәндәр Король академияһы, Геттинген Фәндәр академияһы, «[[Леопольд Академияһы|Леопольдина]]» академияһы, Франция фәндәр академияһы (2005)&lt;ref&gt;[https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-M/yuri-manin.html Yuri Manin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200126125753/https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-de-l-Academie-des-sciences-/-M/yuri-manin.html |date=2020-01-26 }}{{ref-fr}}&lt;/ref&gt;, Америка фән һәм сәнғәт академияһы һәм Папа фәндәр академияһы (Ватикан) (1996) ағзаһы. [[Сорбонна]], Осло Университеты һәм Уорикский университетының Почетлы докторы. Коммутатив булмаған алгебраик геометрияға һәм квант информатикаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.

== Биографияһы ==
Симферополдә, Ҡырым педагогия институты студенттары Иван Гаврилович Манин (1913—1943) һәм Ревекка Зиновьевна Миллер ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Manin.html Yuri Ivanovich Manin]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/2014/Starina/Nomer1/Manin1.php Зиновий Миллер «Из пережитого» (предисловие и редакция Юрия Манина)]&lt;/ref&gt;. Атаһы география факультетын тамамлай һәм шунда уҡ уҡытыусы итеп ҡалдырыла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |title=Географический факультет Таврического университета |accessdate=2014-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217065826/http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |archivedate=2014-12-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217065826/http://live-krym.ru/ves-kryma/nauchnyj-krym/item/135-geograficheskij-fakultet-tavricheskogo-universiteta-istoriya-dlinnoyu-v-zhizn.html |date=2014-12-17 }}&lt;/ref&gt;. Әсәһе филология факультетын тамамлай һәм һуңғараҡ яҙыусы, декабрист А. А. Бестужев тураһында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бала сағын Симферополдә Субхи урамындағы 16-сы йортта әсәһе яғынан өләсәһе һәм олатаһы йортонда уҙғара. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланыу менән ғаилә пединституты менән [[Махачҡала|Махачкала]]ға, унан Чарджоуға һәм [[:ru:Мирзачуль|Мирзачулгә]] эвакуациялана. 1943 йылдың көҙөндә атаһы фронтта хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1941 йылда)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie65968446/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%26first_name%3D%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%26middle_name%3D%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&amp;search_view_id=memorialchelovek_pechatnoi_knigi_pamyati411902229&amp;static_hash=28a1cf6f1e3858642a4f3380c566b025v9 Память народа]&lt;/ref&gt;).

1945 йылда әсәйе менән [[Симферополь|Симферополгә]] ҡайта (Һуңыраҡ әсәһе [[Ҡырым]] нәшриәтендә нәфис әҙәбиәттең баш мөхәррире була, ләкин космополитизмға ҡаршы көрәш кампанияһы барышында эштән бушатыла). Мәктәп йәшендә Юрий Иванович Манинға Виноградовтың «Основы теории чисел» китабы ҙур йоғонто яһай; 15 йәшендә ул Виноградовҡа үҙе тапҡан түңәрәк эсендәге бөтөн нөктәләр һаны өсөн формула дөйөмләштерелеүен ебәрә.

1953 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай һәм [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә.

1958 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]н, һуңынан шунда уҡ Игорь Ростиславович Шафаревичтың ғилми етәкселеге аҫтында аспирантураны тамамлай.

Физика-математика фәндәре буйынса 1961 йылда кандидатлыҡ, ә 1963 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.

1960—1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтында алгебра бүлегендә эшләй.

1965—1992 йылдарҙа [[Мәскәү университеты]]нда эшләй. 1967 йылда юғары алгебра кафедраһы профессоры була.

1992—1993 йылдарҙа C Массачусетс технология институты профессоры.

1993 йылда [[Германия|Германияға]] күсә һәм Макс Планк Йәмғиәтенә ҡабул ителә.

1993—2005 йылдарҙа Макс Планк математика институты директорҙашы ([[Бонн]]).

2002 йылдан алып әлеге көнгә тиклем Төньяҡ-көнбайыш университеты ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) профессоры.

2005 йылдан Макс Планк математика институтының атҡаҙанған профессоры (Бонн).

Уның киң билдәле булған уҡыусылары [[Дринфельд Владимир Гершонович|В. Г. Дринфельд]] һәм В. А. Исковских.

Ағалы-ҡустылы Стругацкийҙарҙың «[[:ru:За миллиард лет до конца света|За миллиард лет до конца света]]» фантастик повесынан Вечеровскийҙың прототибы&lt;ref&gt;''[[Цфасман, Михаил Анатольевич|Цфасман М. А.]]'' [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/433513/Uchenyy_uchitel_poet Ученый, учитель, поэт] // «Троицкий вариант» № 4 (223), 28 февраля 2017.&lt;/ref&gt;.

== Фәнни ҡаҙаныштары ==
Математика һәм физиканың өр-яңы асыштарына әүҙем ҡыҙыҡһыныу Ю. И. Маниндың ғилми эшмәкәрлегенең төп үҙенсәлеге булып тора. Уҡыусылары һәм коллегалары менән хеҙмәттәшлектә ул алгебраик геометрия (шул иҫәптән — коммутатив булмаған), дифференциаль тигеҙләмәләр, кодтар теорияһы, һандар теорияһы, категориялар теорияһы, математик физика, суперсимметрия, квант төркөмдәре, көҙгө симметрияһы, квант иҫәпләмәләре буйынса хеҙмәттәр яҙа. Бөтә күрһәтелгән өлкәләрҙә уның идеялары бөгөнгәсә ҙур әһәмиәткә эйә.

Мәҫәлән, ул алгебраик төркөмдәр теорияһын эшләүгә мөһим өлөш индерә; параметрға бәйле алгебраик күп төрлөлөктәрҙә дифференциаль операторҙар ысулын эшләй, уның нигеҙендә функциональ ҡырҙар өсөн Мордель проблемаһын хәл итә; М. Атья, В. Г. Дринфельд һәм Н. Хитчин менән берлектә [[:ru:Инстантоны Янга — Миллса|Янг — Миллс]] инстантондарының алгебра-геометрик тасуирламаһын эшләй.

== Мауығыуҙары ==
Әҙәбиәт, шиғриәт, психология, философия, сит телдәр һәм туризм менән мауыға.

== Ғаиләһе ==
* Математиктың олатаһы, Юзовкала тыуып үҫкән Зиновий Григорьевич (Зундель Гиршевич) Миллер (1879—1943) йәш сағында урындағы драма театры өсөн пьесалар яҙа, һуңыраҡ журналист булып эшләй, 1916 йылдан алып ғаиләһе менән Симферополдә йәшәй. Уның тарихи драмалары: «Месть Горофы» (3 шаршауҙа) — 1898 йылда, «Юдифь» (4 шаршауҙа) — 1900 һәм 1904 йылдарҙа, «Фегора» (5 шаршауҙа) 1900 йылда нәшер ителә.
* Апайы (әсәһенең һеңлеһе) — әҙәбиәт белгесе һәм тәржемәсе Рашель Зиновьевна Миллер-Будницкая (1906—1967), филология фәндәре кандидаты, Редьярд Киплинг, Шолом-Алейхем һәм башҡа яҙыусылар ижады буйынса тәржемәләр һәм эштәр авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* Мәскәү математика берләшмәһенең [[1963 йыл]] премияһы
* Ленин премияһы, 1967 йыл, алгебраик кәкреләр һәм Абель төрлөлөгө теорияһы буйынса эштәр өсөн
* Алтын Брауэр миҙалы (1987)
* Математика буйынса Неммерс премияһы (1994)
* Математика буйынса Рольф Шок премияһы (1999)
* [[:ru:Чернский приглашенный профессор|Черн саҡырылған профессоры]] (1999)
* Король Фейсалдың халыҡ-ара премияһы (2002)
* Кантор миҙалы (2002)
* Бойяи премияһы (2010)
* Эйлер лекцияһы (2016).

2000 йылда Европа математика конгресында пленар доклад яһай.

== Китаптары ==
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по алгебраической геометрии. Часть 1: Аффинные схемы. — {{М.}}: [[Мәскәү дәүләт университеты|МГУ]], 1970. — 133 с.
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по алгебраической геометрии. Часть 2. К-функтор в алгебраической геометрии. — М.: МГУ, 1971. — 86 с.
* ''Манин Ю. И.'' Кубические формы: алгебра, геометрия, арифметика. — М.: Физматлит, 1972,— 304с.
* ''Манин Ю. И.'' Десятая проблема Гильберта // Современные проблемы математики: Сборник. — М.: ВИНИТИ, 1973
* ''Манин Ю. И.'' Лекции по математической логике. В 2-х частях. — М.: МГУ, 1974,— 133+69 с.
* ''Манин Ю. И.'' P-адические автоморфные функции — М.: ВИНИТИ, 1974,— 92 с.
* ''Манин Ю. И.'' Алгебраические аспекты нелинейных дифференциальных уравнений. — М.: ВИНИТИ, 1978,— 150 с.
* ''Манин Ю. И.'' Доказуемое и недоказуемое. — М.: Советское Радио, 1979,— 88 с.
* ''Манин Ю. И.'' Математика и физика. — М.: Знание, 1979. — 33 с.
* ''Манин Ю. И.'' Вычислимое и невычислимое. — М.: Советское радио, 1980. — 128 с.
* ''Манин Ю. И.'' Калибровочные поля и комплексная геометрия. — М.: Наука, 1984. — 336 с.
* ''Кострикин А. И., Манин Ю. И.'' Линейная алгебра и геометрия. — М.: Наука, 1986. — 304 с.
* ''Гельфанд С. И., Манин Ю. И.'' Методы гомологической алгебры. Введение в когомологии и производные категории. Том 1. — М.: Наука, 1988,— 416с.
* ''Манин Ю. И., Панчишкин А. А.'' Введение в теорию чисел. — М.: ВИНИТИ, 1990. — 135 с.
* ''Manin, Yu.'' Topics in noncommutative geometry. — Princeton University Press, 1991
* ''Кобзарев&amp;amp;nbsp;И.&amp;amp;nbsp;Ю., Манин Ю. И.'' Элементарные частицы. Диалоги физика и математика. — М.: ФАЗИС, 1997. — 208 с.
* ''Manin, Yu.'' Frobenius manifolds, quantum cohomology, and moduli spaces. — American Mathematical Society, 1999.
* ''Манин Ю. И.'' [http://www.math.ru/lib/files/pdf/manin.pdf Математика как метафора]. — М.: МЦНМО, 2008. — 400 с.
* ''Манин Ю. И., Панчишкин А. А.'' Введение в современную теорию чисел. — М.: МЦНМО, 2009. — 552 с.
* ''Манин Ю. И.'' Введение в теорию схем и квантовые группы. — М.: МЦНМО, 2012. — 256 с.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.casinapioiv.va/content/accademia/en/academicians/ordinary/manin.html Профиль Юрия Ивановича Манина] на официальном сайте Папской академии наук{{Ref-en}}
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=18683 Страница Юрия Ивановича Манина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220401132001/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=18683 |date=2022-04-01 }} на Общероссийском математическом портале
* [http://old.computerra.ru/2001/379/6780/ Интервью Юрия Манина журналу «Компьютерра»] Архивная копия от 29 октября 2020 на Wayback Machine, 2001
* [http://www.mpim-bonn.mpg.de/Search/results.jsp?query=Manin Программа конференции] в честь Ю. И. Манина в институте Макса Планка, 2005 (недоступная ссылка с 26-09-2013 [3164 дня])
* [http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=83538 Манин Юрий Иванович на сайте «биография.ру»]
* [https://www.simonsfoundation.org/science_lives_video/yuri-manin/ Биография и видеоинтервью на сайте Simons Foundation]{{Ref-en}}
* ''Цфасман М. А.'' [http://trv-science.ru/2017/02/28/uchenyj-uchitel-poet/ Учёный, учитель, поэт]
[[Категория:Леопольдина ағзалары]]
[[Категория:СССР ФА мөхбир ағзалары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Симферополдә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:16 февралдә тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>0069efa59xuaoyyr31ubvch4xhkyvuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мищенко Евгений Фролович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183702</id>
    <revision>
      <id>1299823</id>
      <parentid>1242096</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T11:15:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14535" sha1="nxui1ij2ab35etehipzun8si87mwxls" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мищенко Евгений Фролович''' ([[9 март]] [[:ru:1922|1922]] йыл, Хотиловка ауылы, хәҙер «Вязники ҡалаһы» Муниципаль берәмеге составында — [[20 июль]] [[:ru:2010|2010]] йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй [[Математик|математигы]], [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы ([[:ru:1991|1991]] йылдан, [[:ru:1984|1984]] йылдан — СССР Фәндәр академияһының), физика-математика фәндәре докторы, профессор, [[Дифференциаль тигеҙләмә|дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы]] һәм процестарға идара итеү теорияһы өлкәһендә белгес, хәҙерге заман математик идара итеү теорияһын төҙөүселәренең береһе&lt;ref&gt;{{Сотрудник РАН|194|Евгения Фроловича Мищенко}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Е. Ф. Мищенко Владимир губернаһының Вязники станцияһынан алыҫ түгел ерҙә тыуған. Шул уҡ өлкәнең Яңы Вязники ҡасабаһында урта мәктәпте тамамлай. Өлкән кластарҙа математика менән ҡыҙыҡһына һәм мәктәп уҡытыусыһы йоғонтоһонда билдәле физика фәндәре докторы А. А. Андроновтың һәм уның хеҙмәткәрҙәренең Горькийҙағы лекцияларын тыңлай башлай. Бынан тыш, ул һәләтле уҡыусыны хуплаған П. С. Александров менән хат алыша&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tm&amp;paperid=270&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus «К 80-летию Е. Ф. Мищенко»]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Труды МИАН, 2002, том 236.&lt;/ref&gt;.

1940—1946 йылдарҙа Е. Ф. Мищенко хәрби хәрәкәттәге армияла (1941—1944 йылдарҙа [[Карелия]] фронтында) хеҙмәт итә. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://podvignaroda.ru/?#id=36569206|title=Подвиг народа|author=|date=|publisher=podvignaroda.ru|accessdate=2018-08-30}}&lt;/ref&gt;. 1942 йылда яңылыш һәләк булған тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=51684530&amp;p=14|title=ОБД Мемориал|publisher=obd-memorial.ru|accessdate=2018-08-30}}&lt;/ref&gt;.

1946 йылда [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның механика-математика факультетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң (1951) геометрия һәм топология кафедраһында аспирантурала ҡалдырыла (1951—1953). Ошо ваҡыт эсендә П. С. Александров уның етәксеһе була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

1950-се йылдар башында Л. С. Понтрягин менән хеҙмәттәшлек итә башлай һәм тиҙҙән уның яҡын хеҙмәткәрҙәренең береһенә әүерелә, тулыһынса дифференциаль тигеҙләмәләр һәм идара итеү процестары теорияһына күсә. 1954 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның В. А. Стеклов исемендәге Математика институтында эшләй. 1994 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1959—1994 йылдарҙа директор урынбаҫары), Рәсәй Фәндәр академияһының Математика бүлеге бюроһы ағзаһы, Рәсәй Фәндәр академияһы советнигы (1994 йылдан). 1987—2010 йылдарҙа «Труды Математического института им. В. А. Стеклова» журналының баш мөхәррире була&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://www.moscow-tombs.ru/2010/mishchenko_ef.htm Могила Е. Ф. Мищенко на Троекуровском кладбище]&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
Е. Ф. Мищенконың тикшеренеүҙәре саф һәм ғәмәли математиканың төрлө өлкәләрен үҙ эсенә ала: топология, ябай дифференциаль тигеҙләмәләр теорияһы (сингуляр ҡуҙғыуҙар теорияһы), тирбәлеүҙәр теорияһы, оптималләштереү теорияһы һәм дифференциаль уйындар.

Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография авторы, улар араһында Л. С. Понтрягин, В. Г Болтянский һәм Р. В. Гамкрелидзе менән берлектә яҙылған «Оптималь процесстарҙың математик теорияһы» (1961) һәм уҡыусылары менән берлектә әҙерләнгән «Периодические движения и бифуркационные процессы в сингулярно возмущенных системах» монографияһы (1995). Мәскәү физика-техник институтында «Дифференциаль тигеҙләмәләр» курсын уҡый.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] ([[1944 йыл|1944]])
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[1975 йыл|1975]])
* [[Октябрь Революцияһы ордены]] ([[1982 йыл|1982]])
* I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985)
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1999) — Ватан фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгёне һәм Рәсәй Фәндәр академияһының 275 йыллығы менән бәйле&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/13952|title=Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 1999 года № 701 «О награждении государственными наградами Российской Федерации работников Российской академии наук»|publisher=// Официальный сайт Президента России|accessdate=2016-08-23}}&lt;/ref&gt;

Евгений Фроловичтың фәнгә индергән өлөшө [[Ленин премияһы]] (1962), Н. М. Крылов исемендәге премия(1980), Халыҡ-ара академик нәшриәт компанияһы -Фән премияһы (1998) һәм Демидов премияһы (2008) менән билдәләнгән..

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* {{Китап|автор=Понтрягин Л. С., Болтянский В. Г., Гамкрелидзе Р. В., Мищенко Е. Ф. |заглавие=Математическая теория оптимальных процессов|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Физматгиз|год=1961|страниц=|страницы=|isbn=}}
* {{Китап|автор=Мищенко Е. Ф. |заглавие=Асимптотическая теория релаксационных колебаний, описываемых системами второго порядка|издание=Матем. сборник, 44(86)|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=|год=1958|том=|страниц=|страницы=457–480|isbn=}}
* {{Китап|автор=Мищенко Е. Ф. |заглавие=Асимптотическое вычисление периодических решений систем дифференциальных уравнений, содержащих малые параметры при производных|издание=Известия АН СССР|серия=серия матем., 21|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=|год=1957|том=|страниц=|страницы=627–654|isbn=}}
* {{Китап|автор=Мищенко Е. Ф., Колесов А. Ю. |заглавие=Асимптотическая теория релаксационных колебаний|издание=Труды Матем. института им. В. А. Стеклова, 197|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=|год=1991|том=|страниц=|страницы=3–84|isbn=}}
* {{Китап|автор=Мищенко Е. Ф. |заглавие=О некоторых игровых задачах преследования и уклонения от встречи|издание=Автоматика и телемеханика № 9|ответственный=|ссылка=|место=|издательство=|год=1972|том=|страниц=|страницы=24–30|isbn=}}
* {{Китап|автор=Мищенко Е. Ф., Садовничий В. А., Колесов А. Ю., Розов Н. Х.  |заглавие=Автоволновые процессы в нелинейных средах с диффузией|издание=|ответственный=|ссылка=|место=М.|издательство=Физматлит|год=2005|том=|страниц=|страницы=|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Аносов Дмитрий Викторович|Д. В. Аносов]], А. А. Болибрух.'' [http://www.mathnet.ru/php/getFT.phtml?jrnid=tm&amp;paperid=270&amp;what=fullt&amp;option_lang=rus «К 80-летию Е. Ф. Мищенко»]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Труды МИАН, 2002, том 236.
* [http://www.nkj.ru/archive/articles/17040/ Академик Евгений Мищенко: Общение с гением — это клад, которым пользуешься всю жизнь] // Наука и жизнь, 2010, № 1
* [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9465&amp;option_lang=rus Евгений Фролович Мищенко (к девяностолетию со дня рождения)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531052841/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&amp;jrnid=rm&amp;paperid=9465&amp;option_lang=rus |date=2022-05-31 }} // Успехи математических наук, 2012. — Т. 67, вып. 2 (404). — С. 193—207.
* {{Cite web|author=Е. Понизовкина|authorlink=|datepublished=Февраль 2009|url=http://www.uran.ru/gazetanu/2009/02/nu04/wvmnu_p4_04_022009.htm|title=Академик Е. Ф. Мищенко: «Мы доказывали леммы на снегу»|work=Газета Уральского отделения Российской академии наук № 04 (988)|publisher=НАУКА УРАЛА|accessdate=2010-01-22|lang=ru|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130603000204/http://www.uran.ru/gazetanu/2009/02/nu04/wvmnu_p4_04_022009.htm|archivedate=2013-06-03}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.uran.ru/sobitia/presid/ldf_2008/laureatmistchenko2008.htm Лауреат Демидовской премии Мищенко Евгений Фролович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531051334/http://www.uran.ru/sobitia/presid/ldf_2008/laureatmistchenko2008.htm |date=2022-05-31 }}
* [http://www.mi.ras.ru/index.php?c=show_dep&amp;id=2 Отдел дифференциальных уравнений] Математического института им. В. А. Стеклова
* [http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=9113 Общероссийский математический портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418105844/http://www.mathnet.ru/php/person.phtml?option_lang=rus&amp;personid=9113 |date=2021-04-18 }}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы сәйәси эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XX быуат математиктары]]
[[Категория:Рәсәй математиктары]]
[[Категория:СССР математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:2010 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:20 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1922 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт университетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>nxui1ij2ab35etehipzun8si87mwxls</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1299797</id>
      <parentid>1299201</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T21:13:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="484930" sha1="lais16shpa6vk4qzy6pj2ha4vynjmg2" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news |author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West |date=2011-03-11 |work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lais16shpa6vk4qzy6pj2ha4vynjmg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мазепа Иван Степанович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186116</id>
    <revision>
      <id>1299809</id>
      <parentid>1287387</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T02:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109297" sha1="cxndvskuw04ag7vn1ravjo4yavt7j65" xml:space="preserve">{{Дәүләт эшмәкәре
| имя = Иван Степанович Мазепа
| оригинал имени = {{lang-uk|Іван Степанович Мазепа}}, {{lang-pl|Jan Mazepa Kolędyński}}, {{lang-lat|Iohannes Mazeppa}}
|
| ширина =
| описание изображения =
| герб = POL COA Kurcz Mazepa.svg
| подпись герба = [[Курч (герб)|Герб Мазепы]]
| должность = Днепрҙың ике яғында урынлашҡан Войско Запорожское гетманы
| флаг = Flag of the Cossack Hetmanate.svg
| периодначало = [[4 август]] [[1687]]
| периодконец = [[6 ноябрь]] [[1708]]
| монарх = [[Иван V]] (1696 йылға тиклем)&lt;br&gt;[[Пётр I]]
| предшественник = Иван Самойлович
| преемник = Иван Скоропадский (Рәсәйҙән ҡуйылған вәкил (ставленник) булараҡ); Филипп Орлик (ҡыуылған гетман)
| партия = 
| дата рождения = 20.3.1639
| место рождения = [[Белая Церковь]] янындағы яямазепинцы ауылы, {{МестоРождения|Речь Посполитая}}, хәҙер — {{МестоРождения|Белоцерковский районы}} [[Киев өлкәһе]]
| место смерти = {{МестоСмерти|Бендеры}}, &lt;br&gt; [[Ғосман империяһы]]
| похоронен = Изге Юрий сиркәүе, Галац
| автограф = Ivan Mazepa Signature.svg
| отец = Степан Михайлович Мазепа
| мать = Мария-Магдалина (Мазепа)|Марина Мокиевская
| супруга = Анна Половец (Фридрикевич) (1642—1702)
| дети = ҡыҙы (бала сағында үлгән)
| вероисповедание = [[православие]]&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot;&gt;{{БРЭ|статья=Мазепа Иван Степанович|id=2155416|автор=В. А. Артамонов|том=18|страницы=444—446|год=2011}}&lt;/ref&gt;
| награды = {{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Орден Андрея Первозванного}} (мәхрүм ителгән)
{{!}}-
{{!}}{{Орден Белого орла (Речь Посполитая)}}
{{!}}}
[[Йәһүҙә ордены]]
}}

'''Ива́н Степа́нович Мазе́па''' ('''Мазепа-Колединский'''&lt;ref&gt;''Костомаров, Н. И.'' Мазепа. — М.: Терра — книжный клуб, 2004. — С. 3.&lt;/ref&gt;; {{Lang-uk|Іва́н Степа́нович Мазе́па (Іван Мазепа-Колединський)}}, {{Lang-pl|Iwan Mazepa (Jan Mazepa Kołodyński)}}, {{Lang-la|Iohannes Mazepa}}; [[20 март]] 1639, [[Аҡ Сиркәү|Белая Церковь]] янындағы Мазепинцы ауылы [[Речь Посполитая]] — {{OldStyleDate2|2|октябрь|1709|21|сентябрь|}}&lt;ref name=&quot;books.google.nl&quot;&gt;[https://books.google.nl/books?id=-h6r57lDC4QC&amp;pg=PA361&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Historical Dictionary of Ukraine — Ivan Katchanovski, Zenon E. Kohut, Bohdan Y. Nebesio, Myroslav Yurkevich — Google Boeken]&lt;/ref&gt;, [[Бендеры]], [[Ғосман империяһы]]) — [[Гетманщина|Войско Запорожское (Гетманщина)ны]]ң хәрби, сәйәси һәм дипломатик эшмәкәре.

Запорожский Ғәскәре (1687—1704) гетманы, Рус батшалығы протектораты аҫтында «Днепрҙың ике яғындағы Запорожье Ғәскәре гетманы» тигән исемгә үҙгәртелә (1704—1709). XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Рәсәйҙең тышҡы һәм эске сәйәсәтен үткәреүҙә [[Пётр I]]нең көрәштәше. Запорожская Сечь биләмәһе сәйәси үҙаллылығын сикләп, Украинаның һул яры һәм Киев менән идара итә. Уның ҡарамағындағы территорияларҙы иҡтисади йәһәттән күтәреү өсөн күп эш башҡара&lt;ref&gt;''Оглоблин, О.'' [http://litopys.org.ua/coss3/ohl09.htm Внутрішня політика гетьмана Івана Мазепи]&lt;/ref&gt;. Палий ихтилалы ваҡытында ваҡытлыса Уң яр Украинаһы контролдә тота.

1708 йылда Төньяҡ һуғышта Рәсәй менән Швеция араһындағы ваҡиғалар барышында Швеция короле Карл XII яғына күсә. Карл XII Полтава янында еңелгәндән һуң (1709), Ғосман империяһына ҡаса һәм Бендеры ҡалаһында үлә.

Рәсәй империяһы тарихнамәһе һәм рәсми публицистикаһы дәүләткә хыянат итеүсе тип ҡарала. Хәҙерге Украинала милли герой булараҡ хөрмәт ителә.

== Биографияһы ==

=== Ғаиләһе ===
Мазепа Киевщинала Белоцерковский старостваһы Мазепинцы ауылында&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt; шляхет православие&lt;ref name=&quot;БРЭ&quot; /&gt; ғаиләһендә тыуған&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/coss3/ohl06.htm Олександер Оглоблин. Гетьман Іван Мазепа та його доба.// Розділ І. Іван Мазепа до гетьманства. Друге доповнене видання. — Нью-Йорк • Київ • Львів • Париж • Торонто. — 2001.]&lt;/ref&gt;. Буласаҡ гетмандың документтар буйынса билдәле ата-бабаһы, Иван Мазепаның ҡарт ҡартатаһы — Николай Мазепа-Колединский&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt;, уға хәрби хеҙмәте өсөн поляк короле Сигизмунд II Август Каменице йылғаһындағы утарҙы, һуңынан Мазепинцы ауылын бүләк иткән.

Ивандың олатаһы Михаил Мазепа&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt;, фаразланыуынса, рус батшаһына хеҙмәт иткән: Рус батшалығының көньяҡ сиктәрен татарҙар сапҡынынан һаҡлаған һәм 1620 йылда төрөктәр менән һуғышта һәләк булған&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt;

Атаһы Адам-Степан Мазепа Богдан Хмельницкийҙың көрәштәштәренең береһе була. Урыҫ баярҙары менән Переяслав һөйләшеүҙәрендә ҡатнаша. Переяславский килешеүен хупламай һәм артабан Гетман Выговский менән Речь Посполитая составында Бөйөк Рус кенәзлеген ойоштороуҙа ҡатнаша, әммә һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. 1662 йылда поляк короле уны Черниговский подчашийы вазифаһына тәғәйенләй һәм был вазифаны 1665 йылда вафатына тиклем биләй&lt;ref name=&quot;litopys.org.ua&quot;/&gt;.

Иван Мазепаның әсәһе Марина Мокиевская Белоцерковщинала боронғо шляхта православие нәҫеленән булған. Улар Киев казак полкында етәксе вазифалар биләгән&lt;ref name=&quot;Оглоблин&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/coss3/ohl.htm Олександер Оглоблин «Гетьман Іван Мазепа та його доба»]&lt;/ref&gt;. Хәҙерге Рәсәй тикшеренеүсеһе Т. Г. Таирова-Яковлева үҙенең «Мазепа» монографияһында Маринаның атаһы һәм ағаһы Хмельницкийҙың старшинаһы булған һәм поляктар менән һуғышта — атаһы Чортков эргәһендә (1655), ә ағаһы Дрожи-полела (1655) һәләк булған. Ире үлгәндән һуң, Марина, сәсен ҡырҙырып, Мария исеме менән Киев-Печерский Вознесенский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры башлығы (настоятельница) һәм Глуховский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры игуменьяһы була.

65 йәшендә Мазепа үҙенең исем ҡыҙы (крестница) Матрёнаға, Василий Кочубейҙың ҡыҙына (Пушкиндың «Полтава» поэмаһында Мария тип аталған), ғашиҡ була. Әммә ҡануни хоҡуҡ буйынса бындай бәйләнеш тыйылған була һәм инцесҡа тиңләштерелә, шуға күрә улар өйләнешә алмай&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bolshoi.net/spettacolo/mazepa/mazepa-libr.htm |title=Либретто П. Буренина по поэме А. С. Пушкина «Полтава» |accessdate=2008-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517063424/http://www.bolshoi.net/spettacolo/mazepa/mazepa-libr.htm |archivedate=2008-05-17 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612141346/http://www.bolshoi.net/spettacolo/mazepa/mazepa-libr.htm |date=2018-06-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1498 Взлёт и падение гетмана Мазепы]&lt;/ref&gt;. Мазепаның Матрёна менән хат алышыуы өлөшләтә һаҡланған.

=== Уҡыуы һәм Польша короле һарайындағы тормошо ===
Иван Мазепа Киев-Могилян коллегиумында (рухани академияһы), һуңынан Варшавала Иезуит коллегиумында уҡыған. Һуңыраҡ атаһы ҡушыуы буйынса поляк короле Ян Казимирҙың һарайы эргәһендә ҡабул ителә, ул «батша йоҡо бүлмәһе» дворяндары иҫәбендә тора.

Королгә яҡынлығы уға белем алыу мөмкинлеге бирә: ул Голландияла, Италияла, Германияла һәм Францияла уҡый, украин, рус, поляк, татар, латин телдәрендә иркен аралашҡан. Шулай уҡ ул итальян, немец, француз телдәрен белгән&lt;ref name=jakovleva_4&gt;''Яковлева Т. Г.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/MAZEPA.HTM Мазепа — гетман: в поисках исторической объективности] // [[Новая и новейшая история]], 2003, № 4.&lt;/ref&gt;. Күп уҡыған, күп телдәрҙә бына тигән китапханаһы булған. Уның яратҡан китабы — Никколо Макиавеллиҙың «Хөкөмдар» әҫәре.

Н. И. Костомаров, Мазепа менән бергә Ян-Казимир һарайында хеҙмәт иткән поляк Пасектың яҙмаларын һөйләп бирә. Яҙмаларҙан күренеүенсә, 1661 йылда Мазепа үҙенең иптәше Пасекка юҡ ғәйеп таға, ул ҡулға алына, эште тикшерәләр, аҡлайҙар, һәм батша уға 500 червонец бүләк итә, ә Мазепа ваҡытлыса һарайҙан ситләтелгән булған. Киләһе 1662 йылда үҙен кәмһетеүҙәрен онотмаған ҡыҙмаса булып алған Пасек, Мазепаға һуҡҡан, тегеһе ҡоралға тотонған. Шаһиттарҙың ҡайһылары — Мазепа, ҡалғандары Пасек яҡлы булған. Батша: «Яла яғыу яранан да яманыраҡ күренә», — тигән. Ул Пасек менән Мазепаны үҙенә саҡырған, уларға үҙ күҙҙәре алдында ҡосаҡлашып, бер-береһенә кәмһетеүҙәрҙе ғәфү итергә ҡушҡан&lt;ref name=&quot;КостомаровМазепаГл1&quot;&gt;''Костомаров Н. И.'' Мазепа, глава 1.&lt;/ref&gt;.

Православие динле Мазепаһының Ян Казимир католик һарайындағы тормошо ҡатмарлы була. Костомаров был ваҡиғаның тамамланыуын бына нисек һүрәтләй: «Тиҫтерҙәре һәм иптәштәре, католик дине һарайы янындағылар, мыҫҡыллағандарына сыҙай алмай, асыуланып тегеләрҙең береһенә ҡаршы шпагаһына үрелә, ә батша һарайында ҡоралды яланғасландырыу үлемесле енәйәт тип иҫәпләнә. Әммә батша Иоанн Казимир, Мазепа аңлы рәүештә шундай аҙымға бармағанын, тип уйлап, уны язаламай, тик һарайҙан сығара. Мазепа әсәһенең имениеһына, Волынь биҫтәһенә ҡайта»&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;. Пасек үҙенең яҙмаларында, Мазепа унда, Волында, пан Фальбовскийҙың ҡатыны менән бәйләнешкә ингән, йәнәһе лә, шуға, яланғас Мазепаны, яланғас көйө атҡа бәйләгән, атты ҡамсы, ҡысҡырыу һәм атыу менән ҡурҡытҡан, һәм ат ҡырағай гөлйемееш һәм күгән (терновник) ҡыуаҡлыҡтары араһынан сапҡан, тип раҫлаған&lt;ref name=&quot;КостомаровМазепаГл1&quot;/&gt;.

Ләкин Величканың йылъяҙмаһы (шулай уҡ Костомаров унан өҙөмтә килтерә), «Мазепа король Ян-Казимир Украинаның һул яғына Глухов эргәһенә ғәскәр менән поход яһағандан һәм юлда Белая Церковь торағында туҡтағандан һуң, тимәк, 1663 йылдың аҙағында һарай хеҙмәтен ҡалдырған. Бында Мазепа батша ғәскәренән ситләшә һәм үҙенең имениеһында, Мазепинцы ауылында атаһы эргәһендә тороп ҡала»&lt;ref name=&quot;КостомаровМазепаГл1&quot;/&gt;.

=== Карьераһы ===
1665 йылда атаһы вафатынан һуң Черниговский подчашийы вазифаһын биләй&lt;ref&gt;[http://www.rulex.ru/01130020.htm Мазепа Иван Степанович] Большой Русский Биографический Словарь, сетевая версия&lt;/ref&gt;.

1668 йылда Мазепа Белоцерковский полковнигының тол ҡатыны Анна Фридрикевичҡа өйләнә.

1669 йылдың аҙағында уның ҡайныһы, генераль ылаусы Семён Половец уға гетман Дорошенко даирәһенән сығырға ярҙам итә: Мазепа Гетман һарай гвардияһы ротмистры, һуңынан генераль писары булып үрләй.

1674 йылдың июнендә Дорошенко Мазепаны Көньяҡ [[Ҡырым ханлығы]]на һәм [[Төркиә]]гә илсе итеп ебәрә. Делегация солтанға 15 һул яҡ яр казактарын тотҡон-аманат сифатында алып барған. Константинополгә барышлай делегация кошевой Иван Серко ҡулына эләгә&lt;ref&gt;Ольга Ковалевская, «Мазепа», Изд. «Темпора» 2008&lt;/ref&gt;. Мазепаны ҡулға алған Запорожье казактары уны, ңҙҙәренең иптәштәрен тотҡонлоҡҡа оҙатып барыуҙа ҡатнашҡаны өсөн, язаға тарттырырға теләй, әммә һуңынан уны һул яҡ ярҙағы гетман Самойловичҡа оҙата. Тегеһе Мазепаға балаларын тәрбиәләргә ҡуша, ғәскәри иптәш исемен, ә бер нисә йылдан уға генераль яҫауыл дәрәжәһен бирә&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;.

[[Файл:Hetman Mazepa Ivan Stepanovich (1639-1709).jpg|мини|Гетмандың ысын һүрәте иҫәпләнгән Иван Мазепа портреты Галициялағы Подгорцы ауылында кенәз Сангушко һарайында һаҡланған]]
Софья Алексеевна идараһында власть ғәмәлдә уның фавориты Голицын ҡулында була. Мазепа уға оҡшай, ә Самойлович ҡолағандан һуң, 1687 йылдың 25 июлендә (4 август) Коломак эргәһендәге (хәҙерге Харьков өлкәһенең Коломак районы) радала Голицын Мазепаның һул яр гетманы итеп һайланыуына хәл иткес йоғонто яһай. «Голицын менән Матвеев икеһе лә үҙ заманы кешеләре булған һәм Мазепаны башҡаларҙан айырылып торорлоҡ һәм таң ҡалдырырлыҡ иткән поляк-малорус белемлелеге алымдарына теләктәшлек күрһәтә. Уңышһыҙ Ҡырым походынан һуң, кемгәлер бәлә яғыу ниәтенән, Голицын гетман Самойловичты ғәйепләй: ул гетманлығынан мәхрүм ителеп, туғандары һәм үҙе яҡлылар менән Себергә һөрөлә, улы Григорийҙың башы киҫелә, һәм уны яратҡан Голицынға шулай кәрәккәнлектән, Мазепа гетман итеп һайлана»&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;&gt;''[[Костомаров, Николай Иванович|Костомаров Н. И.]]'' [http://www.spsl.nsc.ru/history/kostom/kostlec.htm Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей.] Второй отдел: Господство дома Романовых до вступления на престол Екатерины II. [http://www.magister.msk.ru/library/history/kostomar/kostom47.htm Глава 16. Гетман Иван Степанович Мазепа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080929042007/http://www.magister.msk.ru/library/history/kostomar/kostom47.htm |date=2008-09-29 }}&lt;/ref&gt;. Ошонда уҡ гетман Мазепаның Коломак мәҡәләләренә ҡул ҡуйыла.

Үҙенең «Уның төп эшмәкәрҙәренең тормош тасуирламаларында рус тарихы» китабында Н. И. Костомаров былай тип яҙа: «Беҙ Мазепаның гетман Самойловичҡа ҡаршы алып барылған интригала ҡатнашыу дәрәжәһен белмәйбеҙ, шуға күрә был мәсьәлә буйынса хөкөм һүҙҙәрен әйтергә тейеш түгелбеҙ»&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: «Мазепа» (1-се бүлек) китабында Н. И. Костомаров «уның ваҡытлы етәксе Василий Васильевич Голицын алдында гетман Самойловичты һәләк итеү өсөн ҡулланған интригаларын» телгә ала, ә «Руина» китабында был интригаларҙы ентекләберәк һүрәтләй. С. Соловьёвтың «Рәсәй тарихы» («История России») һәм Украинаның «Літописі Самовидця» китабында&lt;ref&gt;Літопис Самовидця.-К.: Наукова думка, 1971.-С. 144.&lt;/ref&gt; Самойловичты урынынан төшөрөү буйынса интригала Мазепаның әүҙем ҡатнашыуы күрһәтелгән, старшиналарҙың Голицынға тапшырылған коллектив ошағында уның ҡултамғаһы ла тора.

Мазепа гетман ролендә кенәз Василий Голицындың икенсе Ҡырым походында ҡатнаша.

Мазепаны ла, Голицынды ла йәмһеҙ күренештә тасуирлау ҡарашы киң таралған: «Һайланыуы менән ул кенәз В. В. Голицынды һатып алыуына һәм старшинаға йомарт вәғәҙәләре менән бурыслы булған. Мазепа имениелар, полковник һәм башҡа вазифалар менән бүләкләгән. Гетман-администратор булараҡ Мазепа әллә ни айырылып тормаған»&lt;ref&gt;''Новый энциклопедический словарь.'' Петроград, Т. 25, стр. 366.&lt;/ref&gt;.

Батша ҡыҙы Софияның хаттары менән бергә, Мазепаның Дәүләт архивында һаҡланып ҡалған яҙмаһы ҡыҙыҡлы. Бында Мазепаның гетманға һайланыуында ярҙам иткәне өсөн кенәз Голицынға ришүәт түләгәнлеге күренә&lt;ref name=&quot;КостомаровГл2&quot;&gt;Костомаров Н. И., [http://ukrstor.com/kostomarov.html Мазепа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081225032641/http://ukrstor.com/kostomarov.html |date=2008-12-25 }}, Глава 2.&lt;/ref&gt;. Хәҙерге Украина тикшеренеүсеһе О. Ковалевская фекеренсә, ришүәт тураһындағы версия ысынбарлыҡҡа тап килмәй, сөнки Мазепа һайланыуға булышлыҡ иткәне өсөн бүләктәрен Голицынға һайланғандан һуң бер йыл үткәс ебәргән&lt;ref&gt;Ковалевская О., Иван Мазепа в вопросах и ответах, Киев: Изд. Темпора, 2008&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, ришүәт биреү версияһы барлыҡҡа килеүе Мазепаның үҙенә бәйле. 1689 йылда, Софья менән Голицындың ваҡытлы хакимлығы ҡолағандан һуң, Мазепа батшаға үтенес ҡағыҙы (челобитная) биргән. «Ул батшаға, Леонтий Неплюев янауҙары менән ҡурҡытып, ваз кискән гетман Самойловичтың милегенән һәм үҙенең гетманлыҡ эш хаҡынан червонец һәм ефимкалар менән 11 000 һум, өс боттан ашыу көмөш һауыт-һаба, 5000 һумлыҡ зиннәтле әйберҙәр һәм сбруйы менән өс төрөк аты бирергә мәжбүр итеүе хаҡында еткерә»&lt;ref name=&quot;КостомаровГл2&quot; /&gt;.

Н. И. Костомаров Мазепа карьераһына шундай әхлаҡи йомғаҡ яһай: «Иван Степановичтың әхлаҡи ҡағиҙәләренән күренеүенсә, ул, әүәлерәк үҙе таянған көстөң юҡҡа сығыуын күргәндә лә, бер ниндәй оят хисе кисермәгән, уны батырған. Изгелек итеүселәренә хыянат ҡылыуы беренсе тапҡыр ғына булмаған. Үҙенең яуыз дошманы Дорошенкоға күсеп, Польшаға хыянат иткән; хакимлығы сайҡала башлауын күргәс тә, Дорошенконан да киткән; һыйындырып, старшина дәрәжәһенә күтәргән Самойловичты оятһыҙ рәүештә һатҡан. Үҙ отошо хаҡына күптән түгел генә ярамһаҡланып, ҡоштабаҡ ялап йөрөгән бөйөк игелекле кешеһенә ҡарата ла шул рәүешле эш иткән»&lt;ref name=&quot;КостомаровГл2&quot; /&gt;.

=== Төньяҡ һуғышының тәүге йылдары ===
1689 йылдан алып Пётр Мазепаның үҙенә хыянат итеүе тураһында һөйләүсе ошаҡтар ала. Пётр ошаҡтарға ышанырға теләмәгән; ошаҡсылар язаланған, ә батшаның гетманға ҡарата ышанысы артҡан ғына&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;. 1700 йылда Мазепа Пётр ҡулынан Рәсәйҙең иң юғары наградаһын — Изге Андрей Первозванный орденын ала һәм ил тарихында был ордендың икенсе кавалеры була. Яҡын йылдарҙа Мазепа батшаның бөтә күрһәтмәләрен теүәл үтәгән.

1704 йылдың июлендә Мазепа фастовский полковнигы Семён Палийҙы Петрға хыянат итеүҙә һәм украин тормошо тәртибен казактарҙың ярлы-ябағайы һәм ҡара халҡы файҙаһына үҙгәртергә ынтылыуҙа ғәйепләй. Палий Мәскәүгә килтерелгән, унан Тубылға һөргөнгә ебәрелгән.

1705 йылдың аҙағында Мазепа тол кенәз ҡатыны Дольская (тәүге ире буйынса Вишневецкая) менән Швеция яғына сығыу һәм Малороссиянан Польша короле хакимлығы аҫтында «үҙ аллы биләмә» булдырыу ниәтен (Дольскаяның хаттары билдәле) тикшергән. Мазепаны ңҙ яғына йәлеп итер өсөн, 1706 йылда «княгиня Дольская Мазепаға Б. П. Шереметев менән генерал Рендың, Меншиков Черниговский гетман йә кенәзе булырға ниәтләнеүен һәм Мазепаға „соҡор ҡаҙыуын“ еткерә»&lt;ref name=jakovleva_4 /&gt;.

[[1706 йыл]] Рәсәй дәүләтенең сәйәси уңышһыҙлыҡтары йылы була: 1706 йылдың 13 февралендә Швеция армияһы Фрауштадт янындағы алышта Карл Густав Реншëльдтың саксони-рус армияһын тар-мар итә. 1706 йылдың 13 (швед календары буйынса 14 сентябрендә) Петр союздашы, Саксония курфюрсы һәм поляк короле Көслө Август II шведтар яҡлы Станислав Лещинский файҙаһына поляк тәхетенән баш тартырға мәжбүр була һәм Рәсәй менән союзды өҙә. 1706 йылдың 18 октябрендә Калиш янындағы алышта еңеүгә ҡарамаҫтан, Рәсәй Швеция менән яңғыҙ ҡапма-ҡаршылыҡта тороп ҡала.

Шундай шарттарҙа Мазепа Карл XII-нең ҡуйылыусыһы яңы поляк короле Станислав Лещинский менән иезуит Заленский аша йәшерен һөйләшеүҙәр алып барған&lt;ref name=jakovleva_4 /&gt;. Таирова-Яковлева үҙенең китабының 13-сө бүлегендә хәбәр итеүенсә&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;, Мазепа менән Лещинскийҙың һөйләшеүҙәренең башланыу ваҡыты билдәһеҙ, әммә 1707 йылдың 17 сентябрендә Мазепа үҙенең генераль писары Филипп Орликка асыла. «Орлик Мазепа менән әңгәмәһендә Лещинскийға ғөмүмән хәрби хәүеф янауы хаҡында һөйләшеүҙәрен аңлатып биргән». Ул,
«Станислав украин сиктәренә ниндәй көс менән килерен һәм Мәскәү дәүләтендә Швеция ғәскәрҙәренең ниндәй уңыштары булыуын күрмәйенсә»&quot;, «батша хәҙрәттәренә тоғро ҡалырмын» ти&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;. 16 сентябрендә Мазепа Станиславтан хат ала, унда «Станислав Мазепаның, Швед ғәскәрҙәре Украина сигенә еткәс, уйланылған эште башлауын һорай». Күренеүенсә, «алдан уйланылған план тураһында һүҙ барғаны аңлашыла»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;.

=== Кочубейҙың ошағы ===
1707 йылдың август аҙағында генераль судья Василий Кочубей Мазепа өҫтөнән ошаҡ хаты ебәрә. 1707 йылдың 17 сентябрендә уның белдереүе Кочубей менән Мазепа араһындағы яҡшы билдәле шәхси дошманлыҡ юҫығында ялған тип таныла: 1704 йылда исем атаһы Мазепаның Кочубей ҡыҙы Матрёна менән романы башлана, бындай бәйләнеш, инцест булараҡ, тыйыла.

1708 йылдың ғинуарында Кочубей Петр Янценканы (Яковлевты) Мазепаның хыянаты тураһында хәбәр итергә ебәрә. Яковлев Мәскәү Кремленең Благовещен соборы протопопына (батша духовнигы) килә, батша улы Алексей Петрович менән таныша. Батша, йәнә ялған тип һанап, гетмандың дуҫтарына: Гавриил Головкинға һәм Петр Шафировҡа тикшерергә ҡуша.

Был хәбәрҙән ҡурҡып, Мазепа тәфтиш эшенең яҡшы һөҙөмтәһенән һуң (Кочубей, шулай уҡ Мазепа тураһында ошаҡ хәбәр иткән Полтава полковнигы Иван Искра язалауҙарға дусар ителә, ә 1708 йылдың 14 июлендә Киевта башы сабылып өҙөлә&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;). Мазепа Станислав Лещинский һәм Карл XII менән һөйләшеүҙәрен тағы ла әүҙемерәк алып бара, улар менән йәшерен килешеүҙәр төҙөй. Мазепа шведтарға Төньяҡта ҡышҡы фатирҙар итеп нығытылған пункттар биргән, аҙыҡ-түлек илтеп торған, Запорожье һәм Дон казактарын, хатта ҡалмыҡ ханы Айыуҡаны ла Карл яғына ауҙарырға ебәрергә һүҙ бирә.

=== Карл XII яғына сығыуы ===
1708 йылдың көҙөндә Пётр батша Мазепаны Стародуб янындағы рус ғәскәренә казактар менән ҡушылырға саҡыра. Сирләүенә һәм Карл XII-нең көньяҡҡа хәрәкәт итеүе һәм уның тәҡдимдәре менән бәйле Малороссиялағы болаларға һылтанып, Мазепа мыштырлай. Шул уҡ ваҡытта ул уға ҡушылған старшиналар менән кәңәшләшә һәм Быстрицкий аша Карл менән һөйләшеүҙәр алып бара, А. Войнаровский аша Меншиков менән хат алыша. Меншиков, йәнәһе, сирле Мазепаның хәлен белешергә була.

Фаш ителеүенән ҡурҡып, Мазепа октябрь аҙағында гетман ҡаҙнаһы менән Деснаның һул ярынан Новгород-Северскийҙан көньяҡ-көнсығыштараҡ (Горки (Путивль районы) урынлашҡан Карлға ҡаса; Мазепа менән ни бары 1500 казак була. Швед лагерынан гетман Скоропадскийға, стародубский полковнигына, үҙенең шведтар яғына сығыуы сәбәптәрен аңлатып, старшина менән казактарҙы ла үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡырып хат яҙа.

=== Батурин ваҡиғалары ===
Карл XII-гә Мазепа ҡышты Батурин ҡалаһында&lt;ref&gt;Документальных свидетельств о деталях предварительных предложений Мазепы Карлу не сохранилось. Однако известно, что переговоры велись и довольно долго. Как сообщает в своей книге [http://www.mazepa.name/history/jakovleva-4.html «Мазепа»] Т. Г. Таирова-Яковлева, он открылся своим приближённым 17 сентября 1707 года. В своей книге Таирова-Яковлева приводит высказывание Мазепы, записанное его верным последователем писарем Орликом: «Я не желал и не хотел христианского кровопролития, но намеревался, придя в Батурин с шведским королём, писать к царскому величеству благодарственное за протекцию письмо, в нём описав все наши обиды…». Тем самым, планы привести Карла в Батурин существовали. Кроме того, в подписанном позднее договоре с Карлом Мазепа обязуется отдать ему как базу на время войны, помимо прочих городов, Батурин (который уже полностью сожжён и не подходит для этих целей). По всей видимости, само соглашение готовилось до сожжения Батурина.&lt;/ref&gt; — гетман резиденцияһында ойошторорға вәғәҙә иткән. Унда байтаҡ провиант һәм артиллерия запастары, яҡшы әҙерлекле һәм полковник Дмитрий Чечель етәкселек иткән Мазепаға тоғро гарнизон булған. Мазепа менән Карлдың пландарына 1708 йылдың 2 (13) ноябрендә ҡәлғәне һәм ундағы бөтә запастарҙы баҫып алған алған ғәскәрҙәр ҡамасаулай. Батурин талана, ә Сердюков гарнизоны юҡ ителә.

Ошо ваҡиғалар ваҡытында, төрлө баһалар буйынса, Батуриндың 5-15 мең хәрби һәм тыныс халҡы һәләк булған: С. Павленко буйынса 5-6,5 мең казак ғәскәре һәм 6-7,5 мең ябай халыҡ, бөтәһе 11-14 мең&lt;ref name=&quot;Павленко&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.golos.com.ua/rus/article/1176472682.html |title=Сергей Павленко. Не батуринская комедия, а трагедия! |accessdate=2008-09-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215201355/http://www.golos.com.ua/rus/article/1176472682.html |archivedate=2007-12-15 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215201355/http://www.golos.com.ua/rus/article/1176472682.html |date=2007-12-15 }}&lt;/ref&gt;; В. В. Петровский, Л. А. Радченко, В. И. Семененко''. История Украины. Непредубеждённый взгляд. Харьков: Издательский дом «Школа», 2007. С. 176 (укр.)&lt;/ref&gt;

Украинаның Министрҙар Кабинеты документтарына ярашлы, шул осорҙоң Батуриндағы ваҡиғаларҙың рәсми украин исеме&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120118233826/http://www.minjust.gov.ua/0/13679 Розпорядження від 2 квітня 2008 р. № 567-р Київ «Про підготовку та відзначення 300-річчя подій, пов’язаних з воєнно-політичним виступом гетьмана Івана Мазепи та укладенням українсько-шведського союзу»] См. пп 14, 16 Распоряжения&lt;/ref&gt; — «Батурин трагедияһы». 2007 йылдың 21 ноябрендә Украина президенты Виктор Ющенко «Гетман баш ҡалаһы» Милли тарихи-мәҙәни ҡурсаулығын һәм Батурин ҡасабаһын үҫтереүҙең ҡайһы бер мәсьәләләре тураһында&quot; тип исемләнгән указға ҡул ҡуйҙы, уның сиктәрендә 2009 йылда бында «Украина өсөн доға» скульптура композицияһы асылды.

=== Карл XII һөжүме ===
«Гадячҡа күскәндә шведтарға йылы өйҙәрҙән һыуыҡҡа сығырға тура килгән. Йөҙҙән ашыу швед һалдаты ҡул-аяғын өшөтә, бер нисә тиҫтәһе һәләк була. Ярһыған Карл ғинуар башында үҙ ғәскәрҙәрен Веприкка ташлай. Көсөргәнешле оборонанан һуң, дары бөткәс, ҡала бирелә. Швеция армияһы ике меңгә яҡын кешене һәм бик күп офицерҙарын юғалта. Әсирлеккә алынған казактарҙы Мазепеға бирә, ул уларҙы соҡорға ултыртырға бойороҡ бирә һәм ас тота»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;. Батша армияһы һалдаттары иһә, хәрби әсирҙәр кеүек, яҡшыраҡ мөғәмәлә иткән Карл ҡулында була&lt;ref&gt;Крман Д., [http://www.vostlit.info/Texts/rus7/Krman/frametext.htm Итинерарий]. Малоизвестный источник по истории Северной войны. Вопросы истории. № 12 1976.&lt;/ref&gt;. Хәйер, батшаның мәрхәмәте иректе аңлатмай. Әсирҙәр ғинуарҙан июнгә тиклем махсус лагерҙарҙа тотола һәм Полтава һуғышы алдынан ихтилал һөҙөмтәһендә рус армияһы ярҙамы менән азат ителә.

«Бынан һуң Карл Зеньковты, Опошняны һәм Лебединды алды. Ҡалалар ҡаршылыҡ күрһәтмәй. Күп осраҡта улар буш торған. Карл уларҙы таларға, өйҙәрҙе яндырырға, кешеләрҙе үлтерергә ҡушҡан. Ғинуар аҙағында Слобожанщинаға поход ойошторола, уның һөҙөмтәһендә тағы тиҫтәләгән ауыл һәм ҡала юҡ ителә. Шведтарҙың бындай ғәмәлдәре партизандар һуғышына килтерҙе; бвл Карлдың хәлен тағы ла ауырайтты»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;. Терей биҫтәһендә генә 1 000-дән ашыу кеше үлтерелгән&lt;ref&gt;«„10 декабря полковник Функ с 500 кавалеристами был командирован, чтобы наказать и образумить крестьян, которые соединялись в отряды в различных местах. Функ перебил больше тысячи людей в маленьком городке Терее (Терейской слободе) и сжёг этот городок, сжёг также Дрыгалов (Недрыгайлово). Он испепелил также несколько враждебных казачьих деревень и велел перебить всех, кто повстречался, чтобы внушить ужас другим“, — рассказывает с полным одобрением Адлерфельд.» — ''[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]'', Сочинения. Том 10. — М.: Издательство Академии Наук СССР, 1959. С. 363—800, «Северная война и шведское нашествие на Россию» [http://militera.lib.ru/h/tarle2/03.html Глава III. От вторжения шведов в Северскую Украину до начала осады Полтавы (Сентябрь 1708 г. — апрель 1709 г.) ]&lt;/ref&gt;. 1709 йылдың февралендә шведтар Коломакты яндыра&lt;ref&gt;[http://www.kharkivoda.gov.ua/show.php?page=kolomatska&amp;lang=ru Справка-презентация Коломакского района на сайте Харьковской областной государственной администрации].&lt;/ref&gt;.

=== Гетман Мазепа, Карл XII һәм Запорожская Сечь араһында союз килешеүе ===
&lt;!--
[[27 марта]] [[1709 год]]а в [[Великие Будища (Диканьский район)|Великих Будищах]] гетманом Войска Запорожского [[Мазепа|Иваном Мазепой]], королём Швеции [[Карл XII (король Швеции)|Карлом XII]] и [[Кошевой атаман|кошевым атаманом]] [[Гордиенко, Кость|Константином Гордиенко]] был подписан договор о совместной борьбе против русского царя Петра І.

По этому договору Украина провозглашалась «на вечные времена свободной от всякого чужого посягательства», Запорожье присоединялось к шведско-украинскому союзу, а шведский король Карл XII давал обязательство не заключать мира с Петром І без выполнения союзных обязательств&lt;ref&gt;Крупницький Б. Гетьман Мазепа і його доба.// Союзний договір між Карлом XII, Мазепою і Запорізькою Січчю. Київ: «Україна». — 2003. — С. 185—187.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Борщак І. Іван Мазепа — людина і історичний діяч.// Розділ XI. Київ: «Веселка». — 1992. — С. 66-67.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Таирова-Яковлева Т. Г. Мазепа.// Глава XIV. Катастрофа. — М.: Молодая гвардия, 2007. — С. 229.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Павленко С. Иван Мазепа.// Путь к Полтавскому поражению. Киев: «Альтернативы». — 2003. — С. 398—399.&lt;/ref&gt;.
 --&gt;

=== Еңелеүе, анафемаһы һәм үлеме ===
[[Файл:Mazepa2.JPG|thumb|Карл XII һәм гетман Мазепа Полтава алышынан һуң]]
Карл XII 1709 йылдың 8 апрелендә Мазепа менән рәсми килешеү төҙөгән. Уға «Украинаның законлы кенәзе» тигән маҡтаулы исем биргән. Мазепа иһә, былар араһында, Стародуб, Малин, Батурин, Полтава, Гадяч ҡалаларын да «һуғыш һәм хәүеф-хәтәрҙәр осоронда» Карл XII-гә бирергә вәғәҙә иткән.

1708 йылдың 6 ноябрендә Пётр батша Глухов ҡалаһында үткән радала яңы гетман һайларға бойороҡ бирә. Пётрҙың теләге буйынса, Иван Ильич Скоропадский һайлана.

600 / 1000ТӘРЖЕМӘ ИТЕҮ
1708 йылдың 12 ноябрендә Глуховтың Троицк соборында Пётр I алдында Киев, Галич һәм Малороссия митрополиты Иоасаф (Кроковский), башҡа архиерейҙар менән, литургия һәм доға атҡарған һәм «гетман Мазепаға һәм яҡындарына мәғгелек ләғнәт иғлан ителә»&lt;ref name=&quot;Бантыш 401&quot;&gt;[[Бантыш-Каменский, Дмитрий Николаевич|Дмитрий Бантыш-Каменский]]. ''История Малой России от водворения славян в сей стране до уничтожения гетманства''. Киев, 1903, стр. 401.&lt;/ref&gt;.

Шул уҡ көндө Глуховта элекке гетманды символик язалау тасуирлана: «Мазепаның ҡарасҡыһын майҙанға алып сыҡтылар. Енәйәте өсөн язалау тураһында хөкөм ҡарары уҡыла; кенәз Меншиков һәм граф Головкин тарафынан Гетман вазифаһына жалованный грамоталар, мөхбир йәшерен кәңәшсе дәрәжәһе, изге апостол Андрей Первозванный ордены йыртыла, ҡарасҡынан таҫма сиселә. Шунан йәлләдкә хыянатсының һүрәтен ташланылар; барыһы ла уны аяҡ аҫтына һалып тапанылар һәм ҡаланың урам-майҙандарында бауға тағылған ҡарасҡыны һөйрәп йөрөттөләр һәм язалау урынында аҫтылар»&lt;ref name=&quot;Бантыш 401&quot; /&gt;.

Шул уҡ йылдың 12 ноябрендә Мәскәүҙең Успение соборында батша улы Алексей Петрович алдында Мәскәү Патриарх тәхетенең митрополиты Рязань һәм Муром (Яворский) митрополиты Стефан (Яворский) архиерейҙар соборы хеҙмәтендә Скоропадскийҙың гетман итеп һайланыуы сәбәпле рәхмәт доғаһы уҡылған, шунан һуң руханиҙарға:&lt;ref name=&quot;Бантыш 401&quot; /&gt;. Бынан тыш, Пётр I-нең ҡушыуы буйынса, гетман Мазепаға махсус рәүештә Йәһүҙә Ордены яһалған.
&lt;!--
Идеологические оценки личности и деяний Мазепы чрезвычайно различны, часто противоположны. Однако объективным результатом его перехода к Карлу было втягивание войска шведов в Малороссию, куда они вошли в расчёте на обещанные Мазепой провиант, зимние квартиры и 50 тысяч казачьего войска (хотя, возможно, против желания самого гетмана): «Карл шёл в Малороссию с большими надеждами. Малороссийский гетман Иван Мазепа вступил с ним в тайный договор, и его тайная присылка к королю с просьбою идти скорее была, как говорили, причиною внезапного поворота королевского»&lt;ref name=&quot;Костомаров2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Это одна из самых распространённых версий событий. Однако документальных свидетельств о содержании предварительных переговоров Мазепы с Карлом не сохранилось. Поэтому все версии не могут считаться доказанными и имеют статус более или менее правдоподобных гипотез: от запланированного за один-два года перехода на сторону шведов при признаках их победы (что подтверждается его верным сторонником писарем Орликом) до спонтанного решения (впрочем, последнее для Мазепы в его более чем зрелом возрасте было бы совсем нехарактерно). Ещё одна из многих возможных версий: Мазепа мог вести переговоры с шведами «на всякий случай» (если Россия начнёт проигрывать, а риск этого был), как запасливый хозяин, и испугался, заключив по каким-то симптомам, что его тайна раскрыта или вот-вот раскроется.&lt;/ref&gt;. Но под знамёна Мазепы встало только 3 тысячи, многие из которых вскоре его покинули, воспользовавшись объявленной Петром [[Амнистия|амнистией]]. Позднее к шведам присоединилось ещё около 7 тысяч запорожцев (это по шведским данным, обычно называют вдвое меньшие числа). Эти войска даже не участвовали в решающем [[Полтавская битва|Полтавском сражении]]. В то же время, в русской армии было больше казаков, чем у Мазепы.
 --&gt;
Полтава эргәһендә шведтар ғәскәре 1709 йылдың 27 июнендә (8 июлдә) рус армияһы тарафынан ҡыйратыла&lt;ref name=&quot;Армия&quot;&gt;''Васильев А. А.'' [http://battles.h1.ru/Poltava_sostav.shtml О составе русской и шведской армий в полтавском сражении.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329064908/http://battles.h1.ru/Poltava_sostav.shtml |date=2008-03-29 }} Военно-исторический журнал. 1989. № 7.&lt;/ref&gt;, Швецияның Европала йоғонтоһо һиҙелерлек кәмей, ә Рәсәй йоғонтоһо арта. Полтава һуғышынан һуң Карл менән Мазепа Днепрҙың көньяғына ҡаса, Переволочны ауылы янында саҡ рус ғәскәрҙәре ҡулына эләкмәй, һәм Бендерға килеп етә.

Ғосман империяһы Мазепаны рус властарына биреүҙән баш тарта. Константинополдәге батша илсеһе Пётр Толстой бының өсөн бөйөк төрөк вәзиренә элекке гетманды биреүҙә ярҙам иткәндәре өсөн 300 000 ефимка тотонорға әҙер булһа ла.

Мазепа 1709 йылдың 21 сентябрендә&lt;ref name=&quot;books.google.nl&quot;/&gt;Бендерыла вафат була. Войнаровскийҙың ҡустыһының улы бойороғо буйынса уның кәүҙәһе Галац ҡалаһына күсерелә һәм ундағы Изге Георгий сиркәүендә ҙур хөрмәт күрһәтеп ерләнә. 1962 йылда сиркәү һәм ҡәбер һүтелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cine a fost cazacul Mazepa, războinicul care tulbură Europa chiar şi după 300 de ani de la moarte. Răpus pe pământ românesc, a fost îngropat de şase ori|url=https://adevarul.ro/locale/galati/cine-fost-cazacul-mazepa-razboinicul-tulbura-europa-300-ani-moarte-rapus-pamant-romanesc-fost-ingropat-sase-ori-1_55df2afef5eaafab2cf9d431/index.html|work=adevarul.ro|date=1440731139|accessdate=2018-10-27|language=en}}&lt;/ref&gt;.

Гетман Скоропадскийҙың үтенесе буйынса, великоростар яғынан малоростарға ҡарата көс ҡулланыу осраҡтарына һылтанып, 1710 йылдың 11 мартында батша манифесы менән «малороссийский халҡын» кәмһетеүҙе, кәрәкмәгәндә, Мазепаның хыянаты менән битәрләү тыйыла; аяуһыҙ яза биреү һәм хатта үлем язаһы биреү менән янайҙар&lt;ref&gt;Бантыш-Каменский Дмитрий Николаевич. История Малой России, со времён присоединения оной при царе Алексее Михайловиче, с кратким обозрением первобытного состояния сего края. Часть 4. — Приложения к четвёртой части: XX. Манифест государя Петра I о запрещении всякого чина людям оказывать малороссийскому народу обиды, озлобления, укоризны, порицание изменниками, и излишнее требование подвод, и проч. — С. 230—232. — Москва, типография Семёна Селивановского, 1822 (переиздание: Киев, Издательство «Час», 1993).&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, 1711 йылда Гетманщинаға килгән дат илсеһе Юст Юль раҫлауынса, батша, үҙ сиратында, казактарға бик ышанмаған, ә украин ҡәлғәләренең бөтә гарнизондары һәм коменданттары рустар булыуына, үҙ сиратында, казактар риза булмаған&lt;ref&gt;Юст Юль. Записки датского посланника в России при Петре Великом// Лавры Полтавы. — М.: Фонд Сергея Дубова, 2001. — С. 285. На Интернет-ресурсе: [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Jul/frametext9.htm Восточная Литература. Средневековые источники Востока и Запада]&lt;/ref&gt;.

=== Запорожская Сечтең юҡҡа сығарылыуы ===
&lt;!--
К шведам, кроме отряда Мазепы, позднее присоединилась часть запорожского войска ([[Чертомлыкская Сечь]]) под началом кошевого атамана [[Гордиенко, Кость|Константина Гордиенко]] в количестве до 1500 человек. «Замечательно, что запорожцы, всегда державшиеся интересов черни в борьбе с казацкою старшиною, и на этот раз заявили такое требование, которое было противно как Петру, так и Мазепе, чтобы в Малороссии не было старшины и чтобы весь народ был вольными казаками, как в Сечи»&lt;ref name=&quot;Костомаров2&quot;&gt;''Костомаров Н. И.'', Русская история в жизнеописаниях её главнейших деятелей, Глава 15, [http://www.spsl.nsc.ru/history/kostom/kostom46_3.htm III От Альтранштадтского мира до Прутского мира России с Турцией]&lt;/ref&gt;.

По сведениям Д. Яворницкого, царь Пётр I отдал приказание князю Меншикову двинуть из Киева в Чертомлыкскую Сечь три полка русских войск под командованием полковника Яковлева с тем, чтобы «истребить всё гнездо бунтовщиков до основания» и 11 мая 1709 года Сечь была взята и разрушена. После жестокой свалки взяты были в плен [[кошевой атаман]], войсковой судья, 26 [[Куренной атаман|куренных атаманов]], 2 [[монах]]а, 250 человек простых казаков, 160 человек женщин и детей. Из того числа 5 человек умерло, 156 человек атаманов и казаков казнено, причём несколько человек были повешены на плотах и самые плоты пущены были вниз по Днепру на страх другим&lt;ref&gt;''Яворницкий Д. І.'' Исторія запорозьких казаків, у трьох томах. — К.: Наук. думка, 1991. — Т. 3.//Глава Пятнадцатая, стр. 324—329.&lt;/ref&gt;.

Костомаров так описывает «треугольник» Пётр — Мазепа — Сечь: «Перед царём, выхваляя свою верность, он [Мазепа] лгал на малорусский народ и особенно чернил запорожцев, советовал искоренить и разорить дотла Запорожскую Сечь, а между тем перед малоруссами охал и жаловался на суровые московские порядки, двусмысленно пугал их опасением чего-то рокового, а запорожцам сообщал тайными путями, что государь их ненавидит и уже искоренил бы их, если бы гетман не стоял за них и не укрощал царского гнева»&lt;ref name=&quot;Костомаров&quot;/&gt;. Мазепа писал Головину о своём давнем недруге [[Гордеенко, Константин|Косте Гордеенко]]: «Запорожцы ни послушания, ни чести мне не отдают, что имею с теми собаками чинити? А всё то приходит от проклятого пса кошевого… Для отмщения ему разных уже искал я способов, чтоб не только в Сечи, но и на свете не был, но не могу найти…»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot;&gt;''Таирова-Яковлева Т. Г.,'' Мазепа. — М.: Молодая гвардия, 2007.&lt;/ref&gt;.

Но случилось так, что Сечь была уничтожена русскими войсками именно тогда, когда часть запорожцев под водительством Гордеенко поддержала Мазепу. Ещё в 1703 году, когда «среди запорожцев начались „шатости“», Мазепа предложил Москве на казаков «несколько десять бомб бросить»&lt;ref name=jakovleva_4/&gt;. По этому поводу Т. Г. Таирова-Яковлева высказывает интересную гипотезу о роли раздоров с Сечью в безнадёжном переходе Мазепы к шведам: «Кто знает, может быть, Мазепа, понимая, что гибнет, намеревался утащить в эту пропасть и Запорожье, которое он всегда считал врагом Гетманщины?»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot;/&gt;.
 --&gt;

== Анафеманы алып ташлау мәсьәләһе ==
&lt;!-- {{Викитека-текст|ru|Анафема гетману Мазепе|Анафемы гетману Мазепе}}
Вопрос об анафеме на гетмана Мазепу был вынесен на обсуждение Священного Синода [[Украинская православная церковь (Московского патриархата)|УПЦ (МП)]], заседание которого состоялось [[14 ноября]] [[2007 год]]а&lt;ref name=&quot;orthodox.org.ua&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.orthodox.org.ua/ru/novosti/2007/11/14/2145.html |title=Состоялось расширенное заседание Священного Синода УПЦ, на котором Синодальные отделы отчитались о своей деятельности за 2007 год |website=Українська Православна Церква |accessdate=2009-04-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111025192026/http://orthodox.org.ua/ru/novosti/2007/11/14/2145.html |archivedate=2011-10-25 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Синод поручил Богословской комиссии УПЦ и Киевской духовной академии изучить вопрос относительно канонических и исторических обстоятельств отлучения от Церкви гетмана Ивана Мазепы и фактов совершения по благословению церковной власти заупокойных богослужений по нему&lt;ref name=&quot;orthodox.org.ua&quot;/&gt;.

17 марта [[2008 год]]а на Всеукраинской казачьей раде Украины&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ictv.ua/ukr/news_ukraine.php?news_id=110422 |title=Вхід в систему — ICTV. Канал з характером |accessdate=2008-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080604171939/http://ictv.ua/ukr/news_ukraine.php?news_id=110422 |archivedate=2008-06-04 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, которая состоялась в Киеве, президент Украины Виктор Ющенко заявил, что издал указ об установке памятников гетману Мазепе в столице Украины Киеве, Полтаве&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.president.gov.ua/documents/6798.html |title=Указ Президента Украіни № 955/2007 |website=Офіційне представництво Президента України |accessdate=2008-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080402123318/http://www.president.gov.ua/documents/6798.html |archivedate=2008-04-02 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, и сделает всё возможное для снятия анафемы на гетмана Мазепу.

В настоящее время в ряде средств массовой информации дискутируется вопрос о том, что анафема на гетмана Мазепу была снята ещё в 1918 году&lt;ref&gt;{{Cite web |website=Українська Православна Церква |title=Мазепа |url=http://orthodoxy.org.ua/ru/mazepa |accessdate=2008-03-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080604191453/http://orthodoxy.org.ua/ru/mazepa |archivedate=2008-06-04 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, хотя в ноябре 2007 года Священный Синод Украинской православной церкви сообщил, что «нет ни одного официального документа, который свидетельствовал бы о снятии анафемы с Мазепы с 1708 года»&lt;ref name=&quot;interfax&quot;/&gt;.

22 февраля [[2008 год]]а, будучи в Москве, президент Украины [[Ющенко, Виктор Андреевич|Виктор Ющенко]] поинтересовался у патриарха Московского и всея Руси [[Алексий II|Алексия ІІ]], действительно ли в [[1918 год]]у РПЦ была снята анафема с гетмана Мазепы. Из заявления патриарха [[Алексий II|Алексия ІІ]] следует, что «в 1918 году [[Патриарх Тихон|патриарху Тихону]] действительно поступало обращение с просьбой рассмотреть вопрос о снятии анафемы с Мазепы, о чём Святейший Патриарх сообщил на совещании епископов в рамках проходившего тогда в Москве Поместного Собора Православной Российской Церкви. […] снятия анафемы не было, что не исключает того, что этот вопрос компетентными канонистами и историками может быть рассмотрен в будущем»&lt;ref name=&quot;interfax&quot;&gt;[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&amp;div=23021 В Русской церкви объяснили президенту Украины, что анафема с гетмана Мазепы в 1918 году '''не была снята''']. Интерфакс, 22 февраля 2008 г.&lt;/ref&gt;.

Обращение Президента было связано с тем, что [[Православие#Канонические поместные Церкви|канонические]] [[Константинопольская православная церковь]] (и входящая в её состав [[Украинская православная церковь в Канаде]]&lt;ref&gt;[http://risu.org.ua/ua/library/historic_archive/33601/ Послання Собору Єпископів Святоi Украінськоi Греко-ПравославноіЇ Церкви а Канадi]&lt;/ref&gt;), [[Иерусалимская православная церковь]], [[Румынская православная церковь]]&lt;ref&gt;[http://www.religion.in.ua/news/ukrainian_news/21189-na-chernigivshhini-molitovno-j-urochisto-vidznachayut-den-narodzhennya-getmana-ivana-mazepi.html На Чернігівщині молитовно й урочисто відзначають день народження гетьмана Івана Мазепи] — Релігія в Україні&lt;/ref&gt;, [[Польская православная церковь]]&lt;ref&gt;[http://www.radiosvoboda.org/content/article/1622151.html Чи зніме православна церква анафему з гетьмана Івана Мазепи?] — Радіо Свобода, 06.05.2009&lt;/ref&gt;, а также [[Украинская грекокатолическая церковь]] и [[Украинская православная церковь Киевского патриархата]] и [[Украинская автокефальная православная церковь (1990—2018)|Украинская автокефальная православная церковь]] не признают анафему на гетмана Мазепу и проводят богослужения за упокой его души.

В то же время некоторые украинские православные организации напомнили Ющенко, что гетман Мазепа в [[1708 год]]у был предан анафеме Православной церковью за нарушение данной на Евангелии присяги на верность русскому царю, а также за то, что позволил осквернять православные храмы шведским солдатам, допущенным им в пределы Южной Руси&lt;ref name=&quot;interfax&quot;/&gt;.

Кроме того, Мазепа, отмечалось в заявлении, был склонен «к пороку и безнравственности», поскольку «предавался греху блуда, начиная со времени своей молодости, когда сожительствовал с женой польского шляхтича, и до старости, когда совратил свою крестницу Матрону»&lt;ref name=&quot;interfax&quot;/&gt;.

В 2018 году [[Вселенский Патриарх]] [[Предоставление автокефалии Украинской православной церкви|провозгласил незаконным и неканоничным]] акт [[Русская православная церковь|Русской православной церкви]] [[анафема]]тствования украинского христианина Ивана Мазепы ввиду того, что он является использованием религии в политических целях&lt;ref&gt;[https://www.ukrinform.ua/rubric-society/2543179-filaret-poasniv-comu-vselenskij-patriarhat-zgadav-pro-anafemu-mazepi.html Філарет пояснив, чому Вселенський патріархат згадав про анафему Мазепи] // [[Укрінформ]]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;

== Гетман Мазепаның тышҡы ҡиәфәте ==
«Полтава һуғышы яланы» ҡурсаулығы музейының ғилми хеҙмәткәрҙәре — Шендрик Л. К. һәм Янович А. В. хәбәр итеүенсә, [[Пётр I]] һәм башҡа императорҙар дәүләт структуралары һәм сиркәү алдына гетман Мазепаны хәтерләтә алырлыҡ бөтә нәмәне юҡ итеү (Damnatio memoriae) бурысын ҡуйған&lt;ref name=&quot;после&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;после&quot;&gt;[http://www.cossackdom.com/articles/k/kovaleva_obrazmazepi.htm Після знищення гетьманських портретів та спотвотрення присвячених йому творів, що було здійснено за наказом Петра І, в Україні автентичні зображення Мазепи майже зникли]&lt;/ref&gt; Ошо маҡсатта Украинала Рәсәй хөкүмәте йыл һайын яҙылған анафемалар менән бер рәттән&lt;ref&gt;''Шендрик Л. К., Янович А. В.'' Мазепа. Дослідження портретів гетьмана.// Вступ. Полтава: «Верстка». — 2004. — С. 6.&lt;/ref&gt;картиналарҙа, сиркәүҙәрҙә, иконаларҙа һәм гравюраларҙа гетман Мазепаның бөтә һүрәттәрен юҡ иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070716095103/http://www.zn.ua/2000/2040/47665/ Новый «червонец»: дизайн изменили, а «Мазепу» — нет]&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;graytable&quot;
|-
|[[Файл:Jensen-Mazepa-053-Porträtt av Mazepa.png|100px]]
|[[Файл:Ivan Mazepa 3.png|100px]]
|[[Файл:Iwan Mazepa 1706.jpg|100px]]
|[[Файл:Nikitin Getman.jpg|100px]]
|[[Файл:Ivan Mazepa2.jpg|100px]]
|[[Файл:Jonas Kazimieras Sapiega vyresnysis.jpg|100px]]
|
|-
|№ 1, Киев-Печера лавраһы.
|№ 2, С. Величко йылъяҙмаһы.
|№ 3, Днепр художество музейы.
|№ 4, Украинаның Милли музейы
|№ 5, немец баҫмаһында сыҡҡан М. &lt;/br&gt;Бернингротг гравюраһы, 1704 йыл.
|№ 6, И. Никитин эше. Портрет оҡшашлығы юҡ.

|}
&lt;!--
В то же время сохранились описания внешности Ивана Мазепы, которые оставили в своих воспоминаниях его современники. Историограф Карла ХІІ Георг Нордберг дает такое описание гетмана Мазепы:&lt;blockquote&gt;«Мазепа среднего роста, худощавый, ему около 70 лет, глаза быстрые и ясные, сберегли жизненный огонь; носит усы на польский манер. Разговаривает рассудительно»&lt;ref&gt;Из дневниковых записей Каролингов. — Стокгольм. — 1992. — С. 7.&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
Принц Максимилиан Эммануил, участник похода Карла ХІІ, так описывает Мазепу:&lt;blockquote&gt;«Мазепа был телом худощавый, невысокий, на голове имел кучери или польские косы, при этом, имея более 60 лет возраста, сохранял присутствие духа и ясный ум»&lt;ref&gt;Зі споминів Максиміляна Емануїла, принца вюртемберзького, участника походу Карла ХІІ // ''Січинський В.'' Чужинці про Україну. — К.: Довіра, 1992. — С. 151.
&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;
Шведы считали, что Мазепа был очень похож на шведского генерала графа Эриха Дальберга&lt;ref&gt;''Лисюк Каленик.'' Портретографія великого гетьмана І. Мазепи.// Музейні вісті. — 1999. — Ч. І. — С. 17—18.&lt;/ref&gt;. --&gt;
&lt;blockquote&gt;«Иван Мазепа — уртаса буйлы, һомғол; ҡулдары нәҙек, оҙон, аҡ; ғорур башында аҡ төйөрлө; йөҙө ағарынған, шыма һәм бейек маңлайлы; күҙҙәре ҡуңыр, тәрән, ялтырауыҡ, йүгерек, сағыу; ҡарашы ғорур, талапсан, уйсан; ирене нәҙек; мыйыҡтары — поляк мода буйынса, һалынҡы»&lt;ref&gt;''Шендрик Л. К., Янович А. В.'' Мазепа. Дослідження портретів гетьмана.// Вступ. Полтава: «Верстка». — 2004. — С. — 33.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В’ячеслав Станіславський.'' [http://www.siver-litopis.cn.ua/arh/2006/2006n03/2006n03r02.pdf Про питання про зовнішність Івана Мазепи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211115937/http://www.siver-litopis.cn.ua/arh/2006/2006n03/2006n03r02.pdf |date=2013-12-11 }}&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;

== Гетман Мазепа сәйәсәтенең төп маҡсаттары ==
Украина тарихсыһы Александр Оглоблин фекеренсә, Украина гетманы булараҡ Мазепа сәйәсәтенең төп маҡсаттары булып Украина ерҙәрен: үҙе хакимлыҡ иткән Гетманщина, Украинаның уң яры, Запорожье, Слободская Украина һәм Хан Украинаһы берҙәм Украина державаһы составында берләштереү, шулай уҡ Европа тибындағы дәүләт нигеҙе булараҡ казак үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу менән Гетман власын булдырыу торған&lt;ref&gt;''Оглоблин Олександер'', [http://litopys.org.ua/coss3/ohl05.htm Гетьман Іван Мазепа та його доба.]{{ref-uk}}&lt;/ref&gt;.

Ғүмеренең һуңында Мазепа поляк короле, шведтарҙың союздашы Станислав Лещинскийҙың Белая Рустә гетман вазифаһын алыуға ризалаша. Бына шулай, ул ваҡиғаларға туранан-тура йәлеп ителгән, Төньяҡ һуғышында ҡатнашыусы Густав Адлерфельд, Карл XII-нең камергеры Мазепа менән Станислав Лещинский араһындағы килешеүҙе һүрәтләй:
{{начало цитаты}}Бөтә Украина, Северское, Киев, Чернигов һәм Смоленск кенәзлектәрен индереп, Польша хакимлығы аҫтында ҡалырға тейеш, бының өсөн Мазепа кенәз титулы менән бүләкләнә һәм, үҙ ерендә Курляндия герцогы эйә булған хоҡуҡтарға тиңләштерелеп, Витебск һәм Полоцк воеводаларын ала&lt;ref&gt;Adierfeld, Gustav. «Leben Karls des Zwolften Konigs von Schweden aufdesselben Befehl beschrieben von Hemi Gustav von Adierfeld, Koniglichen Cammerherm, mit Anmerkungen eriautert und fortgesatzt, wie auch mit nothingen Abripen versehen» (немецкий перевод с оригинального шведского издания), 1742, часть 3, с.236. &lt;br&gt;Н. И. Костомаров. «Собрание сочинений», СПб, 1905, кн. 6, т. XVI: «Мазепа и мазепинцы», с.607&lt;br&gt;Н. И. Костомаров. «Мазепа», М.: «Республика», 1992, с.229&lt;/ref&gt;
{{конец цитаты}}

Санкт-Петербург дәүләт университеты профессоры Татьяна Таирова-Яковлева фекеренсә, Мазепаның ысын идеялары икенсе булған: «Мазепа Лещинский менән союзды шведтар баҫып инеү осрағына мөмкин булған иң ситке алым итеп ҡараған, бәлки, Гетманщинаны үҙгәртеп ҡороу шарттарында старшиналар араһында бола ҡубып осрағына яйлаштырылыуы ихтимал. Украина халҡы бер фекерле түгел. Берәүҙәре Мәскәүгә теләктәшлек күрһәткән, икенселәре төрөк протекцияһына йүнәлешле, өсөнсөләәре — фәҡәт „тыумыштан поляктарға антипатиянан“ — татарар менән туғанлашырға теләй. Самусь һәм башҡа Уң яр халҡы поляктарҙың үс алыуынан ҡурҡа, һәм Речь Посполитаяға буйһонорға теләмәгәндер, моғайын. Шуға күрә Мазепа башта Украинала фекерҙәр берҙәмлеге булдырырға һәм Речь Посполитая менән берләшеүгә, һәм һуңынан союз тураһында уйларға тәҡдим иткән булыуы бар. Бындай изге теләктәрҙең ваҡыт отошона иҫәпләнгән декларация ғына булыуы аңлашыла»&lt;ref name=&quot;Таирова&quot; /&gt;.

Гетман Мазепа батша Пётр І-гә ике тапҡыр Слободской Украинаны ҡушыу мәсьәләһен ҡуйған һәм ике тапҡырында ла кире яуап алған.

== Гетман Мазепаың эске сәйәсәте ==

=== Казактар ===
Гетман Мазепаның эске сәйәсәте казак старшинаһының йоғонтоһон көсәйтеүгә, уның иҡтисади базаһын һәм социаль хәлен нығытыуға, уны Гетманщинаның идара итеүсе ҡатламына әүерелдереүгә йүнәлтелә. Гетман власы йәиһә полковниктарҙың старши́на һәм руханиҙарға (күпселек осраҡта монастырҙарға) имениелар биреүе һиҙелерлек артҡан.

Гетманлығының тәүге көндәрендә һәм айҙарында уҡ Мазепа иҫке биләмәләрҙе раҫлаған йәки «ирекле хәрби» имениелар фондынан яңыларын алырлыҡ бер нисә универсал бирә. Мазепа гетманлығы осоронда старши́на һәм монастырҙарҙың ер һатып алыуы ныҡ таралған.

Ләкин ер биләү һәм ауыл хужалығы казак старши́наһының берҙән-бер финанс хәле сығанағы булмай. Старши́налар төрлө сауҙа-сәнәғәт операцияларына ҙур иғтибар бүлә.

Старши́наға төрлө финанс операциялары, атап әйткәндә, араҡы, тәмәке һәм дегет «ҡуртымы», ҙур табыш килтергән. Был операцияларҙа генераль, рядовой старши́на ла, ир-егеттәр ҙә, хатта ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнашҡан.

Ул заманда старши́на, бигерәк тә уның юғары ҡатламы, Гетманщинаның көньяғында ла, төньяғында ла сәнәғәт эшҡыуарлығын киң йәйелдерә.

Старшина поместьеларын туплау процесы юғары старши́на ҡулында сәйәси властың тупланыуы менән бергә бара. Полковник власы күләме арта. Элек тауыш биреү юлы менән үҙ вазифаһына һайланған полковник хәҙер полктың нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән хужаһы була.

Старши́наның был категорияһын билдәләгән яңы исем барлыҡҡа килгән — «бунчук ширҡәте», «затлы хәрби ширҡәт», ул гетман власына туранан-тура ҡараған урындағы һәр төрлө (полк йәки сотня) бурыстарынан һәм юрисдикциянан азат ителгән, «гетман бунчугы» һәм «оборона» власы ҡарамағында булған, тик Генераль суд тарафынан ғына хөкөм ителгән.

Шул рәүешле Иван Мазепа үҙенең дәрәжәһе менән уға ғына буйһонған һәм уның юрисдикцияһына ғына ҡараған казактарҙың юғары ҡатламын булдырған.

=== Крәҫтиәндәр ===
Казак старшинаһы ҡулында ер биләү һәм сәйәси властың тупланыуы крәҫтиән массаһын эксплуатацияһы үҫешенә килтерә. Мазепа осоронда, бер яҡтан, йөкләмәләр үҫкән, икенсе яҡтан, уларҙың нисбәте үҙгәргән. Атап әйткәндә, аҡсалата түләү һәм ба́рщина арта. Ләкин аҡсалата һәм натураль йөкләмәләр «ирекле хәрбиҙәр» һәм айырыуса рангалыларҙа (шул иҫәптән гетмандарҙың) поместьеларында өҫтөнлөк итһә, барщинаның көсәйеүе поместьеларға, тәү сиратта, монастырб биләмәләренә хас була.

XVII быуат аҙағында подданныйҙарҙың йөкләмәләренең артыуы старшиналар власына ҡаршы асыҡ сығыштарға күскән крәҫтиәндәр массаһында ҙур ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра. Мазепа хөкүмәте дәүләт һәм йәмғиәт ҡоролошо мәнфәғәттәрендә, власть башындағыларҙың башбаштаҡлығын һәм посполиттарҙың эксплуатацияһын сикләп, ҡыҫылырға мәжбүр булған.

Быуат аҙағында һул ярҙағы Украинала барщинаның ғәҙәти күләме аҙнаһына ике көнгә тиклем артты. Ләкин күп кенә властар подданныйҙарҙы барщинала эшләргә мәжбүр итеп ошо норманан артыҡ эшләргә мәжбүр итә.

XVII быуат аҙағында Һул яр Украинала барщинаның ҡәҙимге күләме аҙнаһына ике көнгә тиклем артҡан. Ләкин күп кенә власть эйәләре, норманы күбәйтеп, подданныйҙарҙы барщинала байтаҡҡа артыҡ эшләргә мәжбүр иткән.

=== Мазепаның сиркәүҙәр төҙөүе һәм тергеҙеүе ===
Мазепа гетманлығын өйрәнеүселәр, тарих фәндәре докторы Юрий Мицик һәм Сергей Павленко мәғлүмәттәре буйынса, үҙ аҡсаһына Иван Мазепа 26 собор, сиркәү һәм ҡыңғыраулыҡ төҙөй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://orthodoxy.org.ua/ru/istoriya/2008/10/16/19769.html |title=Юрій Мицик. Гетьман Іван Мазепа як покровитель Православної Церкви |accessdate=2009-04-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428065414/http://orthodoxy.org.ua/ru/istoriya/2008/10/16/19769.html |archivedate=2009-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428065414/http://orthodoxy.org.ua/ru/istoriya/2008/10/16/19769.html |date=2009-04-28 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Сергей Павленко. Иван Мазепа. Издательский дом &quot;Альтернативы. Киев — 2003, стр.241.&lt;/ref&gt;, шул иҫәптән Украинанан ситтә лә.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Файл:Chernigov kollegium.jpg|&lt;small&gt;Чернигов коллегиумы&lt;/small&gt;
Файл:Kiev military cathedral.jpg|&lt;small&gt;Николаев хәрби соборы (Киев)&lt;/small&gt;
Файл:Вознесенский собор (Переяслав-Хмельницкий).JPG|&lt;small&gt;Изге Вознесенка соборы (Переяслав-Хмельницкий)&lt;/small&gt; 
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Яңы монументаль ғибәҙәтханалар төҙөү Мазепаның төҙөлөш эшмәкәрлегенең ҙур ҡаҙанышы була. Киевта, башҡа ҡалаларҙа боронғо сиркәүҙәр яңыртыла һәм яңылары төҙөлә. Киевта ул замандың иҫтәлекле урындары — Братский монастырындағы Богоявленск соборы, Пустынно-Николаевский монастырындағы Николай соборы, Печерский монастырының Экономический ҡапҡаларындағы Бөтә Изгеләр сиркәүе — оҙаҡ ваҡыт сиркәү төҙөлөшө өлгөһө булып торған&lt;ref&gt;[http://www.rusarch.ru/gripas1.htm Владимир Грипась. Для процветания Украины. Гетман Иван Мазепа и ренессанс национальной культуры]&lt;/ref&gt;. Киевта София соборы ҡыңғыраулығы ла Мазепа заказы буйынса төҙөлгән.

Юғары сиркәү иерархтары үҙҙәренең хеҙмәттәрендә Украиналағы сиркәү төҙөлөшөнә ҡарата Мазепа сәйәсәтен юғары баһалай. Мазепа төҙөгән бөтә сиркәүҙәргә гетмандың гербы төшөрөлгән һәм Иван Мазепаның башланғысы буйынса, уның аҡсаһына сиркәү төҙөлгән тип яҙылған керамик пластиналар һалына. Митрополит Стефан Яворский үҙенең «Заря славная» хеҙмәтендә Иван Мазепаны «ваҡыт Мәңгелек Китаптарында яҙып ҡалдырған» юлбашсы тип һүрәтләй&lt;ref&gt;Павленко С. Іван Мазепа як будівничий української культури.// Панегірики на честь керманича. ВД «Києво-Могилянська академія», 2005, стр. 70-71.&lt;/ref&gt;.

; Шулай уҡ ҡарағыҙ
* Бречицкий Андроников монастыры (Черниговщина)
* Николаев хәрби соборы (Киев)
* Изге Вознесенский соборы (Переяслав-Хмельницкий)
* Покровская сиркәүе (Дегтяревка)
* Троицкий соборы (Чернигов)

== Нәфис әҙәбиәттә Мазепа образы ==
Иван Мазепаның яҙмышы Америка, Канада, Англия, Германия, Польша, Рәсәй һәм башҡа илдәрҙән күп кенә күренекле яҙыусыларында, шағирҙарында, рәссамдар һәм композиторҙарында һ. б. ҡыҙыҡһыныу уятты.

XXI быуатта урыҫ телле Америка яҙыусыһы Рафаэль Гругмандың [https://algoritm-kniga.ru/zaveschanie-mazepy-knjazja-svjaschennoj-rimskoj-imperii-otkryvsheesja-v-odesse-prapravnuku-bonaparta.html «Завещание Мазепы, князя Священной Римской империи, открывшееся в Одессе праправнуку Бонапарта» мажаралы романы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210913132034/https://algoritm-kniga.ru/zaveschanie-mazepy-knjazja-svjaschennoj-rimskoj-imperii-otkryvsheesja-v-odesse-prapravnuku-bonaparta.html |date=2021-09-13 }}
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;160&quot; heights=&quot;160&quot;&gt;
Изображение:Mazeppa Louis Boulanger.jpg|&lt;small&gt;Луи Булянже. Мазепаның ыҙалары. 1827 йыл&lt;/small&gt;
Изображение:Horace Vernet mazepa01.jpg|&lt;small&gt;Орас Верне. Атҡа бәйләнгән Мазепа. 1820-се йылдар&lt;/small&gt;
Изображение:Théodore Chassériau 005.jpg|&lt;small&gt;Теодор Шассерио. Атҡа бәйләнгән Мазепаның кәүҙәһе янында бер казак ҡатыны. 1851 йыл&lt;/small&gt;
Изображение:Jensen-Mazepa-053-Porträtt av Mazepa.png|&lt;small&gt;Билдәһеҙ рәссам. Киев-Печера Лавраһының Успение соборында Иван Мазепаның портреты. ХVІІІ быуат башы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Мазепа тураһында хәтер ==
* Иван Мазепа Тәреһе — Украинаның дәүләт наградаһы Иван Мазепа исемен йөрөтә.
* Украинала Мазепа хөрмәтенә торама пункттар, урамдар аталған, һәйкәлдәр ҡуйылған, уларҙың береһе — Полтавала&lt;ref&gt;[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2016/05/7/7107793/ В Полтаве открыли памятник гетману Мазепе] «[[Украинская Правда]]», 07.05.2016&lt;/ref&gt;.
* Мазепа хөрмәтенә Румыниялағы Галац ҡалаһының ике кварталы — Мазепа-І һәм Мазепа-ІІ, аталған; элек унда Иван Мазепа исемендәге урам булған, ә урындағы Пречистая Дева сиркәүе әлегәсә «Мазепинская» тип атала&lt;ref&gt;[http://www.rri.ro/art.shtml?lang=12&amp;sec=438&amp;art=23136 ІІІ. Перепоховання тіла І. Мазепи у м. Галац та збереження в Румунії історичної пам’яті про українського гетьмана.]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} — Всесвітня служба Радіо Румунія&lt;/ref&gt;.
* Курск өлкәһендә (Рәсәй) И. Мазепаның элекке имениеһы — Мазеповка ауылы бар&lt;ref&gt;[http://www.mazepa.name/biograph/mazepa8.html Сергей Павленко. Иван Степанович Мазепа (укр.)]&lt;/ref&gt;.
* Украина ҡораллы көстәренең 54-се айырым механизацияланған бригадаһы Мазепаның исемен йөрөтә.
* Румынияла, Америка Ҡушма Штаттарында һәм Украинаның Австрия илселегендә Мазепа һәйкәлдәре бар. 2009 йылдың 21 сентябрендә Черниговта Коллегиум эргәһендә гетман-меценатҡа һәйкәл (мәрмәр колоннала герб төшөрөлгән бронза бюст, скульпторы Геннадий Ершов) ҡуйыла.
* Уның портреты купюрала, 10 гривна тәңкәлә һәм почта маркаһында һүрәтләнгән.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;5&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;140&quot;&gt;
Файл:10 hryvnia 1992 front.jpg|&lt;small&gt;Мазепа төшөрөлгән 1992 йылғы 10 украин гривна купюраһы&lt;/small&gt;
Файл:10 hryvnia 1994 front.jpg|&lt;small&gt;1994 йылда Мазепа төшөрөлгән 10 украин гривна купюраһы&lt;/small&gt;
Файл:10 hryvnia 2006 front.jpg|&lt;small&gt;2006 йылда Мазепа төшөрөлгән 10 украин гривна купюраһы&lt;/small&gt;
Файл:Stamp of Ukraine s85.jpg|&lt;small&gt;Иван Мазепеға арналған Украина почта маркаһы&lt;/small&gt;
Файл:Iwan Mazepa. Brąz, marmur. 2009 Czernihów, Ukraina.jpg|&lt;small&gt;Черниговтағы һәйкәл&lt;/small&gt;
Файл:Ivan Mazepa Poltava.jpg|&lt;small&gt;Полтавала һәйкәл&lt;/small&gt;
Файл:Бюст Мазепы музей Битва за Киев.jpg|&lt;small&gt;Яңы Петровцыҙа «1943 йылда Киев өсөн һуғыш» дәүләт музей-ҡурсаулығынан Мазепа бюсы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Йәһүҙә ордены
* Мазепа палаталары (Мәскәү)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* [[Николай Костомаров|Н. Костомаров]], «[[Руина (история Украины)|Руина]]» и «Мазепа и мазепинцы»;
* [[Маркевич, Николай Андреевич|Николай Маркевич]]. История Малой России, в 2-х томах. Москва. В типографии Августа Семена, при Императорской Медико-Хирургической Академии. 1842 год.
* Статьи и заметки о Мазепе в «[[Киевская старина|Киев. стар.]]» ([[1882]], № 4; [[1883]], № 7; 18 8 4, № 12; [[1885]], № 7 и 12; [[1886]], № 12; [[1887]], № 1 и 2; [[1888]], № 5);
* «Liste alphab é tique des portraits russes», par A. Wassiltschikoff ([[1875]], I, 497, с портретом);
* Статья А. М. Лазаревского в «[[Русский архив|Русск. арх.]]» ([[1876]], № 12);
* Статья А. Е. Д-ого, в «[[Киевский телеграф|Киевск. телегр.]]» ([[1866]], № 1, 2, 3 и 4);
* А. Терещенко в «[[Русский архив|Русск. арх.]]» ([[1865]], № 9),
* О Мазепе и Палии в «[[Черниговский листок|Черниг. лист.]]» ([[1862]], № 4, 5, 6 и 8),
* О Мазепе и Горленках в «[[Вестник Европы (1866—1918)|Вест. Европы]]» ([[1872]], т. III, ст. [[де Пуле]]).
* ''Павленко С.'' Іван Мазепа як будівничий української культури. — К. : Вид. дім «КМ Академія», 2005. — 304 с.
* ''Павленко С.'' Іван Мазепа. — К. : Вид. дім «Альтернативи», 2003. — 416 с.: іл.
* ''Павленко С.'' Оточення гетьмана Мазепи: соратники та прибічники. — К. : Вид. дім «КМ Академія», 2004. — 602 с.
* ''Павленко С.'' Військо Карла XII на півночі України. — К.: Видавничий дім «Києво-Могилянська академія», 2017. — 512 с.
* ''Павленко С.'' Іван Мазепа. Прижиттєві зображення гетьмана та його наближених. — К.: Мистецтво, 2018. — 208 с.
* ''Павленко С.'' Іван Мазепа. Догетьманський період. Київ : Мистецтво, 2020. 263 с. : іл. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-577-289-7&lt;/nowiki&gt;
* Україна доби Івана Мазепи. 1708—1709 роки в документальних джерелах / Упоряд. ''Сергій Павленко''. К. : Мистецтво, 2019. 496 с. : іл. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-577-273-6&lt;/nowiki&gt;
* Мазепина Атлантида. Творча спадщина доби 1687—1709 рр. / Упоряд. ''Сергій Павленко''. Київ : Мистецтво, 2021. 503 с.: іл. &lt;nowiki&gt;ISBN 978-966-577-302-3&lt;/nowiki&gt;
* {{книга
|автор          = Чухлиб Т.
|часть          = 
|заглавие       = Путь к Полтаве. Украина и Россия во время гетманства Мазепы
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Киев
|издательство   = Наш час
|год            = 2008
|том            = 
|страницы       = 
|страниц        = 289 с.
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 5000
}}
* {{книга
|автор          = Север А.
|часть          = 
|заглавие       = Русско-украинские войны
|оригинал       = 
|ссылка         = https://archive.org/details/isbn_9785995500339
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = М.
|издательство   = Яуза-пресс
|год            = 2009
|том            = 
|страницы       = [https://archive.org/details/isbn_9785995500339/page/n80 81]—95
|страниц        = 384
|серия          = 
|isbn           = 978-5-9955-0033-9
|тираж          = 4000
}}
* {{книга
 |автор         = [[Таирова-Яковлева, Татьяна Геннадьевна|Таирова-Яковлева Т. Г.]]
 |заглавие      = Мазепа
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
 |год           = 2007
 |том           = 
 |страниц       = 271[1]
 |страницы      = 
 |серия         = [[Жизнь замечательных людей|Жизнь замечат. людей]]: Сер. биогр.; Вып. 1041
 |isbn          = 978-5-235-02966-8
 |тираж         = 5000
}}

* {{книга
 |автор         = [[Таирова-Яковлева, Татьяна Геннадьевна|Таирова-Яковлева Т. Г.]]
 |заглавие      = Иван Мазепа и Российская империя: история «предательства»
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Центрполиграф]]
 |год           = 2011
 |том           = 
 |страниц       = 525
 |страницы      = 
 |isbn          = 978-5-227-02578-4
 |тираж         = 2500
}}
* {{книга
 |автор         = [[Артамонов, Виктор Александрович|Артамонов В. А.]], [[Кочегаров, Кирилл Александрович|Кочегаров К. А.]], [[Курукин, Игорь Владимирович|Курукин И. В.]]
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Вторжение шведской армии на Гетманщину в 1708 г.: Образы и трагедия гетмана Мазепы
 |ссылка        = 
 |ответственный = В. А. Артамонов, К. А. Кочегаров, И. В. Курукин; [[ИРИ РАН|Институт Российской истории РАН]]
 |издание       = 
 |место         = СПб.
 |издательство  = Общество памяти игумении Таисии
 |год           = 2008
 |страницы      = 
 |страниц       = 208
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-91041-033-0
 |тираж         = 780
}} (обл.)

* {{книга
 |автор         = [[Задонский, Николай Алексеевич|Задонский Н. А.]]
 |часть         = 
 |ссылка часть  = 
 |заглавие      = Смутная пора. Историческая хроника
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = Советская Россия
 |год           = 1959
 |страницы      = 
 |страниц       = 224
 |серия         = 
 |isbn          = 
 |тираж         = 
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://nasledie.russportal.ru/index.php?id=histrus.javorsky01 «Трость ветром колеблема». Слово пред проклятием Мазепы, произнесенное митр. Стефаном Яворским в Московском Успенском соборе, 12 Ноября 1708 г.] (Труды Киевской Духовной Академии. Киев, 1865. Том 3). На сайте ''Наследие Святой Руси''
* [http://www.rulex.ru/01130020.htm Мазела Иван Степанович] РБС
* [http://www.hrono.ru/biograf/bio_m/mazepa.html Мазела Иван Степанович] На сайте ''Хронос''
* [https://www.youtube.com/watch?v=c9s5kOGVFrY Иван Мазепа] Передача из цикла «Час истины» канала [[365 дней ТВ]]
* [http://www.library.kr.ua/elib/markevich/tom4/malor_6.html Переписка Мазепы]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416195059/http://www.library.kr.ua/elib/markevich/tom4/malor_6.html |date=2019-04-16 }}
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/MAZEPA.HTM МАЗЕПА — ГЕТМАН: В ПОИСКАХ ИСТОРИЧЕСКОЙ ОБЪЕКТИВНОСТИ]
* MirKnig. Online. C. О. Павленко о гетьмане Мазепе (6 книг)
* [https://web.archive.org/web/20150628021624/http://www.edrus.org/content/view/10451/56/ Житие «святого» Иуды]{{мертвая ссылка}}
* [https://web.archive.org/web/20081201202107/http://www.edrus.org/content/view/7784/70/ Почему не может быть снята анафема с гетмана Мазепы ]{{мертвая ссылка}}
* [https://web.archive.org/web/20081201194417/http://www.edrus.org/content/view/82/68/ «В снегах чужбины дальней» (Мазепа: взгляд из Сибири)]{{мертвая ссылка}}
* [http://www.mazepa.name/ «Имя Ивана Мазепы»]{{ref-uk}}
* Сайт «Библиотека Якова Кротова». ''С. Павленко.'' «Мазепа»
* [https://web.archive.org/web/20100123221246/http://orthodoxy.org.ua/uk/node/23912 Существуют ли канонические основания для анафемы Ивану Мазепе?]{{мертвая ссылка}}
* [http://www.religion.in.ua/main/daycomment/1679-cerkovnaya-anafema-sluchaj-ivana-mazepy.html Церковная анафема: случай Ивана Мазепы]
* [http://naub.org.ua/?p=1341 Страсті за Мазепою, або невідома спроба скасувати анафему на гетьмана в роки Другої світової війни | Науковий блог] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322173129/https://naub.org.ua/?p=1341 |date=2022-03-22 }}
* [https://web.archive.org/web/20140530113732/http://klio.org.ua/ru/Volodimir-Kravchenko.-Ukrayina-Imperiya-Rosiya/Ivan-Mazepa-v-ukrayinskiy-istorichniy-literaturi-XVIII-ta-pershoyi-chverti-XIX-st.html Кравченко В. В. Україна, Імперія, Росія (вибрані статті з модерної історії та історіографії). — К., 2011. — 544 с. Іван Мазепа в українській історичній літературі XVIII та першої чверти XIX ст.]

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Гетманы Войска Запорожского}}

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Төньяҡ һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Аҡ бөркөт ордены кавалерҙары (Речь Посполитая)]]
[[Категория:Изге апостол Андрей Первозванный ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Иван Мазепа]]
[[Категория:Киев-Могилян академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Анафемаға бирелгәндәр]]
[[Категория:Румынияла ерләнгәндәр]]
[[Категория:Һатлыҡтар]]
[[Категория:Войско Запорожское гетмандары]]
[[Категория:1709 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 сентябрҙә вафат булғандар]]
[[Категория:20 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>cxndvskuw04ag7vn1ravjo4yavt7j65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Күҙ төҫө</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193822</id>
    <revision>
      <id>1299776</id>
      <parentid>1256708</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T13:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26008" sha1="lburz9fx0gsgezajq0w9ea8y7mzxglb" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Farbverlauf_Augenfarben.jpg|справа|мини|350x350пкс|Күҙҙең төҫтәре градацияһы]]
'''Күҙ төҫө''' — [[Күҙ|күҙҙең төҫлө ҡатламы тышсаһы]] пигментацияһы менән билдәләнгән характеристика.

== Аныҡлау ==
Күҙҙең төҫлө ҡатлам тышсаһы алғы — мезодермаль, артҡы —эктодермаль ҡатламдарҙан тора. Алғы ҡатлам тышҡы сик бүлегенән һәм строманан тора. Унда меланин һаҡлаған хроматофорҙар бүленгән. Күҙ төҫө был ҡатламда пигменттарҙың таралыу характерына бәйле. Артҡы ҡатламында күп фусцин тултырылған пигментлы күҙәнәктәр. Күҙҙәренең төҫөнә ҡарамаҫтан, альбиностарҙан башҡа, артҡы ҡатлам ҡара төҫтә. Бынан тыш, күҙҙең төҫлө ҡатлам тышсаһының [[ҡан тамырҙары]] һәм сүстәре роль уйнай&lt;ref&gt;С. Н. Басинский, Е. А. Егоров. Клинические лекции по офтальмологии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zrenue.com/anatomija-glaza/40/345.html|title=Радужная оболочка глаза (радужка), строение.|publisher=|accessdate=2012-09-07|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWb75ZHd?url=http://zrenue.com/anatomija-glaza/40/345.html|archivedate=2012-10-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Төп төҫтәре ==
Исемдәре рус телле фәнни әҙәбиәттә дөйөм ҡабул ителгән в. В. Бунак шкалаһына ярашлы бирелгән&lt;ref name=&quot;losk&quot;&gt;Лоскутова, Ю. В. Возрастная изменчивость цвета и структуры радужки человека: диссертация на соискание учёной степени кандидата биологических наук / МГУ — М., 2013. — С. 13—14, 43—44. — 124 с. &lt;/ref&gt;.

=== Күк ===
[[Файл:Human_Iris_JD052007.jpg|мини|100x100пкс|Күк күҙ]]
Күҙҙең коллаген сүстәрҙән торған төҫлө тышсаһы тамырҙарының тышҡы ҡатламы ҡара-зәңгәр төҫ менән айырылып тора&lt;ref name=&quot;vit&quot;&gt;{{книга|автор=Вит В.В.|заглавие=Строение зрительной системы человека|издание=|место=Одесса|издательство=Астропринт|год=2003|страницы=|страниц=|isbn=966-318-012-9|тираж=}}&lt;/ref&gt;. Әгәр төҫлө тышсаһының тышҡы эктодермаль ҡатламы сүстәре бәләкәй тығыҙлыҡ менән айырылһа һәм меланин миҡдары аҙ булһа, ул күк төҫтә була. Күҙҙең төҫлө тышсаһында күк тә, зәңгәр ҙә пигменттар юҡ. Зәңгәр төҫ — стромда яҡтылыҡтың таралыуы һөҙөмтәһе&lt;ref name=&quot;Fox&quot;&gt;{{книга |заглавие=Biochromy: Natural Coloration of Living Things |издательство=[[University of California Press]] |год=1979 |страницы=9 |ссылка=https://books.google.com/books?id=c2xyxwlm2UkC&amp;pg=PA9 |isbn=0-520-03699-9 |язык=en |автор=Fox, Denis Llewellyn}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mason&quot;&gt;{{статья |заглавие=Blue Eyes |издание={{Нп3|The Journal of Physical Chemistry A|Journal of Physical Chemistry||The Journal of Physical Chemistry A}} |том=28 |номер=5 |страницы=498—501 |doi=10.1021/j150239a007 |язык=en |автор=Mason, Clyde W. |год=1924 |тип=journal}}&lt;/ref&gt;. Төҫлө тышсаның эске ҡатламы, тышҡыһынан айырмалы рәүештә, һәр ваҡыт меланинға бай һәм ҡара-көрән төҫтә&lt;ref name=Menon&gt;{{статья |заглавие=Is there any difference in the photobiological properties of melanins isolated from human blue and brown eyes? |издание={{Нп3|British Journal of Ophthalmology|Br J Ophthalmol||British Journal of Ophthalmology}} |том=71 |номер=7 |страницы=549—552 |pmid=2820463 |pmc=1041224 |doi=10.1136/bjo.71.7.549 |язык=en |тип=journal |автор=Menon I. A., Basu P. K., Persad S., Avaria M., Felix C. C., Kalyanaraman B. |год=1987 |nodot=1}}&lt;/ref&gt;. Һөҙөмтәлә күҙгә төшкән яҡтылыҡ спектрының юғары йышлыҡтағы өлөшө стромдың томанлы мөхитендә таралыуға дусар була һәм кире сағыла, ә түбән йышлыҡтағы өлөшө төҫлө тышсаның эске ҡатламы тарафынан йотола. Строма тығыҙлығы бәләкәйерәк булған һайын, күк төҫ байыраҡ була&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://zrenue.com/anatomija-glaza/40-raduzhka/344-cvet-raduzhki-glaz.html|title=Цвет радужки глаз|publisher=|accessdate=2012-09-07|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWb7gycy?url=http://zrenue.com/anatomija-glaza/40-raduzhka/344-cvet-raduzhki-glaz.html|archivedate=2012-10-19|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ғүмерҙәренең тәүге 3-6 айында күп кенә сабыйҙарҙың күҙҙәре күк йәки зәңгәр төҫтә була&lt;ref name=&quot;vit&quot; /&gt;.

=== Зәңгәр ===
[[Файл:A_blue_eye.jpg|мини|100x100пкс|Зәңгәр күҙ]]
Күк төҫтәге күҙҙәрҙән айырмалы рәүештә, был осраҡта строманың коллаген сүстәренең тығыҙлығы юғарыраҡ. Аҡһыл йәки һоро төҫмөрлө булғанлыҡтан, төҫө күк түгел, ә зәңгәр булып күренә. Сүстәрҙең тығыҙлығы күберәк булған һайын, күҙҙең төҫө лә асыҡлана.

Күҙҙәрҙең зәңгәр төҫө — OCA2 һәм HERC2 гендарындағы мутацияның үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһе, был генды йөрөтөүселәрҙең күҙҙәренең төҫлө ҡатламында меланин етештереү һәм ташыу кәмеүе арҡаһында&lt;ref name=goluboi/&gt;. [[Копенгаген университеты]] генетиктары тикшеренеүҙәре мәғлүмәттәре буйынса, был мутация яҡынса 6—10 мең йыл элек барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/lenta/?7960 |title=У всех голубоглазых людей был один общий предок |access-date=2010-10-22 |archive-date=2009-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090317004843/http://www.membrana.ru/lenta/?7960 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.

Зәңгәр һәм күк күҙҙәр Европа халҡы араһында, айырыуса Төньяҡта, киң таралған&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2006/10/18/world/americas/18iht-web.1018eyes.3199975.html?_r=1 | work=New York Times | title=Blue eyes are increasingly rare in America – Americas – International Herald Tribune | date=2006-10-18 | accessdate=2012-03-07 | first1=Douglas | last1=Belkin}}&lt;/ref&gt;. Эстонияла халыҡтың 99 процентҡа тиклеме бындай төҫтә, Германияла — 75 %. Данияла 1970-се йылдарҙа ҡара күҙ төҫө 8 % ғына ине, ә хәҙер, миграция һөҙөмтәһендә, был һан 11 % тиклем артты&lt;ref name=&quot;More than&quot;&gt;Weise, Elizabeth. (2008-02-05) [https://www.usatoday.com/news/health/2008-02-05-blue-eyes_N.htm More than meets the blue eye: You may all be related]. Usatoday.com. Retrieved on 2011-12-23.&lt;/ref&gt;. 2002 йылғы тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, 1936—1951 йылдарҙа АҠШ-та тыуған европеоид халыҡ араһында күк һәм зәңгәр төҫлө күҙлеләр 33,8 % тәшкил итә, ә 1899—1905 йылдарҙа тыуғандар араһында был күрһәткес 54,7 % тәшкил итә&lt;ref name=&quot;Grant&quot;&gt;{{статья |заглавие=Cohort effects in a genetically determined trait: eye colour among US whites |издание={{Нп3|Annals of Human Biology|Ann. Hum. Biol.||Annals of Human Biology}} |том=29 |номер=6 |страницы=657—666 |pmid=12573082 |doi=10.1080/03014460210157394 |язык=en |тип=journal |автор=Grant M. D., Lauderdale D. S. |год=2002}}&lt;/ref&gt;. 2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса, хәҙерге аҡ американдар өсөн был һан 22,3 % тиклем кәмегән&lt;ref name=BostonGlobe&gt;{{cite web |url=http://www.boston.com/yourlife/articles/2006/10/17/dont_it_make_my_blue_eyes_brown/|title=Don't it make my blue eyes brown Americans are seeing a dramatic color change|work=The Boston Globe|date=2006-10-17|author=Douglas Belkin }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Belkin |first=Douglas |url=https://www.nytimes.com/2006/10/18/world/americas/18iht-web.1018eyes.3199975.html |title=Blue eyes are increasingly rare in America – Americas|work=International Herald Tribune – The New York Times|date=2006-10-18 |accessdate=2011-10-19}}&lt;/ref&gt;. Яҡын Көнсығышта һәм Үҙәк Азияла, мәҫәлән, Ливанда, Сүриәлә, Иранда, Афғанстанда һәм Тажикстанда (тау тажиктары һәм Памир тажиктары араһында), төньяҡ Пакистанда ла күк һәм зәңгәр күҙҙәр осрай&lt;ref name=&quot;altervista1&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110726095519/http://carnby.altervista.org/troe/08-05.htm Distribution of Bodily Characters. Pigmentation, the Pilous System, and Morphology of the Soft Parts]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;toqonline5&quot;&gt;{{статья |заглавие=In Quest of Our Linguistic Ancestors: The Elusive Origins of the Indo-Europeans |издание={{Нп3|The Occidental Quarterly}} |том=2 |номер=3 |страницы=5—20 |ссылка=http://www.toqonline.com/archives/v2n3/TOQv2n3Day.pdf |accessdate=2010-05-08 |язык=en |тип=magazine |автор=Day, John V. |год=2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;worldisround1&quot;&gt;{{cite web|author=Showcase IRAN (by various photographers)|url=http://www.worldisround.com/articles/73022/photo653.html|title=Amazing IRAN – A small peasant girl – Khorasan, Iran – Worldisround photo|publisher=Worldisround.com|accessdate=2011-10-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWb8GZvQ?url=http://www.worldisround.com/articles/73022/photo653.html|archivedate=2012-10-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;. Улар йәһүд-ашкеназдарҙа ла таралған, мәҫәлән, украин йәһүдтәре араһында бындай төҫтәге күҙлеләрҙең һаны — 53,7 %&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Jews, race &amp; environment |ссылка=https://books.google.com/books?id=CkRV_HaCAxEC |год=1911 |издательство={{Нп3|Transaction Publishers}} |isbn=978-1-4128-0574-2 |автор=[[Фишберг, Морис|Maurice Fishberg]] }}&lt;/ref&gt;.

=== Һоро ===
[[Файл:Mybluishgrayeye.JPG|thumb|100px|Һоро күҙ]]

Һоро һәм зәңгәр күҙҙәрҙе билдәләү оҡшаш, шул уҡ ваҡытта тышҡы ҡатлам сүстәренең тығыҙлығы тағы ла юғарыраҡ һәм уларҙың төҫмөрҙәре һороға яҡыныраҡ. Әгәр тығыҙлығы бик ҙур булмаһа, күҙ төҫө һоро-зәңгәр булыр ине. Меланин йәки башҡа матдәләрҙең булыуы ҙур булмаған һары йәки көрәнһыу ҡатышма бирә. Һоро төҫ тышҡы ҡатлам сүстәрендә Ми сәселеүенә, рэлеевскийҙан айырмалы рәүештә, тулҡындың оҙонлоғона бәйле, тип фараз ителә; һәм эҙемтәһе булараҡ — күк йәки зәңгәр күҙҙәр осрағына ҡарағанда, күҙҙең төҫлө тышсаһынан сағылған яҡтылыҡ сығанаҡ спектрына яҡыныраҡ&lt;ref name=&quot;Southworth&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thetech.org/genetics/ask.php?id=232|title=Are gray eyes the same as blue in terms of genetics?|work=Understanding Genetics: Human Health and the Genome|publisher=Stanford School of Medicine|author=Lucy Southworth|accessdate=2011-10-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BWbAmyQP?url=http://genetics.thetech.org/ask/ask232|archivedate=2012-10-19|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

Һоро күҙҙәр Көнсығыш һәм Төньяҡ Европала күберәк таралған&lt;ref name=&quot;Herbert Risley 1999&quot;&gt;Herbert Risley, William Crooke, The People of India, (1999)&lt;/ref&gt;.
Шулай уҡ ул Иранда, Афғанстанда, Пакистанда&lt;ref name=&quot;altervista1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;toqonline5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;worldisround1&quot;/&gt; һәм Төньяҡ-Көнбайыш Африканың ҡайһы бер төбәктәрендә осрай&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=7rwBAAAAYAAJ&amp;pg=PA272 Provincia: bulletin trimestriel de la Société de Statistique …], Volumes 16-17 By Société de statistique, d’histoire et d’archéologie de Marseille et de Provence p. 273 ''l’iris gris est celui des chaouias…''&lt;/ref&gt;.

=== Йәшел ===
[[Файл:Greeneye.jpg|thumb|100px|Йәшел күҙ]]

Күҙенең йәшел төҫө меланиндың аҙ булыуы менән билдәләнә. Төҫлө тышсаһының тышҡы ҡатламында һары йәки асыҡ көрән төҫтәге липофусцин пигменты таралған. Стромала күк йәки зәңгәр төҫтөң таралып ултырыуы һөҙөмтәһендә йәшел төҫ барлыҡҡа килә. Күҙҙең тышса төҫө, ғәҙәттә, тигеҙ түгел һәм унда төрлө төҫмөрҙәр күп була&lt;ref name=&quot;Fox&quot; /&gt;. Уны булдырыуҙа, бәлки, ерән сәсле ген роле уйнайҙыр&lt;ref&gt;[http://discovermagazine.com/2007/mar/eye-color-explained Eye Color Explained]&lt;/ref&gt;.

Саф йәшел күҙҙәр бик һирәк осрай. Йәшел күҙлеләр Төньяҡ һәм Үҙәк Европала&lt;ref&gt;[http://www.eyedoctorguide.com/eye_general/eye_color.html Blue Eyes Versus Brown Eyes: A Primer on Eye Color] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017164118/http://www.eyedoctorguide.com/eye_general/eye_color.html |date=2008-10-17 }} {{Архивировано|url=https://archive.today/20121208222443/http://www.eyedoctorguide.com/eye_general/eye_color.html |date=2012-12-08 }}. Eyedoctorguide.com. Retrieved on 2011-12-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cogweb.ucla.edu/ep/Frost_06.html Why Do Europeans Have So Many Hair and Eye Colors?]. Cogweb.ucla.edu. Retrieved on 2011-12-23.&lt;/ref&gt;, һирәгерәк — Көньяҡ Европала осрай&lt;ref name=&quot;Herbert Risley 1999&quot;/&gt;.

Исландия һәм Нидерландта өлкәндәрҙе тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, йәшел күҙле ҡатын-ҡыҙҙар ир-егеттәргә ҡарағанда йышыраҡ осрай&lt;ref&gt;[https://uni.hi.is/apalsson/files/2011/10/PM_NG07.pdf Genetic determinants of hair, eye and skin pigmentation in Europeans]. Retrieved on 2012-08-07.&lt;/ref&gt;.

=== Көрән-һары-йәшел ===
[[Файл:Eye big.JPG|thumb|100px|Көрән-һары-йәшел күҙ]]

Төҫөнөң төрлө булыуына бәйле, был төҫтө бер төрлө атап булмағанлыҡтан, төрлөсә атала: көрән-һары-йәшел&lt;ref name=&quot;HrisPer&quot; /&gt;, көрән-йәшел йәки көрән-һоро тигән атамалар файҙаланыла&lt;ref name=&quot;losk&quot; /&gt;. Ҡатнаш төҫ булып тора. Яҡтыртыуға ҡарап, ул алтынһыу, көрән-йәшел, көрән төҫмөрлө була. Төҫлө тышсаның тышҡы ҡатламында меланин миҡдары уртаса, шуға күрә был төҫ меланоциттар биргән көрән төҫтәге комбинация һымаҡ, һәм күк йәки зәңгәр төҫ бирә&lt;ref name=&quot;Wang&quot;&gt;{{статья |заглавие=Separating Reflections in Human Iris Images for Illumination Estimation |издание=Tenth IEEE International Conference on Computer Vision |том=2 |страницы=1691—1698 |ссылка=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.87.418 |doi=10.1109/ICCV.2005.215 |isbn=0-7695-2334-X |язык=en |тип=journal |автор=Huiqiong Wang, Stephen Lin, Xiaopei Liu, Sing Bing Kang |год=2005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{статья |заглавие=An Ocularist's Approach to Human Iris Synthesis |издание=IEEE Comput. Graph. Appl. |том=23 |номер=6 |страницы=70—5 |doi=10.1109/MCG.2003.1242384 |автор=Lefohn A., Budge B., Shirley P., Caruso R., Reinhard E. |год=2003 }}&lt;/ref&gt;. Һары пигменттар ҙа булыуы мөмкин. Төҫө бер төҫмөрлө түгел, ә ярайһы уҡ төрлө&lt;ref name=Lefohn /&gt;; күҙҙең төҫлө тышса периферияһы, ҡағиҙә булараҡ, йәшел-һоро төҫтә&lt;ref name=&quot;losk&quot; /&gt;.

=== Һары ===
[[Файл:Amber Eyes.jpg|thumb|100px|Һары күҙ]]

Һары күҙҙәр бер төҫмөрлө асыҡ һары-көрән төҫтә. Ҡайһы берҙә улар алтынһыу-йәшел йәки ҡыҙғылт-баҡыр төҫмөрлө була. Был шулай уҡ йәшел күҙҙәрҙә осраған липофусцин пигментын (липохром) тәшкил итә&lt;ref name=Lefohn&gt;{{статья |заглавие=An Ocularist's Approach to Human Iris Synthesis |издание=IEEE Comput. Graph. Appl. |том=23 |номер=6 |страницы=70—5 |doi=10.1109/MCG.2003.1242384 |ссылка=http://www.cs.bris.ac.uk/staff/reinhard/papers/eyes.pdf |автор=Lefohn A., Budge B., Shirley P., Caruso R., Reinhard E. |месяц=11 |год=2003 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Larry Bickford [http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html Eye Color]. Eyecarecontacts.com. Retrieved on 2011-12-23. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101023191830/http://www.eyecarecontacts.com/eyecolor.html |date=2010-10-23 }}&lt;/ref&gt;. Һары күҙҙәр бик һирәк осрай. Был төҫлө тышсаның составында бик тоноҡ төҫтәге липофусцин пигменты (липохром) булған осраҡта ғына була&lt;ref&gt;[http://www.rg-rb.de/index.php?option=com_rg&amp;task=item&amp;id=8763&amp;Itemid=0 Русская Германия | 2013 | 7 | Почему у человека не бывает жёлтого цвета глаз&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Был кеше организмында инфекция барлығы тураһында шаһитлыҡ бирә ала.

[[Файл:Light brown amber eye.JPG|thumb|100px|]]

=== Асыҡ ҡуңыр ===
Тигеҙ булмаған көрән төҫ.

=== Ҡара ===
[[Файл:Epicanthic KR01.jpg|thumb|107x107px|Ҡара күҙ]]
Ҡуңыр (төркисә Шara — «ҡара») — күҙҙең көрән төҫө. Ҡуңыр күҙҙәр донъяла иң таралғаны.

Ҡара төҫлө тышсаның төҙөлөшө көрәнгә оҡшаш, әммә меланиндың концентрацияһы шул тиклем ҙур, хатта уға төшкән яҡтылыҡ тулыһынса тиерлек йотола. Ҡара төҫлө тышсанан башҡа, күҙ алмаһының төҫө һарғылт йәки һорғолт төҫтә булыуы мөмкин. Был тип тәү сиратта монголоид раса кешләре араһында, Көньяҡ, Көньяҡ-Көнсығыш һәм Көнсығыш Азияла таралған. Был төбәктәрҙә яңы тыуған балалар шундуҡ меланинға бай төҫлө күҙ тышсаһы менән тыуа.

== Күҙҙең тыумыштан боҙолоуы ==

=== Гетерохромия ===
Күҙҙәрҙең төҫлө тышсаларының төрлө булыуы гетерохромия тип атала. Ул тулы — күҙҙәр төҫө буйынса тулыһынса айырылып торғанда йәки күҙҙең башҡа төҫлө тышсаһынан бер өлөшө генә айырылып торғанда — секторлы (өлөшләтә) була. Үҙәк гетерохромия шулай уҡ өлөшләтә булып тора — күҙ ике төҫтә: береһе күҙ ҡараһы тирәләй, икенсеһе күҙ бәбәге тамамланыуға табан, үҙәк гетерохромия башҡа төрҙәрҙән йышыраҡ осрай. Был күренеш бесәй һәм эттәрҙә кешеләргә ҡарағанда күпкә киңерәк таралған.

&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Heterochromiairidis.jpg|Өлөшләтә гетерохромия өлгөһө.
Файл:Heterochromia Iridis.jpg|Тулы гетерохромия өлгөһө.
Файл:RSCN0277.JPG|Үҙәк гетерохромия өлгөһө
&lt;/gallery&gt;

=== Рәсәй ===
1909 йылда баҫылған И. И. Пантюхов тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре буйынса, XX быуат башында урыҫтарҙа күҙ төҫө бүленеше яҡынса түбәндәгесә була&lt;ref name=&quot;savelev&quot;&gt;{{cite web|url=http://savelev.ru/book/?ch=437|title=«Расовые типы Русского мира»|author=[[Савельев, Андрей Николаевич|А.Савельев]]|date=|work=|publisher=|accessdate=2012-04-01|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720114038/http://savelev.ru/book/?ch=437|archivedate=2013-07-20|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! һоро
! ҡуңыр
! күк һәм зәңгәр
! ҡара һәм йәшел
|-
| 50 %
| 25 %
| 20 %
| 5 %
|}

1955—1959 йылдарҙа В. В. Бунак етәкселегендә антропологик экспедиция ойошторола, уның барышында РСФСР-ҙа 17 мең урыҫ кешеһе тикшерелә. Күҙҙәр төҫө Бунак шкалаһы буйынса билдәләнә. Киләһе һөҙөмтәләр ҙә бар ине&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Бунак, Виктор Валерианович|Бунак В. В.]]|часть=|заглавие=Происхождение и этническая история русского народа по антропологическим данным|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1965|том=|страницы=|страниц=416|серия=АН СССР. Труды института этнографии им. Н.Н. Миклухо-Маклая|isbn=|тираж=2600}}&lt;/ref&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Категория
! Асыҡ тип
! Күсеүле тип
! Ҡара тип
! Һайлау
|-
| Ир-аттар
| 44,75 %
| 49,66 %
| 5,59 %
| 8754
|-
| Ҡатын-ҡыҙҙар
| 42,07 %
| 50,72 %
| 7,21 %
| 8074
|-
| Барлығы
| 43,46 %
| 50,17 %
| 6,37 %
| 16828
|}

== Галерея цветов глаз ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
eye55.jpg
Blue-green eye closeup.JPG
Eye Central Heterochromia crop and lighter.jpg
Humaniris.jpg
Hazel Eyes, Caucasian Male, Age 23.jpg
Hazel green eye close up.jpg
Hazel eye1.png
Green Eye.jpg
Green light mixed type B.JPG
Amber Brown Green.jpg
Amber_eye1.jpg
MyStrangeIris.JPG
Indianeye.png
Lens5.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* [[Күҙ]]
* [[Төҫлө ҡатлам]]
* [[Сәс төҫө]]
* [[Кеше тиреһенең төҫө]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Рекомендуемая литература ==
* {{статья
 | автор         = Дорофеева Анна Алексеевна, Негашева Марина Анатольевна
 | заглавие      = Современное состояние исследований радужной оболочки глаза в антропологии
 | ссылка        = https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennoe-sostoyanie-issledovaniy-raduzhnoy-obolochki-glaza-v-antropologii
 | язык          = ru
 | ответственный = 
 | автор издания = 
 | издание       = Вестник Московского университета. Серия 23. Антропология
 | тип           = 
 | место         = 
 | издательство  = 
 | год           = 2010
 | месяц         = 
 | число         = 
 | том           = 
 | выпуск        = 
 | номер         = 1
 | страницы      = 4—21
 | isbn          = 
 | issn          = 
 | doi           = 
 | bibcode       = 
 | arxiv         = 
 | pmid          = 
 | ref           = 
 | archiveurl    = 
 | archivedate   = 
}}

[[Категория:Күҙ]]</text>
      <sha1>lburz9fx0gsgezajq0w9ea8y7mzxglb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боролош (роман)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200423</id>
    <revision>
      <id>1299779</id>
      <parentid>1299719</parentid>
      <timestamp>2026-06-24T15:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Романдың проблематикаһы */</comment>
      <origin>1299779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19610" sha1="mk20xg8yeeozxvy9zl8hl0dhctao3kh" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Боролош»''' ({{lang-ru|«Поворот»}}) — башҡорт яҙыусыһы [[Ғәйнан Хәйри]]ҙең 1925—1928 йылдарҙа яҙған романы. 1967 йылға тиклем бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең архивында ҡулъяҙма хәлендә һаҡлана. Башҡорт совет әҙәбиәтендә тәүге роман иҫәпләнә. Башта роман «Яҙғы ташкындар» тип аталған була. Йәмғиәттәге боролош, революция ташҡындарын аңлатҡан.

Яҙыусы тарихи-революцион роман яҙыу буйынса ҡайһы бер [[традиция]]ларға һәм ҡануни талаптарға нигеҙ һалыусы булып тора. Уларҙы артабан яҙыусылар дауам итергә һәм үҫтерергә тырыша. Романда башҡорт йәмғиәте өсөн һынылыш мәле — быуат башы һүрәтләнә: [[Беренсе донъя һуғышы]], [[Октябрь революцияһы|революция]], [[Граждандар һуғышы]]. Әҫәр сюжетына автор, новелла, ([[нәҫер]]ҙәр) традицияларына таянып, автобиографизмдың бер өлөшөн бирә. Сюжет хәрәкәтсән. Башҡа замандаш яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, Ғ. Хәйри һәр мәлде йәки эпизодты ентекләп тасуирлауға иғтибарын йүнәлтмәй, шуның менән әҫәргә мажаралы төҫ бирә&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың яҙылыу тарихы ==
Романды ижад итеүгә яҙыусы егерменсе йылдарҙың уртаһында уҡ башлай. [[1927 йыл]]дың [[10 апрель|10 апреленд]]ә яҙған автобиографияһында «Боролош» романы өҫтөндә эшләүен белдерә. Бер нисә йыл ныҡышмалы эшләгәндән һуң, 1928 йылдың көҙөндә яҙыусы романын тамамлай. Шул йылдың 4 сентябрендә: «„Боролош“ өҫтөндә ваҡыт үткәрәм. 15-нә бөтә», ә 2 декабрҙә «30 табаҡтар самаһы „Боролош“ романын яҙып бөтөрҙөм», — тип хәбәр итә. Шул ук йылдыц 15 декабрендэ «Яңы ауыл» гэзитендә романдың беренсе булеге баҫылып сыға. Яҙыусы уны камиллаштырыуҙы дауам итә: төҙәтеү, телен, стилен шымартыу менән шөғөлләнә, бер нисэ яңы бүлектәр өҫтәй. [[1929 йыл]]дың [[19 март]]ында уны китап итеп сығарырға [[Башҡортостан дәүләт нәшриәте]]нә тапшыра. Уны бер ни тиклем ҡыҫҡартып, редакторлап сығаралар. Тап ошо ваҡытта, Пролетар яҙыусыларҙың Рәсәй ассоциацияһы (РАПП) осоронда йәшәгән группасылыҡ низағтары нигеҙендә Ғ. Хәйри «Үҫеү» ойошмаһын төҙөүҙә нахаҡҡа ғәйепләнеп, әҙәбиәттән ситләштерелеп торола. Шуның арҡаһында әҫәр үҙ ваҡытында нәшер ителмәй ҡала. Артабан яҙыусыға ижад итергә юл асылһа ла, оҙаҡ ваҡытҡа һуҙылған ҡаты ауырыуы «Боролош» романын яңынан матбуғатҡа әҙерләргә мөмкинлек бирмәй. Ғ. Хәйри 1938 йылдың 16 октябрендә вафат була, әҫәр, ҡулъяҙма хәлендә, уның шәхси архивында ятып ҡала. Роман беренсе тапҡыр [[1967 йыл]]да йылда китап итеп баҫып сығарыла. [[1979 йыл]]да уның — икенсе, [[2006 йыл]]да өсөнсө баҫмаһы нәшер ителә. 1976 йылда [[урыҫ теле]]нә [[Ғиззәтуллин Искәндәр Ғәлиәскәр улы|Искәндәр Ғәлиәскәр улы Ғиззәтуллин]]&lt;ref&gt;{{БЭ2013|84736}}&lt;/ref&gt; тарафынан тәржемә итеп сығарыла&lt;ref&gt;[https://fantlab.ru/edition370313 Гайнан Хайри «Поворот»]&lt;/ref&gt;. Китаптың инеш өлөшөндә [[Суфиян Сафуанов|Суфиян Сафуновты]]ң «Ғәйнан Хәйриҙең „Боролош“ романы» тип исемләнгән монографияһы бирелгән&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}&lt;/ref&gt;.

== Романдың проблематикаһы ==
Романда [[Беренсе донъя һуғышы]] башланырҙан алып егерменсе йылдар уртаһына тиклемге 10-11 йылғы осор һүрәтләнә. Был осор социаль-тарихи ваҡиғаларға бай ҡатмарлы боролош осоро: Беренсе донъя һугышы, [[Февраль инҡилабы|Февраль]] һәм [[Октябрь революцияһы|Октябрь революция]]лары, [[Граждандар һуғышы]], илдә халыҡ хужалығын аяҡҡа баҫтырыу, нэп йылдары. Әҫәргә алынған геройҙар ошо ҙур ваҡиғалар эсендә асыла, күптәре көрәштә сыныға, еңә, бәғзелэре еңелә, ут-дауылдар аша оло һынауҙар үтә. Яңы замандың яңы кешеләре тыуа, үҫә; иҫке заман, элекке йәмғиәт менән ҡайһы бер социаль ҡатламдар, синыфтар бөлә, бөтә. Яңы йэмғиәт үҙенә үтә ауырлыҡ менән юл яра. Төрлө булмышлы кешеләрҙең яҙмыштары үҙгәрә. Шул яҙмыштар аша яҙыусы романда XX быуаттыц тәүге сирегенең ун йылындағы тарихи, сәйәси, иҡтисади, мораль-этик проблемаларҙы художестволы тикшереүҙе маҡсат итә; яңы ижтимағи нормаларҙың нығыныуы менән бәйле психологик, әхлаҡи мәсьәләләрҙең күтәрелеп сығыуын күрһәтә&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Үҙәк образдар ==
Романдың беренсе бүлегендә полиция тарафынан Әфтәхты ҡулға алыу тураһындағы сюжет урын алған. Әфтәх — эш эҙләп заводҡа киткән, әммә көтмәгәндә өйгә ҡайтҡан эшсе. Әфтәхтең яҡын дуҫы — Ғафур. Ғафур балаһың ҡаты ауырыуы тураһында хәбәр ала. Ул ашығып ауылға ҡайтып китә, икенсе көндө эштән ҡыуыла. Әфтәх, дуҫын яҡлап, идарасыны үлтерә лә, өйгә ҡайта. Ул үҙен эҙләп киләсәктәрен белә, ҡулында револьвер бар, өйҙә ғаиләһе ултыра, һәм бер һүҙ әйтмәй генә «ҡунаҡтарҙы» көтә. «Ҡунаҡтар» ҙа оҙаҡ көттөрмәй, уны алып китергә киләләр. Көтмәгәндә бына нимә була: Әфтәх, яҡындарының ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, ҡаршылаша башлай. Шул уҡ ваҡытта, рус-япон һуғышы ветераны булараҡ, ул буласаҡ эҙемтәләрҙе аңлай. Шулай ҙа автор, синыфтар көрәшенең үткер мәлдәрен һәм уның вариҫлыҡ үҙенсәлектәрен тиҙ арала күрһәтеү кәрәклегенән сығып, бындай момент индерә: Шәмси атаһының ҡулынан төшкән револьверҙы ала ла, риторик һорау бирә: «Мин бынан кемгә атырмын?!»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=20}}, йәғни бында романдың төп линияһы үтә — Шәмси революционер буласаҡ.

''Шәмси'' — үҙәк образ. Ул, бала сағынан етем ҡалып, революцияга тиклемге тормоштоң әсеһен күп татыған, Ғариф байҙа хеҙмәтсе хәлендә үҫкән йәш кеше. Күп ыҙа-яфалар күреү, байға хеҙмәт итеү кеше көсө менән байығандарға нәфрәт тойғоһон уята. Революция Шәмсиҙең күҙен аса, синфи аң тәрбиәләй. Ул шулай совет власы, социалистик йәмғиәт, яңыса тормош өсөн көрәшсе булып китә. Шәмсигә революцион рух тәрбиәләүҙә якташы, большевик [[Баһау Нуриманов]] ҙур роль уйнай. {{Цитата|Тормош икенсе ҡабырғаһына әйләнеп ята башлаған ваҡыттарҙа  - Октябрь көндәрендә - Шәмси ҡалала ине. Ул унда ойошма ағзалары һәм үҙенең яҡын иптәштәренән һанаған Баһау Нуриманов менән булып, шулай уҡ урындарҙа Совет власын урынлаштырыу буйынса алдағы эш пландары менән танышып, үҙ төбәгенә, тыуған иленә ҡайтты {{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=291}}.}}

''Ғариф'' образында автор элекке башкорт байҙарының 6epeheн — милли буржуаз синыфының типик вәкилен кәүҙәләндерә. Ғариф — башкорт ауылдарыныц
эре генэ байы. Күп кенэ дисәтинэ ер биләй, ишле мал аҫрай, умарталар тота, сауҙа эше менэн шөгөллэнә, туғын мастерскойы асып ебэрэ. Капитализм шарттарында төрлө кәсептэр менэн шөғөлләнеп иркен генә йәшәгән бай кеше, заманаһыньң уңған тырыш эшҡыуары. Ул башҡорт йәмғиәт көнкүрешенең ҡанун, йолаларын яҡларға, ауыл халкы менэн һәйбәт мөғәмәләлә булырга, туған-тыумасалыҡ тәртиптәрен тоторга тырыша. Уны артыҡ һаран, серегэн бай тип тә булмай. Заманына күрә уҡымышлы, динле кеше. Ауылда, тирә-якта абруйы бар. Тормоштоң ҡайҙа табан ағышын, сәйәсәттең үҙгәрешен сос тойоп, заманаһына яйлашып йәшәй белә. Улы быны кинәйәләп былай ти: {{Цитата|«Беҙҙең атайҙың йыры йыл һайын алмашынып тора. Ул беҙгә былтыр „[[Ашҡаҙар (йыр)|Ашҡаҙар]]“ҙы йырлаha, бөгөн „Ни ҡылырһың, Хажи ағам, тотһа Мәскәүҙәр ағаңды“ йырлай… Былтыр [[ҡөрьән]] укыған кеше шат була, ҡөрьэн укығыҙ! тиһә, быйыл милли яҙыусыларыбыҙҙы уҡығыҙ, үрнәк итегеҙ! — ти»{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=46}}}}. [[Февраль революцияһы]]нан һуң, Ғариф башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте яғында була, [[Башҡорт Хөкүмәте]]н яҡлап ҡулына ҡорал ала, отрядтар төҙөй. [[Граждандар һуғышы]]нынан да иҫән-hay сыга ул. Тыуган ауылына әйлэнеп ҡайтып, йәнә донъяһын торғоҙорға тотона, нэп йылдарында инде тагы етеш кенэ тормошло бай кешегэ әйлэнә. Ғариф капитализм шарттарында бай булған, революциянан һуң шул байлыҡтарынан яҙған, аҙаҡ тағы донъяһын ҡороп бөтәйтеп алып киткән, эҙәрләүҙәргә, һөргөндәргә юлыҡҡан зат, ҡатмарлы яҙмышлы шәхес, ярым трагик фигура. Уның яҙмышында айырым шәхестәрҙең генэ түгел, бик күп ғаиләләрҙең, юғары синыфтың фажиғәләре сағыла. Автор Ғариф бай образын кирегә бөткән социаль тип, синфи дошман кеше итеп кәүҙәләндерергә тырыша. Ә Ғариф бай үҙе бай натураһы, уңғанлығы, аңлылығы, ҙур тормош тәжрибәһе логикаһы буйынса ҡатмарлы, әммә күп йәһәттән ыңғай характерлы образ булып йәнләнә.

=== Ҡатын-ҡыҙ образдары ===
Романда төрлө яҙмышлы һәм төрлө характерлы ҡатын-ҡыҙ образдары бирелгән. Яҙыусы ''Шәһиҙә'', ''Сәхибә'', ''Сабира'' образдары аша революцияға тиклем ҡатын-ҡыҙ яҙмышының ауыр һәм фажиғәле икәнен һүрәтләй. Ире [[Беренсе донъя һуғышы]]на китеп, йәш бала менән ҡалған Шәһиҙә, сабыйы менән Ғариф бай өйөнән ҡыуыла. Ул теләһә ҡайҙа ҡунып, хәйер һорашып, йән аҫырарға мәжбүр. Йәш, эшкә уңған, сибәр Сәхибә, Сабира кеүек ҡыҙҙарҙың тормоштары, килер көндәре өмөтлө түгел. Яратышып кейәүгә сығырға әҙерләәнгән был ҡыҙҙарҙы иҫке замандыңяман ғөрөф-ғәҙәттәре арҡаһында бәхетһеҙлек һағалай.

Сәхибә әҫәрҙә мөһим роль уйнай. Яҡшы ҡыҙ үҙ тирәһендәге бөтә нәмәне емергән, кеше яҙмыштарын бәхетһеҙлеккә килтергән яуызға әйләнә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.
Исмәғил исемле сауҙагәр, уны үҙенә алып ҡайтҡас, Камали әфәнденең зинаханаһына һата. Был хәл мосолман ҡыҙҙың алкоголь ҡулланыуы арҡаһындағы гонаһлыҡтың тағы бер баҫҡысынан һуң була. Ата-әсәһенең, ауыл халҡының хыянаты, шулай уҡ зинаханала йәшәү Сәхибәне ҡаты бәғерле, иҫәпсел, «йәнһеҙ» ҡатын-ҡыҙға әйләндерә. Яңы ҡиәфәтендә уны ир-егеттәр яратҡанын күреп, ул һөнәренең йәмғиәт тарафынан хөкөм ителеүен аңлай. Ябай тормошҡа ҡайтырға, хатта үҙ ғаиләһе булыу бәхетен тойоу теләгенә эйә була. Гонаһлы ҡатынға Ғәриф бай ғашиҡ була. Бай уны үҙ йортона алып ҡайта: Сәхибә хужаға һалҡын ҡарай, уның хистәре менән уйнай, үҙенең тәртибе — тәкәбберлеге, мыҫҡыллауы, аңлы рәүештә ялҡаулығы менән — Ғарифтың беренсе ҡатыны һәм ике улының әсәһе Йыһан менән мөнәсәбәттәрен низағҡа килтерә. Нәтижәлә Йыһан үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр була. Сәхибәне ауыл йәмғиәте Йыһандың үҙ-үҙенә ҡул һалыуына ҡағылышы булғанлығы өсөн генә түгел, ә байбисә роленә ингәс, ҡатын-ҡыҙҙарға, бигерәк тә йәш әсәләргә ҡарата, кире мөнәсәбәттә буғанлығы, уларҙың бәхетенә ҡара көнләшеүе арҡаһында ла кире ҡаға. Быға асыҡ миҫал — унан һөт һораған Шәһиҙәне мыҫҡыллау эпизоды булып тора{{Sfn|Ғ. Хәйри «Боролош»|2006|с=57—107}}&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{статья |заглавие=Симбиоз традиций и новаторства в романе &quot;Боролош&quot; (&quot;Поворот&quot;) Г. Хайри|ссылка= https://cyberleninka.ru/article/n/simbioz-traditsiy-i-novatorstva-v-romane-borolosh-povorot-g-hayri |автор= Хужахметов А. О  |издание=Проблемы востоковедения|год=2017 |номер=3 |страницы=57—62}}
* {{китап|автор=Ғәйнан Хәйри |заглавие=Боролош|место=Өфө|издательство=Китап|год=2006|страниц=400|страницы=3—14|isbn=5-295-03693-6}}
* {{китап|автор=Редакция коллегияһы:Нур Зарипов, Әхнәф Харисов, Ғайса Хөсәйенов, Ким Әхмәтйәнов |заглавие=Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы|место=Өфө|издательство=Башҡортостан китап нәшриәте|год=1967|страниц=708|страницы=96—98|isbn=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Башҡорт әҙәбиәте]]
[[Категория:Романдар]]
[[Категория:Проза әҫәрҙәре]]
[[Категория:Уҡытыу башҡорт телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 10-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия]]</text>
      <sha1>mk20xg8yeeozxvy9zl8hl0dhctao3kh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мандана Кәрими</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200730</id>
    <revision>
      <id>1299812</id>
      <parentid>1296763</parentid>
      <timestamp>2026-06-25T04:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1299812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17403" sha1="lgptlrvngq8n26ucsnkkeqj5d8nj1mu" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мандана Кәрими''' (тыумыштан '''Маниза Кәрими'''; [[19 май]], [[1988 йыл|1988]], [[Тәһран]], [[Иран]]) — Һиндостанда йәшәгән иран актрисаһы һәм модель&lt;ref name=&quot;emirates&quot;&gt;{{Cite news|date=2015-10-19|title='Bigg Boss 9': Iranian model Mandana Karimi married to work in India?|publisher=Emirates 24/7|url=http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|accessdate=2015-11-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244|archivedate=2015-11-13|quote=Born to an Iranian mother and Indian father Mandana Karimi was brought up in Tehran in Iran.}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151113191915/http://www.emirates247.com/entertainment/bigg-boss-9-iranian-model-mandana-karimi-married-to-work-in-india-2015-10-19-1.607244 |date=2015-11-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Cite news|first1=Natasha|title=Meet Ekta's 'discovery'|url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|accessdate=2015-11-07|work=Deccan Chronicle|date=2015-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’|archivedate=2015-12-22}}&lt;/ref&gt; Бөтә донъяла бер нисә уңышлы модель проекттарында эшләгәндән һуң&lt;ref name=dc&gt;{{cite news |last1=Coutinho |first1=Natasha |title=Meet Ekta's 'discovery' |url=https://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |access-date=2015-11-07 |work=Deccan Chronicle |date=2015-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222164108/http://www.deccanchronicle.com/150709/entertainment-bollywood/article/meet-ekta’s-‘discovery’ |archive-date=2015-12-22 |url-status=live |quote=I was born in Tehran in a conservative Muslim family...}}&lt;/ref&gt; ул Болливуд «Беги, Джонни» фильмында төп ролде башҡара&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/|title=Bhaag Johnny trailer: Is Kunal Khemu the Leonardo DiCaprio of the Hindi version of Inception?|accessdate=2020-06-13|archivedate=2020-06-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613102642/https://www.india.com/entertainment/bhaag-johnny-trailer-kunal-khemu-is-the-leonardo-dicaprio-of-the-hindi-version-of-inception-502662/}}&lt;/ref&gt;. Ул популяр реалити-шоу Bigg Boss 9-ҙа ҡатнаша һәм 2015 йылда икенсе урынды яулай&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt;

== Биографияһы ==

=== Тәүге йылдары ===
Кәрими 1988 йылдың 19 майында Ирандың [[Тәһран]] ҡалаһында [[Мосолмандар|мосолман ғаиләһендә]] тыуа. Атаһы һинд тамырҙарына эйә, әсәһе һинд. ҡыҙы. Ул Тәһранда үҫә&lt;ref name=&quot;emirates&quot;/&gt; Һиндостан менән бәйләнештәр тураһында ул былай тип комментарий бирә: «Мин Һиндостанға ғаиләмә ҡунаҡҡа йәки ялға күп тапҡыр килдем»&lt;ref name=dc /&gt;.

Кәрими үҙенең карьераһын стюардесса булып башлай, һуңыраҡ был эште ҡалдырып, модель булып эшләй&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Digangana, Keith Sequeira, Mandana Karimi, Prince: Some interesting facts about Bigg Boss 9 contestants|url=http://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2|accessdate=2015-11-09|publisher=ABP Live|date=2015-10-12|archivedate=2018-09-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180911031758/https://www.abplive.in/television/digangana-keith-sequeira-mandana-karimi-some-interesting-facts-about-bigg-boss-9-contestants-358?gallery-image=2}}&lt;/ref&gt;. 2010 йылда, төрлө халыҡ-ара модель проекттары өҫтөндә эшләгәндән һуң, ул өс айға [[Мумбаи|Мумбаиға]] модель контракты буйынса килә&lt;ref name=dc /&gt;. Һиндостандағы тәжрибәһе тураһында ул былай тей: «Мин икенсе тәжрибәм бар ине, мин ғаиләһеҙ йәшәнем. Был миңә бик оҡшай ине. Эш шәп булды, әммә ул ваҡытта, минең бөтә донъя буйлап башҡа контракттарым да бар ине. Һуңынан, 2013 йылда, мин Мумбаиға күсеп, актёрлыҡ оҫталығын һынап ҡарарға булдым»&lt;ref name=&quot;dc&quot; /&gt;.

Кәрими Шах Рух Хан, Сәиф Али Хан, Карина Капур, Шахид Капур һәм Арджун Капур менән бергә телевизион рекламаларҙа төшә&lt;ref&gt;[http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html 7 Facts We Bet You Didn’t Know About Mandana Karimi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190220211129/http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-facts-we-bet-you-didnt-know-about-mandana-karimi-52196289.html|date=2019-02-20}}. Mtvindia.com (15 October 2015). Retrieved 23 January 2017.&lt;/ref&gt;

2015 йылдың февралендә «''Roy''» фильмында ҡунаҡ булып сығыш яһай&lt;ref name=&quot;emirates&quot;/&gt; . Шул уҡ йылдың аҙағында, сентябрҙә, уның «Беги, Джонни»&lt;ref name=&quot;emirates&quot; /&gt; фильмы сыға. Шулай уҡ 2015 йылдың октябрендә «Main Aur Charles» фильмында төшә, унда Чарльз Собхрадждың ярҙамсыһы ролен башҡара. 2016 йылдың 22 ғинуарында Кәримиҙең сираттағы фильмы «Kyaa Kool Hain Hum 3» секс-комедияһы сыға&lt;ref&gt;{{Cite news|title='Kyaa Kool Hain Hum 3' released in January 22,2016|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/|accessdate=2016-01-18|publisher=The Indian Express [P] Ltd.|date=2015-12-11|archivedate=2016-01-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160114203219/http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/kyaa-kool-hain-hum-3-to-release-in-january-2016/}}&lt;/ref&gt;

Кәрими «Бигг Босс 9» реалити-шоуында ҡатнаша, унда төрлө ҡатламдан бер төркөм билдәле шәхестәр ҙур йортта бергә йәшәй. Аҙна һайын йәмәғәт тауыш биреүе буйынса бер конкурсант сығарыла. Тапшырыу 2015 йылдың октябрендә Colors каналында эфирға сыға. Ул миҙгелдә өс финалистың береһе була һәм, ниһайәт, икенсе урынды яулай&lt;ref&gt;Mandana Karimi in Bigg Boss 9 Double Trouble. ''The Times of India'' (13 октября 2015). Дата обращения: 24 августа 2016. Архивировано 26 января 2016 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9 Contestant No 10: Mandana Karimi, Iranian model who entered Bollywood with 'Roy'. Дата обращения: 10 октября 2015. Архивировано из оригинала 16 октября 2015 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bigg Boss 9: Mandana Karimi has 4 things to say about winner Prince Narula, Kishwar Merchant and her journey. Дата обращения: 1 февраля 2016. Архивировано из оригинала 28 марта 2019 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылда ул Ishqbaaaz на Star Plus телеканалында Нэнси ролендә ҡушыла&lt;ref&gt;MANDANA KARIMI’S FICTION DEBUT ON TV WITH ISHQBAAAZ. ''Mumbai Mirror'' (28 августа 2018). Дата обращения: 28 августа 2018. Архивировано 28 августа 2018 года.&lt;/ref&gt;

2018 йылдың октябрендә Кәрими «Kyaa Kool Hain Hum 3» фильмының режиссёры Умеш Гаджаны енси йәберләүҙә ғәйепләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor's silence|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms|accessdate=2022-09-20|archivedate=2022-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220922090146/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-mandana-karimi-opens-up-about-ordeal-with-kya-kool-hain-hum-3-director-disappointed-with-ekta-kapoors-silence/articleshow/66327734.cms}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;#MeToo: Mandana Karimi opens up about ordeal with 'Kya Kool Hain Hum 3' director; disappointed with Ekta Kapoor’s silence''. The Economic Times.'' Архивировано ''22 сентября 2022. Дата обращения: 20 сентября 2022.''&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта ул режиссёр Саджид Ханды енси дәғүә ҡылыуҙа ғәйепләй һәм Хан 2022 йылда «Бигг Босс 16» тапшырыуында конкурсант сифатында күренгәс, Болливудтан китергә ниәтләүен белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi: Sajid Khan asked me to remove my clothes (англ.). ''India Today'' (13 октября 2018). Дата обращения: 16 ноября 2024. Архивировано 6 ноября 2023 года.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Mandana Karimi quits Bollywood after #MeToo accused Sajid Khan bags Bigg Boss 16: This is no place to work, it has no respect for women (англ.). ''Hindustan Times'' (5 октября 2022).&lt;/ref&gt;

Мандана Lock-Upp тип аталған һинд реалити-шоуында ҡатнаша&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lock Upp: Bigg Boss runner-up Mandana Karimi, Pakistani blogger Azma Fallah enter the show|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html|accessdate=2022-08-19|work=[[Hindustan Times]]|date=2022-03-22|language=en|archivedate=2023-11-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231106104642/https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/lock-upp-bigg-boss-runner-up-mandana-karimi-pakistani-blogger-azma-fallah-enter-the-show-101647954802902.html}}&lt;/ref&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Интервьюһында Кәрими: &quot;&quot;Миңә 8 йәки 9 йәш булғанда, мин ҡараған тәүге фильм Sholay булды. Хөкүмәт видеотаҫмаларҙы һаҡларға рөхсәт итмәне, әммә атайым ошо фильмдың яҙмаһы булған һирәк кешеләрҙең береһе ине. Артабан ул былай тип һөйләй: «Мин күбеһенсә Иран фильмдарын ҡарап үҫтем, бигерәк тә Мажид Маджиди кеүек режиссёрҙарҙы, ә минең яратҡан актрисам — Голшифте Фарахани».

Кәрими фарсы, инглиз һәм һинд телдәрендә һөйләшә.

2016 йылдың июлендә Кәрими үҙенең егете, Мумбаиҙа йәшәгән һинд эшҡыуары Гаурав Гупта менән йәрәшә. 2017 йылдың мартында парҙар суд бинаһында өйләнешә, унан һуң март айында [[Ислам|индус]] туйы үтә&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017-03-06 |title=Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi marries boyfriend in hush-hush ceremony. See pics |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |access-date=2020-09-30 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=2018-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180911031750/https://indianexpress.com/article/entertainment/bigg-boss-season-10/ex-bigg-boss-contestant-mandana-karimi-marries-boyfriend-in-hush-hush-ceremony-see-pics-4492678/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms Ex-Bigg Boss contestant Mandana Karimi gets engaged to boyfriend Gaurav — Times of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812092854/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ex-Bigg-Boss-contestant-Mandana-Karimi-gets-engaged-to-boyfriend-Gaurav/articleshow/53373674.cms |date=2016-08-12 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi:India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2021-06-12 |website=The Times of India |date=2017-07-04 |language=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106104643/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Быға тиклем ул исламдан индуизмға күсә&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Tiwari |first=Vijaya |date=2017-07-04 |title=Bigg Boss fame Mandana Karimi: My mother-in-law used to abuse and insult me |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/bigg-boss-fame-mandana-karimi-my-mother-in-law-used-to-abuse-and-insult-me/articleshow/59437133.cms |access-date=2024-09-20 |work=The Times of India |issn=0971-8257}} &quot;When asked if her mother-in-law was always against their relationship, Mandana said, «Yes, she was but I thought things will get better with time. I changed my religion. I accepted Hinduism and our wedding took place according to Hindu rituals.»&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың июлендә Кәрими ире һәм уның ғаиләһенә ҡаршы көс ҡулланыу тураһында дәғүә белдерә&lt;ref&gt;Mandana Karimi Files Domestic Violence Case Against Husband Of 6 Months: Reports. ''NDTV.com''. Дата обращения: 30 сентября 2020. Архивировано 26 октября 2019 года.&lt;/ref&gt;, һуңыраҡ никахын һаҡлап ҡалыу өмөтө менән дәғүәне кире ҡаға&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Улар 2021 йылда айырылыша.

== Фильмография ==

=== Фильмдары ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;background:#ccc; text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot; |Йыл
! scope=&quot;col&quot; | Исем
! scope=&quot;col&quot; | Роль
! scope=&quot;col&quot; | Тел
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | 2015 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Roy''
| Анита
| rowspan=&quot;4&quot; | [[Һинд теле|Һинд]]
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Bhaag Johnny''
| Рэйчел Д’Коста
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Main Aur Charles''
| Лиз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2016 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Kyaa Kool Hain Hum 3''&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
| Шалу
|-
| scope=&quot;row&quot; | ''Xuanzang''&lt;ref&gt;''Chronicle, Deccan.'' Sonu Sood and Mandana Karimi throw farewell for Xuanzang team (англ.). ''Deccan Chronicle'' (11 апреля 2016). Дата обращения: 20 сентября 2022. Архивировано 22 сентября 2022 года.&lt;/ref&gt;
| Раджашри
| Мандарин теле, [[Һинд теле|Һинд.]]
|-
| 2022 йыл
| scope=&quot;row&quot; | ''Thar''&lt;ref&gt;''Deepak; Deepak.'' Thar Movie Review: The Kapoors and Jitendra Joshi Elevate this Killing, Thrilling, and Chilling Story (амер. англ.). ''Word Street Journal'' (6 мая 2022). Дата обращения: 20 сентября 2022&lt;/ref&gt;
| Шерил
| [[:ru:Netflix|Netflix]]
|}

=== Телевидение ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
! Иҫкәрмәләр
|-
| 2015—2016 йылдар
| ''Bigg Boss 9''
| Ҡатнашыусы
| 2-се финалсы
|-
| 2016 йыл
| ''Bigg Boss 10''
| Үҙе
| Ҡунаҡ
|-
| 2018 йыл
| ''Флиртовать''
| Нэнси Малхотра
|
|-
| 2022 йыл
| ''Lock Upp''
| Ҡатнашыусы
| 23-сө көндә инә һәм 49-сы көндә сыға
|}

=== Веб-сериал ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
!Йыл
! Исем
! Роль
|-
| 2020 йыл
| ''The Casino''
| Рена Чаудхари
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1988 йылда тыуғандар]]
[[Категория:19 майҙа тыуғандар]]
[[Категория:Актрисалар]]</text>
      <sha1>lgptlrvngq8n26ucsnkkeqj5d8nj1mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-06-25</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201318</id>
    <revision>
      <id>1299796</id>
      <timestamp>2026-06-24T20:57:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Genex Tower 19.jpg</comment>
      <origin>1299796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="e0w143qawdz0ec52pziozeoqp5x3sny" xml:space="preserve">Genex Tower 19.jpg</text>
      <sha1>e0w143qawdz0ec52pziozeoqp5x3sny</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>