Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk 0 1499 1301088 1299026 2026-07-16T11:42:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301088 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Салауат Юлаев (төшөнсә)}} {{Персона |имя = Салауат Юлаев |оригинал имени = |имя при рождении = |род деятельности = |дата рождения = 16.06.1754 |место рождения = {{small|[[Рәсәй империяһы]], {{ТыуыуУрыны|Ырымбур губернаһы}},<br> [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусы Тәкәй ауылы (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТыуыуУрыны|Салауат районы|Салауат районында}})}} |гражданство = |подданство = {{small|{{Российская империя}}}} |дата смерти = 26.09.1800 |место смерти = {{small|[[Рәсәй империяһы]], Эстляндия губернаһы, [[Палдиски|Балтик Порты]] (хәҙерге {{ВафатБулыуУрыны|Эстония|Эстонияла}})}} |отец = {{small|[[Юлай Аҙналин]]}} |мать = |супруг = |супруга = |дети = }} '''Салауат Юлаев (Салауат Юлай улы)''' ([[16 июнь]] [[1754 йыл]]<ref name="БМ1" /> — [[26 сентябрь]] [[1800 йыл]]) — [[башҡорт]] халҡының милли батыры, шағир-импровизатор, [[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] етәкселәренең береһе. Салауат районының почетлы гражданы<ref>[https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ Азналин Салават Юлаевич (Салават Юлаев)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160604004938/https://admmaloyaz.bashkortostan.ru/about/honorary/ |date=2016-06-04 }}</ref>. == Биографияһы == === Үҫмер йылдары === 1754<ref name="БМ1">Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — [[1752]] йылда.</ref><ref>1775 йылда 25 февралендә Сенат экспедицияһы яуап алғанда Салауат Юлаев үҙенең йәшен былай тип әйткән:{{начало цитаты}}«…отроду ему двадцать первой год»{{конец цитаты|источник={{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}}}</ref> йылдың 16 июнендә<ref name="БМ2" >Тыуған көнө март һәм октябрь айҙары арауығына тура килгән, 16 июнь көнө биографтар килешеүе менән шартлы рәүештә ҡабул ителгән.</ref> [[Ырымбур губернаһы]] [[Өфө провинцияһы]] [[Себер даруғаһы]] [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]] улусының (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Салауат районы]]) [[Тәкәй (Салауат районы)|Тәкәй]]<ref>1775 йылда Тәкәй ауылы батша ғәскәрҙәре тарафынан яндырылған.</ref> ауылында тыуған. Атаһы [[Юлай Аҙналин]] 1720 [[1765 йыл|йыл]]да Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булып китә һәм үҙенең ғәҙеллеге менән [[Башҡортостан]] халҡы араһында ихтирам яулай. Атаһы улы Салауатҡа яҡшы белем һәм тәрбиә бирә, ул [[Төрки (тел)|төрки]] һәм [[рус теле|рус телдәрендә]] уҡырға һәм яҙырға өйрәнгән. Салауат Юлаевтың әсәһе тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланмаған, ә фольклор сығанаҡтарында уның белемле ҡатын булыуы әйтелә, һәм ҡайһы бер материалдар буйынса уның исеме ''Аҙнабикә'' була{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=42}}. Көслө, ҡурҡыу белмәгән 14 йәшлек үҫмерҙең айыу менән көрәшеп, ябай бысаҡ ярҙамында ғына еңеп сыға алыуын риүәйәттәр һәм халыҡ йырҙары бәйән итә. Ул йәштәштәре араһында әйҙәүсе башлыҡ булараҡ билдәле. Тартып алынған [[көҙәй]] ырыуы ерендә урынлашҡан [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем (Сим)]] заводын беренсе тапҡыр, йәштәштәре менән үҫмер сағында, туҙҙыра һәм яндыра. Салауат [[Ҡөрьән]]де һәм [[шәриғәт]]те лә яҡшы белгән, сәсән [[Байыҡ Айҙар]] менән осрашҡан{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=45}}. Батыр шулай уҡ йырсы-импровизатор һәм [[ҡурай]]сы ла булған<ref>{{книга| автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ахметзаки Валиди Тоган]]| заглавие= История башкир: (перевод с турецк. [[Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы|А. М. Юлдашбаева]]; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]])| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 2010| том= | страниц= 352| страницы= 169| isbn= 978-5-295-05000-8| ref= }}</ref>. [[1771]]—[[1773]] йылдарҙа Юлай Аҙналин [[Польша]] конфедераттарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн кесе хәрби байраҡ менән бүләкләнә. Атаһы [[Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|хәрби походтарҙа]] булған саҡта старшина вазифаһын Салауат үҙе башҡара{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. === Һуғышта ҡатнашыуы === [[1773]] йылдың 17 сентябрендә императрица [[Екатерина II]] ҡаршы Ырымбур губернаһында [[Башҡортостанда Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|Емельян Пугачёв етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы]] тоҡана. Ихтилалды, ''«Пётр III»'' исемен ҡулланып, казак атаманы [[Емельян Пугачёв]] етәкләй. 1773 йылдың 10 ноябрендә ихтилалсыларға Салауат Юлаев етәкселегендә бер төркөм башҡорт яугирҙәре килеп ҡушыла. Салауат Юлаев ноябрь — декабрь айҙарында [[Ырымбур]] ҡалаһы янында һәм Ырымбур сик һыҙығында алыштарҙа, шул иҫәптән [[Ильинск ҡәлғәһе|Ильин ҡәлғәһен]] алыуҙа ҡатнаша һәм яралана. Ырымбур ҡәлғәһе тирәһендәге яуҙарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм һуғыш оҫталығы өсөн Салауатҡа «Пётр III» исеменән ''полковник'' дәрәжәһе бирелә{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. [[1774]] йылдың ғинуар — мартында Пермь провинцияһының көньяғында һәм [[Өфө провинцияһы]]ның төньяғында Салауат Юлаев ихтилал етәкселәренең береһе була. Уның ғәскәрендә 4 меңдән ашыу төрлө милләттәге кеше була, Салауаттың поход канцелярияһы ихтилалсылар биләгән төбәктәрҙә мөһим хәрби һәм граждандар идараһы органы булып торған. Канцелярия мөрәжәғәтнамәләр һәм фармандар төҙөгән, суд эштәрен дә башҡарған. 1774 йылдың 12 ғинуарында Салауаттың отряды Пермь провинцияһының [[Красноуфимск]] ҡәлғәһен һуғышһыҙ ала, 18—25 ғинуарҙа [[Көңгөр]] ҡалаһын ҡамай. 19 февралдә Красноуфимск ҡәлғәһе эргәһендә секунд-майор ''Д. О. Гагрин'', 3 һәм 10 мартта — Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы эргәһендә подполковник ''А. Ф. Обернибесов'', 14 һәм 17 мартта Красноуфимск ҡәлғәһе һәм Себер даруғаһының [[Һыҙғы]] улусы Боғалыш<ref>Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]]ндәге ауыл.</ref> ауылы янында секунд-майор ''А. В. Папава'' етәкселегендәге император ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы">{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12459-salauat-yulaev|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}}</ref>. [[Файл:Приказ Салавата Юлаева.jpg|мини|Салауат Юлаев фармандарының береһе.]] Апрель — майҙа Салауат Юлаев [[Өфө провинцияһы]] халҡын ихтилалсыларҙың ''Магнит ҡәлғәһе''нә<ref>Хәҙерге [[Магнитогорск]] ҡалаһы.</ref> етеп килеүсе Төп ғәскәренә мобилизациялай, уны аҡса, аҙыҡ-түлек һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә. 6 һәм 8 майҙа Салауаттың 4 меңлек отряды [[Эҫем заводтары|Үрге Эҫем заводы]] янында, 31 майҙа Себер даруғаһы [[Әйле]] улусының ''Әйле пристане''<ref>Хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]] ''Иҫке Пристань'' ауылы.</ref> янында [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғыша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>. 2 июндә Салауат Юлаевтың отряды Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәрҙәренә ҡушыла<ref>{{книга|автор =|заглавие = История Башкортостана: С древнейших времен до конца XIX в. Учебник для 8 кл. / Отв. ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]]|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 248|страницы = 156|isbn = 5-295-03503-4|ref =}}</ref>. Себер даруғаһының [[Тырнаҡлы]] улусы 3 июндә [[Үрге Ҡыйғы]] һәм 5 июндә — Уразмәт ауылдары эргәһендә, 11 июндә — ''Әшит ҡәлғәһе''<ref>Хәҙерге [[Свердловск өлкәһе]] Әшит ҡасабаһы.</ref> янында Пугачёвтың Төп ғәскәре составында ''А. В. Папава'' етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа, 18—20 июндә [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]]ны алыуҙа ҡатнаша. Уҫыға юлланған саҡта Салауат Юлаевтың отряды [[Бөрө ҡалаһы]]н ала{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=50}}. 5 июндә «Пётр III» Пугачёв Салауат Юлаевҡа ''бригадир'' (генерал) дәрәжәһен бирә<ref>''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 2004. — 170—172.</ref>. Уҫы ҡәлғәһен алған ваҡытта батыр өсөнсө тапҡыр яралана{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. Июль — ноябрь айҙарында Салауат Юлаев [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] баш күтәреүселәр хәрәкәте менән етәкселек итә. Кама буйҙарынан алып Ҡытау йылғаһы заводтарына тиклем барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Август айында [[Өфө]] ҡәлғәһе ҡамауға алына: төньяҡтан Салауат Юлаев төркөмө, көньяҡтан — [[Ҡасҡын Һамаров]], көньяҡ-көнбайыштан — [[Ҡәнзәфәр Усаев]], төньяҡ-көнсығыштан — [[Туҡтамыш Ишбулатов]] төркөмдәре ҡамауҙа тора. Батырҙың отряды [[Ҡытау-Ивановск]] заводын ҡамауға ала. Сентябрь башында Ағиҙел һәм Буй йылғалары араһында Салауат Юлаев премьер-майор ''И. Г. Штерич'' етәкселегендәге хәрби көстәр менән һуғыша: 4 сентябрҙә [[Ҡазан даруғаһы]] [[Йәлдәк]] улусы [[Иванай|Иваново]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Дүртөйлө районы]] [[Иванай]] ауылы.</ref> ауылы янындағы алышта ҡатнаша<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>. Баш күтәреүселәрҙең Төп ғәскәре ҡыйратылып, Емельян Пугачёв ҡулға алынғандан һуң да Салауат Юлаев көрәште дауам итә, һәм уның отрядтары 18 сентябрҙә Ҡазан даруғаһы [[Йәлдәк]] улусы Тимошкино ауылы, 22 сентябрҙә Себер даруғаһының [[Танып|Ҡыр-Танып]] улусы [[Нөркә (Балтас районы)|Нөркә]]<ref>Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Балтас районы]]ндағы ауыл.</ref> ауылы янында подполковник ''И. К. Рылеев'' ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийы [[Панин Пётр Иванович|П. И. Панин]] башҡорттарҙан ҡорал һалырға, Салауатты һәм уның атаһы Юлайҙы тотоп биреүҙе талап итә. Ә йәшерен комиссия башлығы генерал ''П. С. Потёмкин'' Салауат Юлаевтың үҙенә мөрәжәғәт итә: ''«Покайся, познай вину свою и приди с повиновением»''{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=361}}. Даими хәрби әҙерлек үткән ғәскәрҙәргә ҡаршы көрәш алып барыуы еңел булмай. Теүәл 1 йыл 15 көн дауам иткән һуғыш юлында, Салауат Юлаев 28 хәрби алышта ҡатнаша. 20 ноябрҙә Ҡытау-Ивановск заводы янында батырҙың отряды һуңғы тапҡыр хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алыша. {{начало скрытого блока|Заголовок=Салауат Юлаев алыштарының исемлеге}} {| class="wikitable" border="1" !colspan="6" |Салауат Юлаев алыштарының исемлеге<ref>{{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}</ref> |- ! № ! Дата ! Урыны ! Дошманы ! Союздашы ! Һөҙөмтәһе |- | 1 | 13.11.1773 | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе | Сембер коменданты П. М. Чернышёв | Төп ғәскәр | Чернышёв корпусын ҡыйратыу |- | 2 | 14.11.1773 | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе | Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф | Төп ғәскәр | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу |- | 3 | 22.11.1773 | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе | Ырымбур гарнизоны етәксеһе, бригадир А. Ф. Корф | Төп ғәскәр | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу |- | 4 | 23.11.1773 | Ырымбур ҡалаһы | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп | Төп ғәскәр | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 5 | 26.11.1773 | [[Бәрҙе (Ырымбур)|Бәрҙе]] ҡәлғәһе | Наумов | Төп ғәскәр | Ырымбур гарнизоны һөжүмен кире ҡағыу |- | 6 | 07.12.1773 | [[Ырымбур]] ҡалаһы | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп | Төп ғәскәр | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 7 | 11.12.1773 | [[Ырымбур]] ҡалаһы | Ырымбур губернаторы И. А. Рейнсдорп | Төп ғәскәр | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 8 | 23.01.1774 | [[Көңгөр]] ҡалаһы | ҡала гарнизоны | бригадир И. С. Кузнецов | баш күтәреүселәр ҡала яны территорияһын ала |- | 9 | 24.01.1774 | Көңгөр ҡалаһы | ҡала гарнизоны | бригадир И. С. Кузнецов | аяғы яралана |- | 10 | 19.02.1774 | [[Красноуфимск]] ҡалаһы | секунд-майор Д. О. Гагрин | — | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 11 | 23.02.1774 | Сарапул улусы | секунд-майор И. Гурьев | — | Гурьев командаһын ҡыйратыу |- | 12 | 03.03.1774 | Сарапул улусы | секунд-майор И. Гурьев | — | Гурьев командаһын ҡыйратыу |- | 13 | 09.03.1774 | Сарапул улусы | секунд-майор И. Гурьев | — | Гурьев командаһын ҡыйратыу |- | 14 | 14.03.1774 | Красноуфимск ҡалаһы | подполковник А. В. Папав | — | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 15 | 17.03.1774 | Боғалыш ауылы | подполковник А. В. Папав | — | баш күтәреүселәрҙең һөжүме кире ҡағыла |- | 16 | 07.05.1774 | [[Эҫем заводтары|Эҫем заводы]] | подполковник [[Михельсон Иван Иванович|И. И. Михельсон]] | — | алышта еңеүсе булмай |- | 17 | 08.05.1774 | Эҫем заводы | подполковник И. И. Михельсон | — | алышта еңеүсе булмай |- | 18 | 17.05.1774 | [[Әй (йылға)|Әй]] йылғаһы | подполковник И. И. Михельсон | — | алышта еңеүсе булмай |- | 19 | 31.05.1774 | Эҫем заводы | подполковник И. И. Михельсон | — | алышта еңеүсе булмай |- | 20 | 03.06.1774 |[[Үрге Ҡыйғы]] ауылы | подполковник И. И. Михельсон | [[Пугачёв Емельян Иванович|Е. И. Пугачёв]] | алышта еңеүсе булмай |- | 21 | 05.06.1774 | [[Мәсәғүт (Дыуан районы)|Мәсәғүт]] ауылы | подполковник И. И. Михельсон | Е. И. Пугачёв | алышта еңеүсе булмай |- | 22 | 11.07.1774 | [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] ҡалаһы | ҡала гарнизоны | [[Белобородов Иван Наумович|И. Н. Белобородов]] | һөжүм итеү |- | 23 | 18.07.1774 | Уҫы ҡалаһы | ҡала гарнизоны | Е. И. Пугачёв | һөжүм итеү |- | 24 | 18.07.1774 | Уҫы ҡалаһы | ҡала гарнизоны | И. Н. Белобородов | һөжүм итеү |- | 25 | 20.07.1774 | Уҫы ҡалаһы | ҡала гарнизоны | И. Н. Белобородов | һөжүм итеү |- | 26 | 20.07.1774 | Уҫы ҡалаһы | ҡала гарнизоны | И. Н. Белобородов | ҡаланы алыу |- | 27 | 04.09.1774 | [[Әмзә (йылға)|Әмзә]] йылғаһы | секунд-майор И. Г. Штерич | — | алышта еңеүсе булмай |- | 28 | 18.09.1774 | Нөркә ауылы | подполковник И. К. Рылеев | — | баш күтәреүселәр сигенә |- | 29 | 22.09.1774 | Йәлдәк ҡәлғәһе | подполковник И. К. Рылеев | — | алышта еңеүсе булмай |- | 30 | 22.11.1774 | [[Ҡытау-Ивановск]] заводы | генерал-майор Ф. Ю. Фрейман | — | баш күтәреүселәр еңелә |} {{конец скрытого блока}} Салауат Юлаев 1774 йылдың 25 ноябрендә генерал-майор ''Ф. Ю. Фрейман'' командаһы тарафынан ҡулға алына. Салауат Юлаев, атаһы [[Юлай Аҙналин]], арҡаҙашы [[Зарубин Иван Никифорович|Иван Зарубин-Чика]] Өфө ҡәлғәһенең зинданында ябып тотола. Сенаттың Йәшерен экспедицияһы һәм Ырымбур губернаторы ''И. А. Рейнсдорп''тың тикшереү, һорау алыу, язалау, хөкөм итеү эштәре Өфөлә, Ҡазанда, [[Мәскәү]]ҙә 339 көн дауамында алып барыла. Хөкөм ителгәндән һуң Салауат Юлаевты, атаһы Юлай Аҙналинды [[Ырымбур]]ға, Өфөгә һәм башҡа көсөргәнешле алыш барған урындарға алып барып язаға тарттыралар. Һәр урында 175 тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырылғандан һуң, уларҙың танау япраҡтарын йырталар, маңлайына һәм яңаҡтарына «З» («злодей» — «енәйәтсе»), «Б» («бунтовщик» — «боласы»), «И» («изменник» — «хыянатсы») тамғалары баҫыла<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>. === Тотҡонда === 1775 йылдың 2 ноябрендә Салауат Юлаев, атаһы Юлай Аҙналин менән бергә, [[Палдиски|Балтик Портына]]<ref>Хәҙерге ваҡытта был ҡәлғә — Эстонияның [[Палдиски]] ҡалаһы.</ref> (1762 йылға тиклем Рогервик ҡәлғәһе) мәңгелеккә һөргөнгә ебәрелә. Юлдары [[Өфө]]лә башлана һәм [[Минзәлә]] — [[Ҡазан]] — [[Түбәнге Новгород]] — [[Мәскәү]] — [[Тверь]] — [[Бөйөк Новгород]] — [[Таллин|Ревель]] аша үтеп, Балтик Портында тамамлана. Салауат Юлаев 1800 йылдың 8 октябрендә (иҫкесә 26 сентябргә тура килә) һөргөндә [[Балтик диңгеҙе]] буйындағы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙерге [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһы) вафат була. == Ғаиләһе == Салауат Юлаев иртә өйләнгән. [[Мосолмандар|Мосолман]] ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, уның өс ҡатыны һәм 1775 йылға ҡарата ике улы һәм ике (йәки өс) ҡыҙы булған{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=360}}. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа ул һәләк булған ағаларының ҡатындарына өйләнгән тип билдәләнә. 1774 йылдың көҙөндә, Салауат Юлаев ҡулға алынмаҫ элек үк, карателдәр батырҙың ҡатындарын һәм балаларын аманат рәүешендә [[Өфө]]гә килтергәндәр, Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан генерал-майор Ф. Ю. Фрейманда Салауаттың улы, ә ҡала коменданты полковник С. С. Мясоедовта уның бер ҡатыны һәм икенсе улы булыуы билдәле{{sfn|Салават Юлаев (исторический портрет)|2011|с=364}}. Салауат Юлаев ғаиләһенең ҡанунһыҙ рәүештә ҡулға алыныуына протест белдергән: ''«Такого ж указа, чтоб от лишенных жизни семейства отбирать, действительно нет»''. Ул туғандарынан һәм дуҫтарынан ҡатындарын һәм балаларын азат итеүҙе юллап губерна канцелярияһына мөрәжәғәт итергә, был да ярҙам итмәһә, Сенатҡа яҙыуҙарын һораған: ''«чтоб государевые рабы у подчиненных во услужении не были»''. Ғаиләһенең артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. [[Халыҡ]] хәтерендә [[батыр]]ҙың тоҡомдары тураһында бихисап легендалар һаҡланып ҡалған. Был хаҡта Салауат Юлаевтың биографы В. Сидоров "Был героем Салават" тигән китабында бәйән итә. Имеш, [[Дыуан районы]] Вознесенка тигән ауылда Екатерина Михайловна тигән ҡатындан улы булған. Ҡатын үлеп ҡалғас, был баланы Салауат кемгәлер тапшырғанмы, әллә урманда ҡалдырырға мәжбүр булып, шунда уҡ тапҡандармы тигән хәбәрҙәр төрлө вариантта йәшәп килгән. Улы, ихтилалдан һуң 14 йыл үткәс, әсәһе яғынан олаталарына атаһы тураһында белешергә килгән имеш, әммә был хаҡта власть әһелдәренә хәбәр иткәндәр ҙә, уны йәшергәндәр, артабан ҡайҙа киткәне билдәһеҙ, тигән хәбәрҙәр ҙә яҙып алынған. Икенсе бер риүәйәттә Салауаттың улы баһадир булып буй еткереп, икенсе [[Әй]] улусының кантон начальнигы булған, становой приставтарҙы ҡамсылаған, бер ниҙән дә ҡурҡмаған тип бәйән ителә. Риүәйәттәр Салауаттың тоҡомдарын иң яҡшы сифаттар менән һүрәтләй: бер бүләһе, имеш, бик шәп йырсы булған, икенселәре ҡарт олаталары кеүек һөңгө тотоп ҡына айыу ауларға йөрөгән <ref>Сидоров В. В. Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003. (рус.)</ref>. == Ижады == {{Викитека|Author:Салауат Юлаев|Салауат Юлаев}} Салауат Юлаевтың яҙма рәүештә һәм телдән һаҡланған 500 юл самаһы шиғри мираҫы беҙҙең көндәргә килеп еткән<ref name="Башҡорт Энциклопедияһы"/>. Салауат Юлаевтың 5 шиғырын тәүге тапҡыр рус телендә [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Д. Нефёдов]] «Салауат, башҡорт батыры» («Салават, башкирский батыр»; 1880) тигән очергында баҫтырып сығара. Шағирҙың тағы ла 7 шиғыры [[Игнатьев Руф Гаврилович|Р. Г. Игнатьевтың]] «Башҡорттарҙың Пугачёв ихтилалы алдынан хәрәкәте; Башҡорт Салауат Юлаев, Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» («Движение башкир перед пугачёвским бунтом; Башкир Салават Юлаев, пугачёвский бригадир, певец и импровизатор»; 1893) исемле хеҙмәтендә донъя күрә. [[Рәсәй империяһы]] осоронда Салауат Юлаевтың шиғырҙары барлығы дүрт тапҡыр баҫылып сыға<ref name="История литературы Урала">{{книга| автор = | заглавие = Салават Юлаев.// История литературы Урала. Конец XIV—XVIII вв./ Гл. ред. В. В. Блажес, Е. К. Созина| ссылка = | ответственный = | место = М.| издательство = Языки славянской культуры | год = 2012| том = | страниц = 608| страницы = 106| isbn = 978-5-9551-0602-1| ref = }}</ref>. == Топонимика == [[Башҡортостан]]дың бер нисә районында Салауат тип аталған географик объекттар бар. Салауат Юлаев тыуған [[Тәкәй]] йәйләүен әле лә Салауат йәйләүе тип йөрөтәләр. Был урында, Һары ҡондоҙ йылғаһы менән [[Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ)|Көҫкәнде]] <!-- был йылғаның атамаһын урыҫ теленә Усть-Канда, тип хаталы тәржемә итеп, реестрға индергәндәр. Журналист Ризуан Хажиев төрлө баҫмаларҙа яҙып сыҡты, дөрөҫ яҙылышын ҡайтарыу буйынса юлламалар яҙҙы. Әлкә ауылы янындағы юл күрһәткесендә лә Көҫкәнде тигән атама яҙылып ҡуйылғайны. Хәҙерге көндә тағы шул Усть-Канда тигән хаталы яҙыу тора --> йылғаһы ҡушылған ерҙә, тәбиғәт иҫ киткес матур. Ауыл халҡы уны "Оло төбәк" тип йөрөтә. Йәй тау битләүе хуш еҫле сәскәләр менән ҡаплана. Тәкәй йәйләүе аша Һары ҡондоҙ йылғаһы ағып ята. Заманында мул һыулы йылға булған. Унда ҡондоҙҙар бик күпләп үрсегән. Ул дәүерҙә ҡиммәтле тиреле йәнлектәргә һунар итеү башҡорттарҙың төп кәсебе булып һаналған. Өҫ-баш кейемдәре лә ҡондоҙ тиреһенән булған (''Халыҡтың ауыҙ-тел ижадынан''). == Хәтер == [[Файл:Һынмаған рух (1966).jpg|thumb|Р. У. Ишбулатов. Һынмаған рух, 1966 йыл]] Салауат Юлаевҡа башҡорт халыҡ йыры «Салауат» һәм башҡа сәнғәт, әҙәбиәт һәм фольклор әҫәрҙәре арналған. Халыҡ хәтере уның үҙе һәм исеме менән бәйле бик күп иҫтәлекле [[Салауат урындары|тарихи урындарҙы]] һаҡлай. Батырҙың исеме башҡорт, рус, татар һәм башҡа милләт ғалимдары, яҙыусылары, шағирҙары, рәссамдары, скульпторҙары, композиторҙары әҫәрҙәрендә мәңгеләштерелгән. === Әҙәбиәттә === * Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Салауат Юлаевты [[Пушкин Александр Сергеевич|А. С. Пушкин]] «Пугачёв тарихы» тигән романында телгә ала<ref name="История литературы Урала"/>. Батыр хаҡында тарихсылар, яҙыусылар [[Витевский Владимир Николаевич|В. Н. Витевский]], [[Гурвич Николай Александрович|Н. Гурвич]], Н. Фирсов, [[Черемшанский Василий Макарович|В. Черемшанский]], П. Юдин<ref>1898 йылда Мәскәү университеты профессоры П. Л. Юдин Салауат Юлаевтың һуғыштағы ролен бик юғары баһалаған:{{начало цитаты}}«Не будь такого талантливого и преданного сподвижника, как Салават, Пугачев перестал бы быть вождем Крестьянской войны, а сама Крестьянская война была бы подавлена еще весной 1774 г. после сокрушительного поражения повстанческой армии под Троицкой крепостью и под селом Лягушино. Только Салават, подоспевший со своей конницей, спас Пугачёва и пугачевский бунт»{{конец цитаты|источник=''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.}}</ref>, Д. Мамин-Сибиряк, [[Лоссиевский Михаил Владимирович|М. Лоссиевский]], [[Зефиров Василий|В. Зефиров]], И. Казанцев, [[Алекторов Александр Ефимович|А. Алекторов]], В. Филоненко, [[Нефёдов Филипп Диомидович|Ф. Нефёдов]], Н. Дрягин, [[Руденко Сергей Иванович|С. Руденко]] һәм башҡалар яҙалар. * [[Кудряшёв Пётр Михайлович|П. Кудряшёв]] тарафынан рус теленә тәржемә ителгән халыҡ йырына [[Алябьев Александр Александрович|А. Алябьев]] уның көйөн яҙып ала. [[Рыбаков Сергей Гаврилович|С. Рыбаков]] һәм [[Солтанов Мансур Ислам улы|М. Солтанов]] батыр тураһындағы халыҡ йырҙарын баҫтырып сығаралар<ref name="История литературы Урала"/>. * 1941 йылда Мәскәүҙә [[Злобин Степан Павлович|С. П. Злобиндың]] «Салауат Юлаев» тарихи романы нәшер ителә. * 1993 йылда Өфөлә [[Булат Рафиҡов]]тың «Эйәрләнгән ат» әҫәре сыға. * 1994 йылда [[Мираҫ Иҙелбаев]]тың «Юлай улы Салауат» тигән китабы баҫтырыла. * 2004 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге|Өфө фәнни үҙәгенең]] [[Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәрҙәре «Салауат Юлаев энциклопедияһы»н нәшер итте. === Салауат Юлаев исемендәге наградалар === *1967 йылда [[Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ]] әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырҙы, был премия 1992 йылдан алып [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] тип атала. * 1998 йылда Башҡортостан Республикаһының иң юғары бүләге — [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев ордены]] булдырылған. === Салауат Юлаев исеме бирелгән === *[[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] барышында [[Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы]]ның сәйәси бүлеге [[Салауат (Башҡорт атлы дивизияһы гәзите)|«Салауат»]] исемле гәзит сығара<ref>{{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }}</ref>. *[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында [[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы]] ойошторола<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/9295-me-ike-j-tu-an-ikense-tanky-a-arshy-istrebitel-artilleriya-polky|Мең ике йөҙ туҡһан икенсе танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы|автор=[[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмәев М. Ә.]]}}</ref>, «Салауат Юлаев» бронепоезы һәм истребителе төҙөлә. *[[Рәсәй Федерацияһы]]нда һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]нда [[Салауат районы|административ район]], [[Салауат (ҡала)|ҡала]], урамдар һәм проспекттар, [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|хоккей клубы]], теплоходтар, мәмерйәләр (Салауат Юлаев мәмерйәһе, Салауат мәмерйәһе) һәм башҡаларға Салауат Юлаев исеме бирелгән. === Музейҙар === *1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы [[Салауат районы]]ның үҙәге [[Малаяҙ]] ауылында [[Салауат Юлаев музейы]] эшләй. [[Эстония]]ның [[Палдиски]] ҡалаһында [[Салауат Юлаев музейы (Эстония)|Салауат Юлаев музейы]] асылған һәм унда [[Салауат Юлаев һәйкәле (Палдиски)|һәйкәл]] ҡуйылған. === Һәйкәлдәр === [[File:Памятник Салавату Юлаеву (авт. Нечаева).jpg|thumb|слева|Салауат Юлаев һәйкәле (авторы [[Тамара Нечаева]])]] *Башҡортостанда Салауат Юлаевҡа тәүге һәйкәл 1952 йылда [[Нечаева Тамара Павловна|Т. П. Нечаева]] проекты буйынса эшләнә, хәҙерге ваҡытта ул Маляҙҙағы Салауат Юлаев музейы янында урынлашҡан. Т. П. Нечаеваның шундай уҡ һәйкәлдәре 1952 йылда Өфөлә [[Салауат Юлаев исемендәге баҡса]]ла (хәҙерге ваҡытта ул реставрациянан һуң [[Янғантау шифаханаһы|«Янғантау» шифаханаһы]] биләмәһендә тора, 1967 йылда Салауат ҡалаһының ''Салауат Юлаев исемендәге сквер''ҙа ҡуйыла. *1967 йылда Өфөлә [[Ағиҙел йылғаһы]]ның ярында ([[Зәки Вәлиди урамы (Өфө)|Зәки Вәлиди]] һәм Мәжит Ғафури урамдарының киҫешендә) [[Салауат Юлаев һәйкәле (Өфө)|Салауат Юлаевҡа һәйкәл]] ҡуйылған. Был проекттың скульпторы — ''[[Тавасиев Сосланбәк Дафай улы|С. Д. Тавасиев]]'', архитекторы — ''[[Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы|И. Г. Ғәйнетдинов]]''. Һәйкәлдең һүрәте [[Башҡортостандың Дәүләт гербы]]нда күрһәтелгән<ref>{{БЭ2013|index.php/read/8-statya/12755-salauat-yulaev-a-jk-ld-r|Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр|автор= Сорокина В. М.}}</ref>. *Салауат Юлаевҡа һәйкәлдәр, бюстар һәм таҡтаташтар тағы ла [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]] һәм [[Сибай]] ҡалаларында, [[Асҡар (Әбйәлил районы)|Асҡар]] ауылында, [[Эстония]]ның [[Палдиски]]<ref>[http://www.bashinform.ru/bash/1026605/ Эстонияла Салауат Юлаевҡа бюст ҡуйылды. Башинформ мәғлүмәт агентлығы, 2017, 25 июль{{V|26|07|2017}}</ref>, [[Свердловск өлкәһе]]нең [[Красноуфимск]] ҡалаларында, [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Арғаяш районы]] [[Уйылды (Арғаяш районы)|Уйылды]]<ref>[http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 Челябинская ГТРК / На Южном Урале появился памятник Салавату Юлаеву] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020120028/http://chelyabinsk.rfn.ru/rnews.html?id=27481 |date=2014-10-20 }}</ref><ref>[http://chelyabinsk.ru/social/13054.html Салават Юлаев поселился на Увильдах — Социальная ответственность — Chelyabinsk.ru — агентство новостей. Новости Челябинска. Лента новостей Челябинска. Новость дня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020102102/http://chelyabinsk.ru/social/13054.html |date=2011-10-20 }}</ref> ауылдарында һәм башҡа урындарҙа ҡуйылған. === Сәнғәттә === [[File:1941. Салават Юлаев.webm|thumb|250px|«Салауат Юлаев» фильмы, 1941 йыл.]] * Режиссёр Яков Протазанов төшөргән [[Салауат Юлаев (фильм)|«Салауат Юлаев» фильмы]] 1941 йылда ил экрандарына сыға. * [[Салауат Юлаев (опера)|«Салауат Юлаев»]] операһы [[Заһир Исмәғилев]] һәм [[Баязит Бикбай]] тарафынан батыр тормошо хаҡында 1955 йылда яҙыла һәм [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] сәхнәһендә ҡуйыла. * 1959 йылда «Тау бөркөтө» балетының премьераһы була ([[Хөсәйен Әхмәтов]] һәм [[Нариман Сабитов]] либреттоһы һәм музыкаһы, К. Д. Карпинская хореографияһы). * [[Әбделҡадир Инан]]дың «Салауат батыр» исемле биш шаршаулы тарихи драмаһы [[башҡорт әҙәбиәте]]ндә Салауат Юлаев образына арналған тәүге күләмле әҫәр булып иҫәпләнә{{sfn|Шәкүр Р. З.|2005|с=135}}. * Баязит Бикбай, [[Мостай Кәрим]] һәм башҡа драматургтарҙың пьесалары буйынса ла спектаклдәр донъя күрә. * 2004 йылда «Мин үлмәнем, башҡорттарым!» («Башҡортостан» ТРК-һы, сценарий авторы [[Гәүһәр Батталова]], режисёры Т. Фәтхиев), ә 2005 йылда «Һынмаҫ рух» («Башҡортостан» киностудияһы, сценарий авторы һәм режисёры [[Әмир Абдразаҡов]]) исемле документаль фильмдары төшөрөлә. === Мәҙәни саралар === * Башҡортостанда 1989 йылдан алып йыл һайын Салауат көндәре, 2004 йылдан башлап, июнь айының икенсе яртыһында, республика фольклор байрамы — [[Салауат йыйыны]] үткәрелә. == Башҡа саралар == * Эстонияның баш ҡалаһы [[Таллин]]да 20-се быуат аҙағынан әүҙем эшләп килгән «Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы (етәксеһе [[Флүзә Хәйруллина]]) ағзалары йыл һайын, 45 саҡрымда ятҡан Палдиски ҡалаһына барып, Салауат Юлаевты иҫкә алыу сараһы үткәрә<ref>[https://www.bashinform.ru/news/1606358-v-estonii-bashkirskie-aktivisty-proveli-meropriyatie-pamyati-salavata-yulaeva/ В Эстонии башкирские активисты провели мероприятие памяти Салавата Юлаева. ИА «Башинформ», 15 июня 2021 года]{{ref-ru}}{{V|15|06|2021}}</ref>. == Былар ҡыҙыҡлы == Никарагуа социалистик партияһы ағзаһы Лопес Аугусто ил президенты диктатураһына ҡаршы хәрәкәттә «Салауат Юлаев» ҡушаматын йөрөтә<ref>{{СЮЭ|52629}}</ref> == Галерея == {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:USSR stamp 1952 CPA 1685.jpg|thumb|[[Советтар Союзы]]нда сыҡҡан почта маркаһы|center|190px]] |width="25%"|[[File:Rus Stamp-Salavat+Baskiria-Memo.jpg|thumb|Салауат һәйкәле - маркала]] |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|thumb|[[Башҡортостан гербы]]нда Салауат Юлаев һыны|center|190px]] |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Salavat.png|thumb|[[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]] |width="25%"|[[Файл:Coat of Arms of Salavatskiy rayon (Bashkortostan).png|thumb|[[Салауат районы]] гербында Салауат Юлаев һыны|center|190px]] |- |width="25%"|[[Файл:ОрденСалаватаЮлаева.png|thumb|[[Салауат Юлаев ордены]]|center|190px]] |width="25%"|[[Файл:Проспект Салавата Юлаева.jpg|thumb|Өфө ҡалаһындағы Салауат Юлаев проспекты|center|190px]] |width="25%"|[[Файл:Салават Теплоход «Салават Юлаев».JPG|thumb|«Салауат Юлаев» теплоходы|center|190px]] |width="25%"|[[File:Salavat Yulaev Tumele 20.JPG|thumb|Салауат Юлаев музейында]] |width="25%"|[[File:Salavat.jpg|thumb|Салауат ролендә - [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы [[Арыҫлан Мөбәрәков]]]] |- |width="25%" |width="25%"|[[File:Салаватнефтеоргсинтез.jpg|thumb|«Салаватнефтеоргсинтез» берләшмәһенең идаралыҡ бинаһы]] |width="25%"|[[File:Салауат Юлаев майҙаны.jpg|thumb|Салауат Юлаев майҙаны]] |width="25%"|[[File:Салауат гәзите.png|thumb|"Салауат" гәзите]] |width="25%"|[[File:Салаватская пещера 2.jpg|thumb|Салауат мәмерйәһе]] |} == Әҫәрҙәре == * Салауат Юлаев шиғырҙары, уның тураһында башҡорт халыҡ йырҙары һәм художестволы әҫәрҙәр. Өфө, 1953.{{ref-ba}} * Стихи. Переводы Б. Турганова // Библиотека всемирной литературы. Серия первая. Поэзия народов СССР IV—XVIII веков. М., 1972. 543—547-се биттәр.{{ref-ru}} * Жорыҡ жырлары [Поход йырҙары. Ҡаҙаҡсаға Берхаир Аманшин тәржемәһе]. Алматы: Жазушы, 1983.{{ref-kk}} * Шиғырҙар. Йырҙар. Рәсми ҡағыҙҙар./ Төҙ: М. X. Иҙелбаев. Өфө, 1994.{{ref-ba}} * Стихотворения. Уфа: Китап, 2000.{{ref-ba}}{{ref-ru}} * Стихотворения. Уфа, 2004.{{ref-ru}} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == {{Hider|title = ''Әҙәбиәт''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * ''Амиров М. В., Черданцев А. А.'' Библиографический указатель материалов о Салавате Юлаеве. — Уфа, 1952.{{ref-ru}} * ''[[Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы|Аҫылғужа]].'' Салауаттың йәше: Роман. 1-се китап. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}} * Батыр рухы менән осрашыу. Автор-төҙөүсе Г. Ф. Әхмәтҡужина. Өфө: Китап, 2004.{{ref-ba}} * ''[[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]]'' Башкортостан накануне и в годы Крестьянской войны 1773—1775 гг. и под предводительством Е. И. Пугачева. Уфа: «Китап», 1999.{{ref-ru}} * ''Гвоздикова И. М.'' Салават Юлаев: исследования документальных источников. Уфа, 1982, 2004.{{ref-ru}} * ''Гвоздикова И. М.'' Салауат Юлаев: Документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү. Өфө, 1984.{{ref-ba}} * {{книга|автор = Гвоздикова И. М.|заглавие = Салават Юлаев (исторический портрет).// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место = Уфа|издательство = Гилем|год = 2011|том = III|страниц = 476|страницы = 360|isbn = 978-5-7501-1301-9|ref = Салават Юлаев (исторический портрет)}} * ''[[Злобин Степан Павлович|Злобин С. П.]]'' [http://lib.ru/HIST/ZLOBIN/salavat.txt_with-big-pictures.html Салават Юлаев: Исторический роман.] М., 1941, 1953, 1984, 1994; Уфа, 1974, 2004.{{ref-ru}} * ''Злобин С. П.'' Салауат Юлаев: Тарихи роман. Өфө, 1957, 1983.{{ref-ba}} * ''[[Игнатьев Руф Гаврилович|Игнатьев Р. Г.]]'' Башкир Салават Юлаев, пугачевский бригадир, певец и импровизатор. — «Известия Общества археологии, истории и этнографии при Казанском университете», 1893, Т. XI, вып. 2.{{ref-ru}} * ''[[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Идельбаев М. Х.]]'' Башкирская литература XVIII века и творчество Салавата Юлаева. Уфа, 2003.{{ref-ru}} * ''Идельбаев М. Х.'' Сын Юлая Салават: Документальный роман. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}} * ''Иҙелбаев М. Х.'' Юлай улы Салауат: Документаль роман. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}} * Идея свободы в творчестве Салавата Юлаева: Всероссийская научно-практическая конференция, посвященная 250-летию со дня рождения Салавата Юлаева (г. Уфа, 3 июня 2004 г.). Уфа: Гилем, 2004.{{ref-ru}} * Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии. Сб. документов и материалов. Уфа, 1975.{{ref-ru}} * Крестьянская война 1773—1775 гг. в России. Сб. документов и материалов. М., 1873.{{ref-ru}} * ''Лимонов Ю. А., Мавродин В. В., Панеях В. М.'' Пугачёв и его сподвижники. М.-Л., 1965. * Наш Салават, Уфа, 1973.{{ref-ru}} * ''[[Нефёдов Филипп Диомидович|Нефёдов Ф. Д.]]'' [http://az.lib.ru/n/nefedow_f_d/text_0030.shtml Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр.] // Ж. «Русское богатство», СПб., 1880, № 10.{{ref-ru}} * Салауат башҡорт фольклорында=Салават в башкирском фольклоре=Salawat in Bashkir Folklore: 2 томда. Өфө, 2008.{{ref-ba}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * Салават Юлаев: Библиографический указатель. Уфа, 1982.{{ref-ru}} * Салават-батыр навечно в памяти народной: сборник документов и материалов. Уфа, 2004.{{ref-ru}} * Салават Юлаев. К 200-летию со дня рождения, Уфа, 1952.{{ref-ru}} * Салават Юлаев. Энциклопедия / Гл. ред. И. Г. Илишев, сост. И. М. Гвоздикова. Уфа, 2004.{{ref-ru}} * ''Сидоров В. В.'' О башкире-певце и бесстрашном бойце. Уфа, 1983, 1986.{{ref-ru}} * ''Сидоров В. В.'' Шағир һәм яугир Салауат. Өфө, 1985, 1990.{{ref-ba}} * ''Сидоров В. В.'' Салауат батыр ир ине. Өфө: Китап, 1995.{{ref-ba}} * ''Сидоров В. В.'' Был героем Салават. Уфа: Китап, 2003.{{ref-ru}} * ''Сидоров В. В.'' По следам Салавата. — Уфа, Башкнигоиздат, 1988. — 159 с.{{ref-ru}} * {{книга |автор = [[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймаҫов С. У.]] |заглавие = Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане |место = Уфа |издательство = Китап |год = 2000 |страниц = 376 |isbn = 5-295-02163-7}}{{ref-ru}} * ''[[Хамматов Яныбай Хаммат улы|Хамматов Я.]]'' Салауат. Һырдаръя: Тарихи романдар. Өфө: Китап, 2000.{{ref-ba}} * ''Хамматов Я.'' Салават-батыр. Уфа: Китап, 2004.{{ref-ru}} * Шежере Салавата. — Уфа: Китап, 2008.{{ref-ru}} * {{книга| автор= [[Шәкүров Рәшит Закир улы|Шәкүр Р. З.]]| заглавие= Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫмаһы| ссылка= | ответственный= | место= Өфө| издательство= Китап| год= 2005| том= | страниц= 376| страницы= | isbn= 5-295-02098-3| ref= Шәкүр Р. З.}}{{ref-ba}} * ''Юдин П. Л.'' Суд и казнь Салаватки (эпизод из пугачевского бунта) // Исторический вестник. 1898, август, № 8.{{ref-ru}} }} == Һылтанмалар == {{Викиһаҡлағыс|Category:Salawat Yulayev}} * [https://bashenc.online/ru/articles/?filter_encyclopedia=12 Энциклопедия “Салават Юлаев” (ЭСЮ)] * {{БЭ2013|92897|автор= [[Гвоздикова Инга Михайловна|Гвоздикова И. М.]], [[Иҙелбаев Мирас Хәмзә улы|Иҙелбаев М. Х.]]}} * {{книга| автор = Зарипов А. Я.| заглавие = Салават Юлаев.// Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство = Башкирская энциклопедия| год = 1996| том = | страниц = 672| страницы = 513| isbn = 5-88185-001-7| ref = }} * [http://shigriet.bashkort.ru/salavat/ Салауат Юлаевтың шиғырҙары һәм йырҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050915082208/http://shigriet.bashkort.ru/salavat/ |date=2005-09-15 }} * {{статья|автор= Вахитов Р. Ш.|заглавие= Салават Юлаев в неволе|ссылка= http://www.vatandash.ru/?article=2437|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * {{статья|автор= [[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Кулбахтин Н. М.]]|заглавие= Сардар Салават|ссылка= http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/sardar_salavat.php|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * {{статья|автор= Кульсарина И.|заглавие= Поэтический образ Салавата в русской литературе XX века|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1442|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * {{статья|автор= Попова Л.|заглавие= Образ С.Юлаева в изобразительном искусстве Башкортостана|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1123|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * {{статья|автор= Якупова М.|заглавие= «… Что в мой жестокий век восславил я свободу» О чем рассказывают документы Национального музея Республики Башкортостан|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1468|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип= |год= |том= |номер= |страницы= |doi= |issn= 1683-3554}} * [https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/maloyaz/museum/33301/responses/5450?utm_referrer=https%3A%2F%2Fzen.yandex.com Татьяна Васильева. Музей Салавата Юлаева.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214061909/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/maloyaz/museum/33301/responses/5450?utm_referrer=https://zen.yandex.com |date=2024-12-14 }}{{ref-ru}}{{V|24|08|2019}} * [http://publicadomain.ru/russkie-narodnye-skazaniya/o-emeliyane-pugacheve/rech-salavata-bashkirskomu-voysku-pered-prisoedineniem-k-emeliyanu-pugachevu Речь Салавата башкирскому войску перед присоединением к Емельяну Пугачеву.] // Башкирское предание. {{ref-ru}} == Видеояҙмалар һәм фильмдар== * {{YouTube|uC2rK8HiQYM|logo=1}}''«Личность в башкирской истории: Салават Юлаев»''. ТРК «Башкортостан», 2010 г. * {{YouTube|ll2J7dNEtvM|logo=1}}''«Лик Салавата»''. ТРК «Башкортостан», 2013 г. * {{YouTube|tIP4GtvD0IE|logo=1}} фильм "Салават Юлаев". Я. Протазанов, 1941 (полная версия) * {{YouTube|rDjSYGOz8NY|logo=1}} "Пугачевщина в Башкирии (Башкирское восстание 1773-1774 гг.") {{вс}} {{Һайланған мәҡәлә|Хәрби хеҙмәткәр|Шағир|Тарих}} [[Категория:Башҡорт шағирҙары]] [[Категория:Башҡорттар тарихы]] [[Категория:Салауат Юлаев]] [[Категория:Башҡорт ихтилалдары етәкселәре]] [[Категория:Салауат районының почётлы граждандары]] [[Категория:Палдискиҙа вафат булғандар]] [[Категория:Крәҫтиәндәр һуғышында (1773—1775) ҡатнашыусылар]] [[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]] [[Категория:Башҡорт батырҙары]] [[Категория:Батырҙар]] [[Категория:Башҡорттар]] [[Категория:Билдәле шәхестәр]] [[Категория:Шағирҙар]] irrtwmsc6fuff2gnmcl99tp0vaub758 0 9939 1301078 1284326 2026-07-16T03:36:24Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301078 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Раевка''' (''Әлшәй''; {{lang-ru|Раевский}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әлшәй районы]]ндағы ауыл, район үҙәге. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 19557 кеше булған<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452120, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80202851001. == Тарихы == [[1934 йыл|1934 йылда]], Ишембай ауылы янында нефть ятҡылығы асылыу сәбәпле, Өфө — Ишембай тимер юлы һалына, шуға бәйле [[Әлшәй районы|Әлшәй районында]], боронғо аҫаба башҡорт ауылы Әлшәйҙән 1 — 1,5 км алыҫлыҡта Раевка тимер юл станцияһы ла асыла. Артабанғы йылдарҙа был ике тораҡ пункты ҡушыла, һәм 1938 йылда, Әлшәй районы барлыҡҡа килгән ваҡытта, район үҙәге итеп Раевка эшселәр ҡасабаһы раҫлана. Шулай итеп, Әлшәй ауылы бөтә карталар һәм административ белешмәләрҙән төшөп ҡала. Әммә был ауылдың тарихын урындағы халыҡ бик яҡшы белә. {{Цитата|Әлшәй ауылына нигеҙҙе Әлшәй Мәргән уҙаман һала. XVIII быуаттың ҡиммәтле ҡомартҡыһы булған "Салауат телмәрендә" унан алдағы баш күтәреүҙәр осоронда карателдәр тарафынан язалап үлтерелгән башҡорт батырҙары араһында Әлшәй батыр ҙа телгә алына. 1841 — 1842 йылдарға ҡараған белешмәләргә ярашлы, Әлшәй ауылында 175 ир-егет һәм 162 ҡатын-ҡыҙ йәшәй... Ә 1870 йылда ауылда 65 йорт теркәлә, уларҙа 538 кеше йәшәй. XIX быуаттың етмешенсе йылдарында бында бер мәсет, ике училище, шулай уҡ олоҫ идараһы урынлаша. <ref>Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә — ил тарихы. Өфө, Китап, 1993. 141-143-сө биттәр</ref>}} «Башҡортостан Республикаһының Топонимдар һүҙлегендә», район үҙәгенә әйләнгән ҡасаба башҡорт ауылы Әлшәй урынында барлыҡҡа килә<ref>Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Өфө. Китап. 168-се бит</ref>. Батша хөкүмәте А. Ф. Раевты (1823—1901) 1863—1864-се йылдарҙа хәрби компания сараһын уңышлы уткәргәне өсөн хәҙерге Раевка ҡасабаһы һәм Дәүләкән райондарына ингән (Раево,Ноздеревка, ауылдары) ер биләмәләре менән бүләкләй. Раев үҙ иҫәбенә имениеһында тимер юлы төҙөй, хәҙер ул Раевка туҡталышы тип йөрөтөлә. Бынан тыш ул мәктәп һәм сиркәү төҙөй. Раевка ҡасабаһына Вязовка ауылдарынан күсеп килгән крәҫтиәндәр нигеҙ һала<ref>Страницы истории родного края. Давлекановский район. Краеведческий сборник. Сост. М. М. Гатауллина-Давлеканово,2005 г. 170 стр.</ref>. Әлшәй ауылы нигеҙендә үҫеп сыҡҡан Раевка ҡасабаһы бик йылдам төҙөкләнә, матурлана. Әммә халыҡ азатлығы өсөн көрәшкән Әлшәй Мәргән батырҙың исемен оноторға хаҡыбыҙ юҡ. Николай II Раевкала<ref>[https://ok.ru/group/53401513558225/topic/67631436953041 Альшеевский район (история родного края)]</ref> ЛЕНИН башҡорт Яхъя Туҡаев утарында<ref>[https://ok.ru/group/53401513558225/topic/67386990491089 Альшеевский район (история родного края)]</ref> == Халыҡ һаны == ; Милли составы 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (36,2 %), татарҙар (31,5 %), башҡорттар (23,8 %).<ref>Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года: В 14 т. / Рос. Федерация. Федер.служба гос.статистики. — Офиц.изд. — М.: Статистика России, 2004. — Т.4: Национальный состав и владение языками, гражданство. — 1 электрон.опт.диск (CD-ROM). — (Всероссийская перепись населения 2002 года; Т.4).</ref>. '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' |- | 1906 йыл||400|||| |- | 1920 йыл 26 август||5800|||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||10031||4830||5201 |- | 1959 йыл 15 ғинуар||12776||5611||7165 |- | 1970 йыл 15 ғинуар||12769||5837||6932 |- | 1979 йыл 17 ғинуар||12843||5676||7167 |- | 1989 йыл 12 ғинуар||17049||8006||9043 |- | 2002 йыл 9 октябрь||20022||9360||10662 |- | 2010 йыл 14 октябрь||19557||9113||10444 |- |} [[Файл:Село Раевский Башкортостан 03.jpg|мини|справа|«Ыласын» спорт һарайы]] {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Матбуғатта == * [[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]. 29 июнь 2021, Раевка ауылында 375 урынлыҡ яңы мәктәпте 2022 йылдың 1 сентябренә асырға йыйыналар<ref>[https://bash.bashinform.ru/news/economy/2021-06-29/raevka-auylynda-375-urynly-ya-y-m-kt-pte-2022-yyldy-1-sentyabren-asyr-a-yyyynalar-2460089]</ref> * [[Атайсал (гәзит)|Атайсал]]. 23 февраль 2021, Әрме дуҫлығы — мәңгелек<ref>[https://ataisal.com/articles/yal-minuttary/2021-02-23/rme-du-ly-y-m-gelek-1185834] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221204030642/https://ataisal.com/articles/yal-minuttary/2021-02-23/rme-du-ly-y-m-gelek-1185834 |date=2022-12-04 }}</ref> * [[Әлшәй хәбәрҙәре (гәзит)|Әлшәй хәбәрҙәре]]. 14 май 2020, Еңеү көнөндә Раевка ауылында герой-әлшәйҙәргә бюст асылды<ref>[https://alshvesti-b.ru/articles/b-y-k-e-e-e-75-yylly-yna-arata/2020-05-14/e-e-k-n-nd-raevka-auylynda-geroy-lsh-y-rg-byust-asyldy-43492] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205080521/https://alshvesti-b.ru/articles/b-y-k-e-e-e-75-yylly-yna-arata/2020-05-14/e-e-k-n-nd-raevka-auylynda-geroy-lsh-y-rg-byust-asyldy-43492 |date=2022-12-05 }}</ref> == Сайтта == * Өсмөйөшлө һалдат хаттары һәм уларҙың яҙмыштары<ref>[https://nsportal.ru/ap/library/literaturnoe-tvorchestvo/2021/01/14/osmooyoshlo-haldat-hattary-hm-ularzyn-yazmyshtary Өсмөйөшлө һалдат хаттары һәм уларҙың яҙмыштары]</ref> == Видеофильмдар == * 2020 йылғы Раевка ҡасабаһы, Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы. 2021 йылдың 15 апреле{{YouTube|0n8zs5AkPmMo|logo=1}} * Раевка ауылына барыу. 2020 йылдың 3 ноябре.{{YouTube|HfyGxbXALBs|logo=1}} * Әлшәй районы Раевка быуаттар аша!!! 2020 йылдың 4 марты{{YouTube|bua3DCEnCG4|logo=1}} * 7 июндә Ураҙмәт, Раевка ауылдары (Әлшәй районы, Башҡортостан) һабантуйы уҙғарыла. 2021 йыл{{YouTube|m-Th07d6u8k|logo=1}} == Билдәле шәхестәре == * [[Ильяс Юлдашев]], 13-сө Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтары]]нда ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры. * [[Ҡотлозаман Ишкилдин]] (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. * [[Рамаҙан Ҡаҙыбәков]], 13-сө Башҡорт полкы составында [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры. * [[Лек Вәлиев]] (1935—1992), режиссёр. 1965—1969 һәм 1981—1987 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры, 1971—1981 йылдарҙа — баш режиссёры. [[РСФСР]]-ҙың (1978) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1972) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы|Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1983). * [[Ғөбәйҙуллин Мансур Мөхәммәтсаҙиҡ улы]] (29.11.1920—10.12.2008), [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1953 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы]]ның Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлеге хеҙмәткәре, 1961—1964 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1970 йылдан сектор мөдире вазифаһын башҡарыусы, 1971 йылдан — сектор мөдире; 1990 йылдан {{comment|Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү ғилми-тикшеренеү проект-технология институтының|Башкирский научно-исследовательский проектно-технологический институт животноводства и кормопроизводства — БНИПТИЖиК}} баш ғилми хеҙмәткәре; 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—1998 йылдарҙа лаборатория мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]] фәндәр академияһының почётлы академигы (1996), профессор (1973), иҡтисад фәндәре докторы (1978), [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. * [[Мельников Николай Павлович]] (9.12.1922—30.05.1995), хәрби хеҙмәткәр, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Советтар Союзы Геройы]]<ref>[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9384-melnikov-nikolaj-pavlovich Башҡорт энциклопедияһы — Мельников Николай Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421103644/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9384-melnikov-nikolaj-pavlovich |date=2016-04-21 }}{{V|7|12|2017}}</ref>. * [[Мәсәлимов Урал Тимербулат улы]] (21.01.1959), график. 1994 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы (1992). Республика, төбәк, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы<ref>[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly Башҡорт энциклопедияһы — Мәсәлимов Урал Тимербулат улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421071321/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/10620-m-s-limov-ural-timerbulat-uly |date=2016-04-21 }}{{V|12|01|2019}}</ref>. * [[Үтәшева Ләйсән Альберт ҡыҙы|Ләйсән Үтәшева]] (1985) — билдәле [[Рәсәй]] спортсыһы һәм телевидениела (НТВ, НТВ +, Россия-2 телеканалдары) алып барыусы, художестволы гимнастика буйынса атҡаҙанған спорт мастеры, команда иҫәбендә донъя һәм ике тапҡыр [[Европа]] чемпионы, художестволы гимнастика буйынса халыҡ-ара спорт комментаторы. * [[Әхмәҙиев Әмир Муллағәли улы]] (16.12.1948), комсомол, партия, хужалыҡ, банк һәм дәүләт хеҙмәткәре, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2001). [[Башҡорт АССР-ы]]ның 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994) һәм мәғариф отличнигы (2010)<ref>[http://башкирская-энциклопедия.рф/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html Башкирская энциклопедия — АХМАДЕЕВ Амир Муллагалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224140914/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/2-statya/10423-akhmadeev-amir-mullagalievich.html |date=2019-12-24 }}{{ref-ru}}{{V|13|12|2018}}</ref>. * Килеева Роза Ҡасим ҡыҙы (15.04.1940)-РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1985).<ref>{{китап |автор= Х.Х.Мусин,Р.М.Вәлиәхмәтов |заглавие=«Миәкә районы-Аҡмулла төйәге» |место=Өфө |издательство=«Скиф» |год=2006 й |страницы=}}</ref> 396-сы б. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] * Рәшит Шәкүр. Исемдәрҙә — ил тарихы. Өфө. Китап. 1993. 6000 дана. 256 бит. * Башҡортостан Республикаһының топонимдар һүҙлеге. Өфө. Китап. 2002. 5000 дана. 253 бит. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/10986}} {{V|13|12|2018}} * [http://www.alshei.ru/ Администрация МР Альшеевский район Республики Башкортостан]{{ref-ru}} * [http://spraevsky.ru/ Администрация СП Раевский сельсовет МР Альшеевский район Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230127090938/https://spraevsky.ru/ |date=2023-01-27 }}{{ref-ru}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Әлшәй районы ауылдары}} * [http://ra-ev-ka.info Новостной сайт села Раевский и Альшеевского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409222833/http://ra-ev-ka.info/ |date=2019-04-09 }} [[Категория:Әлшәй районы ауылдары]] [[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]] [[Категория:Дим буйындағы тораҡ пункттар]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] 6rjae2gnl5hrhjonklnsbcuwjocted4 0 13245 1301062 1290654 2026-07-15T18:18:29Z ~2026-39740-11 48361 /* Тарихы */ 1301062 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Миндишево | оригинальное название = {{lang-ba|Миндеш}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min =56 |lat_sec =37.5 | lon_deg = 57 |lon_min =58 |lon_sec =43 | CoordScale = 10000 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салауат районы{{!}}Салауат районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ишембай ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Ишембай ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Миндишево | тс }} | год переписи = {{ Население | Миндишево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452499 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247815002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Миндеш''' ({{lang-ru|Миндишево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Ишембай ауыл Советы (Салауат районы)]] на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247815002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (Салауат районы)|Ишембай]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачево): 8 км Миндеш ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы [[Оло Берҙәш|Оло Берҙәш]] йылғаһы буйында, район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 37 км һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Тарихы == Миндеш ауылында [[Ҡыр-Көҙәй]] башҡорттары йәшәй һәм улар [[Ҡыр-Көҙәй]] улусына ҡарай. Ауылға [[XVIII быуат]]тың 1-се яртыһында [[Себер даруғаһы]] [[Ҡыр-Көҙәй]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Миңдеш Миңдебаев (Миңлеиш Миңлебаев) исеме менән аталған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. Миндеш ауылына [[1770 йыл]]дың 25 майында Петербург Фәндәр Академияһы академигы [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] килгән һәм былай тип яҙған: «…уже в сумерки приехал в башкирскую деревню Миндиш, лежащую над ручьем Бирдеш, текущем в Юрюзань»<ref>Полный список населенных мест Уфимской губернии. Уфа, 1896.</ref>. [[1772 йыл]]да миндештәр Польша Барҙар конфедерацияһы күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Миндеш ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы буйынса билдәле. [[1774 йыл]]да [[Салауат Юлаев]] Миндеш ауылы эргәһендә ҡулға алынған. [[1795 йыл]]да Миндеш ауылындағы 30 йортта 198 кеше йәшәгән<ref> {{ИСДБ|страницы=515}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Ишембай ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Ишембай ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Ишембай ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == 1865 йылда Миндеш исеме менән иҫәпкә алынған ауылдың 45 йортонда — 250 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]]е булған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == Миндеш ауылында башланғыс [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Халыҡ һаны == Миндеш ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||340|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||374|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||355|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||284|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||304|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||304||153||151||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] ([[4 июль]] [[1940 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]], хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. * Зарипов Илнар Булат улы — Миндеш ауылы егете Салауат районы данын яҡланы. 2020 йылдың йәйендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылы эргәһендә, Лаҡлы ауылының Ыласынташ ҡаяһы ҡаршыһында, Әй йылғаһы буйындағы яланда үткән «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын яуланы. Башҡорт дәүләт университетының Физика һәм математика институтында ситтән тороп уҡый. Өфөлә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында тауыш операторы булып эшләй<ref>[https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Ризим Самих улы Хажиев - Рәссам, скульптор, 200-ләп картина, 20-нән артыҡ графика әҫәре авторы </ref> == Тарихи фотодокументтар == 1908 йылда Миндештә урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] булып, ауыл кешеләрен фотоға төшөргән<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/snimki-kotorym-111-let/|title=Снимки, которым... 111 лет!|date=2019-02-11}}</ref>. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға [[Көньяҡ Урал]] буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919){{Sfn|Лаврентьева|2008|страницы=273—274}}. Круковский башҡорттарҙы фотоға төшөрөүҙә ауырлыҡтарға осрай, башҡорттар йыш ҡына фотоға төшөүҙән баш тарта, быны исламда кешеләрҙең һүрәттәрен төшөрөүҙе тыйыу менән аңлата. Шуға күрә Круковский [[Өфө]] [[Мөфтөй|мөфтөйөнән]] «фәнни маҡсатта» фотоға төшөрөргә рөхсәт ала{{Sfn|Белоруссова|2016}}.{{Sfn|Белоруссова|2016}}: {{Цитата|Башкиры не хотели сниматься и относились к моим попыткам недоверчиво. Даже враждебно. Когда я выходил на улицу, вся деревня пряталась в избах, из боязни попасть в аппарат. Только в щели дверей и в окнах видны были крайне любопытные, жадные взгляды.}} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (3).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (2).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево. Круковский.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |} == Миндештә тыуып-үҫкәндәр == == Урамдары == {{Колонки|3}} * Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица) * Шайморатов урам ({{lang-ru|}} Шаймуратова (улица) * Мәктәп урам ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Хажиев урам ({{lang-ru|}} Хажиева (улица) * Йәшел урам ({{lang-ru|}} Зелёная (улица) * Бәрҙәш урам ({{lang-ru|}} Бирдяша (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-mindishevo/ Карта д. Миндишево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Көҙәй]] == Ҡушаматтар == == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 153—154 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89157}} * {{ИСДБ|страницы=515}} * [https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ufacity.info/news/202281.html Рим Рахматуллин: «В Уфе мне нравится всё…»] * [http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html Генеалогия и архивы. История д. Миндишево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717120539/http://ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html |date=2019-07-17 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] fqt2pz5v1ydq1zpxsvolyexdu0abi8t 1301065 1301062 2026-07-15T19:01:48Z ~2026-39740-11 48361 /* Билдәле кешеләре */ 1301065 wikitext text/x-wiki {{НП-Россия | статус = ауыл | русское название = Миндишево | оригинальное название = {{lang-ba|Миндеш}} | герб = | флаг = | lat_deg = 54|lat_min =56 |lat_sec =37.5 | lon_deg = 57 |lon_min =58 |lon_sec =43 | CoordScale = 10000 | регион = Башҡортостан | регион в таблице = Башҡортостан | вид района = | район = Салауат районы{{!}}Салауат районы | район в таблице = | вид поселения = ауыл биләмәһе | поселение = Ишембай ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Ишембай ауыл Советы | поселение в таблице = | внутреннее деление = | глава = | дата основания = | первое упоминание = | прежние имена = | статус с = | площадь = | высота центра НП = | население = {{ Население | Миндишево | тс }} | год переписи = {{ Население | Миндишево | г }} | плотность = | агломерация = | национальный состав = [[башҡорттар]] | конфессиональный состав = | этнохороним = | почтовый индекс = 452499 | почтовые индексы = | телефонный код = | цифровой идентификатор = 80247815002 | категория в Commons = | сайт = }} '''Миндеш''' ({{lang-ru|Миндишево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы ауыл, [[Ишембай ауыл Советы (Салауат районы)]] на ҡарай. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше<ref>{{2010. Башҡортостан ауылдары}}</ref>. Почта индексы — 452499, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247815002. == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 37 км * Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Ишембай (Салауат районы)|Ишембай]]): 1 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Кропачево): 8 км Миндеш ауылы [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы [[Оло Берҙәш|Оло Берҙәш]] йылғаһы буйында, район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа 37 км һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Тарихы == Миндеш ауылында [[Ҡыр-Көҙәй]] башҡорттары йәшәй һәм улар [[Ҡыр-Көҙәй]] улусына ҡарай. Ауылға [[XVIII быуат]]тың 1-се яртыһында [[Себер даруғаһы]] [[Ҡыр-Көҙәй]] улусы [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Миңдеш Миңдебаев (Миңлеиш Миңлебаев) исеме менән аталған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. Миндеш ауылына [[1770 йыл]]дың 25 майында Петербург Фәндәр Академияһы академигы [[Пётр Симон Паллас|П. С. Паллас]] килгән һәм былай тип яҙған: «…уже в сумерки приехал в башкирскую деревню Миндиш, лежащую над ручьем Бирдеш, текущем в Юрюзань»<ref>Полный список населенных мест Уфимской губернии. Уфа, 1896.</ref>. [[1772 йыл]]да миндештәр Польша Барҙар конфедерацияһы күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнашҡан. Миндеш ауылы 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышы буйынса билдәле. [[1774 йыл]]да [[Салауат Юлаев]] Миндеш ауылы эргәһендә ҡулға алынған. [[1795 йыл]]да Миндеш ауылындағы 30 йортта 198 кеше йәшәгән<ref> {{ИСДБ|страницы=515}}</ref>. == Биләмә берәмектәренә инеүе == <!-- {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="width:100 %;margin:0;" --><!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --> {| class="wikitable" |- ! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт |- | [[1757]] || улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы |- | [[1816]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- | [[1834]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1847]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1859]] || -се йорт || 8-се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1895]] || улусы || Өфө өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы |- |[[1920]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР |- |[[1926]] ||Нәсибаш улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1935]] || Ишембай ауыл советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР |- |[[1941]] || Ишембай ауыл советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР |- |[[1990]] || Ишембай ауыл советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы |- |- | || || || || |} == Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше == 1865 йылда Миндеш исеме менән иҫәпкә алынған ауылдың 45 йортонда — 250 кеше йәшәгән. [[Малсылыҡ]], [[игенселек]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. [[Мәсет]]е булған<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Ауылдың XX быуаттағы үҫеше == Миндеш ауылында башланғыс [[мәктәп]], [[балалар баҡсаһы]], фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар<ref>{{БЭ2013|89157}}</ref>. == Халыҡ һаны == Миндеш ауылында [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]). '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август||340|||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар||374|||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар||355|||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар||284|||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь||304|||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь||304||153||151||50,3||49,7 |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Билдәле кешеләре == * Ризим Самих улы Хажиев - башҡорт рәссамы, шиғыр яҙыусы, скульптор. Өфө сәнғәт училищеһының рәсем-педагогия факультетын, артабан Мәскәүҙәге Н. К. Крупская исемендәге сәнғәт университетының живопись факультетын ситтән тороп тамамлай. Рәссам 200-гә яҡын картина һәм 20-нән ашыу графика эше авторы. Уның ижадының үҙәк темаһы — кеше һәм тәбиғәт берҙәмлеге, башҡорт фольклоры, милли колорит. Айырым урынды башҡорт халҡының тарихы менән бәйле ат образы биләй. Ризим Хажиев рәсми ижади союздарға инмәһә лә, уның эштәре юғары баһа ала. Ҡазанда үткән «Төрки донъя» халыҡ-ара күргәҙмәһендә ҡатнашҡан өсөн «Алтын Урҙа» рәссамдар ассоциацияһы дипломы менән бүләкләнгән. * [[Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы]] ([[4 июль]] [[1940 йыл]]) — [[фән|ғалим]]-[[нефть|нефтсе]], хужалыҡ, [[дәүләт]], [[КПСС|партия]] һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа [[КПСС]]-тың [[Өфө ҡалаһы|Өфө ҡала]] комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры, Өфө ҡалаһы [[Октябрь районы (Өфө)|Октябрь районының]] почётлы гражданы. [[Мәскәү]]ҙә йәшәй. * [[Хажиев Динар Роберт улы]] - летчик. * Зарипов Илнар Булат улы — Миндеш ауылы егете Салауат районы данын яҡланы. 2020 йылдың йәйендә Ҡыйғы районының Йыланлы ауылы эргәһендә, Лаҡлы ауылының Ыласынташ ҡаяһы ҡаршыһында, Әй йылғаһы буйындағы яланда үткән «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын яуланы. Башҡорт дәүләт университетының Физика һәм математика институтында ситтән тороп уҡый. Өфөлә Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында тауыш операторы булып эшләй<ref>[https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Тарихи фотодокументтар == 1908 йылда Миндештә урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] булып, ауыл кешеләрен фотоға төшөргән<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://na-zemle-salavata.rbsmi.ru/articles/kultura/snimki-kotorym-111-let/|title=Снимки, которым... 111 лет!|date=2019-02-11}}</ref>. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға [[Көньяҡ Урал]] буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919){{Sfn|Лаврентьева|2008|страницы=273—274}}. Круковский башҡорттарҙы фотоға төшөрөүҙә ауырлыҡтарға осрай, башҡорттар йыш ҡына фотоға төшөүҙән баш тарта, быны исламда кешеләрҙең һүрәттәрен төшөрөүҙе тыйыу менән аңлата. Шуға күрә Круковский [[Өфө]] [[Мөфтөй|мөфтөйөнән]] «фәнни маҡсатта» фотоға төшөрөргә рөхсәт ала{{Sfn|Белоруссова|2016}}.{{Sfn|Белоруссова|2016}}: {{Цитата|Башкиры не хотели сниматься и относились к моим попыткам недоверчиво. Даже враждебно. Когда я выходил на улицу, вся деревня пряталась в избах, из боязни попасть в аппарат. Только в щели дверей и в окнах видны были крайне любопытные, жадные взгляды.}} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (3).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г.jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Круковский М.А. Башкир из Миндишево. Башкиры. Башкортостан (Уфимская губ.). 1908 г. (2).jpg|thumb|Миндеш ауылы башҡорто. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |width="25%"|[[Файл:Башкирка из Мендишево. Круковский.jpg|thumb|Миндеш ауылының башҡорт ҡатын-ҡыҙы. [[Круковский Михаил Антонович|М. А. Круковский]] фотоһы, 1908 йыл]] |} == Миндештә тыуып-үҫкәндәр == == Урамдары == {{Колонки|3}} * Еңеү урамы ({{lang-ru|}} Победы (улица) * Шайморатов урам ({{lang-ru|}} Шаймуратова (улица) * Мәктәп урам ({{lang-ru|}} Школьная (улица) * Хажиев урам ({{lang-ru|}} Хажиева (улица) * Йәшел урам ({{lang-ru|}} Зелёная (улица) * Бәрҙәш урам ({{lang-ru|}} Бирдяша (улица)<ref>[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-mindishevo/ Карта д. Миндишево. Улицы]</ref>{{Колонки|конец}} == Тирә-яҡ мөхит == ; Ер-һыу атамалары: ''Тауҙар:'' ''Йылғалар:'' ''Шишмәләр:'' ''Ялан-бесәнлектәр:'' ''Таусыҡтар, түбәләр:'' ''Башҡа урын-ер атамалары:'' == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Көҙәй]] == Ҡушаматтар == == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} * Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001, 153—154 с. — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|89157}} * {{ИСДБ|страницы=515}} * [https://iuruzan.ru/articles/m-ni-t/2020-08-25/gitara-mo-o-osh-yuly-377478 Илнар Зарипов. «Ҡош юлы» башҡорт бард фестивалендә 2-се урын]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://ufacity.info/news/202281.html Рим Рахматуллин: «В Уфе мне нравится всё…»] * [http://www.ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html Генеалогия и архивы. История д. Миндишево] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717120539/http://ufagen.ru/places/salavatskiy/mindishevo.html |date=2019-07-17 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Салауат районы ауылдары}} {{Тышҡы һылтанмалар}} [[Категория:Салауат районы ауылдары]] [[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]] g6oxq6vkj6hlgshy4ydph0l4bwltz5y 0 13617 1301079 1213687 2026-07-16T03:45:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301079 wikitext text/x-wiki {{Башҡа мәғәнәләре|Райман}} {{ТП-Рәсәй|Райман |статус = ауыл |башҡортса исеме = Райман |төп исеме = |ил = |герб = |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_deg = 54 | lat_min = 38 | lat_sec = 1 |lon_deg = 53 | lon_min = 42 | lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = төбәк |регион = Башҡортостан |теҙмәләге регион = |район төрө = район |район = Туймазы районы |теҙмәләге район = |урынлашыу төрө = ауыл советы |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = |ТП үҙәгенең бейеклеге = |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = | халыҡ = {{ Население | Райманово (Туймазинский район) | тс }} | иҫәп алыу йылы = {{ Население | Райманово (Туймазинский район) | г }} |тығыҙлыҡ = |агломерация = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +5 |DST = |почта индексы = 452752 |почта индекстары = |телефон коды = 34782 |автомобиль коды = 02, 102 |танымлаусы төрө = |һансал танымлаусы = 80251870004 |Commons-тағы категория = |сайт = |сайт теле = }} '''Райман''' ({{lang-ru|Райманово}}; боронғо атамаһы ''Кинйәкәй'') — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы ауыл. [[2009 йыл]]дың [[1 ғинуар]]ына халыҡ һаны 949 кеше булған<ref name='белешмә китабы'>[http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304094552/http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls |date=2016-03-04 }}</ref>.. Почта индексы — 452752, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80251870004. == Халыҡ һаны == '''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)''' {| class="wikitable " style="text-align:center" | style="background:#f0f0f0;"|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Бөтә халыҡ''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)''' | style="background:#f0f0f0;"|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)''' |- | 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)|||||||||| |- | 1920 йыл 26 август|||||||||| |- | 1926 йыл 17 декабрь|||||||||| |- | 1939 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1959 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1970 йыл 15 ғинуар|||||||||| |- | 1979 йыл 17 ғинуар|||||||||| |- | 1989 йыл 12 ғинуар|||||||||| |- | 2002 йыл 9 октябрь|||||||||| |- | 2010 йыл 14 октябрь|||||||||| |- |} {{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}} == Географик урыны == * Район үҙәгенә тиклем ([[Туймазы (ҡала)|Туймазы]]): 2 км * Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Төмәнәк]]): 13 км * Яҡындағы тимер юл станцияһы (Туймазы): 2 км == Ауыл тарихы == Райман ауылы 1715 йылдан алып билдәле, керҙәшлек килешеүе буйынса бында типтәрҙәр килеп ултырған. Ул Өҫән йылғаһы буйында урынлашҡан.Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡыр‑Йылан улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1795 йылда 106 кеше, 1865 йылда 75 йортта — 568 кеше иҫәпкә алынған.Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, сауҙа менән шөғөлләнгән. Мәсет, һыу тирмәне, 20 бакалея кибете булғанлығы билдәле. 1906 йылда 2 мәсет, һыу тирмәне, тимерлек, 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.<br> Халҡы: 1906 й. — 1106 кеше; 1920—1302; 1939—1207; 1959—626; 1989—577; 2002—817; 2010—970 кеше йәшәгән. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Халҡы «Алға» крәҫтиән (фермер) хужалығында эшләй. Урта мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет бар.<ref>[http://bashenc.online/ba/articles/79035/ Башҡорт энциклопедияһы.Райман ауылы]</ref>. == Билдәле шәхестәре == * [[Лотфуллин Мәғәриф Мөсәғит улы]] (24.03.1941—05.1996), хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1996 йылдарҙа Туймазы фарфор заводы директоры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған туҡыу һәм еңел сәнәғәт хеҙмәткәре (1994). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Туймазы]] ҡалаһының почётлы гражданы<ref>[http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&id=4608 Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район. Официальный сайт. Почётные граждане г. Туймазы и Туймазинского района. Лутфуллин Магариф Мусагитович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|22|03|2021}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. — ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|22|03|2021}} * {{ИСДБ}}{{ref-ru}}{{V|22|03|2021}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|79035}}{{V|22|03|2021}} * [http://ufagen.ru/places/tuymazy/raymanovo.html Райманово на портале «Генеалогия и Архивы»]{{ref-ru}}{{V|22|03|2021}} {{Навигация1 |Портал = Башҡортостан ауылдары |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = |Викитека = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.) |Викивиды = |Викиновости = |Викисклад = |Метавики = |Проект = Башҡортостан ауылдары }} {{Туймазы районы ауылдары}} [[Категория:Туймазы районы ауылдары]] drina4kspmwgwmd553ed46ym7dyuhjf 0 29429 1301081 1069684 2026-07-16T06:09:22Z Gliwi 18660 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Pennewitz.jpg]] → [[File:DEU Pennewitz (Ilmenau) COA.svg]] JPG → SVG 1301081 wikitext text/x-wiki {{ТП |статус = коммуна |башҡортса исеме = Пенневиц |төп исеме = Pennewitz |ил = Германия |герб = DEU Pennewitz (Ilmenau) COA.svg |флаг = |герб киңлеге = |флаг киңлеге = |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 39|lat_sec 37 |lon_dir= E |lon_deg = 11|lon_min = 3|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндексКарта = |ил картаһы = |регион картаһы = |район картаһы = |ил картаһының дәүмәле = 250 |регион картаһының дәүмәле = |район картаһының дәүмәле = |регион төрө = Германия ерҙәре |регион = Тюрингия |теҙмәләге регион = Тюрингия |район төрө = район |район = Ильм (район) |теҙмәләге район = Ильм (район) |урынлашыу төрө = |урынлашыу = |теҙмәләге урынлашыу = |эске бүленеү = |башлыҡ төрө = |башлыҡ = Ульрих Шуберт |нигеҙ һалыныу = |беренсе телгә алыу = |элекке исемдәре = |статус (башлап) = |майҙан = 5,48 |бейеклек төрө = |ТП үҙәгенең бейеклеге = 460 |климат = |рәсми тел = |рәсми тел-ref = |халыҡ = 550 |иҫәп алыу йылы = 2010 |тығыҙлыҡ = |агломерация = |милли состав = |конфессия составы = |этнохороним = |ваҡыт бүлкәте = +1 |DST = бар |почта индексы = 98708 |почта индекстары = |телефон коды = |автомобиль коды = IK |танымлаусы төрө = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код |һансал танымлаусы = 16 0 70 042 |Commons-тағы категория = |сайт = http://www.vg-langerberg.de/mgg/pwz/pwz.html |сайт теле = de |сайт теле 2 = |сайт теле 3 = |сайт теле 4 = |сайт теле 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пенневиц''' ({{lang-de|Pennewitz}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> буйынса коммунала 550 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,48 км². Диңгеҙ кимәленән 460 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98708 һәм автомобиль коды — IK. == Иҫкәрмәләр == {{reflist}} == Һылтанмалар == * [http://www.vg-langerberg.de/mgg/pwz/pwz.html Рәсми сайт]{{Недоступная ссылка|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Категория:Тюрингия ҡалалары]] {{Germany-geo-stub}} pp3faj9s17m98g2fa7htd2sui4b96nw 0 71507 1301058 1246671 2026-07-15T16:45:33Z Телсе 41238 /* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт, күренеште төҙәтеү 1301058 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 197-се ([[кәбисә йыл]]ында 198-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 168 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Тәмле аш-һыу (ризыҡ) көнө. ** Асфальтта һүрәт төшөрөү көнө. ** [[Йылан]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Грузия}}: Рухи һөйөү көнө. * {{Флагификация|Уругвай}}: Халыҡ-ара футбол чемпионатында еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Украина}}: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1909 йыл]]: [[Германия]]ла «Audi» компанияһы ойошторола. * [[1920 йыл]]: [[Совет Рәсәйе|Рәсәй]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән персональ пенсиялар булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оброна Советы [[Рыбинск]]иҙа авиация двигателдәре заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, хәҙер ул — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]. * [[1951 йыл]]: Күмертау ҡалаһының хәҙерге 1-се балалар музыка мәктәбе эш башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Азиев Камил Ғәле улы]] (1930—9.01.1999), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]], 1957—1999 йылдарҙа [[Себер]] [[ауыл хужалығы]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Омск]] ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. [[В. И. Ленин]] исемендәге [[СССР|Бөтә Союз]] ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1990), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). * [[Чумакова Юлия Петровна]] (1930—20.12.2000), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1975 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Филология]] фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Спасские Выселки ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петров Пётр Петрович]] (1950—14.04.2012), [[Архитектура|архитектор]]. 1973 йылдан «Башгипросельхозстрой» институты хеҙмәткәре, 1975—2002 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) «Башнефтепроект» институтының архитектура төҙөлөш бүлеге архитекторы, төп архитекторы, баш архитекторы, 2005 йылдан проекттарҙың баш архитекторы, бер үк ваҡытта 2003—2005 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтының архитектура оҫтаханаһы етәксеһе. 1979 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Сидоркино ауылынан. * [[Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы]] (1955—1.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ эшмәкәре. «Баштрансгаз» йәмғиәтенең элекке генераль директоры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге хөкүмәт премияһы лауреаты (2003). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы]] (1960), ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Ҡораллы Көстәрендә яуаплы вазифаларҙа, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан —кафедра начальнигы, 2010 йылдан — мобилизацион әҙерлек һәм катастрофалар медицинаһы кафедраһы мөдире. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Уръяҙы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дунаев Андрей Павлович]] (1931—1996), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1949 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балаҡатай районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] һигеҙ йыллыҡ, 1974—1995 йылдарҙа [[Ҡарлыхан]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] уҡытыусылары съезы делегаты (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). Сығышы менән ошо райондың Нөгөш ауылынан. * [[Карамова Ирина Марсил ҡыҙы]] (1961), ғалим-кардиолог. 1984 йылдан Республика кардиология диспансеры табибы, 2000 йылдан баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип; 2012 йылдан Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы; бер үк ваҡытта 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2006). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы]] (1971), бейеүсе. 1997—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]ның балет артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Миркин Борис Михайлович]] (1937—9.08.2017), [[фән|ғалим]]-фитоценолог, агро­эколог. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның [[геоботаника]] лабораторияһы мөдире, 2006 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), [[биология]] фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). * [[Нураев Таһир Шәриф улы]] (1947), ғалим-нефтсе, [[спорт]]сы. 1975 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[Ноябрьск]] ҡалаһындағы быраулау экспедицияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1988 йылдан Пурпей быраулау эштәре идаралығының баш инженеры, 2008—2012 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы «Меррико» йәмғиәтенең Быраулау иретмәләре сервисының техник директоры. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы]] (1952—12.07.2020), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1988—2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1990—1993 йылдарҙа «Һары бейә» художество төркөмө, 2002 йылдан — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). * [[Беглов Владислав Иванович]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] Перинаталь үҙәге табибы, 1991 йылдан — баш табибы; 2015 йылдан ҡала дауаханыһының баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Нордовка]] ауылынан. * [[Лисовская Наталья Венедиктовна]] (1962), спортсы, [[йәҙрә ташлау]]сы. Олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғибәҙуллин Зәкәрейә Рәфғәт улы]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], шахтер, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры, 2019 йылдан — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се (2013—2018) һәм 6-сы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]]ҙең (2017) һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған шахтёры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле (ҡала)|Кәртәле]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы]] (1924—19.02.2002), хеҙмәт алдынғыһы, 1951—1979 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның экскаватор машинисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Калабугин Василий Николаевич]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1963—1999 йылдарҙа [[Салауатбыяла]] йәмғиәте токаре. II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны орден]]дары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рәшит Хөсәйен улы]] (1959), ғалим-офтальмолог, 1998 йылдан «РИА Медоптик» офтальмология үҙәге директоры. Медицина фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. * [[Хәмитов Әмир Айытҡол улы]] (1959), ғалим-хирург. [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның бүлек мөдире. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Екатерина Ивелич, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], эпиграммалар авторы. * [[1860]]: Отто Есперсен, [[Дания]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Философия языка|грамматика философияһын]] төҙөүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Николай Коновалов, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1934). * [[1900]]: Филипп Голиков, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. * [[1910]]: Александр Аникст, СССР-ҙың [[әҙәбиәт]] һәм театр белгесе, [[сәнғәт]] фәндәре докторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). * [[1928]]: Андрей Дементьев, СССР шағиры, популяр [[йыр]] текстары авторы. * [[1937]]: Роговцева Ада Николаевна, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1950]]: Валерий Максименко, СССР һәм Рәсәйҙең космонавт-һынаусыһы. * [[1953]]: Павел Глоба, СССР астрологы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1990]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] шағиры, популяр йыр текстары авторы («Подмосковные вечера», «Школьный вальс»). * [[1990]]: Валентин Пикуль, СССР яҙыусыһы, популяр тарихи романдар авторы. * [[1992]]: Татьяна Пельтцер, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, 1951 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты. * [[2007]]: Михаил Кононов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ (2000) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж16]] [[Категория:16 июль]] arai1t1vz2jax821fzk0fav6z1iaiwz 1301059 1301058 2026-07-15T16:47:01Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301059 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 197-се ([[кәбисә йыл]]ында 198-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 168 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Тәмле аш-һыу (ризыҡ) көнө. ** Асфальтта һүрәт төшөрөү көнө. ** [[Йылан]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Грузия}}: Рухи һөйөү көнө. * {{Флагификация|Уругвай}}: Халыҡ-ара футбол чемпионатында еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Украина}}: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1909 йыл]]: [[Германия]]ла «Audi» компанияһы ойошторола. * [[1920 йыл]]: [[Совет Рәсәйе|Рәсәй]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән персональ пенсиялар булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оброна Советы [[Рыбинск]]иҙа авиация двигателдәре заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, хәҙер ул — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]. * [[1951 йыл]]: Күмертау ҡалаһының хәҙерге 1-се балалар музыка мәктәбе эш башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Азиев Камил Ғәле улы]] (1930—9.01.1999), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]], 1957—1999 йылдарҙа [[Себер]] [[ауыл хужалығы]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Омск]] ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. [[В. И. Ленин]] исемендәге [[СССР|Бөтә Союз]] ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1990), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). * [[Чумакова Юлия Петровна]] (1930—20.12.2000), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1975 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Филология]] фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Спасские Выселки ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петров Пётр Петрович]] (1950—14.04.2012), [[Архитектура|архитектор]]. 1973 йылдан «Башгипросельхозстрой» институты хеҙмәткәре, 1975—2002 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) «Башнефтепроект» институтының архитектура төҙөлөш бүлеге архитекторы, төп архитекторы, баш архитекторы, 2005 йылдан проекттарҙың баш архитекторы, бер үк ваҡытта 2003—2005 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтының архитектура оҫтаханаһы етәксеһе. 1979 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Сидоркино ауылынан. * [[Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы]] (1955—1.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ эшмәкәре. «Баштрансгаз» йәмғиәтенең элекке генераль директоры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге хөкүмәт премияһы лауреаты (2003). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы]] (1960), ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Ҡораллы Көстәрендә яуаплы вазифаларҙа, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан —кафедра начальнигы, 2010 йылдан — мобилизацион әҙерлек һәм катастрофалар медицинаһы кафедраһы мөдире. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Уръяҙы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дунаев Андрей Павлович]] (1931—1996), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1949 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Балаҡатай районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] һигеҙ йыллыҡ, 1974—1995 йылдарҙа [[Ҡарлыхан]] урта мәктәбе директоры. [[РСФСР]] уҡытыусылары съезы делегаты (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). Сығышы менән ошо райондың Нөгөш ауылынан. * [[Карамова Ирина Марсил ҡыҙы]] (1961), кардиолог-ғалим. 1984 йылдан Республика кардиология диспансеры табибы, 2000 йылдан баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип; 2012 йылдан Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы; бер үк ваҡытта 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2006). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы]] (1971), [[бейеү]]се. 1997—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]ның балет артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Миркин Борис Михайлович]] (1937—9.08.2017), [[фән|ғалим]]-фитоценолог, агро­эколог. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның [[геоботаника]] лабораторияһы мөдире, 2006 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), [[биология]] фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). * [[Нураев Таһир Шәриф улы]] (1947), ғалим-нефтсе, [[спорт]]сы. 1975 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[Ноябрьск]] ҡалаһындағы быраулау экспедицияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1988 йылдан Пурпей быраулау эштәре идаралығының баш инженеры, 2008—2012 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы «Меррико» йәмғиәтенең Быраулау иретмәләре сервисының техник директоры. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы]] (1952—12.07.2020), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1988—2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1990—1993 йылдарҙа «Һары бейә» художество төркөмө, 2002 йылдан — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). * [[Беглов Владислав Иванович]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] Перинаталь үҙәге табибы, 1991 йылдан — баш табибы; 2015 йылдан ҡала дауаханыһының баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Нордовка]] ауылынан. * [[Лисовская Наталья Венедиктовна]] (1962), спортсы, [[йәҙрә ташлау]]сы. Олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғибәҙуллин Зәкәрейә Рәфғәт улы]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], шахтер, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры, 2019 йылдан — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се (2013—2018) һәм 6-сы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]]ҙең (2017) һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған шахтёры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле (ҡала)|Кәртәле]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы]] (1924—19.02.2002), хеҙмәт алдынғыһы, 1951—1979 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның экскаватор машинисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Калабугин Василий Николаевич]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1963—1999 йылдарҙа [[Салауатбыяла]] йәмғиәте токаре. II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны орден]]дары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рәшит Хөсәйен улы]] (1959), ғалим-офтальмолог, 1998 йылдан «РИА Медоптик» офтальмология үҙәге директоры. Медицина фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. * [[Хәмитов Әмир Айытҡол улы]] (1959), ғалим-хирург. [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның бүлек мөдире. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Екатерина Ивелич, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], эпиграммалар авторы. * [[1860]]: Отто Есперсен, [[Дания]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Философия языка|грамматика философияһын]] төҙөүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Николай Коновалов, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1934). * [[1900]]: Филипп Голиков, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. * [[1910]]: Александр Аникст, СССР-ҙың [[әҙәбиәт]] һәм театр белгесе, [[сәнғәт]] фәндәре докторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). * [[1928]]: Андрей Дементьев, СССР шағиры, популяр [[йыр]] текстары авторы. * [[1937]]: Роговцева Ада Николаевна, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1950]]: Валерий Максименко, СССР һәм Рәсәйҙең космонавт-һынаусыһы. * [[1953]]: Павел Глоба, СССР астрологы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1990]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] шағиры, популяр йыр текстары авторы («Подмосковные вечера», «Школьный вальс»). * [[1990]]: Валентин Пикуль, СССР яҙыусыһы, популяр тарихи романдар авторы. * [[1992]]: Татьяна Пельтцер, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, 1951 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты. * [[2007]]: Михаил Кононов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ (2000) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж16]] [[Категория:16 июль]] lds3o3ubvn83foe5eicjpoddd8uqn2d 1301066 1301059 2026-07-15T19:19:22Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе) 1301066 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 197-се ([[кәбисә йыл]]ында 198-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 168 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Тәмле аш-һыу (ризыҡ) көнө. ** Асфальтта һүрәт төшөрөү көнө. ** [[Йылан]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Грузия}}: Рухи һөйөү көнө. * {{Флагификация|Уругвай}}: Халыҡ-ара футбол чемпионатында еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Украина}}: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1909 йыл]]: [[Германия]]ла «Audi» компанияһы ойошторола. * [[1920 йыл]]: [[Совет Рәсәйе|Рәсәй]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән персональ пенсиялар булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оброна Советы [[Рыбинск]]иҙа авиация двигателдәре заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, хәҙер ул — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]. * [[1951 йыл]]: Күмертау ҡалаһының хәҙерге 1-се балалар музыка мәктәбе эш башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Азиев Камил Ғәле улы]] (1930—9.01.1999), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]], 1957—1999 йылдарҙа [[Себер]] [[ауыл хужалығы]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Омск]] ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. [[В. И. Ленин]] исемендәге [[СССР|Бөтә Союз]] ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1990), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). * [[Чумакова Юлия Петровна]] (1930—20.12.2000), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1975 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Филология]] фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Спасские Выселки ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петров Пётр Петрович]] (1950—14.04.2012), [[Архитектура|архитектор]]. 1973 йылдан «Башгипросельхозстрой» институты хеҙмәткәре, 1975—2002 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) «Башнефтепроект» институтының архитектура төҙөлөш бүлеге архитекторы, төп архитекторы, баш архитекторы, 2005 йылдан проекттарҙың баш архитекторы, бер үк ваҡытта 2003—2005 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтының архитектура оҫтаханаһы етәксеһе. 1979 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Сидоркино ауылынан. * [[Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы]] (1955—1.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ эшмәкәре. «Баштрансгаз» йәмғиәтенең элекке генераль директоры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге хөкүмәт премияһы лауреаты (2003). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы]] (1960), ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Ҡораллы Көстәрендә яуаплы вазифаларҙа, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан —кафедра начальнигы, 2010 йылдан — мобилизацион әҙерлек һәм катастрофалар медицинаһы кафедраһы мөдире. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Уръяҙы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дунаев Андрей Павлович]] (1931—1996), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1949 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Балаҡатай районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] һигеҙ йыллыҡ, 1974—1995 йылдарҙа [[Ҡарлыхан]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] уҡытыусылары съезы делегаты (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). Сығышы менән ошо райондың Нөгөш ауылынан. * [[Живаев Александр Николаевич]] (1956), [[тренер]], [[Педагогика|педагог]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 2-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] атҡаҙанған тренеры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (2022). * [[Карамова Ирина Марсил ҡыҙы]] (1961), кардиолог-[[фән|ғалим]]. 1984 йылдан Республика кардиология диспансеры табибы, 2000 йылдан баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип; 2012 йылдан Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы; бер үк ваҡытта 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2006). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы]] (1971), [[бейеү]]се. 1997—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]ның балет артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2008). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Миркин Борис Михайлович]] (1937—9.08.2017), [[фән|ғалим]]-фитоценолог, агро­эколог. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның [[геоботаника]] лабораторияһы мөдире, 2006 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), [[биология]] фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). * [[Нураев Таһир Шәриф улы]] (1947), ғалим-нефтсе, [[спорт]]сы. 1975 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[Ноябрьск]] ҡалаһындағы быраулау экспедицияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1988 йылдан Пурпей быраулау эштәре идаралығының баш инженеры, 2008—2012 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы «Меррико» йәмғиәтенең Быраулау иретмәләре сервисының техник директоры. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы]] (1952—12.07.2020), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1988—2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1990—1993 йылдарҙа «Һары бейә» художество төркөмө, 2002 йылдан — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). * [[Беглов Владислав Иванович]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] Перинаталь үҙәге табибы, 1991 йылдан — баш табибы; 2015 йылдан ҡала дауаханыһының баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Нордовка]] ауылынан. * [[Лисовская Наталья Венедиктовна]] (1962), спортсы, [[йәҙрә ташлау]]сы. Олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғибәҙуллин Зәкәрейә Рәфғәт улы]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], шахтер, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры, 2019 йылдан — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се (2013—2018) һәм 6-сы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]]ҙең (2017) һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған шахтёры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле (ҡала)|Кәртәле]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы]] (1924—19.02.2002), хеҙмәт алдынғыһы, 1951—1979 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның экскаватор машинисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Калабугин Василий Николаевич]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1963—1999 йылдарҙа [[Салауатбыяла]] йәмғиәте токаре. II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны орден]]дары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рәшит Хөсәйен улы]] (1959), ғалим-офтальмолог, 1998 йылдан «РИА Медоптик» офтальмология үҙәге директоры. Медицина фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. * [[Хәмитов Әмир Айытҡол улы]] (1959), ғалим-хирург. [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның бүлек мөдире. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Екатерина Ивелич, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], эпиграммалар авторы. * [[1860]]: Отто Есперсен, [[Дания]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Философия языка|грамматика философияһын]] төҙөүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Николай Коновалов, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1934). * [[1900]]: Филипп Голиков, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. * [[1910]]: Александр Аникст, СССР-ҙың [[әҙәбиәт]] һәм театр белгесе, [[сәнғәт]] фәндәре докторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). * [[1928]]: Андрей Дементьев, СССР шағиры, популяр [[йыр]] текстары авторы. * [[1937]]: Роговцева Ада Николаевна, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1950]]: Валерий Максименко, СССР һәм Рәсәйҙең космонавт-һынаусыһы. * [[1953]]: Павел Глоба, СССР астрологы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1990]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] шағиры, популяр йыр текстары авторы («Подмосковные вечера», «Школьный вальс»). * [[1990]]: Валентин Пикуль, СССР яҙыусыһы, популяр тарихи романдар авторы. * [[1992]]: Татьяна Пельтцер, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, 1951 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты. * [[2007]]: Михаил Кононов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ (2000) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж16]] [[Категория:16 июль]] 5x2gzratwucjl8chknb09u6eayqrxuw 1301067 1301066 2026-07-15T19:39:21Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301067 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''16 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 197-се ([[кәбисә йыл]]ында 198-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 168 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара === Рәсми булмаған === * {{Ер}} [[Ер]]: Тәмле аш-һыу (ризыҡ) көнө. ** Асфальтта һүрәт төшөрөү көнө. ** [[Йылан]] көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Грузия}}: Рухи һөйөү көнө. * {{Флагификация|Уругвай}}: Халыҡ-ара футбол чемпионатында еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Украина}}: Бухгалтерҙар көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1909 йыл]]: [[Германия]]ла «Audi» компанияһы ойошторола. * [[1920 йыл]]: [[Совет Рәсәйе|Рәсәй]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән персональ пенсиялар булдырыла. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1925 йыл]]: [[СССР]]-ҙың Хеҙмәт һәм Оброна Советы [[Рыбинск]]иҙа авиация двигателдәре заводы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, хәҙер ул — [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе]]. * [[1951 йыл]]: Күмертау ҡалаһының хәҙерге 1-се балалар музыка мәктәбе эш башлай. * [[1990 йыл]]: Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығы ойошторола. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Азиев Камил Ғәле улы]] (1930—9.01.1999), [[фән|ғалим]]-[[Агрономия|агроном]], 1957—1999 йылдарҙа [[Себер]] [[ауыл хужалығы]] ғилми-тикшеренеү институты ([[Омск]] ҡалаһы) хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1981 йылдан — генераль директорҙың селекция эше буйынса урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта 1973 йылдан башлап селекция үҙәге етәксеһе. [[В. И. Ленин]] исемендәге [[СССР|Бөтә Союз]] ауыл хужалығы фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1990), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1988), профессор (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1980). * [[Чумакова Юлия Петровна]] (1930—20.12.2000), ғалим-[[Тел ғилеме|тел белгесе]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]], 1975 йылдан — [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы. [[Филология]] фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Мәскәү өлкәһе]]нең Спасские Выселки ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Петров Пётр Петрович]] (1950—14.04.2012), [[Архитектура|архитектор]]. 1973 йылдан «Башгипросельхозстрой» институты хеҙмәткәре, 1975—2002 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) «Башнефтепроект» институтының архитектура төҙөлөш бүлеге архитекторы, төп архитекторы, баш архитекторы, 2005 йылдан проекттарҙың баш архитекторы, бер үк ваҡытта 2003—2005 йылдарҙа «Башкиргражданпроект» институтының архитектура оҫтаханаһы етәксеһе. 1979 йылдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған архитекторы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Сидоркино ауылынан. * [[Әсәҙуллин Мөхәмәт Зөфәр улы]] (1955—1.12.2009), [[Инженерлыҡ эше|инженер]], хужалыҡ эшмәкәре. «Баштрансгаз» йәмғиәтенең элекке генераль директоры урынбаҫары. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның фән һәм техника өлкәһендәге хөкүмәт премияһы лауреаты (2003). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. * [[Ҡайбышев Вадим Тимерйән улы]] (1960), ғалим-хәрби табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1984 йылдан СССР Ҡораллы Көстәрендә яуаплы вазифаларҙа, 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, 1997 йылдан —кафедра начальнигы, 2010 йылдан — мобилизацион әҙерлек һәм катастрофалар медицинаһы кафедраһы мөдире. Медицина хеҙмәте полковнигы (2000). Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Уръяҙы]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Дунаев Андрей Павлович]] (1931—1996), [[мәғариф]] хеҙмәткәре. 1949 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Балаҡатай районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1967 йылдан [[Нөгөш (Балаҡатай районы)|Нөгөш]] һигеҙ йыллыҡ, 1974—1995 йылдарҙа [[Ҡарлыхан]] урта мәктәбе [[мәктәп директоры|директоры]]. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] уҡытыусылары съезы делегаты (1978). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). Сығышы менән ошо райондың Нөгөш ауылынан. * [[Живаев Александр Николаевич]] (1956), [[тренер]], [[Педагогика|педагог]]. [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһының 2-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры. [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] атҡаҙанған тренеры, [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура һәм спорт хеҙмәткәре. [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы]] менән бүләкләнеүсе (2022). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Карамова Ирина Марсил ҡыҙы]] (1961), кардиолог-[[фән|ғалим]]. 1984 йылдан Республика кардиология диспансеры табибы, 2000 йылдан баш табип урынбаҫары, 2004 йылдан — баш табип; 2012 йылдан Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы; бер үк ваҡытта 1992 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (2015), медицина фәндәре докторы (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2006). * [[Бохаров Евгений Владимирович]] (1966), эшсе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе. Сығышы менән [[Ишембай районы]]нан. * [[Мөлөков Рөстәм Миңлерәүеф улы]] (1971), [[бейеү]]се. 1997—2016 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]ның балет артисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2008). * [[Злобин Николай Анатольевич]] (1976), Рәсәйҙең хәрби хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Миркин Борис Михайлович]] (1937—9.08.2017), [[фән|ғалим]]-фитоценолог, агро­эколог. 1963 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1982—1986 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан [[Биология институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Биология институты]]ның [[геоботаника]] лабораторияһы мөдире, 2006 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның мөхбир ағзаһы (1998), [[биология]] фәндәре докторы (1975), профессор (1976). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1994) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2007). * [[Нураев Таһир Шәриф улы]] (1947), ғалим-нефтсе, [[спорт]]сы. 1975 йылдан [[Өфө нефть институты]] уҡытыусыһы. 1984 йылдан [[Төмән өлкәһе]] [[Ноябрьск]] ҡалаһындағы быраулау экспедицияһының быраулаусы ярҙамсыһы, 1988 йылдан Пурпей быраулау эштәре идаралығының баш инженеры, 2008—2012 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы «Меррико» йәмғиәтенең Быраулау иретмәләре сервисының техник директоры. Техник фәндәр кандидаты (1979). [[Саңғы спорты|Саңғыла уҙышыу]] буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1967). {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Йәрғәлиев Фәрит Рәшит улы]] (1952—12.07.2020), [[Һынлы сәнғәт|рәссам]]. 1988—2002 йылдарҙа Башҡортостан ижади-производство комбинаты рәссамы. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы, 1990—1993 йылдарҙа «Һары бейә» художество төркөмө, 2002 йылдан — «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2002). * [[Беглов Владислав Иванович]] (1957), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1981 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһының]] Перинаталь үҙәге табибы, 1991 йылдан — баш табибы; 2015 йылдан ҡала дауаханыһының баш табип урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының бишенсе саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Медицина фәндәре кандидаты (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Нордовка]] ауылынан. * [[Лисовская Наталья Венедиктовна]] (1962), спортсы, [[йәҙрә ташлау]]сы. Олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәсетле районы]] [[Әләгәҙ]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Ғибәҙуллин Зәкәрейә Рәфғәт улы]] (1958), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], шахтер, йәмәғәтсе. 2012 йылдан [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның генераль директоры, 2019 йылдан — директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 5-се (2013—2018) һәм 6-сы (2018—2023) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй]]ҙең (2017) һәм [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған шахтёры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәртәле (ҡала)|Кәртәле]] ҡалаһынан. }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ниғмәтуллин Рамаҙан Муллағәле улы]] (1924—19.02.2002), хеҙмәт алдынғыһы, 1951—1979 йылдарҙа [[Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты]]ның экскаватор машинисы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[РСФСР]]-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966). СССР-ҙың почётлы таусыһы (1979). * [[Калабугин Василий Николаевич]] (1939), хеҙмәт ветераны. 1963—1999 йылдарҙа [[Салауатбыяла]] йәмғиәте токаре. II һәм III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены|Хеҙмәт даны орден]]дары кавалеры. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Искәндәров Рәшит Хөсәйен улы]] (1959), ғалим-офтальмолог, 1998 йылдан «РИА Медоптик» офтальмология үҙәге директоры. Медицина фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Күгәрсен районы]] [[Түбәнге Һаҙ]] ауылынан. * [[Хәмитов Әмир Айытҡол улы]] (1959), ғалим-хирург. [[Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы]]ның бүлек мөдире. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]нан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1795]]: Екатерина Ивелич, [[Рәсәй империяһы]] [[Шиғриәт|шағиры]], эпиграммалар авторы. * [[1860]]: Отто Есперсен, [[Дания]] [[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[Философия языка|грамматика философияһын]] төҙөүсе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1885]]: Николай Коновалов, [[СССР]]-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1934). * [[1900]]: Филипп Голиков, СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы. * [[1910]]: Александр Аникст, СССР-ҙың [[әҙәбиәт]] һәм театр белгесе, [[сәнғәт]] фәндәре докторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). * [[1928]]: Андрей Дементьев, СССР шағиры, популяр [[йыр]] текстары авторы. * [[1937]]: Роговцева Ада Николаевна, СССР-ҙың халыҡ артисы. * [[1950]]: Валерий Максименко, СССР һәм Рәсәйҙең космонавт-һынаусыһы. * [[1953]]: Павел Глоба, СССР астрологы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:16 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1990]]: Михаил Матусовский, [[СССР]] шағиры, популяр йыр текстары авторы («Подмосковные вечера», «Школьный вальс»). * [[1990]]: Валентин Пикуль, СССР яҙыусыһы, популяр тарихи романдар авторы. * [[1992]]: Татьяна Пельтцер, театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы, 1951 йылғы Дәүләт премияһы лауреаты. * [[2007]]: Михаил Кононов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ (2000) артисы. == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж16]] [[Категория:16 июль]] fvdno0crt9yng8h0wmmevwtzrmtd1zj 0 127682 1301075 1294750 2026-07-16T01:37:16Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301075 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Преображенский Евгений Алексеевич''' ([[15 февраль]] [[1886 йыл]] — [[13 июль]] [[1937 йыл]]) — [[Рәсәй]] һәм халыҡ-ара коммунистик хәрәкәт эшмәкәре, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] [[иҡтисад]]сыһы һәм социологы. [[1920 йыл]]да РКП(б)-ның [[Өфө губернаһы|Өфө губерна]] комитеты секретары. Сәйәси золом ҡорбаны. == Биографияһы == Евгений Алексеевич Преображенский 1886 йылдың Орёл губернаһы Болхов ҡалаһында протоиерей Алексей Александрович һәм Варвара Алексеевна (ҡыҙ фамилияһы — Левицкая) Преображенскийҙар ғаиләһендә тыуған<ref>Епархиальный училищный Совет — учреждение, ведавшее местными церковно-приходскими школами.</ref>. [[1936 йыл]]да атаһы ҡулға алына, төрмәлә вафат була<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 93—95, 98—99.</ref>. === Уҡыуы һәм революцион эшмәкәрлегенең башы === Башта сиркәү-мәхәллә мәктәбендә уҡый, һуңынан (1895—1897 йылдарҙа) Болхов ҡала училищеһында, 1897 йылдан — Орел классик ирҙәр гимназияһында уҡый, 1905 йылда уны тамамлай<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 97.</ref>. Бала саҡта динле була, әммә 14 йәше тулыуға диндән алыҫлаша<ref name="autogenerated3">Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131.</ref>. [[1901]]—[[1902 йыл]]дарҙа Преображенский беренсе тапҡыр тыйылған әҙәбиәт менән таныша<ref name="autogenerated5">См.: Там же.</ref>. Был мәлгә ул Салтыков-Щедрин, Добролюбов һәм Писаревтың әҫәрҙәр йоғонтоһо аша бер ни тиклем радикаль ҡарашта була, шулай уҡ крәҫтиән тормошо менән таныш була, крәҫтиәндәрҙең ярлылығын һәм баҫылғанлығын күрә. Революционерҙар сафтарына баҫыу ҡыйынлыҡтарға килтереүен белһә лә, Преображенский был аҙымды яһай. [[1904 йыл]]дың февралендә РСДРП-ның [[Орел]] комитеты Преображенскийҙы ағзалыҡҡа ала һәм пропагандасылар төркөмөнә индерә. 1904—1905 йылдарҙа Хрущев механик заводында социал-демократ түңәрәген, Мальцев завод округында эшселәр араһында аңлатыу эштәрен алып бара, Орел уҡыу йорттары уҡыусыларының дөйөм забастовкаларын һәм митингыларын ойоштороу менән шөғөлләнә. === Рәсәйҙәге 1905—1907 йылдар революцияһы === 1905 йылдың октябрендә Преображенский РСДРП-ның Орел комитетына индерелә<ref>Кооптация (от лат. cooptatio — дополнительное избрание) — введение новых членов в выборный коллегиальный орган по его собственному решению, без проведения дополнительных выборов.</ref>. Был ваҡытҡа ул инде ныҡлап большевистик сәйәси позицияларға баҫҡан була. [[1905 йыл]]дың октябрь-ноябрь айҙарында Брянск заводтарында партия эшен алып бара, декабрҙә — Мәскәүҙә яуаплы пропагандасы, Декабрь ҡораллы ихтилалда ҡатнаша. [[1905]]—[[1906 йыл]]дарҙа — РСДРП-ның [[Пермь]] комитеты ағзаһы, беренсе мәртәбә ҡулға алына. Биш айҙан, аслыҡ иғлан итеүҙән һуң, һуң иреккә сығарыла. Партия эшен [[Пермь]], [[Екатеринбург]], [[Силәбе]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында алып бара. 1906 йылда ҡабаттан ҡулға алына. [[1907 йыл]]да [[Ҡазан]] суд палатаһы уны, фашлаусы дәлилдәр етешмәүе сәбәпле, һаҡ аҫтынан азат итә. Төрмәнән сыҡҡандан һуң Преображенский партия эшен [[Көньяҡ Урал]]да алып бара, күпселеген [[Өфө]] һәм [[Златоуст]] ҡалаларында, РСДРП-ның III конференцияһында [[Ленин Владимир Ильич|В. И. Ленин]] меән таныша. [[1908 йыл]]дың мартында [[Силәбе]] ҡала конференцияһында ҡулға алына, кәрәкле ҡағыҙҙарҙы йота һәм шул уҡ төндә полиция участкаһынан ҡаса. === Ике революциялар араһында === 1908 йылдың апрелендә Е. А. Преображенский Өфөлә полиция агенттары тарафынан ҡулға алына, 1908—1909 йылдарҙа һаҡ аҫтында Өфө, Силәбе, Пермь төрмәләрендә тотола. [[1909 йыл]]да һөргөнгә ебәрелә. [[1911 йыл]]да һөргәндән ҡаса. 1911—1912 йылдарҙа Е. А. Преображенский — Новониколаевскиҙағы (хәҙер [[Новосибирск]]) «Обская жизнь» легаль марксистик гәзите хеҙмәткәре. 1912 йылда ҡулға алына. 1915 йылда батша хөкүмәте уға Иркутск ҡааһына күсергә рөхсәт бирәләр. [[1915]]—[[1917 йыл]]дарҙа Преображенский партия эшен Иркутскиҙа һәм Читала алып бара: РСДРП-ның Иркутск комитеты ағзаһы була. === 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң === 1917 йылда Е. А. Преображенский I Бөтә Рәсәй эшсе һәм һалдат депутаттарҙың Советтар съезы делегаты итеп һайлана һәм [[Петроград]]ҡа юллана. Съезда большевиктар фракцияһы исеменән ул Ваҡытлы хөкүмәтте сәйәсәтен ғәйепләгән резолюция индерә (иҙелгән халыҡтарҙың милли хоҡуҡтары менән бәйле). 22 июндә милли мәсьәлә буйынса съезд комиссияһы исеменән семитизмға ҡаршы көрәш тураһында резолюция менән сығыш яһай, резолюция бер тауыштан ҡабул ителә [Стенографич. отчёт], т. 2, М.—Л., 1931, 239—240 б.). === Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы === РСДРП(б)-ның Урал өлкә комитеты ағзаһы<ref name=autogenerated1>См.: Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> булараҡ 1918 йылдың 18 июленән 5 (18) ғинуарға тиклем Преображенский РСДРП(б)-ның VI съезында ҡатнаша, [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталинды]]ң «Вся власть Советам!» лозунгын алып ташларға кәрәк тигән тәҡдиме менән ризалашмай, бәхәскә инә, съезд уның төҙәтеүен инҡар итә. 1917 йылғы Октябрь ҡораллы ихтилалы Петрогадта еңгәненән һуң, Преображенский Златоуст тау округында Совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша. 1919—1920 йылдарҙа — «Правда» гәзитенең редакция коллегияһы ағзаһы һәм Орел губернаһы буйынса Бөтә Рәсәй Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары Советтарының Үҙәк Башҡарма Комитетының вәкиле, 1920 йылда — РКП(б)-ның Өфө өлкә комитетының секретары, 1920 йылдың 5 апреленән 1921 йылдың 16 мартына тиклем РКП(б)-ның Үҙәк комитетының Секретары; 1918 йылда Айырым чехословак корпусы болаһына һәм Колчак ғәскәрҙәренә ҡаршы ҡораллы көрәште ойоштороусыларҙың береһе. 1918 йылда Мәскәүҙә һул-эсер болаһын баҫтырыуҙа ҡатнаша<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 623; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 102, 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref> [[1918 йыл]]дың ғинуар-авгусында Преображенский РКП(б)-ның эсендәге «һул коммунистар» төркөмөнөң үҙәгенә инә. 1920 йылдың аҙағында — 1921 йылдарҙың башында РКП(б)-ла булған профсоюздар тураһында дискуссия ваҡытында Е. А. Преображенский, Н. И. Бухарин һәм башҡалар «буфер» төркөмөн булдыралар. === Нэп осоронда === [[1921]]—[[1924 йыл]]дарҙа Преображенский — финанс комитетының үҙәк комитетының рәйесе, РКП(б) һәм халыҡ комиссарҙары советы (СНК) Рәсәй Совет федератив социалистик Республикаһы (РСФСР), бер үк ваҡытта 1921 йылдан — РСФСР мәғариф халыҡ комиссариатының профтехник мәктәп һәм юғары уҡыу йорттары Баш идаралығы рәйесе, 1921 йылдың 6 сентябренән алып 1922 йылдың 14 мартҡа тиклем — «Коммунистик Интернационал» журналы бүлеге мөдире була , 1921—1923 йылдарҙа — РСФСР-ҙың финанс халыҡ комиссариаты коллегия ағзаһы, 1923 йылда — Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитетының Аграр комиссияһы ағзаһы<ref>См.: Преображенский, Евгений Алексеевич (1886—1937; ''автобиография''), «Биография.ру: Биографическая энциклопедия», URL: http://www.biografija.ru/show_bio.aspx?id=109131; Гражданская война и военная интервенция в СССР: Энциклопедия, Гл. ред. С. С. Хромов, М., Ордена Трудового Красного Знамени издательство «Советская Энциклопедия», 1987, с. 152; ''Адибеков Г. М., Шахназарова Э. Н., Шириня К. К.'', Организационная структура Коминтерна. 1919—1943, М., Издательство «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 1997, с. 45—46, 79—80; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339.</ref>. [[1924]]—[[1927 йыл]]дарҙа Преображенский — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]] (СССР) эргәһендәге халыҡ комиссарҙары советы Баш концессия комитеты рәйесе урынбаҫары, бер үк ваҡытта СССР-ҙың финанстар халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы, 1926—1928 йылдарҙа — Ҙур совет энциклопедияһының Баш редакцияһы ағзаһы (1-се баҫма). [[1923 йыл]]дан Евгений Преображенский Һул оппозицияға ҡарай, «46-ның ғаризаһы» ның («Заявление 46-ти») авторҙары һәм инициаторҙарының береһе. [[1927 йыл]]да (август йәки октябрь) партиянан сығарыла — «легаль булмаған партияға ҡаршы типография ойошторғаны өсөн», 1928 йылдың ғинуарында — Мәскәүҙән [[Ҡаҙағстан]]ға, Уральск ҡалаһына, һөрөлә, унда план органдарында эшләй. [[1928]]—[[1930 йыл]]дарҙа Преображенский Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһында дәүләт планы комитеты аппаратында эшләй. СССР-ҙа индустриялаштырыу башланғас, Преображенский [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]] яғына күсә, сөнки уның фракцияһы Һул оппозицияның программаһын үтәй, титп һанай. Ауылдағы хәлдәрҙе ул ваҡытта күҙ алдына ла килтерә алмай<ref name="autogenerated9">[http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xli.htm В.Роговин. Власть и оппозиция.]</ref>. [[1929 йыл]]дың июлендә К. Б. Радек һәм И. Т. Смилга менән берлектә ВКП(б-ның) Үҙәк комитетына хат юллай, хатта ул оппозициянан ситләшеүе тураһында белдерә һәм [[1930 йыл]]дың ғинуарында партияла тергеҙелә<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Архив Троцкого, т. 1, Научные редакторы тома Ю. Г. Фельштинский, М. Г. Станчев, Харьков, «Око», 1999, прим. 313; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref>. === 30-сы йылдарҙа === [[1930]]—[[1932 йыл]]дарҙа Е. А. Преображенский — [[Түбәнге Новгород]] крайы план комитетының рәйесе урынбаҫары, 1932—1933 йылдарҙа — СССР-ҙың еңел сәнәғәт Халыҡ комиссариаты коллегияһы ағзаһы<ref>См.: Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339</ref> [[1933 йыл]]дың ғинуарында Преображенский ВКП(б)-нан ҡабаттан сығарыла һәм «И. Н. Смирнов, В. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың контрреволюцион троцкист төркөмө» эше буйынса ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алына<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241</ref> . Преображенский прокурорҙың санкцияһынан тыш ҡулға алына. Уға ғәйепләнеүсе сифатында ҡулға алыныуы тураһында ҡарар бирелмәй. [[1933 йыл]]дың 16 ғинуарында СССР-ҙың комиссарҙар советы эргәһендәге ОГПУ коллегияһының махсус кәңәшмәһе ҡарарына ярашлы 3 йыл срокка хөкөм ителә. Е. А. Преображенскийҙан һорау 1933 йылдың 17 ғинуарында ғына алына, йәғни уның хөкөм ителгәненән һуң<ref name="autogenerated6">См.: ''Крючков В., Сухарев А.'', Справка по делу так называемой «контрреволюционной троцкистской группы Смирнова И. Н., Тер-Ваганяна В. А., Преображенского Е. А. и других», подготовленная на основании архивных материалов, хранящихся в Центральном архиве КГБ СССР [Приложение № 13.9 к протоколу № 11 заседания Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг. 29 мая 1990 г.], «Фонд Александра Н. Яковлева», URL: http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150110144802/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/67974 |date=2015-01-10 }}.</ref>. [[1933 йыл]]дың декабрендә Преображенский партия сафтарында ҡабаттан тергеҙелә. 1933—1936 йылдарҙа СССР-ҙың иген һәм малсылыҡ совхоздары Халыҡ комиссариатының үҙәк план-финанс бүлеге начальнигы урынбаҫары [[1936 йыл]]да ҡабаттан ВКП(б-нан сығарыла)<ref>См.: ''Чернев А. Д.'', 229 кремлёвских вождей. Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. Справочник, М., Редакция журнала «Родина» — Научный центр «Руссика», 1996, с. 241; Центральный Комитет КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник, Сост. Горячев Ю. В., М., ЗАО «Издательский дом „Парад“», 2005, с. 339; Преображенский Евгений Алексеевич, «ХРОНОС», URL: http://www.hrono.info/biograf/bio_p/preobrazen_ea.php.</ref>. 1936 йылдың 20 декабрендә<ref>См.: ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 99.</ref> йәки 1937 йылдың 2 ғинуарында<ref>См.: [http://lists.memo.ru/index16.htm. Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Преображенский яңынан ҡулға алына. [[1937 йыл]]дың 13 июлендә "йәштәр троцкист үҙәге"н етәкләгәне һәм контрреволюцион террорсылыҡ ойошмала ҡатнашҡаны өсөн Преображенскийҙың енәйәт эше СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһында ҡарала; Е. А. Преображенский атып үлтереүгә хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә уға хөкөм үтәлә. [[1988 йыл]]дың 22 декабрендә СССР-ҙың Юғары судтың пленумы тарафынан үлгәндән һуң аҡлана<ref>См.: О деятельности Верховного Суда СССР в 1988 году по реабилитации лиц, подвергшихся необоснованным репрессиям в период 30—40-х и начала 50-х годов, «Бюллетень Верховного Суда СССР», 1989, № 3, с. 17; [http://lists.memo.ru/index16.htm Преображенский Евгений Алексеевич, «Жертвы политического террора в СССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418154953/http://lists.memo.ru/index16.htm |date=2015-04-18 }}</ref> [[1990 йыл]]дың 16 майында Советтар Союзы Коммунистар Партияһының (КПСС) үҙәк комитеты эргәһендәге Партия контроле комитеты (үлгәндән һуң) Е. А. Преображенскийҙы партия сафтарында тергеҙҙе. == Сәйәси һәм фәнни ҡараштары == Е. А. Преображенский — пропаганда һәм сәйәси иҡтисад буйынса бер нисә хеҙмәт авторы. 1919 йылдың октябрендә Н. И. Бухарин менән берлектә «Азбука коммунизма» китабын яҙа. Китап РКП(б)-ның VIII съезд ҡабул иткән Программаһын популяр формала асып бирә, ҙур тираждар менән баҫыла, күп телдәргә тәржемә ителә, бер тиҫтә йыл эсендә Совет Рәсәйе һәм сит илдәрҙең коммунистик һәм эшселәр партияларының йәш ағзалары өсөн коммунистик доктринаһының база дәреслеге ролен уйнай<ref>См.: Партийная деятельность Евгения Алексеевича Преображенского (1886—1937), «Искра — Research», URL: http://web.mit.edu/fjk/www/Marxists/Preobrazhensky/biografiia.html; ''Горинов М.'', Евгений Преображенский: Большевик из поповичей, «Россия XXI», М., 2011, сентябрь—октябрь, № 5, с. 90.</ref>. == Әҫәрҙәре == * Анархизм и коммунизм, М.—Пг., 1916; * О крестьянских коммунах. (Разговор коммуниста-большевика с крестьянином), М.—Пг., 1918; * Нужна ли хлебная монополия?, М., 1918; * С кем идти крестьянской бедноте?, Смоленск, 1918; * Крестьянская Россия и социализм, Пг., 1918; Азбука коммунизма, М., 1919 (совместно с Н. И. Бухариным); * Трёхлетие Октябрьской революции, М., 1920; Перспективы новой экономической политики // Красная новь. 1921 г. N 3. С.201-212 Русский рубль за время войны и революции // Красная новь. 1922 г. N 2 С.242-257 Крах капитализма в Европе. // Красная новь. 1922 г. N 5. С.151-165 О морали и классовых нормах, М.—Пг., 1923; * Е. А. Преображенский: Архивные документы и материалы: 1886—1920 гг., М., Издательство Главархива Москвы, 2006; * Новая экономика (теория и практика): 1922—1928 гг., т. I—II, М., Издательство Главархива Москвы, 2008; * Деньги и мировой капитализм (исследования, научно-популярные работы): 1921—1931 гг., М., Издательство Главного архивного управления города Москвы, 2011.<br /> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * Дискуссия 1923 года. Материалы и документы М. — Л., 1927 * Дискуссия 1925 г.: материалы и документы М., 1929 * ''Горинов М. М., Цакунов С. В.'', Евгений Преображенский: Трагедия революционера, «Отечественная история», 1992, № 2 * РКП(б): Внутрипартийная борьба в двадцатые годы: Документы и материалы. 1923. М., 2004 * ''Роговин В. З.'', Власть и оппозиция. == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/11138-preobrazhenskij-evgenij-alekseevich}} {{V|6|02|2019}} * [http://www.hrono.info/biograf/preobrazhen.html Статья о Е. А. Преображенском на hrono.ru] [[Категория:Большевиктар]] [[Категория:Марксистар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Алфавит буйынса сәйәсмәндәр]] [[Категория:Үлгәндән һуң аҡланғандар]] [[Категория:СССР-ҙа атылғандар]] [[Категория:СССР-ҙа аҡланғандар]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:СССР-ҙа репрессияланғандар]] [[Категория:Үлтерелгән сәйәсмәндәр]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:Алфавит буйынса иҡтисадсылар]] bxn97j1622l832jt4hveafdijq5dw0f 0 128061 1301056 1016239 2026-07-15T12:36:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301056 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы''' ([[18 июнь]] [[1923 йыл]] — [[18 май]] [[2004 йыл]]) — ауыл хужалығы эшмәкәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947—1951 һәм 1954—1987 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] [[Илеш районы]]ның «Искра» колхозы рәйесе. БАССР-ҙың 6-сы сығарылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1971). БАССР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1967). == Биографияһы == Тимерхан Сафуан улы Нәжмиев 1923 йылдың 18 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Ябалаҡ (Илеш районы)|Ябалаҡ]] ауылында тыуған. Махсус урта белемле, 1954 йылда колхоз рәйестәре әҙерләү буйынса Башҡортостан урта ауыл хужалығы мәктәбен тамамлай. 1940 йылда Илеш районы «Осҡон» колхозында бригадир булып хеҙмәт юлын башлай. 1942—1944 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1944—1947 йылдарҙа — Ябалаҡ тулы булмаған урта мәктәптең хәрби етәксеһе. 1947 йылда Башҡорт АССР-ы Илеш районының «Осҡон» колхозы рәйесе итеп һайлана. Ауыл хужалығы мәктәбен тамамлағандан һуң, 1954 йылда яңынан «Осҡон» колхозын етәкләй. Тимерхан Нәжмиев етәкселегендә колхозсылар яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. Мәҫәлән, һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) колхозда игендең уртаса уңышы гектарынан 26,4 центнер тәшкил итә, был алдағы биш йыллыҡтағынан 8 центнерға күберәк. Һигеҙенсе биш йыллыҡта иген һатыу буйынса дәүләт йөкләмәләрен үтәү 179 процент, ит — 102, һөт — 129, йөн — 112 процент тәшкил итә. Эре мөгөҙлө малдың уртаса тапшырыу ауырлығы 314 килограмм, сусҡаның — 107 килограмм, һарыҡтың — 33 килограмм тәшкил итә. Һәр һыйырҙан һөт һауып алыу йылына 942 килограммға, эре мөгөҙлө мал һаны — 44,7 процентҡа, һарыҡ һаны — 30,6 процентҡа, ҡоштарҙың һаны — 38 процентҡа арта бара. Тулайым килем 1965 йылда 90 мең һумдан 1970 йылда 1 миллион 400 мең һумға тиклем арта. Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә, игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур уңыштарға өлгәшкәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге Указы менән Тимерхан Нәжмиевкә «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. 1987 йылда пенсияға киткәнгә тиклем Илеш районының «Осҡон» колхозы рәйесе булып эшләй. Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы етәкселегендә колхоз дәүләткә иген, ит, һөт, йөн һатыу буйынса туғыҙынсы (1971—1975), унынсы (1976—1980), ун беренсе (1981—1985) биш йыллыҡ пландарын күпкә арттырып үтәй. Ун беренсе биш йыллыҡта колхоз эре игенселек хужалығына әйләнә — иген уңышы гектарынан 34,7 центнер тәшкил итә. Биш йыллыҡ осоронда колхозда 1 миллион 192 мең һум суммаһына етештереү һәм мәҙәни-көнкүреш объекттары файҙаланыуға тапшырыла, был Илеш районының иң яҡшы күрһәткестәренең береһе тип таныла. Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967). Нәжмиев Тимерхан Сафуан улы 2004 йылдың 18 майында вафат була. Ябалаҡ ауылында ерләнгән. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971]], * Ленин ордены (1971), * ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966, 1976), * I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (1985), * II дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены (1965), * Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1981), * миҙалдар. * Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы (1967). == Хәтер == * Т. С . Нәжмиевтың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Илеш тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейында «Социалистик Хеҙмәт Геройҙары мөйөшөндә» уның хеҙмәт ҡаҙаныштары тураһында материалдар урынлаштырылған. * Ябалаҡ ауылындағы бер урам Т. С. Нәжмиев исемен йөрөтә. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Хеҙмәт геройҙары. / төҙөүсе Р. А. Вәлишин [һ.б.]. — Өфө<span> </span>: Китап, 2011. — 432 б.<span> </span>: ил. -ISBN 978-5-295-05228-6. == Һылтанмалар == * {{БЭ|89086}}{{V|10|03|2021}} * {{Warheroes|star=Labor|name=Назмиев Тимерхан Сафуанович|id=15071|author=Сергей Каргапольцев|accessdate=2016-07-11}} * [http://www.uchalinka.ru/?param1=1346&tab=2 http://www.ucha inka.ru/?param1=1346&tab=2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817234008/http://www.uchalinka.ru/?param1=1346&tab=2 |date=2016-08-17 }} [[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]] [[Категория:6-сы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостанда ерләнгәндәр]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] drfexgkgg3of59q4uny4neyf3gy8vcf 0 137926 1301072 1282834 2026-07-15T21:02:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301072 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Папян Ара Артушевич''' ({{Lang-hy|Արա Արտուշի Պապյան}}; [[6 июнь]] [[1961 йыл]]) — [[Әрмәнстан|әрмән]] юрисы, дипломат, политолог һәм тарихсы, Әрмәнстандың Канадалағы 2000—2006 йылдарҙағы илсеһе , Modus Vivendi тикшеренеү үҙәге етәксеһ<ref name="Legal Bases">{{cite book|last=Papian|first=Ara|title=Legal Bases for Armenian Claims|year=2009|publisher=Modus Vivendi|location=Yerevan|url=http://www.wilsonforarmenia.org/Articles/EastArm.pdf|page=184}}</ref>. == Биографияһы == Ара Артушевич Папян 1961 йылдың 6 июнендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы [[Ереван]]да тыуа. Афғанистанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентында хәрби тәржемәсе булып хеҙмәт итә. [[1988]]—[[1989 йыл]]дарҙа Афған һуғышының әрмән ветерандары союзын етәкләй. === Белеме === * [[1984 йыл]] − Ереван дәүләт университетының көнсығышты өйрәнеү факультетын «Иран телдәрен һәм Иранды өйрәнеү» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай. * [[1989 йыл]] − Ереван дәүләт университетының Әрмән халҡы тарихы кафедраһы аспирантураһын тамамлай. * [[1994 йыл]] − Рәсәй Сит илдәр эштәре министрлығының Дипломатик академияһын отличие менән тамамлай. * [[1998 йыл]] − [[Рим]]дә НАТО-ның Оборона колледжын тамамлай. * [[1999 йыл]] − Оксфордта «Йәмәғәт дипломатияһы» курсын тамамлай. === Дипломатик хеҙмәте === [[Файл:Ara_Papian-3.jpg|справа|мини|300x300пкс|Ара Папян [[Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты]]нда]] * [[1999]]—[[2000]] − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының пресс-секретары, йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса департамент начальнигы. * [[1997]]—[[1999]] − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының хәүефһеҙлек өлкәһендәге хеҙмәттәшлек буйынса бүлек начальнигы. * [[1995]]—[[1997]] − Әрмәнстан илселегенең беренсе секретары. * [[1994]]—[[1995]] − Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының Иран бүлеге начальнигы. * [[1992]]—[[1993]] − Иранда Әрмәнстан илселегенең икенсе секретары. * [[1992]] — Әрмәнстан Сит ил эштәре министрлығының АҠШ һәм Канада, аҙаҡ Иран бүлегенең икенсе секретары. * [[1989]]—[[1991]] − Кипрҙа Мелконян уҡыу комплексы уҡытыусыһы. * [[1981]]—[[1982]] һәм [[1984]]−[[1986]] − Афғанистанда хәрби тәржемәсе. * [[2000]]—[[2006]] − Әрмәнстан Республикаһының Канадалағы ғәҙәттән тыш һәм вәкәләтле илсеһе. === Артабанғы тормошо === Дипломатик хеҙмәте тамамланғас, әрмән мәсьәләһенең юридик аспекттарын, шул иҫәптән Таулы Карабахтың статусын, Вильсонов Әрмәнстаннын һәм башҡа мәсьәләләрҙе өйрәнә башлай. Күп кенә илдәрҙә лекциялар менән сығыш яһай<ref>{{cite web|title=ARA PAPIAN TO SPEAK AT 'ANC GRASSROOTS' PANEL ON TRANSNATIONAL JUSTICE|url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2084|publisher=Armenian National Committee|accessdate=7 December 2012|date=27 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619034529/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=2084 |date=19 June 2013 }}</ref><ref>{{cite news|title=Woodrow Wilson’s Arbitral Award the Best Solution, Says Ara Papian|url=http://asbarez.com/95566/woodrow-wilsons-arbitral-award-the-best-solution-says-ara-papian/|accessdate=14 December 2012|date=2 May 2011|agency=''[[Asbarez]]''}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140224012420/http://asbarez.com/95566/woodrow-wilsons-arbitral-award-the-best-solution-says-ara-papian/ |date=24 February 2014 }}</ref>. Милли аҙсылыҡ хоҡуҡтары мәсьәләләре менән шөғөлләнә һәм Әзербайжандың үҙ дәүләтселегенән мәхрүм ителгән халҡын (талыш, лезгин һәм башҡаларҙы) Әрмәнстан ошо мәсьәлә буйынса хупларға тейеш, тип үҙ интервьюларында күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә ала<ref>{{cite news|title=Հայաստանը պետք է Ադրբեջանին, որպես քաղաքական միավոր, տրոհի՝ համագործակցելով պետականազուրկ ազգերի հետ. Արա Պապյան|url=http://www.tert.am/am/news/2013/06/15/ara-papyan-2/|accessdate=15 June 2013|newspaper=[[Tert.am]]|date=15 June 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141024133012/http://www.tert.am/am/news/2013/06/15/ara-papyan-2/ |date=24 October 2014 }}</ref>. «Modus Vivendi» үҙәгенә нигеҙ һала һәм уға етәкселек итә<ref>{{cite web|title=Staff of Modus Vivendi Center|url=http://modusvivendicenter.org/node/9|publisher=Modus Vivendi Center|accessdate=12 February 2014}}</ref>. == Шәхси тормошо == [[Файл:Hayrenatirutyun.jpeg|справа|мини|400x400пкс|Книги «Айренатирутюн − право на родину − правовые основы требований армян и смежные вопросы» и «Арбитражное решение президента Соединённых Штатов Америки Вудро Вильсона», изданные центром Modus Vivendi]] Өйләнгән, Нарек һәм Тарон исемле улдары бар. [[Әрмән теле|Әрмән]], инглиз, фарсы һәм урыҫ телдәрен белә<ref name="Айренатирутюн337">Книга:Папян:Айренатирутюн|337</ref>. == Наградалары == 7 хәрби миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә. * [[2006 йыл]] − Канада Сит ил эштәре министрлығының «Corps Diplomatique» миҙалы менән бүләкләнә. * [[2006 йыл]] − Канадалағы Әрмән епархияһының Овнан Мандакуни ордены менән бүләкләнә . * [[2005 йыл]] − Америка биографик институты (ABI) «Йыл кешеһе» тип таный. == Һылтанмалар == * [http://www.modusvivendicenter.org/ Официальный сайт Центра «Modus Vivendi»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211027152301/http://www.modusvivendicenter.org/ |date=2021-10-27 }} * [http://wilsonforarmenia.org/ wilsonforarmenia.org] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} {| class="toccolours" border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; margin:0 auto; " tabindex="0" | width="30%" |Элек эшләүсе:<br /> | width="40%" style="text-align: center; " |'''Әрмәнстандың Канадалағы илсеһе.'''<br />[[2000]]—[[2006]] | width="30%" |Алмашҡа килеүсе:<br /> |} [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы Дипломатик академияһын тамамлаусылар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] qjcqqn9dgy0n575k2uyo0v65zbg8jkp 0 140358 1301060 1282828 2026-07-15T17:14:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301060 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Оло Шаҙы ауыл Советы''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мишкә районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. Административ үҙәге  — [[Оло Шаҙы]] ауылы. == Тарихы == [[Оло Шаҙы]] ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Мишкә районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы [[ауыл биләмәһе]] статусына эйә<ref name="RBzakon">[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]</ref><ref>[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]</ref>. Башҡортосан Республикаһының Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 17 декабрендәге   "Мишкә районында  Иштебай ауыл советының ойошторолоуы тураһында" указы белдерә: {{начало цитаты}} 1. [[Мишкә районы]]нда Иштебай ауылындағы административ үҙәк менән [[Иштебай]] ауыл Советын ойошторорға. 2.  Оло Шаҙы ауыл советынан  Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын сығарып, Иштебай ауыл Советы составына индерергә. 3. Иштебай һәм Оло Шаҙы ауыл советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. {{конец цитаты}}  Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: {{начало цитаты}} [[Башҡортостан Республикаһы]]ның административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 35) Мишкә районы буйынса: а) [[Оло Шаҙы]] ауылында административ үҙәге менән «Оло Шаҙы» атамаһын һаҡлап, [[Иштебай]]  һәм [[Оло Шаҙы]] ауыл Советтарын берләштерергә. Иштебай ауыл Советының Иштебай, Ҡарасим, Юбайкүл ауылдарын Оло Шаҙы ауыл Советы составына индерергә. [[Оло Шаҙы]] ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән [[Иштебай]] ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға.  == Халҡы == {{ Население | Большешадинский сельсовет (Мишкинский район) }} == Ауыл биләмәһе составы == {{Автонумерация | Столбцов = 4 | Заголовок2 = Тораҡ пункты | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы | Заголовок4 = Халҡы | Сортировка4 = число | Выравнивание4 = right |%| [[Оло Шаҙы]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Большие Шады | тс }} | | [[Иштебай]] | ауыл | {{ Население | Иштыбаево | тс }} | | [[Ҡарасим]] | ауыл | {{ Население | Карасимово | тс }} | | [[Кесе Шаҙы]] | ауыл | {{ Население | Малые Шады | тс }} | | [[Ҡалмаҙан]] | ауыл | {{ Население | Калмазан | тс }} | | [[Юбайкүл]] | ауыл | {{ Население | Юбайкулево | тс }} }} == Билдәле шәхестәре == * Ағләмов Нәғим  Харислам улы (1932 йыл, 15 август) — төҙөлөштә новатор,  монтажлаусы, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1977)<ref>[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11845 Аглямов, Нагим Харисламович. Сайт «Герои страны»]</ref><ref>[http://nabchelny.ru/istoriia_stanovleniia_goroda_naberezhnye_chelny/liudi1/2009-07-14/geroi_sotsialisticheskogo_truda Они прославили Челны — Герои Социалистического Труда] {{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. * Али Карнай (1904  йыл, 6 ғинуар — 1943 йыл, 16 июнь) — башҡорт яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе<ref>[http://libmap.bashnl.ru/node/28 Али Карнай. Литературная карта Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221204107/http://libmap.bashnl.ru/node/28 |date=2014-02-21 }}</ref><ref>[http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/13246-karnaj-ali Сафуанов С. Г. Али Карнай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202031204/http://www.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/2-statya/13246-karnaj-ali |date=2017-02-02 }}</ref>. * [[Бүләков Флорид Миңнулла улы|Буләков Флорид Миңнулла у]]лы (1948 йыл, 23 февраль — 2015 йыл, 18 ғинуар ) — башҡорт драматургы, [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (1995)<ref>[http://bashkortostan450.ru/culture/literature Литература. Культура — 450 лет в составе России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131014184004/http://bashkortostan450.ru/culture/literature |date=2013-10-14 }}</ref><ref>[http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/bulyakov-florid-minemullinovich Буляков Флорид Минемуллинович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202075319/http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/bulyakov-florid-minemullinovich |date=2017-02-02 }}</ref>. * [[Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән улы|Хәмәҙинуров Шамил Шәрифйән]] улы (1950 йыл, 2 сентябрь — 2014 йыл, 14 ноябрь) — башҡорт йырсыһы, актёр[[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы|, Башҡорт филармонияһы]] актёры,  [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2013)<ref>[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/18826-khamadinurov-shamil-sharifyanovich ХАМАДИНУРОВ Шамиль Шарифьянович - Башкирская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202030241/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/18826-khamadinurov-shamil-sharifyanovich |date=2017-02-02 }}</ref><ref>[http://www.bashinform.ru/news/676101-ushel-iz-zhizni-bashkirskiy-pevets-shamil-khamadinurov Ушел из жизни башкирский певец Шамиль Хамадинуров]</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} jsvzdcgbylg7hhf6nr83t33bt84cv0t 0 148840 1301068 1296056 2026-07-15T19:46:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301068 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[File:Озеро Окункуль - panoramio.jpg|thumb|Оҡонкүл күренеше]] [[File:Озеро Окункуль - panoramio (1).jpg|thumb|слева|Оҡонкүлдең таллы яры]] '''Оҡонкүл''' - {{lang-ru|Окункуль}} - [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Кәҫле районы]]ндағы күл <ref name="Озеро Окункуль">[http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C Озеро Окункуль]</ref>. == Этимологияһы == {{lang-ru|Окункуль}} топонимын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә аныҡ ҡына атамай, башҡорттарҙың популяр '''''Окункул''''' тигән ир-ат исеменән сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз яҙа. ''Окунь'' һүҙенән килеп сығыу фаразын кире ҡаға<ref>Шувалов Н. И. Окункуль// От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7</ref><ref>От Парижа до Берлина по карте Челябинской области.Касарги (Косарги, Кусарги) [http://old.toposural.ru/html/a.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130052132/http://old.toposural.ru/html/a.htm |date=2020-01-30 }}</ref>."Свое название озеро получило от популярного раньше башкирского мужского имени Орункул", - тигән фекер ҙә осраны<ref>[https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30430 Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221007055321/https://www.tourister.ru/world/europe/russia/city/chelyabinsk/lakes/30430 |date=2022-10-07 }}</ref>.Балыҡ исеменән сығыуын был сығанаҡ та, башҡа бик күп сығанаҡтарҙа ышанырлыҡ түгел тип иҫбатлай, сөнки күлдә алабуға бик күп булмаған. ''Окункул'' йәки ''Орункул'' тигәнгә оҡшаш исемдәр башҡорт исемдәре һүҙлектәрендә осрамай. Әммә башҡорт телендә "оҡон" тигән һүҙ бар - үҙ ырыуын белмәгән кеше тигәнде аңлата ул <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 30-сы бит</ref>. ''Оҡонҡол'' тигән исем түгел, ә ҡушамат киң таралған булыуы бик ихтимал, сөнки башҡорт яуҙарында күпләп ҡырылғандар, етем ҡалыусылар күп булған. == Географияһы == Оҡонкүл Кәҫле районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан, өлкәнең иң төньяҡҡы күлдәрең береһе тип һанала. Көньяҡ ярында Воздвиженка ауылы урынлашҡан <ref>[https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421201836/https://chelindustry.ru/view2.php?idd=442&rr=8 |date=2021-04-21 }}</ref> Төньяғынан ҡылымыҡ аша Кесе Оҡонкүл менән тоташа, ә көньяғында Синараға ҡоя.Был күлдән ул 2,5 км төньяҡтараҡ урынлашҡан <ref name="Озеро Окункуль"/>. Кәҫле ҡалаһынан йыраҡ түгел – 40 км, Силәбегә – 120 км, Екатеринбургҡа – 92 км алыҫлыҡта урынлашҡан <ref>[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ Озеро Окункуль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }}</ref>. Снежинск ҡалаһынан - 10 км <ref>[https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/ ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ]</ref>] Координаттары: 56°9′56″N 60°47′22″E == Тасуирламаһы == Һыу көҙгөһө майҙаны - 11,6 км² (БС буйынса кимәленең абс. билдәһе 249,4 м булғанда). Һыуйыйғыс майҙаны 29,5 км². Тәрәнлеге — 2 метр самаһы, иң тәрән урыны — 4 метрға етә. Күл буйҙарын ҡатнаш урман ҡаплаған, тупрағы урмандарға хас ҡара-һоро<ref name="Озеро Окункуль"/>. Ярҙары күпселек текә, ярлаулы, әммә бик бейек түгел. Һаҙлыҡлы. Яр буйҙарын элодия баҫып бара, ҡаты һыу үҫемлектәре ҡамлаған (һыу өҫтөнөң 30% самаһын ҡаплаған).Төбө ләмле. Һыуы сөсө, үтәҙек. Химик составы буйынса гидрокарбонатлы-натрийлы типҡа ҡарай. Минераллылығы - 200 мг/л. Һыуҙа һелтеле металдар (натрий һәм калий) миҡдары бик юғары, бының сығанағы - гранитогнейстар һәм ялан шпаттары. Күл ағып тора, шуның өсөн уның һыу режимын ярайһы уҡ тотороҡло. == Ихтиофаунаһы == Балыҡлылығы бик юғары түгел. (10-15 кг/га).Башлыса [[Балыҡтар|табан, алабуға, сабаҡ, шамбы, опто]] тереклек итә<ref name="Озеро Окункуль"/>. == Иҫкәрмәләр == {{Примечания}} == Сығанаҡтар == *Шувалов Н. И. Окункул // От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь. — 2-е изд., переработанное и дополненное. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 160 с. — ISBN ISBN 5-7688-0157-7. * Обзорно-географический Атлас России. — Картография, АСТ, Астрель, 2010. — С. 60—61. * Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 11. Средний Урал и Приуралье. Вып. 2. Тобол / под ред. В. В. Николаенко. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 240 с. == Һылтанмалар== *Озеро Окункуль[http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324090404/http://www.xn--74-6kca2cwbo.xn--p1ai/nature/lakes/okunkul/ |date=2019-03-24 }} *Озеро Окункуль [http://chel-portal.ru/enc/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C] *ОЗЕРО ОКУНКУЛЬ [https://urochishe.ru/vodnyie-obektyi/okunkul-ozero/] {{Силәбе өлкәһе күлдәре}} [[Категория:Силәбе өлкәһе күлдәре]] [[Категория:Кәҫле районы]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] lok5loqboslzbk72gjb5hs1ueb0lo98 0 151167 1301061 1184891 2026-07-15T17:57:18Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301061 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ольштын''' ({{Lang-pl|{{Audio|Pl-Olsztyn.ogg|Olsztyn}}}}) {{Ipa|[ˈɔlʂtɨn]}}), 1945 йылға тиклем '''Алленштайн''' ({{Lang-de|{{Audio|De-Allenstein.ogg|Allenstein}}}}) — [[Ҡала|Польша ҡалаһы]], илдең төньяғында , Лын йылғаһы буйында урынлашҡан, Вармия-Мазур воеводствоһының административ үҙәге. == Географик урыны == Ольштын ҡалаһы Ольштын күлдәре төбәгендә урынлашҡан, унда 11 ҙур күлдәр һәм ҡуйы урмандар бар. Ҡала морена боҙлоғоноң ҡалдығында ята. Ҡаланың иң бейек нөктәһе -диңгеҙ кимәленән 155 м бейеклектә, иң түбәне — 88 м бейеклектә. Ольштындың 560 мең гектар ерен ҡала паркы зонаһы биләй(6,5 процент). Ольштын территорияһында ике [[Заказник|тәбиғи заказник]] бар, уларҙың 14 га ере торфлы һаҙлыҡ үҫемлектәре менән ҡапланған. === Һыу ресурстары === Ҡала аша өс йылға аға: Лын, Вадонг ({{Lang-pl|Wadąg}}) һәм Кортувка ({{Lang-pl|Kortówka}}). Ҡала административ сиктәрендә 15 күл бар, шуларҙың 13-нөң майҙаны 1 гектарҙан ашыу. === Климат === Ҡала климаты уртаса, диңгеҙ климатынан континенталгә күсемле. Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм кимәле — 600 мм, һауаның уртаса йыллыҡ температураһы +6,6&nbsp;°C: максимум-июль (+17,7&nbsp;°C) һәм ғинуар айында минимум (-3,5&nbsp;°C). 160 көн яуым-төшөм менән, 140 көн менән һыуыҡ температуралы, ҡар ҡатламы уртаса 83 көн дауамында ята. == Галереяһы == <gallery mode="packed"> Wiadekt Olsztyn 001.jpg|[[Виадук]] Olsztyn - Stare Miasto(Wysoka Brama).JPG|Ольштын ҡалаһы ҡапҡаһы Poland. Olsztyn 011.JPG|Святое Сердце Иисуса костелы Olsztyn Stary Ratusz.jpg|Иҫке ратуша Ratusz Olsztyn KOS.jpg|Яңы ратуша Konkatedra-olsztyn.jpg|Кафедраль собор һәм Иҫке ҡала Olsztyn (js).jpg|Ольштын замогы Schloss Allenstein.JPG|Ольштын замогы Olsztyn Katedra.jpg|Изге Якоб сиркәүе Kosciol ewangelicki olsztyn2.jpg|Инжил сиркәүе </gallery> == Халыҡ == [[2000 йыл]]да ҡала халҡы 172 000-гә етә<ref>''Jerzy Sikorski''. Galopem przez stulecia : Olsztyn 1353—2003. — Olsztyn: «Wers», 2003, s. 210. ISBN 83-919110-0-4</ref>.<center>'''1770 йылдан алып Ольштындағы халыҡ һаны'''</center><timeline> ImageSize = width:500 height:200 PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:40 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey value:gray(0.85) id:cobar value:red DateFormat = yyyy Period = from:0 till:210 ScaleMajor = unit:year increment:30 start:0 gridcolor:linegrey TextData = pos:(30,20) textcolor:black fontsize:S text: PlotData = bar:1770 color:cobar width:1 from:0 till:2 width:15 bar:1800 color:cobar width:1 from:0 till:2 width:15 bar:1830 color:cobar width:1 from:0 till:3 width:15 bar:1860 color:cobar width:1 from:0 till:8 width:15 bar:1890 color:cobar width:1 from:0 till:24 width:15 bar:1920 color:cobar width:1 from:0 till:50 width:15 bar:1950 color:cobar width:1 from:0 till:68 width:15 bar:1980 color:cobar width:1 from:0 till:133 width:15 bar:2010 color:oceanblue width:1 from:0 till:176 width:15 bar:2016 color:cobar width:1 from:0 till:173 width:15 PlotData= bar:1770 at: 10 fontsize:S text: 1.8 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1800 at: 10 fontsize:S text: 2.2 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1830 at: 10 fontsize:S text: 3.1 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1860 at: 10 fontsize:S text: 7.6 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1890 at: 24 fontsize:S text: 24.3 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1920 at: 50 fontsize:S text: 50.4 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1950 at: 68 fontsize:S text: 67.8 shift:(-10,5) textcolor:black bar:1980 at: 133 fontsize:S text: 133.3 shift:(-10,5) textcolor:black bar:2010 at: 176 fontsize:S text: 176.5 shift:(-10,5) textcolor:black bar:2016 at: 173 fontsize:S text: 173.4 shift:(-10,5) textcolor:black </timeline> [[2010 йыл]]дың 30 июненә ҡарата халыҡ һаны 176 522 кеше тәшкил итә (21 урын Польшала), ҡала майҙаны — 88,33 км² (26-сы урын илдә), [[халыҡ тығыҙлығы]] — 1998 кеше/кв. км. [[Файл:Planetarium_w_Olsztynie.jpg|мини|Планетарий]] == Иҡтисад == XIX быуат аҙағында ҡалала ике машиналар төҙөү заводы һәм шырпы фабрикаһы була. 1914 йылда инде эшләп килгән сәнәғәт предприятиеларының һаны 60-ҡа яҡын, шул иҫәптән ике һөт заводы, 2 тирмән, 3 типография, гәрсис етештереү буйынса фабрика, 4 һыра заводы, 9 мебель фабрикаһы, 7 кирбес, 2 черепица заводы, 3 кареталар эшләү оҫтаханаһы, сыбыртҡы фабрикаһында эшләй, бирсәткә, эш бейәләйҙәре тегеү фабрикаһы, кәрзиндәр үреү оҫтаханалары, 2 тараҡ фабрикаһы, 7 кер йыуыу һәм буяу оҫтаханалары була. [[Файл:Olsztyn-Michelin.jpg|мини|250x250пкс|Ольштындағы Michelin заводы.]] [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң Ольштында иҡтисади үҫеш көсәйә, ҡала Мазур һәм Вармияның мөһим административ үҙәгенә әйәләнә. [[1967 йыл]]да автомобиль шиналары заводы асыла, [[Ауыл хужалығы|ауыл хужалығы продукцияһын]] етештереү һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте барлыҡҡа килә. == Белем == [[Файл:Uniwersytet_Warmińsko-Mazurski_w_Olsztynie.jpg|мини|Вармия-Мазур университетының төп корпусы]] Ольштын ҡалаһы Польша мәғарифының төп үҙәктәренең береһе булып тора. Ҡалала бер йөҙҙән ашыу урта уҡыу йорттары һәм 6 юғары уҡыу йорттары эшләй. [[Файл:Centrum_Human_UWM_001.jpg|мини|Вармия-Мазур университетының гуманитар факультеты корпусы]] [[Файл:Kortowo_panorama_001.jpg|мини|Вармия-Мазур университетының Кортоволағы стадионы]] == Иҫтәлекле урын == === Ольштын замогы. === [[Файл:Kopernikus-Olsztyn.jpg|мини|200x200пкс|Коперник һәйкәле]] Вармия капитул замогының уң ҡанаты 1348 йылда төҙөлә башлай. Һуңғараҡ бинанаға яңы бер ҡат күтәртелә, ә XV—XVI быуаттарҙа көньяҡ ҡанаты һәм башняһының өҫкө өлөшө төҙөлә. 1516—1521 йылдарҙа замоктың администраторы [[Николай Коперник]] булған. Күркәм готика архитектураһы өлгөһөндә Вармия һәм Мазур музейы урынлашҡан. === Башҡа иҫтәлекле урындары === * '''Бейек ҡапҡа'''— Иҫке баш ҡалаға инеү урыны. * '''Иҫке ратуша''' ([[XIV быуат]]) * '''Яңы ратуша''' ([[1912 йыл|1912]]—[[1915 йыл|1915]]) * '''Изге Якоб соборы''' ([[XIV быуат]], [[XVI быуат]]) == Туғанлашҡан ҡалалар == * {{Флаг России}} [[Калининград]] ([[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) * {{Флаг Германии}} Гельзенкирхен ([[Германия]]) * {{Флаг Украины}} [[Луцк]] ([[Украина]]) == Билдәле кешеләр == * Ян Липский (1690—1746) — поляк католик руханийы, кардинал, Луцк (1732) һәм Краков епискобы (1732—1746). Речь Посполитаяның дипломатик һәм дәүләт эшмәкәре. * Войчех Плохарский — поляк журналисы, автор, композитор, сәйәхәтсе. * Зентара-Малевская, Мария — поляк яҙыусыһы һәм шағирәһе. * Мамед Халидов — [[Польша|поляк]] [[Ҡатнаш көрәш сәнғәте|ҡатнаш көрәш спортсыһы]], [[Чечендар|чечен]] сығышлы. * Йоанна Енджейчик — ҡатнаш көрәш оҫталығы спортсыһы, иң бәләкәй ауырлыҡтағы ҡатын-ҡыҙҙар категорияһында UFC чемпионы. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * «Маршрут по замкам и музеям в регионе Балтийского моря». Olsztyn. 2007. == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ|Алленштейн}} * [http://www.olsztyn.eu/fileadmin/katalogi_wydzialowe/kultura/wydawnictwa/trz_dni_rus.pdf Три дня в Ольштыне. Путеводитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203023825/http://www.olsztyn.eu/fileadmin/katalogi_wydzialowe/kultura/wydawnictwa/trz_dni_rus.pdf |date=2013-02-03 }}{{ref-ru}} * [http://www.olsztyn.ru/ Ольштын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100515060047/http://www.olsztyn.ru/ |date=2010-05-15 }}{{ref-ru}} * [http://www.olsztyn.com.pl/ Городской портал Ольштына]{{ref-pl}} * [http://naszemiasto.olsztyn.pl/ Новости из Ольштына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403150950/http://naszemiasto.olsztyn.pl/ |date=2013-04-03 }}{{ref-pl}} * [http://www.gopoland.com/wheretogo/olsztyn/ Туристический справочник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515175600/http://www.gopoland.com/wheretogo/olsztyn/ |date=2011-05-15 }}{{ref-en}} [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Польша ҡалалары]] 3dr4dzqxmybkib7igo6lxr7tu5odj3o 0 151588 1301077 1056447 2026-07-16T01:47:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301077 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Приморский мемориаль комплексы''' ('''Приморский мемориалы''') — Петергофта Петродворцовый сәғәт заводы һәм [[Инглиз паркы (Петергоф)|Инглиз парк]]ы эргәһендә — Ломоносов һәм Гостилицаға барған юлдар киҫелешендә (Иҫке Петергоф аша) урынлашҡан Йәшел Дан билбауы мемориал ҡоролмалар комплексы. == Төҙөлөшө == Комплекс [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында емерелгән ҡала өлөшөндә төҙөлгән. «[[1941 йыл]]ға тиклем бында Петергофтың бер нисә быуын төҙөүселәр төҙөгән тиҫтәләрсә урамы була» — тип яҙылған юҡҡа сыҡҡан Оло Слобода урынына ҡуйылған иҫтәлекле ташта. Комплекс яйлап асыла. [[1961 йыл]]да диңгеҙ буйының Ораниенбаум плацдармы сиктәренә һаҡсыларҙың барельефы урынлаштырылған гранит обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Т. Н. Воронихина, М. К. Меликова, В. Н. Щербина һ. б.). [[1964]]—[[1971 йыл]]дарҙа Петродворецты (Петергофты) азат иткәндән уны минанан таҙартҡанда һәләк булған совет яугирҙары һәм саперҙарына арналған Туғандаш мемориаль ҡәберлеге ансамбле формалаша (архитекторы О. И. Соколов). [[1967 йыл]]да Ораниенбаум шоссеһының икенсе яғына 350 туя ағасы ултыртыла Улар сылбыр кеүек теҙелеп штыклы атакаға барған Балтика диңгеҙе моряктарын кәүҙәләндерә. == Хәҙерге торошо == Мемориаль комплекс халыҡтың һәм Петродворцовый районы власының даими иғтибар үҙәгендә тора. Унда традицион рәүештә [[Еңеү көнө]]нә һәм блокаданан тулыһынса азат ителеү хөрмәтенә барам саралары үтә, ветерандар маршы һәм велоуҙыштар старт ала<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-nw/lenobl/sport/822062.html В Ленинградской области старутует велопробег в честь Дня Победы. Информационное агентство Регнум] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128132050/http://www.regnum.ru/news/fd-nw/lenobl/sport/822062.html |date=2015-01-28 }}</ref>, йола буйынса никахлашыусы парҙар сәскәләр һалырға килә. 2014 йылда бер нисә тапҡыр рөхсәтһеҙ «реставрация»ға дусар ителә<ref>[http://www.ntv.ru/novosti/937776/ Позолотить — значит восстановить: краевед из Петергофа самовольно перекрашивает памятники // НТВ.Ru]</ref><ref>[http://www.gosuch.spb.ru/static/writable/ckeditor/uploads/2014/08/14/10.indd.pdf Вестник Петродворцового района. — Санкт-Петербург, 2014. — № 10. — 14 августа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128132018/http://www.gosuch.spb.ru/static/writable/ckeditor/uploads/2014/08/14/10.indd.pdf |date=2015-01-28 }}</ref>.<gallery> Maritime-ack-ack_guns.jpg|Зенит орудиеһы. Maritime-miner.jpg|Минерҙар һәйкәле. Maritime-museum_inside.jpg|Мемориаль музей комплексы интерьеры. Maritime-museum_mosaic.jpg|Музейҙағы мозаика. Maritime-obelisk.jpg|Сик һаҡсылары барельефы менән обелиск. Maritime-stele.jpg|[[Ломоносов (город)|Ломоносов]] юлының төньяғында ҡуйылған стела. Maritime-thujas.jpg|Туялар атакаға бара. </gallery> == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Гусаров А. Ю. Памятники воинской славы Петербурга. — СПб.: Паритет, 2010. — 400 с. — <nowiki>ISBN 978-5-93437-363-5</nowiki>. == Һылтанмалар == * [http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1533.html Приморский мемориальный комплекс в Энциклопедии Санкт-Петербург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120512185253/http://www.peterlife.ru/travel/saint-petersburg/petersburg-1533.html |date=2012-05-12 }} * ''Орешкова Е.'' [http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News&file=print&sid=11591 По местам воинской славы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228185140/http://www.vesty.spb.ru/modules.php?name=News |date=2008-12-28 }} // Газета Вести. Ленинградская область * [http://greenbelt.h1.ru/primorsky.htm Гранитный обелиск на сайте Зелёного пояса Славы] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Петергоф]] [[Категория:Страницы с непроверенными переводами]] lgbn96c79wx9tkt4uwdw9b2gxfk2sni 0 157412 1301069 1290911 2026-07-15T19:53:07Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301069 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пётр Чайковский һәм Надежда фон Мекк исемендәге музей'''({{Lang-uk|Музей Петра Ілліча Чайковського і Надії Філаретівни фон Мекк}}) — [[Украина]]ла Браилов ҡала тибындағы ҡасабала ([[Винница өлкәһе]] [[Жмеринка районы]]) урынлашҡан музей<ref name="Музей в Браилове">[http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove Музей П.И.Чайковского и Н.Ф. фон Мекк в Браилове] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815085913/http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove/ |date=2020-08-15 }}</ref>. [[Ров (йылға)|Ров йылғаһы]] ярында урынлашҡан Һарай-парк комплексы, [[1868 йыл]]да тимер юлы магнаты Карл фон Мекк тарафынан төҙөлгән. == Тарихы == [[XIX быуат]] башында Браилов хужаһы Фелециан Юковский була<ref name="Һарай комплексы">[http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo История Рода фон Мекк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122154851/http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo |date=2020-01-22 }}</ref>. 1868 йылда ул усадьбаны билдәле тимер юлы эшҡыуары Карл фон Мекка һата. Фон Мекк (1821—1876) [[Жмеринка]]-[[Одесса]] тимер юлы инженеры булып эшләй. [[XIX быуат]]тың 60-сы йылдарында [[классицизм]] стилендә ике ҡатлы һарай төҙөй<ref name="Һарай комплексы"></ref>. Һарайҙы 7 гектарлыҡ иҫ китмәле парк уратып алған. Парк уның ҡатыны Надежда фон Мекк проекты буйынса һалынған: өс күлдән торған каскад бар, күлдәрҙе күперҙәр тоташтыра. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең береһе ҡабатланмаҫлыҡ романтик тәьҫораттар ҡалдыра. Парк менән бер үк ваҡытта ҡапҡа ҡарауылсыһы өсөн матур биҙәлгән аласыҡ төҙөлгән. Надежда Филаретовна Мекк (1831—1894) үҙенең бөйөк урыҫ композиторы Петр Чайковский (1840—1893) менән дуҫлығы арҡаһында тарихҡа инә. Мәскәү филармонияһы директоры Николай Рубинштейндың тәҡдиме буйынса 1876 йылда фон Мекк ғаиләһе Чайковскийға музыкаль әҫәрҙе ижад итергә заказ бирә. Шулай башлана имение хужабикәһәнең күренекле композитор менән дуҫлығы. Фон Мекктың вафатынан һуң уның ҡатыны баронесса Надежда Филаретовна фон Мекк үҙе бар мөлкәте менән идара итә башлай. Бай тол ҡатынды меценатлыҡ мауыҡтыра. Браиловтағы усадьба хужабикәһе бөйөк композитор Чайковскийҙың талантына ғашиҡ булған кеше була. Етеш йәшәгән кеше булараҡ, ул Чайковскийға йыл һайын бирелә торған субсидия тәҡдим итә (6 мең һум) һәм ошо сәбәп менән башланған хатлашыу дуҫлыҡҡа әүерелә. Уларҙың танышыуы ситтән тороп танышыу була. 13 йылдан ашыу улар хатлашалар һәм бер тапҡыр ҙа осрашмайҙар. Үҙ-ара килешеү буйынса улар осрашмаҫҡа ҡарар итәләр һәм сит кешеләргә үҙ дуҫлыҡтары тураһында хәбәр итмәҫкә килешәләр. Бөгөнгө көндә лә был мөнәсәбәттәрҙең сере аңлатылмаған сер булып ҡала<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Тарихҡа ла әлеге усадьба Надежда Филаретовна менән Петр Чайковскийҙың ошо серле, ныҡ һәм оҙайлы дуҫлыҡ арҡаһында инә. Бөтәһе Браиловта Чайковский биш тапҡыр (башҡа сығанаҡтар буйынса — өс тапҡыр) була<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Бында ул беренсе оркестр сюитаһын, «Орлеан ҡыҙы» оркестр операһын ижад итә, шулай уҡ бында ул 14 романс һәм бик күп башҡа әҫәрҙәрен яҙа. Браилов тирәһендә Ров йылғаһы өҫтөнән ''Чайковский ҡаяһы'' күтәрелгән<ref name="Һарай комплексы"></ref> — композитор бында ижад итергә яратҡан. Бына нисек Чайковский Браилов тураһында яҙып ҡалдырған: <blockquote>«Браиловҡа сәфәрҙәрем минең хәтеремдә ғүмеремдең иң илһамлы көндәренең бәхетле хәтирәләре булып ҡаласаҡ»<ref name="Һарай комплексы"></ref>.</blockquote> Композитор матур биҙәлгән манарала ижадҡа бирелгән, бынан урындағы монастырға иҫ китерлек күренеш асыла. 1881 йылда Надежда фон Мекк йорт композиторы сифатында Париж консерваторияһы студенты Клод Дебюссины (1862—1913) саҡыра. Чайковский ижады менән һуғарылған атмосфера йәш композиторҙың ижадына йоғонто яһамай ҡалмай, һуңғараҡ Дебюсси күрекле француз композиторы булып китә<ref name="Һарай комплексы"></ref>. [[Икенсе донъя һуғышы]] осоронда һарай бик ҙур зыян күрә<ref name="Һарай комплексы"></ref>. Бөйөк композиторға хөрмәт йөҙөнән уны тергеҙәләр, әммә архитектура үҙенсәлектәре һаҡланмай. Берҙән-бер Чайковскийҙы хәтерләткән урын — йорт мөшөндәге декоратив манара. Бөгөнгө көндә элекке усадьбала лицей урынлашҡан, ә имение базаһында Петр Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы ойошторолған. == Музейҙы ойоштороу. Бөгөнгө торошо == Музей 1979 йылда Браилов ПТУ эргәһендә ойошторола һәм хәҙерге көндә фон Мекк ғаиләһенең һарай комплексында урынлашҡан. Музей коллекцияһы яҡынса 2 000 экспонат тәшкил итә һәм бөйөк композиторҙың һәм уның дуҫы һәм меценат Надежда фон Мекктың үҙ-ара бәйләнештәренә арналған. Уникаль музыкаль китапханаһында композиторҙың тормошо һәм ижады тураһында тасуирлаған бай экспозиция тупланған, Чайковский эшендә ҡулланған һирәк нота баҫмалары ҡуйылған. Бөтә экспонаттарҙы — мебель, музыкаль ҡоралдар, кәнсәләр кәрәк-яраҡтары — музейға фон Мекк вариҫтары ҡулланыу өсөн бүләк иткәндәр<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Иғтибарҙы фонарь-бүлмә йәлеп итә — элек Н. Фон Мекктың һәм П. Чайковскийҙың эш кабинеты, уның экспозицияһы музыка даһийының тормошо һәм ижады хаҡында һөйләй. Зал интерьерында Надежда Филаретовнаның шәхси әйберҙәре урынлашҡан<ref name="Музей в Браилове"></ref>. Артабанғы экспозиция залында Надежда фон Мекктың шәхси фотоальбомынан фотокүсермәләре ҡуйылған, улар элекке Браиловты, уның эргә-тирәһен һәм архитектураһын сағылдыра. Витриналарҙа П. Чайковскийҙың үҙе йәшәгән саҡтағы әҫәрҙәр баҫмалары урынлашҡан. Музей фондтарына иң ҙур өлөштө йылдар дауамында фон Мекк ғаиләһенә һәм композитор Чайковскийға ҡағылышы булған мемориаль һәм тематик әйберҙәрҙе йыйған коллекционер П. Пляцек эшләй<ref>[https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Gmerinka-muz.php Музеи Жмеринки]</ref>. Йыл һайын музейҙы донъяның төрлө мөйөштәренән меңләгән туристар килеп күрә, музыканы баһалай белеүселәргә был мауыҡтырғыс музейҙа күрерлек нәмәләр бик күп<ref name="Музей в Браилове"></ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://monuments.top/muzey-p-i-tchaykovskogo-i-n-f-fon-mekk-v-brailove Музей П.И.Чайковского и Н.Ф. фон Мекк в Браилове]{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo История Рода фон Мекк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200122154851/http://von-meck.info/16-real-estate/100-brailovo |date=2020-01-22 }} * [https://discover.net.ua/locations/usadba-fon-mekkov-muzey-chaykovskogo Усадьба фон Мекков (Музей П. И. Чайковского и Н. Ф. фон Мекк)]{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://our-travels.info/ost/Goroda/Ukraine/Vinnica/Gmerinka-muz.php Музеи Жмеринки] [[Категория: Винница өлкәһе]] [[Категория:Жмеринка районы]] s4bqktl7y25lmr60hu7effdd3xs4u9z 0 157935 1301080 1291399 2026-07-16T05:03:43Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301080 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Ритеряй»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Riteriai}}) — [[Литва]]ның футбол клубы. Ритеряй ҡалаһында урынлашҡан. [[2005 йыл]]да барлыҡҡа килгән. == Тарихы == {{в планах}} == Ҡаҙаныштары == * '''Литва Чемпионы (0)''':<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html</ref> * Литва вице-чемпионы (2): 2015, 2016 * Литва чемпионатының бронза призеры (3): 2017, 2018, 2019 * '''Литва кубогы эйәһе (0)''':<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * Литва кубогы финалсыһы (1): 2016 == Сығыштар статистикаһы (2010—2026) == ;2005—2018 — «Тракай» {|class="wikitable" ! Миҙгел ! Кимәл ! Лига ! Урын ! Иҫкәрмәләр |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2010''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II лига''' | bgcolor="#F5f5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu10lyga2s.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053827/http://almis.sritis.lt/ltu10lyga2s.html |date=2018-10-21 }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''4.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |} ;ФК Ритеряй {|class="wikitable" ! Миҙгел ! Кимәл ! Лига ! Урын ! Иҫкәрмәләр |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''3.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2020''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''6.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2022''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2023''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''10.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2024''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2025''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''9.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2026''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''ТОПЛИГА''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Ағымдағы составы == 2019 йылдың 14 сентябренә ҡарата<ref>https://alyga.lt/komanda/riteriai</ref> <...> == Билдәле уйынсылар == * {{Флаг Литвы}} [[Климавичюс, Линас|Линас Климавичюс]] * {{Флаг Литвы}} [[Лабукас, Тадас|Тадас Лабукас]] * {{Флаг Литвы}} [[Лукша, Витаутас|Витаутас Лукша]] * {{Флаг Литвы}} [[Мисюк, Николай Петрович|Николай Мисюк]] * {{Флаг Белоруссии}} [[Ковб, Дмитрий Александрович|Дмитрий Ковб]] * {{Флаг Армении}} [[Аршакян, Давид Рудольфович|Давид Аршакян]] * {{Флаг России|20px}} [[Билялетдинов, Динияр Ринатович|Динияр Билялетдинов]] == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.fkriteriai.lt/ Клубтың рәсми сайты] [[Категория:Литва футбол клубтары]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] 6gce11ykwitfo9k014936a28l78rblr 0 157939 1301071 1206553 2026-07-15T20:25:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301071 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''«Паланга»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Palanga}}) — [[Литва]]ның футбол клубы. Паланга ҡалаһында урынлашҡан. [[2010 йыл]]да барлыҡҡа килгән. == Тарихы == {{в планах}} == Ҡаҙаныштары == * '''Литва Чемпионы (0)''':<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html</ref> * Литва вице-чемпионы (0): * Литва чемпионатының бронза призеры (0): * '''Литва кубогы эйәһе (0)''':<ref>http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html</ref> * Литва кубогы финалсыһы (0): == Сығыштар статистикаһы (2011—2019) == {|class="wikitable" ! Миҙгел ! Кимәл ! Лига ! Урын ! Иҫкәрмәләр |- | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''2011''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''3.''' | bgcolor="#FFFFDD" style="text-align:center;"| '''II лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://almis.sritis.lt/ltu11lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820035409/http://almis.sritis.lt/ltu11lyga2w.html |date=2018-08-20 }}</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2012''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''8.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2013''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''12.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2014''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''12.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2015''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''5.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2016''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| '''2.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2017''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''2.''' | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| '''I лига''' | bgcolor="#FFFF00" style="text-align:center;"| '''1.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2018''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''2019''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''1.''' | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| '''А лига''' | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| '''7.''' | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''2021''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''x.''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''x''' | bgcolor="#FFAAAA" style="text-align:center;"| '''x''' | |- |} == Билдәле уйынсылар == * {{Флаг Литвы|20px}} * {{Флаг Словении|20px}} == Иҫкәрмәләр == <references group="" responsive="1"></references> == Һылтанмалар == * [http://www.fkpalanga.lt/ Клубтың рәсми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190707223826/http://fkpalanga.lt/ |date=2019-07-07 }} [[Категория:Литва футбол клубтары]] [[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]] b8qluc75u6m2pus1l4cyaji3dvuns7s 0 160523 1301084 1296100 2026-07-16T10:26:39Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301084 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''СССР-ҙа немецтарҙы депортациялау''' — совет немецтарын мәжбүри күсереү процесы: депортация бер нисә этапта бара һәм [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] территорияһында [[Немец диаспораһы|немецтарҙың]] таралып ултырыу ареалының тамырынан үҙгәреүенә килтерә. == 1936 йылда немецтар һәм поляктарҙы ҡыуыу депортация == 1936 йылда 15 мең немец һәм поляк милләтле кешеләрҙе ғаиләләре менән (яҡынса 65 мең кеше) Украинанан — польша сигенә яҡын территорияларҙан (мәҫәлән [[Хмельницкий өлкәһе|Каменец-Подольск өлкәһенән]]<ref>{{Cite web|url=http://www.reabit.org.ua/nbr/?st=4&region=&ss=&logic=or&f1_type=begins&f1_str=&f2_type=begins&f2_str=&f3_type=begins&f3_str=&f4_from=&f4_till=&f7%5B%5D=22&f14%5B%5D=all#list|title=Национальный банк репрессированных|author=http://www.reabit.org.ua|date=2013|publisher=Сайт}}</ref>) — Төньяҡ-Ҡаҙағстанға һәм Караганда өлкәһенә ҡыуыу. == 1939-40 йылдарҙа балтик буйы немецтарын Өсөнсө рейхҡа күсереү == Немецтарҙың тәүге ҙур миграция ағымы 1939—1940 йылдарҙа [[СССР]] составына ингән территорияларҙы биләй. Балтик буйын советлаштырмаҫ элек үк, Эстония һәм Латвия хөкүмәттәре Германия менән балтик немецтарына [[Өсөнсө рейх|Рейхҡа]] китеү хоҡуғын биреү тураһында килешеү төҙөнө. Молотов-Риббентроп Пакты төҙөлөп, Совет власы урынлаштырылғандан һуң, был дәүләттәрҙә шул килешеү ғәмәлдәре Литва һәм шулай уҡ СССР составына ингән башҡа биләмәләрендә лә раҫлана һәм тарала. Һөҙөмтәлә [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғанға тиклем Германияға 406 мең немец күсеп китә, шул иҫәптән: * 131,2 мең — Балтия илдәренән, * 137,2 мең — элекке польша ерҙәренән, * 137,2 мең — Бессарабиянан һәм Төньяҡ Буковинанан<ref name="ReferenceA">''Кабузан В. М.'' Немецкоязычное население в Российской империи и СССР в XVIII—XX веках (1719—1989): Ист.-стат. исслед. М., 2003, с. 183</ref>. Шулай итеп, күсеп китеүселәрҙең дөйөм һаны СССР-ға ҡушылған территорияларҙағы немецтарҙың һуғыш алды һаны иҫәп баһаһынан да артып китә хатта. Күрәһең, был артыҡ һан ҡатнаш ғаилә ағзалары, шулай уҡ ҡушылған биләмәләрҙәге автохтон халыҡтың германлашҡан вәкилдәре иҫәбенә өлгәшелгәндер. Шулай итеп, 1939—1940 йылдарҙағы ваҡиғалар СССР-ҙың көнбайыш райондарында йәшәүсе күп һанлы немец диаспораһының тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуына килтерә. Германияла немец репатрианттары башлыса [[Өсөнсө рейх|Рейх]] 1939 йылдың сентябрендә Польшаны яулау һәм оккупациялау һөҙөмтәһендә баҫып алған көнбайыш поляк ерҙәрендә урынлаштырылған. Шуның менән бергә был территорияларҙан поляк һәм йәһүд халҡын киң күләмле ҡыуып сығарыу башҡарыла. == Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941—1945) == === 1941 йылда ҡыуыу депортация === СССР Юғары Советы Президиумының [[1941 йыл]]дың [[28 август|28 авгусында]] ҡабул ителгән «Иҙел буйы районында йәшәгән немецтарҙы күсереү тураһында» указы баҫылып сыҡҡандан һуң, [[Иҙел буйы немец Автономиялы Республикаһы]] бөтөрөлә һәм АССР-ҙан немецтарҙы тоталь депортациялау башҡарыла. Был маҡсат өсөн алдан (Иҙел буйы немецтары АССР-ы халҡы хәтирәләре буйынса, 26 августа уҡ) Иҙел буйы немецтары АССР-ы территорияһына НКВД ғәскәрҙәре индерелә. Немецтарға 24 сәғәт эсендә күсенергә әҙер булырға һәм, мөлкәттәрен сикле генә күләмдә алып, йыйылыу пункттарына килергә күрһәтмә бирелә. Республиканың немец халҡы Себер, Ҡаҙағстан һәм Урта Азияның алыҫ төбәктәренә сығарыла. Был указға ярашлы, 1941 йылдың сентябре-октябрендә 446 480<ref>''Иосиф Сталин — Лаврентию Берии: «Их надо депортировать…»:'' док-ты, факты, коммент. / Вступ. ст., сост., послесл. д-ра ист. наук, проф. Н. Ф. Бугая. — М.,1992. С. 37</ref>, совет немецы (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 438 280<ref>''Бруль В. И.'' Депортированные народы в Сибири (1935—1965 гг.). Сравнительный анализ // Наказанный народ: репрессии против российских немцев. — М., 1999. С. 101</ref>) депортациялана. Л. Д. Петров хәтирәләре буйынса, совет территорияһына фашист интервенцияһы башлағандан һуң, республикаға фашист формаһын кейеп килеп төшкән совет яугирҙәре десантын республика халҡы көтөп алынған үҙҙәренеке итеп ҡаршы алған<ref>{{Публикация|книга|автор=Феликс Чуев|заглавие=140 бесед с Молотовым. Второй после Сталина|место=Москва|издательство=Родина|год=2019|страницы=652|страниц=656|isbn=978-5-907149-23-6}}</ref>. Артабанғы айҙарҙа депортациялау Рәсәйҙең вермахт<ref name="Полян2">''Полян П. М.'' Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР. [http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939—1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011114053/http://www.memo.ru/history/deport/polyan1.htm |date=2013-10-11 }}</ref><ref name="Чебыкина">''Чебыкина Т.'' [http://www.memo.ru/history/nem/Chapter14.htm Депортация немецкого населения из европейской части СССР в Западную Сибирь (1941—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031070500/http://memo.ru/history/nem/Chapter14.htm |date=2011-10-31 }}</ref> яулап өлгөрмәгән Европа һәм Кавказ аръяғы территорияһында йәшәгән бөтә немец халҡына тиерлек ҡағыла. Немецтарҙы күсереү яйлап башҡарыла һәм [[1942 йыл|1942 йылдың]] майына тамамлана. Һуғыш йылдарында бөтәһе 950 меңгә тиклем немец күсерелә<ref>''Земсков В. Н.'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 94</ref>. 367 000 немец көнсығышҡа (йыйынырға ике көн бирелә): Коми Республикаһына, [[Урал|Уралға]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], [[Себер]] һәм [[Алтай Республикаһы|Алтайға]] депортациялана. === 1942 йылдағы хеҙмәт колонналарына мобилизация === [[1942 йыл]] башынан 15 йәштән 55 йәшкә тиклемге ир-аттар һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге, балалары 3 йәштән өлкән булған ҡатын-ҡыҙҙар, һуңғараҡ {{comment|хеҙмәт армияһы|трудармия}} тип аталған, хеҙмәт колонналарына мобилизациялана. Мобилизацияланған немецтар завод төҙөй, урман әҙерләй һәм рудникта эшләй. Ҡарар СССР {{comment|Оборона Дәүләт Комитеты|ГКО}}ның 1942 йылдың 10 ғинуары 1123сс һанлы Ҡарары<ref>[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1123.html Постановление ГКО СССР № 1123сс от 10.01.1942]</ref> Оборона Халыҡ Комиссариатына Новосибирск һәм Омск өлкәһенә, Красноярский һәм Алтай крайына, Ҡаҙаҡ ССР-ына күсерелгән 17 йәштән алып 50 йәшкә тиклемге ир-егет-немец урман әҙерләүҙә, сәнәғәт һәм тимер юл төҙөлөшөндә эшләргә тейеш тигән бурыс йөкмәтә. СССР Дәүләт Оборона Комитеты, [[1942 йыл|1942 йылдың 14 февралендә]]<ref>{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1281.html|title=О мобилизации немцев мужчин призывного возраста от 17 до 50 лет, постоянно проживающих в областях, краях, автономных и союзных республиках|publisher=[[Государственный Комитет Обороны]]. Постановление № ГКО-1281сс от [[14 февраля]] [[1942]] г. [[Москва]] [[Кремль]].|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ҡабул иткән 1281сс һанлы ҡарары менән, мобилизацияланырға тейеш булған немецтарҙың исемлеген һиҙелерлек киңәйә. Ниһайәт, Дәүләт Оборона Комитетының 1942 йылдың 7 октябрендә<ref>{{Cite web|url=http://www.soldat.ru/doc/gko/text/2383.html|title=О дополнительной мобилизации немцев для народного хозяйства СССР|publisher=Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГОКО-2383сс от [[7 октября]] 1942 г. Москва Кремль. (РГАСПИ, фонд 644, опись 1, д.61, лл.138-140.)|accessdate=2009-08-28|lang=ru|archiveurl=|archivedate=}}</ref> ҡабул иткән № 2383сс ҡарары буйынса, 15 һәм 16 йәшлектән алып 51, 55 йәшкә тиклемге немец ирҙәре һәм 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге (йөклө һәм 3 йәшкә тиклемге балаһы булғандарҙан башҡалар) ҡатын-ҡыҙҙар, немкалар, мобилизациялана. === Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының немец милләтле хәрбиҙәре === 1920—1930 йылдарҙа совет немецтары Ҡыҙыл Армия сафына саҡырылған, хатта немец соединениелары булдырырға маташҡандар. 1930 йылға Ҡыҙыл армияның ғәҙәти ғәскәрҙәре составында 1 эскадрон һәм 1 рота немец булған<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 175.</ref>. 1934 йылдың июленә РККА-ла 157-се Энгельс немец уҡсылар полкы, 77-се уҡсылар полкында немец батальоны һәм ике немец батареяһы була<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 176—177.</ref>. 1938 йылдың 6 апрелдә ҡабул ителгән 4//1/33791 һанлы бойороҡ менән Ҡыҙыл армияла барлыҡ милли частар тарҡатыла<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 191.</ref>. 1938 йыл немецтарға ҡарата мөнәсәбәттәрҙә һынылыш була — уларҙың һәм башҡа ҡайһы бер милләт вәкилдәренең (финдәр, поляктар һәм башҡалар) Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итеүен сикләйҙәр. 1938 йылдың 24 июнендә Баш Хәрби Советтың постановлениеһы һәм СССР Оборона Халыҡ Комиссариатының № 200/ш һанлы бойороғо сик буйы хәрби округтарынан немец милләтенән булған комначсоставты эштән алырға, ә бөтә немец милләтле командирҙар буйынса мәғлүмәт (уларға компромат булһа) НКВД органдарына тапшырыла<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277.</ref>. 1938 йылдың 7 авгусындағы бойороғо менән СССР Оборона Халыҡ Комиссариаты немецтарҙы (һәм башҡа ҡайһы бер халыҡтар вәкилдәрен) Ҡыҙыл армияға хеҙмәткә саҡырыуҙың түбәндәге тәртибен урынлаштыра<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 277—278.</ref>: * көнбайыш һәм алыҫ көнсығыш төбәктәренән хеҙмәткә саҡырылыусы немецтар төҙөлөш частарына ебәрелә; * СССР-ҙың эске округтарынан хеҙмәткә алыныусы немецтар эске округтар частарына, Кавказ аръяғы һәм Урта Азия хәрби округтарына билдәләнә. Бер аҙҙан сикләүҙәргә төҙәтеүҙәр индерелә — немецтарҙы Ҡыҙыл армия сафтарына дөйөм нигеҙҙә саҡыра башлайҙар, ләкин уларҙы сик буйы хәрби округтарына ебәрмәйҙәр. Оборона Халыҡ Комиссариаты урынбаҫарының 1940 йылдың 3 сентябрендә сыҡҡан 182738-се һанлы Директиваһы Ҡыҙыл армияға немецтарҙы саҡырыуҙы күҙ уңында тота, ләкин уларҙы (СССР-ҙың яңы территорияларында тыуғандарҙан башҡа) эске, көньяҡ округтар частарына, шулай уҡ 1-се һәм 2-се Айырым Ҡыҙыл Байраҡ орденлы армияларға ғына ебәрергә ҡуша<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 278.</ref>. 1941 йылдың башында Ҡыҙыл армияла немец хәрби хеҙмәткәрҙәре аҙ була — СССР-ҙың халыҡтары араһында биләгән өлөшөнән күпкә кәмерәк. 1941 йылдың 1 ғинуарынан Ҡыҙыл армияла 16576 немец була (Ҡыҙыл армияның шәхси составында 0,46-ға %), ә 1939 йылғы халыҡ иҫәбен алыу<ref>После переписи 1939 года в состав СССР были включены территории Западной Украины, Западной Белоруссии, Северной Буковины, Бессарабии и Прибалтики, что изменило состав населения Советского Союза</ref> исемлегендә немецтар СССР халыҡтарының 0,84 % тәшкил иткән<ref name="bezug592">''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 592.</ref>. Һуғыш йылдарында Ҡыҙыл Армияла немец һаны<ref name="bezug592"/>: * 1942 йылдың 1 июленә, — 322 кеше; * 1943 йылдың 1 ғинуарына — 1427 кеше; * 1943 йылдың 1 июленә — 170 кеше; * 1944 йылдың 1 ғинуарына — 294 кеше; * 1944 йылдың 1 июленә — 169 кеше; * 1945 йылдың 1 ғинуарына — 183 кеше тәшкил итә. Был һандарҙан сығып, 1942 йылдың 1 июленә армияла немец һаны бер нисә йөҙгә кәмей, аҙаҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер аҙ күбәйә төшә, ә 1945 йылдың 1 ғинуарына 200-гә кешегә тиклем кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияһында ҡайһы бер немец милләтле офицерҙар һаҡланған. 1944 йылдың 1 майына РККА-ның (СССР Оборона Халыҡ комиссариатының үҙәк идаралыҡтарынан башҡа) идаралыҡтарында 2 полковник , 2 майор һәм 2 подполковник<ref>''Безугольный А. Ю.'' [https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf Опыт строительства Вооруженных сил СССР: Национальный аспект (1922—1945 гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200324051739/https://vagsh.mil.ru/upload/site17/document_file/QyHkUQPrI7.pdf |date=2020-03-24 }}. — Дисс… докт. ист. наук. — М.: Б.и., 2019. — С. 597.</ref>. == 1947—1956 йылдарҙа күсерелгәндәрҙең хоҡуҡи статусы == [[1947 йыл]]да ғына Хеҙмәт армияһы тарҡатыла. Тере ҡалған немецтарға күсерелгән урындарына ғына: [[Урал|Уралға]], [[Себер|Себергә]], [[Ҡаҙағстан|Ҡаҙағстанға]], туғандары янына, ҡайтырға рөхсәт ителә. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 26 ноябрендә ҡабул ителгән 133/12, д.№ 111/45 Указына ярашлы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында күсерелгәндәрҙең барыһы ла, мотлаҡ йәшәргә тәғәйенләнгән урынынан ҡасып киткән өсөн 20 йылға каторга язаһы менән янап, мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. 1956 йылға тиклем немецтарҙың күпселеге йәшәгән урындарында махсус биләмә спецпоселение шарттарында булған һәм ай һайын комендатурала билдәләнеп торорға мәжбүр була. 1941 йылға саҡлы СССР-ҙың азия өлөшөндә йәшәгән (Кавказ аръяғынан башҡа) һәм күсерелеүгә дусар ителмәгән немецтар был исемлеккә инмәй. Был үҙе йәшәгән урыны буйынса иҫәпкә алыу 1946—1951 йылдарҙа был немецтар йәшәгән урындары буйынса (махсус биләмә статистикаһында улар «урындағы» тип аталған подконтингентты тәшкил итә) {{comment|махсус биләмә|спецпоселенческий}} исемлегендә иҫәпкә алына, әммә ысынбарлыҡта немецтарҙың күп өлөшө — Урал, Себер һәм Ҡаҙағстандың электән йәшәгән старожилы немецтары спецкомендатуралар исемлегенә иҫәпкә ҡуйылыуҙан ҡотола. Мәҫәлән, [[Омск өлкәһе|Омск өлкәһендә]] 46336 урындағы немецтың 1142-һе генә [[Алтай крайы]]нда —17567 кешенән 1130, [[Ырымбур өлкәһе|Чкаловский өлкәһендә]] — 399 14300 немецтан 399-ы<ref>''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы в СССР, 1930—1960. М.: Наука, 2005, с. 128</ref>{{comment|махсус күсерелеүсе|спецпоселенец}} булып теркәлә. == 1945 һуң == 1945 йылдан, "совет немец"тарын һәм Европа илдәрендәге элекке совет граждандары булған башҡа немецтар менән бер рәттән, язаға тарттырыла торған спецконтингент сифатында, күпләп депортациялау үткәрелә. 1948 йылда совет немецтарының йәшәү шарттары тағы ла ҡәтғиләшә, һәм был яңы мәжбүри күсереүҙәргә килтергән. 1948 йылда [[Дүшәмбе (ҡала)|Сталинабадтан]] элек унда ебәрелгән совет немецтары Октябрьский районы «Акгазы» колхозына ауыл хужалығы эштәренә ҡыуылған<ref>''Николаева Л. Ю.'' Депортированные народы в Таджикистане // Восточный архив. — 2008. — № 18. — С. 64.</ref>. == Әҙәбиәт == * ''Вольтер Г. А.'' [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_book1d59.html?id=84244&aid=250 Зона полного покоя: Российские немцы в годы войны и после неё] / под ред. В. Ф. Дизендорфа. — {{М.}}, 1998. — 416 с. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * АССР немцев Поволжья * Депортации народов в СССР * Эвакуация Восточной Пруссии (1945) * Немецкое население Калининградской области (1945—1951) * Депортация немцев после Второй мировой войны * Немецкие военнопленные в Советском Союзе * Союз изгнанных * Всесоюзное общество советских немцев «Возрождение» == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * [https://www.youtube.com/watch?v=AhY_W_LuXPk «О судьбе российских немцев» (часть 2)] * [https://www.youtube.com/watch?v=AztI3eDNRCw Депортация. Немцы поволжья. Russlandeutsche] * [http://www.bundesregierung.de/Content/DE/Rede/2011/08/2011-08-28-neumann-vertreibung-su,layoutVariant=Druckansicht.html 70 лет депортации — речь министра культуры Бернда Нойманна на сайте правительства ФРГ]{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}{{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20140219142349/http://www.vira-ev.de/Gedenkjahr.htm VIRA e.V. — 70 лет депортации: Видео-документаци, говорят свидетели] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022721 Приказ министра внутренних дел СССР № 001067 «О переселении немцев из Калининградской области РСФСР в Советскую зону оккупации Германии» от 14.10.1947, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 1а. Д. 229. Л. 104—106. Заверенная копия на бланке.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023000155/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022721 |date=2019-10-23 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022739 Докладная записка министра внутренних дел С. Н. Круглова И. В. Сталину, В. М. Молотову и Л. П. Берии о завершении переселения немцев из Калининградской области в Советскую зону оккупации Германии от 30.11.1948, ГАРФ. Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 201. Л. 239—240. Заверенная копия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191210002439/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1022739 |date=2019-12-10 }} [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:СССР-ҙа НКВД операциялары]] [[Категория:СССР-ҙа күпләп депортациялау]] [[Категория:Рәсәй немецтары]] [[Категория:Волга буйы немецтары]] [[Категория:Икенсе донья һуғышынан һуң немецтарҙы депортациялау]] 4ek3ltpguvuad138oqvwmavyhvpx0ti 0 164678 1301074 1185031 2026-07-15T23:39:50Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301074 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Пищаев Геннадий Михайлович''' ([[30 июль]] [[1927 йыл]]) — [[СССР]]-ҙың камера йырсыһы, лирик тенор-альтино<ref>[http://orpheusmusic.ru/publ/muzhskie_golosa_tenor/150-1-0-633 Мужские голоса. Тенор] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012082746/http://orpheusmusic.ru/publ/muzhskie_golosa_tenor/150-1-0-633 |date=2011-10-12 }}</ref>. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1965). == Биографияһы == Геннадий Михайлович Пищаев<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/6729/36256508.33/0_79f50_fbe99040_orig</ref> 1927 йылдың 30 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Мәләүез районы]]ның [[Ергән]] ауылында тыуа<ref name="musa">{{Китап|часть=Пищаев Г. М.|заглавие=[[Музыкальная энциклопедия]]|ответственный=под ред. Ю. В. Келдыша|место=М.|издательство=Советская энциклопедия, Советский композитор|год=1978|том=4}}</ref>. Ҡустыһы [[Пищаев Павел Михайлович|Павел Пищаев]] — [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының почётлы гражданы, [[Салауат нефть химияһы комбинаты]]ның көкөрт кислотаһы һәм катализаторҙар заводының элекке директоры. Үҫмер сағында Гена һүрәт төшөрөргә, тәбиғәттә йырларға, йөҙөргә ярата — Ишембай эргәһендә Ағиҙелде йөҙөп сыға<ref name="autogenerated1">[http://www.radioblago.ru/vremyakultury/gennadiy-pishaev Геннадий Пищаев | Радио Благо]</ref>. Тәбиғәттә сағында ғына йырлай, мәктәптә, синыфта йырлай башлаһалар, ул шыма йәки һыҙғыра. 1940 йылғаса Пищаевтар ғаиләһе Ишембайҙа йәшәй. Улар [[Мурманск]]иға күсенгәс, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башлана. Был ваҡытта Геннадийға 14 йәш булған була. Улар ҡабаттан Башҡортостанға, олатаһы менән өләсәһе эргәһенә Ишембайға ҡайта. Мәктәптән һуң Геннадий Михайлович үҙешмәкәрлектә йырлай, Ишембайҙа республика конкурсында сығыш яһай. Өфөлә йыр конкурсында беренсе урынды ала. Өфөлә башҡорт музыка училищеһында уҡый (1945—1948 йылдар, педагог А. Чернов-Шер). Педагогы вафат булғас, Геннадий Михайлович, уҡыу йортон тамамламайынса Мәскәүгә консерваторияға китә. 1953 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай һәм шул уҡ йылда Мәскәү филармонияһы солисы булып эш башлай. Концерт эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә. Операларҙан ариялар, романстар, халыҡ йырҙары башҡара. 1963—1964 йылдарҙа [[Чайковский Пётр Ильич|П. И. Чайковский]]ҙың барлыҡ романстарын башҡарып бөтә (бөтәһе дүрт циклдан торған концерттар үткәрә, уларҙы 1965, 1971, 1975 йылдарҙа ҡабатлай)<ref name="musa"/>. Йырсыларының репертуарына М. И. Глинка, С В. Рахманинов романстары, [[Густав Малер|Г.]] [[Густав Малер|Малер]], М. де Фалья, [[Франц Петер Шуберт|Ф.]] [[Франц Петер Шуберт|Шуберт]], [[Роберт Шуман|Р.]] [[Роберт Шуман|Шуман]], [[Людвиг ван Бетховен|Л.]] [[Людвиг ван Бетховен|Бетховенды]]ң вокал циклдары, халыҡ йырҙары, шулай уҡ совет композиторҙары әҫәрҙәре инә. XX быуаттың 50 йылдарында Геннадий Михайлович башҡарған операларҙан ариялар, романстар, халыҡ йырҙары радиола һәм телевидениела яңғыраны. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1963). 1965 йылда [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] исеменә лайыҡ була. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]нда (Өфө) эшләй, «Евгений Онегин» операһында Ленский партияһын башҡара (1966). Ленинград Кесе опера һәм балет театрында эшләй, шулай уҡ унда ла Ленский партияһын башҡара (1968). 1980 йылдан ГИТИС-тың вокал факультетында уҡыта. 1988 йылда Ҙур театрҙа [[Римский-Корсаков Николай Андреевич|Римский-Корсаковты]]ң «Золотой петушок» операһында Йондоҙ һанаусы партияһын башҡара. «Зеркало для героя» фильмында Геннадий Пищаев [[Жорж Бизе|Бизены]]ң «Пертская красавица» операһынан Смит серенадаһын йырлай. Геннадий Михайлович СССР ҡалалары һәм сит илдәр (Австрия, Венгрия, Германия, Румыния, Финляндия) буйлап гастролдәрҙә күп йөрөй. СССР-ҙың халыҡ артистары П. Г. Лисициан, С. А. Самосуд, Е. Ф. Светланов, Болгария Республикаһының халыҡ артисы Д. Узунов менән сығыш яһай. Хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә йәшәй. == Наградалары == * Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале дипломанты ([[Бухарест]], 1953). * [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (1999 йыл 17 июнь)<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/13994 Указ Президента Российской Федерации от 17 июня 1999 года № 786 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»]</ref> == Репертуары == * Азра, романс (А. Рубинштейн — Г. Гейне/П. Чайковский) * Ария Надира ([[Жорж Бизе|Ж.]] [[Жорж Бизе|Бизе]], опера «Искатели жемчуга») * Весенняя песня (Г. Вольф) * Высока волна на Волге (Б. Терентьев — А. Жаров) * Жаворонок, романс (М. Глинка — Н. Кукольник) * Желание (Ц. Кюи — А. Пушкин) * Зачем (П. Чайковский — Л. Мей) * К цитре (М. Глинка) * Коробейники (Я. Пригожий — Н. Некрасов) * Мальчик и пчела (Г. Вольф — Э. Мёрике) * Милая, чудесная (С. Потоцкий) * Не пой, красавица при мне, романс (С. Рахманинов — А. Пушкин) * Нимфа (Н. Римский-Корсаков — А. Майков) * Пимпинелла (П. Чайковский) * Пой (Р. Штраус — К. Генкель) * Редеет облаков летучая гряда (Н. Римский-Корсаков — А. Пушкин) * С тобою мне побыть хотелось (А. Гречанинов — А. Плещеев) * Серенада (Р. Штраус — А. Шакк) * Серенада Смита (Ж. Бизе, опера «Пертская красавица»)<ref>{{Cite web|url=https://www.radioblago.ru/vremyakultury/gennadiy-pishaev-2|title=Говорит Геннадий Пищаев|last=|first=|date=|publisher=|language=Russian|quote=}}</ref> * Сожжённое письмо (Ц. Кюи — А. Пушкин) * Степью я иду унылою (А. Гречанинов — А. Плещеев) * Тайная любовь (Э. Григ — Б. Бьёрнсон) * Я здесь, Инезилья (М. Глинка — А. Пушкин) * Я помню чудное мгновенье (М. Глинка — А. Пушкин) == Дискографияһы == * ''[[Чайковский Пётр Ильич|Чайковский, П. И.]] (1840—1893).'' Шестнадцать песен для детей, соч. 54 [Звукозапись] / П. И. Чайковский, стихи А. Н. Плещеева, К. С. Аксакова; исполн. : Г. Пищаев (тенор), А. Бахчиев (ф-но). — {{М.}} : Мелодия, 1980. — 1 грп. [ГОСТ 5289—73] (52 мин.) : 33 об/мин, стерео. — С10—13487—8. — (П. Чайковский : Полн. собр. соч. в грамзаписи. Часть 3, комплект 3, пласт. 7). == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == Газета «Выбор» № 119 (9475) от 15 августа 2012 года. == Һылтанмалар == * {{БЭ|78212}}{{V|29|07|2021}} * [http://ufa.bezformata.ru/listnews/rossijskogo-pevtca-gennadiya-pishaeva/5638131/ Его голос до сих пор считается непревзойдённым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307214036/http://ufa.bezformata.ru/listnews/rossijskogo-pevtca-gennadiya-pishaeva/5638131/ |date=2014-03-07 }} * [http://kkre-39.narod.ru/pishaev.htm Геннадий Пищаев. Биография, музыкальные записи] * [http://www.radioblago.ru/vremyakultury/gennadiy-pishaev Интервью с Геннадием Пищаевым в передаче «Время культуры» на радио «Благо» 2016.01.10] * [http://www.muzcentrum.ru/orpheusradio/programs/nothereevenings/19384-gennadij-pishchaev-navernoe-ya-schastlivyj-chelovek-potomu-chto-pel-tu-muzyku-kotoraya-nravilas Геннадий Пищаев: «Наверное, я счастливый человек, потому что пел ту музыку, которая нравилась»] //Радиопрограмма: Нездешние вечера на радио «Орфей», 15.05.2016. Время выхода: Воскресенье, 22.00 {{Тышҡы һытанмалар}} [[Категория:СССР опера йырсылары]] [[Категория:Шәхестәр:Ишембай]] [[Категория:Тенорҙар]] [[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған артистары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] [[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]] [[Категория:1927 йылда тыуғандар]] [[Категория:30 июлдә тыуғандар]] qeg2ikpf1wk7vnk0nr9m0wpugrbi0b7 0 168833 1301057 1279617 2026-07-15T13:07:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301057 wikitext text/x-wiki {{Ук}}{{Карточка предприятия}} '''АО «ГОЗ Обухов заводы»''' — [[Рәсәй Федерацияһы|рәсәй]] предприятиеһы, эре [[металлургия]] һәм [[машиналар эшләү]] заводы, [[Санкт-Петербург]] ҡалаһында урынлашҡан. Шулай уҡ '''Обухов ҡорос ҡойоу заводы''' һәм '''«Большевик» Ленинград дәүләт заводы'''. == Тарих == Заводҡа нигеҙ 1863 йылдың 4 майында (16 май) [[Рәсәй империяһы]]ның Шлиссельбург трактындағы Александровский ауылында П М. Обухов, Н. И. Путилов һәм С. Г. Кудрявцев ширҡәтенең Диңгеҙ министрлығы менән килешеү төҙөү арҡаһында һалынған. [[1864 йыл]]дың ноябрендә император Александр I заводтың начальнигы итеп офицер (капитан-лейтенант) А. А. Колокольцовты тәғәйенләй. 1870-се йылдар башында Обухов ҡорос ҡойоу заводы ҡорал етештереү буйынса донъя кимәленә сыға. Колокольцов хеҙмәттәшлеккә билдәле ғалим-металлург Д. К. Черновты йәлеп итә, шуның өсөн тейешле лаборатория һәм производство базаһы булдырыла. [[Рәсәй]]ҙә тәүге тапҡыр заводта конвертор һәм мартен мейестәре эшләй башлай. [[Файл:Реклама_завода_Большевик,_1927.jpg|мини|Реклама завод заводының рекламаһы, «Бөтә Ленинград», 1927 йыл.]] [[Файл:Карта-схема_к_статье_«Обуховский_сталелитейный_завод»._Военная_энциклопедия_Сытина_(Санкт-Петербург,_1911-1915).jpg|слева|мини|255x255пкс|<center> Обухов заводы. 1912 </center>]] [[Файл:RUS_Cruiser_Aurora_front_gun_detail.jpg|мини|Аврора крейсеры орудиеһының йоҙағы]] [[1884 йыл]]да Обухов заводы Рәсәйҙә торпедалар етештереү буйынса әйҙәүсе завод була. 1895 йылда инженер А. А. Ржешотарский Рәсәй империяһы предприятиеһында тәүге металлография лабораторияһын булдыра<ref>{{БСЭ3|статья=Ржешотарский Альфонс Александрович}}</ref>. 1886 йылда ҡаҙна Обухов заводын һатып алған. Обухов заводы Рәсәй империяһының техник яҡтан иң алдынғы предприятиеларының береһе була. Заводта 20 сорт ҡорос, караптар өсөн броня, артиллерия башнялары ҡоролмалары, төрлө калибрлы пушкалар, снарядтар, миналар, ҡорос, суйын һәм баҡыр ҡойолмалар, пароход коленчатый валдары, хирургия һәм чертеж инструменттары, ҡорос мылтыҡ олондары һәм винтовкалар өсөн магазиндар коробкаһы, Рәсәй тимер юлдарының хәрәкәтсән составтары өсөн тәгәрмәстәр, күсәрҙәр, шиндар һәм башҡалар етештерелгән. 1886 йылда Обухов заводы А. Ф. Можайский самолеты өсөн ике двигатель эшләргә заказ ала. 1890-сы йылдар башынан алып заводта артиллерия снарядтары һәм броненосецтарҙы көпләү өсөн броня табаҡтар (листы) етештереү башлана. Завод Бөтә Рәсәй һәм сит илдәр күргәҙмәләрендә әүҙем ҡатнаша: [[Париж]] — 1867 йылда, Бөтә Рәсәй [[Санкт-Петербург]] — 1870 йылда, [[Мәскәү]] — 1872 йыл, [[Вена]] — 1873 йылда, Филадельфия — 1876 йылда, Новгород — 1896 йылда ҡатнаша Был күргәҙмәләрҙең бөтәһендә лә завод продукцияһы юғары наградаларға эйә була. 1901 йылдың майында заводта эре стачка була, ул ғәскәр һәм полиция менән бәрелешкә әйләнә (Обухов оборонаһы). [[1904 йыл]]да Обухов заводына Александровский ҡорос ҡойоү һәм рельстар ҡойоу (рельсопрокатный) заводы ҡушыла. 1905 йылда заводта оптик оҫтахана булдырыла, унда төп оптик приборҙар: прицел(төбәп тоҫҡау), стереотруба, панорама, призматик биноклдәр — ештереү үҙләштерелә. 1905 йылғы революция ваҡытында завод Петербургта беренсе булып 8-сәғәтлек эш көнө индерә. [[1908 йыл]]да император [[Николай II]] указына ярашлы диңгеҙ министрлығына ҡараған башҡа заводтар (Ижора, Адмиралтейский һәм Балтик) менән бергә рус флоты үҫешенә индергән өлөшө өсөн завод үҙенең флагын булдырыу хоҡуғына лайыҡ була. 1900 йылда заводта 4000 тирәһе кеше эшләгән, ә 1914 йылда — 10 266 кеше булған инде. [[1917 йыл]]да революция ваҡытында заводтаҙур ҡыҙыл гвардия отряды төҙөлгән. [[Октябрь революцияһы|1917 йылғы Октябрь революцияһынан]] һуң, 1918 йылда завод начальнигы эштән ситләтелә, ә завод менән идара итеү өсөн махсус комиссия төҙөлә һәм был комиссия 1920 йылға тиклем завод менән идара итә. Әммә 1917 йылдың 22 декабрендә Обухов заводы туҡтай, ә 1918 йылдың 28 ғинуарында булған бөтә эшселәр таратыла. 3 йыл тирәһе завод эшләмәй тора. 1922 йылдың 4 ноябрендәге [[Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советы|Петросоветтың]] ҡарарына ярашлы Обухов заводының исеме '''«Большевик» дәүләт ҡорал оптика һәм ҡорос ҡойоу заводы''' тип үҙгәртелә. Заводта беренсе совет тракторҙары һәм тәүге<ref>Первые советские танки [[Русский Рено|«Борец за свободу товарищ Ленин» (Русский Рено)]] с 1920 г. строились на заводе «[[Красное Сормово]]», и один из них стоит на постаменте недалеко от завода</ref> [[танк]]тар эшләнә. [[1924 йыл]]да «Большевик» заводында танк төҙөүсе-энтузиастар төркөмө барлыҡҡа килә, һуңынан ул тәжрибә-конструкторлыҡ машиналар бүлеге (ОКМО) тип атала. [[1932 йыл]]да ОКМО һәм танк етештереү производствоһы «К. Е. Ворошилов исемендәге № 174 Ленинград дәүләт заводы)дәге һәм «С. М. Киров исемендәге № 185 Ленинград машиналар эшләү тәжрибә заводына» әйләнә. 1992 йылда заводҡа тәүге исеме ҡайтарыла — ФГУП «Дәүләт Обухов заводы». 2003 йылда был исем үҙгәртелә һәм ААО «ФГУП Обухов заводы» тип атала. [[Файл:Obuknov_plant_museum._Model_of_the_plant_2.jpg|мини|Обухов заводының музейы. Хәҙерге заводтың макеты]] Әлеге ваҡытта завод ([[Рәсәй Президенты|РФ Президентының]] 2002 йылғы указына ярашлы) ВКО «Алмаз-Антей» Концернына инә. Обухов заводында «Обуховец» (Мурзинка) футбол командаһы бар, ул 1912 йылда нигеҙләнгән. Революциянан һуң завод һәм ундағы футбол командаһы ла «Большевик» тип атала. [[1971 йыл]]да «Большевик» заводы хеҙмәткәрҙәре өсөн спорт һарайы төҙөлә, ул «Спартак» баҡсаһында урынлашҡан<ref>[http://kanoner.com/2020/01/15/165000/ Обуховский спорткомплекс в саду «Спартак» расширили и переоформили]</ref>. «Большевик» спорт клубы эшләп торған. 2014 йылда «Алмаз-Антей» концернының төньяҡ-көнбайыш төбәк үҙәге ҡарары буйынса «Алмаз-Антей» футбол клубы ойошторола (унда балалар-үҫмерҙәр бүлеге булдырыла), КАД-ты төҙөгән саҡта бөтөрөлгән «Обуховец» стадионы<ref>[http://www.zenit-history.ru/stadiony-zenita/5061-stadion-obukhovets Стадион «Обуховец»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117214946/http://www.zenit-history.ru/stadiony-zenita/5061-stadion-obukhovets |date=2019-11-17 }}</ref> эргәһендәге спорткомплекс составында футбол яланы һәм яңы стадион 2014 йылда асыла<ref>{{Youtube|Сюжет о ФК «Алмаз-Антей»}}, 1-й канал Санкт-Петербург</ref><ref>[https://fcalmaz-antey.ru/сlub/stadium/ Стадион]</ref>. == Продукция == [[Файл:Музей_Обуховского_завода._Автоматический_миномёт_2Б-9_"Василёк".jpg|мини|Обухов заводы музейы. Автоматик миномет 2Б-9 &#x22;Василек&#x22;]] Обухов заводы Рәсәй Һауа көстәре өсөн команда пункттарын эшләп сығара: * '''15В52''' РТ-2 ракета комплекстары өсөн * '''15В52У''' МР УР-100, УР-100Н, РТ-23 УТТХ ракета комплекстары өсөн * '''15В155''' H-36М2 ракета комплекстары өсөн * '''15В222''' РТ-2ПМ2 ракета комплекстары өсөн * '''15В242''' РС-24 ракета комплекстары өсөн == Иҫкәрмә == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * ''Колчак В. И.'' История Обуховского сталелитейного завода в связи с прогрессом артиллерийской техники. — СПБ, 1903. * ''Каптерев Н. А.'' [http://dlib.rsl.ru/viewer/01003804193#?page=7 Обуховский сталелитейный завод]. — СПб.: т-во Р. Голике и А. Вильборг, [1913]. — 76 с. * Розанов М. Д. Обуховцы. — Л., 1938; Л., 1965. * Знаменитые россияне в истории Удомельского края. Биографические очерки / Сост. Д. Л. Подушков. — Тверь: СФК-офис, 2009. — 416 с. (А. А. Колокольцов. — С. 62—86). * Исторические кладбища Санкт-Петербурга / Сост. Ю. М. Пирютко, А. В. Кобак. — М.—СПб., 2009. * Куприянов Д. Д. Колокольцов А. А. — талантливый организатор русской военной промышленности // Удомельская старина: Краеведческий альманах. — 1999. — № 12. * Масленников Б. К биографии Колокольцова А. А. и истории Обуховского завода (в том числе Колокольцов А. А. «Плавание на шхуне Хеда в 1855—1856», Масленников Б. «Командир шхуны „Хеда“») // Дальневосточные приключения и путешествия. — Хабаровск. — 1982. — Вып. 10. — С. 215—251. * Колокольцов В. И. Отклонение. Колокольцовы в Тверской губ. Провинциальные родословные XIV—XX век. Книга 2. — СПб., 2008. — С. 131—133. * Колокольцов А. А. Умер 1.10.1904 (Некролог) — СПб., 1904. * Гумилевский Л. Правозвестник (повесть) // Наука и жизнь. — 1972. == Һылтанмалар == * {{Official}} * [http://www.arendator.ru/articles/1/art/22191/ Санкт-Петербургта. Технопарк обухов завод төҙөлгән урынға барып], Арендаторҙар.ру, [[10 июнь|10.06]].[[2008 йыл|2008]] * [https://web.archive.org/web/20120210042020/http://photoarchive.spb.ru:9090/www/showChildObjects.do?object=2501337636 XIX быуат обухов заводтары фотоһы менән альбомдар.] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61009 Н Спецсообщение. И. Ежов И. В. Сталин заводының кб начальнигы мөмкинлеге биреү тураһында «Большевик» вредительство эҙемтәләре бөтөрөлә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210731055836/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/61009 |date=2021-07-31 }} [[Категория:Санкт-Петербург предприятиелары]] [[Категория:Алфавит буйынса предприятиелар]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған ойошмалар]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ойошмалар]] cvs11ja5gixgtct2d35eutzvcmlfklh 0 170872 1301083 1256801 2026-07-16T10:19:23Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301083 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Халыҡтарҙы депортациялау''' — СССР-ҙа сәйәси репрессияларҙың бер төрө. Репрессияларҙың бер алымы булған депортацияларҙың төп үҙенсәлеге — суд ҡарары сығармайынса, билдәле бер контенгентҡа<ref>Направленность не на конкретное лицо, а на широкие группы, отвечающие заданным сверху критериям</ref> ҡараған кеше массаларын бик алыҫ, улар йәшәп өйрәнмәгән һәм хатта йыш ҡына хәүефле мөхиткә күсереү<ref>{{Китап|автор=[[Полян, Павел Маркович|Полян П. М.]]|часть=Депортации и этничность|заглавие=Сталинские депортации. 1928—1953|место=М.|издательство=МФД, Материк|год=2005|серия=Россия. XX век. Документы|страницы=5|страниц=904|isbn=5-85646-143-6}}</ref>. Павел Поляна фекеренсә, СССР-ҙа ун халыҡ тоталь депортацияға дусар ителә: корейҙар, немецтар, [[Ингерманландтар|финн-ингерманландтар]], [[Ҡарасайҙар|ҡарасәйҙәр]], [[ҡалмыҡтар]], [[чечендар]], [[ингуштар]], [[балҡарҙар]], [[ҡырым татарҙары]] һәм [[Месхет төрөктәре|төрөк-месхетинтар]]. Уларҙың етәүһе — немецтар, ҡарасәйҙәр, ҡалмыҡтар, ингуштар, чечендар, балҡарҙар һәм ҡырым татарҙары — шул уҡ ваҡытта милли автономияларын да юғалта. СССР-ҙа тағы бик күп этник, этноконфессиональ һәм социаль категорияларға ҡараған совет граждандары депортацияға дусар ителә: [[казактар]], төрлө милләттәге «кулактар»: [[татарҙар]]<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (10 августа 2020)">179 көн сығанағы күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>, поляктар, [[белорустар]], [[әзербайжандар]], [[Курдтар|көрттәр]], ассирийҙар, ҡытайҙар, [[урыҫтар]], ирандар, фарсы йәһүдтәре, [[украиндар]], молдавандар, литвалар, латыштар, эстондар, гректар, итальяндар, болғарҙар, [[әрмәндәр]], хемшиндар, әрмәндәр-«дашнактар», [[төрөктәр]], таджиктар, [[сахалар]]<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">&#x5B;''<nowiki><span style="" title="не указан источник на утверждение (23 ноября 2020)">сығанаҡ 74 көн күрһәтелмәгән</span></nowiki>''&#x5D;</sup>, абхаздар, венгрҙар һәм башҡалар<ref>{{Мәҡәлә|заглавие=Депортация народов в СССР. Справка|ссылка=http://ria.ru/society/20091114/193419498.html|издание=[[РИА Новости]]|год=14 ноября 2009 года}}</ref>. Сталин осоронда депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был сараны үткәреүҙе әҙерләүҙә депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре ҡатнаша.<ref name="автоссылка2">''[[Росси, Жак|Росси Ж.]]'' Справочник по ГУЛАГу: в двух частях, Часть 1. — М.: Просвет, 1991. — С. 204.</ref> [сығанағы юҡ]. Аҙаҡ депортацияға икенсе төрлө баһа ҡуйыла, һәм советтарҙан һуңғы осорҙа Европа парламенты тарафынан [[геноцид]] һәм кешелеклеккә ҡаршы енәйәт тип квалификациялана. РСФСР Юғары Советының 1991 йылдың 26 апрелендә ҡабул иткән «Репрессияға дусар ителгән халыҡтарҙы аҡлау тураһындағы» законына ярашлы, милли йәки башҡа социаль төркөмгә ҡарауы буйынса дәүләт кимәлендә яла яғыу сәйәсәте һәм көсләп күсереү, милли-дәүләт берәмектәрен бөтөрөү, милли-территориаль сиктәрҙе үҙгәртеү, махсус рәүештә булдырылған тораҡ пункттарында террор һәм көсләү режимын урышлаштырыу менән үткәрелгән геносидты кисергән халыҡтар, милләттәр йәки этник төркөмдәр һәм башҡа мәҙәни-этник берлектәр (мәҫәлән, [[казактар]]) репрессияға дусар ителгәндәр, тип таныла<ref>{{Cite web|url=http://ria.ru/spravka/20110426/368069285.html|title=Закон «О реабилитации репрессированных народов» (1991). Справка|date=2011-04-26|publisher=РИА Новости|description=26 апреля 2011 года исполняется 20 лет со дня принятия в РСФСР Закона «О реабилитации репрессированных народов».|lang=ru|accessdate=2013-03-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FHHI3z9U?url=http://ria.ru/spravka/20110426/368069285.html|archivedate=2013-03-21}}</ref>. 2010 йылда бер төркөм тарихсы-ғалимдар (Николай Бугай һәм башҡалар) Советтар Союзы сиктәрендә СССР-ҙа йәшәгәндәрҙе үҙ иректәренән тыш мәжбүри рәүештә күсереүгә ҡарата ҡулланылған «депортация» төшөнсәһен ҡулланыуҙы тәнҡитләп сығыш яһай. Николай Бугай һәм башҡалар «депортация» төшөнсәһе урынына «мәжбүри рәүештә күсерелгәндәр» тигән терминды ҡулланырға тәҡдим итә. == Төшөнсәһе == Совет осорондағы мәжбүри миграцияға ҡарата төрлө төшөнсәләрҙе ҡулланалар. Мәҫәлән, тарихсы Л. Н. Дьяченко 2013 йылда Ҡырғыҙ ССР-ндағы мәжбүри миграцияларға арналған докторлыҡ диссертацияһында түбәндәге төшөнсәләрҙе ҡуллана<ref name="автоссылка1">''Бугай Н. Ф.'' Защита состоялась, проблемы остаются… // Приволжский научный вестник. — 2014. — № 7 (35). — С. 123.</ref>: * «тоталь депортация»; * «репрессив депортация»; * «мәжбүри депортация»; * «милләт буйынса» депортация ; * «геосәйәси депортация». Бындай терминдар СССР-ҙағы мәжбүри миграцияларҙы тикшеренеүсе Николай Бугай яғынан тәнҡиткә дусар ителә. Бугай фекерсә, бындай төшөнсәләр ҡулланыу кәрәк түгел<ref name="автоссылка1"/>. Бугай үҙенең рецензияһында был миграцияларҙы «мәжбүри күсенеү» тип атай <ref>''Бугай Н. Ф.'' Защита состоялась, проблемы остаются… // Приволжский научный вестник. — 2014. — № 7 (35). — С. 118—135.</ref>. == 1920-се йылдарҙа урыҫ казактарын депортациялау == Совет депортация сәйәсәте 1918—1925 йылдарҙа аҡ гвардия [[казактар]]ын һәм эре ер биләүселәрҙе күсереүҙән башлана<ref name="demoscope.ru">[http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/analit01.php У истоков советской депортационной политики: выселения белых казаков и крупных землевладельцев (1918—1925)]</ref> Совет депортацияһының тәүге ҡорбандары — Терек өлкәһе казактары (Сунья (Сунжен) казак һыҙаты), улар 1920 йылда үҙ йорттарынан ҡыуып сығарыла һәм Төньяҡ Кавказдың башҡа урындарына, Донбасҡа, шулай уҡ [[Алыҫ Төньяҡ]]ҡа ебәрелә. Уларҙың ерҙәре [[чечендар]] һәм [[ингуштар]]ға бирелә, ә тораҡ пункттарының атамалары үҙгәртелә. 1921 йылда Төркөстан крайынан Үҙәк Азияның Етеһыу өлкәһендәге урыҫтар һәм украиндар совет милли сәйәсәте ҡорбандары була<ref name="demoscope.ru"/><ref>[http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm Кавказская депортация] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927031344/http://www.specnaz.ru/archive/08.2000/14.htm |date=2007-09-27 }}</ref>. == 1930-сы йылдарҙа совет милли сәйәсәте == 1933 йылға илебҙҙә 5300 милли ауыл Советы һәм 250 милли районы иҫәпләнә. Мәҫәлән, [[Ленинград өлкәһе]]ндә генә 57 милли ауыл Советы һәм 3 милли район (Карел, Фин һәм Вепс) була. Уҡытыу милли телдә алып барылған мәтәптәр эшләй. 1930 йылдар башында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] 40 телдә, шул иҫәптән [[Ҡытай теле|ҡытай]] телендә лә гәзит нәшер ителә. Радиотапшырыуҙар [[фин теле]]ндә алып барыла (ул саҡта Ленинград һәм Ленинград өлкәһендә 130 мең тирәһе фин йәшәй). 1930-сы йылдар уртаһында элекке милли сәйәсәттән баш тарта башлайҙар, һөҙөмтәлә айырым халыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең милли автономиялары (ҡайһы бер осраҡтарҙа сәйәси автономияһы ла) бөтөрөлә. Илдә власты үҙәкләштереү, территориаль идаранан тармаҡ идараһына күсеү, реаль һәм потенциаль оппозицияны эҙәрлекләү фонында ошондай хәлдәр тыуа. 1930 йылдар уртаһында [[Санкт-Петербург|Ленинградта]] тәүҙә күп кенә эстондар, латыштар, литвалар, поляктар, финдар һәм [[немецтар]] ҡулға алына. 1935 йылдың яҙынан төньяҡ-көнбайышта сик буйы районынан мәжбүри рәүештә урындағы халыҡ күсерелә, уларҙың төп өлөшө [[Ингерманландтар|финн-ингерманландтар]] була. === Поляктар һәм немецтарҙы депортациялау === [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Совет Украинаһының]] Польша сигенә яҡын урынлашҡан территорияларынан (мәҫәлән, [[Хмельницкий өлкәһе|Каменец-Подольск өлкәһенән]])<ref>{{Cite web|url=http://www.reabit.org.ua/nbr/?st=4&region=&ss=&logic=or&f1_type=begins&f1_str=&f2_type=begins&f2_str=&f3_type=begins&f3_str=&f4_from=&f4_till=&f7%5B%5D=22&f14%5B%5D=all#list|title=Национальный банк репрессированных|author=http://www.reabit.org.ua|date=2013|publisher=Сайт}}</ref> милләттәре поляк (15 мең ғаилә) һәм немец булған (яҡынса 65 мең тирәһе) ғаиләләр депортациялана һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһенә, ә 1936 йылда Ҡарағанда өлкәһенә ебәрелә, СССР-ҙың генераль прокуроры, А. Я. Вышинский мәғлүмәттәре буйынса 1939 йылдың ноябренән 1941 йылдың июненә тиклемге осорҙа 389 382 кеше депортациялана. Уларҙың 52 проценты (202,5 мең) ҡатын-ҡыҙҙар, ә 12 процентын (46,7 мең) балалар тәшкил итә. Юлда барғанда һәм урынға барып еткәс, депортацияланғандарҙың (яҡынса 39 мең кеше) яҡынса 10 проценты вафат була{{Sfn|secret}}. Поляк тикшеренеүселәренең мәғлүмәттәре буйынса (улар ситләтелгән мәғлүмәттәргә таянып иҫәпләгән) сама буйынса бөтә этаптарҙы бергә алғанда бер миллион кеше депортацияланған{{Sfn|secret}} (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — яҡынса 1 200 000 кеше<ref>AFP / Expatica (30 August 2009), Polish experts lower nation’s WWII death toll, Expatica Communications BV</ref>). === Корейҙарҙы депортациялау === 1937 йылдың сентябрендә Совнарком һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты берлектә «Алыҫ Көнсығыш крайының сик буйы менән сиктәш булған райондарынан корей халыҡын күсереү тураһында» 1428—326сс һанлы ҡарар ҡабул итә, уның нигеҙендә Алыҫ Көнсығыштың сик буйы райондарынан 172 мең этник корей Урта Азияның кеше йәшәмәгән сиҙәм тупраҡлы ерҙәренә («Арал диңгеҙе һәм Балхаш күле райондарына һәм Үзбәк ССР-ына») мәжбүри рәүештә күсерелә. Был ҡарарға Сталин менән [[Молотов Вячеслав Михайлович|Молотов]] ҡул ҡуя. Шул уҡ ваҡытта күсерелгән кешеләрҙең элек йәшәгән урындарында тороп ҡалған милкенең хаҡын ҡайтарырға һәм теләгәндәргә сит илгә сығып китергә булышлыҡ итергә тигән күрһәтмә лә була<ref>[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm Постановление № 1428—326 «О выселении корейского населения из пограничных районов Дальневосточного края»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414205617/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/370821.htm |date=2014-04-14 }}</ref><ref>[https://timenote.info/ru/events/postanovlenie-Sovnarkoma-i-CK-VKP(b)-1428-326-O-viselenii-korejskogo-naselenija-iz-pogranichnih-rajonov-Dalnevostochnogo-kraja Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) № 1428-326сс «О выселении корейского населения пограничных районов Дальневосточного края»]</ref>. 1937 йылдың аҙағына Урта Азия республикалары һәм өлкәләрҙән ситтә урынлашҡан милли райондар һәм ауыл советтары әкренләп тулыһынса бөтөрөлә. Шулай уҡ автономияларҙан ситтә лә [ниндәй?<sup class="" style="white-space: nowrap">&#x5D;</sup> корей телендә уҡытыу һәм китап сығарыу туҡтатыла. Сталин осоронда был депортация рәсми рәүештә «ирекле күсенеү» тип атала, сөнки был ҡарарҙы депортацияланған милләттәрҙең партия вәкилдәре әҙерләй һәм тормошҡа ашыра<ref name="автоссылка2"/>. 1993 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Ҡарары менән 1937 йылдан башлап совет корейҙарына ҡарата ҡабул ителгән акттар законһыҙ тип таныла. Ғәмәлдә корейҙар сәйәси репрессия ҡорбандары булараҡ аҡлана<ref>[http://www.coast.ru/referats/librery1/editions/perm1/3_05.htm Постановление «О реабилитации советских корейцев»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141012091717/http://www.coast.ru/referats/librery1/editions/perm1/3_05.htm |date=2014-10-12 }}</ref>. === Ҡытайҙарҙы депортациялау === 1938 йылдың май-июль айҙарында Алыҫ Көнсығышта йәшәгән 7,9 мең ҡытай кешеһе СССР-ҙан [[Шеңжан-Уйғыр автономиялы районы|Синьцзянға]] депортациялана. Ҡытайға ҡайтырға теләмәгәндәр һәм совет гражданлығын алғандар Алыҫ Көнсығыш крайының Кур-Урмий районына (1,9 мең кеше), тағы 1,4 мең кеше [[Ҡаҙағстан]]ға депортациялана{{Sfn|Ларин|2009}}<ref>{{Мәҡәлә|автор=[[Дацышен, Владимир Григорьевич|Дацышен В. Г.]]|заглавие=Политические репрессии и китайцы в СССР|ссылка=http://www.penpolit.ru/papers/detail2.php?ELEMENT_ID=947|издание=Сибирь и ссылка : Siberia and the Exile История пенитенциарной политики Российского государства и Сибирь XVIII–XXI веков|оригинал=|год=25.02.2010|ответственный=}} </ref>. == Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы депортация == 1943—1944 йылдарҙа коллаборационизмда ғәйепләнеп, [[ҡалмыҡтар]], [[ингуштар]], [[чечендар]], [[ҡарасайҙар]], [[Балҡарҙар|балҡар]], [[ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], [[Месхет төрөктәре]], Понтий гректары, болғар, сиғандар, [[курдтар]] күпләп депортациялана. Был халыҡтарҙың автономиялары (әгәр булһа) бөтөрөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бөтәһе 61 милләт вәкилдәре мәжбүри күсенеүгә дусар ителә<ref name="Скепсис">{{Cite news|title=Депортация народов|publisher=Научно-просветительский журнал «Скепсис»|url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай|language=}}</ref>. Тарихсы Александр Статиев фекеренсә, һуғышҡа тиклемге йылдарҙа дәүләт менән низағҡа ингән өсөн был халыҡтар һәм милләттәр депортацияланған. Әммә хатта үтә йәшерен эш ҡағыҙҙары араһында совет власыныңҡырым гректарын, [[Месхет төрөктәре]]н, [[курдтар]]ҙы, хемшилдарҙы дәүләткә хыянат итеүҙә шикләнеүен раҫлаған бер генә документ та табылмай; икенсе яҡтан, партия органдары тарафынан ҡабарҙы һәм [[Карелдар|карел]] халыҡтары коллаборационизмда ғәйепләнһә лә, депортацияға дусар ителмәй<ref name="statiev">Alexander Statiev. The Nature of Anti-Soviet Armed Resistance, 1942-44: The North Caucasus, the Kalmyk Autonomous Republic, and Crimea // Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History. — Volume 6. — Number 2 (Spring 2005, New Series). — PP. 317—318.</ref>. === Немецтарҙы депортациялау === СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 28 авгусындағы Указына ярашлы<ref>{{Cite web|url=http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4332.htm|title=Указ Президиума ВС СССР от 28.08.1941|publisher=www.libussr.ru}}</ref> 367 000 немец көнсығышҡа депортациялана: Коми республикаһына, [[Урал]], [[Ҡаҙағстан]], [[Себер]] һәм [[Алтай Республикаһы|Алтайға]]. Немецтарҙың бер өлөшө хәрәкәт итеүсе армиянан ҡайтарып алына. 1942 йылда 17 йәшлек совет немецтарын эшселәр колоннаһына алыу башлана. Мобилизацияға эләккән немецтар заводтар төҙөй, ағас ҡырҡыуҙа һәм рудниктарҙа эшләй. Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың ([[венгрҙар]], болғар, күп кенә финдар) вәкилдәре лә лепортациялана. Ленинград фронтының хәрби советының 1942 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә 1942 йылдың март-апрелендә фронт һыҙығындағы зонанан 40 мең самаһы финн һәм немец депортациялана. Шуларҙың һуғыштан һуң өйөнә ҡайтҡандары 1947—1948 йылдарҙа ҡабат депортацияға дусар ителә. == Депортациялаланған халыҡтарҙың хәле == 1948 йылда немецтарға, шулай уҡ башҡа депортацияланған халыҡтарға ([[Ҡалмыҡтар|ҡалмыҡ]], [[Ингуштар|ҡарасай]], [[Чечендар|чечен]], финна, [[Балҡарҙар|балҡар]] һәм башҡаларға), депортация районын ташлап, тыуған иленә ҡайтыуҙы тыйған указ ҡабул ителә. Был указды боҙғандар 20 йылға лагерь эштәренә ебәрелә [1606 көн сығанағы күрһәтелмәгән]. Депортацияланған халыҡтар вәкилдәре ВКП(б) һәм ВЛКСМ-дан сығарылмай, һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителмәй. == Депортацияны ойоштороуҙа СССР-ҙың юғары етәкселәренең роле == Депортация тураһындағы ҡарарҙар ОГПУ-НКВД инициативаһы буйынса партия һәм хөкүмәт органдары етәкселеге кимәлендә ҡабул ителә, был шарт депортацияның совет суд системаһы ҡарамағында булмауын раҫлай һәм махсус торағ пункттары системаһын холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары һәм колонияларынан ҡырҡа айырылыуын күрһәтә. Тарихсылар фекеренсә, СССР эске эштәр халыҡ комиссары [[Берия Лаврентий Павлович|Лаврентий Берияның]] күпселек депортацияларҙың инициаторы булған, тап ул баш командующийға тәҡдим менән докладнойҙар яҙған. == Реабилитациялау == === СССР-ҙа === 1956 йылдың 17 ғинуарында Юғары Совет Президиумының 1936 йылда күсерелгән поляктарҙан; 1956 йылдың 17 мартында — ҡалмыҡтарҙан, 27 мартта — грек, болғар һәм [[әрмәндәр]]ҙән; 1956 йылдың 18 апрелендә — ҡырым татарҙары, [[балҡарҙар]], [[Месхет төрөктәре]], хемшилдар һәм курдтарҙан; 1956 йылдың 16 июлендә чечен, ингуш һәм ҡарасайҙарҙан хоҡуҡи сикләүҙәрҙе алған Указы сыға. 1957—1958 йылдарҙа ҡалмыҡ, чечен, ҡарасай, балҡар һәм ингуштарҙың милли автономиялары тергеҙелә; был халыҡтарға үҙҙәренең тарихи биләмәләренә ҡайтырға рөхсәт ителә. Репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың тарихи ватанына ҡайтыуы ҡатмарлылыҡтар ҙа тыуҙыра, хатта ул ваҡытта һәм артабан да милләт-ара низағ тыуҙыра. Сөнки тарихи ватанына ҡайтҡан чечендар һәм улар депортацияла йәшәгән мәлдә Грозный өлкәһенә күсенгән урыҫтар араһында; Төньяҡ Осетия АССР-ының Ҡала яны районына күсенеп төпләнгән осетиндар менән тыуған еренә аяҡ баҫҡан ингуштар араһында милләт-ара аңлашылмаусанлыҡтар, бәхәстәр тыуа. Әммә репрессияларға дусар ителгән халыҡтарҙың байтағы (Волга буйы немецтары, ҡырым татарҙары, месхет төрөктәре, гректар, корейҙар һәм башҡалар) тарихи ватанына ҡайтарылмай һәм милли автономиялары ла тергеҙелмәй.. 1964 йылдың 29 авгусында, йәғни депортацияланғандан һуң 23 йыл үткәс, СССР Юғары Советы Президиумы үҙенең 1964 йылдың 29 авгусындағы 2820-се Указы менән Волга буйының немец халҡына ҡарата ҡулланылған дәлилһеҙ ғәйепләүҙәрҙе тулыһынса юҡҡа сығара, ә 1972 йылда депортацияланған немецтарҙың ирекле күсеп йөрөүен сикләүҙәрҙе тулыһынса алған һәм уларҙың күсерелгәнгә тиклем йәшәгән урындарына ҡайтыу хоҡуғын тергеҙеүсе указ ҡабул ителә. 1960-сы йылдар уртаһында «ғәйеп тағылған халыҡтарҙы» реабилитациялау тулыһынса тип әйтерлек туҡтатыла. == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == {{Навигация |Портал = СССР }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131919/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 |date=2020-09-22 }} — М.: Материк, 2005. — (Международный фонд «Демократия», серия «Россия. XX век. Документы») * ''Павел Полян.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле… История и география принудительных миграций в СССР.] Монография * ''Павел Полян.'' [http://index.org.ru/journal/14/polyan1401.html Любимые игрушки диктатора. Размышления о советской депортационной политике] // Индекс/Досье на цензуру, № 14, 2001 * ''Вшивцева Ю. В., Федченко Е. В.'' [http://bg.sutr.ru/journals_n/1317463930.pdf Влияние политических репрессий и депортаций на изменение этносоциальной ситуации на Кубани в предвоенный период]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Былые годы, № 3 (17), 2010 * [http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1157052,00.html Депортация балкарцев, кабардинцев и других народов СССР] // [[Немецкая волна]] * ''Эдиев Д. М.'' [http://demoscope.ru/weekly/2004/0147/biblio01.php Демографические потери депортированных народов СССР.] — Ставрополь, 2003. * ''Николай Бугай.'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html Депортация народов] // scepsis.ru * ''Асиф Гаджиев.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.] * {{cite web |author = Никита Мендкович |title = Хайбахское дело |url = http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |work = actualhistory.ru |accessdate = 2018-01-28 |ref = Мендкович }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180318180501/http://actualhistory.ru/poilemics-haibach |date=2018-03-18 }} {{Сталин репрессиялары}} [[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]] [[Категория:Депортацияланған халыҡтар]] [[Категория:СССР-ҙа НКВД операциялары]] r3x3zdxssrktd1okjjt2xg6boemlse7 0 171873 1301087 1281711 2026-07-16T11:34:15Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301087 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Салауат''' — [[Башҡорт АССР-ы]] [[Салауат районы]]ның үҙәге<ref name="Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года">[http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12419/1/0016921.pdf Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года]</ref>, Ҡаратаулы ауыл Советына ҡараған ауыл. Салауат районының бөткән ауылы. == Тарихы == Салауат ҡасабаһы [[1953 йыл]]да [[Башҡортостан китап нәшриәте]]ндә сыҡҡан «{{comment|Башҡорт АССР-ы. 1952 йылдың 1 июненә ҡарата административ-территориаль бүленеш|Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года}}» белешмәһендә Өфө өлкәһе Салауат районының үҙәге тип теркәлә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе үҙәге Иҫке Ҡаратаулы булған Ҡаратаулы ауыл Советы составына инә. «Ауыл советына тиклемге ара» тигән графала һыҙыҡ ҡына тора. Был мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Иҫке Ҡаратаулы ауылында Салауат районының барлыҡ власть органдары урынлашҡан биләмә Салауат ҡасабаһы тип аталған<ref name="Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года" />. Район үҙәге киңәйтелгәс, Салауат ҡасабаһы ла, Иҫке Ҡаратаулы ауылы ла Малаяҙ тигән дөйөм атама аҫтында берләштерелә. [[1952 йыл]]да үҙәге [[Малаяҙ]] булған Малаяҙ ауыл Советына Аҡшишмә, Бычковка, Гусевка, Яңы Михайловка, Покровка, Иҫке Михайловка, Черепаново ауылдары инә. Малаяҙ ауылы район үҙәге тип билдәләнгән Салауат ҡасабаһынан 3 саҡырым алыҫлыҡта була. Бөгөн дә был биләмә шул уҡ ауылдарҙы үҙ эсенә ала. Ауыл советы башлығы һәм Совет рәйесе — Ишмөхәмәтова Светлана Шакирйән ҡыҙы<ref name="Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года" /><ref>[http://spmaloyaz.ru/about О сельском поселении]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ә Салауат ҡасабаһының атамаһы районы үҙәге Малаяҙҙа урынлашҡан Салауат ауыл Советы исемендә һаҡланып ҡалған. Малаяҙ ошо ауыл Советына инә. Салауат ауыл Советы башлығы, Совет рәйесе — Кузнецова Светлана Данисовна<ref>[http://малояз.рф/node/50 Сельское поселение Салаватский сельсовет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170207031745/http://xn--80aolcm6h.xn--p1ai/node/50 |date=2017-02-07 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://elib.uraic.ru/bitstream/123456789/12419/1/0016921.pdf Башкирская АССР. Административно-территориальное деление на 1 июня 1952 года] {{Салауат районы ауылдары}} [[Категория:Салауат районының бөткән ауылдары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] q2ff70mo5ama482leac6mx5l371deho 0 174958 1301073 1269966 2026-07-15T23:23:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301073 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Ю́зеф Кле́менс Пилсу́дский''' (''полякса'' Józef Klemens Piłsudski) [[1867 йыл]]дың 5 декабрендә [[Рәсәй империяһы]] Вилен губернаһы, Свенцянский өйәҙе (хәҙер — [[Литва]], Вильнюс өйәҙе Швянчёнский районы) Залавас ауылында тыуған — [[1935 йыл]]дың 12 майында, [[Варшава]]) — поляк, хәрби, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр, тергеҙелгән [[Польша Республикаһы]]ның (1918—1939) тәүге башлығы, польша армияһына нигеҙ һалыусы. Польша маршалы. Сәйәси карьераһын социалист һәм Поляк социалистик партияһы лидерҙарының береһе булып башлап, [[Беренсе донъя һуғышы]] йылдарында Поляк легиондарын (1914—1918) булдыра. Беренсе донъя һуғышының уртаһынан поляк сәйәсәтенә мөһим йоғонто яһай һәм европа сәйәси аренаһында әһәмиәтле фигураға әүерелә{{sfn|Plach|2006|с=14}}. [[1918 йыл]]да Польша дәүләте башлығы булып китә, 1922 йылдан башлыҡ урынын биләп, 123 йыл дауамында [[Рәсәй империяһы]], [[Германия]] һәм [[Австро-Венгрия]] империялары, бүлеп, ерен үҙ биләмәләренә ҡушҡан Польша Республикаһы йәғни Икенсе Речь Посполитаяны (1918—1939) тергеҙеүҙә иң мөһим роль уйнай. Был осорға алты һуғыш тура килә, шул иҫәптән 1920 йылғы Варшава янындағы алыш һөҙөмтәһендә Ҡыҙыл Армияның еңелеүе һәм 1921 йылғы Рига килешеүе менән тамамланған [[совет-поляк һуғышы]]. 1923 йылда, польша хөкүмәтендә Пилсудскийҙың дошмандары өҫтөнлөк алған осорҙа, ул бер нисә йылға әүҙем сәйәсәттән ситләшеп тора, әммә 1926 йылғы май түңкәрелешенән һуң вафатына тиклем ул ысын дәүләт башлығы булып ҡала. Йәш сағында ул йәшерен ойошма ҡушаматтары Виктор ({{lang-pl|Wiktor}}), Мечислав ({{lang-pl|Mieczysław}}) һәм Зюк ({{lang-pl|Ziuk}}<ref>Уменьшительное от имени Юзеф</ref>) менән билдәле була. Легиондарҙа хеҙмәт иткән осорҙан тарафдаштары араһында Комендант ({{lang-pl|Komendant}}), Олатай ({{lang-pl|Dziadek}}), Маршал ({{lang-pl|Marszałek}}) ҡушаматтары менән йөрөтөлә. [[Рәсәй империяһы]]н, артабан [[Совет Социалистик Республикалар Союзы]]н, улар территорияһында милләтсе хәрәкәттәргә ярҙам итеү юлы менән, ҡаҡшатыуға һәм тарҡатыуға йүнәлтелгән [[прометеизм]] сәйәси проекты авторы, һәм ул Ҡара диңгеҙҙән Балтик диңгеҙенә тиклем ерҙәрҙе биләгән «Междуморье» конфедерацияһы булдырыу идеяһына комплементар проект булған, һәм уның барлыҡҡа килеүе, Пилсудский ниәт иткәнсә,[[Үҙәк Европа]]ла Германия йә Рәсәй өҫтөнлөгөнән ҡотолоу мөмкинлеге бирер ине{{sfn|Davies|2005}}. 1917 йылдан Пилсудскийҙың сәйәси культы формалаша башлай һәм сәйәсмән үлгәндән һуң үҙенең апогеяһына етә<ref>{{Книга|автор=Hein H.|заглавие=Der Pisludski-KUlt und seine Bedeutung fur den polinischen Staat 1926-1938|ответственный=|издание=|место=Marburg|издательство=Verlag Herder-Intstitut|год=2002|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>. Коммунистик осорҙа, [[1945 йыл]]дан [[1989 йыл]]ға тиклем, Пилсудский шәхесе темаһы тыйылғайны. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1988 йылда номиналь хаҡы 50 000 злотый тәшкил иткән һәм Пилсудскийҙың ҙур һыны төшөрөлгән һәм: «''Бойондороҡһоҙлоҡҡа 70 йыл. Юзеф Клеменс Пилсудский''» тип яҙылған көмөш тәңкә сығарыла. бөгөнгө көндә, ул идара иткән осорҙоң ҡайһы бер аспекттары бәхәсле тип иҫәпләнһә лә, Пилсудский исеме Польшала хөрмәт ителә, Пилсудский һәм уның менән дуҫлығы булмаған Дмовский Роман хәҙерге поляк милләтенең атаһы тип атала. == Биографияһы == === Балалыҡ һәм йәшлек йылдары === [[Файл:Piludski w szkole.jpg|thumb|left|Пилсудский мәктәп йылдарында]] Юзеф Пилсудский бай шляхет ғаиләһендә [[1867 йыл]]дың 5 декабрендә, Вильно губернаһы ([[Вильнюс]] эргәһендә) Свентянский өйәҙе атаһының нәҫел имениеһы Зуловта (''полякса'' Zułów}}, ''литваса'' Zalavas) тыуған. Уның атаһы Пилсудский Юзеф Винцент Пётр 1413 йылдан — Грюнвальд алышынан уҡ билдәле боронғо Гинетовичтар ырыуынан, улар Городлола Заремба гербына эйә була<ref name="ReferenceA">{{cite web|url=https://www.expressnews.by/303.html|title=Дзержинский против Пилсудского|publisher=«Экспресс новости», информационно-аналитический портал|accessdate=2013-03-23|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130421150242/http://www.expressnews.by/303.html |date=2013-04-21 }}</ref> Һуңғараҡ, Юзеф Пилсудский Речь Посполитаяла иң юғары вазифаларға эйә булғандан һуң, уның кенәз үткәне үткер бәхәстәр тыуҙыра. «„Пилсудский легендаһы“ авторы Ирена Панненкова бына нисек яҙа: 1413 йылда Хордовта литва баярҙары араһында поляк гербына (Заремба) лайыҡ булған кеше Гинвилтович түгел, ә Гинет Концевич (Коньча улы) була, тимәк, кенәз Гинвилт йәки Гинвилд тоҡомо түгел».<ref name=":0">{{Книга|автор=Наленч Д., Наленч Т.|заглавие=Юзеф Пилсудский легенды и факты|ответственный=Р. П. Фёдоров; пер. с польского|издание=|место=М.|издательство=Политиздат|год=1990|страницы=7|страниц=399|isbn=5-250-00852-6|isbn2=|оригинал=Jozef Pilsudski-legendy i fakty|тираж=100000}}</ref> 1863 йылғы ихтилалда Пилсудский Ковен өйәҙендә Милли хөкүмәт («Жонд народовы») комиссары була. Әсәһе Мария Биллевич күренекле белорус-поляк-литва дворян ырыуынан. Пилсудскийҙарҙың 12 балаһы була<ref name=":0" />. 1874 йылдың июлендә Зулов усадьбаһы тулыһынса янып бөтә<ref>1882 йылда Пилсудскийҙар Зуловты һата</ref>, һәм [[Вильнюс|Вильно]]ға күсеп килә<ref name="ReferenceA" />. Юзеф Пилсудский ябыҡ Вильно университеты бинаһында урынлашҡан 1-се Вильно ирҙәр гимназияһында уҡый. Шул уҡ гимназияла Польша ваҡытлы революция комитетына ингән һәм Пилсудскийҙың ғүмерлек дошманына әйләнгән [[Дзержинский Феликс Эдмундович]] та уҡый. Ағаһы Пилсудский Бронислав менән бергә [[1882 йыл]]да [[Варшава]]нан поляк телендәге китаптар килтереү менән шөғөлләнгән поляк үҙ аллы белем алыу патриотик түңәрәген {{langi|pl|Spójnia}} булдыра. [[1885 йыл]]да гимназия курсы буйынса имтихан тота: ([[тарих]] һәм [[география]]нан иң яҡшы баһа, и насар баһа — француз теленән башҡа телдәр буйынса. Харьков университетының медицина факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында «Народная воля» идеялары йоғонтоһона бирелә. Тәүге ҡышҡы семестрҙа уҡ ике көнлөк әсирлеккә эләгә, һуңынан 1886 йылда Рәсәйҙә крепостной правоны бөтөрөүҙең 25 йыллығына бағышланған рөхсәт ителмәгән студент демонстрацияһында ҡатнашҡаны өсөн алты көнлөк карцерға ултыртыла һәм тағы ла тәртип боҙоу менән бер һүҙһеҙ уҡыуынан ҡыуыласағы тураһында иҫкәртелә. I курстан һуң, Дерпт университетына күсергә теләй, әммә сәйәси яҡтан ышнысһыҙ булғанлыҡтан, үтенесе тормошҡа ашырылмай{{sfn|Garlicki|2012|с=31}}. [[1887 йыл]]дың 22 мартында император [[Александр III]]-нө үлтереүгә йүнәлтелгән заговорҙа ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына (Вильно ҡалаһында ағыу эҙләгән фетнәсене оҙатып йөрөүҙә ғәйепләнә){{sfn|Garlicki|2012|с=33—34}}. Шул уҡ йылдың апрелендә Петропавловск ҡәлғәһенә, һуңынан [[Санкт-Петербург]] тәфтиш төрмәһенә килтерелә{{sfn|Urbankowski|1997|с=48}}. Юзеф Пилсудский был эштә шаһит статусы алған Юзеф [[1887 йыл]]дың 1 майында Көнсығыш Себергә 5 йылға һөргөнгә ебәрелә{{sfn|Garlicki|2012|с=35}}. Уның өлкән ағаһы Пилсудский Бронислав (Ульянов Александр Ильич һ. б. кеүек, «Народная воля» ойошмаһының әүҙем ҡатнашыусыһы) аҫып үлтерелә. Приговорҙы раҫлағанда, батша Брониславтың үлем язаһын 15 йылға [[Сахалин]] каторгаһы менән алмаштыра<ref>[http://panda.bg.univ.gda.pl/ICRAP/ru/latyshev.html ''Латышев В. М.'' Сахалин в судьбе Бронислава Пилсудского // Б. О. Пилсудский — исследователь народов Сахалина: Материалы Междунар. науч. конф. (Южно-Сахалинск, 31 окт. — 2 нояб. 1991 г.) — Южно-Сахалинск, 1992. — Т. 1. — С. 7—16.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920055344/http://panda.bg.univ.gda.pl/ICRAP/ru/latyshev.html |date=2016-09-20 }}</ref>. Май аҙағында Юзеф Пилсудский 60 ғәйепләнеүсе партияһы составында [[этап]] буйлап оҙатыла. Юл бер нисә айға һуҙыла, 1887 йылдың октябрь башында Пилсудский [[Иркутск]]иға килеп етә. Пилсудский һөргөн үтә торған урын Иркутскиҙан 650 км төньяҡҡараҡ урынлашҡан Киренск була. Йылға туңғансыға тиклем, Пилсудский Иркутск күсереү төрмәһендә тотола<ref name="Pilsudski, Hero of Poland">{{книга |заглавие=Pilsudski, Hero of Poland |издательство=Jarrolds |год=1930 |страницы=30—32 |издание=1 |ref=Landau |автор=Landau, Rom; Geoffrey Dunlop }}</ref>. Пилсудский Иркутск төрмәһендә күсереү мөҙҙәтен көткән саҡта, Пилсудский менән бер камерала ултырған Цейтлин полицмейстерҙы сәләмләмәгән өсөн, унда бола ҡуба. [[1887 йыл]]дың 8 декабрендә болала ҡатнашҡаны өсөн, Пилсудский өҫтәмә ярты йыл тотҡонлоҡ ала, әммә срок ҡыҫҡартыла. [[1887 йыл]]дың декабрь аҙағында Пилсудский Киренскиға килә, унда 1863 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан поляктар менән таныша, ә [[1890 йыл]]дың август башында, һөргөндө дауам итер өсөн, Иркутск губернаһының ҙур булмаған Тунка ауылына килә{{sfn|Garlicki|1988|с=24}}. === Польша социалистик партияһы === [[Файл:Pilsudski list gonczy.jpg|left|thumb|Дәүләт енәйәтсеһе Юзеф Пилсудскийҙы эҙләү битенең репродукцияһы һүрәтләнгән листовка. 1888 йыл]] [[1892 йыл]]дың яҙында Пилсудскийҙың һөргөнө тамамлана, Пилсудскийға университеттары булған ҡалаларҙа, шулай уҡ [[Тверь]] һәм [[Түбәнге Новгород]] ҡалаларында урынлашыу тыйыла. 1892 йылдың 30 июнендә Вильноға ҡайта. Себерҙән ҡайтҡас, Пилсудский Поляк социалистик партияһына инә. Поляк социалистик партияһы (ППС) сиктәрендә ППС-тың Литва секцияһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, поляк социалистарының Сит илдәге союзы (ЗСПС) менән бәйләнеш тота. [[1894 йыл]]дың февралендә Варшавала үткән ППС-тың II съездында Пилсудский ППС Эшсе Үҙәк Комитетының Литва секцияһы ағзаһы һәм «Robotnik» («Эшсе») гәзитенең баш редакторы була. Гәзиттең барлығы алты һаны донъя күрә, һуңғы һаны 1894 йылдың декабрендә сыға. Был ваҡытта ППС Үҙәк эшсе комитетының 4 ағзаһының икеһе ҡулға алынған була, Пилсудскийҙың иңенә, ҡулға алыуҙар арҡаһында боҙолған бәйләнештәрҙе яңыртыу, партияға яңы кешеләрҙе йәлеп итеп, партия менән етәкселек итеү һәм «Robotnik» гәзитен сығарыу йөгө һалына. [[1894 йыл]]дың декабрендә Пилсудский тәүге тапҡыр [[Швейцария]]ға, ЗСПС-ның I съезына, бара. Англияла Пилсудский буласаҡ Польша президенты (1926—1939) Игнаций Мосцицкий менән таныша. [[1896 йыл]]дың майынан [[Лондон]]да Эшсе Үҙәк Комитет вәкиле сифатында Икенсе Интернационалдың Дүртенсе конгресында (27 июль — 1 август) Виктор Косьцеш исеме аҫтында ҡатнаша. Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, иғтибарын партия баҫма эшенә йүнәлдерә: [[1895 йыл]]дың июненән Вильно ситендәге типографияла «Robotnik» гәзитен сығара башлай. Июнь аҙағында уҙған III съезда Пилсудский, Кульчицкий Людвиг Станиславович һәм Сулькевич Александр менән, ППС Үҙәк Эшсе Комитеты составына һайлана. ППС лидерҙарының береһе булараҡ, ул доктрина мәсьәләләре икенсел әһәмиәткә эйә һәм социалистик идеология милләтселек менән берләшергә тейеш, һәм фәҡәт ошондай комбинация ғына Польша бойондороҡһоҙлоғона иң көслө шанс була, ти<ref name="PWN">{{cite web|last=Chojnowski|first=Andrzej|url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3957301|language=pl|title=Piłsudski Józef Klemens|work=[[Internetowa encyklopedia PWN]]|accessdate=2008-01-15|publisher=PWN|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503141011/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3957301|archivedate=2008-05-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503141011/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3957301 |date=2008-05-03 }}</ref>. 1897 йылдың ноябрендә ППС-тың IV съезында Пилсудский партияның Үҙәк эшсе комитетына ҡабаттан һайлана. [[1899 йыл]]дың 15 июлендә Мария Юшкевичкә (''Juszkiewiczowa'') өйләнә һәм Вильноға, артабан «Robotnik» гәзитенең йәшерен типографияһы урынлашҡан Лодзь ҡалаһына күсә. [[1900 йыл]]дың 21 февралдән 22 февраль төнөндә Пилсудский (ҡатыны менән бергә) тағы ҡулға алына. Пилсудскийҙың фатирында баҫма станогы һәм "Robotnik"гәзитенең 36-сы сығарылышы табыла. Ҡулға алынғандан һуң, Пилсудский лодзь төрмәһенә ябыла, шунан 17 апрелдә Варшава ҡәлғәһенең X павильонына ебәрелә. Пилсудский йән сире менән ыҙаланған булып ҡылана (симулировал) һәм [[Варшава]] төрмәһенән [[Санкт-Петербург]] йән сире менән ауырыусылар дауаханаһына күсерелә. 1901 йылдың майында унан ҡаса, ППС ағзалары алдында танылыу таба. Ҡасҡандан һуң Киевҡа, Замостьеға, ә [[1901 йыл]]дың 20 июнендә ҡатыны менән [[Львов]]ҡа килә. В ноябре 1901 йылдың ноябрендә Лондонға килә, унда [[1902 йыл]]дың апреленә тиклем була, һәм апрель һуңында Пилсудский Рәсәйгә ҡайта. В июне [[1902 йыл]]дың июнендә ППС Үҙәк эшсе комитетының киңәйтелгән составына һайлана. === Поляк легионын булдырыу пландары === Лондонда бер аҙ булғандан һуң, Пилсудский Рәсәйгә ҡайта. Көсһөҙләнгән партия структураларын нығытыу һәм радикалләштереү эшенә тотона. [[1902 йыл]]дан яңы «Walka» («Көрәш») гәзитен баҫтырыу эшен ойоштора. [[Рус-япон һуғышы]] ([[1904]]—[[1905]]) башланғас, поляк социалистары, Рәсәйҙең Япониянан еңелеү мәлен бер үк ваҡытта Польша ихтилалы менән ҡатмарлаштырырып, Рәсәй империяһын ҡаҡшатыу эшен ойоштора. Урыҫ-япон һуғышы башланыу менән, поляк социалистары япон разведкаһы менән йәшерен килешеү төҙөүгә ынтыла, япон властары менән был хеҙмәттәшлек акцияһының шартлы билдәләмәһе — «„Кис“ операцияһы»<ref name="Matveev-Pilsudsky-Vecher">[http://www.e-reading.club/chapter.php/104433/10/Matveev_-_Pilsudskiii.html Операция «Вечер» — Пилсудский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160919065201/http://www.e-reading.club/chapter.php/104433/10/Matveev_-_Pilsudskiii.html |date=2016-09-19 }}</ref>. Килешеү шартына ярашлы, поляктар мобилизацияға ҡамасаулыҡ итергә, урыҫ идаралығына рухи оппозиция ойошторорға, шулай уҡ ихтилал әҙерләргә тейеш була. Килешеүҙең пункттарының береһе булып, Японияға урыҫ армияһының составы, дислокацияһы һәм күсеп йөрөүе тураһында мәғлүмәт биреүсе махсус агентура булдырыу торған. Ошо эш өсөн ППС 10 мең фунт стерлинг аҡса менән бүләкләнергә тейеш була. Япондар менән бәйләнеште Витольд Йодко-Наркевич урынлаштыра, [[1904 йыл]]дың 15 мартында ул Лондонда япон дипломаттары менән тәүге осрашыуҙы ойоштора. 20 мартта Йодко-Наркевич һәм Лондондағы япон илсеһе Тадасу Хаяси менән, айырым шарттарға таянып, япон яғы һәм ППС араһындағы хеҙмәттәшлек килешеүе төҙөй, япон коституцияһы япон армияһында сит ил кешеләренең хеҙмәт итеүен тыйғанлыҡтан, поляк легионы ойоштороу тураһындағы тәҡдим кире ҡағыла<ref name="Matveev-Pilsudsky-Vecher" />. Пилсудский 1904 йылдың йәйендә, Польша батшалығында ихтилал әҙерләүгә ярҙам һорап, [[Япония]]ға бара. [[1904 йыл]]дың июлендә [[Токио]]а барып, Пилсудский япондарға рәсәй армияһының әсирлеккә төшкән поляк һалдаттарынан поляк легионы төҙөү мөмкинлеген, шулай уҡ асылда Рәсәй империяһын көсһөҙләндереү һәм тарҡатыу маҡсатында милли хәрәкәттәргә ярҙам итеп, прометеизм проектын тәҡдим итә. Япон Генераль штабы начальнигы Ямагата Аритомо менән һөйләшкәндә, Пилсудский Рәсәй империяһы властарының иғтибарын ситкә ебәреү маҡсатында, партизан һуғышын башлау өсөн япондарҙан аҡсалата йәки ҡорал ярҙамы һорай<ref name="Kowner" />. Поляктар үҙҙәренең бурысын үтәй, хатта тимер юлдарында бер нисә шартлау ҙа ойоштора, әммә шартлатыусыларҙың тәжрибәһеҙлеге арҡаһында дошманға һиҙелерлек юғалтыу килтермәй<ref>''Свечин Н.'' Мёртвый остров. — {{М.}}: Эксмо, 2014 — С. 409.</ref>. Ихтилалды яҡламаған абруйлы милләтсе-демократ Роман Дмовскийҙың ҡаршы тороуы пландарҙы тулы күләмдә тормошҡа ашырырға ҡамасаулай<ref>[http://litread.me/pages/522135/514000-515000?page=6 Инаба Чихару — Японский резидент против Российской империи. Полковник Акаси Мотодзиро и его миссия 1904—1905 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817043434/http://litread.me/pages/522135/514000-515000?page=6 |date=2016-08-17 }}</ref>. Япон дипломаты Хаяши Тадасу поляктарға ярҙам итеү планын хуплай, әммә япон хөкүмәте, шулай уҡ Пилсудский осрашҡан Ямагата Аритомо бындай тәҡдимгә шөбһәләнеп ҡарай<ref name="Kowner">{{книга |год=2006 |заглавие=Historical Dictionary of the Russo-Japanese War |издательство=[[Rowman & Littlefield|The Scarecrow Press]] |место=ISBN 0-8108-4927-5 |ref=Kowner |язык=en |автор={{Нп3|Rotem Kowner|Kowner, Rotem|en|Rotem Kowner}}}} с. 285</ref>. === Хәрби төркөмдәр ойоштороу === [[Файл:ПилсудскийВоЛьвове.jpg|мини|150px|[[1908]]—[[1914 йыл]]дарҙа [[Львов]] ҡалаһының Гвардия урамындағы Пилсудский йәшәгән йорт һәм уның формированиелары штабы]] [[1904 йыл]]да Польшаға ҡайтҡас, Пилсудский партия һуғышсан төркөмдәре булдыра. ППС протест акциялары ойоштора. Резервистарҙы мобилизациялауға ҡаршы акцияларҙың береһе 1904 йылдың 13 ноябрендә Варшавала үтә, уны ҡыуып ебәреү барышында 600-ҙән артыҡ демонстрант ҡулға алына, унлаған кеше үлтерелә һәм бер нисә тиҫтәгә яҡыны яралана. Һуғышсан төркөмдәрҙең эшмәкәрлеге банктар һәм почта поездарын талауҙан, бик аҙ кимәлдә — «экстар»ҙа (ҡыҫҡартылған: ''экспроприация'' һүҙенән) табылған аҡса менән финанслана. Хәрби төркөмдәр тимер юлдарҙа бер нисә сифатһыҙ шартлау ойоштора. Шулай уҡ ППС хәрби төркөмдәре Рәсәйҙә 1905—1907 йылдарҙағы революцияла әүҙем ҡатнаша. 1905 йылдың октябрендә ППС Партия советы Пилсудскийҙы партия Үҙәк эшсе комитетының Хәрби бүлеге етәксеһе итеп тәғәйенләй. Үҙенең иҫтәлектәрендә Варшава һаҡ бүлеге начальнигы Заварзин Павел Павлович Пилсудскийҙы «поездар, банктар, почта бүлексәләрен талау һәм шулай уҡ террористик акттар ойоштороу буйынса тиңе булмаған белгес» тип атай. Ул Краковта ойошторған һуғышсан мәктәп күпләп әҙерлекле үлтереүселәр һәм талаусылар сығара<ref>''Заварзин П. П.'' Глава 14: Работа тайной полиции // «Охранка»: Воспоминания руководителей политического сыска / В двух томах. — {{М.}}: НЛО, 2004. — Т. 1.</ref>. 1905 йылдың 22 декабрендә Пилсудский поляк эшселәрен забастовкаға саҡырһа ла, саҡырыуға яуап биреүсе табылмай{{sfn|Adam Zamoyski|1987|с=330}}. 1908 йылғы [[Вильно]] эргәһендәге Безданы станцияһында тимер юл почта поезын талау (200 812 һум 61 тин) киң билдәле. 1912 йылда Уҡсылар союзының (Стрелецкий союз; {{langi|pl|Związek Strzelecki}}) «''Мечислав''» ({{langi|pl|Mieczysław}}) псевдонимын алған Баш коменданты булып китә. Польша милли-демократик партияһынан айырмалы, Пилсудский һәм ППС [[Рәсәй империяһы]]ның I Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙын һанға һуҡмай бойкот ойоштора. Һәм был Лодзь ҡалаһындағы 1905 йылдың июнь ихтилалы осоронда НДП менән ППС һәм СДКПиЛ социалистарының ҡораллы ҡаршы тороуына килтерә{{sfn|Adam Zamoyski|1987|с=330}}. Артабан был [[1906 йыл]]да Венала үткән ППС-тың 9-сы съезында партияның ике фракцияға айрылыуына килтерә:[ППС—һул интернационалистик платформаны, ә Пилсудский етәкселегендәге ППС—революцион фракция милләтселек идеяларына таяна башлай. [[1909 йыл]]ға Пилсудский етәкләгән революцион фракция ППС-та баш була, Беренсе донъя һуғышы башланғанға тиклем Пилсудский ППС-тың төп лидерҙарыныың береһе була{{sfn|Urbankowski|1997|с=131}}. Юзеф Пилсудский йоғонтоһонда ППС-тың революцион фракцияһы буласаҡ поляк армияһында кадрҙар әҙерләү менән әүҙем шөғөлләнә, [[1910 йыл]]да хәрбиләшкән ойошмалар нигеҙендә «Әүҙем көрәш союзы» ойошторола, уға нигеҙ һалыусылар араһында шулай уҡ Кукель Мариан Влодзимеж, Сикорский Владислав һәм Соснковский Казимеж була{{sfn|Adam Zamoyski|1987|с=332}}. === Беренсе донъя һуғышы === [[Файл:Józef Piłsudski we Wiedniu (1914).jpg|thumb|right|200px|Юзеф Пилсудский 1914 йылда]] [[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан Пилсудский Галицияла хәрбиләштерелгән төркөмдәр булдырыу менән мауыға. [[1913 йыл]]да ул Стружала Уҡсылар союзының офицер курстарын ойоштора. Австрия властары ҡурсалауы аҫтында хәрбиләшкән һәм хәрби-спорт «Стшелец», «Сокол» һ. б. ойошмаларынан Пилсудский командалығындағы поляк легиондары формалаша. Улар Көнсығыш фронтта [[Австро-Венгрия]] һәм [[Германия империяһы]] яғында Рәсәйгә ҡаршы һуғыша. 1914 йылдың ғинуарында [[Париж]]да сығыш яһап, Пилсудский, Польша бойондороҡһоҙлоҡ алһын өсөн, Үҙәк державалар (Австро-Венгрия һәм Германия) көсө менән Рәсәй империяһын тар-мар итергә, ә һуңынан уларын Бөйөк Британия, Франция һәм Америка Ҡушма Штаттары юҡ итергә тейеш{{sfn|Roos|1966|с=14}}<!-- {{sfn|JR45|1990|с=45}}-->. Пилсудскийҙың дошманы Роман Дмовский ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеүҙең иң яҡшы юлы Үҙәк державаларға ҡаршы тороуҙа [[Антанта]] яҡлы булыу, тип иҫәпләгән{{sfn|Adam Zamoyski|1987|с=333}}. 1914 йылдың 3 авгусында Беренсе донъя һуғышы башланыу менән [[Краков]] ҡалаһында Пилсудский Беренсе кадр ротаһын — (Поляк ихтилалы (1863—1864) һәм Адам Мицкевичтың йәһүд легионынан бирле шундай берәмек булмай) Уҡсылар союзы һәм Уҡсылар дружиналары союзы ағзаларынан торған беренсе поляк хәрби подразделениеһын булдыра{{sfn|Urbankowski|1997|с=171—172}}. Шул уҡ көндө Владислав Белина-Пражмовский командалығындағы кавалерия отряды, Австро-Венгрия һәм Рәсәй араһында һуғышты рәсми иғлан иткәнгә тиклем, Рәсәй сиге аша сығып рекогносцировка (башланасаҡ хәрби хәрәкәт алдынан штаб командирҙары һәм офицерҙары шәхси разведка ярҙамында дошманы тураһында мәғлүмәт алыу) эшләй{{sfn|Urbankowski|1997|с=168}}. [[Файл:Pilsudski in Otwock.jpg|thumb|left|260px|Пилсудский Отвоцкта. [[1915]]]] [[1914 йыл]] 12 авгусында, легиондар Польша Батшалығы территорияһына ингәндән һуң, Пилсудский йәнәһе Варшавала төҙөлгән Милли хөкүмәткә буйһонған поляк ғәскәренең коменданты итеп иғлан итеү тураһында саҡырыу сығара. Ысынында бындай хөкүмәт ойошторолмаған була, ә саҡырыу рәсәй властары контроле аҫтындағы биләмәләрҙә поляк ихтилалын башлау маҡсатынан сығарылған. 1914 йылдың октябрендә Пилсудский башланғысы менән Польша хәрби ойошмаһы — XVIII быуат аҙағында, Речь Посполитаяны бүлгеләгәнгә тиклем, уның бөтә биләмәләрендә эшләгән конспиратив берләшмә. Һуғыш барышында [[Антанта]] илдәре өҫкә сыға барғанлыҡтан, Пилсудский 1917 йылда Польшаның оккупацияланған өлөшөндә немец хакимиәте төҙөгән Ваҡытлы дәүләт Советы составына инә. Шунан һуң Пилсудский поляк һалдаттары [[Германия]] һәм [[Австро-Венгрия]]ға тоғролоҡ анты бирмәһен тигән күрһәтмә бирә. Һөҙөмтәлә легиондар таратыла, легионерҙарҙың күбеһе ситкә ҡыуыла, ә Пилсудский Магдебург ҡәлғәһендә (Festung Magdeburg) тотола. Уның оккупанттарға ҡаршы тороу ҡорбаны һәм көрәш символы тигән даны арта. [[1918 йыл]]дың 8 ноябрендә ул иреккә сығарала. === Бойондороҡһоҙ Польша башында === {{также|Восстановление независимости Польши в 1918 году}} [[1918 йыл]]дың 11 ноябрендә, Пилсудский Варшаваға триумф менән әйләнеп ҡайтҡас, Регент советы уны ваҡытлыса дәүләт начальнигы итеп тәғәйенләй. Варшаваға ҡайтҡандан һуң бер көн үтеүгә, Пилсудский йәшерен ойошма буйынса тарафдаштары менән осраша, һәм улар өйрәнелгәнсә социалистик стилдәгесә «иптәш» тип өндәшкәнгә, ундай мөрәжәғәттән баш тарта: "Иптәштәр, мин социализмдың ҡыҙыл трамвайында «Бойондороҡһоҙлоҡ» туҡталҡаһына тиклем килдем, һәм шунда төшөп ҡалдым. Һеҙ, әгәр булдыра алһағыҙ, иң һуңғы туҡталҡаға тиклем бара алаһығыҙ, хәҙер әйҙә "Һеҙ"гә күсәйек",-ти<!-- Towarzysze, jechałem czerwonym tramwajem socjalizmu aż do przystanku «Niepodległość», ale tam wysiadłem. Wy możecie jechać do stacji końcowej, jeśli potraficie, lecz teraz przejdziemy na «Pan». --><ref name="Poland.gov">{{cite web |title=Józef Piłsudski (1867–1935) |work=Poland.gov |url=http://poland.gov.pl/Jozef,Pilsudski,(1867-1935),1972.html |language=pl |accessdate= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060213175243/http://poland.gov.pl/Jozef,Pilsudski,(1867-1935),1972.html |archivedate=2006-02-13 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213175243/http://poland.gov.pl/Jozef,Pilsudski,(1867-1935),1972.html |date=2006-02-13 }}</ref>. 11 көн үтеүгә, 22 ноябрҙә, Варшавала социалист Енджей Морачевский етәкселек иткән хөкүмәт формалаштыра. Хөкүмәттең беренсе аҙымы булып был осорҙа Көнбайыш Европа илдәрендә ҡабул ителгән стандарттар — һигеҙ сәғәтлек эш көнө, сирләгәндә социаль страховкалау, дәүләт предприятиеларында минималь эш хаҡы буйынса хәлде яҡшыртыу торған. Хөкүмәт башына социалистты тәғәйенләү сараһыҙҙың көнөнән булған — власть башында нығынып өлгөрмәгән Пилсудский тәүге әҙер ыңғай мөнәсәбәттәге һул партияларға таянырға була. Шуның менән бергә, Пилсудский Морачевскийға, премьер итеп тәғәйенләгәндә, социалистик радикализмдан баш тартыу шартын ҡуя<ref>Richard M. Watt: Gorzka chwała. Polska i jej los 1918—1939. Warszawa: A.M.E Plus Group Sp. z o.o., 2005. ISBN 83-921401-3-3.</ref>. Морачевский хөкүмәте ҡыйын хәлдә була, һулдар яғынан да, уңдар яғынан да тәнҡитләнә. [[1919 йыл]]дың 4-5 ғинуарында түңкәрелеш яһарға маташалар. Уның башында консерватив төркөм ағзалары полковник Марианис Янушайтис-Жегота, кенәз Евстафий Сапега, иҡтисадсылар Мстислав Дымовский һәм Ежи Здзиховский тора<ref>[http://wyborcza.pl/duzyformat/1,127291,1839257.html 5 I 1919. Zamach stanu]</ref>. Морачевский етәкселегендә бер нисә министр ҡулға алына, әммә Пилсудскийға тоғро хөкүмәт ғәскәрҙәре фетнә баҫтырыла, әсиргә алынғандар иреккә сығарыла. Пилсудский Эндецийҙың уң партияһына уступка яһай, 1919 йылдың 16 ғинуарында Морачевский кабинеты отставкаға ебәрелә. Шул уҡ ваҡытта, 1919 йылдың ғинуарында, Учредительный сейм Пилсудскийҙың дәүләт Начальнигы булараҡ бик ныҡ киң вәкәләттәрен таный. Танылған пианист һәм Парижда Польша милли комитеты ағзаларының береһе Падеревский Игнаций Ян яңы премьер-министр була. Яңы хөкүмәт тәғәйенләү башҡа илдәрҙең Польшаны таныу мәсьәләһен хәл итеү мөмкинлеген бирә — так, вскоре после назначения Падеревскийҙы премьер итеп тәғәйенләү менән, 1919 йылдың 30 ғинуарында поляк хөкүмәтен [[АҠШ]], 24 февралдә — [[Франция]], 25 февралдә — [[Англия]], 27 февралдә — [[Италия]] таный. Польша дәүләтен булдырыу аныҡ сиктәр булмау шарттарында бара, шуға бәйле Пилсудский бик күп хәрби конфликтҡа ҡаршы торорға тейеш була. Тәүге конфликт үҙ-үҙен иғлан иткән Көнбайыш Украина халыҡ республикаһы менән конфликт була. ==== Поляк-украин һуғышы ==== 1918 йылдың 1 ноябрендә Украина милли советы [[Львов]]та, Ивано-Франковскта һәм башҡа күп ҡалаларҙа үҙенең власын иғлан итә. Был ваҡиғалар Галиция Польша дәүләте составына ҡан түкмәй генә инергә теләгән галицк поляктарының ризаһыҙлығын тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә украин һәм поляк ҡораллы формированиелары араһында бәрелештәр башлана. [[1918]] — [[1919 йыл]]дың ҡышында оҙаҡҡа һуҙылған Позиция һуғышы бара, уларҙан һуң поляк армияһы һөжүмгә күсә. Һөжүм итеү һөҙөмтәһендә Галицкий армияһы үлем өсмөйөшөндә ҡала. Ахырҙа Галицкий армияһы, Украина Халыҡ Республикаһына инеп, төбәкте ҡалдыра. ==== Совет-поляк һуғышы ==== [[Файл:Pilsudski and Rydz-Smigly.jpg|мини|260px|Пилсудский һәм Эдвард Рыдз-Смиглы. 1920 йыл]] Күсеп киткән (эвакуировавшиеся) немец частары ҡалдырған территорияларға Ҡыҙыл Армияның үтеп инеүе барышындағы бәрелештәр [[1919 йыл]]дың февралендә [[Белоруссия]]ла Совет-поляк һуғышына (1919—1921) килтерә. [[1919 йыл]]дың 19 апрелендә поляк ғәскәрҙәре [[Вильнюс|Вильноны]] ([[1919 йыл]]дың ғинуарында ҡыҙыл частар баҫып алған) һәм бөтә Вильно крайын яулай, [[1919 йыл]]дың авгусында [[Минск]] алына (1919 йылдың ғинуарында ҡыҙыл частар баҫып алған). Петлюра Симон Васильевич менән союз булдырып, Пилсудский [[1920 йыл]]дың яҙында [[Киев]]ҡа һөжүм башлай (7 майҙа алына). 18 майҙа Пилсудский Варшаваға әйләнеп ҡайта. Йәй көнө Ҡыҙыл Армияның контрһөжүме башлана. Поляктар [[Киев]]ҡа инә. Совет контрһөжүме ике фронт менән башҡарыла: Көньяҡ-Көнбайыш Львовҡа, Михаил Николаевич Тухачевский командалығындағы Көнбайыш Белоруссия һәм Литва аша хәрәкәт итә (11 июлдә Ҡыҙыл Армия [[Минск]]иҙы, 19 июлдә — Гродноны, 20 июлдә — [[Вильно]]ны, 1 августа — [[Брест]]ы ала). Әммә Тухачевский командалығындағы һөжүмдең төп маҡсаты [[Варшава]] була. ===== Варшава алышы ===== Күп һандағы еңелеүҙәрҙе Пилсудский тәнҡитләй. Учредительный сейм Пилсудский етәкселегендәге Дәүләт оборонаһы Советы булдыра, әммә был орган уның власын күпмелер дәрәжәлә сикләй. Халыҡ демократияһы партияһы Пилсудскийҙы бөтөнләй властан ситләтергә тәҡдим иткән. Выдвинутый Пилсудский тәҡдим иткән Ҡыҙыл армияға ҡаршы тороу планы дилетант тип тәнҡитләй. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Пилсудскийҙың Япония, Австрия һәм Германия разведка органдары менән хеҙмәттәшлек итеү тәжрибәһе булғанлыҡтан, улар ярҙамында Польшала ҡеүәтле разведка һәм контрразведка хеҙмәте йәйелдерелә. 1919 йылдың август-сентябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының еңелеүендә поляк криптологтары подразделениеһының Добровольческий армияның да, РККА-ның да шифрын ватыуы хәл иткес роль уйнай. Аҡтарҙың да, ҡыҙылдарҙың да бөтә шифрҙары ватылған була, һәм был Рәсәй территорияһында Петрогратан Себергә, [[Мурманск]]тан Ҡара диңгеҙгә тиклем нимә булғанын алдан белеп торорға мөмкин була. [[1920 йыл]]дың йәйе, ай һайын 500 тиклем дошман радиограммаһы килгән көндәрҙә, шифрлау бүлегенә төп йөк ятҡан. Мәҫәлән, августа поляктар Троцкий, Тухачевский, Якир һәм Гай ҡул ҡуйған 410 радиодепеша алған һәм дешифровкалаған. Ян Ковалевский етәкселегендәге Генераль штабтың ВП Баш штабына (разведка һәм контрразведка) ҡараған P-2 бүлеге поляк криптологтары төркөмөнөң эш һөҙөмтәһен баһалап бөткөһөҙ. Һәр РККА-ның подразделениеһының күсеү юлын белгәнлектән, Польша Ғәскәре командованиеһы Варшава һуғышы барышында дөрөҫ стратегик ҡарар ҡабул итә алған. Пилсудский командалығында һуғыштарҙа сыныҡҡан частарҙан формалашҡан 120 мең яугирҙән торған удар төркөм [[1920 йыл]]дың 13-25 авгусында Варшава өсөн алышта көтөлмәгән һөжүм менән фронтты өҙөп, Тухачевский армияһы тылына һуға. Ауыр еңелеү кисергән Ҡыҙыл армия сигенергә мәжбүр була. Контрһөжүм барышында поляк ғәскәрҙәре Литва-Белоруссия Совет Социалистик Республикаһы һәм [[Латвия]]ның ҙур территорияларын яулай. Генерал Люциан Желиговский Вильноны һәм Вильно крайына инә (был территорияларҙан Урта Литва ойошторола). [[1921 йыл]]дың 18 мартында Рига тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, һәм, [[Икенсе донъя һуғышы]] башланғансы, ошо документ поляк-совет рәсми мөнәсәбәттәренең нигеҙен тотоп торған. ==== Стратегик уңышы һәм сәйәси еңелеүе ==== Польша һәм Совет Рәсәйе араһында белорус һәм украин ерҙәрен бүлешеү элекке Речь Посполитая территорияһында польша-литва-белорус-украин федерацияһы «Междуморье» ({{langi|pl|Międzymorze}}) төҙөүҙе күҙаллаған Пилсудскийҙың сәйәси концепцияһы юҡҡа сығыуын аңлатҡан. Парадокс тип атайыҡ, күп милләтле, этник яҡтан таҙа Польша дәүләтен яҡлаусы сәйәси дошманы Роман Дмовский идеяһын Пилсудский тормошҡа ашырған булып сыға. 1921 йылдың 25 июнендә Пилсудский Virtuti Militari ордены менән бүләкләнә. Польшаеың элекке бүлгеләнеүе арҡаһында илдә бик күп төрлө партиялар һәм берләшмәләр була. Польша парламент республикаһын иғлан итеү логик яҡтан дөрөҫ вариант була. [[1921 йыл]]дың 17 мартында ҡабул ителгән Польша [[конституция]] дәүләт башлығы власын сикләгән. Пилсудскийҙың сәйәси концепцияһының тормошҡа ашырырлыҡ булмауы һәм һуғыштан һуңғы стабиллектең булмауы уның позицияһын көсһөҙләндерә. 1921 йылдың 25 сентябрендә Львовта Көнсығыш күргәҙмәһен асҡан саҡта украин милләтсеһе Степан Федак Юзеф Пилсудскийҙы үлтерергә маташа. Ул алты йылға төрмәгә ултыртыла, өс йылдан илдән сығып китеү шарты менән иреккә сығарыла. === Отставкаһы === [[1922 йыл]]дың 14 декабрендә Пилсудский 1922 йылдың 9 декабрендә һайланған Полшаның беренсе президенты Габриэль Нарутовичҡа идара эшен тапшыра. Бер аҙна үтеүгә, 1922 йылдың 16 декабрендә, уң ҡараштары менән билдәле рәссам Элигиуш Невядомский Нарутовичты үлтерә{{sfn|Urbankowski|1997|с=489}}. Нарутовичтың үлеме Пилсудскийҙы шаңҡыта, уның Полшала демократик сәйәси ҡоролош булдырыуға ышанысын ҡаҡшата{{sfn|Suleja|2004|с=300}} һәм «ҡаты ҡул» кәрәклегенә ышанысын нығыыта{{sfn|Davies1986|1986|с=140}}. Нарутовичтан һуң һайланған президент Станислав Войцеховский вазифа биләгәс, Пилсудский [[Генераль штаб]] начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың 30 майында ул вазифаһынан китә, ә 28 июндә һуңғы сәйәи вазифаһын ҡалдыра. Отставкаға сыҡҡандан һуң, балалары һәм икенсе ҡатыны менән Сулеювкалағы виллаһында ({{langi|pl|Sulejówek}}) йәшәй. Шулай ҙа, отставкала булыуына ҡарамаҫтан, армия реформаһы проекттарын ҡарауҙа ҡатнаша<ref>[http://hrono.ru/biograf/bio_p/pilsudski_juzef.php И. Мусский. Сто великих диктаторов. — М.: Вече, 2000]</ref>. === Май түңкәрелеше === [[Файл:Jozef Pilsudski.jpg|мини|Ю. Пилсудский маршал мундирында]] Польша иҡтисады бөлгөнлөк хәлендә була. Гиперинфляция ижтимағи тулҡынланыуҙы хуплай, һәм хөкүмәт үҫә барған эшһеҙлек менән иҡтисади көрсөктө тиҙ арала сығыу ысулын таба алмай {{sfn|Urbankowski|1997|с=502}}. Союзники и сторонники Пилсудскйҙың тарфдаштары уның сәйәсәткә ҡайтыуын теләгән, һәм ул элекке Поляк легиондарына һәм Польша хәрби ойошмаһына, ҡайһы бер һул ҡарашлылар һәм интеллигенция вәкилдәренә таянған сәйәси көс туплай башлай. 1925 йылда, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бер нисә хөкүмәт берен-бере алмаштырғандан һуң, сәйәси хәл тырым-тырағай була барған һайын, Пилсудский хөкүмәтте тәнҡитләй һәм Витос Винцента кабинетының отставкаға китеүен талап иткән саҡырыу менән мөрәжәғәт итә<ref>[http://en.poland.gov.pl/Jozef,Pilsudski,(1867-1935),1972.html Józef Piłsudski (1867—1935)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029200907/http://en.poland.gov.pl/Jozef,Pilsudski,(1867-1935),1972.html |date=2013-10-29 }}</ref><ref>[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3957301 ''Andrzej Chojnowski''. Piłsudski Józef Klemens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080503141011/http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3957301 |date=2008-05-03 }} (на польском).</ref>. 1925 йылдың 27 ноябрендә Пилсудский яҡлы Люциан Желиговский Польша хәрби министры итеп тәғәйенләнә. Хәрби минстр Желиговский ярҙамында, манёврҙар һылтауы менән, [[1926 йыл]]дың майында Рембертова янында Пилсудскийға тоғро частар туплана. [[1926 йыл]]дың 12 майында улар [[Варшава]]ға йүнәлә. Варшавала өс көн һуғышҡандан һуң, Пилсудский хәл менән идара итә һәм идара итеүгә радикаль үҙгәрештәр индерә («Майский түңкәрелеше»). Ул хәрби министр һәм ҡораллы көстәрҙең генераль инспекторы вазифаһын үтәй. 31 майҙа Пилсудский Польша президенты итеп һайлана, әммә вазифанан баш тарта. Яңынан тауыш биргәндә, Пилсудский тәҡдиме менән Игнаций Мосцицкий президент итеп һайлана. Яңы хөкүмәт формалаштырыу Пилсудский ойошторған түңкәрелеште ысынбарлыҡ итә. === Санация === Пилсудский, хәрби министр вазифаһынан башҡа, [[1926]]—[[1928]] һәм [[1930 йыл]]дарҙа премьер-министр вазифаһын да биләй. Армияға һәм Пилсудский яҡлы полковниктар төркөмөнә таянған квазипрезидент авторитар режимы «санация» ({{langi|pl|sanacja}}, «һауыҡтырыу») атамаһы менән билдәле — йәмғиәттең әхлаҡи сәләмәтлеген тергеҙеү күҙ уңында тотолғандыр. ==== Эске сәйәсәт ==== [[Парламент]]тың роле сикләнгән була. 1927 йылдың ноябрендә Хөкүмәт менән хеҙмәттәшлек итеүсе партияһыҙ блок — тыштан ҡарағанда хөкүмәттеке лә, партияға ҡараған ойошма ла түгел, де-факто «власть партияһы» һәм Пилсудскийҙың таянысы булған блок булдырыла. Бөйөк депрессия йәки 1929—1930 йылдарҙағы донъя күләмендәге иҡтисади көрсөк Польша иҡтисадында негатив сағылыш тапты, етештереү күләме яртылаш тиерлек кәмене. [[1930 йыл]]дың 29 июнендә Краковта күмәк халыҡ ҡатнашҡан хөкүмәткә ҡаршы демонстрация ойошторола. Оппозицияға ҡарата йүнәлтелгән репрессиялар башланғандан һуң, тиҙҙән 1930 йылдың 25 авгусында Пилсудский шәхсән хөкүмәт менән идара итә. Сәйәси оппозиция хоҡуҡи саралар аша эҙәрлекләнә (сәйәси суд процестары) һәм көс ҡулланыу методтары — туҡмау, суд ҡарары сығармайса 1934 йылда эске эштәр министры Бронислав Перацкийҙы һәм ББСП етәксеһе урынбаҫары Тадеуш Голувконы үлтергәндән һуң булдырылған Берёзе-Картузский концентрацион лагерына интернирлау. Пилсудскийҙың сәйәси дошмандарының бер өлөшө эмиграцияға сығырға мәжбүр була. В апреле 1935 йылдың апрелендә авторитар президент ҡоролошон санкциялаған Польшаның яңы Конституцияһы ҡабул ителә. ==== Тышҡы сәйәсәт ==== Халыҡ-ара сәйәсәттә Пилсудскийға Совет Социалистик Республикалар Союзы менән мөнәсәбәттәрҙе сағыштырмаса нормаға ярашлы (1932 йылдың 25 июленән Польша һәм Советтар Союзы араһында бер-береңә һөжүм итмәү килешеүе) һәм [[Германия]] менән (1934 йылғы Германия һәм Польша араһында бер-беренә һөжүм итмәү тураһында Пакты) мөнәсәбәттәрҙе сағыштырмаса нормаға ярашлы көйләү мөмкин була, әммә шуның менән бергә ул бындай килешеүҙәрҙе ышаныслы тип һанамаған һәм көнбайыш союздаштарында ([[Франция]] һәм [[Бөйөк Британия]]) һәм күршеләрендә — [[Румыния]] һәм [[Венгрия]]ла таяныс эҙләгән. === Сире, үлеме һәм ерләнеүе === [[Файл:Smierc Pilsudskiego-msza w Berlinie.jpg|thumb|right|250px|Гитлер Пилсудскйҙың вафатына бағышланған йыназа ваҡытында, 1935 йылдың майы]] 1934 йылдан башлап Пилсудскийҙың, йыш һыуыҡ тейҙереүҙәр, температураһы күтәрелеүе һәм үҙен насар тойоуы аша, сәләмәтлек торошо насарайғаны һиҙелә башлай. Пилсудский үҙенең сирен белдерергә артыҡ тырышмаған. 1934 йылдың аҙағы — 1935 йылдың башы сире ҡатмарлаша, шулай 1934 йылдың 11 ноябрендә, Бойондороҡһоҙлоҡ көнө уңайынан ойошторолған парадта ул саҡ аңын юғалтмай. 1935 йылдың ғинуар-февралендә ҡабырға буйы һәм ашҡаҙандағы ауыртыныуҙары көсәйә, Пилсудский үҙен-үҙе дауалап маташа, әммә был сикле һөҙөмтә бирә. Табиптар консилиумы [[Вена]]нан профессор Карл Векенбахты саҡырта, һәм ул Варшаваға 1935 йылдың яҙында килә. Бауырында яман шеш барлығы билдәле булғандан һуң, 25 апрелдә Векенбах үлемесле сирле Пилсудскийға бер нисә аҙна ғына ғүмер билдәләй. Варшавалағы [[Бельведер һарайы]]нда ғүмеренең һуңғы көндәрен үткәрә, үлем агонияһы ваҡытында поляк-герман яҡынайыуына ҡаршы икәнен күрһәтә<ref>Соцков Л. Ф. Секреты польской политики. 1935—1945. — М.: РИПОЛ классик, 2010.</ref>. [[1935 йыл]]дың 12 майында 20 сәғәт 45 минутта Юзеф Пилсудский бауыр яман шешенән (гепатоцеллюляр карцинома) [[Варшава]]ла вафат була. Маршал үлгәндән һуң бер нисә сәғәт үтеүгә, уны ярып, мейеһен һәм йөрәген алалар. Мейеһе Вильноға Польша Мейе тикшереү Институтына ({{lang-pl|Polski Instytut Badań Mózgu w Wilnie}}) тикшерергә ебәрелә, тикшереүҙең беренсе этабы тамамланыуға [[1938 йыл]]да ''Юзеф Пилсудскйҙың мейеһе'' ({{lang-pl|Mózg Józefa Piłsudskiego}} тигән монография баҫылып сыға)<ref>{{cite web|url=http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/179680,1,fragment-ksiazki-mumie-wladcy-swieci-tyrani.read|title=Fragment książki "Mumie. Władcy, święci, tyrani"|author=Bogusław Kwiatkowski|publisher=Tygodnik Polityka|date=2009-11-19|accessdate=2016-11-05|lang=pl}}</ref>. Артабанғы тикшеренеүҙәрҙе атҡарырға етәкселәре Максимилиан Росеның 1937 йылда вафат булыуы һәм Икнсе донъя һуғышы башланыуы ҡамасаулай, һуғыш осоронда Пилсудскийҙың мейеһе юғала<ref>{{cite web|url=http://www.se.pl/wiadomosci/polska/tajemnice-mozgu-marszalka-pisudskiego_198983.html|title=Tajemnice mózgu marszałka Piłsudskiego|author=Mirosław Skowron|publisher=se.pl|date=2011-08-05|accessdate=2016-11-05|lang=pl}}</ref>. Пилсудский менән хушлашырға Бөйөк Британия, Франция, Бельгия, [[Өсөнсө Рейх|Германии]], Румыния, СССР делегациялары килә. Германия делегацияһын Герман Геринг етәкләй<ref>{{YouTube|6Tmr1DacN7w|Pogrzeb Jozefa Pilsudskiego 1935 DVDRiP XviD J23 OSiOLEK com|start=10m5s|logo=1}}{{ref-pl}}</ref>. Ерләү милли берҙәмлек манифестацияһына әүерелә. Польшала СССР-ҙың тулы вәкәләтле илсеһе Яков Христофорович Давтян 26 мая 1935 йылдың 26 майында яҙған хатында Пилсудскийҙы ерләү тураһында яҙа<ref>''Кузьмичева А. Е.'' [https://inslav.ru/sites/default/files/editions/slav_alm_2017_1-2.pdf «Он был польским националистом, и это было его существом». Как Советский Союз прощался с маршалом Пилсудским] // Славянский альманах. — Вып. 1-2. — М.: Индрик, 2017. — С. 168.</ref>: {{начало цитаты}}Пилсудскийҙы ерләү королде һуңғы юлға оҙатыуға оҡшағайны. Краковта король ерләүенең бөтә церемонияһы ла атҡарылды. Варшавала ла, Краковта ла, процессияла ҡатнашҡан меңләп халыҡ был ваҡиағаға башлыса ҡыҙыҡлы тамаша кеүек ҡарай ине. Күмәк халыҡ кәйефе карнавалдағыса ине. Күңелһеҙ йөҙҙөр йәки күҙ йәше бик һирәк, башлыса ҡатын-ҡыҙҙарҙа күренде…{{конец цитаты}} Поляк әҙәбиәтендә СССР-ҙа Пилсудскийҙың вафаты уңайынан мәтам ойошторолған тигән уйҙырма урын алған<ref>''Кузьмичева А. Е.'' [https://inslav.ru/sites/default/files/editions/slav_alm_2017_1-2.pdf «Он был польским националистом, и это было его существом». Как Советский Союз прощался с маршалом Пилсудским] // Славянский альманах. — Вып. 1-2. — М.: Индрик, 2017. — С. 165.</ref>. <!-- Однако исследователь А. Е. Кузьмичева на основе анализа советской прессы пришла к выводу, что в СССР никакого траура по Пилсудскому не объявляли, на похоронах Пилсудского была небольшая (по сравнению с делегациями других стран) советская делегация --><ref>''Кузьмичева А. Е.'' [https://inslav.ru/sites/default/files/editions/slav_alm_2017_1-2.pdf «Он был польским националистом, и это было его существом». Как Советский Союз прощался с маршалом Пилсудским] // Славянский альманах. — Вып. 1-2. — М.: Индрик, 2017. — С. 168—169.</ref>. 1935 йылдың майында СССР-ҙа «Максим Горький» АНТ-20 самолеты һәләкәте ҡорбандарына арналған матәм церемониялары үткән<ref>''Кузьмичева А. Е.'' [https://inslav.ru/sites/default/files/editions/slav_alm_2017_1-2.pdf «Он был польским националистом, и это было его существом». Как Советский Союз прощался с маршалом Пилсудским] // Славянский альманах. — Вып. 1-2. — М.: Индрик, 2017. — С. 169.</ref>. [[1936 йыл]]да Пилсудскийҙың йөрәге [[Вильнюс|Вильнола]]ғы Росса зыяратында әсәһе ҡәбере янына күмелә. Сәйәси-дини перипетиялар үткәрелгәндән һуң, мәйете Краковта Вавель тауындағы Изге Станислав һәм Вацлав кафедраль соборы криптында ерләнә. <gallery> Файл:Piłsudski monument in Lublin.jpg|Люблинда Пилсудский һәйкәле Файл:Piłsudski statue and honour guards.jpg|Варшавала Пилсудский һәйкәле Файл:Warszawaid4.jpg|Варшавала Пилсудский һәйкәле Файл:Rossa-MATKA I SERCE SYNA.jpg|[[Расу|Росса]] зыяратында ҡәбер ташы. 2004 йыл]] Файл:0939 Józef Piłsudski Sarcophagus.JPG|Изге Станислав һәм Вацлав соборында Пилсудский мәйете саркофагы]] </gallery> == Ғаиләһе == Марией Коплевская-Юшкевич (1865]]—[[1921]]) менән никахынан, 1899 йылда өйләнгән, балалары булмай (Марияның тәүге никахынан тыуған ҡыҙы Ванда 1908 йылда 19 йәшендә үлә). Икенсе ҡатыны — Александра Щербинская, никахта Пилсудская ([[1882]]—[[1963]]) — әүҙем йәмәғәт эшмәкәәре була. Был никахтан ике ҡыҙы, Ванда (табип-психиатр, балаһы юҡ) һәм Пилсудская Ядвига (хәрби лётчик). Ҡыҙы Ядвига менән 1 ранг капитаны Анджей Ярачевскийҙы ике балаһы, Кшиштоф һәм Йоанна Ярачевскийҙар (икеһе лә архитекторҙар). == Кинола Пилсудскийҙы һынландырыу == * Ежи Яблонский (Miłość przez ogień i krew, Польша, 1924) * Матвей Ляров («П. К.П.», СССР, 1926) * Антони Пекарский («Комендант», Польша, 1928) * Евгений Калужский («Первая конная (фильм, 1941)», [[СССР]], 1941) * Ежи Душиньский («Смерть президента», Śmierć prezydenta, Польша, 1977) * Филипский Рышард («Переворот», Zamach stanu, Польша, 1981) * Закженский Януш Станислав («Возрождение Польши», Polonia restituta, Польша, 1981) * Мариуш Боначевский и Збигнев Запасевич («Маршал Пилсудский», «Marszałek Piłsudski», Польша, 2001) * Олесь Янчук («Владыка Андрей», Украина, 2008) * Даниэль Ольбрыхский («Варшавская битва. 1920», Польша, 2011). * Сергей Кучеренко («Тайный дневник Симона Петлюры», Украина, 2018) * Шиц Борис («Пилсудский», «Piłsudski», Польша, 2019) == Наградалары == ; Польшаныҡы: * Орден Белого орла * «За воинскую доблесть» ордены (Польша, Рәсәй) Виртути Милитари ордены I, II, IV һәм V дәрәжәле * Крест Независимости (ҡылыстар менән) * Крест Храбрых (дүрт тапҡыр) * Золотой Крест Заслуги (дүрт тапҡыр) * Орден Возрождения Польши I дәрәжәле * Крест Заслуги войск Центральной Литвы * «Парасоль» офицер билдәһе ; Сит илдәрҙеке: * Орден Железной короны ([[Австро-Венгрия]]) * Большой крест Орден Леопольда I ([[Бельгия]]) * Орден «Святой Александр» (ҡылыстар менән) ([[Болгария]]) * Орден Южного Креста ([[Бразилия]]) * Финляндияның Орден Белой Розы * Большой крест Орден Почётного легиона ([[Франция]]) * Воинская медаль (Франция) * Орден Военных заслуг (Испания) * Орден Восходящего солнца I дәрәжәле ([[Япония]]) * Военный орден Лачплесиса ([[Латвия]]) * Орден Башни и Меча ([[Португалия]]) * Большой крест Орден Кароля I ([[Румыния]]) * Орден Михая Храброго I, II, һәм III дәрәжәле (Румыния) * Большой крест Орден Заслуг (Королевство Венгрия (1920—1946)) * Большой крест Орден Святых Маврикия и Лазаря ([[Италия]]) * Большой крест Военный орден Италии Савойского (Италия) * Орден Св. Иоанна Иерусалимского ([[Мальта ордены]]) * Чехословацкий Военный крест (1918)]] * Орден Орлиного креста I класса ([[Эстония]]). * Крест Свободы I/1 и III/1 (Эстония) * Орден Звезды Карагеоргия (Королевство Югославия) == Әҫәрҙәр == * [https://dlib.rsl.ru/viewer/01002805812#?page=7 1920 год] : [по поводу брошюры Тухачевского «Поход за Вислу»] : с 8-ю схем.; пер. Петрусевича; предисл. [[Триандафиллов, Владимир Кириакович|В. Триандафиллова]]. — М. : Военный вестник, 1926. — 171 с. == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Әҙәбиәт == {{Refbegin2}} * ''[[Валь, Эрнест Георгиевич|Валь Э. Г.]]'' [http://www.archive.org/details/kakpilsudskiipog008800 Как Пилсудский погубил Деникина]. — Таллин : издание автора, 1938. — 120 с. * [[Деникин, Антон Иванович|Деникин А. И.]] [http://www.archive.org/details/ktospassovietsku00deni Кто спас Советскую власть от гибели]. Париж, 1937. * {{книга | автор = Ларин М. Ю., Хватов А. В. | заглавие = Неизвестные войны России | ссылка = | ответственный = | издание = | место = М. | издательство = Дом Славянской книги | год = 2012 | том = | страницы = | страниц = 480 | isbn = }} * {{книга |автор=Eva Plach |заглавие=The Clash of Moral Nations: Cultural Politics in Pilsudski's Poland, 1926–1935 |год=2006 |издание=Ohio University Press |издательство=Athens, Ohio |isbn=978-0-8214-1695-2 |ref=Plach |язык=en }} * {{книга |автор=Andrzej Garlicki |заглавие=Józef Piłsudski: 1867–1935 |издательство={{Нп3|Czytelnik}} |isbn=ISBN 8307017157. |год=1988 |место=Warszawa |язык=pl |ref=Garlicki }} * {{книга |автор=Andrzej Garlicki |заглавие=Józef Piłsudski: 1867–1935 |издательство=[[Znak (издательство)|Wydawnictwo Znak]] |isbn=978-83-240-2225-0. |год=2012 |место=Kraków |язык=pl |ref=Garlicki }} * {{книга |автор=Bohdan Urbankowski |заглавие=Józef Piłsudski. Marzyciel i strateg |издательство=Zysk i S-ka |isbn=9788377854808 |год=2014 |место=Poznań |язык=pl |ref=Urbankowski }} * ''[[Матвеев, Геннадий Филиппович|Матвеев Г.]]'' [http://vk.com/doc24623564_132802612?hash=d16c97206d8945bc64&dl=e21357d81a57777994 Пилсудский]. — {{М.}}: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2008. — ([[ЖЗЛ]]) ISBN 978-5-235-03126-5 * ''Наленч Т., Наленч Д.'' Юзеф Пилсудский — легенды и факты = Józef Piłsudski — legendy i fakty. — {{М.}}: [[Политиздат]], 1990. — ISBN 5-250-00852-6. * ''Салтан А. Н.'' Политический пасьянс Юзефа Пилсудского [Электронный ресурс]. — Режим доступа к статье: https://web.archive.org/web/20160816045417/http://www.sled.net.ua/node/32183 . — Заглавие с экрана. — 24.06.2016. * ''Сулея В.'' Юзеф Пилсудский / Пер. с польск. — {{М.}}: [[Летний сад (издательство)|Летний сад]], 2009. — 438 с. — ISBN 978-5-98856-057-9. * {{книга |автор=Adam Zamoyski |заглавие=The Polish Way |издание=John Murray |издательство=London |год=1987 |isbn=978-0-531-15069-6 |ref=Adam Zamoyski }} * {{книга |автор=Davies Norman |заглавие=God's Playground: A History of Poland in Two Volumes, vol. 2: 1795 to the Present |издание=Oxford University Press |издательство=Oxford; New York |год=2005 |isbn=978-0-19-925340-1 |ref=Davies }} * {{книга |автор=Davies Norman |заглавие=Heart of Europe: A Short History of Poland |год=1986 |издательство=Oxford University Press |издание=Oxford |isbn=978-0-19-285152-9 |ref=Davies1986 |язык=en }} * Henryk Cepnik. Józef Piłsudski: portret biograficzny. Warszawa, 1988. * {{книга |автор=Joseph Rothschild |заглавие=East Central Europe Between the Two World Wars |издание=Seattle |издательство=University of Washington Press |год=1990 |isbn=978-0-295-95357-1 |ref=Rothschild }} * {{книга |автор=Roos Hans |заглавие=A History of Modern Poland, from the Foundation of the State in the First World War to the Present Day |издание=New York |издательство=Knopf |год=1966 |ref=Roos }} * {{книга |автор=Włodzimierz Suleja |заглавие=Józef Piłsudski |год=2004 |издательство=[[Национальная библиотека имени Оссолинских|Zakład Narodowy im. Ossolińskich]] |издание=Wrocław |язык=pl |isbn=978-83-04-04706-8 |ref=Suleja }} * {{книга |ref=Urbankowski |автор=Urbankowski, Bohdan |заглавие=Józef Piłsudski: Marzyciel i strateg |год=1997 |isbn=978-83-7001-914-3 |Издательство=Wydawnictwo ALFA |location=Варшава |language=Polish }} {{Refend}} {{Навигация|Тема=Юзеф Пилсудский}} == Һылтанмалар == * {{hrono|http://www.hrono.ru/biograf/pilsudsky.html}} * {{Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/articles/53/1005332/1005332a1.htm}} * {{rodovid|62075}} * [https://web.archive.org/web/20051126150005/http://www.zerkalo-nedeli.com/nn/show/329/29435/ Фигуры XX столетия Юзеф Пилсудский: Начальник, который создал себе государство] * [http://www.poland.gov.pl/Юзеф,Пилсудский,,(1867,–,1935),2293.html Юзеф Пилсудский (1867—1935)]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{вс}} {{Президенты Польши}} {{Премьер-министры Польши}} {{Маршалы Польши}} [[Категория:Польша революционерҙары]] [[Категория:Рәсәй империяһы революционерҙары]] [[Категория:Варшава Александр цитаделе тотҡондары]] [[Категория:Поляк легиондары хәрби хеҙмәткәрҙәре (1914–1918)]] [[Категория:Польша-украин һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Совет-поляк һуғышында ҡатнашыусылар]] [[Категория:Польша премьер-министрҙары]] [[Категория:Польша президентына кандидаттар]] [[Категория:Польшаның оборона министрҙары]] [[Категория:Поляк социалистик партияһы ағзалары]] [[Категория:Поляк социалистик партияһы — революцион фракцияһы ағзалары]] [[Категория:Польша хәрби ойошмаһы ағзалары]] [[Категория:Польша мемуаристары]] [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] [[Категория:Вавель соборында ерләнгәндәр]] [[Категория:Гдыняның почётлы граждандары]] [[Категория:Петропавловск ҡәлғәһе тотҡондары]] 88ypdrnk58ybuf3htdrarbx5u2wk4pu 0 175830 1301086 1237015 2026-07-16T11:31:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301086 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=сентябрь 2021}} {{Ук}} '''Саламатов Георгий Тимофеевич''' ([[6 май]] [[1923 йыл]] — [[23 сентябрь]] [[2013 йыл]]) — эшсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой. Ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1943, 1945). == Биографияһы == Георгий Тимофеевич Саламатов 1923 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында тыуа. [[1943 йыл]]да (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың 2 ғинуары<ref>[https://1418museum.ru/heroes/26065789/ САЛАМАТОВ|СОЛОМАТОВ|САЛОМАТОВ ГЕОРГИЙ ТИМОФЕЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210607135128/https://1418museum.ru/heroes/26065789/ |date=2021-06-07 }}</ref>) Белорет ҡала хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 14-се айырым гвардия сапер эскадроны саперы булып хеҙмәт итә<ref>[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1701-salamatov-georgij-timofeevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛАМАТОВ Георгий Тимофеевич{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}]</ref>. Еңеүҙе [[Берлин]]да ҡаршылай. Һуғыш тамамланғандан һуң хәрби хеҙмәтте [[Кавказ]]да үтә. Демобилизациянан һуң Белорет ҡалаһына ҡайта, [[Белорет металлургия комбинаты]]нЫҢ автотранспорт цехында эшләй<ref>[https://www.moypolk.ru/soldier/salamatov-georgiy-timofeevich Бессмертный полк. Саламатов Георгий Тимофеевич]</ref>. Ветеран 2013 йылдың 23 сентябрендә Белорет ҡалаһында вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (11.10.1943, 30.05.1945)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie39061760/ Документы о награждении. Саламатов Георгий Тимофеевич{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]] * [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] * [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]] * юбилей миҙалдары == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} [[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]] 8jcd58ryhuemxn7dr5lhjonh9rlfywm 0 176850 1301063 1299314 2026-07-15T18:40:27Z Таёжный лес 39277 [[Теләү (башҡорт ырыуы )]] битенең исемен [[Теләү (башҡорт ырыуы)]] тип Таёжный лес алыштырҙы 1299314 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=август 2021}} {{Ук}} '''Теләу''' (башҡа исемдәр: ''Теләу, Тәне, Теле, Тиләу, Телев''; {{Lang-ba|Теләү}}<ref>''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. — М., Наука, 1974. — С. 295.</ref>) — [[табын]] [[башҡорттар]]<nowiki/>ы составындағы ырыу атамаһы. '''Теләу атамалы''' этнографик төркөмдәр [[ҡаҙаҡтар]] составында (Кесе жузо) һәм үзбәктәр (ҡорама составында), теле исеме менән, тилеукусши<ref>''Жданко Т. А.'' Очерки исторической этнографии каракалпаков (родо-племенная структура и расселение в XIX—начале XX в.). ТИЭ, новая серия, Т. IX. — М.-Л., 1950. — С. 167.</ref> —[[ҡарағалпаҡтар]]ҙа, телев — [[ҡырғыҙҙар]]ҙа, теле— [[нуғайҙар]]ҙың составында бар. == Ырыу составы == === Телеу башҡорттары === (Ырыу араһы: бесэй, ҡазаҡ, ''ҡәйеп,'' ҡыҙыл ҡатай,[[Ҡатай|улайтаһың]], [[ҡыпсаҡ]], мәскәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, [[Бүре (ырыу)|б-ре]], уф-сураман)<ref>''Камалов А. А., Камалова Ф. У.'' Атайсал. — Уфа: Башкирское книжное издательство «Китап», 2001.</ref><ref>Башкирско-русский словарь, издательство «ДИГОРА», «Русский язык», Москва.</ref>. ''бесәй, бүре, ҡазаҡ, ҡәйеп, ҡыҙылбаш ҡатай, ҡыпсаҡ, мәҫкәү, туҡ, тубал, һары, һәнәк, уф-сураман'' аймаҡтары === Y-DNA анализы === Генетик анализ (протестированные) үткән телеу ырыуы башҡорттары бер өлөшө башлыса башҡорттар ырыуы R1a<ref>[http://www.semargl.me/ru/dna/ydna/kit/46892/ DNA base of Semargl.me] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241217103951/http://www.semargl.me/ru/dna/ydna/kit/46892/ |date=2024-12-17 }}</ref> гаплогруппаһы, R1a-Z2123<ref>National clans project of FTDNA.</ref> субклады вәкилдәре булып тора. == Этник тарихы == Үҙ тикшеренеүҙәрендә Р. Ғ. Кузеев билдәләүенсә, башҡорт һәм ҡаҙаҡ этнонимдары Телеу телеуттарға барып тоташа. Был [[Телеуттар|Телеут]] һәм телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуын (тождественность) иҫбатлай<ref>''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа. — М. Наука, 1974. — С. 226.</ref>. [[Телеуттар|Телеут]] һәм Телеу этнонимдарҙың берҙәй булыуы [[Һаҡмар (йылға)|Һаҡмар]] бассейны топонимдарында составында теркәлгән Телеү этнонимының 'теле' (ҡыт.язы. — 'тел' 鐵勒 йәки ' динлин халыҡтары ' 丁零) этнонимына барып тоташа тип билдәләргә нигеҙ бирә. Л. П. Потапов фекеренсә, төрки [[Төрки халыҡтар|телле]] телеут, теленгит һәм телес ырыу-ҡәбилә төркөмдәре үҙ атамаларында боронғо Теле этнонимын һаҡлай<ref>''Потапов Л. П.'' Этнический состав и происхождение алтайцев. — С. 45.</ref>. Р. Г. Кузеев фекеренсә, телеуҙәр [[Табын|ҡара-табындарға нығыраҡ яҡын төркөм булып тора]]. Бөтә был билдәләр буйынса көнсығыш табындар ырыуынан булыуына ҡарап, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер үҙенсәлектәре теле һәм мәҙәниәтенә эйә булған<ref name=":0">{{Китап|автор=Кузеев Р. Г.|заглавие=Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения|ответственный=Т. А. Жданко|издание=2-е изд., доп|место=Уфа|издательство=ДизайнПолиграфСервис|год=2010|страницы=252—254|страниц=560|isbn=978-5-94423-212-0}}</ref>. Эргәһендә һылыулығын тураһында авторы күҙлегенән ҡарағанда, [[Монгол халыҡтары|монгол]] сығышлы табындар<ref>{{Китап|автор=Сальманов А. З.|заглавие=Башкирское племенное объединение табын: вопросы формирования|ответственный=А. В. Псянчин|издание=|место=Уфа|издательство=|год=2017|страницы=32—33|страниц=290|isbn=}}</ref><ref name=":2">{{Китап|автор=Кузеев Р. Г.|заглавие=Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения|ответственный=Т. А. Жданко|издание=2-е изд., доп|место=Уфа|издательство=ДизайнПолиграфСервис|год=2010|страницы=242—243|страниц=560|isbn=978-5-94423-212-0}}</ref>. Р. Г. Кузеев асыҡлауынса, Теляуҙәрҙең тәү тарихы төньяҡ һундар составындағы [[:ru:Гаогюй|гаогюйец]]<nowiki/>тар (теле) менән бәйле. Ә улар үҙ сиратында, улар башлыса монгол телле сяньби ҡәбиләләре менән ныҡ аралашып бөткән. Электән гаогюйецтар [[Төрки халыҡтар|төрки]] ҡәбиләләре менән тиңләштерелә<ref name=":0"/>. Шул уҡ ваҡытта Н. Я Бичурин һәм А. С. Шабалов кеүек авторҙар уларҙы монгол сығышлы тип һанай<ref name=":52">{{Китап|автор=Шабалов А. С.|заглавие=Происхождение уйгуров, ойратов (калмыков) и других телэских племен XVIII в. до н. э. — XIV в. н. э|ответственный=|издание=|место=Иркутск|издательство=Издательство Иркутского государственного технического университета|год=2014|страницы=8—22|страниц=248|isbn=}}</ref>. Шулай уҡ Теляуҙәрҙең этник яҡтан ойошоуында Көнбайыш Монголияның монгол ҡәбиләләренең билдәле бер роле бар . == Библиографик == {{Иҫкәрмәләр}} {{Башҡорт ҡәбиләләре}} == Һылтанмалар == * [http://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf Башҡорт ырыуҙары тарихы: Кубаляк, Ҡауаҡан Теляу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716052223/https://bashkirica.com/upload/iblock/7f7/7f70063261902bb56429d20f3d9c5d6c.pdf |date=2021-07-16 }} [[Категория:Төрки-монгол сығышлы этностар]] [[Категория:Башҡорт ырыуҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]] 7wr2wmae8o3nhuaculdkekoi2r5zs1w 0 181321 1301085 1281708 2026-07-16T10:42:26Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301085 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|мини|320x320пкс|СССР ҠОРАЛЛЫ КӨСТӘРЕНЕҢ [[Флаг]]ы (байраҡ)]] {| class="infobox" style="background:#FFFFFF;width:250px;" ! colspan="2" style="font-size:150%;" |[[Рус армияһы тарихы]] ---- |- | |[[Войско Древней Руси|Боронғо Рустә Ғәскәр]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Новгородское войско|Новгород ғәскәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Русского государства|Рус дәүләтенең Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Армия Петра I|Пётр I Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская императорская армия|Рус император армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Русская армия (1919)|Рус армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Рабоче-крестьянская Красная армия|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы СССР|СССР Ҡораллы Көстәре]] |- | colspan="2" | ---- |- | |[[Вооружённые силы Российской Федерации|Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәре]] |} '''Совет Социалистик Республикалар Союзы Ҡораллы Көстәре (СССР Ҡораллы Көстәре)''' — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет Социалистик Республикалар Союзының хәрби ойошмаһы (ҡораллы көстәре) совет халҡын,]]Советтар Союзының [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|иреген һәм бойондороҡһоҙлоғон]] яҡлауға тәғәйенләгән. ''Союз Ҡораллы Көстәре'' составына инә: * Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары, * Совет Армияһы ([[1946 йыл]]дың февраленә тиклем [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]] тип аталған (ҡыҫҡаса: ''Ҡыҙыл армия'', ''РККА''): ** Ҡоро ер ғәскәрҙәре, ** Хәрби-һауа көстәре, ** Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, ** Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, ** Граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре, * [[СССР-ҙың Хәрби-Диңгеҙ флоты|Хәрби-диңгеҙ флоты]]; * Ҡораллы Көстәренең тылы; * СССР Дәүләт Именлеге Комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем; * СССР Эске Эштәр Министрлығы ғәскәрҙәре — 1989 йылға тиклем 1980-се йылдар уртаһында ''Союз Ҡораллы көстәре'' ҙур йәҙрә һәм химик ҡорал запасына эйә донъялағы иң көслө һәм иң эре армияларҙың береһе була. 1991 йылдың аҙағында СССР тарҡалыуына ҡарамаҫтан, ''СССР Ҡораллы Көстәре'' де-факто 1993 йыл аҙағына тиклем ғәмәлдә булды — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән Ҡораллы Көстәре булараҡ, де-юре 1992 йылдың 14 февралендә, БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы элекке СССР оборона министры [[Евгений Иванович Шапошников]]ты БДБ ОВС Баш командующийы итеп рәсми рәүештә тәғәйенләүе менән, йәшәүҙән туҡтаған. СССР Ҡораллы Көстәре формированиелары күпмелер ваҡыт [[Австрия]], [[Дания]]<ref>[[Борнхольмский десант]].</ref>, [[Норвегия]], [[Финляндия]], [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]] (ГСВГ), [[Германия|ФРГ]] (ЗГВ) ПХР (СГВ), ЧССР (ЦГВ), ВХР (ЮГВ), БХР, СРР, Куба, [[Вьетнам|СРВ]], Камбоджа, МХР Төньяҡ Корея, Афғанстан Демократик Республикаһында һәм ҡайһы бер Африка дәүләттәрендә һәм илдәрендә дислокацияланған. == Тарихы == ''СССР Ҡораллы Көстәре'' 1922 йылдың 30 декабрендә СССР барлыҡҡа килгәндән һуң, уның составына ингән: [[Совет Рәсәйе|РСФСР]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]], ССРБ һәм ЗСФСР республикаларының ҡораллы көстәрен берләштееү юлы менән, ойошторола. «СССР Ҡораллы Көстәре» тигән билдәләмә 1924 йылдың 31 декабрендә [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда беренсе СССР Конституцияһы — дәүләттең төп законы [[II Бөтә Союз Советы съезы]]нда абул ителгән: {{Цитата башы}} # Юғары органдары йөҙөндә Совет Социалистик Республикалар Союзы ҡарамағына тапшырылырға тейеш: : <…> :: к) '''ССР Союзы ҡораллы көстәре'''н ойоштороу һәм етәкселек итеү; : <…> {{Цитата аҙағы}} Артабан был билдәләмә [[СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы|СССР-ҙың 1936 йылғы конституцияһында]]<ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20СССР%20(1936)/Исходная%20редакция Конституция СССР 1936 года (первоначальная редакция)]</ref> ла нығытылған. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] тамамланғандан һуң, [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|РККА-Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһын демобилизациялау]] үткәрелгән, һәм 1923 йыл аҙағында унда ярты миллион самаһы кеше ҡалған. 1924 йылдың аҙағында [[Революцион хәрби совет]] 5 йыллыҡ хәрби төҙөлөш планын ҡабул иткән, ярты йылдан һуң СССР Советтарының III съезы уны хуплаған. [[Ҡораллы Көстәр|Армияның]] кадрҙар ядроһын һаҡлап ҡалыу, аҙ сығымдар менән [[хәрби эш]]кә мөмкин тиклем күберәк кешене өйрәтеү хәл ителгән. Һөҙөмтәлә ун йыл эсендә бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө территориалгә әйләнгән — яңы алыныусылар (новобранцы) унда уҡыу йыйыуҙарында биш йыл эсендә ике — өс ай дауамында ҡатнашҡан<ref>''Мальцев Н. А.'' Кадровая или милиционная (О принципах комплектования Советских Вооружённых сил). // [[Военно-исторический журнал]]. — 1989. — № 11. — С.30-40.</ref>. {{main|История Красной армии#Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе|l1=История Красной армии. Демобилизация 1920-х годов и переход к милиционной системе}} Әммә 1934—1935 йылдарҙа хәрби сәйәсәт үҙгәрә һәм бөтә дивизияларҙың 3/4 өлөшө кадрлыға әйләнә. 1939 йылда ҡоро ер ғәскәрҙәрендә 1930 йыл менән сағыштырғанда артиллерия иҫәбе 7 тапҡырға, шул иҫәптән танкыға ҡаршы һәм танк ғәскәрҙәрендә 70 тапҡырға арта. Танк ғәскәрҙәре һәм Хәрби-һауа көстәре үҫешә. Танктар һаны 1934 йылдан 1939 йылға тиклем 2,5 тапҡырға артҡан, 1939 йылда 1930 йыл менән сағыштырғанда дөйөм самолёттар иҫәбе 6,5 тапҡырға күбәйгән. Төрлө класлы һыу өҫтө караптарын, һыу аҫты кәмәләрен, шулай уҡ диңгеҙ авиацияһы самолёттарын төҙөү йәйелдерелә. 1931 йылда Һауа-десант ғәскәрҙәре барлыҡҡа килә һәм 1946 йылға тиклем Хәрби-һауа көстәре составына инә 1935 йылдың 22 сентябрендә — шәхси хәрби исемдәр, ә 1940 йылдың 7 майында генераль һәм адмирал исемдәре индерелә. Команда составы 1937—1938 йылдарҙа «Оло террор» һөҙөмтәһендә ҙур юғалтыуҙар кисерҙе. 1939 йылдың 1 сентябрендә «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы ҡабул ителде һәм шул осорҙағы совет дәүләтенең ҡораллы көстәре төрҙәре һәм родтарынан торған структур дәүләт хәрби ойошмаһы булараҡ ''СССР Хәрби көстәренә'' һуңғы билдәләмә бирҙе: {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} СССР Ҡораллы Көстәре Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ Флотынан, сик буйы һәм эске ғәскәрҙәрҙән тора. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР от {{date|01|09|1939|2}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция)}} «Дөйөм хәрби бурыс тураһында»ғы был законға ярашлы, бөтә яраҡлы ир-егеттәр армияла — өс йыл, флотта биш йыл хеҙмәт итергә тейеш ине (1925 йылғы элекке закон буйынса «лишенецтар» — һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителгән «хеҙмәт итмәгән элементтар» — армияла хеҙмәт итмәгәндәр, ә тыл ополчениеһына алынғандар). Был ваҡытҡа СССР Хәрби көстәре тулыһынса кадрлы булған, ә уның иҫәбе 2 миллион кешегә тиклем артҡан. 1939 йылдан бронетанк ғәскәрҙәренең төп берләшмәләре булған айырым танк һәм бронялы бригадалар урынына Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының танк һәм механизацияланған дивизиялары төҙөлә башлай. Һауа-десант ғәскәрҙәрендә — һауа-десант корпустары, ә Хәрби-һауа көстәрендә 1940 йылдан дивизия ойошмаһына күсә башлайҙар. 1941 йылдың 22 июненә ''СССР Ҡораллы Көстәре'' хәрби идара органдарынан, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһынан (РККА) (ҡоро ер ғәскәрҙәренең 79,3 %), Хәрби-һауа көстәренән (11,5 %), Һауа-десант ғәскәрҙәренән (3,4 %), Хәрби диңгеҙ флотынан (5,6 %), Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты һәм Тимер юлдар Халыҡ Комиссариаты (НКПС) ғәскәрҙәренән һәм көстәренән тора. СССР Оборона халыҡ комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (ҡоро ер ғәскәрҙәре, Хәрби һауа көстәре, Һауа-десант ғәскәрҙәре һәм Ҡрораллы Көстәр тылы) менән етәкселекте тормошҡа ашыра. Хәрби-диңгеҙ флотының Халыҡ комиссариаты Союздың Хәрби-диңгеҙ флоты менән етәкселек итә. Эске эштәр, дәүләт именлеге, тимер юлдар формированиелары менән алашыуына уларҙың халыҡ комиссариаттары етәкселек итә. СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы эшсе һәм крәҫтиән дәүләтенең оборона һәләтен нығытыу буйынса бөтә сараларҙы яраштырыу өсөн саҡырылған. 1941 йылдың 22 июненән 1941 йылдың 1 июленә тиклем 9 тәүлектә СССР Ҡораллы Көстәре сафында 5,3 миллион кеше булған{{sfn|Во Имя России|1999}}. Бөйөк Ватан һуғышының өс йылында Ҡораллы Көстәрҙә коммунистарҙың сағыштырма һаны ике тапҡырға арта һәм 1944 йыл аҙағына армияла — 23 процент, флотта 31,5 процент тәшкил итә. 1944 йылдың аҙағында Ҡораллы Көстәрҙә 3 030 758 коммунист иҫәпләнгән, был [[ВКП(б)|партиялылар]] һанының 52,6 процентын тәшкил иткән. Бер йыл эсендә тәүге партия ойошмалары селтәре байтаҡ киңәйә: әгәр 1944 йылдың 1 ғинуарына армияла һәм флотта улар 67 089 булһа, 1945 йылдың 1 ғинуарына ҡарата иһә 78 640 була<ref name="История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4">История Второй мировой войны. 1939—1945. Том 4 — Москва: Воениздат, 1975 — с. 536, ил.</ref>. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] тамамланыуға 1945 йылдың аҙағына СССР Ҡораллы Көстәрендә 11 миллиондан ашыу кеше иҫәпләнгән. СССР-ҙың 1945 йылдың 23 июнендәге армияны, авиацияны һәм флотты демобилизациялау тураһындағы Законына ярашлы, Союз Ҡораллы Көстәре тыныс ваҡыт штаттарына эҙмә-эҙлекле күсерелә. СССР-ҙа демобилизация 1945 йылдың 5 июлендә башлана һәм 1948 йылда тамамлана, СССР Ҡораллы Көстәре шәхси составтағы 11 миллион кешенән 3 миллиондан аҙыраҡҡа тиклем кәметелә, Дәүләт оборона комитеты (ГКО), Юғары Баш командование Ставкаһы (СГВК) һәм бөтә фронт ғәскәри берләшмәләре (Алыҫ Көнсығыш һәм Байкал аръяғы фронттарынан тыш) бөтөрөлә. 1945—1946 йылдарҙа хәрби округтар һаны 33 берәмектән 21-гә тиклем кәмей. Көнсығыш Германияла, Австрияла, Венгрияла, Чехословакияла, Польшала, Болгарияла, Норвегияла, Финляндияла, Данияла һәм Румынияла урынлашҡан ғәскәрҙәрҙең шәхси составы, ҡоралдары һәм хәрби техникаһы һаны ярайһы уҡ кәметелә. 1945 йылдың сентябрендә совет ғәскәрҙәре Төньяҡ Норвегиянан, ноябрҙә Чехословакиянан, 1946 йылдың апреленән совет ғәскәрҙәре — [[Борнхольм]] утрауынан (Дания), в декабре 1947 йылдың декабрендә — Болгариянан сығарыла. 1954 йылдың сентябрендә [[Семипалатинск]] районында атом бомбаһын шартлау менән тәүге ҙур ғәскәри күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1955 йылдан алып СССР етәкселеге ҡорал уҙышын туҡтатырға һәм ошо мәсьәлә буйынса бөтә донъя конференцияһын саҡырыу тураһында сығыш яһай. Яңы тышҡы сәйәси курсын раҫлап, Советтар Союзы Ҡораллы Көстәр һанын 1955 йыл башына 5,8 миллиондан 1959 йылдың декабренә 3,6 миллионға тиклем, 1955 йылда — 640 мең кешегә, 1956 йылдың июненә 1200 мең кешегә кәметә. «Һыуыҡ һуғыш» осоронда 1955 йылдан алып СССР Ҡораллы Көстәре хәрби Варшава килешеүе ойошмаһын (ОВД) төҙөүҙә төп роль уйнай. 1950 йылдарҙан башлап Ҡораллы Көстәргә ракета ҡоралы, 1959 йылда Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре индерелә. Йыл һайын СССР Ҡораллы Көстәре 400—600 самолётҡа арта<ref>Из ответов [[Главнокомандующий ВВС России|Главнокомандующего ВВС России]] генерал-полковника {{s|[[Зелин, Александр Николаевич|А. Н. Зелина]]}} на пресс-конференции на {{s|«[[Международный авиационно-космический салон|МАКС]]—2009»}} (20 августа 2009 года).</ref>. 1960—1980 йылдарҙа Хәрби-һауа көстәрендә авариялар кимәле йыл һайын 100—150 һәләкәт күҙәтелә<ref>[http://www.airwar.ru/history/locwar/xussr/avaria/avaria_54_91.html Аварийность ВВС СССР с 1954 по 1991 гг.]</ref>. Бер үк ваҡытта танкылар һаны ла арта. 1957 йылда йылға төбөнә төшөп танкылар менән аша сығыу буйынса тәүге тактик күнекмә үткәрелә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1970-се йылдар аҙағында СССР ҡораллы көстәрендә 68 меңгә яҡын танк иҫәпләнә, ә СССР-ҙың Танк ғәскәрҙәре 8 танк армияһын үҙ эсенә ала. Танктар һаны буйынса СССР донъяла беренсе урынға сыға, 1980 йылдарға совет Ҡораллы Көстәрендә танкылар башҡа илдәрҙәге барлыҡ танктарҙан күберәк ине. СССР ҡораллы көстәре донъяла тәүгеләрҙән булып пехотаның хәрби машинаһы кеүек бронетехника класын ҡулланыуға ҡабул итте. 1966 йылда ғәскәрҙәрҙә {{s|[[БМП-1]]}} барлыҡҡа килә, ә [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]нда (НАТО) уға яҡынса оҡшаған «[[Мардер (БМП)|Marder]]» 1970 йылда ғына барлыҡҡа килә<ref>[http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 Боевая машина пехоты БМП-2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203032710/http://all-tanks.ru/content/boevaya-mashina-pekhoty-bmp-2 |date=2013-12-03 }}</ref><ref>[http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/BMP3/BMP3_3.php Виктор Кораблин. «ЩИТ И МЕЧ ПЕХОТЫ» (Оружие № 10 за 1999 год).]</ref>. СССР Хәрби-диңгеҙ флоты Диңгеҙ пехотаһының шәхси составы мөмкин булған дошманы Америка Ҡушма Штаттары Диңгеҙ пехотаһынан 10 тапҡырға аҙыраҡ булған<ref>[http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html Журнал «Солдат Удачи». Советская морская пехота.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212055815/http://sof-mag.ru/spec_arms/rossia_morpex.html |date=2013-12-12 }}</ref>. Эре океан хәрби-диңгеҙ флоты ойошторола. Хәрби потенциалды үҫтереү, ҡоралландырыу уҙышы ил иҡтисадын үҫтереүҙең мөһим йүнәлеше булды. Милли килемдең байтаҡ өлөшө шул сығымға тотонолдо. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда СССР Оборона министрлығына даими рәүештә хәрби-төҙөлөш частарын формалаштырыу юлы менән граждандар министрлыҡтарын эшсе көстәр менән тәьмин итеү бурысы йөкмәтелгән. Уларҙың шәхси составы төҙөлөш эшселәре сифатында файҙаланылған. Ошо формированиеларҙың һаны йылдан-йыл арта барған<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 Записка {{s|Г. К. Жукова}} и {{s|В. Д. Соколовского}} в ЦК КПСС о сокращении численности военно-строительных частей.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110412132107/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002862 |date=2011-04-12 }}</ref>. {{начало цитаты}}Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, СССР етәкселегенә М. С. Горбачев килгәс, бөтә ҡорал төрҙәрен, шул иҫәптән ядро ҡоралын да, ҡыҫҡартыу мәсьәләләрендә яйлап Америка Ҡушма Штаттары һәм [[Төньяк Атлантика Килешеүе Ойошмаһы]]на юл ҡуйыу процесы башланды. {{конец цитаты|источник=Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А. Глава 3. «Ракетные войска стратегического назначения Вооруженных Сил СССР» // «Советская Армия в годы «холодной войны» (1945 — 1991)». — Томск: Издательство Томского университета, 2004. — С. 169}} 1987—1991 йылдарҙағы «үҙгәртеп ҡороу» осоронда «оборона өсөн ҡорал етерлек» сәйәсәте белдерелде, һәм 1988 йылдың декабрендә Совет Ҡораллы Көстәрен ҡыҫҡартыу буйынса бер яҡлы саралар тураһында иғлан ителде. Хәрбиҙәрҙең дөйөм һаны 500 мең кешегә ҡыҫҡартылды (12 %). Үҙәк Европала совет хәрби контингенты бер яҡлы тәртиптә 50 мең кешегә кәметелә, алты танк дивизияһы (ике меңгә яҡын танк) ГДР-ҙан, Венгриянан, Чехословакиянан сығарылды һәм таратылды СССР-ҙың Европа өлөшөндә танкылар һаны — 10 меңгә, артиллерия системалары — 8,5 меңгә, хәрби самолёттар 820 меңгә кәметелә. Монголиянан совет ғәскәрҙәренең 75%-ы сығарыла, һәм Алыҫ Көнсығыштағы ғәскәрҙәр һаны (КХР-ға ҡаршы тороусылар) 120 мең кешегә кәметелә. 1991 йылдың 21 декабрендә, ССР Союзы тарҡалған осорҙа, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороусы 11 союздаш республика — республика башлыҡтары СССР Хәрби Көстәре командованиеһын СССР оборона министры Евгений Шапошниковҡа «реформа үҙгәртеүҙәренә тиклем» СССР Хәрби Көстәре менән етәкселек итеүҙе йөкмәтеү тураһындағы протоколға ҡул ҡуя<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3412 Loading]</ref>. 1992 йылдың 14 февралендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Дәүләттәр Берләшмәһе илдәре башлыҡтары Советы Шапошниковты ҡораллы Көстәрҙең (Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе) баш командующийы итеп тәғәйенләне.<ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=3423 Loading]</ref>. Шул уҡ йылдың 20 мартында СССР Оборона министрлығы базаһында Берләшмәлә ҡатнашыусы илдәрҙең именлеген тәьмин итеү, ғәскәрҙәр һәм көстәр менән идара итеүҙе һаҡлау, һәм ССР-ҙың Хәрби Көстәрен килешеп таратыу маҡсатында, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Көстәренең Баш командованиеһы ойошторола.<ref>[http://www.panorama.ru/prav/minobor.shtml Минобороны. Министерство обороны РФ]</ref><ref>[http://cis.minsk.by/reestr/ru/index.html#reestr/view/text?doc=65 Loading]</ref>. 1993 йылдың 12 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына 1978 йылда ҡабул ителгән төҙәтмә үҙ көсөнә инде, был СССР Ҡораллы Көстәре хаҡында телгә алыуҙы тыя ине, ләкин ошо йылдың 25 декабрендә уның ғәмәлдән сығыуына тиклем, унда СССР Конституцияһы һәм закондары тураһында телгә алыу һаҡланды. 1992 йылда Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Берләшкән ҡораллы көстәрен ойоштороу буйынса уңышһыҙлығы һөҙөмтәһендә БДБ илдәрендә үҙҙәренең милли ҡораллы көстәрен төҙөү башлана<ref>{{Книга |ref=Захаров |автор=Захаров В. М. |заглавие=«Военное строительство в государствах постсоветского пространства» |год=2011 |часть=Часть II. «Военные организации постсоветских государств». Глава 3. «Раздел советских вооружённых сил» |место=М. |издательство=Издательство [[Российский институт стратегических исследований|РИСИ]] |страницы=42—63 |страниц=380 |isbn=978-5-7893-0118-0 |тираж=300}}</ref>. {{main|Раздел Вооружённых сил СССР}} == Хоҡуҡи нигеҙе == {{main|Военное право}} {{начало цитаты}}31-се статья. Социалистик Ватанды һаҡлау дәүләттең мөһим бурыстарына ҡарай һәм бөтә халыҡтың эше булып тора.<br> Совет халҡының социалистик ҡаҙаныштарын, тыныс хеҙмәтен, суверенитетын һәм дәүләттең территориаль бөтөнлөгөн яҡлау маҡсатында СССР Ҡораллы Көстәре ойошторолған һәм дөйөм хәрби бурыс билдәләнгән.<br> СССР Хәрби көстәренең халыҡ алдындағы бурысы - социалистик Ватанды ышаныслы яҡлау, һәр төрлө агрессорға кисекмәҫтән отпор биррлек даими хәрби әҙерлектә булыу<ref name="konst">Источник: [[Конституция]] ([[Основной закон|Основной Закон]]) Союза Советских Социалистических Республик, Принята на внеочередной седьмой сессии [[Верховный Совет СССР|Верховного Совета СССР]] девятого созыва 07 октября 1977 года, Москва (М.), [[Издательство политической литературы]], 1977 год, 64 страницы (стр.)</ref>. 32-се статья. Дәүләт илдең именлеген һәм оборона һәләтен тәьмин итә, СССР Ҡораллы Көстәрен кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итә.<br> Ил именлеген тәьмин итеү һәм уның оборонаға һәләтлелеген нығытыу буйынса дәүләт органдарының, йәмәғәт ойошмаларының, вазифалы кешеләрҙең һәм граждандарҙың бурыстары СССР Союзы ҡануниәте менән билдәләнә.{{конец цитаты|источник=[[s:Конституция СССР (1977)/редакция 7 октября 1977 г.|СССР-ҙың 1977 йылғы Конституцияһы]] }} == Етәкселеге == [[Файл:Схема стратегического управления ВС СССР.png|thumb|400пкс|<center>1989 йыл башына СССР Юғары Советының <br>стратегик идара итеү схемаһы]] Ил оборонаһы өлкәһендә юғары дәүләт етәкселеген закондар нигеҙендә Советтар Союзы (КПСС) Коммунистар партияһы сәйәсәтенә ярашлы, бөтә дәүләт аппараты эшмәкәрлеген ил менән идара итеүҙең һәр мәсьәләһен хәл иткәндә уның оборона һәләтен нығытыу мәнфәғәттәре мотлаҡ иҫәпкә алынырлыҡ итеп: СССР Оборона Советы (РСФСР-ҙың Эшсе-Крәҫтиән Оборонаһы Советы), СССР-ҙың Юғары Советы (СССР Конституцияһының 73-сө һәм 108-се статьялары), СССР Юғары Советы Президиумы (СССР Конституцияһының 121-се статьяһы), СССР Министрҙар Советы (СССР Конституцияһының 131-се статьяһы) тормошҡа ашырған. СССР Оборона советы Совет дәүләтенең оборонаны нығытыу, СССР Юғары Советы үҫешенең төп йүнәлештәрен раҫлау өлкәһендәге эшмәкәрлеген координациялай. СССР Оборона Советын КПСС Үҙәк комитетының генераль секретары, СССР Юғары Советы Президиумы рәйесе етәкләй. === Юғары Баш командующий === {{Основная статья|Верховный Главнокомандующий Вооружёнными Силами СССР}} [[Файл:USSR, Flag commander 1964.svg|thumb|250px|Флаг [[СССР Ҡораллы Көстәре Юғары Баш командующийы]] {{s|(1964—1991}} йылдар).]] * 1941—1953 — [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], [[Советтар Союзы Генералиссимусы]]; * 1990—1991 — [[Горбачёв Михаил Сергеевич|М. С. Горбачёв]]. ==== Юғары Баш Командованиеһы резервы ==== {{main|Резерв Верховного Главнокомандования}} ; Баш Командованиеһы резервы {{s|(1922—1941)}} * Рәсәй Баш Командованиеһының автобронетанк ғәскәрҙәре (1929 йылға тиклем - Баш Командование резервының Броня көстәре, 1929-1936 йылдарҙа - Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре) {{s|1929—1936}} годы — Баш Командованиеның Механизацияланған ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш командующий резервы артиллерияһы|РГК артиллерияһы]]; * [[Юғары Баш командующий резервы авиацияһы|РГК авиацияһы]] — {{s|''1936 йылдан''.}} ; Юғары Баш командование резервы {{s|(1941—1945)}} * [[Танковые войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәре]] (1942 йылға тиклем — Юғары Баш Командование резервының (РВГК) автобронетанк ғәскәрҙәре); * [[Юғары Баш Командование резервының (РВГК) артиллерияһы|РВГК артиллерияһы]]; * [[Инженерные войска СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) Инженер ғәскәрҙәре]] — {{s|''1943 йылдан'';}} * [[Военно-воздушные силы СССР|Юғары Баш Командование резервының (РВГК) авиацияһы]]. ; Юғары Баш Командование резервы (РВГК) {{s|(1946—1992)}} * [[Воздушно-десантные войска СССР|Һауа-десант ғәскәрҙәре]]. === Хәрби идаралыҡ органдары === СССР Ҡораллы Көстәре (''ВС СССР''), уларҙың ғәмәли йәшәйеше һәм хәрби эшмәкәрлеге менән туранан-тура хәрби идаралыҡ органдары (ОВУ) етәкселек итте. СССР Ҡораллы Көстәре хәрби идара органдары системаһына түбәндәгеләр ингән: * Башында СССР-ҙың оборона министры торған СССР Оборона министрлығы (Оборона халыҡ комиссариаты, Ҡораллы көстәр министрлығы, Хәрби министрлыҡ) тарафынан берләштерелгән Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының идара итеү органдары: * СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы (ГШ ВС СССР): * Башында СССР Дәүләт именлеге комитеты Рәйесе торған СССР Дәүләт именлеге комитеты ҡарамағындағы Сик буйы ғәскәрҙәре менән идара итеү органдары; * Башында СССР-ҙың Эске эштәр министры торған СССР Эске эштәр министрлығына буйһонған, эске ғәскәрҙәр менән идара итеү органдары. Хәрби идаралыҡ органдары системаһында үтәлгән бурыстарҙың характеры һәм компетенция күләме буйынса түбәндәгеләр айырыла: # Хәрби идаралыҡтың Үҙәк органдары. # Хәрби округтарҙың (ғәскәрҙәр төркөмө), флоттарҙың хәрби идаралығы органдары. # Ғәскәри берләшмәләр һәм частарҙың хәрби идаралығы органдары. # Урындағы хәрби идара органдары (хәрби комиссариаттар). # Гарнизон начальниктары (өлкән диңгеҙ начальниктары) һәм хәрби коменданттар. ==== Хәрби идаралыҡ органдарының ғәскәри формированиелары ==== ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабы Баш разведка идаралығының хәрби формированиелары. Главное разведывательное управление ГШ ВС СССР {{main|Главное разведывательное управление (СССР)}} * СССР Баш разведка идаралығы ғәскәрҙәренең хәрби формированиелары ; СССР Ҡораллы Көстәре Генераль Штабының хәрби-топография идаралығы {{main|Военно-топографическое управление}} * СССР Ҡораллы Көстәре Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби формированиелары. <center><gallery> USSR topographic service emblem.png| Хәрби-топография хеҙмәтенең хәрби частары һәм подразделениелары һалдат һәм сержанттарының (хеҙмәт төрөн) билдәләүсе ең билдәһе. </gallery></center> ; Совет Армияһы һәм СССР Хәрби-диңгеҙ флотының Баш сәйәси идаралығы {{main|Главное политическое управление Советской армии и Военно-морского флота СССР}} * Партия-сәйәси эшмәкәрлеге == Составы == Состав Вооружённых Сил СССР в соответствии с советскими [[Нормативный правовой акт|нормативно-правовыми актами]]: {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1925&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|18|09|1925|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=5637 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 18.09.1925}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1928&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-Крестьянская Красная Армия Союза Советских Социалистических Республик'''''.<br>Рабоче-Крестьянская Красная Армия (РККА) разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-Крестьянской Красной Армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого Государственного Политического Управления Союза ССР'' и ''конвойная стража Союза ССР''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|08|08|1928|1}}}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=8973 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 08.08.1928}} |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «Об&nbsp;обязательной военной службе» 1930&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Раздел&nbsp;I. Основные положения}} : <…> # <li value="2"> Организация вооружённых сил трудящихся есть '''''Рабоче-крестьянская красная армия Союза ССР'''''.<br>Рабоче-крестьянская красная армия разделяется на ''сухопутные'', ''морские'' и ''воздушные силы''.<br>В состав Рабоче-крестьянской красной армии входят также войска специального назначения: ''войска Объединённого государственного политического управления'' и ''конвойные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|13|08|1930|1}}}} {{s|№ 42/253б}} «Об&nbsp;обязательной военной службе»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=7051 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 13.08.1930}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 42/253б}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1939&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые силы СССР''''' состоят из ''Рабоче-Крестьянской Красной Армии'', ''Рабоче-Крестьянского Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»]] (исходная&nbsp;редакция)}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Закон&nbsp;СССР «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности» 1967&nbsp;года}} {{начало цитаты|источник=Статья&nbsp;4}} '''''Вооружённые Силы СССР''''' состоят из ''Советской Армии'', ''Военно-Морского Флота'', ''пограничных'' и ''внутренних войск''. {{конец цитаты|источник=Закон&nbsp;СССР {{s|от {{date|12|10|1967|1}}}} {{s|№ 1950-VII}} «О&nbsp;всеобщей воинской обязанности»<ref>{{Cite web |url=http://www.consultant.ru/cons/CGI/online.cgi?req=doc&base=ESU&n=9000 |title=Закон&nbsp;СССР {{s|от 12.10.1967}} {{s |subtitle=«Об&nbsp;обязательной военной службе» |publisher=СПС&nbsp;«[[КонсультантПлюс]]» |access-date=2017-07-06 |№ 1950-VII}}}}</ref>}} {{конец скрытого блока}} {{начало скрытого блока|Заголовок=Указ ПВС&nbsp;СССР «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск» 1989&nbsp;года}} {{начало цитаты}} В целях приведения состава '''''Вооружённых Сил СССР''''' в полное соответствие с установленными Конституцией СССР задачами и функциями, для выполнения которых они созданы, Президиум Верховного Совета СССР постановляет: # Вывести из состава Вооружённых Сил СССР ''пограничные'', ''внутренние'' и ''железнодорожные войска''. : <…> {{конец цитаты|источник=Указ [[Президиум Верховного Совета СССР|Президиума Верховного Совета&nbsp;СССР]] {{s|от {{date|21|03|1989|1}}}} {{s|№ 10224-XI}} «О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных&nbsp;войск»<ref name="N10224XI-89">{{Cite web |url=http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |title=Указ Президиума ВС&nbsp;СССР от {{date|21|03|1989|2}} {{s |website=Утверждён Законом&nbsp;СССР от {{date|31|07|1989|2}} (Ведомости СНД и ВС&nbsp;СССР, 1989, №&nbsp;9, ст.&nbsp;202) |subtitle=«О&nbsp;выведении из состава Вооружённых Сил&nbsp;СССР пограничных, внутренних и железнодорожных войск» |description=7LAW.info |publisher=Российский Правовой Портал «Семёрка» |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |archive-date=2017-07-22 |access-date=2017-07-06 |deadlink=yes |№ 10224-XI}} |access-date=2017-05-22 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170722101915/http://zakon.7law.info/base19/part8/d19ru8784.htm |date=2017-07-22 }}</ref>}} {{конец скрытого блока}} == Һаны == [[Файл:Red army soldiers, end of 1920s-beginning of 1930s.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы командирҙары һәм яугирҙәре, [[1930 йыл]].]] [[Файл:Soldaten rote armee.jpg|thumb|Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының кесе командирҙары, [[Октябрь революцияһы]]ның XX йылы хөрмәтенә Ҡыҙыл майҙанда ойошторолған парадта ({{date|07|11|1937|2}}).]] [[Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604-3613 stamps (50th Anniversary of Soviet Armed Forces).jpg|thumb|'''Совет Ҡораллы Көстәре''' серияһы почта маркалары.]][[Файл:БАВ большой автомобиль водоплавающий.JPG|200px|мини|справа|[[БАВ-485|БАВ]] из состава 482 опдесб, г. Магдебург]] * Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы һанын РККА тураһындағы мәҡәләлә ҡарағыҙ; * 1925 йылдың ғинуарына - 562 мең кеше<ref name="ReferenceA">Военный энциклопедический словарь. — {{М}}: Военное издательство, 1984.</ref>; * 1926 йылдың 1 апреленә РККА (ҡоро ер, хәрби-һауа көстәре һәм хәрби-диңгеҙ флоты) - 594 195 кеше<ref>Справка Управления устройства и службы войск ГУ РККА о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 г., от 19 февраля 1927 года.</ref>; * 1927 йылда - 586 мең кеше<ref name="ReferenceB">[[Большая советская энциклопедия]] (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «[[Советская энциклопедия]]» в 1969—1978 годах в 30 томах.</ref>; * 1932 йылдың мартында - 604 мең кеше; * 1939 йылдың 1 ғинуарында - 1 665 790 кеше<ref>[[ЦАМО]], Ф. 15а, оп. 2154, д. 4, лл. 35 — 36.</ref>; * 1940 йыл - СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Оборона комитетының 1940 йылдың 22 майындағы ҡарарына үҙгәрештәр индерелеп, яңы формированиелар раҫланыу сәбәпле, Ҡыҙыл Армияла 3 461 200 кеше иҫәпләнгәнен раҫлау<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[механизированный корпус|механизированного корпуса]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» (возможно у него другое название) № 1193—464 сс, от 06 июля 1940 года.</ref>; * 1940 йылда СССР Халыҡ комиссарҙары Советының 1940 йылдың 6 июлендәге 1193/464 һанлы ҡарарын үҙгәртеү уңайынан Ҡыҙыл Армияның дөйөм штатындағы яугир иҫәбе — 3 521 448.<ref>Из Постановления [[СНК СССР]] «Об структуре [[Военные Воздушные Силы|Военных Воздушных Сил]] [[Красная Армия|Красной Армии]]» № 1344-524сс 25 июля 1940 года</ref>; * 1941 йылдың ғинуарына — {{num|2200000}} кеше<ref name="ReferenceB" />; * 1941 йылдың 1 июленә — {{num|3380000}} кеше<ref name="ReferenceA" />; * 1942 йылдың яҙына — {{num|5500000}} кеше ([[Сафтағы Армия һәм Флот]] (ДАФ)<ref name="ReferenceB" />; * 1942 йылдың яҙынан — {{num|5600000}} кеше (ДАФ); * 1942 йылдың йәйенә — яҡынса {{num|11000000}} кешк<ref name="ReferenceA" />; * 1944 йылдың 1 июненә {{num|11200000}} кеше;<ref>Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. стр. 663, 664; История второй мировой войны 1939—1945. М., 1978. Т. 9. стр. 19, 21.</ref>; * 1945 йылдың башына — {{num|11365000}} кешк<ref name="ReferenceB" />; * 1945 йылдың майына — {{num|11300000}} кеше<ref name="ReferenceB" />, башҡа сығанаҡта — {{num|11365000}} кеше<ref name="autogenerated1">В. И. Феськов, К. А. Калашников, В. И. Голиков. Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991), Томск: Изд-во Том. гос. ун-та, 2004 г. — 246 с., ISBN 5-7511-1819-7</ref>; * 1948 йылдың башына — {{num|2576000}} кеше<ref name="ReferenceA" />, башҡа сығанаҡта — {{num|2874000}} кеше<ref name=autogenerated1 />; * 1948 йылдың башына - 2 576 000 кеше * 1953 йылдың 1 мартына хәрбиҙәр һаны {{num|5396038}} кеше<ref name="autogenerated2">[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1954 йылға {{num|5763000}} кешегә еткән<ref name=autogenerated1 />; * 1955 йылдың 12 авгусына штат иҫәбендә {{num|4815870}} кеше булған. Ысынында иһә исемлектә {{num|4637523}} кеше була<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }}</ref>; * 1956 йылдың 9 февраленә {{num|4406216}} 4 406 216 кеше штат буйынса, исемлек буйынса {{num|4147496}} кеше тәшкил иткән<ref name=autogenerated2 />; * 1960 йылда — {{num|3623000}} кеше<ref>The Military Balance, 1961—1962. P. 2.</ref>; * 1974 йылда — {{num|3525000}} кеше<ref>The Military Balance 1975, p. 8</ref>; * 1977 йылда — {{num|3638000}} кеше<ref>The Military Balance 1978, p. 8</ref>; * 1982 йыл — {{num|3705000}} кеше<ref>The Military Balance 1982—1983, p. 13</ref>; <!-- * 1985 йылға — {{num|5350800}} кеше<ref>The Military Balance, 1985—1986. P. 21.</ref>; --> * 1991 йылға — {{num|3400000}} кеше<ref>The Military Balance 1991—1992, p. 36</ref>. == Структураһы == * [[1939 йыл]]дың 1 сентябренә СССР Ҡораллы Көстәре [[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы]]нан, Эшсе-Крәҫтиән Хәрби-Диңгеҙ флотынан, Эске Эштәр Хәрби Комиссариатының Сик буйы һәм Эске ғәскәрҙәренән тора<ref>[[s:Закон СССР от 1.09.1939 о всеобщей воинской обязанности/Исходная редакция|Закон СССР {{s|от {{date|01|09|1939|2}}}} «О всеобщей воинской обязанности»]] (исходная редакция).</ref>. * СССР Ҡораллы Көстәре төрлө хәрби төрҙәрҙән: ҡораллы көстәр Тылынан, СССР Граждандар оборонаһы штабтарынан һәм ғәскәрҙәренән, СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәренән, СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәренән тора<ref name="ReferenceA" />{{rp|158}}.}} === Төрҙәре === {{main|Вид вооружённых сил}} ==== Ер өҫтө ғәскәрҙәре (СВ) ==== {{Основная статья|Сухопутные войска СССР}} [[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|thumb|Плакаттар, почта конверттары һәм открыткаларҙы биҙәү өсөн ҡулланылған СССР Ҡораллы Көстәре Ҡоро ер ғәскәрҙәренең шартлы декоратив флагы.]] [[Файл:Soldiers of the Tamanskaya Division.JPEG|thumb|230px|1992 йылдың 3 ғинуары СССР Ҡораллы Көстәре 2-се Тамань дивизияһының хәрби хеҙмәткәрҙәре атып өйрәнеү майҙанында, 1992 йылдың 3 ғинуары]]. Ҡоро ер ғәскәрҙәре (1946 йыл) — СССР Ҡораллы Көстәренең башлыса ҡоро ерҙә хәрби хәрәкәттәр алып барыу өсөн тәғәйенләнгән, ҡоралландырыу һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу ысулдары буйынса иң күп һанлы һәм төрлө-төрлө булған төрө. Үҙенең хәрби мөмкинлектәренә ҡарап, хәрби көстәрҙең башҡа төрҙәре менән үҙ аллы йәки үҙ-ара эш итеп, дошман ғәскәрҙәрен тар-мар итеү һәм уның территорияһын баҫып алыу маҡсатында һөжүм алып бара, ҙур тәрәнлеккә ут ҡоралдарынан ата, дошмандың баҫып инеүен, уның ҙур һауа һәм диңгеҙ десантын кире ҡаға, үҙе биләгән территорияларын, райондарын һәм сиктәрен ныҡлы тота ала. Ҡоро ер ғәскәрҙәре үҙ составында төрлө ғәскәри көстәрҙе: махсус ғәскәрҙәрҙе, махсус тәғәйенләнешле частарҙы һәм берләшмәләрҙе һәм Ҡораллы Көстәр хеҙмәттәрен берләштерә. Ойошторолоу яғынан Ҡоро ер ғәскәрҙәре подразделениелар, хәрби частарҙан, соединение һәм берекмәләрҙән (объединение) тора. Ҡоро ер ғәскәрҙәре: мотоуҡсылар ғәскәрҙәре (МСВ), танк ғәскәрҙәре (ТВ), десант-штурм частары, ракета һәм артиллерия ғәскәрҙәре, һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре, армия авиацияһы, шулай уҡ махсус ғәскәрҙәр частары һәм подразделениелары (инженер, элемтә, радиотехник, химик һәм биологик һаҡлау, техник тәьминәт, тыл һағы) төрҙәренә бүленә. Бынан тыш, Ҡоро ер ғәскәрҙәрендә тыл учреждениелары һәм частары ла була. 1988 йылда СССР Оборона министрлығының Үҙәк юл-төҙөлөш идаралығы ойошторола. СССР Ҡоро ер ғәскәрҙәре етәксеһе булып СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий тора. Уға Ҡоро ер ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм Ҡоро ер ғәскәрҙәре идаралығы буйһонған. 1989 йылда СССР-ҙың Ҡоро ер ғәскәрҙәре һаны {{num|1596000}} кеше тәшкил иткән. Тантаналы сараларҙы биҙәүҙә, плакаттарҙа, почта конверттарындағы һәм открыткаларҙа уртаһында биш мөйөшлө ҙур ҡыҙыл йондоҙ, алтын (һары) ҡаймалы ҡыҙыл туҡыма формаһында шартлы декоратив «ҡоро ер ғәскәрҙәре флагы» һүрәте файҙаланылған. Был «флаг» бер ҡасан да туҡыманан эшләнмәгән һәм раҫланмаған. [[Файл:Военные округа СССР.jpg|thumb|500пкс|<center>1989 йылдың ғинуарына СССР Хәрби округтары картаһы]] СССР Һауа көстәре территориаль принцип буйынса хәрби округтарға һәм ғәскәрҙәр төркөмөнә, хәрби гарнизондарға бүленгән: # Мәскәү хәрби округы (МВО) # Ленинград хәрби округы (ЛенВО) # Балтиҡ буйы хәрби округы (ПрибВО) # Белорус хәрби округы (БВО) # Киев хәрби округы (КВО) # Карпат буйы хәрби округы (ПрикВО) # Одесса хәрби округы (ОдВО) # Төньяҡ Кавказ хәрби округы (СКВО) # Кавказ аръяғы хәрби округы (ЗакВО) # Волга буйы хәрби округы (ПриВО) # Урта Азия хәрби округы (САВО) # Төркөстан хәрби округы (КТуркВО) # Урал хәрби округы (УрВО) # Себер хәрби округы (СибВО) # Байҡал аръяғы хәрби округы (ЗабВО) # Алыҡ Көнсығыш хәрби округы (ДВО) # Төньяҡ ғәскәри төркөм (СГВ) # Үҙәк ғәскәри төркөм (ЦГВ) # Германия совет ғәскәри төркөмө (ГСВГ), һуңыраҡ — Көнбайыш ғәскәри төркөм (ЗГВ) # Көньяҡ ғәскәри төркөм (ЮГВ) # Куба совет хәрби белгестәр ғәскәри төркөмө (ГСВСК) Баш командующийҙар: * 1946—1946 — [[Жуков Георгий Константинович|Г. К. Жуков]], Советтар Союзы Маршалы * 1946—1950 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1956 — [[Конев Иван Степанович|И. С. Конев]], Советтар Союзы Маршалы * 1956—1957 — [[Малиновский Родион Яковлевич|Р. Я. Малиновский]], Советтар Союзы Маршалы * 1957—1960 — [[Гречко Андрей Антонович|А. А. Гречко]], Советтар Союзы Маршалы * 1960—1964 — [[Чуйков Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы * 1967—1980 — [[Павловский Иван Григорьевич (генерал)|И. Г. Павловский]], армия генералы * 1980—1985 — [[Петров Василий Иванович (маршал)|В. И. Петров]], Советтар Союзы Маршалы * 1985—1989 — [[Ивановский Евгений Филиппович|Е. Ф. Ивановский]], армия генералы * 1989—1991 — [[Варенников Валентин Иванович|В. И. Варенников]], армия генералы * 1991—1996 — [[Семёнов Владимир Магомедович|В. М. Семёнов]], армия генералы ==== Хәрби-һауа көстәре ==== {{основная статья|Военно-воздушные силы СССР}} [[Файл:Flag of the Soviet Air Force.svg|250px|thumb|left|СССР Хәрби-Һауа көстәре флагы]] СССР-ҙың Хәрби-һауа көстәре ойоштороу яғынан авиация: бомбаға тотоу, истребитель-бомбардирлау, истребитель, разведкалау, транспорт, элемтә һәм санитар авиация төрҙәренән торған. Шуның менән бергә Хәрби-һауа көстәре авиацияһы фронт, алыҫ, хәрби-транспорт, ярҙамсы төрҙәренә бүленде. Составында махсус ғәскәрҙәр, тыл частары һәм учреждениелары була. 1947—1950 йылдарҙа Ҡораллы Көстәргә Реактив авиацияны сериялы етештереү һәм күпләп индереү башлана{{sfn|Во Имя России|1999}}. [[Файл:Tu 160 NTW 2 3 94 2.jpg|300px]] {{начало цитаты}}1991 йылда СССР Хәрби-һауа көстәрендә 211 авиация полкы һәм {{num|14000}} ашыу самолёт, шул иҫәптән 7000 хәрби самолёт иҫәпләнә. Стратегик бомбардировщиктар һәм ракета йөрөтөүселәрҙең дөйөм иҫәбе 157 самолёт тәшкил иткән. СССР тарҡалғандан һуң бөтә Алыҫ авиация тиерлек Рәсәйгә күсә. Стратегик бомбардировщиктарҙың бер өлөшө Украинала ҡала. Бер йыл эсендә ун бер [[Ту-160]] юҡ ителә, һигеҙе газ менән тәьмин иткән өсөн бурысты ҡаплау сифатында Рәсәйгә тапшырыла.{{конец цитаты|источник= [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html От "Ильи Муромца" до "Белых Лебедей". «Российская Газета», 2010 йылдың 23 декабре]}} Хәрби-һауа көстәренә СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий (Баш идаралыҡ начальнигы, Командующий) етәкселек итә. Уға Хәрби-һауа көстәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһона. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһында. Баш командующийҙары: * 1921—1922 — [[Сергеев, Андрей Васильевич|Андрей Васильевич Сергеев]]; * 1922—1923 — [[Знаменский, Андрей Александрович|Андрей Александрович Знаменский]]; * 1923—1924 — [[Розенгольц, Аркадий Павлович|Аркадий Павлович Розенгольц]]; * 1924—1931 — [[Баранов, Пётр Ионович|Пётр Ионович Баранов]]; * 1931—1937 — [[Алкснис, Яков Иванович|Яков Иванович Алкснис]], 2-се ранг командармы (1935 год); * 1937—1939 — [[Локтионов, Александр Дмитриевич|Александр Дмитриевич Локтионов]], генерал-полковник; * 1939—1940 — [[Смушкевич, Яков Владимирович|Яков Владимирович Смушкевич]], 2-се ранг командармы, 1940 йылдан авиация [[генерал-лейтенант]]ы; * 1940—1941 — [[Рычагов, Павел Васильевич|Павел Васильевич Рычагов]], авиация генерал-лейтенанты; * 1941—1942 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], авиация генерал-лейтенанты; * 1942—1946 — [[Новиков, Александр Александрович (маршал)|Александр Александрович Новиков]], Авиация Маршалы, 1944 йылдан — [[Авиация Баш Маршалы]]; * 1946—1949 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Маршалы; * 1949—1957 — [[Жигарев, Павел Фёдорович|Павел Фёдорович Жигарев]], Авиация Маршалы, 1956 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1957—1969 — [[Вершинин, Константин Андреевич|Константин Андреевич Вершинин]], Авиация Баш Маршалы; * 1969—1984 — [[Кутахов, Павел Степанович|Павел Степанович Кутахов]], Авиация Маршалы, 1972 йылдан — Авиация Баш Маршалы; * 1984—1990 — [[Ефимов, Александр Николаевич|Александр Николаевич Ефимов]], Авиация Маршалы; * 1990—1991 — [[Шапошников, Евгений Иванович|Евгений Иванович Шапошников]], Авиация Маршалы; ==== Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре (ПВО) ==== {{Основная статья|Войска ПВО СССР}} [[Файл:Right_side_view_of_a_Soviet_MiG-31_Foxhound.jpg|thumb|250px|Юғары тауышлы бөтә һауа-торошо 4-се быуын МиГ-31 истребитель-перехватчигы]] ПВО ғәскәрҙәре составына (1948 йыл) түбәндәгеләр ингән: * [[Войска ракето-космической обороны|Ракета-космос оборонаһы ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы радиотехник ғәскәрҙәре]], 1952 йыл; * [[Зенит ракета ғәскәрҙәре]]; * [[Һауа оборонаһы стребитель авиацияһы]] (авиация ПВО); * [[Һауа оборонаһы радиоэлектрон көрәш ғәскәрҙәре]] ПВО. * Махсус ғәскәрҙәр. Бынан тыш Һауа оборонаһы ғәскәрҙәрендә тыл частары һәм учреждениелары була. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре территориаль принцип буйынса Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округтарына бүленгән: * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округы — илдең мөһим административ, сәнәғәт үҙәктәрен һәм райондарын һауанан һөжүменән һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән, Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре, һауа көстәре, мөһим хәрби һәм башҡа объекттар төркөмдәренең билдәләнгән сиктәрҙәге берләшмәһе. СССР Ҡораллы Көстәрендә Һауа оборонаһы округтары Бөйөк Ватан һуғышынан һуң фронттар һәм хәрби округтар Һауа оборонаһы базаһында ойошторола. 1948 йылда Һауа оборонаһы хәрби округтары Һауа оборонаһы райондары итеп үҙгәртелә, 1954 йылда тергеҙелә. * Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү округы — СССР-ҙың Төньяҡ, Үҙәк, Үҙәк ҡара тупраҡ һәм Волга-Вятка иҡтисади райондарындағы мөһим административ һәм иҡтисади объекттарын дошмандың һауа һөжүменән һаҡланыу өсөн тәғәйенләнгән булған. 1941 йылдың ноябрендә Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү зонаһы булдырыла, ул 1943 йылда Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Мәскәү хәрби округында йәйелдерелгән Мәскәү айырым армияһы итеп үҙгәртелә. Һуғыштан һуң уның базаһында ПВО-ның Мәскәү округы, артабан ПВО районы ойошторола. 1954 йылдың авгусында ПВО-ның Мәскәү районы ПВО-ның Мәскәү округына үҙгәртелә. 1980 йылда, Баҡы ПВО округы бөтөрөлгәндән һуң, СССР-ҙа бындай типтағы берҙән-бер берекмә була. * [[Һауа оборонаһы ғәскәрҙәренең Баҡы округы]]. Һауа оборонаһы ғәскәрҙәре округын СССР Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға ПВО ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Штаб-фатиры — [[Балашиха]] ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1948—1952 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1952—1953 — [[Нагорный, Николай Никифорович|Н. Н. Нагорный]], [[генерал-полковник]] * 1953—1954 — [[Вершинин, Константин Андреевич|К. А. Вершинин]], Авиация Маршалы * 1954—1955 — [[Говоров, Леонид Александрович|Л. А. Говоров]], Советтар Союзы Маршалы * 1955—1962 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1966 — [[Судец, Владимир Александрович|В. А. Судец]], Авиация Маршалы * 1966—1978 — [[Батицкий, Павел Фёдорович|П. Ф. Батицкий]], армия генералы, 1968 йылдан Советтар Союзы Маршалы * 1978—1987 — [[Колдунов, Александр Иванович|А. И. Колдунов]], Авиация Маршалы, 1984 йылдан Баш Авиация Маршалы * 1987—1991 — [[Третьяк, Иван Моисеевич|И. М. Третьяк]], армия генералы 1952 йылдан алып СССР-ҙың Һауа оборонаһы (ПВО) ғәскәрҙәре зенит ракета техникаһы менән йыһазландырыла{{sfn|Во Имя России|1999}}. ==== Стратегик тәғәйенләнешле ракета ғәскәрҙәре (РВСН) ==== {{основная статья|Ракетные войска стратегического назначения Вооружённых Сил СССР}} [[Файл:USSR Missile forces and artillery emblem.jpg|thumb|upright|Хәрби берләшмәләр, ҡоро ер ғәскәрҙәре, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре һәм артиллерияһы, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-һауа оборонаһының Зенит-ракета ғәскәрҙәре, Хәрби-Һауа оборонаһы ракета-космик ғәскәрҙәре ғәскәрҙәре һалдаттары һәм сержанттарының (старшиналарының) ғәскәр төрө буйынса ең билдәһе]] ''СССР Ҡораллы Көстәренең'' төп һөжүм итеүсе көсө — даими хәрби әҙерлектә тороуҙа. 1946 йылдың июлендә гвардия миномёт полкы нигеҙендә тәүге ракета часы ойошторола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1947 йылда Совет ғәскәрҙәренең тәүге Р-1 ракеталары килә башлай{{s|[[Р-1 (ракета)|Р-1]]}}{{sfn|Во Имя России|1999}}. Штаб-фатиры Власиха ҡалаһында урынлаша. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәре үҙ эсенә: * Хәрби тәғәйенләнештәге йыһан аппараттарын осороу, идара итеү һәм орбиталь төркөмләү саралары составында Хәрби-космос көстәрен; * Ракета армиялары, ракета корпустары, ракета дивизиялары (штаб-фатирҙары Винница, Смоленск, Владимир, Киров (Киров өлкәһе), Омск, Чита, Благовещен, Хабаровск, Ырымбур, Татищев, Николаев, Львов, Ужгород, Джамбул ҡалаларында); * Дәүләт үҙәк төр-ара полигон * 10-сы һынау полигоны (Ҡаҙаҡ ССР-ында) * 4-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (РСФСР, Мәскәү өлкәһе, Юбилейный ҡалаһы) * Хәрби уҡыу йорттары (Мәскәүҙә Хәрби академия; Харьков, Серпухов, Рига, Дондағы Ростов, Ставрополь ҡалаларындағы хәрби училищелар) * Арсеналдар һәм үҙәк ремонт заводтары, ҡоралдарҙы һәм хәрби техниканы һаҡлау базалары Бынан тыш, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә частар, махсус ғәскәрҙәр һәм тыл учреждениелары була. [[Файл:RT-23 ICBM complex in Saint Petersburg museum.jpg|thumb|справа|upright|Тимер юл ракета комплексы составында РТ-23 УТТХ «Мо́лодец» ракетаһы.]] Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән баш командующий етәкләй. Уға Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Баш командующийҙары: * 1959—1960 — [[Неделин, Митрофан Иванович|М. И. Неделин]], артиллерия баш маршалы * 1960—1962 — [[Москаленко, Кирилл Семёнович|К. С. Москаленко]], Советтар Союзы Маршалы * 1962—1963 — [[Бирюзов, Сергей Семёнович|С. С. Бирюзов]], Советтар Союзы Маршалы * 1963—1972 — [[Крылов, Николай Иванович|Н. И. Крылов]], Советтар Союзы Маршалы * 1972—1985 — [[Толубко, Владимир Фёдорович|В. Ф. Толубко]], армии генералы, 1983 йылдан артиллерия баш маршалы * 1985—1992 — [[Максимов, Юрий Павлович|Ю. П. Максимов]], армия генералы ==== Хәрби-диңгеҙ флоты ==== [[Файл:Naval Ensign of the Soviet Union.svg|250px|thumb|[[СССР Хәрби-диңгеҙ флоты флагы]].]][[Файл:Soviet navy personnel (1982).JPEG|thumb|250px|Совет моряктары, 1982 йыл.]] [[Файл:Novorossijsk Kiev-class 1986.jpg|thumb|250px|[[ТАКР]] «Новороссийск» ауыр авиация тағып йөрөтөүсе крейсер (ТАКР), 1986 йыл.]][[Файл:LCAC Project 1205 Skat - Gus class.ogv|thumb|250пкс|right|СССР Ҡораллы Көстәре диңгеҙ пехотаһы десантының төшөүе.]] {{main|Военно-Морской Флот СССР}} СССР Хәрби-диңгеҙ флоты ойоштороу яғынан төрлө көстәрҙән: һыу аҫты, һыу өҫтө, диңгеҙ авиацияһы, яр буйындағы ракета-артиллерия ғәскәрҙәре һәм диңгеҙ пехотаһынан торған. Уның составына шулай уҡ ярҙамсы флот суднолары, махсус тәғәйенләнешле частар һәм төрлө хеҙмәттәр инә. СССР Хәрби-диңгеҙ флотының төп төрҙәре — һыу аҫты кәмәләре һәм диңгеҙ авиацияһы. Бынан тыш уның составына тыл частары һәм учреждениелары инә. 1955 йылда һыу аҫты кәмәһе бортынан тәүге тапҡыр баллистик ракета осорола{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1966 йылда атом һыу аҫты кәмәләре отряды диңгеҙ өҫтөнә ҡалҡмайынса донъяны уратып йөҙә{{sfn|Во Имя России|1999}}. 1967 йылдан алып 1979 йылға тиклем СССР-ҙа 122 атом һыу аҫты кәмәһе төҙөлгән. Ун өс йыл эсендә биш авиация тейәп йөрөтөүсе карап (ауыр авиаташыусы крейсер) төҙөлгән<ref>[http://sosof.narod.ru/rundtisch.htm «Круглый стол» по проблемам ВС.]</ref>. Ойоштороу буйынса Хәрби-диңгеҙ флотына түбәндәгеләр ингән: :* [[Северный флот ВМФ России|Төньяҡ флот]] (1937 йыл) :* [[Тихоокеанский флот ВМФ России|Тымыҡ океан флоты]] (1935 йыл) :* [[Черноморский флот ВМФ СССР|Ҡара диңгеҙ флоты]] :* [[Балтийский флот ВМФ России|Балтика флоты]] :* [[Каспийская флотилия ВМФ России|Каспий флотилияһы]] :* [[Ленинградская военно-морская база|Ленинград хәрби-диңгеҙ базаһы]] Хәрби-диңгеҙ флотын СССР-ҙың Оборона министры урынбаҫары вазифаһын биләгән Баш командующий (Командующий, Республиканың Диңгеҙ көстәре начальнигы, Халыҡ Комиссары, министр) етәкләй. Уға Хәрби диңгеҙ флотының Баш штабы һәм идаралыҡтары буйһонған. Хәрби-диңгеҙ флотының Баш штабы — Мәскәү ҡалаһы. Баш командующийҙары: * 1917—1918 — [[Иванов Модест Васильевич]], * 1918—1918 — [[Дыбенко Павел Ефимович]], * 1918—1919 — [[Альтфатер Василий Михайлович]], * 1917—1919 — [[Раскольников Фёдор Фёдорович]], * 1919—1920 — [[Беренс Евгений Андреевич (1876—1928), * 1920—1921 — [[Нёмитц Александр Васильевич]], * 1921—1924 — [[Панцержанский Эдуард Самуилович]], * 1924—1926 — [[Зоф Вячеслав Иванович]], * 1926—1931 — [[Муклевич Ромуальд Адамович]], * 1931—1937 — [[Орлов Владимир Митрофанович]], 1935 йылдан 1-се ранг флот флагманы; * 1937—1938 — [[Викторов Михаил Владимирович]], 1-се ранг флот флагманы; * 1938—1938 — [[Смирнов Пётр Александрович]], 1-се ранг армия комиссары; * 1938—1939 — [[Фриновский Михаил Петрович]], 1-се ранг командармы; * 1939—1947 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1947—1951 — [[Юмашев Иван Степанович]], [[адмирал]]; * 1951—1956 — [[Кузнецов Николай Герасимович]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1956—1985 — [[Горшков Сергей Георгиевич]], Советтар Союзы Флот Адмиралы; * 1985—1992 — [[Чернавин Владимир Николаевич]], флот адмиралы; === СССР Ҡораллы Көстәренең айырым ғәскәр төрҙәре һәм хеҙмәттәре === {{main|Отдельный род войск|Служба вооружённых сил}} ==== СССР Граждандар оборонаһы (ГО) ғәскәрҙәре ==== {{main|Войска гражданской обороны СССР}} 1971 йылда Граждандар оборонаһына туранан-тура етәкселек итеү СССР Оборона министрлығына, көндәлек етәкселек итеү СССР-ҙың оборона министры урынбаҫарына йөкмәтелә. Граждандар Оборонаһы полктары (СССР-ҙың ҙур ҡалаларында), Мәскәү граждандар оборонаһы хәрби училищеһы (Балашиха ҡалаһындағы МВУГО) була, 1974 йылда Мәскәү юғары тимер юл һәм инженер ғәскәрҙәре команда училищеһы итеп үҙгәртелә, унда юл ғәскәрҙәре һәм ҡала граждандар оборонаһы ғәскәрҙәре өсөн белгестәр әҙерләнгән. Начальниктары: * 1961—1972 — [[Чуйков, Василий Иванович|В. И. Чуйков]], Советтар Союзы Маршалы; * 1972—1986 — [[Алтунин, Александр Терентьевич|А. Т. Алтунин]], армия генералы; * 1986—1991 — [[Говоров, Владимир Леонидович|В. Л. Говоров]], армия генералы; * 1991 — {{s|[[Пьянков Борис Евгеньевич|Б. Е. Пьянков]],}} генерал-полковник. ==== СССР Ҡораллы Көстәренең тылы ==== {{main|Тыл Вооружённых Сил СССР}} СССР Ҡораллы Көстәр ғәскәрҙәрен тыл хеҙмәте һәм техник тәьминәте буйынса тәғәйенләнгән көстәр һәм саралар. Ил иҡтисады менән Ҡораллы Көстәре араһында туранан-тура дәүләттең оборона потенциалының айырылғыһыҙ өлөшө һәм бәйләүсе звеноһы булып тора. Уның составына тыл штабы, баш һәм үҙәк идаралыҡтар, хеҙмәттәр, шулай уҡ үҙәк ҡарамағындағы идара итеү органдары, ғәскәрҙәр һәм ғәскәр төрҙәренең, хәрби округтар һәм флоттар төркөмдәренең тыл структуралары инә. * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-медицина идаралығы (1946 йыл), Баш хәрби-санитария идаралығы: ** Хәрби-медицина хеҙмәтенең хәрби формированиелары; * СССР Оборона министрлығының Баш сауҙа идаралығы (СССР Оборона министрлығы дәүләт унитар предприятиеһы), 1956 йыл; * СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр Үҙәк идаралығы (СССР Оборона министрлығының Хәрби хәбәрҙәр үҙәге). 1962 йылға тиклем, ГУ ВОСО, 1950 йыл; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк аҙыҡ-түлек идаралығы (ЦПУ МО СССР), ** СССР Оборона министрлығының ауыл хужалығы идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк әйберҙәр идаралығы, (ЦВУ МО СССР), 1979 йыл, Әйбер һәм хужалыҡ тәьминәте идаралығы, Әйбер һәм ылау менән тәьмин итеү идаралығы; * СССР Оборона министрлығының ракета яғыулығы һәм яғыулыҡ хеҙмәте; Яғыулыҡ һәм майлау материалдары хеҙмәте (ЦУРТГ МО СССР), Яғыулыҡ менән тәьмин итеү хеҙмәте (1979), Яғыулыҡ-майлау материалдары хеҙмәте, Яғыулыҡ хеҙмәте идаралығы; * СССР Оборона министрлығының Үҙәк ҡыҙыл Армия Тылы автомобиль-юл идаралығы, 1941 йыл; ГШ-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, 1938 йыл; ВОСО-ның автотранспорт һәм юл хеҙмәте бүлеге, Хәрби хәбәрҙәр автотранспорт һәм юл бүлеге хеҙмәте; * СССР Оборона министрлығының Баш фатир-эксплуатациялау идаралығы (ГКЭУ МО СССР)<ref name="VSCh">{{см. также|Строительные войска#ВСЧ Министерства обороны СССР|l1=Военно-строительные части {{s|§ ВСЧ Министерства}} обороны&nbsp;СССР|точка=x}}</ref>; * СССР Оборона министрлығының Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУ МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының «Үҙәк» Баш хәрби-төҙөлөш идаралығы (ГВСУЦ МО СССР — СССР Оброна министрлығының Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Махсус төҙөлөш баш идаралығы (ГУСС МО СССР)<ref name="VSCh" />; * СССР Оборона министрлығының Янғындан һаҡлау һәм ҡотҡарыу эштәре хеҙмәте<ref>{{Cite web |url=http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |title=Приказ Министра обороны&nbsp;СССР №&nbsp;450 от 05.12.1989 |subtitle=«О&nbsp;введении в действие Руководства по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |description=Статья&nbsp;1.4 приложения к Приказу МО&nbsp;СССР 1989&nbsp;года №&nbsp;450 «Руководство по противопожарной защите и спасательным работам в Советской Армии и Военно-Морском Флоте» |publisher=Российский Правовой Портал |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324084203/http://ipravo.info/sssr1/acts/270-1.htm |archive-date=2017-03-24 |access-date=2017-03-23 |deadlink=yes}}</ref>; * СССР Оброна министрлығының Тәбиғи мөхитте һаҡлау инспекцияһы<ref>{{Cite web |url=http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/dictionary/details.htm?id=5123 |title=Инспекция охраны природной среды |website=Энциклопедия: Словари |publisher=Интернет-портал Минобороны России |access-date=2017-03-23}}</ref>; * СССР Ҡораллы Көстәренең махсус ғәскәрҙәре һәм тыл тәьминәте частары: ** [[Автомобильные войска СССР|Автомобиль ғәскәрҙәре]], ** [[Дорожные войска СССР|Юл ғәскәрҙәре]], ** [[Железнодорожные войска СССР|Тимер юл ғәскәрҙәре]] — {{s|''1989 йылға тиклем''<ref name="N10224XI-89" />,}} ** [[Трубопроводные войска СССР|Үткәргес торба ғәскәрҙәре]], ** [[Төҙөлөш частары]]. [[Файл:Путеукладчик ПБ-3М.JPG|thumb|[[Путеукладчик]] {{s|ПБ-3М}} 1971 йылдан алып сериялы етештерелгән Тимер юл ғәскәрҙәренең ПБ-3М самолетын төпләүсе (Баранович тимер юл техникаһы музейында тимер юл ғәскәрҙәре техникаһы экспозицияһы).]] ''Ҡораллы Көстә тылы'' Ҡораллы Көстәр ихтыяжы өсөн — дәүләттең иҡтисади комплексынан матди саралар һәм тыл техникаһы запасын ҡабул итеү, уларҙы һаҡлау һәм тәьмин итеү; транспорт министрлыҡтары һәм ведомстволары менән берлектә транспорт сараларын әҙерләүҙе, файҙаланыуҙы, техник ҡаплауҙы, бәйләнеш юлдарын тергеҙеүҙе планлаштырыу һәм ойоштороу; матди средстволарҙың бөтә төрҙәрен килтереү; оператив, тәьмин итеү һәм башҡа хәрби ташыуҙарҙы тормошҡа ашырыу, Хәрби-һауа көстәрен һәм хәрби-диңгеҙ флотын урынлаштырыуҙы тәьмин итеү; тыл хеҙмәттәре буйынса ғәскәрҙәрҙе (көстәрҙе) техник яҡтан тәьмин итеү; дауалау-эвакуация, санитар-эпидемик (профилактика) саралар ойоштороу һәм үткәреү; химик ғәскәрҙәрҙе һаҡлау буйынса ветеринар-санитар саралар һәм тыл хеҙмәттәренең химик һаҡланыу саралар үткәреү; ғәскәрҙәрҙе янғындан һаҡлау һәм урында оборона ойошторолоу һәм торошон контролдә тотоу, ғәскәрҙәр (көстәр) урынлашҡан урындарҙа экологик хәлде баһалау, уның үҫешен күҙаллау һәм шәхси составты тәбиғи һәм техноген характерҙағы экологик зарарлы йоғонтоларҙан һаҡлау буйынса саралар үткәреүҙе контролдә тотоу; сауҙа-көнкүреш, фатир-файҙаланыу һәм финанс тәьминәте; тыл коммуникацияларын һәм тыл объекттарын һаҡлау, хәрби һыҙ лагерҙарҙы (ҡап алыу, һәләк булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе эксгумациялау, идентификациялау, ерләү һәм күсереп күмеүҙе ойоштороу. Был мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн ''Ҡораллы Көстәр Тылы'' составында махсус ғәскәрҙәр (автомобиль, юл, тимер юл ғәскәрҙәре, {{s|[1989 йылға тиклем<ref name="N10224XI-89" />],}}, үткәргес торбалар, матди тәьминәт берләшмәләре һәм частары, хәрби-төҙөлөш тәғәйенләнешендәге, медицина берләшмәләр, частар һәм учреждениелар, тейешле матди средстволар запасы булған стационар базалар һәм складтар, транспорт комендатуралары, ветеринария-санитария, ремонт, ауыл хужалығы, сауҙа-көнкүреш, уҡыу (академия, хәрби училищелар факультеттар һәм граждан юғары уҡыу йорттарындағы хәрби кафедралар) һ. б. учреждениелар була. Штаб-фатиры Мәскәү ҡалаһы. Начальниктары: * 1941—1951 — {{s|[[Хрулёв, Андрей Васильевич|А. В. Хрулёв]],}} армия генералы; * 1951—1958 — {{s|[[Виноградов, Василий Иванович (генерал)|В. И. Виноградов]],}} генерал-полковник; * 1958—1968 — {{s|[[Баграмян, Иван Христофорович|И. Х. Баграмян]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1968—1972 — {{s|[[Маряхин, Сергей Степанович|С. С. Маряхин]],}} армия генералы; * 1972—1988 — {{s|[[Куркоткин, Семён Константинович|С. К. Куркоткин]],}} Советтар Союзы Маршалы; * 1988—1991 — {{s|[[Архипов, Владимир Михайлович|В. М. Архипов]],}} армия генералы; * 1991 — {{s|[[Фуженко, Иван Васильевич|И. В. Фуженко]],}} генерал-полковник. ==== СССР Дәүләт Именлеге Комитетының сик ғәскәрҙәре ==== [[Файл:1988 CPA Cover 131.jpg|thumb|180px|<small>СССР Дәүләт именлеге комитеты сик буйы ғәскәрҙәренең 70 йыллығы хөрмәтенә оригиналь марканы махсус мисәт һуғып ябыу, 1988</small>]] {{main|Пограничные войска КГБ СССР}} Сик буйы ғәскәрҙәре (1978 йылға тиклем — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитеты) — СССР дәүләтенең ҡоро ер, диңгеҙ һәм йылға (күл) сиктәрен һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән була. СССР-ҙа Сик буйы ғәскәрҙәре СССР Ҡораллы Көстәренең состав өлөшө була. Сик буйы ғәскәрҙәренә туранан-тура СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм уға буйһонған Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы етәкселек иткән. Сик буйы округтарынан, айырым частарҙан (сик буйы отряды) һәм сиктәрҙе һаҡлаусы подразделениеларҙан (сик буйы заставтары, сик буйы комендатуралары, контроль-үткәреү пункттары), махсус частарҙан (подразделениелар) һәм уҡыу йорттарынан торған. Бынан тыш, Сик буйы ғәскәрҙәрендә авиация подразделениелары һәм частары (айырым авиация полктары, эскадрильялар), диңгеҙ (йылға) частары (сик буйы караптары бригадалары, катерҙар дивизиондары) һәм тыл частары була. Сик буйы ғәскәрҙәре хәл иткән мәсьәләләр даирәһе 1982 йылдың 24 ноябрендә ҡабул ителгән «СССР-ҙың дәүләт сиге тураһында» Законы, 1960 йылдың 5 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән раҫланған СССР-ҙың Дәүләт сиген һаҡлау тураһында положение менән билдәләнә<ref>«Ведомости Верховного Совета СССР» 1960 г., № 34</ref>. Сик буйы ғәскәрҙәре личный составының хоҡуҡи хәле «Дөйөм хәрби бурыс тураһында» СССР Законы, хәрби хеҙмәт үтеү тураһында положениелар, уставтар һәм нәсихәттәр менән көйләнә. {{date|21|03|1989|1}} 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. 1991 йылға ҡарата, СССР Оборона министрлығынан бирелгән берләшмәләрҙе иҫәпкә алмайынса, сик буйы округтары һәм үҙәк буйһоноуындағы частары: * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Алыҫ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Байҡал аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Кавказ аръяғы сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Балтика яны сик буйы округы]] * [[Төньяҡ Көнсығыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Урта Азия сик буйы округы]] * [[Ҡыҙыл Байраҡлы Тымыҡ океан сик буйы округы]] * 4-се Архангельск сик буйы отряды * [[Айырым Арктика Сик буйы отряды]] * 105-се айырым Ҡыҙыл Байраҡлы махсус тәғәйенләнешле отряд * «Москва» айырым сик буйы контроле отряды * [[Пограничная академия КНБ Республики Казахстан|СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Алматы)]]; * [[Московский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының Моссовет исемендәге Юғары сик буйы команда училищеһы (Мәскәү ҡалаһы)]]; * [[Голицынский пограничный институт ФСБ России|СССР Дәүләт именлеге комитетының К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары сик буйы хәрби-сәйәси училищеһы (пгт Голицын ҡала тибындағы ҡасаба)]]; * Юғары сик буйы команда курстары; * Берләштерелгән уҡыу үҙәге; * ике айырым авиаотряд; * ике айырым инженер-төҙөлөш батальоны; * Сик буйы ғәскәрҙәренең үҙәк госпитале; * Үҙәк мәғлүмәти-аналитик үҙәк; * Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк архивы; * [[Сик буйы ғәскәрҙәренең Үҙәк Музейы]]. Начальниктары: * 1918—1919 — [[Шамшев, Сергей Григорьевич|С. Г. Шамшев]], (Сик буйы ғәскәрҙәренең Баш идаралығы (ГУПВ)); * 1919—1920 — [[Степанов, В. А.|В. А. Степанов]], (Сик буйы күҙәтеүе Идаралығы); * 1920—1921 — [[Менжинский, Вячеслав Рудольфович|В. Р. Менжинский]], (Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының (ВЧК) Махсус бүлеге (сикте һаҡлау); * 1922—1923 — [[Артузов, Артур Христианович|А. Х. Артузов]], (Сик буйы ғәскәрҙәре бүлеге, Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО)); * 1923—1925 — [[Ольский, Ян Каликстович]], Сик буйын һаҡлау бүлеге (ОПО); * 1925—1929 — [[Кацнельсон, Зиновий Борисович|З. Б. Кацнельсон]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО)); * 1929 — [[Вележев, Сергей Георгиевич|С. Г. Вележев]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1929—1931 — [[Воронцов, Иван Александрович|И. А. Воронцов]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1931—1933 — [[Быстрых, Николай Михайлович|Н. М. Быстрых]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО); * 1933—1937 — [[Фриновский, Михаил Петрович|М. П. Фриновский]], (Сик буйын һаҡлау Баш идаралығы (ГУПО) (1934 йылдан Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО) [[НКВД СССР]]; * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (дивизия командиры)|А. А. Ковалёв]], Сик буйын һаҡлау һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1939—1941 — [[Соколов, Григорий Григорьевич|Г. Г. Соколов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1942—1952 — [[Стаханов, Николай Павлович|Н. П. Стаханов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1952—1953 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1957—1972 — [[Зырянов, Павел Иванович|П. И. Зырянов]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1972—1989 — [[Матросов, Вадим Александрович|В. А. Матросов]], армия генералы, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ); * 1989—1992 — [[Калиниченко, Илья Яковлевич|И. Я. Калиниченко]], генерал-полковник, Сик буйы ғәскәрҙәре Баш идаралығы (ГУПВ) (1991 йылдан баш командующий) ==== СССР Эске Эштәр министрлығыныың эске ғәскәрҙәре ==== {{main|Внутренние войска МВД СССР}} СССР ЭЭМ-ының эске ғәскәрҙәре, СССР Ҡораллы Көстәренең бер өлөшө. Дәүләт объекттарын һаҡлау һәм хөкүмәттең СССР Эске эштәр министрлығына йөкмәтелгән махсус ҡарарҙарында билдәләнгән башҡа хеҙмәт-хәрби бурыстарҙы үтәү өсөн тәғәйенләнгән. Улар халыҡ хужалығының айырыуса мөһим объекттарын, шулай уҡ социалистик милекте, граждандарҙың шәхесен һәм хоҡуҡтарын, совет хоҡуҡ тәртибен енәйәти элементтарҙың ҡул һуҙыуҙарынан һаҡланы һәм башҡа махсус бурыстарҙы (иректән мәхрүм итеү урындарын һаҡлау, хөкөм ителгәндәрҙе конвойға алыу) үтәне. Эске ғәскәрҙәренән элгәре Республиканың Эске һаҡ ғәскәрҙәре (ВОХР), Эске хеҙмәт ғәскәрҙәре (ВНУС) һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙар Советының (СНК) ҡарамағындағы контрреволюцией һәм саботажға ҡаршы көрәшеүсе Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссия ғәскәрҙәре ғәмәлдә булды. Эске ғәскәрҙәр термины 1921 йылда, сик буйы ғәскәрҙәренән айырмалы рәүештә, илдең эске райондарында хеҙмәт иткән Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы частарын билдәләү өсөн булдырыла. Бөйөк Ватан һуғышында Эске эштәр Хаалыҡ Комиссариаты ғәскәрҙәре фронт һәм армия тылдарын һаҡлай, азат ителгән райондарҙа гарнизон хеҙмәтен үтәй, дошман агентураһын юҡ итеүҙә ҡатнаша. НКВД - СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының (1941-1946), СССР Эске Эштәр Министрлығының (1946-1947, 1953-1960, 1968-1991), СССР Дәүләт именлеге министрлығының (1947-1953), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1960-1962), РСФСР Йәмәғәт палатаһының (1962-1966), СССР Йәмәғәт тәртибен һаҡлау министрлығының (1966-1968), РСФСР Эске эштәр министрлығының (1991 йылдан алып) эске ғәскәрҙәре: 1989 йылдың 21 мартында ''СССР Эске эштәр министрлығының Эске ғәскәрҙәре'' ''Ҡораллы Көстәр'' составынан сығарыла һәм шул ваҡыттан алып СССР Ҡораллы Көстәренең штат иҫәбенән тыш тора<ref name="N10224XI-89" />. Начальниктары: * 1937—1938 — [[Кручинкин, Николай Кузьмич|Н. К. Кручинкин]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВО); * 1938—1939 — [[Ковалёв, Александр Антонович (комдив)|А. А. Ковалёв]], (Сик буйы һәм Эске һаҡ Баш идаралығы (ГУПиВВ); * 1941—1942 — [[Гульев, Александр Иванович|А. И. Гульев]], [[генерал-майор]]; * 1942—1944 — [[Шередега, Иван Самсонович|И. С. Шередега]], генерал-майор; * 1944—1946 — [[Аполлонов, Аркадий Николаевич|А. Н. Аполлонов]], генерал-полковник; * 1946—1953 — [[Бурмак, Пётр Васильевич|П. В. Бурмак]], генерал-лейтенант; * 1953—1954 — [[Филиппов, Тарас Филиппович|Т. Ф. Филиппов]], генерал-лейтенант; * 1954—1956 — [[Сироткин, Александр Савельевич|А. С. Сироткин]], генерал-лейтенант; * 1956—1957 — [[Строкач, Тимофей Амвросиевич|Т. А. Строкач]], генерал-лейтенант; * 1957—1960 — [[Донсков, Семён Иванович|С. И. Донсков]], генерал-лейтенант; * 1960—1961 — [[Алейников, Геннадий Ионович|Г. И. Алейников]], генерал-лейтенант; * 1961—1968 — [[Пильщук, Николай Иванович|Н. И. Пильщук]], генерал-лейтенант; * 1968—1986 — [[Яковлев, Иван Кириллович|И. К. Яковлев]], генерал армии; * 1986—1991 — [[Шаталин, Юрий Васильевич|Ю. В. Шаталин]], генерал-полковник; == Хәрби бурыс == Совет закондары менән билдәләнгән дөйөм хәрби бурыс, социалистик Ватанды һаҡлау — социалистик Ватанды һаҡлау СССР-ҙың һәр гражданының изге бурысы, ә СССР ''Ҡораллы Көстәре'' сафында хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының почётлы бурысы ([[СССР Конституцияһы]]ның 62-се һәм 63-сө статьялары) булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алған конституцион билдәләмәнән сыға. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы ҡануниәт үҙ үҫешендә бер нисә этап үтте. Йәмғиәт тормошондағы социаль-сәйәси үҙгәрештәрҙе һәм ил оборонаһын нығытыу ихтыяжын сағылдырып, ул хеҙмәтсәндәрҙең ирекле хеҙмәттән мотлаҡ хәрби хеҙмәтенә һәм артабан — дөйөм хәрби бурысҡа тиклем үҫте. Дөйөм хәрби бурыс түбәндәге төп һыҙаттар менән ҡылыҡһырланды: # был совет граждандарына ғына ҡағылды; # хәрби хеҙмәткә саҡырыу дөйөм — бөтә ир-егеттәр — СССР граждандары хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейеш булды; енәйәт язаһын үтәүсе кешеләр һәм тикшереү йәки енәйәт эше суд тарафынан ҡаралған кешеләр генә саҡырылмаған; # бөтәһе өсөн дә шәхси һәм тигеҙ булған: хеҙмәткә саҡырылыусыны башҡа кеше менән алмаштырыуға юл ҡуйылмаған: хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙан йәки хәрби хеҙмәт бурысын үтәүҙән баш тартҡан өсөн ғәйеплеләр енәйәт яуаплылығына тарттырылған; # ваҡыт сикләүҙәренә эйә булды: закон менән хәрби хеҙмәт ваҡыты, хәрби хеҙмәт мөҙҙәте оҙайлығы, уҡыу сборҙарының һаны һәм оҙайлығы һәм запаста булыу йәше аныҡ билдәләнгәйне; Совет ҡануниәте буйынса хәрби бурыс түбәндәге төп формаларҙа тормошҡа ашырылды: * СССР Ҡораллы Көстәре сафында закон менән билдәләнгән ваҡыт эсендә хеҙмәт итергә; * эш һәм хәрби төҙөүселәр сифатында хеҙмәт итеү; * СССР Ҡораллы Көстәре запасында булған осорҙа уҡыу, тикшереү сборҙарын һәм ҡайтанан әҙерлек үтеү; Шулай уҡ хәрби хеҙмәткә алдан әҙерлек (хәрби-патриотик тәрбиә биреү, башланғыс хәрби әҙерлек (НВП), Ҡораллы Көстәр өсөн белгестәр әҙерләү, дөйөм грамоталылыҡты күтәреү, дауалау-һауыҡтырыу саралары үткәреү һәм йәштәрҙең физик әҙерлеге) дөйөм хәрби бурысты үтәүҙе аңлатҡан: * урта мәктәптәрҙә уҡыусыларға — башланғыс хәрби әҙерлек, ҡалған граждандарға — производствола, шул иҫәптән граждандар оборонаһына әҙерлекте лә ҡыҫтырып, дөйөм белем биреү мәктәптәрендә (9-сы кластан башлап), урта махсус уҡыу йорттарында, профессиональ-техник белем биреү системаһы уҡыу йорттарында штаттағы хәрби етәкселәр тарафынан граждандар оборонаһы буйынса әҙерлек үткәреү. көндөҙгө (көндөҙгө) уҡыу йорттарында уҡымаған үҫмерҙәр предприятиеларҙа, ойошмаларҙа һәм колхоздарҙа ойошторолған (башланғыс хәрби әҙерлек 15 һәм унан күберәк егеттәр булғанда) уҡытыу пункттарында үткән; Ғилми-ғәмәлгә индереү программаһына йәштәрҙе Совет Һауа көстәренең тәғәйенләнеше һәм уларҙың характеры, хәрби хеҙмәт бурыстары, хәрби анттың һәм хәрби уставтарҙың төп талаптары менән таныштырыу ине. Предприятиелар, учреждениелар, колхоздар һәм уҡыу йорттары етәкселәре хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәшендәге бөтә егеттәрҙе йәлеп итеү өсөн яуаплылыҡ тотто; * Таможня операциялары буйынса белгестәр (СПТО) уҡыу ойошмаларында — профтехучилищеларҙа, Армияға, авиацияға һәм Флотҡа булышлыҡ итеү ирекле йәмғиәте ойошмаларында хәрби һөнәрҙәр алыу СССР Ҡораллы Көстәренең даими һәм юғары хәрби әҙерлеген тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән була һәм 17 йәше тулған үҫмерҙәр араһынан белгестәр (автомобиль водителдәре, электромеханиктар, элемтәселәр, парашютсылар һәм башҡалар) әҙерләүҙе күҙ уңында тота. Республика ҡалаларында производствонан айырылмайынса әҙерлек үткәндәр. Шуның менән бергә имтихан тапшырған осорҙа уҡыған үҫмерҙәргә 7-15 эш көнөнә түләүле отпуск бирелгән. Ауыл ерендә көҙгө-ҡышҡы осорҙа уңыш йыйыуҙа производствонан айырмалы рәүештә етештерелгән. Был осраҡтарҙа хеҙмәткә саҡырылыусыларҙың эш урындары, биләгән вазифаһы һаҡланған һәм уртаса эш хаҡының 50%-ы түләнгән. Шулай уҡ торлаҡты ҡуртымға алыу һәм уҡыу урынына барыу һәм кире ҡайтыу буйынса сығымдар ҙа түләнгән; * запастағы офицерҙар әҙерләү программалары буйынса шөғөлләнеүсе юғары уҡыу йорттары һәм урта махсус белем биреү йорттары студенттары тарафынан хәрби эште өйрәнеүе һәм офицер специальносын алыуы; * Призывниктарҙың һәм СССР Ҡораллы Көстәр запасында торған бөтә граждандарҙың хәрби иҫәп ҡағиҙәләрен һәм башҡа хәрби бурыстарҙы үтәүе. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы планлы рәүештә әҙерләү һәм үткәреү маҡсатында СССР территорияһы район (ҡала) хеҙмәткә саҡырыу участкаларына бүленгән. Уларға йыл һайын февраль-март айҙарында бер йылда 17 йәше тулған граждандар теркәлгән. Саҡырылыш участкаларына беркетеү саҡырыу контингенттарының һанын һәм сифатын асыҡлау һәм өйрәнеү сараһы булды. Уны даими йәки ваҡытлыса йәшәгән урын буйынса район (ҡала) хәрби комиссариаттары (хәрби комиссариаттар) башҡарған. Участкала теркәлгән кешеләрҙең һаулығы торошон урындағы дауалау учреждениеларынан халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары ҡарары буйынса бүленгән табиптар билдәләгән. Саҡырыу участкаларына беркетелгән кешеләр хәрби хеҙмәткә саҡырылыусылар тип аталған. Уларға махсус таныҡлыҡ бирелгән. Урын адресына беркетелергә тейешле граждандар хәрби комиссариатҡа Закон нигеҙендә билдәләнгән ваҡытта килергә тейеш ине. Саҡырыу участкаһын алмаштырыу 1 ғинуарҙан 1 апрелгә тиклем һәм 1 июлдән 1 октябргә тиклем генә рөхсәт ителде. Башҡа ваҡытта саҡырыу участкаһын алмаштырыу айырым сәбәптәр буйынса ғына рөхсәт ителә ине (мәҫәлән, ғаилә составында яңы урынға күсеү). Граждандарҙы хәрби хеҙмәткә саҡырыу йыл һайын СССР Оборона министры бойороғо буйынса йылына ике тапҡыр (май — июндә һәм ноябрь — декабрҙә) үткәрелгән. Алыҫ һәм ҡайһы бер башҡа ерҙәрҙә урынлашҡан ғәскәрҙәргә саҡырыу бер ай алданыраҡ — апрелдә һәм октябрҙә башланған<ref>(См.: Указ Президиума Верховного Совета СССР от 25 февраля 1977 г. («Ведомости Верховного Совета СССР», 1977, № 9)</ref>. Хәрби хеҙмәткә саҡырылырға тейешле граждандар һанын СССР Министрҙар Советы билдәләй. Граждандарҙың саҡырыу участкаларына килеү ваҡыты законға ярашлы һәм СССР Оборона министры бойороғо, хәрби комиссар бойороғо нигеҙендә билдәләнгән. Егеттәрҙең береһе лә саҡырыу участкаларына барыуҙан азат ителмәгән (Закондың 25-се статьяһында билдәләнгән осраҡтарҙы ҡыҫтырмағанда). Саҡырыуға бәйле мәсьәләләр коллегиаль органдар — райондарҙа, ҡалаларҙа тейешле хәрби комиссарҙар рәйеслегендә ойошторолған саҡырыу комиссиялары тарафынан хәл ителде. Комиссия составына уларҙың тулы хоҡуҡлы ағзалары сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Саҡырыу комиссияһы составына тулы хоҡуҡлы ағзалар сифатында урындағы совет, партия, комсомол ойошмалары вәкилдәре һәм табиптар ингән. Халыҡ депутаттарының район (ҡала) Советтары башҡарма комитеттары саҡырыу комиссияһының персональ составын раҫлаған. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына түбәндәге бурыстар йөкмәтелде: * а) хеҙмәткә саҡырылыусыларға медицина тикшереүен ойоштороу; * б) хәрби хеҙмәткә саҡырыу, саҡырылғандарҙы Ҡораллы көстәре төрҙәренә һәм ғәскәр төрҙәренә тәғәйенләү тураһында ҡарар ҡабул итеү; * в) законға ярашлы кисектереү биреү; * г) ауырыуҙары йәки физик етешһеҙлектәре булыуына бәйле, хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы хәрби бурыстан бушатыу; Ҡарар ҡабул ителгәндә саҡырыу комиссиялары хәрби хеҙмәткә саҡырылыусының ғаилә һәм матди хәлен, уның сәләмәтлек торошон төрлө яҡлап тикшерергә, хеҙмәткә саҡырылыусының теләктәрен, уның һөнәрен, комсомол һәм башҡа йәмәғәт ойошмаларының тәҡдимдәрен иҫәпкә алырға бурыслы ине. Бындай ҡарарҙар күпселек тауыш менән ҡабул ителгән. Район (ҡала) саҡырыу комиссияларына етәкселек итеү һәм союз һәм автономиялы республикаларҙа, крайҙарҙа, өлкәләрҙә һәм автономиялы округтарҙа уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тотоу өсөн союз йәки автономиялы республиканың, крайҙарҙың, өлкәнең йәки автономиялы округтың хәрби комиссары рәйеслегендә тейешле комиссиялар төҙөлгән. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙелһеҙ ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Саҡырыу комиссиялары эшмәкәрлегенә халыҡ депутаттары Советтары контроллек итте һәм прокурор күҙәтеүе алып барылды. Саҡырыу мәсьәләһен хәл иткәндә эшкә намыҫһыҙ йәки ғәҙел ҡараған, саҡырыу комиссиялары ағзалары һәм хеҙмәткә саҡырылыусыларҙы тикшереүҙә ҡатнашҡан табиптар, шулай уҡ енәйәт ҡылыуға юл ҡуйған башҡа кешеләр ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы яуаплылыҡҡа тарттырылды. Хәрби-төҙөлөш отрядтары башлыса төҙөлөш уҡыу йорттарын тамамлаған йәки төҙөлөш йәки уларға оҡшаш һөнәрҙәргә эйә булған йәки төҙөлөштә эш тәжрибәһе булған призывниктарҙан (сантехниктар, бульдозерсылар, кабель һалыусылар һ. б.) комплектланған. Хәрби төҙөүселәрҙең хоҡуҡтары, бурыстары һәм яуаплылығы хәрби ҡануниәт менән билдәләнде, ә уларҙың хеҙмәт эшмәкәрлеге хеҙмәт ҡануниәте (теге йәки был законды ҡулланыуҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре) менән көйләнә. Хәрби төҙөүселәрҙең эш хаҡы ғәмәлдәге нормалар буйынса түләнде. Хәрби-төҙөлөш отрядтарында мотлаҡ эшләү срогы хеҙмәт итеү ваҡытына иҫәпләнде. Закон: — бөтә совет граждандары өсөн хеҙмәткә саҡырыу йәшен билдәләне — 18 йәш; Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт ваҡыты (һалдаттар һәм матростар, сержанттар һәм старшиналар) — 2-3 йыл; Хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы кисектереү өс нигеҙ буйынса: а) һаулыҡ торошо буйынса — ауырыу буйынса ваҡытлыса хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип танылған призывниктарға (Закондың 36-сы статьяһы); б) ғаилә хәле буйынса (Закондың 34-се статьяһы); в) белем алыуҙы дауам итеү өсөн (Закондың 35-се статья); 1946-1948 йылдарҙа, күпләп демобилизаця барған осорҙа, СССР Ҡораллы Көстәренә хәрби хеҙмәткә саҡырыу үткәрелмәгән. Уның урынына призывниктарҙы емерелгән хужалыҡ объекттарын тергеҙеү эштәренә саҡырғандар. Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы яңы закон 1949 йылда ҡабул ителгән, уға ярашлы йылына бер тапҡыр, 3 йылға, флотҡа — 4 йылға саҡырыу билдәләнгән. 1968 йылда хеҙмәт итеү ваҡыты бер йылға ҡыҫҡартыла, йылына бер тапҡыр саҡырыу урынына яҙғы һәм көҙгө саҡырыу кампаниялары индерелә. === Хәрби хеҙмәт үтәү === [[Файл:Volchenkov alexander 08.jpg|thumb|250px|Хәрби хеҙмәткә саҡырыу ҡағыҙы (повестка), 26-сы форма, 106-сы статьяға, хәрби хеҙмәткә саҡырыу тураһында, 1986 йылғы өлгө.]] Хәрби хеҙмәт — СССР граждандарының СССР Ҡораллы Көстәре составында конституцион хәрби бурысын үтәүенә бәйле булған дәүләт хеҙмәтенең айырым төрө (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы). Хәрби хеҙмәт граждандарҙың социалистик Ватанды һаҡлау буйынса (СССР Конституцияһының 31-се һәм 62-се статьялары) үҙ конституцион бурысын тормошҡа ашырыуҙың әүҙем формаһы була, почётлы бурыс була һәм СССР граждандарына ғына йөкмәтелә. СССР биләмәһендә йәшәгән сит ил кешеләре һәм гражданлығы булмағандар хәрби бурыс үтәмәгән һәм хәрби хеҙмәткә алынмаған, шул уҡ ваҡытта улар, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) законда билдәләнгән ҡағиҙәләрҙе үтәп, гражданлыҡ совет ойошмаларына эшкә (хеҙмәткә) ҡабул ителеүе мөмкин булған. Хәрби хеҙмәткә совет граждандары конституцион бурысҡа (СССР Конституцияһының 63-сө статьяһы) һәм Дөйөм хәрби бурыс тураһында закондың 7-се статьяһына (1967 йыл) ярашлы саҡырыу юлы менән, бөтә хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар үҙ халҡына, Совет Ватанына һәм Совет хөкүмәтенә тоғролоҡҡа [[хәрби ант]] ҡабул итә. Хәрби хеҙмәткә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы Закондың 9-сы статьяһында (1967 йыл) билдәләнгән тәртиптә бирелгән ''персональ хәрби исемдәр'' институты булыуы хас, уларға ярашлы, хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм хәрби бурыслылар, бынан килгән бөтә хоҡуҡи эҙемтәләре менән, начальниктарға һәм буйһонғандарға, өлкәндәргә һәм кеселәргә бүленә. СССР ''Ҡораллы Көстәре''нә саҡырылыш контингентының хәрби иҫәптә тороусы (хәрби комиссариаттарға беркетелгән) 40 % самаһы саҡырыла. '''Хәрби хеҙмәтте үтеү формалары''' Ҡораллы Көстәрҙең хәҙерге шарттарҙа даими кадрҙар нигеҙендә төҙөү принцибына ярашлы (Ҡораллы Көстәрҙең кадрлы хәрбиҙәре менән хәрби бурыслы хәрби яҡтан өйрәтелгән граждандар запасы булыуын берләштереп) билдәләнгән. Шуға күрә Дөйөм хәрби бурыс тураһындағы законға ярашлы (5-се статья), хәрби хеҙмәт (һәр ҡайһыһы айырым формаларҙа үткән) ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә һәм запастағы хеҙмәткә бүленгән. [[Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәт]] — совет граждандарының тейешле хәрби частар, хәрби караптар экипажында, шулай уҡ хәрби учреждениелар, йорттары һәм башҡа хәрби ойошмалар составында Хәрби көстәр кадры булып хеҙмәте. Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткә алынғандар, хәрбиҙәр тип аталғандар, улар дәүләт менән хәрби-хеҙмәт мөнәсәбәттәрендә булғандар, штатта ҡаралған билдәле бер хәрби йәки махсус әҙерлек талап иткән вазифаларға тәғәйенләнгәндәр. Ҡораллы Көстәрҙең ойоштороу структураһына ярашлы, дәүләт тарафынан личный составтың характеры һәм хеҙмәт компетенцияһы күләмендәге айырмаһы буйынса хәрби хеҙмәттең түбәндәге формалары ҡабул ителгән һәм файҙаланылған: * һалдат һәм матрос, сержант һәм старшиналарҙың срочный хәрби хеҙмәте * Сержанттар һәм старшиналарҙың ваҡытынан артыҡ хәрби хеҙмәте * [[прапорщик]]тар һәм [[мичман]]дар хеҙмәте * офицерҙар составы хеҙмәте, шул иҫәптән 2-3 йылға запастан саҡырылған офицерҙар хеҙмәте Ғәмәлдәге хәрби хеҙмәтте башҡарыуҙың өҫтәмә формаһы сифатында тыныс ваҡытта СССР Ҡораллы Көстәрендә үҙ ирке менән һалдат һәм матрос, сержант һәм старшина вазифаларында ҡабул ителгән ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте файҙаланылған; Хәрби хеҙмәтте үтеү формаларына хәрби төҙөүселәр хеҙмәте (эше) ҡушылған. '''Запастағы хеҙмәт''' - СССР Ҡораллы Көстәре ғәскәре запасына индерелгән граждандарҙың хәрби хеҙмәтте ваҡыты-ваҡыты менән башҡарыуы запастағы хәрби бурыслы кешеләр тип атала. Запаста булыу ваҡытында хәрби хеҙмәт үтеү формалары булып ҡыҫҡа ваҡытлы күнекмәләр һәм камиллаштырыу әҙерлеге тора: * маҡсаты хәрби һәм махсус хәрби бурыслыларҙың әҙерлеген камиллаштырыуға, уны заманса талаптар кимәлендә тотоуға ҡайтып ҡалған уҡыу сборҙары; * хәрби идара органдарының хәрби һәм мобилизация әҙерлеген билдәләү маҡсатында булған тикшереү сборҙары (ОВУ); СССР Ҡораллы Көстәре личный составының хоҡуҡи хәле түбәндәгесә регламентланды: * [[СССР Конституцияһы]] (Төп Законы), (1977 йыл.) * Дөйөм хәрби бурыс тураһында СССР Законы, (1967 йыл.) * СССР Ҡораллы Көстәренең дөйөм хәрби уставтары һәм Карап уставы * Офицерҙар, прапорщиктар һәм ваҡытынан арттырып хеҙмәт итеүселәрҙең һ. б. хәрби хеҙмәтте үтеү тураһында положениелар * [[Хәрби уставтар]] * Нәсихәттәр * Инструкциялар * Күрһәтмәләр (Руководства) * Бойороҡтар (Приказы) * Бойороҡтар (Приказания) == СССР Ҡораллы Көстәре сит илдәрҙә == * [[Иран]]дағы совет ғәскәрҙәре [[Кавказ аръяғы]] һәм [[Урта Азия]] хәрби округтарына ҡараған. * Германияла (ГДР - Германия Демократик Республикаһы) совет ғәскәрҙәре төркөмө (ГСВГ) * Польшала ғәскәрҙәрҙең төньяҡ төркөмө (СГВ) * Австрияла (1-се формирование), Чехословакияла (2-се формирование) Үҙәк ғәскәрҙәр төркөмө (ЦГВ) * Венгрияла Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө (ЮГВ) * Кубала совет хәрби белгестәре төркөмө (ГСВСК) * Монголиялағы Совет ғәскәрҙәре Байкал аръяғы хәрби округына ҡараған. * Афғанстанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты (40-сы армия, ОКСВА) Төркөстан хәрби округына, ә ОКСВА составындағы сик буйы ғәскәрҙәре подразделениелары Урта Азия һәм Көнсығыш сик буйы округтарына ҡараған. * Хәрби-диңгеҙ флотының урынлашыу пункттары: Сүриәлә Тартус, Вьетнамда Камрань, Ираҡта Умм-Каср, Эфиопияла Нокра, Польшала Свиноуйсьце, Кубала Гавана һәм Сьенфуэгос. ** Финляндияла Порккала-Удд хәрби-диңгеҙ базаһы<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }}</ref> ** Финляндиялағы Ханко хәрби-диңгеҙ базаһы ** Ҡытайҙа Порт-Артур хәрби-диңгеҙ базаһы {{Группы войск}} == Хәрби хәрәкәттәр == {{main|Военные действия}} [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң, территорияһында ''СССР Ҡораллы Көстәре'' йәки ''СССР Ҡораллы Көстәре''нең хәрби кәңәшселәре һәм хәрби белгестәре хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан (хәрби хәрәкәттәр ваҡытында) булған дәүләттәр (илдәр)<ref>Из Федеральных законов «О ветеранах» от 12 января 1995 г. № 5-ФЗ (в ред. Федерального закона от 29.06.2015 № 176-ФЗ).</ref>: * [[Ҡытай]] — 1946 йылдың мартынан алып 1949 йылдың апреленә тиклем, 1950 йылдың март-май айҙарында (Хәрби-һауа оборонаһы ғәскәрҙәре төркөмөнөң личный составы) (ҡара: [[Ҡытайҙа Граждандар һуғышы]]) * [[Төньяҡ Корея]] - 1950 йылдың июненән 1953 йылдың июленә тиклем - хәрби подразделениелар Ҡытай биләмәһенән хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша (ҡара: Корея һуғышы) * [[Венгрия]] — 1956 йыл (ҡара: 1956 йылғы Венгрия ихтилалы) * 1969 йылдың марты — Даманский утрауы (ҡара: Даманский утрауындағы янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Даманский утрауындағы сик буйы конфликты) * 1969 йылдың авгусы — [[Жаланашколь]] күле янындағы хәрби хәрәкәттәр (ҡара: Жаланашколь күле янындағы сик буйы конфликты) * [[Мысыр—Алжир]] — 1962—1964 йылдар * Мысыр (Берләшкән Ғәрәп Республикаһы) - 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың июне; 1968 йыл, 1969 йылдың мартынан 1972 йылдың июленә тиклем (ҡара: Мысыр-Израиль көсһөҙләндереү һуғышы); 1973 йылдың октябренән 1974 йылдың мартына тиклем; 1974 йылдың июненән алып 1975 йылдың февраленә тиклем (Суэц каналы зонаһында ҡуйылған миналарҙан таҙартыуҙа ҡатнашҡан (СССР Ҡара диңгеҙ һәм Тымыҡ океан флоттарының личный составы). * [[Йемен Ғәрәп Республикаһы]]- 1962 йылдың октябренән 1963 йылдың мартына тиклем; 1967 йылдың ноябренән алып 1969 йылдың декабренә тиклем. * [[Вьетнам]] — 1961 йылдың ғинуарынан алып 1974 йылдың декабренә тиклем (ҡара: Вьетнамдағы һуғыш), шул иҫәптән Көньяҡ Ҡытай диңгеҙендә хәрби хеҙмәт бурыстарын хәл итеүсе Тымыҡ океан флоты разведка караптарының личный составы. * [[Сүриә]] — 1967 йылдың июне; 1970 йылдың март-июле; 1972 йылдың сентябрь-ноябрь айҙары; 1973 йылдың октябре. <!-- * [[Чехословакия]] — 1968 (см. [[«Дунай» операцияһы]])--> * [[Ангола]] — 1975 йылдың ноябренән 1991 йылға тиклем (ҡара: Анголалағы Граждандар һуғышы) * [[Мозамбик]] — 1967-1969 йылдар; 1975 йылдың ноябренән 1979 йылдың ноябренә тиклем, 1984 йылдың мартынан 1988 йылдың авгусына тиклем (ҡара: Мозамбикта Граждандар һуғышы) * [[Эфиопия]] - 1977 йылдың декабренән 1990 йылдың ноябренә тиклем (ҡара: Эфиопия-Сомали һуғышы, Эритреяның бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш). <!-- * [[Ливия]] — 1977 (ҡара: [[Мысыр-ливия һуғышы]])--> * [[Афғанстан]] — 1978 йылдың апреленән алып 1989 йылдың 15 февраленә тиклем (ҡара: [[Афған һуғышы]] (1979 - 1989) * [[Камбоджа]] — 1970 йылдың апрель-декабрь айҙары * [[Бангладеш]] — 1972-1973 йылдар (СССР Хәрби-Диңгеҙ флоты караптары һәм ярҙамсы суднолары). * [[Лаос]] — 1960 йылдың ғинуарынан алып 1963 йылдың декабренә тиклем; 1964 йылдың авгусынан алып 1968 йылдың ноябренә тиклем; 1969 йылдың ноябренән алып 1970 йылдың декабренә тиклем. * [[Сүриә]] һәм [[Ливан]] — 1982 йылдың июне (ҡара: Ливан һуғышы (1982) == Филателияла == СССР Ҡораллы Көстәре (РККА) темаһына СССР-ҙа сығарылған байтаҡ почта маркалары арналған. Түбәндә маркаларҙың юбилей сығарылыштары бирелгән: <center><gallery widths="150" heights="150" caption="СССР почта маркалары серияһы, 1928 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) 10 йыл"> Файл:Stamp 1928 303.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 304.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 305.jpg Файл:Stamp Soviet Union 1928 306.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="450" heights="340" caption="Почта маркалары серияһы, 1938 йыл: Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына 20 йыл"> Файл:1938 CPA 588-594.jpg </gallery></center> <center><gallery widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1948 йыл: Совет Армияһына 30 йыл"> Файл:1948_CPA_1242.jpg Файл:Stamp of USSR 1241.jpg Файл:Stamp of USSR 1239.jpg Файл:Stamp of USSR 1240.jpg </gallery></center> <center><gallery perrow="5" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1958 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренә 40 йыл"> Файл:1958 CPA 2121.jpg Файл:1958 CPA 2122.jpg Файл:Stamp of USSR 2125.jpg Файл:Stamp of USSR 2123.jpg Файл:1958 CPA 2124.jpg </gallery></center> Айырыуса күп һанлы һәм сағыу почта маркалары серияһы Совет Ҡораллы Көстәренең 50 йыллығына сығарылды: <center><gallery perrow="4" widths="160" heights="160" caption="Почта маркалары серияһы, 1968 йыл: Совет Ҡораллы Көстәренә 50 йыл"> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3605 stamp (Lenin Addressing Vsevobuch Troops in 1919).jpg|<small>[[1919 йыл]]. В. И. Лениндың Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында Всевобуч ғәскәрҙәре алдында сығышы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3606 stamp ('Did You Volunteer' Poster (D.Moor, 1920) and Young Red Army).jpg|<small>Һин үҙ иркең менән ғәскәргә яҙылдыңмы?</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3607 stamp (Red Army Entering Vladivostok, 1922, and Soldier's Monument in Vladivostok (Alexey Teneta)).jpg|<small> [[1922 йыл]]. Ҡыҙыл Армия частарының Владивостокка инеүе.</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3608 stamp (Dneprostroi Dam and Sculpture 'On Guard' (Leonid Sherwood, 1933)).jpg|<small>Тыныслыҡ һәм хеҙмәт ҡаҙаныштары һағында</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3609 stamp ('Red Army as Liberator' Poster (Victor Koretsky, 1939) and Tanks in Western Ukraine).jpg|<small>[[1939 йыл]]. Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия халҡы Ҡыҙыл Армияны ҡаршылай</small> Файл:1968 CPA 3610.jpg|<small>[[1941 йыл]]. [[Мәскәү]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3611 stamp (25th Anniversary of the Battle of Stalingrad, 1943. Monument (Yevgeny Vuchetich) and German Prisoners of War).jpg|<small>[[1943 йыл]]. [[Волгоград|Сталинград]] янында немец-фашист ғәскәрҙәрен тар-мар итеү</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3612 stamp (Moscow Victory Parade of 1945 and Soviet War Memorial (Yevgeny Vuchetich), Treptower Park, Berlin).jpg|<small>[[1945 йыл]]. [[Мәскәү]]ҙә [[Еңеү парады]]</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3614 sheet of 1 (Design as CPA 3613, Order of Victory and Guards Ribbon).jpg|<small>Серияның почта блогы</small> Файл:1968 CPA 3613.jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең хәрби техникаһы</small> Файл:The Soviet Union 1968 CPA 3604 stamp (Red Star and Flags of Army, Navy and Air Forces).jpg|<small>СССР Ҡораллы Көстәренең биш мөйөшлө йондоҙо һәм ғәскәри төрҙәре флагтары</small> </gallery></center> <center><gallery perrow="4" widths="350" heights="350" caption="ССР Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы"> Файл:USSR PCWCS №55 mint.jpg|Советтар Союзының почта карточкаһы, 1978 йыл: СССР Ҡораллы Көстәренең 60 йыллығы.</small> </gallery></center> == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рус армияһы тарихы]] * [[Пётр I Армияһы]] == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * [[Справка]] Управления устройства и службы войск ГУ [[РККА]] о социальном составе РККА на 1 апреля 1926 года, от 19 февраля 1927 года. * {{Книга:Советская военная энциклопедия|2}}. * Военный энциклопедический словарь, М.: Воениздат, 1984. * Основы советского военного законодательства. Учебник / под общ. ред. С. С. Максимова, М.: [[Воениздат]], 1978. * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=469700&basename=GOPB_AZ |заглавие=Партийно-политическая работа в Красной армии. Документы, июль 1929 г. — май 1941 г |год=1985 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://www.vtoraya-literatura.com/pdf/rapoport_alekseev_izmena_rodine_1988_text.pdf |автор=Рапопорт В., [[Геллер, Юрий|Алексеев Ю.]] |заглавие=Измена Родине: Очерки по истории Красной Армии |год=1988 |место=Лондон |издательство=Overseas Pub}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=608311&basename=GOPB_AZ |заглавие=Военная элита России: Советский период, 1917—1991. Энцикл. справочник |год=2010 |место=М. |издательство=Вече}}{{Недоступная ссылка|date=июня 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=457974&basename=OldBook |автор=Garthoff R. L. |заглавие=Soviet Military Policy: A Historical Analysis |год=1966 |место=New York; Washington |издательство=Praeger}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=601739&basename=GOPB_AZ |автор=Жарков В. В. |заглавие=РККА 1920—1930 гг.: организационное строительство и идеологическая работа. Монография |год=2008 |место=Ярославль |издательство=Изд-во ЯГПУ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=589916&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Армия и национальный вопрос (1921—1938 гг.) |год=2001 |место=Казань |издательство=Изд-во Казан. ун-та}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=462598&basename=GOPB_AZ |автор=Кадыров Б. Г. |заглавие=Национальная политика советского государства в межвоенный период (военный аспект) |год=2002 |место=Казань |издательство=ДАС}} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=419104&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Военная элита СССР в 1935—1939 гг.: репрессии и обновление |год=2003 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=315345&basename=GOPB_AZ |автор=[[Печёнкин, Александр Алексеевич|Печенкин А. А.]] |заглавие=Сталин и Военный совет |год=2007 |место=М. |издательство=ВЗФЭИ}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496372&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XV лет РККА» |год=1934 |место=М. |издательство=Изогиз}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://elibrary.gopb.ru/reader/index.php?r=view&idbook=496854&basename=GOPB_AZ |заглавие=Художественная выставка «XX лет РККА и Военно-морского флота». Каталог |год=1938 |место=М. |издательство=[[Воениздат]]}}{{Недоступная ссылка|date=Сентябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * {{Книга |ссылка=http://militera.org/h/1/all/view.html?node=22561&sort=category&category=879&card=33075 |автор=Феськов В. И., Калашников К. А., Голиков В. И. |заглавие=Советская Армия в годы «холодной войны» (1945—1991) |год=2004 |место=Томск |издательство=Изд. Том. гос. ун-та |isbn=5-7511-1819-7}} * Стратегический очерк Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. * История второй мировой войны, 1939—1945. М., 1978. Т. 9. * Тыл Вооружённых Сил. 300 лет. Военно-ист. альбом. М.: Защитники Отчизны, 2000. * {{Книга |ref=Во Имя России |заглавие=Во Имя России. Российское государство, армия и воинское воспитание |ответственный=Под ред. В. Кулакова, В. Золотарева, В. Марущенко, С. Антюшина |год=1999 |место=М. |издательство=Русь-РКБ |страниц=352 |isbn=5-86273-020-6 |тираж=50000}} == Һылтанмалар == * [http://www.soldat.ru/ soldat.ru — страница Вооружённых Сил СССР (ВС СССР)] * [http://mil.ru/ Официальная страница Министерства обороны Российской Федерации (Минобороны России)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161125074551/http://mil.ru/ |date=2016-11-25 }} * [http://www.rkka.ru/index.htm Сайт, посвящённый РККА] * [http://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/106/982.htm ВС СССР] * [http://bse.sci-lib.com/article106982.html «ВС СССР» в БСЭ] * [http://www.rusempire.ru/component/option,com_true/Itemid,427/catid,30/func,detail/id,3458/ Форма одежды, нагрудные знаки и т.л. ВС СССР в ВЭС] * [http://cris9.armforc.ru/index.htm Вооружение, военная техника и форма одежды русской армии и ВМФ в XX веке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220107035350/http://cris9.armforc.ru/index.htm |date=2022-01-07 }} * [http://www.rg.ru/2010/12/23/data-site.html Статья «От „Ильи Муромца“ до „Белых Лебедей“»] // [[Российская Газета]], 23 декабря 2010 * [http://www.modnaya.ru/library/006/051.htm «О всеобщей воинской обязанности»] * [[s:Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности|Закон СССР от 1.09.39 о всеобщей воинской обязанности.]] * [[s:Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130|Приказ НКО СССР от 20 июня 1940 г № 0130]] * [http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml «Руководство для бойца пехоты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100518204623/http://www.rkka.msk.ru/rbp/rbp1.shtml |date=2010-05-18 }} * [https://web.archive.org/web/20121116084643/http://www.thexvid.com/video/32653-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4 Военный парад в СССР] * [https://web.archive.org/web/20080329072336/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/total.html Потери личного состава Вооружённых Сил России] * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 Справка-доклад Г. К. Жукова в ЦК КПСС о сокращении численности вооружённых сил СССР, 12 августа 1955 г..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709005936/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002842 |date=2014-07-09 }} * [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 Записка Г. К. Жукова и В. Д. Соколовского в ЦК КПСС о дальнейшем сокращении Вооружённых Сил СССР, 9 февраля 1956 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140709000457/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1002869 |date=2014-07-09 }} * [http://www.simvolika.org/project01_81.htm Памятная медаль «В память 95-летия Вооружённых сил СССР»] {{Виды войск ВС СССР}} {{Организация Варшавского договора}} {{РККА в годы ВОВ}} [[Категория:СССР Ҡораллы көстәре]] ptzp2asf9nid0znwp7ribgfrmyquu56 0 184914 1301076 1299899 2026-07-16T01:46:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301076 wikitext text/x-wiki {{Дәүләт эшмәкәре | имя = | изображение = E Primakov 03.jpg | описание изображения = Евгений Примаков 1997 йылда | ширина = 240px | должность = Рәсәй Федерацияһының Сауҙа-сәнәғәт палаьаһы Президенты]] | флаг = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | флаг2 = Flag of Russia.svg | периодначало = 14 декабрь, 2001 | периодконец = 4 март, 2011 | предшественник = Смирнов Станислав Алексеевич | преемник = Катырин Сергей Николаевич | должность_2 =Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы Федераль Йыйылышның III саҡырылышы депутаты | флаг_2 = Emblem of the State Duma of the Russian Federation.png | флаг2_2 = Flag of Russia.svg | периодначало_2 = 18 ғинуар, 2000 | периодконец_2 = 2001 | должность_3 = Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе | порядок_3 = 3 | флаг_3 = Government.ru logo.svg | флаг2_3 = Flag of Russia.svg | периодначало_3 = 11 сентябрь, 1998 | периодконец_3 = 12 май, 1999 | предшественник_3 = Кириенко Сергей Владиленович<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] <small>(вазифа башҡарыусы)</small> | преемник_3 = Степашин Сергей Вадимови | президент_3 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_4 = [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы]] | флаг_4 = Emblem of Ministry of Foreign Affairs of Russia.svg | флаг2_4 = Flag of Russia.svg | периодначало_4 = 9 ғинуар, 1996 | периодконец_4 = 11 сентябрь, 1998 | предшественник_4 = Козырев Андрей Владимирович | преемник_4 = Иванов Игорь Сергеевич | премьер_4 = [[Черномырдин Виктор Степанович]]<br>[[Кириенко Сергей Владиленович]]<br>[[Черномырдин Виктор Степанович]] </small>вазифа башҡарыусы)</small> | президент_4 = [[Ельцин, Борис Николаевич|Борис Ельцин]] | должность_5 = Рәсәй Федерацияһы Тышҡы разведка хеҙмәте директоры | флаг_5 = Russian Foreign Intelligence Agency.png | флаг2_5 = Flag of Russia.svg | периодначало_5 = 26 декабрь, 1991 | периодконец_5 = 9 ғинуар, 1996 | предшественник_5 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директор</small> | преемник_5 = Трубников Вячеслав Иванович | должность_6 = СССР Үҙәк разведка хеҙмәте директоры | флаг_6 = Emblema KGB.svg | флаг2_6 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_6 = 6 ноябрь | периодконец_6 = 26 декабрь. 1991 | предшественник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе начальник СССР КГБ-ның Беренсе баш идаралығы</small> | преемник_6 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе Рәсәй Федерацияһының СВР Директоры</small> | должность_7 = СССР Дәүләт именлеге комитетының беренсе баш идаралығы начальнигы | флаг_7 = Emblema KGB.svg | флаг2_7 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_7 = 30 сентябрь | периодконец_7 = 6 ноябрь, 1991 | предшественник_7 = Шебаршин Леонид Владимирович<br>Гургенов Вячеслав Иванович<small>(и. о.)</small> | преемник_7 = <small>вазифа раҫланған, ул үҙе СССР ЦСР Директоры</small> | должность_8 = КПСС ҮК Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат | флаг_8 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | флаг2_8 = КПСС.svg | периодначало_8 = 20 сентябрь, 1989 | периодконец_8 = 13 июль, 1990 | должность_9 = Союздың Юғары Советы Рәйесе | флаг_9 = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg | флаг2_9 = Flag of the Soviet Union.svg | периодначало_9 = 3 июнь, 1989 | периодконец_9 = 31 март, 1990 | предшественник_9 = Христораднов Юрий Николаевич | преемник_9 = Лаптев Иван Дмитриевич | отец = | мать = Анна Яковлевна Примакова<br>(1896—1972) | супруга = Лаура Васильевна Харадзе<br>(1930—1987);<br>Ирина Борисовна Примакова<br>(род. 1952) | дети = улы Александр һәм ҡыҙы Нана | годы службы = 1991—1996 | принадлежность = {{Флагификация|СССР}}→{{Флагификация|Россия}} | род войск = [[Файл:Flag of Foreign Intelligence Service (Russia) 2009.gif|border|22px]] [[Служба внешней разведки Российской Федерации|СВР России]] | партия = [[Коммунистическая партия Советского Союза|КПСС]] <small>(1959—1991)</small>,<br>[[Отечество — Вся Россия|ОВР]] <small>(2000—2001)</small> | учёное звание = {{Учёное звание||0}} (1972);<br>{{Учёное звание|АН СССР|0}} (1979);<br>{{Учёное звание|РАН|0}} (1991) | профессия =шәрҡиәтсе, ғәрәпсе, разведчик<ref name="The_Econ_Jul_18_2015" /> | вероисповедание = православие | место работы = РФ ТПП | награды = {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 1 степени}}}} {{Ряд|{{Орден За заслуги перед Отечеством 2 степени}}|{{Орден За заслуги перед Отечеством 3 степени|1995}}}} {{Ряд|{{Орден Александра Невского (Российская Федерация)}}|{{Орден Почёта}}|{{Орден Трудового Красного Знамени}}|{{Орден Дружбы народов}}}} {{Ряд|{{Орден Знак Почёта}}|{{Медаль В память 850-летия Москвы}}|{{Медаль В ознаменование 100-летия со дня рождения Владимира Ильича Ленина}}|{{Медаль Ветеран труда}}}} {{Ряд|{{Орден князя Ярослава Мудрого V степени}}|{{Орден Достык 1 степени}}|{{Орден Данакер}}}} {{Ряд|{{Большой Крест 1 степени ордена Почёта за Заслуги перед Австрией}}|{{Большой крест ордена Бернардо О’Хиггинса}}|{{Орден Звезды Иерусалима}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы народов (Белоруссия)}}|{{Орден Республики (ПМР)}}|{{Медаль 20 лет независимости РК}}}} {{Ряд|{{Орден Дружбы (Таджикистан)}}|{{Государственная премия России (2004)|2013}}|{{Государственная премия СССР|1980}}|{{Премия ФСБ}}|{{Большая медаль Ломоносова|2008}}}}{{Ряд|{{Орден Славы и Чести}}|{{Орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени}}|{{Орден Аль-Фахр 1 степени}}}} {{Ряд|[[Файл:KemerovoOrden1.jpg|29px|link=Орден «Ключ дружбы»]]|{{Герой Кузбасса}}|{{Почётный гражданин Кемеровской области}}}} {{Ряд|[[Файл:Ружьё МЦ-111.JPG|120px|Именное охотничье ружьё от директора ФСБ В. В. Путина (1999)|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]|[[Файл:MakarovPM.jpg|40px|Наградное оружие: два ПМ — от двух министров обороны России; другие — от директората СВР, правительства Югославии, от начальника разведки Иордании|link=Наградное оружие (Российская Федерация)]]<ref>По собственному свидетельству: [https://lgz.ru/article/10668/ «Два ПСМ — от двух министров обороны России. Один пистолет — от директората Службы внешней разведки. Ещё один подарен югославами. Есть пистолет от начальника разведки Иордании»]</ref>}} {{Ряд|}} }} '''Евгений Максимович Примаков ''' ({{ВД-Преамбула}}) — СССР һәм Рәсәйҙең дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, иҡтисадсы һәм [[шәрҡиәт]]се-арабист. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Рәйесе (1998—1999), [[Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы|РФ Сит ил эштәре министры]] (1996—1998), СССР-ҙың үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе (1991), Рәсәй тышҡы разведка хеҙмәте директоры (1991—1996), [[СССР Юғары Советы]] рәйесе (1989—1990). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1996)<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/fd3aa370363c0cd8c3256a7e00420ec3!OpenDocument журнал 05.2001 Выступление И. С. Иванова]</ref>. [[Фән докторы|Иҡтисад фәндәре докторы]] (1969), профессор (1972). Академигы СССР Фәндәр Академияһы академигы (1979); ағза-корреспондент ([[1974 йыл|1974]]). [[СССР Дәүләт премияһы]] (1980) һәм [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы|Рәсәй Дәүләт премияһы]] лауреаты (2014). Рәсәй Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы президиумы, Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы фән һәм мәғариф буйынса Советағзаһы, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы рәйесе ҡарамағындағы Фәнни-эксперт советы ағзаһы, Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советының Попечителлек советы рәйесе, директор СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО — Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр Институты директоры (1985—1989). Рәсәй Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты (2001—2011). «РТИ» Акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе; «Меркурий-клуб» президенты, Советы рәйесе; [[Рәсәй Фәндәр академияһы|РФА-ның]] ситуацион анализлау үҙәге етәксеһе. 1959 йылдан алып 1991 йылға тиклем [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] ағзаһы. 1986 йылдан башлап — [[КПСС Үҙәк Комитеты]] ағзалығына кандидат, 1989 йылдан — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. III саҡырылыш РФ Дәүләт думаһы депутаты (2000—2001). Примаков менән бәйле һәм сәйәси лексиконға ныҡлы ингән иң билдәле ваҡиға — «Атлантика өҫтөндә боролош» («Примаков элмәге»). 1999 йылдың 24 мартында Рәсәй Хөкүмәте рәйесе рәсми визит менән Америка Ҡушма Штаттарына юллана, әммә, Югославияны бомбаға тотоу ҡарары тураһында белгәс, Атлантик океан өҫтөнән осҡан литер бортына кире боролорға бойора һәм Мәскәүгә ҡайта. Был ваҡиға, рәсми Рәсәй политологтарының киң таралған баһаһына ярашлы, «''Рәсәйҙең күп векторлы тышҡы сәйәсәткә боролоуы''», «''Рәсәй дәүләтселегенең тергеҙелеүе һәм, Рәсәй менән көс позицияһынан һөйләшергә ярамай, тигәнде донъяға тәүге тапҡыр күрһәтеүе''» булараҡ тарихҡа инде<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны. Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated5>[http://ria.ru/history_comments/20110321/356280998.html РИА «Новости», Разворот над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated4>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634457 Vesti.ru Развернувший самолёт над Атлантикой]</ref><ref name=autogenerated3>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html Разворот Примакова]</ref>. == Биографияһы == === Бала сағы һәм йәшлек йылдары === Евгений Максимович Примаков 1929 йылдың 29 октябрендә Киевта (документтарға ярашлы), ҡыҙының раҫланыуына ярашлы, Мәскәүҙә тыуған<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ фильм «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» на телеканале «Россия 1»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180219150800/https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ |date=2018-02-19 }}</ref><ref>[https://rg.ru/2019/10/23/chto-cenil-s-kem-druzhil-i-chego-ne-vynosil-evgenij-primakov.html Что ценил, с кем дружил и чего не выносил Евгений Примаков]</ref>. Евгенийҙың атаһы, Е. М. Примаковтың үҙе әйтеүенсә, һуң мемуарҙарҙа Немченко фамилияһын йөрөткән, ғаиләһенән сыҡҡан, 1937 йылда репрессияланған (ГУЛАГ-та хәбәрһеҙ юғалған)<ref name="The_Econ_Jul_18_2015">[http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], The Economist, Jul 18th 2015</ref><ref>[https://books.google.ru/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Леонид Млечин «История внешней разведки». Глава «Академик спас разведку»]</ref>). Әсәһе — Анна Яковлевна Примакова (1896—1972) — улы тыуғандан һуң бер нисә көн үткәс, Тифлисҡа, туғандарына ҡайта. Тимер юл дауаханаһында акушер-гинеколог, һуңынан Тифлис иләү-трикотаж комбинатының ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһында эшләй<ref name=ЖЗЛ>{{книга|автор=Леонид Млечин |заглавие=Примаков|серия = ЖЗЛ|место = М.|издательство = Молодая гвардия| год =2017|страниц =528|издание = 2-е изд|isbn= 978-5-235-03846-2 , 978-5-235-03950-6}}</ref>. Примаковтың бала сағы һәм йәшлеге был ҡалала үтә, әсәһе менән Ленинград урамындағы 10-сы бүлмәлә йәшәй (хәҙер урам Санкт-Петербург урамы тип үҙгәртелгән)<ref name=ЖЗЛ />. 14-се урта мәктәптә (Ниношвили урамы) уҡыған<ref>[https://noev-kovcheg.ru/mag/2018-05/6158.html «Ноев Ковчег» № 5 (304) май 2018 г. МЫ «ВЫШЛИ» ИЗ ШКОЛЫ № 14]</ref>. Е. М. Примаковтың хәтирәләре буйынса, әсәһе яғынан өләсәһе, атаһының — тирмән хужаһының теләгенә ҡарамаҫтан, ябай хеҙмәткәргә кейәүгә сыҡҡан. Һуңыраҡ улар Тифлиста йәшәй, уның ире Төркиәлә юл төҙөлөшөндә подрядсы вазифаһын үтәгәндә, талаусылар менән алышта һәләк була<ref>[https://iknigi.net/avtor-evgeniy-primakov/95892-vstrechi-na-perekrestkah-evgeniy-primakov/read/page-1.html Читать книгу Встречи на перекрёстках Евгения Примакова: онлайн чтение — страница 1]</ref>. Е. М. Примаковтың бер туғаны — Александр Яковлевич Примаковтың (1898—1938) тәфтиш эше материалдарында уның йәһүд, мещандарҙан һәм Тифлистан булыуы билдәләнгән<ref name="Открытый список">[https://ru.openlist.wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1898) Открытый список]</ref>. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы Әзербайжан хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда туберкулёздың башланғыс стадияһы асыҡлана. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне. 1944 йылда, етенсе класты тамамлағас, Евгений Баҡылағы хәрби-диңгеҙ әҙерлек училищеһына курсант булып инә, практиканы «Правда» уҡыу карабында үтә. 1946 йылда һаулығы ҡаҡшау сәбәпле дауахананан сығарыла, сөнки унда башланғыс стадиялағы туберкулёз табыла<ref name=mlechin>[https://books.google.com/books?id=nnV2osl5hPAC&pg=PT341&lpg=PT341&dq= Леонид Млечин «История внешней разведки»]</ref><ref>{{книга |автор=Примаков Е. М. |заглавие=Встречи на перекрёстках |ссылка= |isbn=978-5-227-05739-6}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_%28%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3%29 |title=Бакинское военно-морское подготовительное училище |access-date=2022-01-01 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924062708/http://www.ourbaku.com/index.php5/%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B3%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%89%D0%B5_(%D0%91%D0%92%D0%9C%D0%9F%D0%A3) |date=2015-09-24 }}</ref>. 1948 йылда Тбилисиҙа 14-се ир-егеттәр урта мәктәбендә унынсы класты тамамлай. Педагогтар Примаковтың телдәргә һәм математика фәндәренә һәләттәрен билдәләне<ref name="Коммерсант">{{статья |автор=Ирина Попович |заглавие=Тбилисские тайны Евгения Примакова |ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/2286092 |издание=Коммерсант |место=Москва |год=1998}}</ref>. === Карьераһының башы === Мәскәү шәрҡиәт институтының ғәрәп бүлеген (1953), артабан МДУ-ның иҡтисад факультеты аспирантураһын (1956) тамамлаған<ref name="svr.gov.ru">{{Cite web |url=http://svr.gov.ru/history/pr.htm |title=Примаков Евгений Максимович<!-- Заголовок добавлен ботом --> |accessdate=2014-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150317185505/http://svr.gov.ru/history/pr.htm |archivedate=2015-03-17 |deadlink=yes }}</ref>. Примаков институтта ғәрәп теле буйынса дәүләт имтиханын «өслө» билдәһенә бирә һәм артабан үҙенең телде кәрәгенсә камиллыҡта белмәүен баһалай<ref>Марина Завада, Юрий Куликов. «Я много проскакал, но не осёдлан»: тридцать часов с Евгением Примаковым. М.: Российская газета, 2009, с. 20.</ref>. {{начало цитаты}}Әгәр ниндәйҙер етди һөйләшеүҙәр алып барһам, мин һәр ваҡыт тәржемәсе менән файҙаландым. Минең инглиз теле ғәрәп теленән күпкә яҡшыраҡ. Арафат менән икебеҙ генә ҡалғанда, инглизсә һөйләшә инем. Хөсәйен инглиз телен насарыраҡ белә ине, шунлыҡтан тәржемәсе ярҙамын да файҙаландым<ref>{{Cite web|url=https://echo.msk.ru/programs/sorokina/41296 |title=В круге СВЕТА. 21 января 2006}}</ref>.{{конец цитаты}} 1956 йылда Примаков СССР Фәндәр Академияһы Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭКО) өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Сит илдәргә радиотапшырыуҙар буйынса баш идаралыҡтың ғәрәп редакцияһы баш мөхәррире Сергей Каверин саҡырыуы буйынса Примаков был редакцияға эшкә килә<ref>[https://www.vesti.ru/doc.html?id=323765 Примаков Евгений Максимович]</ref>. 1956 йылдан 1962 йылға тиклем СССР-ҙың Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһында хәбәрсе, яуаплы мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары, ғәрәп илдәренә тапшырыуҙар әҙерләүҙең баш мөхәррире булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. 1957 йылда беренсе тапҡыр көнбайышҡа сәйәхәт ҡыла — Урта диңгеҙ буйлап круизға сыға<ref name=autogenerated1>[https://lgz.ru/article/10668/ «Персона»] «Литературная газета» № 44, 28 октября 2009</ref>. 1959 йылда «Айырым ғәрәп илдәренә капитал экспорты — монополь юғары табыш тәьмин итеү сараһы» («Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей») кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, иҡтисади фәндәр кандидаты<ref name="ap">[https://web.archive.org/web/20160310165357/http://www.vsp.ru/politic/1999/10/06/338143 Академик Примаков] «Восточно-Сибирская правда», 6 октября 1999</ref>, иҡтисад фәндәре кандидаты. 1962 йылдың сентябренән декабргә тиклем — ИМЭМО-ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1962 йылда КПСС Үҙәк Комитетының Пропаганда һәм агитация бүлеге кураторҙары менән конфликт арҡаһында үҙ теләге менән эштән китеүе тураһында ғариза яҙа<ref name="ap" />. === Яҡын Көнсығыш === 1962 йылдан Примаков, Ҡаһирәлә дүрт йыл йәшәп, «Правда» гәзитендә Азия һәм Африка илдәре бүлегенең әҙәби хеҙмәткәре, күҙәтеүсеһе<ref name="svr.gov.ru" />, мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1965 йылдан Яҡын Көнсығыштағы "Правда"ның үҙ хәбәрсеһе булып эшләй<ref name="svr.gov.ru" />. Яҡын Көнсығышта эшләгәндә сәйәсмәндәр: Йософ Зуэйн, Жафар Нимейри менән осраша<ref group="прим.">В некрологе британского еженедельника [[The Economist]] утверждалось, что на Ближнем Востоке Примаков занимался «чем угодно, только не журналистикой» и, формально находясь в кадрах [[Первое главное управление КГБ СССР|внешней разведки КГБ]] (агентурный псевдоним «Максим»), поставлял информацию напрямую высшему руководству КПСС — [http://www.economist.com/node/21657755/print «Obituary: Yevgeny Primakov. Steel and shadows»], [[The Economist]], Jul 18th 2015)</ref>. 1970 йылдың яҙында Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты директоры Николай Иноземцев Примаковты үҙенең беренсе урынбаҫары итеп саҡыра{{sfn|Л. Млечин|2015|с=57}}. <!--В 1969 году во время поездки в [[Багдад]] познакомился с [[Саддам Хусейн|Саддамом Хусейном]], позже познакомился с одним из его приближённых людей — [[Тарик Азиз|Тариком Азизом]], который на тот момент был главным редактором газеты «Al-Thawra». В этот период он совершил много поездок на север [[Ирак]]а, часто посещал зимнюю резиденцию лидера [[курды|курдских]] повстанцев [[Барзани, Масуд|Масуда Барзани]]. Примаков в качестве прямого канала связи был единственным советским представителем, который имел контакты с курдами на севере Ирака и принимал участие в подготовке соглашения о мире, заключённого курдским руководством и правительством Ирака в [[Багдад]]е{{sfn|Л. Млечин|2015|с=46—57}}. Примаков пытался примирить центральное правительство Ирака с курдами за счёт предоставления им автономии, права избрания собственных властей, участия в правительстве, места [[вице-президент]]а [[Ирак]]а для курда, однако ничего этого добиться не удалось, и в 1974 году вооружённая борьба курдов возобновилась{{sfn|Л. Млечин|2015|с=48}}. В 1970-е годы Примаков, как он сам рассказал в книге «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами (вторая половина XX века — начало XXI века)», по поручению ЦК КПСС участвовал в тайной дипломатии в ближневосточном регионе. В 1970 году Примаков встречался в [[Бейрут]]е с лидером Народного фронта освобождения Палестины [[Хабаш, Жорж|Жоржем Хабашем]] и передал ему рекомендацию советского руководства отказаться от захвата самолётов и превращения пассажиров в заложники{{sfn|Л. Млечин|2015|с=44}}. Летом 1971 года Примаков в качестве аналитика под прикрытием статуса специального корреспондента [[ТАСС]] изучал политическую ситуацию в [[Египт]]е, где сделал контрастирующий с мнением советского посла вывод о том, что президент [[Садат, Анвар|Анвар Садат]] в противоположность своему предшественнику взял курс на сближение с [[США]]. В июле 1971 года Примаков написал предложения по перспективам советской политики на Ближнем Востоке, где осторожно рекомендовал «некоторые инициативные шаги в направлении Израиля», с которым СССР разорвал дипломатические отношения после [[Шестидневная война|Шестидневной войны]]. Эти предложения одобрил советский руководитель [[Брежнев, Леонид Ильич|Леонид Брежнев]], что значительно укрепило авторитет Примакова в высших эшелонах власти. Решением [[Политбюро ЦК КПСС]] от 5 августа 1971 года Примакову была поручена тайная миссия по налаживанию отношений с [[Израиль|Израилем]], которую поддержали глава [[КГБ]] [[Андропов, Юрий Владимирович|Андропов]] и [[министр иностранных дел СССР]] [[Громыко, Андрей Андреевич|Громыко]], в курсе было также руководство Египта. На тот момент Примаков занимал внеиерархическую должность заместителя директора ИМЭМО АН СССР и считался «представителем общественности», что исключало протесты арабских государств, если бы информация о тайных контактах Примакова с Израилем выплыла наружу{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. С августа 1971 по сентябрь 1977 года Примаков несколько раз конфиденциально приезжал в [[Израиль]] или встречался с представителями израильского руководства в столице [[Австрия|Австрии]] [[Вена|Вене]]. Собеседниками Примакова были [[премьер-министр]] [[Меир, Голда|Голда Меир]], министр обороны [[Даян, Моше|Моше Даян]], министр иностранных дел [[Эвен, Абба|Абба Эвен]], после смены правительства — премьер-министр [[Рабин, Ицхак|Ицхак Рабин]], министр иностранных дел [[Алон, Игаль|Игаль Алон]], министр обороны [[Перес, Шимон|Шимон Перес]], затем премьер-министр [[Бегин, Менахем|Менахем Бегин]]. На вопросы израильтян о своих полномочиях Примаков отвечал, что «направлен в Израиль с неофициальной и конфиденциальной миссией советским руководством», однако не имеет полномочий обсуждать восстановление дипломатических отношений между СССР и Израилем. Примаков пытался убедить Израиль покинуть оккупированные в ходе [[Шестидневная война|Шестидневной войны]] 1967 года территории [[Западный берег реки Иордан|Западного берега реки Иордан]] и [[Газа|сектора Газа]], взамен предлагая гарантии безопасности Израиля со стороны СССР и Запада. Однако израильтяне были уверены, что в случае нападения арабских стран внешние гарантии, обещанные Примаковым, окажутся ничтожными и реально неосуществимыми, что завело переговоры в тупик{{sfn|Л. Млечин|2015|с=41—46}}. --> === Фәнни хеҙмәте === 1969 йылда «Мысырҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше» темаһы буйынса диссертация яҡлай, иҡтисад фәндәре докторы була. 1970 йылдың 30 апреленән 1977 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының ИМЭМО директоры урынбаҫары<ref name="svr.gov.ru" />. 1977—1985 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының Шәрҡиәт институты директоры<ref name="svr.gov.ru" />, 1979 йылдан — бер үк ваҡытта СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры. 1979 йылда СССР Фәндәр Академияһы Шәрҡиәт институтының совет ғәскәрҙәрен Афғанстанға индереү тураһында фекерен эшкәртеүҙә ҡатнаша<ref>''[[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П.]]'' [https://centrasia.org/news.php?st=1630099680 В. Жириновский об Институте востоковедения АН СССР и его директоре Е. М. Примакове в связи с вводом советских войск в Афганистан.] // ЦентрАзия.</ref>. 1985—1989 йылдарҙа — СССР Фәндәр Академияһының ИМЭМО директоры<ref name="svr.gov.ru" />. СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад бүлеге, 1988 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр проблемалары бүлегенең академик-секретары, СССР Фәндәр Академияһы президиумы ағзаһы. === Сәйәси эшмәкәрлеге === [[Файл:RIAN archive 38725 Director of the USSR Central Intelligence Service Yevgeny Primakov.jpg|мини|200px|{{center|СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте директоры Е. М. Примаков, 1991 йыл}}]] 1988—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты<ref name="РБК">{{cite news|url=http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d0fe09a79472a8d24f046|title=В Москве скончался Евгений Примаков |date=2015-06-26|publisher=РБК|accessdate=2015-06-26}}</ref><ref>{{книга|автор=Dr. Harry Walter, Валерий Михайлович Мокиенко|заглавие=Большой словарь русских прозвищ|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2007|страницы=680|страниц=701}}</ref><ref>{{книга|автор=Колпакиди Александр |заглавие=Щит и меч.Руководители органов гос. безопасности: руководители органов государственной безопасности Московской Руси, Российскои Империи, Советского Союза и Российской Федерации : энциклопедический справочник|издательство=ОЛМА Медиа Групп|год=2002|страницы=555|страниц=736|isbn=9785765414972}}</ref>. 1989—1991 йылдарҙа — КПСС-тан СССР-ҙың халыҡ депутаты<ref>[http://www.politika.su/gos/ndsa.html Алфавитный список народных депутатов СССР. 26 марта 1989 — 26 декабря 1991]</ref> от КПСС. В 1989—1990 годах — член Верховного Совета СССР<ref name="РАН">{{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20160304202900/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=1897866 Постановление Съезда народных депутатов СССР от 26 декабря 1990 г. N 1866-I «О сложении полномочий членов Верховного Совета СССР, обратившихся с личными заявлениями о выходе из его состава»]</ref>. 1989-[[1990 йыл]]дарҙа — СССР Юғары Советы ағзаһы. 1989—1990 йылдарҙа — СССР Юғары Советының Союз Советы Рәйесе<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |title=Высшие органы государственной власти СССР |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171228134233/http://knowbysight.info/1_SSSR/09011.asp |archivedate=2017-12-28 |deadlink=yes }}</ref>. 1990—1991 йылдарҙа — СССР Президент Советы ағзаһы<ref>{{Cite web |url=http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |title=Указ Президента СССР от 23 марта 1990 г. № 20 |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627023254/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10003426.php |date=2015-06-27 }}</ref>. М. С. Горбачёвтың яҡындары иҫәбенә ингән<ref name="ng.ru">{{cite web|author=Фёдор Бурлацкий.|date=1999-12-09|url=http://www.ng.ru/style/1999-12-09/16_years.html|title=Годы в политике|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-01-10|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. 1991 йылдың 13 мартынан СССР тарҡалғанға тиклем СССР Именлек советы ағзаһы була<ref>[http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php Указ Президента СССР от 13 марта 1991 г. № УП-1620] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627014035/http://www.worklib.ru/laws/ussr/10001457.php |date=2015-06-27 }}, согласие на назначение дано [https://web.archive.org/web/20150628204114/http://bazazakonov.ru/doc/?ID=3031 постановлением Верховного Совета СССР от 7 марта 1991 г. № 2010-I]</ref>. 1991 йылдың 20 авгусында В. Бакатин (шулай уҡ А. Вольский менән) менән берлектә Ғәҙәттән тыш хәлдәр дәүләт комитетына ҡаршы Горбачёвты яҡлаған белдереү менән сығыш яһай<ref>[https://inosmi.ru/russia/20150630/228855691.html Дураки и Примаков] ИноСМИ</ref><ref>Бакатин В. В. Избавление от КГБ. — М.: Новости, 1992</ref>. 21 августа РСФСР вице-президенты Александр Владимирович Руцкой етәкселегендәге делегация составында Форосҡа Горбачёв янына Форосҡа оса<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_5268000/5268010.stm Би-би-си | Россия | Хроника путча. Часть IV]</ref>. 1991 йылдың 30 сентябренән — СССР Дәүләт именлеге комитетының Беренсе баш идаралығы (ПГУ) етәксеһе — Дәүләт именлеге комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/g6w.htm Указ Президента СССР от 30.09.1991 N УП-2632]{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Һуңынан, СССР Дәүләт именлеге комитетының ПДУ-ның беренсе граждан етәксеһе булып, генераль исеменән баш тарта<ref>{{cite web|url=https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/|title=Евгений Примаков. 85.|author=Сергей Брилёв|publisher=Вести Недели|description=2:40-3 минуты|accessdate=2015-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626165156/http://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ |date=2015-06-26 }}</ref><ref>[https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ Примаков: первый] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117160659/https://expert.ru/russian_reporter/2015/16/primakov-pervyij/ |date=2020-11-17 }}</ref>. 1991 йылдың 6 ноябренән — СССР-ҙың Үҙәк разведка хеҙмәте етәксеһе<ref>[http://www.bestpravo.com/sssr/eh-instrukcii/e2n.htm Указ Президента СССР от 06.11.1991 N УП-2819]{{Недоступная ссылка|date=Апрель 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. 1991 йылдың 26 декабренән 1996 йылдың ғинуарына тиклем Рәсәйҙең Тышҡы разведка хеҙмәте директоры вазифаһын биләй<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |title=УКАЗ Президента РФ от 26.12.1991 N 316 «О ДИРЕКТОРЕ СЛУЖБЫ ВНЕШНЕЙ РАЗВЕДКИ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150627002411/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1218191 |date=2015-06-27 }}</ref>. 1993 йылдың сентябрендә президент Ельциндың Халыҡ депутаттары съезын һәм Юғары Советты таратыу тураһындағы указын хупламауын раҫланы<ref>[http://www.kp.ru/daily/26301/3179106 Евгений Примаков: «Решил: быть до конца в упряжке»]</ref>. ==== Сит ил эштәре министры ==== 1996 йылдың 9 ғинуарында Примаков РФ сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә<ref name="min">{{Cite web |url=http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |title=Указ президента России от 09.01.1996 |accessdate=2016-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |archivedate=2017-12-21 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171221011728/http://www.russia.bestpravo.com/fed2008i/data169/tex169650.htm |date=2017-12-21 }}</ref>. Ул алып барған тышҡы сәйәсәт, С. Лавров фекеренсә, «Примаковтың доктриналары» тигән атамаға лайыҡ булды<ref>{{cite news|url=http://tass.ru/politika/1537769|title=Лавров: в недалёком будущем историки сформулируют такое понятие, как "доктрина Примакова"|date=2014-10-28|publisher=ТАСС|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаковты тәғәйенләү Көнбайыш илдәре тарафынан кире ҡабул ителә<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/russian/russia/2015/06/150626_primakov_obituary|title=Евгений Примаков: либерал, консерватор и прагматик|date=2015-06-26|publisher=BBC|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Рәсәйҙең атлантизмдан күп векторлы тышҡы сәйәсәткә күсеүе Примаков исеме менән бәйле<ref name="ng.ru"/><ref name="bv754">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 754</ref>. Примаков Рәсәйҙең, тышҡы сәйәсәтен Көньяҡ Азияла һәм Яҡын Көнсығышта үткәреү хоҡуғын һаҡлап ҡалып, Европа һәм Төньяҡ Америка илдәре менән мөнәсәбәттәрен үҫтереүҙе дауам итеү өсөн сығыш яһаны.<ref name="Пушков">{{статья|автор=Алексей Пушков|заглавие=Новый европейский порядок|издание=Новая газета|место=Москва|год=1997 год|язык=ru}}</ref>. Примаков беренселәрҙән булып Рәсәй менән Һиндостандың үҙ-ара хеҙмәттәшлеген нығытырға тәҡдим итте, был БРИКС (Бразилия, Рәсәй, Һиндостан, Ҡытай, Төньяҡ Африка Республикаһы килешеүе) өсөн нигеҙ булды<ref name="Лавров">{{cite news|url=http://www.mid.ru/bdomp/brp_4.nsf/fa711a859c4b939643256999005bcbbc/4f59931a8a9b1fd5c3257d7f0047676e!OpenDocument|title=Интервью Министра иностранных дел С. В. Лаврова телекомпании ВГТРК в связи с юбилеем Е. М. Примакова, Москва, 28 октября 2014 года|date=2014-11-28|publisher=Министерство иностранных дел Российской Федерации|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков йәш дипломатик кадрҙарҙың тышҡы сәйәси ведомствонан ситкә китеүен туҡтата алды, ул дипломаттарҙы хәрби хеҙмәт үтеүҙән азат итеүгә һәм дәүләт серен һаҡлап ҡалыуҙы тәьмин итерлек өҫтәмә түләүҙәргә өлгәште<ref name="Млечин1">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tWqCIqHUMQw|title=Евгений Примаков. Особая папка|author=Леонид Млечин|description=документальный фильм (см. с 10 по 13 минуты)|accessdate=2015-06-28}}</ref>. Примаков осоронда (быға тиклем бинала башҡа ведомстволар ҙа урынлашҡан була) Смоленск майҙанындағы бина тоташ Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағына тапшырыла<ref name="Млечин1"/>. Дипломат Алексей Федотов Примаков был вазифала «Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәтен һәм уның дипломатик хеҙмәтенең дәрәжәһен ҡайтарҙы» тип билдәләне<ref>[https://czech.mid.ru/press-rel/mer_27.htm Посольство Российской Федерации в Чешской Республике]</ref>. ==== Хөкүмәт башлығы ==== 1998 йылдың 10 сентябрендә президент Борис Ельцин Примаковты Рәсәй Хөкүмәте рәйесе вазифаһына тәҡдим итә<ref name="bv742">Барсенков А. С., Вдовин А. И., «История России. 1917—2007» — М.: Аспект Пресс, 2008 — стр. 742</ref>. 1998 йылдың 11 сентябрендә Примаковтың кандидатураһын Дәүләт Думаһы раҫланы<ref name="svr.gov.ru" />, ЛДПР-ҙан тыш, 450 депутаттың 317-һе уның өсөн тауыш бирҙе. Хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләр алдынан Виктор Черномырдиндан уның беренсе урынбаҫары булыу тураһында тәҡдим ала һәм быға ризалыҡ бирә, әммә Дәүләт Думаһы Черномырдинды хөкүмәт рәйесе итеп тәғәйенләүҙе ике тапҡыр кире ҡаға<ref name="ng.ru"/><ref name="ng.ru"/>. 16 сентябрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап, Примаков ниндәйҙер «ҡыҙыл реванш», «реформаларҙың тамамланыуы» тураһында фекер йөрөтөүҙең бер ниндәй нигеҙе лә юҡ, тип белдерҙе<ref>[http://www.mid.ru/bdomp/dip_vest.nsf/19c2fdee616f12e54325688e00486a45/50894951564a7d88c32568890028b0f6!OpenDocument журнал 10.1998 Хроника]</ref>. 1999 йылдың 24 мартында Примаков Вашингтонға рәсми сәфәр менән юллана. Ньюфаундленд утрауы янындағы Атлантика өҫтөндә<ref>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/1999/03/26/141178-razvorot-primakova.html РАЗВОРОТ ПРИМАКОВА]</ref> ул телефон аша Американың вице-президенты Альберт Горанан Югославияны бомбаға тотоу тураһында ишетә<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=267070|title=Примаков: в бывшей Югославии всё время будет "плавающая стабильность"|publisher=Вести.Ru|accessdate=2011-08-04|archiveurl=|archivedate=|deadlink=no}}</ref>. Примаков сәфәрҙе дауам итмәүҙе хуп күрә, самолётты океан өҫтөндә борорға ҡуша («Примаков элмәге») һәм Мәскәүгә әйләнеп ҡайта<ref>[http://gazeta.lenta.ru/daynews/24-03-1999/03rus_kosovo.htm Реакция России на предстоящую военную операцию НАТО оказалась беспрецедентно резкой] [[Газета.Ru]], 24.03.1999.</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov_kariera/ Как глава коалиционного кабмина подал пример политического компромисса на короткой дистанции] Lenta.ru</ref>. Премьер-министрҙың был ҡылығы йылдар буйына дауам иткән резонанс тыуҙырҙы. «Коммерсантъ» гәзите күҙәтеүсеһе В. Бородулиндың бөгөн иртән гәзиттә баҫылып сыҡҡан фекере буйынса, Примаков, журналист фекеренсә, Рәсәй иҡтисадын тергеҙеүгә ярҙам итә алырлыҡ 15 миллиард долларлыҡ кредит килешеүҙәре төҙөүҙән баш тартҡан<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/215418|title=15 000 000 000 долларов|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=1999-03-24|accessdate=2015-06-29}}</ref>.15 йыл үткәс, Примаков: «Был ниндәйҙер ҡаһарманлыҡ тип иҫәпләмәйем. Ҡыланмайым да. Бындай ҡарарҙы үҙем ҡабул иттем. Шунан һуң ғына Ельцинға шылтыратып, кире боролорға ҡарар итеүемде белдерҙем. Әгәр шундай ҡарарға килмәһәм, мин архихата эшләгән булыр инем»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5cS26tZpPEA Евгений Примаков: «Разворот над Атлантикой» был неизбежен — YouTube]</ref>. Байтаҡ политологтар фекеренсә, Примаковса «Атлантика өҫтөндә боролошо», уның сәйәси һәм премьер биографияһының үҙәк ваҡиғаһы булыуҙан тыш, тарихҡа Ельцинса алымдарҙан Рәсәйҙең яңы күп векторлы тышҡы сәйәсәтенә боролош символы булараҡ инә, аналитиктар уны «''Владимир Путиндың Мюнхен телмәренән Ҡырымдың Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуына тиклем — путинса бөтә тышҡы сәйәсәтенең башланғысы булып тора''» тип атаны аналитиктар<ref name=autogenerated5 /><ref name=autogenerated4 /><ref name=autogenerated3 />. 1999 йылдың 12 майында, 8 ай хөкүмәт рәйесе вазифаһында торғандан һуң, президент Ельцин Примаковты отставкаға ебәрә<ref>{{Cite web |url=http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |title=УКАЗ Президента РФ от 12.05.1999 N 580 «О ПРЕДСЕДАТЕЛЕ ПРАВИТЕЛЬСТВА РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ» |accessdate=2015-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150627074447/http://graph.document.kremlin.ru/documents/1067426 |archivedate=2015-06-27 |deadlink=yes }}</ref>. Рәсми рәүештә отставка реформаларҙың аҡрынайыуы һәм уларға яңы импульс биреү кәрәклеге менән аңлатыла<ref>[http://top.rbc.ru/politics/26/06/2015/558d47ba9a79475ab48cabb0 «Соединивший две эпохи»: какой след оставил Примаков в истории страны]</ref>. Политолог С. Кургинян Сергей Ервандович фекеренсә, Ельцин һул яҡта ярайһы уҡ таянысы булған Примаков Дәүләт Думаһында президентҡа йәки үҙенә импичмент ойошторорға тырышҡан, 2000 йылда үҙеңең дәүләт башлығы вазифаһына һайланырға ниәтләгәнен һиҙенгән — һәм был премьерҙы лоялерәк башҡа кеше менән алмаштырыу өсөн төп мотив булған<ref>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 КРИЗИС РОССИЙСКОЙ ВЛАСТИ. НЕСОСТОЯВШИЙСЯ ИМПИЧМЕНТ ЕЛЬЦИНА — ФИНАЛ ОЧЕРЕДНОГО ЭТАПА ЭЛИТНОЙ БОРЬБЫ И КОНСТАТАЦИЯ БЕЗУСЛОВНОЙ ТАКТИЧЕСКОЙ ПОБЕДЫ ПРЕЗИДЕНТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630171727/http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=sch&cat=633&vip=13 |date=2015-06-30 }}</ref>. Халыҡ Примаковтың отставкаһын ҡәтғи кире ҡабул итә: «Йәмәғәт фекере» фонды һорау алғандарҙың 81%-ы был хәрәкәтте хупламауын белдергән<ref name="fom0509">[https://bd.fom.ru/report/cat/pow_gov/government_primakov/o904901 Фом > Смена Кабинета: Предварительные Политические Итоги]</ref>. Шул уҡ ваҡытта һорау алыныусыларҙың күбеһе, Примаков хөкүмәте Рәсәйҙә иҡтисади һәм сәйәси тотороҡлоҡҡа өлгәшә алды, тигән фекер белдерә<ref name="fom0509" />. Ельциндың икенсе президент мөҙҙәте ваҡытында Кремль менән хеҙмәттәшлек иткән политолог Глеб Павловский һөйләүенсә, Примаковтың, хөкүмәт башлығы вазифаһында бик популяр булыуы һәм бойондороҡһоҙ сәйәсәт алып бара башлауы сәбәпле, Ельцин Евгений Примаковты президентлыҡҡа вариҫ булараҡ ҡарау идеяһынан баш тарта<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2021/03/05/pavlovsky/|title=«Ельцин продул бы с разгромным счётом»|website=lenta.ru|accessdate=2021-03-05}}</ref>. ==== Артабанғы сәйәси тормошо ==== [[Файл:File-Leaders of the State Duma Factions 5 Jan 2000.jpg|мини|300px|{{center|Дәүләт Думаһының һәм уның II һәм III саҡырылыштарының депутат фракциялары һәм төркөмдәре лидерҙары, 2000 йыл}}]] 1999 йылдың 19 декабрендә Рәсәй Федерацияһының өсөнсө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана. «Ватан — Бөтә Рәсәй» фракцияһы рәйесе (2000—2001 йылдар)<ref name="svr.gov.ru" />. Ике срок, 2001 йылдың декабренән<ref name="svr.gov.ru" /> 2011 йылдың 21 февраленә тиклем — РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты<ref>[https://tpprf.ru/ Торгово-промышленная палата Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }}</ref>. 2011 йылдың 21 февралендә РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһы президенты вазифаһынан отставкаға сығыуы тураһында иғлан итә. 2011 йылдың 4 мартында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы съезында рәсми рәүештә уның президент вәкәләттәрен һалды. Сауҙа-сәнәғәт палатаһының яңы етәксеһе итеп Примаковтың урынбаҫары, Евгений Максимовичты үҙенең уҡытыусыһы тип йөрөткән Сергей Катырин һайлана<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-10-21|title = Сергей Катырин: «Я потерял очень близкого человека»|url = http://izvestia.ru/news/588185|publisher = Известия}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate = 2015-11-01|title = Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://www.gosrf.ru/news/20914/|publisher = www.gosrf.ru}}</ref>. 2012 йылдың 23 ноябренән — «РТИ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Директорҙар советы рәйесе (элемтә һәм хәүефһеҙлек комплекслы системалары өлкәһендәге ҡарарҙар). Ғүмеренең һуңғы 14 йылында Примаков үҙе ойошторған "Меркурий-клуб"та, «ҙур сәйәсәт» ветерандарының рәсми булмаған һәм дуҫтарса йыйылышында рәйеслек итте, унда элекке премьер аналитик докладтар яһаны. Клубтың һәр ултырышы Примаковтың резюме яҙмаһы менән тамамланған, һуңынан уны фельдъегерь хеҙмәте президент Путинға тапшырған. Дәүләт башлығы был яҙыуҙарҙа резолюциялар яҙған һәм тейешле йөкләмәләр биргән. КПСС Үҙәк Комитетының Политбюро аппараты экс-хеҙмәткәре Валерий Кузнецов мәғлүмәте буйынса, Примаков һәм Путин араһында сәйәси проблемалар буйынса даими фекер алышыуҙар булған<ref name=autogenerated7>[http://www.kp.ru/daily/26401.3/3276706/ ''Велигжанина А.'' Ельцин попросил Примакова отказаться от поста президента // Комсомольская правда. — № 28-т (26403-т). — 8—15 июля 2015.]</ref>. Юғары сәйәси даирәләрендә «Примус» ҡушаматы менән билдәле булған. Евгений Максимовичтың һуңғы тыуған көнөндә, 2014 йылдың 29 октябрендә, Рәсәй президенты Путин Примаковҡа төп бүләктәр араһында 1980 йылдарҙа етештерелгән «Рекорд 1» атамалы примус тапшырған<ref>[https://lenta.ru/news/2014/10/30/primus/ lenta.ru. Путин подарил Примакову примус]</ref>. === Фәнни эшмәкәрлеге === Илебеҙҙәге алдынғы шәрҡиәтселәренең береһе, донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә, атап әйткәндә, Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәте мәсьәләләрен комплекслы әҙерләү, халыҡ-ара конфликттар һәм көрсөктәр теорияһын һәм практикаһын өйрәнеү, донъя цивилизация процесын, глобаль проблемаларҙы, үҫешеүсе илдәрҙең социаль-иҡтисади һәм сәйәси проблемаларын тикшереү өлкәһендәге күренекле ғалим. 2008 йылдың 26 майында Евгений Примаков Рәсәй Фәндәр академияһы президиумы составына ингән<ref>[https://lenta.ru/news/2008/06/02/presidium/ Евгений Примаков вошёл в состав президиума РАН.]</ref>. Рәсәй мәғариф академияһының Почётлы ағзаһы. === Вафаты һәм ерләү === [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 02.jpg|мини|300px|{{center|Е. М. Примаковты ерләү}}]] [[Файл:Primakov Novod 20170404 122132.jpg|300px|мини|Е. М. Примаковтың Новодевичье зыяратындағы ҡәбере]] Евгений Максимович Примаков 2015 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә, оҙаҡ ауырығандан һуң, бауыр яман шешенән 86-сы йәшендә вафат булды<ref name=autogenerated7 />. 2014 йылда Примаковҡа Миланда операция яһайла, һуңынан Блохин исемендәге Рәсәй онкология үҙәгендә дауалана. 2015 йылдың 3 июнендә йәнә дауаханаға эләгә<ref>Анастасия Новикова [http://www.kp.ru/online/news/2092990/ Смерть Примакова подтвердил его внук] // [[Комсомольская правда]], 26.06.2015</ref>. 2015 йылдың 26 июнендә Рәсәй Президенты Владимир Путин Примаковтың туғандарының һәм яҡындарының ҡайғыһын уртаҡлашты. Шул уҡ көндө Президент «Е. М. Примаковты ерләүҙе ойоштороу тураһында» Указға ҡул ҡуйҙы<ref>http://kremlin.ru/events/president/news/49773</ref>. 29 июндә Союздар йортоноң Колонналы залында Рәсәй президенты В. В. Путин граждандар панихидаһында сығыш яһаны. Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Кирилл Новодевичье монастырындағы Успение ғибәҙәтханаһында йыназа уҡыны<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/4138692.html Святейший Патриарх Кирилл совершил отпевание Е. М. Примакова] [[Патриархия.Ru]], 29 июня 2015.</ref>. Шул уҡ көндө, Шул уҡ көндө, Примаков үҙенең беренсе ҡатыны һәм улы менән Кунцев зыяратында ерләнергә теләк белдереүенә ҡарамаҫтан, Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында (6-сы участка) хәрби хөрмәт менән ерләнә<ref name=autogenerated7 />. Бөтә Рәсәй дәүләт телерадиокомпанияһы Е. М. Примаковты ерләү тантанаһын тура эфирҙа күрһәтте<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2634629 ВГТРК будет транслировать церемонию похорон Евгения Примакова]</ref>. == Ғаиләһе == [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 11.jpg|мини|300px|{{center|Патриарх Кирилл һәм Владимир Путин Ирина Борисовна һәм Евгений Александрович Примаковтар менән}}]] Ике туған ағаһы (әсәһенең улы, Фәнни Яковлевна Киршенблат, ҡыҙ фамилияһы Примакова) — СССР биологы Яков Давидович Киршенблат<ref name="ap"/><ref name="gazeta.ru120706">{{cite web |url=http://www.business-gazeta.ru/article/62431 |title=Евгений Примаков: «Арабскую весну» готовили не США, это был внутренний процесс» |date=2012-07-06 |publisher=business-gazeta.ru |accessdate=2012-09-16 |archiveurl= |archivedate= |deadlink=no}}</ref><ref name="Минное2007">{{книга |автор=Примаков Евгений Максимович |заглавие=Минное поле политики |издательство=Молодая гвардия |год=2007 |страницы=1—19 |страниц=380 |isbn= 5-235-02954-2, 978-5-235-03031-2}}</ref>. Әсәһе яғынан бабаһы — берҙәм Баҡы тимер юл диспансеры табибы Александр Яковлевич Примаков (1898—1938) — сәйәси золом ҡорбаны<ref name=mlechin /><ref>[http://stalin.memo.ru/names/p304.htm Расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203638/http://stalin.memo.ru/names/p304.htm |date=2016-03-04 }}</ref> 1938 йылдың 30 апрелендә Тбилисиҙа «1934 йылдың 1 декабрендә иптәш С. М. Кировты үлтергән һәм алдағы йылдарҙа (1934-37) транспортта бактериологик диверсия үткәреү юлы менән күпләп террор әҙерләгән террористик һәм диверсион-зыян килтереү ойошмаһы ағзаһы» булараҡ, тип атылған<ref>[https://books.google.com/books?id=JrIDCgAAQBAJ&pg=PT4&lpg=PT4&dq= Евгений Примаков «Встречи на перекрёстках»]</ref>. Икенсе бабаһы — журналист Иосиф Яковлевич Примаков, журналист, Тифлиста 1907—1908 йылдарҙа «Инородцы» тигән аҙналыҡ гәзит сығара, һуңғараҡ уны цензура яба<ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/30803/1/Kavkaz_1907_N13.pdf Литературно-политическая газета «Кавказ» (№ 13, 17 января 1907 года)]</ref><ref>[http://feb-web.ru/feb/periodic/chronics/bb4/bb4-269-.htm?cmd=p Беляева Г. Ф. Именной указатель персоналий третьего тома Судьбы творцов российской науки и культуры]</ref>; «Исповедь экспроприатора» (Вести, Тифлис: Скоропечатня «Братство», 1908) китабы авторы<ref>[http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/522/4/Grishashvilis%20katalogi%203-1.pdf Каталог библиотеки-музея поэта-академика И. Г. Гришашвили]</ref><ref>По некоторым данным, погиб в боях [[Первая мировая война|Первой мировой войны]].</ref>. 1951 йылда Примаков Грузия политехник институты студенты Лаура Васильевна Харадзеға (1930—1987)<ref>[http://www.kp.ru/daily/26402.7/3277996/ Евгений Примаков-младший: Деда с сигаретой я видел лишь раз — во время его травли в 1999-м<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, [[НКВД]] генералы Гвишиани Михаил Максимовичтың ҡарауға алған ҡыҙына өйләнә. Александр Примаков (1954—1981) — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған, Америка Ҡушма Штаттарында стажировка үткән, СССР Фәндәр Академияһының Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институты аспиранты, атаһының дуҫы Валентин Зорин уның ғилми етәксеһе булған, миокардит менән яфаланған, 1981 йылдың 1 майында йөрәк өйәнәгенән вафат булған<ref>[https://books.google.ru/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA322&lpg=PA322&dq=Примаков_Александр#v=onepage&q&f=false Самые секретные родственники — Мікалай Аляксандравіч Зяньковіч, Николай Зенькович — Google Книги]</ref><ref>[http://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/201/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html СМЕРТЬ СЫНА — МИД.Министры иностранных дел. Внешняя политика России: от Ленина и Троцкого — до Путина и Медведева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210231739/http://www.e-reading.club/chapter.php/1027477/201/Mlechin_-_MID.Ministry_inostrannyh_del.html |date=2015-12-10 }}</ref><ref>[http://www.eg.ru/daily/politics/46366/2/ Семейная тайна Евгения Примакова/Стр. 2 // Экспресс газета]</ref>. Ейәне Евгений Примаков (1976 йылда тыуған, ижади псевдонимы — Евгений Сандро), журналист<ref name=autogenerated1 />), шәрҡиәтсе<ref>{{cite web|url=http://www.vremya.ru/2009/6/5/221141.html|title=Сектор Газа залили свинцом|accessdate=2011-08-04|deadlink=no}}</ref>, Россотрудничество етәксеһе, Рәсәй Федеррацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт Думаһының VII саҡырылыш депутаты, Рәсәй-24 телеканалында «Халыҡ-ара күҙәтеү» тапшырыуын алып барыусы. Ҡыҙы Нана Примакова (1962 йылдың 21 ғинуарында тыуған) — һөнәре буйынса педагог-дефектолог, психолог, Рус психоаналитика йәмғиәте ағзаһы<ref name="comnarcon.com">[http://comnarcon.com/index.php?id=611 Примаков Евгений Максимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/http://comnarcon.com/index.php?id=611 |date=2022-09-12 }}</ref><ref>[http://xn--c1arjr.xn--p1ai/graduates/primakova-nana-evgenevna/ Примакова Нана Евгеньевна<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Уның ире — академик, иммунолог, Тбилисиҙағы институт директоры Владимир Иванович Бахуташвилиҙың улы<ref name=izvestia />. Ейәнсәрҙәре Александра (1982), Мария (1997). Икенсе ҡатыны — Ирина Борисовна Бокарёва (тыумышы). 24 октябрь 1952<ref name="comnarcon.com" />), терапевт; 1989—1991 йылдарҙа — Е. М. Примаковтың шәхси табибы<ref name=izvestia>[http://izvestia.ru/news/310397 Ирина Примакова: «Мы тянули с женитьбой… только причины у каждого были свои» — Известия]</ref>. 1996—2015 йылдарҙа Скатертный тыҡрығы, 3-сө йорт адресы буйынса Мәскәүҙә йәшәгән. Йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. == Төп хеҙмәттәре == Евгений Примаков является автором ряда [[Монография|монографий]] и нескольких [[Мемуары|мемуарных]] книг, в числе которых: * «Страны Аравии и колониализм» (1956); * «Колониализм — злейший враг народа Саудовской Аравии» (1957); * «Международные конфликты шестидесятых и семидесятых годов» (1972, в соавт.); * «Египет: время президента Насера» (1974, 2-е изд. 1981; в соавт. с И. П. Беляевым); * «Ближний Восток: пять путей к миру» (1974); * «Энергетический кризис: подход советских учёных» (1974); * «Энергетический кризис в капиталистическом мире» (1975, редактор); * «Анатомия ближневосточного конфликта» (1978); * «Новые явления в энергетике капиталистического мира» (1979); * «Восток после краха колониальной системы» (1982); * «Восток: рубеж 80-х» (1983); * «История одного сговора: ближневосточная политика США в 70-е — нач. 80-х гг.» (1985); * «Очерки истории российской внешней разведки» (в 6 тт, 1996); * «Годы в большой политике» (1999); * «Восемь месяцев плюс…» (2001); * «Мир после 11 сентября» (2002); * «Конфиденциально: Ближний Восток на сцене и за кулисами» (2006, 2-е изд. 2012); * «Минное поле политики» (2006); * «Мир без России? К чему ведёт политическая близорукость» (2009); * «Мысли вслух». М.: Российская газета, 2011. 207 с., 15 000 экз., ISBN 978-5-905308-03-1; * «Россия. Надежды и тревоги». М.: Центрполиграф, 2015., ISBN 978-5-227-05735-8; * «Встречи на перекрёстках». М.: Центрполиграф, 2015. 607 с., ISBN 978-5-227-05739-6; * «Ближний Восток на сцене и за кулисами. Конфиденциально». М.: Центрполиграф, 2016. 415 с., ISBN 978-5-227-05792-1. Книги Е. М. Примакова переиздавались за рубежом на китайском, итальянском, английском, болгарском, турецком, персидском, арабском, немецком, японском, греческом, сербском, македонском, румынском, французском языках. == Ҡаҙаныштарын таныу == === Дәүләт наградалары һәм премиялары === <!-- [[Файл:Farewell to Yevgeny Primakov 06.jpg|мини|300px|{{center|Государственные награды Е. М. Примакова.}}]] [[Файл:Primakov and Medvedev 2009-10-29.jpg|мини|300px|{{center|[[Медведев, Дмитрий Анатольевич|Д. А. Медведев]] и Е. М. Примаков после награждения орденом «За заслуги перед Отечеством» I степени, 29 октября 2009 года.}}]] * 1975 — [[Орден Трудового Красного Знамени]]. * 1979 — [[Орден Дружбы народов]]. * 1980 — лауреат [[Государственная премия СССР|Государственной премии СССР]]. * 1982 — [[Почётные граждане Тбилиси|Почётный гражданин Тбилиси]] * 1985 — [[Орден «Знак Почёта»]]. * 1995 — [[Орден «За заслуги перед Отечеством»]] III степени. * 1998 — Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени — ''за заслуги перед государством и большой вклад в проведение внешнеполитического курса России''<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1103234 Указ Президента Российской Федерации Б. Ельцина от 12 мая 1998 года № 551.]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2001 — Благодарность Президента Российской Федерации — ''за успешное и качественное выполнение задач, связанных с налаживанием переговорного процесса по вопросу статуса [[Приднестровье|Приднестровья]]''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/er-praktika/h1g.htm Распоряжение Президента Российской Федерации В. Путина от 6 сентября 2001 года № 491-рп «О поощрении Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — [[Почётная грамота Правительства Российской Федерации]] — ''за заслуги перед государством, многолетний плодотворный труд и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.bestpravo.com/rossijskoje/jm-postanovlenija/x1r.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 21 октября 2004 года № 1353-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Примакова Е. М.».] // bestpravo.com</ref>. * 2004 — Почётная грамота [[Московская областная дума|Московской областной думы]] — ''за заслуги в содействии проведению социально-экономической политики органами государственной власти Московской области и в связи с 75-летием со дня рождения''<ref>[http://www.alppp.ru/law/konstitucionnyj-stroj/gosudarstvennye-nagrady--vysshie-stepeni-i-znaki-otlichija--pochetnye-zvanija/84/reshenie-mosobldumy-ot-27-10-2004--8114.pdf Решение Московской областной думы от 27 октября 2004 года № 8/114 «О награждении Почётной грамотой Московской областной думы».] // alppp.ru</ref> * 2004 — [[Орден Почёта (Россия)|Орден Почёта]] — ''за большой вклад в социально-экономическое развитие Российской Федерации и многолетнюю добросовестную работу''<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/ukaz/sbor04/text04680.htm Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 29 октября 2004 года № 1373 «О награждении орденом Почёта Примакова Е. М.».] // pravo.levonevsky.org</ref><ref>[http://www.allmedia.ru/newsitem.asp?id=730022 В. Путин наградил Е. Примакова орденом Почёта.] // allmedia.ru (29 октября 2004 года)</ref>. * 2009 — Орден «За заслуги перед Отечеством» I степени — ''за выдающиеся заслуги перед государством в развитии международного сотрудничества, укреплении внешнеэкономических связей Российской Федерации и многолетнюю плодотворную научную деятельность''<ref name="kremlin">.[http://graph.document.kremlin.ru/documents/1031678 Указ Президента Российской Федерации Д. Медведева от 29 октября 2009 года № 1220 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ I степени Примакова Е. М.».]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }} // graph.document.kremlin.ru</ref>. * 2014 — лауреат [[Государственная премия Российской Федерации|Государственной премии Российской Федерации]] — ''за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности за 2013 год''<ref>[http://kremlin.ru/news/45884 Объявлены лауреаты Государственной премии Российской Федерации 2013 года.] // kremlin.ru</ref>. * 2014 — [[Орден Александра Невского (Россия)|Орден Александра Невского]] — ''за достигнутые трудовые успехи, многолетнюю добросовестную работу и активную общественную деятельность''<ref>[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d5142535a08ec5a338.pdf Указ Президента Российской Федерации В. Путина от 25 октября 2014 года № 680 «О награждении государственными наградами Российской Федерации».] // news.kremlin.ru</ref>. --> === Сит ил дәүләттәре наградалары === <!-- * [[Орден Дружбы (Таджикистан)|Орден Дружбы]] ([[Таджикистан]], 1999) * [[Орден князя Ярослава Мудрого]] V степени ([[Украина]], 27 октября 2004) — ''за выдающийся личный вклад в развитие украинско-российских экономических и политических отношений и по случаю 75-летия со дня рождения''<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/13222004-1982 Указ Президента Украины от 27 октября 2004 года № 1322/2004 «О награждении Е. Примакова орденом князя Ярослава Мудрого»]</ref><ref>[http://www.derrick.ru/index.php?f=n&id=5314&page=482 Леонид Кучма наградил орденом президента ТПП РФ Евгения Примакова]{{Недоступная ссылка|date=Май 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[Орден Дружбы народов (Белоруссия)|Орден Дружбы народов]] ([[Белоруссия]], 22 марта 2005) — ''за большой личный вклад в развитие и укрепление белорусско-российских отношений''<ref>{{Cite web |url=http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |title=Указ Президента Республики Беларусь от 22 марта 2005 г. № 145 |accessdate=2010-07-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120610120607/http://old.bankzakonov.com/d2008/time27/lav27337.htm |archivedate=2012-06-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |title=Евгений Примаков получил из рук Лукашенко орден Дружбы народов |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110128043014/https://www.naviny.by/rubrics/politic/2005/05/08/ic_news_112_243355/print/ |archivedate=2011-01-28 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Данакер»]] ([[Киргизия]], 22 декабря 2005) — ''за значительный вклад в укрепление дружбы и сотрудничества, развитие торгово-экономических отношений между Кыргызской Республикой и Российской Федерацией''<ref>{{Cite web |url=http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |title=О награждении орденом «Данакер» Примакова Е. М. |accessdate=2007-07-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090108183649/http://www.adviser.kg/online/show.fwx?Regnom=48055 |archivedate=2009-01-08 |deadlink=yes }}</ref> * [[Орден «Достык»]] I степени ([[Казахстан]], 2007) * [[Орден Республики (ПМР)|Орден Республики]] ([[Приднестровская Молдавская Республика]], 2009)<ref>Указ Президента ПМР № 741 «О награждении Орденом Республики гражданина Российской Федерации Примакова Е. М.».</ref> * [[Орден Бернардо О’Хиггинса]] ([[Чили]], 2009)<ref>[https://tpprf.ru/ru/news/3384/ Церемония награждения Президента ТПП России Евгения Примакова Орденом Освободителя Бернардо О’Хиггинса степени «Большой крест»]</ref> * Орден «Солидарность» ([[Куба]], 2010)<ref>[https://forum.faleristika.info/viewtopic.php?f=781&t=30278#p389630 Орден «Солидарность» — Forum FALERISTIKA.info<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[https://rg.ru/2010/01/25/primakov.html Орден для Примакова]</ref> * Юбилейная медаль «20 лет независимости Республики Казахстан» (2012) * Орден Звезды Иерусалима ([[Палестинская национальная администрация]], 2014)<ref>[http://ippo.ru/news/2014/06/stepaschin-orden-pslestina Президент Палестины Махмуд Аббас вручил ордена членам ИППО]</ref>. --> === Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең наградалары === <!-- * [[Орден «Ключ дружбы»]] ([[Кемеровская область]], 8 июня 2004)<ref name="Кемерово">[https://nsn.fm/hots/hots-tuleev-svoey-nepreklonnoy-voley-primakov-zasluzhil-priznatelnost-shakhtyerov-kuzbassa Тулеев: Своей непреклонной волей Примаков заслужил признательность шахтёров Кузбасса]</ref> * [[Герой Кузбасса]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово" /> * [[Почётный гражданин Кемеровской области]] ([[Кемеровская область]])<ref name="Кемерово"></ref> --> === Халыҡ-ара ойошмалар наградалары === <!-- * 2014 — Медаль «За укрепление парламентского сотрудничества» (27 ноября 2014, [[Межпарламентская ассамблея СНГ]]) — ''за особый вклад в развитие парламентаризма, укрепление демократии, обеспечение прав и свобод граждан в государствах — участниках Содружества Независимых Государств''<ref>{{Cite web |url=https://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |title=Постановление Совета Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств от 27 ноября 2014 года № 51 «О награждении медалью Межпарламентской Ассамблеи государств — участников Содружества Независимых Государств „За укрепление парламентского сотрудничества“» |access-date=2019-08-06 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620080040/http://iacis.ru/upload/iblock/6ac/inf62_i_ii.pdf |deadlink=yes }}</ref> * 2001 — Грамота Содружества Независимых Государств (1 июня 2001, [[Совет глав государств СНГ]]) — ''за активную работу по укреплению и развитию Содружества Независимых Государств''<ref>[http://www.lawmix.ru/abro/3731 Протокольное решение Совета глав государств СНГ «О награждении Грамотой Содружества Независимых Государств» (принято в г. Минске 1 июня 2001 года).] // lawmix.ru</ref>. * 1999 — Медали Николая Рериха, Елены Рерих и Святослава Рериха за поддержку и помощь общественному музею им. Н. К. Рериха в Москве. --> === Конфессиональ наградалары === <!-- * 2009 — [[Орден святого благоверного князя Даниила Московского]] I степени ([[РПЦ]], 29 октября 2009) — ''за многолетнюю плодотворную общественную деятельность и государственные заслуги''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/924533.html Академику Е. М. Примакову вручён орден святого благоверного князя Даниила Московского I степени.] // patriarchia.ru (29 октября 2009 года)</ref>. * 2012 — [[Орден «Аль-Фахр»]] I степени (высшая награда [[Совет муфтиев России|Совета муфтиев России]]) — ''за выдающийся вклад в дело плодотворного служения многонациональному российскому обществу, укрепления сотрудничества между народами Российской Федерации и арабо-мусульманского мира, а также развитие отечественной школы исламоведения и подготовку квалифицированных кадров учёных-востоковедов''<ref>[http://www.muslim.ru/articles/115/1346/ В знак особого признания. Председатель Совета муфтиев России муфтий шейх Равиль Гайнутдин наградил выдающегося российского политического и общественного деятеля академика РАН Евгения Максимовича Примакова почётным орденом «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (7 марта 2012 года)</ref><ref>[http://www.muslim.ru/articles/110/1103/?sphrase_id=6598 Применить общемировые тенденции в преломлении к потребностям российской уммы. 7 марта 2012 года председатель Совета муфтиев России муфтий Равиль Гайнутдин вручил Евгению Примакову Орден почёта «Аль-Фахр» I степени.] // muslim.ru (5 апреля 2012 года)</ref>. * 2014 — [[Орден Славы и Чести]] I степени [[Российская православная церковь|Российской православной церкви (РПЦ)]] (29 октября 2014 года) — ''во внимание к трудам и в связи со знаменательной датой''<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3815342.html Поздравление Святейшего Патриарха Кирилла Е. М. Примакову с 85-летием со дня рождения.] // patriarchia.ru (29 октября 2014 года)</ref>. --> === Ведомство наградалары === [[Файл:RIAN archive 774500 Yevgeny Primakov's award.jpg|мини|300px|{{center| [[Памятная медаль А. М. Горчакова]]}}]] <!--* 2001 — [[Памятная медаль А. М. Горчакова]] [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] (апрель 2001 года) — ''«за заслуги в укреплении мира и развитии международного сотрудничества, утверждении общечеловеческих идеалов и гуманитарных ценностей, а также достижений в дипломатической деятельности»''<ref>[http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument Памятная медаль А. М. Горчакова.] {{Wayback|url=http://archive.mid.ru//nsite-sv.nsf/b3d4f4566a00e34343256cc4003a99fd/ee690ec3abfd889e43256cc5003ec0a1?OpenDocument |date=20151210213105 }} Официальный сайт [[Министерство иностранных дел Российской Федерации|Министерства иностранных дел Российской Федерации]] // archive.mid.ru</ref>. * 2008 — [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова]] [[Российская академия наук|Российской академии наук (РАН)]] — ''за выдающийся вклад в развитие общественных наук''<ref>[http://www.ras.ru/win/db/award_dsc.asp?P=id-1.ln-ru Большая золотая медаль РАН имени М. В. Ломоносова.] // ras.ru</ref>. --> === Йәмғиәт премиялары === * 1974 — лауреат Международной премии имени [[Гамаль Абдель Насер|Гамаля Абделя Насера]]. * 1983 — лауреат Премии имени [[Авиценна|Авиценны]]. * 1990 — лауреат Премии [[Кеннан, Джордж Фрост|Джорджа Кеннана]]. * 2000 — лауреат Международной премии имени [[Гроций, Гуго|Гуго Гроция]] — ''за огромный вклад в развитие международного права и за создание доктрины многополярного мира''. * 2002 — лауреат Национальной премии бизнес-репутации «Дарин» Российской академии бизнеса и предпринимательства (РАБиП). * 2003 — лауреат Международной премии «Золотой водолей» в номинации «За честь и достоинство»<ref>[http://www.gold-brand.ru/article_26.html Лауреаты Международной премии «Золотой водолей».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110416041809/http://www.gold-brand.ru/article_26.html |date=2011-04-16 }} // gold-brand.ru</ref>. * 2009 — лауреат премии Союза журналистов России «[[Золотое перо России]]» (2009) за книгу «Мир без России?»<ref>{{cite web|url=https://echo.msk.ru/news/572492-echo.html|title=Евгений Примаков удостоен сегодня главной национальной журналистской премии «Золотое перо России» за свою книгу «Мир без России?»|date=2009-02-13|publisher=[[Эхо Москвы]]|accessdate=2016-11-21}}</ref>. * 2012 — лауреат [[Демидовская премия|Демидовской премии]] в области [[Общественные науки|общественных наук]] — ''«за выдающийся вклад в развитие международных отношений и позиционирование России в современном мире»''. * 2015 — лауреат пятой Премии «Виват — Победа!» ([[Россия]]) — ''за заслуги перед Отечеством''<ref>[http://vivat-pobeda.ru/лауреаты-премии.html#l2015 Лауреаты Премии «Виват — Победа!» 2015 года.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210222744/http://vivat-pobeda.ru/%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%8B-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B8.html#l2015 |date=2015-12-10 }} // vivat-pobeda.ru</ref>. Премия не имеет денежного вознаграждения. Лауреатам вручают [[диплом]], икону [[Георгий Победоносец|Святого Георгия Победоносца]] и офицерскую [[Шашка (оружие)|шашку]]<ref>[http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 ВИДЕО. Новости. Церемония вручения премии «Виват Победа» состоялась в Москве.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151210214430/http://360tv.ru/news/ceremonija-vruchenija-premii-vivat-pobeda-sostojalas-v-moskve-23724 |date=2015-12-10 }} Телеканал «[[360° Подмосковье]]» // 360tv.ru (25 мая 2015 года)</ref>. --> == Мауығыуҙары == Болел за московский [[футбол]]ьный клуб «[[Спартак (футбольный клуб, Москва)|Спартак]]»{{source-ref|Q63860481}}. Увлекался коллекционированием бабочек — [[Лепидоптерология|лепидоптерофилией]]{{Нет АИ|28|3|2020}}. == Хәтер == [[Файл:Мемориальная доска на доме, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|left|Е. М. Примаков йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ]] [[Файл:Monument to Yevgeny Primakov.JPG|thumb|Мәскәүҙә РФ Сит ил эштәре министрлығы бинаһы эргәһендә Евгений Примаков һәйкәле]] [[Файл:Дом в Скатертном переулке, где жил Евгений Примаков.jpeg|thumb|Скатертный тыҡрығы, 3. Был йортта 1996—2015 йылдарҙа Евгений Примаков йәшәгән]] <!-- * «[[Примаковские чтения]]» — Международный форум экспертов, дипломатов и политиков, посвящённый памяти Евгения Максимовича Примакова. Организатор — [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН]] [[Институт мировой экономики и международных отношений имени Е. М. Примакова РАН|(ИМЭМО)]] при поддержке ПАО «Центр международной торговли», Торгово-промышленной палаты Российской Федерации и ряда других организаций. Мероприятие проводится ежегодно с 2015 года<ref>{{cite web|url=https://www.imemo.ru/Primakov_Readings|title=Примаковские чтения|publisher=www.imemo.ru|lang=ru|accessdate=2018-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|accessdate=2015-11-01|title=Сергей Катырин: Красной нитью через всю жизнь Евгения Примакова проходила тема России, её интересы|url = http://tpprf.ru/ru/news/sergey-katyrin-krasnoy-nityu-cherez-vsyu-zhizn-evgeniya-primakova-prokhodila-tema-rossii-eye-interes-i106625/|publisher = tpprf.ru}}</ref>. * 4 декабря 2015 года учреждены десять персональных стипендий имени Е. М. Примакова для студентов [[МГУ]] и десять персональных стипендий для студентов [[МГИМО]]<ref name=autogenerated2>[http://static.kremlin.ru/media/acts/files/0001201512040027.pdf Указ Президента Российской Федерации об увековечении памяти Е. М. Примакова]</ref> * Летом 2015 г. имя присвоено [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|Институту мировой экономики и международных отношений РАН]]. Также РАН учредила золотую медаль имени Е. М. Примакова, присуждаемую за выдающиеся научные достижения в области мировой экономики и международных отношений<ref>[http://www.ras.ru/presidium/documents/directions.aspx?ID=7037c8b2-c7c2-4d80-b34b-b19cbd0f3b61 Постановление Президиума РАН № 115 от 17.05.2016]</ref> * С 2017 года имя Примакова носит гимназия в [[Одинцовский район|Одинцовском районе]] Московской области<ref>[http://ogprim.ru/ Гимназия Примакова<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. * В апреле 2016 г. имя Примакова присвоено вновь образованной улице в Ленинском районе города [[Список улиц Махачкалы|Махачкала]]<ref>[http://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html ПОСТАНОВЛЕНИЕ от 11 апреля 2016 г. № 314 О присвоении имени Примакова вновь образованной улице в Ленинском районе г. Махачкалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109204041/https://www.mkala.ru/info/documents/resolutions/2016/04/11/resolutions_4080.html |date=2020-11-09 }}</ref>. * 16 марта 2016 года МИД России была учреждена медаль Примакова. * 26 июня 2016 года на Новодевичьем кладбище открыт памятник Е. М. Примакову работы скульптора Микаэла Согояна<ref>[https://tass.ru/obschestvo/3402852 Памятник Евгению Примакову открыт на Новодевичьем кладбище]</ref>. * В ноябре 2016 года мемориальную доску Евгению Примакову установили на доме 3 в Скатертном переулке, где жил политик. * В 2017 году научно-исследовательское судно Western Neptune, приобретённое «[[Росгеология|Росгеологией]]», было переименовано в «Академик Примаков»<ref>{{cite web |author= |url=https://tass.ru/transport/4691333 |title=Новейшее сейсморазведочное судно Росгеологии в Мурманске назвали в честь Евгения Примакова |lang=ru |website=ТАСС |publisher= |date=2017-10-31 |accessdate=2020-12-13}}</ref>. * Имя «Евгений Примаков» присвоено в 2018 году [[Ледоколы России|ледоколу]] «[[Совкомфлот]]а» проекта Aker ARC 121<ref>[https://ria.ru/society/20180203/1513913675.html Ледокольному судну в Петербурге присвоили имя Евгения Примакова] // [[РИА «Новости»]], 03.02.2018</ref>. * В 2018 году санаторию «Правда» Службы внешней разведки РФ присвоено почётное наименование «имени Е. М. Примакова»<ref>[http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= Присвоить федеральному казённому учреждению «Санаторий „Правда“ Службы внешней разведки Российской Федерации» почётное наименование «имени Е. М. Примакова» и впредь именовать его — федеральное казённое учреждение «Санаторий „Правда“ имени Е. М. Примакова Службы внешней разведки Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220627111813/http://ips.pravo.gov.ru/?docbody=&link_id=89&nd=102665301&intelsearch= |date=2022-06-27 }}</ref>. * В 2019 году Благотворительный фонд Торгово-промышленной палаты РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е. М.<ref>{{Cite news|title=Благотворительный фонд ТПП РФ переименован в Фонд помощи детям имени Примакова Е.М.|author=ТПП РФ|url=https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/|website=|date=2019-07-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190705083840/https://tpprf.ru/ru/news/blagotvoritelnyy-fond-tpp-rf-pereimenovan-v-fond-pomoshchi-detyam-imeni-primakova-e-m-i314290/ |date=2019-07-05 }}</ref> * Имя будет присвоено{{когда}} одному из кораблей [[Военно-Морской Флот Российской Федерации|ВМФ России]]<ref name=autogenerated2 />. * Зал имени политического и государственного деятеля, востоковеда-арабиста Евгения Примакова и его бюст открыли в школе № 4 им. Героя России Анатолия Кярова<ref>{{Cite news|title=Зал им. Евгения Примакова открыт в одной из школ Нальчика|author=ТАСС|url=https://tass.ru/v-strane/6875111|website=ТАСС|date=2019-10-11}}</ref>. * В сквере напротив здания [[МИД России]] 29 октября 2019 года открыт [[Памятник Евгению Примакову|памятник]] Евгению Примакову работы скульптора [[Франгулян, Георгий Вартанович|Г. Франгуляна]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/61929 В Москве открыт памятник Евгению Примакову / kremlin.ru, 29 октября 2019]</ref>. * 30 ноября 2019 года в Махачкале состоялось открытие улицы имени Евгения Примакова<ref name="ulicaprimakova">[https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ В Махачкале торжественно ввели в эксплуатацию новую дорогу по улице им. Примакова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220912163303/https://riadagestan.ru/news/makhachkala/v_makhachkale_torzhestvenno_vveli_v_ekspluatatsiyu_novuyu_dorogu_po_ulitse_im_primakova/ |date=2022-09-12 }} // РИА Дагестан, 1 декабря 2019.</ref>. * В 2019 [[Императорское православное палестинское общество]] учредило медаль имени Примакова. --> == Документаль фильмдар == <!-- * Документальный фильм журналиста [[Караулов, Андрей Викторович|Андрея Караулова]] «Академик Примаков» (производство — ООО «Стратегия века», 2014 год)<ref>{{youtube|Yw-O899INt8|ВИДЕО. «Академик Примаков». Фильм Андрея Караулова (2014 год).}}</ref>. * Документальный фильм [[Брилёв, Сергей Борисович|Сергея Брилёва]] «Евгений Примаков. 85» (производство — «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]», 2014 год)<ref>[http://www.vesti.ru/videos/show/vid/632166/cid/3201/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». Специальный репортаж Сергея Брилёва.] «[[Вести.Ru]]» // vesti.ru (9 января 2015 года)</ref><ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/58622/ ВИДЕО. «Евгений Примаков. 85». О проекте. Посвящается 85-летию Евгения Максимовича Примакова (производство — «ВГТРК», 2014 год).] «[[Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания|ВГТРК]]» // russia.tv</ref>. * «Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков» (производство — «ВГТРК», 2016 год)<ref>[https://russia.tv/brand/show/brand_id/61138/ Я твёрдо всё решил. Евгений Примаков / Смотреть онлайн / Russia.tv<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. --> == Иҫкәрмәләр == ;Комментарийҙар {{примечания|group="прим."}} ;Сноски {{примечания|2}} == Әҙәбиәт == * ''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал Примаковым. — М.: Изд-во [[Международный независимый эколого-политологический университет|МНЭПУ]], 1999. ** <small>''Королёв Б. В.'' Как Примаков стал ПРИМАКОВЫМ. — М.: Софт Издат, 2003.</small> * {{БРЭ |статья= Примаков, Евгений Максимович|id= 3167140|автор= [[Лукьянов, Фёдор Александрович|Лукьянов Ф. А.]]|том= 27|страницы= 492|год= 2015|ref=Лукьянов}} * ''[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]]'' Евгений Примаков. История одной карьеры. — М.: [[Центрполиграф]], 1999. ** <small>''Млечин Л. М.'' Евгений Примаков. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2007 ([[Жизнь замечательных людей. Биография продолжается|ЖЗЛ: Биография продолжается]]; вып. 3)</small> * {{книга |автор=[[Млечин, Леонид Михайлович|Млечин Л. М.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Примаков |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Молодая гвардия |год=2015 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=528 |серия=ЖЗЛ |isbn=978-5-235-03846-2 |тираж= |ref= Л. Млечин}} == Һылтанмалар == {{Навигация|Тема=Евгений Примаков}} * {{Сотрудник РАН|2234|Евгения Максимовича Примакова}} * [http://megabook.ru/article/ПРИМАКОВ%20Евгений%20Максимович Статья] в [[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] * [http://state.kremlin.ru/council/6/staff Совет при Президенте Российской Федерации по науке и образованию] * [http://council.gov.ru/structure/docs/25438/ Научно-экспертный совет при Председателе Совета Федерации Федерального Собрания Российской Федерации] * [https://tpprf.ru Торгово-промышленная палата РФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220713220708/https://www.tpprf.ru/ |date=2022-07-13 }} * [https://web.archive.org/web/20130227080058/http://www.rtisystems.ru/oaorti/board_of_directors_rti/ ОАО «РТИ»] * [http://www.wtcmoscow.ru/merk/ Меркурий-клуб]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150326093041/http://www.wtcmoscow.ru/merk/ |date=2015-03-26 }} * [http://isaran.ru/?q=ru/person&guid=69F61D24-E1BB-3547-C59F-C976C0FCD315 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * [http://www.kommersant.ru/doc/14753 Первозванного позвали последним] * {{статья|автор=[[Быков, Дмитрий Львович|Дмитрий Быков]].|заглавие=Вторая юность Евгения Примакова|ссылка=http://newlookmedia.ru/IDNV/Moskovskaa_komomolka/Stranic/Moskovskaa_komomolka_02_files/Media/Page%2004/Page%2004.jpg?disposition=download||издание=[[Московская комсомолка]]|тип=газета|год=1999|номер=02|страницы=04}} * ''Александр Росляков''. [http://roslyakov.ru/primakov Из чего твой панцирь, черепаха? Личное дело Е. Примакова] * ''Семёнов С. М., Тагаева Н. Н.'' [http://biograph.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=969:primakovem&catid=1&Itemid=29 Биография Е. М. Примакова] * {{cite web|url=https://lenta.ru/photo/2015/06/26/primakov/|title=Эпоха Примакова|date=2015-06-26|publisher=[[Лента.Ру]]|description=Умер советский и российский государственный деятель|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=https://lenta.ru/articles/2015/06/26/primakov/|title=Политик, дипломат, разведчик|date=2015-06-26|publisher=Лента.Ру|description=Биография Евгения Примакова|accessdate=2015-06-26}} * {{cite web|url=http://nvspb.ru/tops/nastoyashchiy-primakov-58101|title=Настоящий Примаков|date=2015-06-30|publisher=Невское время|description=Неизвестные страницы его жизни – в воспоминаниях многолетнего коллеги и друга|accessdate=2015-06-30}} * [http://www.mathnet.ru/rus/person53725 Его статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220514175823/http://www.mathnet.ru/rus/person53725 |date=2022-05-14 }} на [[Math-Net.Ru]] {{Внешние ссылки}} {{start box}} {{succession box|before=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Бободжан Гафуров]]|after=[[Ким, Георгий Фёдорович|Георгий Ким]]|title=Директор [[Институт востоковедения РАН|Института востоковедения АН СССР]]|years=1977—1985}} {{succession box|before=[[Яковлев, Александр Николаевич|Александр Яковлев]]|after=[[Мартынов, Владлен Аркадьевич|Владлен Мартынов]]|title=директор [[Институт мировой экономики и международных отношений РАН|ИМЭМО АН СССР]]|years=ноябрь 1985 — 10 июня 1989}} {{succession box|before=[[Шебаршин, Леонид Владимирович|Леонид Шебаршин]],<br>[[Гургенов, Вячеслав Иванович|Вячеслав Гургенов]] (и.о.)|title=Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|years=22 сентября — 6 ноября 1991|after=должность упразднена, он сам как Директор ЦСР СССР}} {{succession box | before=должность учреждена, он сам как Начальник [[ПГУ КГБ СССР]]|title=[[Центральная служба разведки СССР|Директор ЦСР СССР]]|years= 6 ноября — 26 декабря 1991| after=должность упразднена, он сам как Директор СВР РФ}} {{end box}} [[Категория:Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илселәре]] [[Категория:А. М. Горчаков миҙалы менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:Рәсәй мемуаристары]] [[Категория:Алфавит буйынса Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Алфавит буйынса мөхәррирҙәр]] [[Категория:СССР мөхәррирҙәре]] [[Категория:Рәсәй мөхәррирҙәре]] [[Категория:XXI быуат мөхәррирҙәре]] [[Категория:СССР иҡтисадсылары]] [[Категория:СССР шәрҡиәтселәре]] [[Категория:СССР ғәрәпселәре]] [[Категория:Рәсәй политологтары]] [[Категория:«Правда» гәзите журналистары]] [[Категория:Шәрҡиәт институты директорҙары]] [[Категория:ИМЭМО директорҙары]] [[Категория:МДУ-ның иҡтисад факультеты уҡытыусылары]] [[Категория:СССР-ҙың КПСС-тан халыҡ депутаттары]] [[Категория:РФ Хөкүмәте Рәйестәре]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының III саҡырылыш депутаттары]] [[Категория:КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидаттар]] [[Категория:Рәсәй мәғариф академияһының почётлы ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия почётлы докторҙары]] [[Категория:Эске тикшереү бүлеге ағзалары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы Советы рәйестәре]] [[Категория:Демидов премияһы лауреаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:Санкт-Петербург дәүләт университетының почётлы докторҙары]] [[Категория:Рәсәйҙең Именлек советы ағзалары]] [[Категория:Рәсәй Пагуош комитеты ағзалары]] [[Категория:РФ Сит ил эштәре министрлығының Дипакадемия уҡытыусылары]] [[Категория:СССР Союзы Юғары Советы ағзалары (1989—1991)]] [[Категория:Бауыр яман шешенән үлгәндәр]] [[Категория:Евгений Максимович Примаков| ]] [[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]] [[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]] [[Категория:Рәсәйҙең ғәрәп фәне белгестәре]] [[Категория:Рәсәй шәрҡиәтселәре]] [[Категория:Рәсәй иҡтисадсылары]] [[Категория:XXI быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:XX быуат Рәсәй яҙыусылары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:2015 йылда вафат булғандар]] [[Категория:26 июндә вафат булғандар]] [[Категория:Киевта тыуғандар]] [[Категория:1929 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 октябрҙә тыуғандар]] [[Категория:I дәрәжә «Аль-Фахр» ордены менән бүләкләнгәндәр]] [[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]] [[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]] [[Категория:V дәрәжә кенәз Ярослав Мудрый ордены кавалерҙары]] [[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]] [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]] [[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]] [[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Иҡтисад фәндәре докторҙары]] [[Категория:Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын тамамлаусылар]] 4x260jcf4s2dzqn1eneiy6pt0du4dw9 0 185000 1301082 1297575 2026-07-16T06:44:56Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301082 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Рус-литва һуғыштары''' — [[XIII быуат|XIII]]—[[XV быуат|XV быуаттарҙа]] Русь һәм [[Литва]] араһындағы хәрби конфликттар, башта уларҙы — айырым урыҫ кенәзлектәре, һуңынан үҙәкләштерелгән Урыҫ дәүләте алып бара. Ҡайһы берҙә — феодаль тарҡаулыҡ осоронда, һуңынан үҙәкләштерелгән дәүләт тирәләй — Литва һәм Мәскәү араһындағы һуғыштар күҙ уңында тотола, уларҙы Мәскәү-литва һуғыштары тип атайҙар<ref>[http://www.hist-geo.net/index.php?p=57&more=1&c=1&tb=1&pb=1 В. Н. Темушев // Представления о территории и границах Верхнеокских княжеств в работах исследователей // Статья о территории и границах Верхнеокских княжеств. — 2010]</ref><ref>Горский А. А. [http://statehistory.ru/books/Anton-Gorskiy_Rus-Ot-slavyanskogo-Rasseleniya-do-Moskovskogo-tsarstva/21 От славянского расселения до Московского царства]</ref>. Ваҡыт үтеү менән улар урыҫ ерҙәрен берләштереү өсөн көрәшкә әүерелә. 1569 йылдан, [[Речь Посполитая]] барлыҡҡа килгәндән һуң, артабанғы конфликттар рус-поляк һуғыштары сиктәрендә ҡарала. == Тарих башы == «Замана повесы» (Повесть временных лет) (1117-нән дә һуңға ҡалмайынса) Литваны [[Киев Русе|Рускә]] яһаҡ түләүсе халыҡтар иҫәбендә телгә ала. Литвалар Всеслав Брячиславич осоронда [[Полоцк кенәзлеге]]нә яһаҡ түләгән, шулай уҡ Киев Русенең башҡа кенәздәре менән ҡара ҡаршы торған<ref>{{Мәҡәлә|автор=Г. Семенчук|заглавие=Усяслаў Брачыславіч, князь полацкі|ссылка=http://epolotsk.com/page.php_id=263.html|язык=белорусский|издание=|тип=|год=2006|том=|номер=|страницы=|issn=}}</ref><ref>''Бредис М., Тянина Е.'' [http://www.e-reading.club/chapter.php/146008/9/Bredis%2C_Tyanina_-_Krestovyii_pohod_na_Rus%27.html «Свои поганые». Литва под властью Полоцкого княжества в XI—XII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310222245/http://www.e-reading.club/chapter.php/146008/9/Bredis%2C_Tyanina_-_Krestovyii_pohod_na_Rus%27.html |date=2016-03-10 }} // Крестовый поход на Русь. — <abbr>М.</abbr>: Эксмо, 2010. — ISBN 978-5-9265-0463-4.</ref>. Версияларҙың береһе буйынса, 1127—1129 йылдарҙа Владимир Мономахтың вариҫы Бөйөк Мстислав Полоцк кенәздәрен тар-мар иткәндән һуң литва ҡәбиләләренең урыҫ кенәздәренә буйһоноуы туҡтатыла<ref>''Gudavičius E.'' Lietuvos istorija. — Vilnius, 1999. — T. 1: Nuo seniausių laikų iki 1969 metų. — С. 29.</ref>. [[XII быуат]]тың һуңғы сирегенән алып Литва менән сиктәш булған байтаҡ кенәзлектәр (Городенск, Изяславль, Друцк, Городец, Логой, Стрежев, Луком, Брячислав) боронғо урыҫ йылъяҙмаларында телгә алынмай башлай. «Слово о полке Игореве» әҫәренә ярашлы, Городец кенәзе Изяслав Василькович Литва менән һуғышта (1185 йылдан иртәрәк) һәләк булған. 1190 йылда Рюрик Ростиславич ҡатынының туғандарына ярҙам итеү маҡсатында Литваға ҡаршы поход ойоштора, Пинск ҡалаһына барып етә, ләкин ҡар иреү сәбәпле артабанғы походты туҡтатырға тура килә. 1198 йылда Полоцк Литва контроле аҫтына күсә<ref>[http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm ''Александров Д. Н., Володихин Д. М.'', Борьба за Полоцк между Литвой и Русью в XII—XVI веках] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825095709/http://annals.xlegio.ru/rus/polock.htm|date=2011-08-25}}</ref>, Ошо ваҡыттан алып [[Полоцк кенәзлеге]] Литва файҙаһына төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа табан плацдарм булып тора. Литваның туранан-тура Новгород-Псков (1183, 1200, 1210, 1214, 1217, 1224, 1225, 1229, 1234), Волынск (1196, 1210), Смоленск (1204, 1225, 1239, 1248) һәм Чернигов (1220) ерҙәренә үтеп инеүҙәре башлана, улар менән Литваның дөйөм сиге булмай. 1203 йылғы беренсе Новгород йылъяҙмаһында<ref>[http://krotov.info/acts/12/pvl/novg03.htm Новгородская первая летопись старшего извода] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401012508/http://krotov.info/acts/12/pvl/novg03.htm |date=2012-04-01 }}</ref> Черниговтағы Ольговичтарҙың Литва менән алыш тураһында телгә алын. 1207 йылда Смоленск кенәзлегенән Владимир Рюрикович Литваға поход ойоштора, ә 1216 йылда, шул уҡ Смоленскиҙан Мстислав Давыдович Полоцк тирәһендә талау менән шөғөлләнгән литваларҙы ҡыйрата<ref>Пашуто В. Т. [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/pashuto/Пашуто_В._Образование_Литовского_государства.html Образование Литовского государства]</ref>. 1219 йылда Литва кенәзлеге һәм Волынь кенәзлеге араһында тәүге килешеү төҙөлә. [[XIII быуат]]тың 20-се йылдарынан башлап, ҡәбилә ҡоролошоноң тарҡалыуы һәм власты үҙәкләштереү арҡаһында Литвала ваҡ һәм йыш һөжүмдәр һирәк һәм көслө һөжүмдәргә урын бирә, улар, ҡағиҙә булараҡ, урыҫ кенәзлектәренең көсһөҙләнеү осорона тура килә. Әммә 1226, 1239 һәм 1245 йылдарҙа урыҫ баҫып ингән литваларға урыҫ кенәздәре (бигерәк тә, Владимир кенәзлеге кеүек, ҡеүәтлеләр) яуап бирә ала (мәҫәлән, Усвят янындағы алыш). == Бөйөк Литва кенәзлегенең экспансияһы == === 1238—1245 йылғы походтар === Владимир-Суздаль кенәзлеге еңелгәндән һуң, Төньяҡ-Көнсығыш Рәсәйгә монголдарҙың һөжүме һөҙөмтәһендә, литвалар Смоленск ерҙәренең бер өлөшөн тартып ала, шул иҫәптән Смоленскиҙы, әлеге кенәзлектән Всеволод Мстиславович ҡыуып сығарыла. Ул ваҡытта Владимирҙа Ярослав Всеволодович кенәзлек итә, ә Киевты Михаил Всеволодович баҫып ала, уға шулай уҡ Галич буйһона. 1238 йылдың мартында Долгомостье аша үтәләр, Смоленскиҙан көнсығышыраҡ, 30 км алыҫлыҡта, монголдарҙың төп көстәре тора, һәм {{comment|«Меркурий Смоленскийҙың тормошо» |Житие Меркурия Смоленского}} исемле әҙәби әҫәрендә монгол ғәскәренең ҡыйратылыуы тураһында бәйән ителә. 1238 йәки 1239 йылда<ref>[http://litopys.org.ua/hrs/hrs06.htm Грушевский М., Хронология событий галицко-Волынской летописи]</ref> Галичтан (Михаил Черниговский күҙәтеүе аҫтында) Литваға поход ойошторола, унда Черниговскийҙың өлкән улы Ростислав һәм Галич ғәскәрҙәре ҡатнаша, әлеге походта, Л. Войтовичтың фекеренсә, ике кенәз һәләк була — Роман Игоревичтың улы Михаил һәм Святослав Всеволовичтың ейәне Владимир Игоревич. Походтан һуң Ростислав Венгрияға ҡаса һәм Галичты юғалта<ref>[http://litopys.org.ua/dynasty/dyn29.htm Князівськi династiï східноï Європи]</ref>. 1239 йылда Псков кешеләрен литвалар ҡамауға ала. Тарихсы Д. Г. Хрусталев, Псков кешеләре ҡамауға рейд ваҡытында эләгә, тип иҫәпләй. Смоленск ҡалаһынан литваларҙы 1239 йылда Владимир кенәзе Святослав Мстиславовичтың походы һөҙөмтәһендә ҡыуа<ref>[http://krotov.info/acts/12/pvl/lavr27.htm Лаврентьевская летопись] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120624081405/http://krotov.info/acts/12/pvl/lavr27.htm |date=2012-06-24 }}</ref>. Смоленск кенәзлегенә Всеволод Мстиславовичты ултырталар (яҡынса 1238 йылда). Литва кенәзе әсирлеккә алына. Еңеү хөрмәтенә [[Александр Невский|Александр Ярославич]] (буласаҡ Невский) Брячислав Полоцкийҙың ҡыҙы Параскеваға өйләнә. 1240 йылда Новогрудка баярҙары кенәзлеккә литва кенәзе Миндовганы саҡыра<ref>''Грыцкевіч А.'' Канцылярыя Вялікага Княства Літоўскага // [[Великое княжество Литовское (энциклопедия)|Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя у 3 т]]. — <abbr>Мн.</abbr>: [[Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки (издательство)|БелЭн]], 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 7. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4.</ref>. Был яңы дәүләт — Литваның Бөйөк кенәзлеге барлыҡҡа килеүҙең башланғысы була, һуңынан ул үҙ власын күп кенә урыҫ ерҙәренә йәйелдерә. Әйтергә кәрәк, ҡайһы бер кенәзлектәр ([[Полоцк кенәзлеге|Полоцк]], Витебск, Городенск) Бөйөк Литва кенәзлегенә үҙ теләге менән инһәләр ҙә, үҙидара системаһын һаҡлап ҡалалар. 1243—1244 йылдарҙа, Романовичтар поляк походынан ҡайтҡандан һуң, улар Перемышль ҡалаһын Ростиславтан һәм уның венгр союздаштарынан азат итәләр һәм шулай уҡ Пересолницы һәм Пинск тирәһендә ике литва һөжүмен кире ҡағалар һәм бөтә әсирҙәрҙе иреккә сығаралар. 1245 йылда литвалар [[Торжок]] һәм Бежецк тирәһендә һөжүм итәләр, шул ваҡытта Торжокта кенәз булған Ярослав Влидимировичты ҡыйраталар. [[Тверь|Тверҙән]] һәм Дмитровтан ярҙам алып, Ярослав литваларға һөжүм итә һәм уларҙы еңә. Новгородтан ғәскәр менән килгән Александр Торопец ҡалаһын яулай һәм Новгород кешеләрен тыуған яҡтарына ҡайтара. Шунан үҙ көстәре менән литва ғәскәрен ҡыуып етә һәм уны Жижица күле янында ҡыйрата, шул иҫәптән кенәздәрен, ҡайтыу юлында Усвят тирәһендә башҡа литва отрядын тар-мар итә. === 1248—1254 йылдарҙағы рус-литва һуғышы === Көньяҡта инде XIII быуаттың 40-сы йылдарында литвалар Урта Днепр буйына һөжүм итә башлай<ref>Соловьев. С. М. [http://militera.lib.ru/common/solovyev1/03_03.html История России с древнейших времен, т.3 гл.3]</ref>. Быховец Хроникаһында Могильно тирәһендәге алыш тасуирлана, унда литвалар Неман йылғаһында урыҫ-татар ғәскәре менән алыша, улар араһында бөйөк киев кенәзе Святослав Всеволодович телгә алына, шулай уҡ алышта Лев Данилович ҡатнаша. Был алышта Литва еңә. Святослав Всеволодович Бөйөк Владимир кенәзе титулын юғалта. Владимир кенәзлеге тәхете Михаил Ярославич Хоробритҡа күсә. 1248 йылда Миндовг Викинт кенәздәрен һәм үҙенең кесе туғандары Едивид һәм Товтивилды походҡа ебәрә. Элеге һуғышта, Протва йылғаһы тирәһендә, Хоробрит һәләк була. Литвалар Смоленскиҙы яулайҙар, әммә тиҙҙән уларҙы Святослав Всеволодович ҡыйрата (Зубцов тирәһендә). Смоленскиҙы юғалтҡандан һуң Миндовг Викинт, Тортовил һәм Эрдивилдан уларҙың йорттарын тартып ала, кенәздәр Галич-Волынск кенәзе Даниил Романовичҡа (Товтивилдың еҙнәһенә) ҡасырға мәжбүр булалар. 1249 йылда Даниил Романович Литваға поход ойоштора, шулай уҡ Викинтты ла походҡа әҙерләй. Викинт 1249 йылда Жемайтияға баҫып инә. Бынан һуң Викинт Ливония менән Миндовгҡа ҡаршы һүҙ ҡуйыша. 1250 йылда Миндовгҡа ҡаршы коалиция булдырыла, унда Ливон ордены һәм Галич-Волынск кенәзлеге ғәскәрҙәре инә, ике поход ойошторола (Нальша һәм [[Ворута]]ға). 1253 йылда Галич кенәзе Даниил Романович Гродноны яулай. Миндовг Новогрудкала король тажын ҡабул итә. 1254 йылда Миндовг һәм Даниил Романович солох килешеүенә ҡул ҡуялар һәм үҙ-ара туғанлашалар. 1255 йылда литвалар Луцк тирәһендә еңеләләр. 1258 йылда литвалар Смоленск һәм Торжок тирәһендә халыҡты талайҙар. Галич-Урҙа походы алдынан Роман Данилович әсирлеккә эләгә, әммә тиҙҙән ебәрелә. Бынан һуң Бурундай һәм Василько Романович Литваға ҡаршы поход ойошторалар. 1259 йылда Галич-Волынск ғәскәре Гродноға бик яҡын килә, әммә яулап ала алмай. 1261 йылда Александр Ярославич менән Миндовг үҙ-ара килешеү төҙөйҙәр. === 1274—1278 йылдарҙағы рус-литва һуғышы === 1274 йылда Тройден үҙенең дружинаһы менән Дрогичин-Надбужскийға һөжүм итә һәм уны баҫып ала. Кенәз Лев Данилович Тройденға ҡаршы күрше кенәзлектәрҙе ылыҡтыра. Галич кенәзе ярҙам һорап татар кенәзе Мәңгетимергә мөрәжәғәт итә. Мәңгетимер литваларға ҡаршы Брянск һәм Смоленск кенәздәрен мәжбүр итә, уларға Пинск һәм Тура дружиналары ҡушыла. 1274 йылғы урыҫ-татар походы төрлө ызғыштар арҡаһында үҙ маҡсатына өлгәшмәй. 1277 йылда Мстислав, Юрий һәм Владимир кенәздәре етәкселегендә Галич-Волынск ғәскәре яңынан һөжүм итә, әммә уңышһыҙ{{Sfn|Пашкоў, Жабрун, Крэнь|1999|с=58—59}}. === Гедимин идараһында === === Ольгерд идараһында === === Витовт идараһында === === Казимир IV менән тәүге бәрелештәр === == Рус-литва һуғыштары (конец XV—XVI быуаттың аҙағы) == === Рус-литва һуғышы (Сик буйы) 1487—1494 === === Рус-литва һуғышы 1500—1503 === === Рус-литва һуғышы 1507—1508 === === Рус-литва һуғышы 1512—1522 === === Рус-литва һуғышы 1534—1537 === === Ливон һуығышының бер өлөшө === == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * [[Рус-поляк һуғыштары]] * [[Литва-татар һуғыштары]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * {{ВТ-ЭСБЕ+|Русско-литовские и русско-польские войны}} * [http://www.portal-slovo.ru/download/history/Volkov2.pdf ''Волков В. А.'' «Русско-литовские войны в первой трети XVI века»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080301020658/http://www.portal-slovo.ru/download/history/Volkov2.pdf |date=2008-03-01 }}. {{Библиоинформация}} {{^|12px}} [[Категория:Бөйөк Литва кенәзлеге]] [[Категория:Илдәр араһында һуғыштар]] [[Категория:Алтын Урҙаның хәрби тарихы]] 7mi07nc2seizwwuqbo88y1yt216c6he 0 201353 1301064 2026-07-15T18:40:28Z Таёжный лес 39277 [[Теләү (башҡорт ырыуы )]] битенең исемен [[Теләү (башҡорт ырыуы)]] тип Таёжный лес алыштырҙы 1301064 wikitext text/x-wiki #перенаправление [[Теләү (башҡорт ырыуы)]] lgpc9vrl01owaswuumbke55no35im9f 10 201354 1301070 2026-07-15T20:22:27Z Frhdkazan 2112 Яңы бит: Emerald swift (Sceloporus malachiticus) Finca El Pilar.jpg 1301070 wikitext text/x-wiki Emerald swift (Sceloporus malachiticus) Finca El Pilar.jpg fntgz58gxbip1p7ph7rnfi57deu3bkl