Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2479</id>
    <revision>
      <id>1301150</id>
      <parentid>1300818</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27984" sha1="q3eaf5rd9cgk1h4d3y0l8x5xyhfdwmf" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
| Исеме              = Һәҙиә  Дәүләтшина
| Төп исеме   = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы
| Рәсеме             = Davletshina o.jpg
| Киңлек         = 180px
| Тыуған ваҡыттағы исеме = 
| Псевдонимдары       = 
| Тыуыу датаһы    = 21.02.1905
| Тыуған урыны = {{ТУ|Һамар губернаһы}} Николаевск өйәҙе (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]]нең {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылы 
| Вафат булыу датаһы = 05.12.1954
| Вафат булған урыны  = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Бөрө |Бөрөлә|Бөрө (ҡала)}} ҡалаһы 
| Гражданлығы = {{Флагификация|Российская империя}} → {{Флагификация|СССР|1923}}
| Эшмәкәрлек төрө = яҙыусы-прозаик
| Әүҙемлек йылдары = 1926—1952
| Йүнәлеше = проза
| Әҫәрҙәренең телдәре = [[Башҡорт теле|башҡорт]]
| Дебют =  «Һылыуҡай — пионерка», 1926
| Премиялары = {{СЮП|1967}}
| Lib =
| Сайт =
}}
{{фамилиялаш|Дәүләтшин}}
'''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы''' [[5 март]] (иҫке ст. [[21 февраль]]) [[1905 йыл]] — [[5 декабрь]] [[1954 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, 1935 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. Башҡортостан совет яҙыусыларының 1‑се съезы (Өфө, 1934), 1‑се Бөтә Союз совет яҙыусылары съезы (Мәскәү, 1934) делегаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1967, үлгәндән һуң). Сәйәси золом ҡорбаны.

Башҡорт әҙәбиәтенең алтын фондына ингән «[[Ырғыҙ (роман)|Ырғыҙ]]» романы (1942—1952) авторы.

Әҫәрҙәре: «Һылыуҡай — пионерка» (1926), «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» (1930), «Башаҡтар тулҡыны» (1932), «Ялҡынлы йылдар», «Һырға һабағы» (1935), «Партизан» (1932), «Дуҫтар», «Ҡыҙылармеец Сынтимер» (1934), «Ул бер ваҡытта ла онотолмаҫ» (1936), «Кәкүк», «Бәхет ҡошо» (нәҫер), «Еңелмәҫ батырҙар» (очерк) «Аҡыҡ бөртөктәре» (очерк).

[[Файл:Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG|мини|слева]]

== Биографияһы ==
1905 йылдың 5 мартында [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙенең (хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] {{ТУ|Оло Чернигов районы}}) [[Хәсән (Һамар өлкәһе)|Хәсән]] ауылында тыуған. Һәҙиә тәүҙә үҙенең тыуған ауылында ҡыҙҙар мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда атаһы тиф ауырыуынан үлеп китә. Ун дүрт йәшлек Һәҙиәгә һаңғырау әсәһе менән дүрт ҡусты-һеңлеһен аҫрау һәм тәрбиәләү бурыстары төшә. 1920 йылдарҙа [[Һамар губернаһы]] Николаевск өйәҙе [[Диңгеҙбай]] ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{китап |автор=[[Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы|Зиннәтуллинә Х. Ш]].|заглавие=Башҡорт әҙәбиәте|место=Өфө|издательство= Китап|год=1986 й.|страниц=188|страницы=104—123|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

1921 йылда [[Һамар татар-башҡорт педагогия техникумы]]на уҡырға инә. Техникумда ул әҙәбиәткә яҡынлаша. [[Ғабдулла Туҡай]], [[М. Ғафури]], [[Ғәлиәскәр Камал]], [[Ибраһимов Ғәлимйән Ғирфан улы|Ғ. Ибраһимов]] әҫәрҙәрен яратып уҡый, рус телен өйрәнә, рус классиктары менән таныша башлай. Ләкин уға техникумды тамамларға тура килмәй. 1922 йылда хеҙмәте буйынса Мәскәүгә күсерелгән ире [[Дәүләтшин Ғөбәй Әхмәткирәй улы|Ғәбәй Дәүләтшин]] менән баш ҡалаға китә. 1923 йылдың көҙөндә Дәүләтшиндәр ғаиләһе Өфөгә ҡайта&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1924—1925 йылдарҙа Өфө педрабфагында уҡый. 1926—1927 йылдарҙа Өфөләге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге 1‑се башҡорт мәктәпкәсә балалар йортоноң педагог-тәрбиәсеһе булып эшләй&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{БЭ2013|84436}}&lt;/ref&gt;.

1932 йылда Мәскәүҙәге китап нәшриәттәре өсөн редакторҙар әҙерләү институтына уҡырға инә. Ләкин институтты тамамламаҫ элек ул Башҡортостан «Йылайыр» орлоҡсолоҡ совхозына&lt;ref&gt;{{БЭ2013|85007|«Йылайыр», а.х. предприятиеһы}}&lt;/ref&gt; урындағы «Иген фабрикаһы» исемле күп тиражлы гәзит редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп ебәрелә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ғөбәй Дәүләтшин «Йылайыр» совхозының политбүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;[https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын]&lt;/ref&gt;.

1934 йылда ул, Башҡортостан яҙыусылар делегацияһы составында, Мәскәүҙә СССР яҙыусыларының Беренсе ойошторолоу съезында ҡатнаша. 1935 йылда Һәҙиә Дәүләтшина Өфөгә ҡайта.

1935 йылда [[Башҡорт дәүләт университеты|Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инеп, уның ике курсын бик яҡшы билдәләр менән тамамлай.

1936 йылда [[Минск]] ҡалаһында үткән СССР Яҙыусылар идараһының III Пленумында ҡатнаша, «[[Ағиҙел (журнал)|Үктәбер]]» журналы редколлегияһына индерелә. [[Өфө]] ҡалаһы Ленин район Советына депутат, Советтарҙың сираттан тыш X [[Советтарҙың Бөтә Башҡортостан съезы|Бөтә Башҡортостан съезы]]на делегат итеп һайлана&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{китап |автор=[[Тимерғәле Килмөхәмәтов]] |заглавие=Әҙәбиәттең сағыу биҙәктәре|место=Өфө|издательство= Китап|год=2005|страниц=173|страницы=17—18|isbn=5-295-03546-8}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияға эләгеүе ===
1937 йылдың авгусында Ғөбәй Дәүләтшин «халыҡ дошманы» тип ҡулға алына. Тиҙҙән Һәҙиәне, «Ватан хыянатсыһы» ның ҡатыны булараҡ, институттан сығаралар. 1937 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ның НКВД хеҙмәткәрҙәре уны  ҡулға ала. Ҡулға алыу сәбәбе былай тип аңлатыла: «халыҡ дошманының ҡатыны иренең контрреволюцион эшмәкәрлеге тураһында белгән, әммә быны властарҙан йәшергән». [[НКВД]]-ның Айырым кәңәшмәһе тарафынан Һәҙиә Дәүләтшина 5 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1937—1942 йылдарҙа [[Мордовия]]лағы Темниковск ([[:ru:Темлаг|Темлаг]]) лагерында ултыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belsk.ruspole.info/node/1900|title=«Ыргыҙ» романы геройҙары һәм уларҙың прототиптары|author=[[Сөләймәнова Рима Нөғәмән ҡыҙы|Сөләймәнова Р. М]]|date=|publisher=Русское поле|access-date=2026-07-10}}&lt;/ref&gt;. Лагерь ҡайыусылар һәм тегенселәр цехына бүленә. Һәҙиә ҡайыусылар цехында эшләй. 1942 йылдың көҙөндә үпкә ауырыуы бик ныҡ көсәйгәс, ул лагерҙан азат ителә. Башҡортостанға ҡайта, уға әҙәби һәм педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла. Өфөләге ауыл хужалығы үҫемлектәрен һынап ҡарау станцияһында төнгө ҡарауылсы булып эшләй. Унан [[Һилейә (ҡасаба)|Һилейә]] станцияһында, [[Ҡыйғы районы]]нда, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаларында йәшәй; ваҡытлыса өҙөлөп торған ижад эшен дауам итә. 1935 йылда яҙа башлаған «Ялҡынлы йылдар» тигән ҙур күләмле повесы өҫтөндә эшләй. Был әҫәрҙең йөкмәткеһе ижади эш барышында киңәйә, башҡорт халҡының тарихи яҙмышын кәүҙәләндереүсе романға әйләнә. Әҫәрҙе яҙыуға Һәҙиә Дәүләтшина ун йылдан ашыу ғүмерен бағышлай һәм уны тәүҙә «Ырғыҙ буйҙары», аҙаҡ «Ырғыҙ» тип исемләй&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

1954 йылдың 5 декабрендә [[Бөрө]] ҡалаһында үпкә һәм йөрәк ауырыуынан вафат була. Оҙаҡ йылдар Һәҙиә йәбер-золомға дусар булып йәшәй, ғүмерен матди мохтажлыҡта үткәрә. 1956 йылда аҡлана&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

1967 йылда Һәҙиә Дәүләтшинаға «Ырғыҙ» романы өсөн (үлгәндән һуң) Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә&lt;ref&gt;ДӘҮЛӘТШИНА Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/8-statya/3137-d-l-tshina-i-lotfulla-y-y.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Яҙыусы үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген шиғыр яҙыу менән башлай. Уның шәхси архивында 1922 йылда яҙылған «Дача иҫтәлеге» тигән ҡулъяҙмаһы һаҡланған&lt;ref&gt;Ғәйнән Әмири иҫкәрмәһе&lt;/ref&gt;. 1931 йылдан башлап әҙәби ижад менән актив шөғөлләнә башлай, уҙенең темаһын, жанрын табырға тырыша, шиғырҙар, художестволы очерктар, нәҫерҙәр, хикәйәләр, повестар яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}&lt;/ref&gt;.

=== Башланғыс ижады ===
Һәҙиә Дәүләтшинаның башланғыс ижады оҙаҡ йылдарға һуҙылмай. 1926 йылдың 12 мартында «Башҡортостан йәштәре» гәзитендә «Һылыуҡай — пионерка» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Хикәйәлә яҙыусы башҡорт ауылы тормошона яңылыҡтың үтеп инеүен, кешеләргә яңы уй, тойғо, ҡараштар тыуыуын күрһәтергә ынтыла. Әҫәрҙең үҙәгендә «яңы кеше» — пионерка Һылыуҡай образы тора. Ул өләсәһе Төңкөлдөк әбей образына ҡаршы ҡуйыла. Яҙыусы Һылыуҡай, Төңкөлдөк әбей образдарында ике тарихи дәүер, ике яҙмыш һыҙҙаттарын биреүҙе маҡсат итеп ҡуя. Әҫәр ауыл тормошоноң һәр көнгө бер эпизодын хикәйәләүгә ҡоролған. Яҙыусы контраст алымын уңышлы ҡуллана&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

=== 30-сы йылдарҙағы ижады ===
1930 йылда «[[Айбикә (повесть)|Айбикә]]» повесының айырым бүлетәрен баҫтырып сығара. Уҡыусы һәм тәнҡитселәр тарафынан әҫәр йылы ҡаршы алына. Повесть 1936 йылда рус теленә тәржемә ителә. 1932 йылда «Башаҡтар тулҡыны» һәм «Партизан» тигән хикәйәләрен яҙа.
«Башаҡтар тулҡыны» ла ул йылдарҙағы ауыл тормошона арналған. Уның төп геройы — ауыл халҡы, колхозсы крәҫтиәндәр. Хикәйәнең нигеҙендә синфи конфликт ята. [[1934 йыл]]да «Ҡыҙылармеец Сынтимер», 1935 йылда «Еңелмәҫ батырҙар» һәм «Аҡыҡ бөртөктәре» художестволы очерктары баҫылып сыға. Очерктарҙа Башҡортостандың [[Урал аръяғы]]нда ауыр тәбиғәт шарттарында, сиҙәм ерҙәрҙе күтәреп, иген үҫтреүсе совхоз эшселәренең тормошо, көрәше кәүҙәләнә&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

1935 йылда Һ. Дәүләтшина колхоз, ауыл тормошона арналған тағы бер әҫәрен — «Һырға һабағы» тигән хикәйәһен яҙа, шул уҡ йылда «Хикәйәләр шәлкеме» исеме аҫтында тәүгә китабы сыға&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ошо йылдарҙа әҙибә үҙен шиғыр жанрында ла һынап ҡарай. 1934 йылда «Ҡыш килде», «Ҡайнар сәләм», «Ударник йыры», «Шатлыҡ тулҡындары», «8 Март», «Арыҫланбикә» тигән шиғырҙары баҫылып сыға. 1936 йылда [[Максим Горький]] менән осрашыуы хаҡында «Онотолмаҫ кеше», «Ул бер ҡасан да онотолмаҫ» тигән иҫтәлектәрен яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Әҫәрҙәренең тел байлығы, сюжет-композиция ҡоролошо һәм жанр үҙенсәлектәре күп ғалимдар тарафынан өйрәнелгән. Яҙыусының хикәйәләре, повестары һәм романы теленә хас төп сифаттар: һығылмалылыҡ, тасуирилыҡ, психологик һүрәттең теүәллеге, фольклорлылыҡ һәм этнографизм&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;:
{{Цитата|Һәҙиә Дәүләтшинаның бөтә яҙғандары ике китапҡа һыя, әммә был китаптарҙан тыш башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыу һәм үҫеү юлдарын күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Яҙыусы өлгәшкән оло ҡаҙаныш  — реалистик хикәйәләү оҫталығы  — башҡорт прозаһына профессианаль төҫ бирҙе, хикәйә, повесть, роман кеүек әҙәби жанрҙарҙың донъя әҙәбиәтендәге эстетик асылына яҡынайтты. (Тимерғәле Килмөхәмәтов)}}

=== «Ырғыҙ» романы ===
{{төп мәҡәлә|Ырғыҙ (роман)}}
«Ырғыҙ» романына автор бөтә донъя-тарихи әһәмиәткә эйә булған ваҡиғаларға бай дәүерҙе, 1902—1922 йылдарҙы, ала.

== Әҙип тураһында ==
* [http://www.youtube.com/watch?v=FBVWNF0Q22g Художественно-публицистический фильм «Хадия»]

== Хәтер ==
* Башҡортостан Республикаһында Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы булдырылған. Уға төрлө йылдарҙа яҙыусылар [[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфиә Иҙелбаева]], [[Кәтибә Кинйәбулатова]], [[Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы|Факил Мырҙаҡаев]], [[Сафуан Әлибаев]][http://bashgazet.ru/kultura-i-literatura/7165-blkk-layy-libay.html]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Әхмәтҡужин Әсхәл Әбүталип улы|Әсхәл Әхмәтҡужин]][http://www.bashinform.ru/bash/712151/] һәм [[Гүзәл Ситдиҡова]] лайыҡ булды

* [[2017 йыл]]ғы премия лауреаты Гүзәл Ситдиҡова премия аҡсаһына [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] менән берлектә республика кимәлендә үҫмерҙәр өсөн «Һәҙиә» тип аталған күләмле сәсмә әҫәрҙәр конкурсы иғлан итте. Конкурс һөҙөмтәләре [[2018 йыл]]дың мартында иғлан ителде&lt;ref&gt;Өфөлә «Һәҙиә» әҙәби конкурсына йомғаҡ яһалды [http://www.bashinform.ru/bash/1129233/]&lt;/ref&gt;
* Оло Черниговка район үҙәгендә [[Һамар]] өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға бағышлап мемориаль таҡта ҡуйылған
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] филиалында 1980 йылдан алып яҙыусының музейы эшләй
* [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның [[Бөрө]] ҡалаһындағы филиалында Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы (скульпторы Ғүмәр Мөхәмәтшин) ҡуйылған
* Яҙыусының тыуған районында шулай уҡ уға бағышлап иҫтәлекле таш урынлаштырылған
* [[Сибай]]ҙа Һәҙиә Дәүләтшинаның бюсы ҡуйылған
* [[Өфө]]лә уның исемендәге бульвар, Бөрө ҡалаһында һәм [[Баймаҡ районы]]ның Урғаҙа ауылында урам бар.

== Фотогалерея ==
&lt;gallery&gt;Возложение цветов к памятнику Х. Давлетшиной. Председатель СП РБ З. Алибаев.jpg|[[Бөрө]] ҡалаһындағы Һәҙиә Дәүләтшина бюсына БР Яҙыусылар союзы рәйесе [[Зәки Әлибаев]] сәскә һала. 2018, март
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған районында уға бағышланған иҫтәлекле таш.
File:Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.jpg|Һәҙиә Дәүләтшинаның тыуған йорто нигеҙендә.
File:Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.30.05.2016.jpg|Һәҙиә апайҙың яҡын туғаны менән осрашыу. Һамар өлкәһе.
File:В Большой Черниговке мемориальная доска писателям доска. Самарская область.jpg|Оло Черниговка район үҙәгендә Һамар өлкәһенең атаҡлы яҙыусылары [[Рәшит Ниғмәти]], [[Ғөбәй Дәүләтшин]], [[Һәҙиә Дәүләтшина]]ға, мәғариф министры [[Фатима Мостафина]]ға бағышлап ҡуйылған мемориаль таҡтаташ
File:Возложение цветов к мемориальной доске, посвященной Рашиту Нигмати, Хадие Давлетшиной, Губаю Давлетшину.jpg |Оло Черниговка район үҙәгендә  ҡуйылған мемориаль таҡтаташҡа Башҡортостан делегацияһы сәскә һала. 30.05.2015
File:Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында.jpg|thumb|Һамар өлкәһенең һабантуйында Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған стенд янында
File:Бирск. 27.03.18. Победители конкурса &quot;Хадия&quot;.jpg| Бөрө. &quot;Һәҙиә&quot; конкурсы еңеүселәре яҙыусы бюсы янында. 27.03.2018&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* Һәҙиә Дәүләтшина. Тормошо һәм ижады. 1905—1954 [төҙ. Г. Н. Ҡасҡынова]. — Өфө : Китап, 2010. — 157 бит.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Р. Н. Баимов]], Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.{{ref-ru}}
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Ғәйнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хөсәйенов Ғ.Б.]] Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит.
* [[Ғәйнуллин Миҙхәт Фазлый улы|Гайнуллин М. Ф.]], [[Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы|Хусаинов Г. Б.]] Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр.{{ref-ru}}
* Гөлнур Ҡасҡынова. Ырғыҙ буйҙарында.[http://agidel-rb.ru/nomera/2015/51/glnur-asyinova.html]
* В Большой Черниговке прошел областной башкирский праздник Йыйын http://www.samddn.ru/novosti/novosti/v-bolshoy-chernigovke-proshel-oblastnoy-bashkirskiy-prazdnik-yyyyn/

== Әҙәбиәт ==
# [[Рәшит Шәкүр]]. Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. Тулыландырылған 2-се баҫма. — Өфө, 2005.
# Башҡортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996.
# Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. [https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411225711/https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 |date=2021-04-11 }} (на рус.яз.) «Китап» нәшриәте, 1999, 108—109 с. ISBN 5-295-02294-3. ''Дом, где жила Хадия Давлетшина. Кирова улица, 5''.
# {{китап |автор=Авторҙар коллективы|ссылка=https://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMzA1NTc/Vm9zcG9taW5hbmlheV9vX0hfRGF2bGV0aGlub3k|заглавие=Һәҙиә Дәүләтшина тураһында иҫтәлектәр|место=Өфө|издательство= Китап|год=1983 й.|страниц=160|страницы=17|isbn=}}

== Һылтанмалар ==
;[[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]]ның электрон бүлегендә
* [http://ebook.bashnl.ru/dsweb/View/ResourceCollection-3520 башҡорт телендәге әҫәрҙәре]
; башҡа сығанаҡтар
* [https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедик порталы — Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214061608/https://science.openrepublic.ru/ba/articles/84436/ |date=2020-02-14 }} {{V|14|02|2020}}
* [https://vk.com/id23695184?z=video23695184_456239541%2Fb2b35054cb9ef6677b%2Fpl_wall_23695184 Һәҙиә Дәүләтшинаға арналған «Бәхетнамә» тапшырыуы. БСТ, 2019 йыл. Светлана Әбсәләмова сәхифәһенән]
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-09-04/yylayyr-yyl-ya-ma-y-t-lege-bul-yn-684968  «Йылайыр» йылъяҙмаһы өҫтәлегеҙҙә булһын ]
* {{БЭ2013|84436}}
* [https://bashgazet.ru/articles/sh-khest-r/2023-01-17/i-g-to-rolo-bild-e-3109072 Һәҙиәгә тоғролоҡ билдәһе]
[[Категория:Башҡорт яҙыусылары]]
[[Категория:Һамар өлкәһе башҡорттары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Һәҙиә Дәүләтшина]]
[[Категория:Һамар башҡорттары]]
[[Категория:Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары]]</text>
      <sha1>q3eaf5rd9cgk1h4d3y0l8x5xyhfdwmf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таштамаҡ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10226</id>
    <revision>
      <id>1301154</id>
      <parentid>1244338</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T08:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10157" sha1="a29a2o76k51ioecpsm5a46b103k5k7t" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | башкирское название         = Таштамаҡ
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Таштамак}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 53 |lat_min = 57 |lat_sec = 40
 | lon_deg                  = 55 |lon_min = 44 |lon_sec = 47
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 |размер карты страны      = 310
 |размер карты региона     = 310
 |размер карты района      = 310
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башкортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Ауырғазы районы{{!}} Ауырғазы
 | район в таблице          = 
 |вид поселения            = ауыл советы
 |поселение                = Таштамаҡ ауыл Советы (Ауырғазы районы){{!}}Таштамаҡ
 |поселение в таблице      =
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Таштамак | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Таштамак | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = сыуаштар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 453495
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80205843001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Таштамаҡ''' ({{lang-ru|Таштамаҡ}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Ауырғазы районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 561 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 453495, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80205843001.

== Географик урыны ==
Түрһәгәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
* Район үҙәгенә тиклем ([[Талбазы (Ауырғазы районы)|Талбазы]]): 11 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Аҡкүл (Ғафури районы)|Аҡкүл]]): 41 км
== Тарихы ==
[[1795 йыл]]да үткәрелгән 5-се ревизияла Таштамаҡ, икенсе атамаһы — Түбәнге Турһәғәҙе, ауылы теркәлмәй.  1811 йылда был ауылда яңы суҡындырылған 120 сыуаш асыҡланған. Тимәк, ауыл V һәм VI рәүиздәр араһында барлыҡҡа килә. [[1870 йыл]]да 49 йортта 200 кеше йәшәгән. [[XIX быуат]] башында 60 йортта 430 кеше иҫәпләнгән. Түрһәғәҙе йылғаһы буйында өс тирмән булған&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=58}}&lt;/ref&gt;. 

[[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр. 2 һыу һәм ат тирмәне булған. 1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбе, тирмән, шарап һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән&lt;ref&gt;{{БЭ2013|93921}}&lt;/ref&gt;.

== Хәҙерге осор ==
716 кеше йәшәгән Таштамаҡ ауылының үҙәк усадьбаһы. Автомобиль бәйләнеше бар&lt;ref&gt;[http://tashtamak.ru/o-selskom-poselenii О сельском поселении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220426062205/http://tashtamak.ru/o-selskom-poselenii |date=2022-04-26 }}&lt;/ref&gt;.
Бөгөн ауыл биләмәһендә «Таштамаҡ» ауыл хужалығы етештереү кооперативы, крәҫтиән-фермер хужалығы, шәхси эшҡыуар Васильев В.Н., шәхси эшҡыуар Сидоров Г.М., шәхси эшҡыуар Сидоров И.Г. эшләй, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август|| 829||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||769||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||689||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||577||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||594||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||561||290||271||51,7||48,3
|-
|}

;Милли состав
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, милләттең күпселеге - сыуаштар (92 %)&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Урамдары ==
{{Колонки|2}}
* 1 Май урамы  ({{lang-ru|улица 1 Мая}})
* 7 Ноябрь урамы  ({{lang-ru|улица 7 Ноября}})
* Йылға аръяғы  урамы  ({{lang-ru|Заречная улица}})
* Карл Маркс урамы  ({{lang-ru|улица Карла Маркса}})
* Тыныслыҡ  урамы  ({{lang-ru|улица Мира}})
* Баҫыу  урамы  ({{lang-ru|Полевая улица}})
* Фрунзе  урамы  ({{lang-ru|улица Фрунзе}})&lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/005/000095.html Госсправка сайтында урам исемдәре]&lt;/ref&gt;
{{Колонки|конец}}

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Сидоров Георгий Маркелович]] ([[21 ғинуар]] [[1961 йыл]]) — инженер, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өсөн ҡалыплашмаған ҡорамалдарҙы ғилми иҫәпләү, проектлау, эшләү һәм монтажлау өлкәһендә ғалим һәм уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы. Техник фәндәр докторы (1999), профессор (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2004). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2015) һәм Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты.

== Иҫтәлекле урындары ==
* Изге Валентина хөрмәтенә төҙөлгән ғибәҙәтхана&lt;ref&gt;[http://www.mihail-arhangel-hram.ru/index.php/en/prikhody/29-tashtamak-2 Храм в честь святой мученицы Валентины] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714134804/http://www.mihail-arhangel-hram.ru/index.php/en/prikhody/29-tashtamak-2 |date=2014-07-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Тирә-яҡ мөхит ==
* Түрһәғәҙе йылғаһы
* Бәхтиәр күле
* Моҡан күле

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://basharchive.ru/census/reviz/66112/ 1834 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/56161/ 1850 йылғы ревизия материалдары]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{ИСДБ|страница=58}}

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Ауырғазы районы ауылдары}}

[[Категория:Ауырғазы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>a29a2o76k51ioecpsm5a46b103k5k7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сурай (Мишкә районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13069</id>
    <revision>
      <id>1301108</id>
      <parentid>1185644</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="runvty72nrbldxvcs4bgbks0x9mczmb" xml:space="preserve">{{Башҡа мәғәнәләре|Сурай}}
{{ТП-Рәсәй|Сурай
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Сурай
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 55 | lat_min = 37 | lat_sec = 36
  |lon_deg = 55 | lon_min = 34 | lon_sec = 50
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Мишкә районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 984
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452350
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34749 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80243880001
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Сурай''' ({{lang-ru|Чураево}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Мишкә районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 984 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452350, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80243880001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||984||483||501||49,1||50,9
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]]): 34 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (&quot;Янаул&quot;: 86 км): 86 км

== Билдәле шәхестәр ==
* [[Мурзашев Сергей Михайлович]] (29.09.1967) — физик культура уҡытыусыһы, хәрби-ғәмәли күпбәйге (военно-прикладное многоборье) буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре&lt;ref&gt;[http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi МБОУ Марийская гимназия им. Я.Ялкайна села Чураево Мишкинского района Республики Башкортостан. Официальный сайт. ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ КОЛЛЕКТИВ. Мурзашев Сергей Михайлович - учитель физической культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171003161617/http://www.churaevo-gimnasium.ru/administratciya-i-pedagogi |date=2017-10-03 }}{{ref-ru}}{{V|22|09|2017}}&lt;/ref&gt;. 
* [[Шамратов Ефим Шамратович]] (2.03.1933), хужалыҡ эшмәкәре, 1986—1997 йылдарҙа Мишкә юл төҙөү механизацияланған күсмә колоннаһы  етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1995), райондың почётлы гражданы&lt;ref&gt;[http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 Администрация Мишкинского района. Официальный сайт. Почетные граждане. Шамратов Ефим Шамратович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824093222/http://mishkan.ru/o-rajone/pochetnye-grazhdane/shamratov-efim-shamratovich-2 |date=2017-08-24 }}{{ref-ru}}{{V|01|03|2018}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/10792-suraj-mishk-r-nynda-y-auyl}}

{{Мишкә районы ауылдары}}

[[Категория:Мишкә районы ауылдары]]</text>
      <sha1>runvty72nrbldxvcs4bgbks0x9mczmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татар Малаяҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13259</id>
    <revision>
      <id>1301152</id>
      <parentid>1290660</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:44:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16245" sha1="5t16utrd87bk8yz63qvp2bfu0uxv4z7" xml:space="preserve">{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Татарский Малояз
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Татар Малаяҙы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55 |lat_min = 12 |lat_sec = 28
 | lon_deg                  = 58 |lon_min = 9 |lon_sec = 13
 | CoordAddon               = 
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Салауат районы{{!}}Салауат районы 
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Малаяҙ ауыл Советы (Салауат районы){{!}}Малаяҙ ауыл Советы 
 | поселение в таблице      = 
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Татарский Малояз | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Татарский Малояз | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = [[татарҙар]], [[башҡорттар]] 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 452490
 | почтовые индексы         = 
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 80247835001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Татар Малаяҙы''' ({{lang-ru|Татарский Малояз}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Салауат районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы Советы үҙәге. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 586 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452490, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80247835001.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Малаяҙ]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Кропачёв (станция)|Кропачёво]]): 32 км

Татар Малаяҙы [[Йүрүҙән]] йылғаһы ҡушылдығы [[Малаяҙ (Йүрүҙән ҡушылдығы)|Малаяҙ]] йылғаһы буйында, район үҙәге [[Малаяҙ]] ауылынан төньяҡҡа табан 3 километр һәм [[Кропачёв (станция)|Кропачёво]] ([[Силәбе өлкәһе]]) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 32 километр алыҫлыҡта урынлашҡан&lt;ref&gt;{{БЭ2013|76642}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[1756 йыл]]да менән керҙәшлек килешеүе буйынса [[Себер даруғаһы]] [[Мырҙалар]] улусы башҡорттарының [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] ерҙәрендә [[типтәрҙәр]] [[Малаяҙ]] атамаһы менән хәҙерге Татар Малаяҙы ауылына нигеҙ һалған&lt;ref&gt;{{БЭ2013|76642}}&lt;/ref&gt;.

== Биләмә берәмектәренә инеүе ==
&lt;!-- {| class=&quot;wikitable mw-collapsible mw-collapsed&quot; style=&quot;width:100 %;margin:0;&quot; --&gt;&lt;!-- Төрөлөп ҡуйыла торған таблица башы --&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Теркәү йылы !! Улус, ауыл советы !! Өйәҙ, кантон, район !! Губерна, Республика !! Дәүләт
|-
| [[1757]] ||  улусы || Троицк өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй Империяһы
|-
| [[1816]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
| [[1834]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны|| Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1847]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе ||  Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1859]] || -се йорт || -се Башҡорт кантоны, Өфө өйәҙе || Ырымбур губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1895]] ||  улусы || Златоуст өйәҙе || Өфө губернаһы || Рәсәй империяһы
|-
|[[1920]] ||  улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||[[Файл:Emblem of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1978–1991), Emblem of the Russian Federation (1991–1992).svg|20px]] РСФСР
|-
|[[1926]] || Ҡаратаулы улусы || Мәсәғүт кантоны || Автономлы Башҡорт ССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1935]] || Ҡаратаулы ауыл Советы || Малаяҙ районы || Башҡорт АССР-ы ||{{СССР}} СССР
|-
|[[1941]] || Ҡаратаулы ауыл Советы|| Салауат районы|| Башҡорт АССР-ы || {{СССР}} СССР
|-
|[[1990]] || Малаяҙ ауыл Советы || Салауат районы ||[[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]] ||{{Россия}} Рәсәй Федерацияһы
|-

|-
| || || || ||
|}

== Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше ==
[[XIX быуат]] башында Яңы Малаяҙ (хәҙер — Черепанов ауылы) исемле бүлендек ауыл барлыҡҡа килгәндән һуң, Иҫке Малаяҙ булараҡ теркәлгән.

[[XIX быуат]] уртаһынан [[Малаяҙ]] тип иҫәпкә алынған.

[[1795 йыл]]да 159 кеше, [[1865 йыл]]да 85 йортта — 486 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгәндәр.

[[Малаяҙ]] ауылында [[мәсет]], училище булған.&lt;ref&gt; {{ИСДБ|страницы=528}} 528 сс.&lt;/ref&gt;

== Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше ==
[[1906 йыл|1906]] йылда [[Татар Малаяҙы]] ауылында [[1817 йыл]]да төҙөлгән [[мәсет]], 4 бакалея кибете булған.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарынан хәҙергесә — [[Татар Малаяҙы]] — тип атала.

Татар Малаяҙы ауылында 1-се һанлы Малаяҙ урта мәктәбенең филиалы — Татар Малаяҙы төп мәктәбе, [[балалар баҡсаһы]], үҙәк район дауаханаһы филиалы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар&lt;ref&gt;{{БЭ2013|76642}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
Татар Малаяҙы ауылында [[татарҙар]], [[башҡорттар]] йәшәй ([[2002 йыл|2002]]).

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||961||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||692||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||478||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||602||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||586||286||300||48,8||51,2
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ғәниев Хәбиб Абдрахман улы]] (17.12.1909—20.12.1970), генерал-майор, [[СССР|совет]] хәрби начальнигы һәм йәмәғәт эшмәкәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Ике [[Ленин ордены|Ленин]], өс [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] ордендары кавалеры.
* [[Нәҡи Иҫәнбәт]] (29.12.1899—12.09.1992), яҙыусы, Татарстандың халыҡ яҙыусыһы, шағир, драматург, прозаик, ғалим-фольклорсы һәм филолог (1986), [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1957), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1959), ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ленин (1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1969) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1980) ордендары кавалеры.
* [[Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы]] (25.08.1916—15.01.2008), [[башҡорт]] театр актёры, 1967 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы ([[1972]]).
* [[Хәбирова Ғәлимә Фәтҡулла ҡыҙы]] ([[17 август]] [[1928 йыл]]) — травматолог-ортопед-ғалим, медицина фәндәре докторы ([[1982]]. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1985), [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1969) һәм СССР уйлап табыусыһы (1986).
* [[Ғибаҙуллин Барый Ғибаҙулла улы]] (1909 й. тыуған —) — тарих фәндәре кандидаты (1947), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] ветераны, танкист, Курск дуғаһындағы алышта ҡатнашҡан, Еңеүҙе Прагала ҡаршылаған. СССР Фәндәр Академияһы Башҡорт филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән фән хеҙмәткәре, Башҡорт дәүләт медицина институтында доцент булып эшләй. Б.Һ.Әхмәҙиев, Х. А.Ғафаров менән берлектә, «На земле легендарного Салавата» китабының авторҙашы (Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988)&lt;ref&gt; Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}, 272—273 стр.&lt;/ref&gt;.
* [[Ғибаҙуллин Вәғит Ғибаҙулла улы]] (27.10.1917 й.тыуған) — 1929 й. Малаяҙ башланғыс мәктәбен тамамлаған, Лаҡлы колхоз йәштәре мәктәбендә, 1932 й. Силәбе өлкәһендәге Ялан-Ҡатай ауыл хужалығы (1933 йылдан Троицк) техникумында уҡыған. 1936 й. Башҡортостан ауыл хужалығы институтының рабфагына инә. 1941 й. институтты тамамлағандан һуң, йүнәлтмә менән Төркмәнстан Республикаһының Ташауыз техникумында уҡытырға ебәрелә. 1947 й. Коммунистар партияһы ағзаһы. 1955 й. 35-меңселәр сафында [[БАССР]]-ҙың Шишмә районындағы Будённый исемендәге колхоз рәйесе. 1961 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы етәксе кадрҙарының белемен камиллаштырыу мәктәбе директоры. 1966 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институты проректоры. 1971 йылда Мәскәүҙә Тимирязев Академияһында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай&lt;ref&gt; Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}, 182—187 стр.&lt;/ref&gt;.

== Дауахана тарихы ==

== Урамдары ==
{{Колонки|1}}
* Үҙәк урам ({{lang-ru|}} Центральная (улица)&lt;ref&gt;[https://mapdata.ru/bashkortostan/salavatskiy-rayon/derevnya-mahmutovo/ Карта д. Махмутово. Улицы]&lt;/ref&gt;{{Колонки|конец}}

== Тирә-яҡ мөхит ==
; Ер-һыу атамалары

''Тауҙар:''

''Йылғалар:''

''Шишмәләр:''

''Ялан-бесәнлектәр:''

''Таусыҡтар, түбәләр:''

''Башҡа урын-ер атамалары:''

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ҡаратаулы ырыуы

== Ауыл тураһында ваҡытлы матбуғат ==

== Әҙәбиәт ==
* Земля салаватская, земля батыра./ Автор-составитель: Сабирьянова С. Г. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2010. — 400 с.{{ref-ru}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://www.spmaloyaz.ru/page/history Официальный сайт Малоязовского сельского Совета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160606102342/http://spmaloyaz.ru/page/history |date=2016-06-06 }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|76642}}
* {{ИСДБ|страница=528}} 528 сс.
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана. Кн. 9. Уфа: Китап, 2001 — 304 с. — ISBN 5—295—02843—7{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Салауат районы ауылдары}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Салауат районы ауылдары]]
[[Категория:Проект:Башҡортостан ауылдары]]</text>
      <sha1>5t16utrd87bk8yz63qvp2bfu0uxv4z7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гешвенда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29046</id>
    <revision>
      <id>1301091</id>
      <parentid>1284543</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>43132</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:DEU Geschwenda COA.svg]] → [[File:DEU Geschwenda (Geratal) COA.svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename was not changed in the language versions because Delinker did not perform the task. ([[c:c:GR]])</comment>
      <origin>1301091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5222" sha1="8cy2ghcd8e2t256zuja4aejnmvh2yck" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Гешвенда 
 |төп исеме                                         = Geschwenda 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Geschwenda (Geratal) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 43|lat_sec     53 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 49|lon_sec  = 33 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Ральф Гротело  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 5,88  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 478  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 2114 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98716 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 021 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.geschwenda.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Гешвенда''' ({{lang-de|Geschwenda}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 2114 кеше йәшәй. [[Майҙан]]ы — 5,88 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 478 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98716 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Һылтанмалар ==
* [http://www.geschwenda.de/ Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201122429/http://www.geschwenda.de/ |date=2017-02-01 }}.

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>8cy2ghcd8e2t256zuja4aejnmvh2yck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сүриә</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65022</id>
    <revision>
      <id>1301114</id>
      <parentid>1291795</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="129125" sha1="rh5u7ljffamzup07gens0tavjascwb3" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Сүриә Ғәрәп Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{lang-ar2|لجمهورية العربية السورية}}, ''әл-Йүмһүриә әл-Ғәрәбиә әс-Сүриә''
 |Эйәлек килеш       = Сүриә
 |Флаг                    = Flag of Syria (2025-).svg
 |Герб                    = Emblem of Syria (2025–present).svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме              = Хомат ад-Дияри
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Парламент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 18|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 38|lon_min = 38|lon_sec = 0
 |region                 = SY
 |CoordScale             = 4000000
 |Картала                = Syria on the globe (Afro-Eurasia centered).svg
 |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми тел              = [[ғәрәп теле|ғәрәп]] Сир-месопотам диалекттәре төркөмө.
 |Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[17 апрель]] [[1946]]йыл&lt;br&gt; беренсе тапкыр иғлан ителгән&lt;br&gt;
[[Сентябрь]] [[1936]],&lt;br&gt; һуңынан - [[1 ғинуар]] [[1944]];&lt;br&gt; танылған [[17 апрель]] [[1946]].
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[Франция]]
 |Баш ҡала                 = [[Дамаск]]
 |Эре ҡалалар       = Алеппо, Дамаск, Хомс
 |Етәкселәрҙең вазифалары =
 |Территория буйынса урыны     = 86
 |Территория              = 185 180, шуларҙың11703 км² &lt;br&gt; [[Израиль]] баҫып алған һәм 1990 йылда &lt;br&gt;[[аннексия]]ланған
 |% һыу өҫтө            = 0,06
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 55-56
  |Халыҡ              = 19 405 000,&lt;br&gt; шуларҙың 40 меңе &lt;br&gt; [[Хермон]] тауында &lt;br&gt; территорияла йәшәй.
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2007
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 103
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[Сирия фунты|фунт]] ([[ISO 4217|SYP, 138]])
 |Домен            = [[.sy]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 963
 |Сәғәт бүлкәте            = 
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}

'''Сүриә ғәрәп Йөмһүриәте''' ''({{lang-ar|الجمهورية العربية السورية}}, аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя)'' — Яҡын Көнсығыштағы дәүләт. Көньяҡ-көнбайышта [[Ливан]] һәм [[Израиль]] менән сикләшһә, көньяҡта [[Иордания]], көнсығышта [[Ираҡ]], төньяҡта [[Төркиә]] менән сиктәш. Көнбайыштан [[Урта диңгеҙ]] ярҙарын йыуа.

Cүриәнең дөйөм халыҡ иҫәбе 20, 2 млн кеше (2009 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәләре буйынса). Ярты сүриәлеләр сөнниҙәр, шулай уҡ ярайһы ғына кимәлдә шиғыйҙар ҙа бар. Шулай уҡ исмәғилит һәм ғәләүит ағымындағы мосолмандар ҙа бар (16 %). Төрлө йүнәлештәге христиан динлеләр (10 %). Исламиттар ҙа күҙәтелә. Дәүләт теле — ғәрәп теле. [[1963 йыл]]дан алып республикала «Баас» партияһы өҫтөнлөккә эйә. Бөгөнгө Сүриә 60 йыллыҡта ҡына иҫәпләнһә лә, илдә беҙҙең эраға тиклемге 4-се быуатта уҡ [[цивилизация]] башланған. Баш ҡалаһы — Дәмәшке ([[Дамаск]]), Бедекер белдереүенсә Дәмәшке иң боронғо баш ҡалалаларҙан иҫәпләнә.

== Тарихы ==
{{main|Сүриә тарихы}}
{{Сүриә тарихы}}

=== Боронғо Сүриә ===
Сүриә цивилизацияһының тарихы, кәм тигәндә, беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡҡа барып тоташа&lt;!-- [[Археология|Археологами]] доказано, что Сирия была колыбелью большинства [[Древние цивилизации|древних цивилизаций]] мира. Индийской, китайской, египетской, шумерской?--&gt;

[[Эблаит теле]] — бөгөнгө көндә билдәле булған [[семит телдәре]]нең иң боронғоһо. 1975 йылда табылған [[Эбла]] китапханаһында төрлө кәсептәргә, ауыл хужалығына һәм сәнғәткә арналған 17 мең балсыҡ табличкалар булыуы асыҡлана. Эбланың өҫтөнлөклө рәүештә файҙаланылған кәсептәре — ағас, [[фил һөйәктәре]]н, [[ынйы]] эшкәртеү. [[Мари (ҡала-дәүләт)|Мари]], [[Угарит]] һәм [[Дура-Европос]] — дәүерҙең элек-электән билдәле ҡалаларына ҡарай.

[[Файл:Syria bosra theater.jpg|thumb|left| в [[Босра|Босралағы]] [[Рим театры]]]]
Беҙҙең эраға тиклем XXIII быуатта Эбланы [[Аккад]] яулап ала, баш ҡалаһы тулыһынса емертелә. Артабан Сүриә территорияһына [[ханаан]] ҡәбиләләре баҫып инә, улар күп һанда ваҡ дәүләттәр ойоштора&lt;ref name=&quot;kr_history&quot;&gt;{{Кругосвет|url=https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/SIRIYA.html?page=0,15|title=История Сирии}}&lt;/ref&gt;. За период между вторжением Ханаан ҡәбиләләренең баҫып инеүе һәм беҙҙең эраға тиклем 64 йылда Сүриәне [[Рим империяһы]] яулап алыуы араһындағы дәүерҙә уның территорияһы эҙмә-эҙлекле рәүештә [[гиксостар]], [[хеттар]], [[Боронғо Мысыр|мысырлылар]], [[арамейҙәр]], [[Ассирия|ассириялылар]], [[вавилон]]дар, [[фарсылар]], [[Боронғо Македония|боронғо македонлылар]], эллинлы [[Селевкиҙар дәүләте|Селевкиҙар державаһы]], [[Бөйөк Әрмәнстан]] [[Бөйөк Тигран]] властары ҡулында була.

Беҙҙең эраға тиклем XVI быуаттан Сүриәнең көньяғында электән [[Фирғәүен|Мысыр фирғәүендәренә]] буйһонған&lt;!-- ?--&gt; [[Дамаск]] ҡалаһы була&lt;ref name=&quot;kr_history&quot; /&gt;.

Сүриә христиандар тарихында ла мөһим урын алып тора, — [[Библия|Библияға]] ярашлы, [[Павел (апостол)|Павел]] Дамаск ҡалаһына китеп барған юлда [[Христианлыҡ|христиан динен]] ҡабул итә, шунан һуң Христос уҡыусылары беренсе тапҡыр христиандар тип атала башлаған [[Антиохия|Антиохияла]] йәшәй (см. [[Деяния святых апостолов|Деяния Апостолов]]).

=== Ислам хакимлығы ===
[[Файл:Syria, Damascus, The Umayyad Mosque.jpg|thumb|left|[[Мечеть Омейядов|Дамаскиҙағы Ҙур мәсет]]]]
[[Файл:Citadel of Aleppo.jpg|thumb|right|&lt;center&gt;[[Алеппо (крепость)|Алеппо ҡәлғәһе]]&lt;/center&gt;]]
[[Омейяды|Омейядтар]] дәүерендә [[Дамаск]] [[Ғәрәп хәлифәлеге|Ғәрәп хәләфилегенең]] баш ҡалаһына әүерелгәндән һуң, 661 йылда, Сүриәлә [[Ислам]] нығына. Был осорҙа Хәлифилек [[Пиреней ярымутрауы|Пиреней ярымутрауынан]] алып [[Үҙәк Азия|Үҙәк Азияға]] тиклемге территорияны биләгән ҡеүәтле дәүләт була. Дамаск бөтә [[ғәрәп донъяһы|ғәрәп донъяһы]] өсөн, VIII быуатта уҡ донъялағы иң эре ҡалаларҙың береһе булараҡ, мәҙәни һәм иҡтисади үҙәккә әйләнә. 750 йылда Омейядтарҙы [[Аббасиды|Аббасидтар]] династияһы властан бәреп төшөрә, шунан һуң Хәлифәлектең баш ҡалаһы [[Багдад]]ҡа күсә.

XII быуатта Сүриә территорияһында йөҙ йылдан кәмерәк дәүерҙә йәшәп ҡалған [[тәре йөрөтөүселәр]] дәүләте хасил була. [[XIII быуат]]тан Дамаск [[Мәмлүк султанаты|Мәмлүктәр империяһының]] провинцияһы үҙәгенә әйләнә. 1400 йылда Сүриә [[Тимериҙәр]] яғынан баҫҡынсылыҡҡа дусар була. [[Аҡһаҡ Тимер]] мәмлүктәр отрядтарын тар-мар итә, Дамаскиҙы емерә һәм уның бөтә байлығын [[Самарканд]]ҡа алып сыға. 1517 йылда Сүриә 4 быуатҡа [[Ғосман империяһы]] составына инә.

[[Беренсе донъя һуғышы]] алдынан Сүриәнең хәҙерге территорияһы Ғосман империяһының өс виләйәте — Бейрут, Алеппо һәм Дамаск (Сүриә) составына инә. Хәҙерге Сүриәнең көнсығыштағы кеше аҙ йәшәгән һәм күбеһенсә сүллек булған өлөшөн үҙәге [[Дейр-эз-Зор]]ҙа урынлашҡан үҙаллы Зор санжагы биләп тора. Зор санжагы территорияһы яҡынса 2014—2017 йылдарҙа [[ИГИЛ|Ислам дәүләте]] тарафынан контролдә тотолған территория менән тап килә&lt;ref&gt;Сирийский рубеж. Авторский коллектив: М. С. Барабанов, А. Д. Васильев, С. А. Денисенцев, А. В. Лавров, Н. А. Ломов, Ю. Ю. Лямин, А. В. Никольский, Р. Н. Пухов, М. Ю. Шеповаленко (редактор). С предисловием С. К. Шойгу и послесловием С. В. Лаврова. М.: Центр анализа стратегий и технологий, 2016. — 184 с. Глава 1. Сирийское государство во второй половине XX — начале XXI веков.&lt;/ref&gt;.

=== Француз мандаты ===

[[Беренсе донъя һуғышы]]нда еңелгәндән һуң [[Ғосман империяһы]] тарҡала, ә уның күп кенә биләмәләре баҫып алына. 1920 йылда үҙәге Дамаскиҙа урынлашҡан [[Сүриә ғәрәп короллеге]] булдырыла. [[Хашимиттар]] династияһынан [[Фейсал I|Фейсал]] король тип иғлан ителә, аҙаҡ ул [[Ирак]] короле була. Ләкин Сүриәнең бойондороҡһоҙлоғо әллә ни оҙаҡ ваҡыт дауам итә алмай. Бер нисә айҙан һуң [[Франция-Сирия һуғышы|француз армияһы Сүриәне баҫып ала]], [[23 июлдә]] Мейсалун артылышы янындағы алышта Сүриә ғәскәре еңелә.

1922 йылда [[Милләттәр Лигаһы]] Ғосман империяһының [[Бөйөк Британия]] һәм [[Франция]] тарафынан баҫып алынған ерҙәрен законлаштырып ҡуйырға ҡарар итә. Бөйөк Британия 1917 йылда Ғосман империяһының бер өлөшөнә — «[[Палестина (историческая область)|Палестина]]» төбәгенә баҫып инә. 1922 йылда туранан-тура оккупация режимын Милләттәр Лигаһынан [[Палестинала Британия мандаты|Мандатына]] ярашлы административ идаралыҡ итеүгә алмаштыра. Аҙаҡ Палестина бүленә. Унан Иордан йылғаһының көнсығыштағы ерҙәре бүленә, һәм унда Бөйөк Британия протектораты аҫтында Трансиордания барлыҡҡа килтерелә.
[[Файл:Санремо 1920.png|thumb|right|&lt;center&gt;1920 йылдағы төбәк&lt;/center&gt;]]
Үҙ сиратында Франция 1922 йылда Милләттәр Лигаһынан Сүриә территорияһына Мандат ала&lt;ref name=&quot;WDL&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.wdl.org/ru/item/400/|title=Отчет комиссии, которой было поручено изучить границу между Сирией и Ираком|website=[[World Digital Library]]|date=1932|accessdate=2013-07-08|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Hz0bigEZ?url=https://www.wdl.org/ru/item/400/#|archivedate=2013-07-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 1926 йылда Мандат бирелгән был территория [[Ливан]] һәм Сүриәгә бүленә.

1926 йылда Ливанда Франция мандатын раҫлаған һәм президент һәм бер палаталы парламент һайлауҙы күҙҙә тотҡан ил [[Ливан конституцияһы|конституцияһы]] индерелә&lt;ref name=&quot;kr_history&quot; /&gt;.

1936 йылда Сүриә менән Францией араһында Сүриәнең бойондороҡһоҙлоғон күҙҙә тотҡан килешеү төҙөлә, ләкин 1939 йылда Франция уны ратификациялауҙан баш тарта. 1940 йылда Францияның үҙенә [[Өсөнсө рейх|немец]] ғәскәрҙәре баҫып инә, һәм Сүриә [[Виши режимы]] (губернатор-генерал [[Денц, Анри|Анри Денц]]) контроленә күсә. Нацистар Германияһы, Британия Ирагында премьер-министр [[Рәшид Али әль-Ғайлани|ҒГайланиҙың]] [[Ирак операцияһы|бола]] ҡуптарыуына өлгәшеп, Сүриәгә үҙенең Хәрби һауа көстәре подразделениеларын ебәрә.

1941 йылдың июнь — июлендә Британия ғәскәрҙәре башында генералдар [[Шарль де Голль]] һәм [[Жорж Катру]] торған [[Һуғышыусы Франция|Ирекле Францияның]] подразделениелары ярҙамында Денц ғәскәрҙәре менән ҡан ҡойғос кофликт барышында Сүриәне биләй. Генерал де Голль үҙенең хәтирәләрендә, Ирак, Сүриә һәм Ливандағы ваҡиғалар туранан-тура Германияның [[Греция|Грецияға]] (шул иҫәптән  [[Крит]]) утрауына, [[Югославия|Югославияға]] һәм СССР-ға баҫып инеү буйынса пландарына бәйле, сөнки улар алдарына союздаштарҙың ҡораллы көстәрен икенсел хәрби хәрәкәттәргә йүнәлтеү бурысын ҡуя, тип туранан-тура атап үтә.

Франция, [[Икенсе донъя һуғышы|Икенсе донъя һуғышы]] тамамланғансы үҙ ғәскәрҙәрен Сүриә территорияһында ҡалдырып, 1941 йылдың 27 сентябрендә Сүриәгә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1945  йылдың 26 ғинуарында Сүриә [[Нацистик Германия|Германияға]] һәм [[Япония|Японияға]] һуғыш иғлан итә. 1946 йылдың апрелендә СССР-ҙың баҫымы һәм АҠШ-тың ҡаршылығы аҫтында [[Францияның Ҡораллы Көстәре|француз ғәскәрҙәре]] Сүриәнән сығарыла&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url = https://ricolor.org/rz/siria/2/ist/1/ |deadlink = yes |title = Исторические традиции российско-сирийских отношений. В. Е. Донцов — ИСТОРИЧЕСКИЕ ПАРАЛЛЕЛИ — СИРИЯ И РОССИЯ — Сирия — Русское Зарубежье — Россия в красках |accessdate = 2016-06-16 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20160807233633/https://ricolor.org/rz/siria/2/ist/1/ |archivedate = 2016-08-07 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Сүриә хөкүмәте тиҫтәләгән йылдарп буйына СССР менән бәйләнештә була.

=== Яңы тарихы ===
Бойондороҡһоҙ Сүриәнең президенты итеп [[Ғосман империяһы]] осоронда уҡ илдең бойондороҡлоғо өсөн көрәшеүсе Шукри әл-Куатли тәғәйенләнә. 1947 йылда Сүриәлә парламент эшләй башлай. Төп сәйәси көстәр булып Сүриә социаль милләтселек партияһы, Ғәрәп социалистик яңырыу партияһы һәм ул саҡта йәшерен рәүештә эшләгән Сүриә Коммунистар партияһы тора. Сүриә социаль милләтселек партияһы &quot;социаль дәүләттең&quot; фашистик идеологияһын йөрөтөүсе була, антисемитизм һәм нацистарға симпатия менән айырылып тора. Күп кенә нацист енәйәтселәре Сүриәлә йәшерен урын таба һәм уның махсус хеҙмәттәренә нигеҙ һала.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Хлюстов М. В.|заглавие=От мира до войны.  Очерк политической истории Сирии в ХХ и начале XXI века. Аналитический доклад|ссылка=http://csef.ru/index.php/ru/novosti/5911-tanki-v-sovremennykh-konfliktakh-obzor-primeneniya-os-novnykh-boevykh-tankov-za-poslednie-20-let|место=М.|издательство=Центр стратегических оценок и прогнозов|год=2013|страницы=18|издание=|archivedate=2014-07-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140706110013/http://www.csef.ru/index.php/ru/novosti/5911-tanki-v-sovremennykh-konfliktakh-obzor-primeneniya-os-novnykh-boevykh-tankov-za-poslednie-20-let}}&lt;/ref&gt;

1947 йылдың 27 ноябрендә БМО Фәләстинде бүлеү тураһында ҡарар ҡабул  иткәндән һуң Сүриәлә йәһүдтәрҙе ҡырыу башлана. 2,5 мең йыллап Алеппола йәшәгән һәм шул мәлдә 6 меңдән 7 меңгә тиклем йәһүд иҫәпләгән ҡалала 1947 йылдың 1 декабрендә 150 йорт, 5 магазин һәм 10 синагога емертеүгә дусар ителә. 8-ҙән алып 75-кә тиклем йәһүд үлтерелә, бер нисә йөҙ йәһүд яралана. Ошондай ҡыйралыштан һуң күп кенә йәһүдтәр ҡаланан Төркиәгә һәм Ливанға, буласаҡ Израиль территорияһына һәм АҠШ-ҡа ҡаса. 1900 йылда 50 меңгә тиклем кеше иҫәпләнгән йәһүд общинаһы Сүриәлә 1948 йылда 30 меңгә тиклем кәмей. 1948 йылда ла йәһүдтәрҙе ҡырыу дауам итә, һөҙөмтәлә йәһүдтәр тулыһынса Сүриәнән Израиль, АҠШ һәм Көньяҡ Америка илдәренә ҡасырға мәжбүр була. Әлеге ваҡытта Дамаскта һәм Латакияла 100-ҙән кәмерәк Сүриә йәһүдтәре йәшәй.

Артабан, сәйәси тотороҡһоҙлоҡ, [[Сүриәлә граждандар һуғышы|хәрби хәрәкәттәр]] һәм Сүриәгә ҡарата индерелгән сауҙа-иҡтисади санкциялар ил иҡтисады торошон насарайтыуға килтерә.

1948 йылда Сүриә армияһы сикләнгән рәүештә [[Ғәрәп илдәре лигаһы|Ғәрәп дәүләттәре лигаһы]] башлаған ғәрәп-израиль һуғышында ҡатнаша. Һуғыш тамамланғандан һуң ил парламентында хөкүмәтте компетентһыҙлыҡта һәм финанс сараларын үҙләштереүҙә ғәйепләүҙәр яңғырай башлай, шуға ла хөкүмәт отставкаға китергә, ә хәрбиҙәр илдә ғәҙәттән тыш хәл индерергә мәжбүр була. Власҡа полковник Хөсни аз-Займ килә, ул 1930 йыл конституцияһын ғәмәлдән сығара, сәйәси партияларҙың эшен тыя һәм аҙаҡ килеп үҙен президент тип иғлан итә&lt;ref name=&quot;kr_history2&quot;&gt;{{Кругосвет|url=https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/SIRIYA.html?page=0,15|title=История Сирии}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Adib_Chichakli.jpg|мини|Адиб аш-Шишакли, президент]]
1949 йылдың 14 авгусында әз-Займ үлтерелә, һәм власть полковник Сами Хинауиға күсә, ул граждандар режимын тергеҙә. Яңы конституцияны ҡабул итеү өсөн Халыҡ Советы һайлана, уның күпселеге Милли партияның Ираҡ менән союз яҡлы Халеб бүлексәһе ағзаларынан тора. Ираҡ менән сәйәси союз идеяһы лидеры Адиб аш-Шишакли  булған хәрбиҙәр араһында ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, һәм 19 декабрҙә Хинауи вазифаһынан төшөрөлә. 1950 йылдың 5 сентябрендә яңы конституция ғәмәлгә индерелә, уның буйынса Сүриә парламент республикаһы булып китә. Әммә 1951 йылдың ноябрендә конституция ғәмәлдән сығарыла, ә ил парламенты таратыла. 1953 йылда Шишакли яңы конституция тексын иғлан итә, һәм референдумдан һуң президент була.

1954 йылдың февралендә илдә власҡа Хашим Бей Хәлид Әл-Атасси етәкселегендәге хәрби-гражданлыҡ коалицияһы килә, ул 1950 йылғы конституцияны кире ҡайтара. 1954 йылда һайлауҙар йомғаҡтары буйынса парламентта күпселек урындарҙы сәнәғәттә һәм [[Ауыл хужалығы|ауыл]] хужалығында кардиналь үҙгәртеп ҡороуҙар талап иткән Ғәрәп социалистик яңырыу партияһы ала. 1955 йылдағы һайлауҙарҙа [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Сәғүд]] Ғәрәбстаны һәм парламенттағы [[Консерватизм|консерваторҙар]] ярҙамында Шукри әл-Куатли ил президенты итеп һайлана.

1956 йылдың 15 мартында Сүриә, [[Мысыр]] һәм [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] араһында [[Израиль дәүләте|Израиль]] агрессияһына ҡаршы коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеү төҙөлә.

1956 йылдың ноябрендә, Суэц кризисының туранан-тура һөҙөмтәһе булараҡ, Сүриә [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] менән килешеүгә ҡул ҡуя. Был хөкүмәттә хәрби техникаға алмашҡа коммунистик йоғонто өсөн таяныс нөктәһе була. [[Төркиә]] Сүриәнең хәрби техникаһы көсөнөң артыуына борсола, сөнки Сүриәнең Искендерунды кире ҡайтарырға маташыуы ихтимал, тип фаразлай. Тик Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы ҡыҙыу бәхәстәр генә һуғыш хәүефен туҡтата.&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=A Study of Crisis|издательство=[[University of Michigan Press]]|год=1997|страницы=345—346|isbn=0-472-10806-9|ref=Brecher|автор=Brecher, Michael; Jonathan Wilkenfeld}}&lt;/ref&gt;

==== Берләшкән Ғәрәп Республикаһы ====
1958 йылдың 22 февралендә, панғәрәп хәрәкәтенең популярлығы тулҡынында, Сүриә менән [[Мысыр]] үҙәге [[Ҡаһирә|Ҡаһирәлә]] урынлашҡан Берләшкән Ғәрәп Республикаһына берләшә. Яңы дәүләттең президенты Мысыр лидеры Ғәмәл Әбдел Насер була, әммә сүриәлеләр ҙә шулай уҡ бик күп мөһим вазифалар биләй. Ләкин тиҙҙән Насер Сүриәнең бөтә сәйәси партияларын тарата. Сүриәлә ауыл хужалығын, ә һуңынан сәнәғәтте һәм банк секторын масштаблы национализациялау башлана. Яңы дәүләттең барлыҡҡа килеүен [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] етәкселеге хуплай: Берләшкән Ғәрәп Республикаһына кредиттар бирелә, шулай уҡ СССР-ҙың илленән ашыу индустриаль төҙөлөш проектында ҡатнашыуы тураһында иғлан ителә.&lt;ref name=&quot;svp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://svpressa.ru/post/article/133208/|title=«От Асада до Асада»|access-date=2019-11-28|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128021011/https://svpressa.ru/post/article/133208/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Сүриәлә әкренләп илдәрҙең берләшеүенә ризаһыҙлыҡ көсәйә бара. Сүриәлеләр, бөтә алдынғы позицияларҙы мысырҙар биләй, ә улар ҡыҫырыҡланған хәлдә ҡалған, тип иҫәпләй. Тиҙҙән ризаһыҙлыҡ асыҡ фетнәгә күсә: 1961 йылдың 28 сентябрендә [[Дамаск|Дамаскта]] офицерҙар төркөмө етәкселегендә дәүләт түңкәрелеше була; мысырҙар ҡаршылыҡ хәрәкәтен баҫтырырға тырыша, әммә уңышһыҙлыҡҡа тарый&lt;ref name=&quot;svp3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://svpressa.ru/post/article/133208/|title=«От Асада до Асада»|access-date=2019-11-28|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128021011/https://svpressa.ru/post/article/133208/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Мамун Кузбари етәкселегендә милли хөкүмәт булдырыла&lt;ref name=&quot;svp2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://svpressa.ru/post/article/133208/|title=«От Асада до Асада»|access-date=2019-11-28|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128021011/https://svpressa.ru/post/article/133208/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, Берләшкән Ғәрәп Республикаһы 3,5 йыл ғына йәшәп ҡала&lt;ref name=&quot;svp&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svp&quot; /&gt;.

====Сүриә Ғәрәп Республикаһы====
[[Файл:Golan Hospital.jpeg|thumb|[[БМО]]-ның (Голан бейеклектәре) буфер зонаһында [[Кунейтра|Кунейтрела дауаханының емерелгән бинаһы]]. 2006 йыл]]
Сүриә конфедерацияһынан сыҡҡандан һуң илде либерал Нәзим әл-Кудси етәкләй. Ул күп кенә национализацияланған предприятиеларҙы элекке хужаларына кире ҡайтара. 1962 йылдың 28 мартында илдә шул уҡ армия офицерҙары төркөмө етәкселегендә яңынан түңкәрелеш була. Әл-Кудси һәм уның премьер-министры ҡулға алына. 5 көндән һуң элекке режим яҡлылар ваҡытлы хөкүмәтте ҡыйрата, һәм Әл-Кудси ҡабаттан ил президенты була.

1963 йылдың 8 мартында Сүриәлә ҡабаттан хәрби түңкәрелеш була, уның һөҙөмтәһендә власҡа Ғәрәп социалистик яңырыу партияһы (ПАСВ) килә. 1964 йылда яңы конституция ҡабул ителә, унда ПАСВ-тың төп роле нығытыла. Радикаль социалистик реформалар башлаған Әмин Хафез илгә етәкселек итеүҙе үҙ ҡулдарына ала. Атап әйткәндә, хужалыҡтың төп тармаҡтары яңынан национализациялана. 1966 йылдың 23 февралендә 4 йыл эсендә бишенсе тапҡыр Сәләх Джадид һәм Хафез әл-Асад етәкселегендә түңкәрелеш ойойшторола. Әмин әл-Хафез ҡолатыла, әммә ПАСВ власта ҡала, һәм Сүриәнең социалистик йүнәлештә үҫеше, дөйөм алғанда, үҙгәрешһеҙ ҡала.

1967 йылда Алты көнлөк һуғыш барышында Голан бейеклектәре Израиль тарафынан оккупациялана. Израиль авиацияһы снарядтары һуғыш барышында иҡтисадҡа ҙур зыян килтерә. Һуғыштан һуң сәнәғәтте тергеҙеүҙе тәьмин итеүгә һәләтһеҙлеге арҡаһында, 1968 —1969 йылдарҙа хөкүмәткә ҡаршы акциялар башлана&lt;ref name=&quot;kr_history&quot; /&gt;. 1970 йылдың ноябрендә Хафез әл-Асад етәкселегендәге ПАСВ-та &quot;төҙәтеү хәрәкәте&quot; һөҙөмтәһендә Сәләх Джадид властан ситләтелә. Шулай итеп, Сүриә Яҡын Көнсығышта Советтар Союзының төп союздашына әйләнә{{нет АИ|1|03|2016}}. СССР Сүриәгә иҡтисадты һәм ҡораллы көстәрҙе модернизациялауҙа ярҙам күрһәтә.

1973 йылда Сүриә башҡа ғәрәп дәүләттәр менән бергә Израилгә һөжүм итә. Израилде ғәрәптәр тар-мар итә алмай, һәм 18 көндән һуң һуғыш туҡтатыла. БМО Именлек Советы ҡарары буйынса 1973 йылда һуғыш тамамланғандан һуң Израиль менән Сүриәне айырып торған буфер зонаһы булдырыла. Әлеге ваҡытта Голан бейеклектәре Израиль контроле аҫтында, әммә Сүриә уларҙы кире ҡайтарыуҙы талап итә.

1976 йылда Ливан хөкүмәте үтенесе буйынса Сүриә ғәскәрҙәре был илгә граждандар һуғышын туҡтатыу маҡсатында инә. Һуғыш 1990 йылда тамамлана, Ливанда Сүриә менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙә булған хөкүмәт урынлаштырыла. Сүриә ғәскәрҙәре Ливанды 2005 йылда, Ливан премьер-министры Рафиҡ Харири үлтерелгәндән һуң ғына ташлап китә&lt;ref name=&quot;GlobalSecurity&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/wmd/world/syria/hama.htm |title=Hama |publisher=GlobalSecurity.org |accessdate=2009-11-14 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407203538/https://www.globalsecurity.org/wmd/world/syria/hama.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Сүриә 1980-1988 йылдарҙағы Иран-Ираҡ һуғышында Иран яҡлы була.

[[Файл:Aleppo 03.jpg|thumb|&lt;center&gt;[[Халеб|Алеппо]] ҡалаһына күренеш, 2010 йыл.&lt;/center&gt;]]
1976-1982 йылдарҙа илдә исламсыларҙың хакимлыҡ итеүсе Баас партияһына ҡаршы ҡораллы көрәше йәйелдерелә, ул күмәк сығыштар һәм террористик акттар менән оҙатыла. Ваҡиғалар ислам ихтилалдары тип атала. Ихтилал башында &quot;Мосолман туғандар&quot; (Братья-мусульмани) сөнни ойошмаһы тора. 1982 йылдың февралендә Хамалағы үлтерештәр төп ваҡиға булып тора, уның барышында Сүрия армияһы ҡаланы бомбаға тота, шунан һуң оппозицияның төп таянысы булған Хама ҡалаһы штурм менән яулана. Төрлө баһалар буйынса был һуғышта 17 меңдән 40 меңгә тиклем кеше, шул иҫәптән 100 һалдат һәләк була&lt;ref name=&quot;GlobalSecurity&quot;/&gt;.

2000 йылдың 10 июнендә ил менән 30 йыл самаһы етәкселек иткән Хафез әл-Асад вафат булғандан һуң, референдум йомғаҡтары буйынса уның улы Башар әл-Асада президент итеп һайлана.

2002 йылда баҫылып сыҡҡан АҠШ Дәүләт депатаментының докладында Сүриә терроризмды яҡлаусы дәүләт тип атала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.people.com.cn/200205/22/rus20020522_60807.html |title=США обнародовали «Доклад о международном терроризме в 2001 году» Жэньминь Жибао |access-date=2013-08-28 |archive-date=2014-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107204150/http://russian.people.com.cn/200205/22/rus20020522_60807.html |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204150/http://russian.people.com.cn/200205/22/rus20020522_60807.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. 2003 йылда Ираҡҡа коалиция көстәренең баҫып инеүен тәнҡитләгән өсөн АҠШ Сүриәне терроризмды яҡлауҙа ғәйепләй һәм уға санкциялар һала[13].

Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://txt.newsru.co.il/mideast/31oct2006/sbun.html |title=ООН: Сирия продолжает снабжать «Хизбаллу» оружием |access-date=2012-03-14 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208082317/http://txt.newsru.co.il/mideast/31oct2006/sbun.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;, 2006 йылда Израиль-Ливан һуғышы барышында Сүриә Хезболланы ҡорал менән тәьмин итеп тора[14].

2007 йылдың 27 майында референдум барышында Башар әл-Асад яңы ете йыллыҡ президент мөҙҙәтенә һайлана. Уны һайлаусыларҙың 97,62 проценты хуплай.

РФ-ның Сит ил эштәре министрлығы башлығы урынбаҫары һүҙҙәре буйынса, РФ менән Сүриәнең ике яҡлы мөнәсәбәттәре сәйәсәтте, иҡтисадты, инвестициялар өлкәһен һәм мәҙәниәтте үҙ эсенә ала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/world/20150513/1064158492.html |title=Замглавы МИД РФ: отношения России и Сирии основаны на взаимном доверии — РИА Новости |access-date=2019-11-28 |archive-date=2017-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819191857/https://ria.ru/world/20150513/1064158492.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылға ҡарата Сүриәлә 75 — 100 мең Рәсәй Федерацияһы гражданы йәшәй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://svpressa.ru/society/article/50148/ |title=«Адмирал Кузнецов» постоит за Сирию — Общество — Свободная Пресса — svpressa.ru |access-date=2019-11-28 |archive-date=2018-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181229220514/https://svpressa.ru/society/article/50148/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Тиҫтә йылдар буйына хөкүмәт кимәлендәге төрлө өлкәләрҙә хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр ғәмәлдә була&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://ria.ru/culture/20100321/215607373.html |title=Сирия и Россия подписали Программу культурного сотрудничества — РИА Новости |access-date=2019-11-28 |archive-date=2018-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705204141/https://ria.ru/culture/20100321/215607373.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Сүриә Ҡурдистанын Сүриәнең бер өлөшө тип иҫәпләй һәм 2016 йылдан РФ-та Сүриә курдтарының йәмәғәт ойошмаһы асыла.

XIX быуаттан алып Рәсәй Сүриәнең тышҡы сауҙа әйләнешендә дүртенсе урынды биләй.[19]

==== Сүриәләге Граждандар һуғышы (2011 йылдан) ====
Яҡын Көнсығышта барған [[Ғәрәп яҙы|революциялар]] Сүриәгә лә күсә. 2011 йылдың мартында илдең көньяғындағы Даръа ҡалаһында, ә һуңынан илдең башҡа ҡалаларында булған режимды үҙгәртеүҙе талап итеп сығыш яһай башлайҙар.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://meast.ru/news/o-situatsii-v-sirii-besporyadki-v-daraa|title=О ситуации в Сирии: беспорядки в Дараа|accessdate=2011-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130720002331/http://meast.ru/news/o-situatsii-v-sirii-besporyadki-v-daraa|archivedate=2013-07-20|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130720002331/http://meast.ru/news/o-situatsii-v-sirii-besporyadki-v-daraa |date=2013-07-20 }}&lt;/ref&gt; Был сығыштар күбеһенсә йома намаҙҙарынан һуң башлана, шуға ла улар &quot;йома революцияһы&quot; тип атала. Төрлө талаптар ҡуйыла, хөкүмәттең отставкаһынан режим ҡолатылғанға тиклем. Был ваҡиғалар менән бәйле ил етәкселеге етди үҙгәрештәргә күсә: ғәҙәттән тыш хәл тураһындағы законды, киң мәғлүмәт саралары һәм сәйәси партиялар тураһындағы закондарҙы ғәмәлдән сығара, демократик реформалар тураһында белдерә.

2012 йылдың 11 декабрендә мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, АҠШ Башар Асадты Сүриә лидеры итеп ҡабул итмәй һәм ҡораллы оппозицияға (Сүриә милли коалицияһы) ставка яһай.&lt;ref&gt;{{Cite web|subtitle=2012-12-12|url=https://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/|title=США признали Сирийскую национальную коалицию|access-date=2013-01-10|deadlink=no|archive-date=2012-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121214201831/http://lenta.ru/news/2012/12/12/recognize/}}&lt;/ref&gt;

2014 йылдың 3 июнендә, Сүриәлә 1963 йылда власҡа &quot;Баас&quot; партияһы килгәндән алып, дәүләт башлығын беренсе тапҡыр һайлауҙар үтә, уларҙа Башар Асад өсөнсө мөҙҙәткә ҡабаттан һайлана.

2014 йылдың йәйенә илдең көнсығыш өлөшө Ислам дәүләте хакимлығы аҫтында була, ул Сүриә һәм Ираҡ территорияларының бер өлөшөндә хәлифәлек булдырылыуын иғлан итә, баш ҡалаһы Ракка&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сирийские исламисты казнили 56 солдат армии Асада|url=https://lenta.ru/news/2015/09/19/syrian_massacre/|access-date=2018-01-08|archive-date=2016-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101042231/http://lenta.ru/news/2015/09/19/syrian_massacre/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; була.

2015 йылдың апреленә хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә 3,9 миллион Сүриә кешеһе үҙ илен ташлап китә, тағы ла 7,6 миллионы — ил эсендә күсенгән кешеләр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unocha.org/syria|title=Syria — OCHA|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912160422/https://www.unocha.org/syria|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Ҡасаҡтар башлыса Мысырҙа, Иорданияла, Ливанда һәм Төркиәлә үҙҙәренә урын таба, 200 мең самаһы кеше Европа дәүләттәренә күсеп китә&lt;ref&gt;[https://reliefweb.int/node/931281 Syrian refugees Inter-agency Regional Update (6 April 2015) — Syrian Arab Republic — ReliefWeb]&lt;/ref&gt;, шуның арҡаһында 2015 йылдың июнендә Евросоюз сиктәрендәге мигранттар һаны бик артып китә. Властар территорияларға контроллек итеүҙе тергеҙә барыуы арҡаһында, ҡасаҡтар тыуған илдәренә ҡайта башлай, 1 — 1,7 млн. тирәһе ҡасаҡ ҡайтырға риза&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unocha.org/syria|title=Syria — OCHA|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912160422/https://www.unocha.org/syria|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://reliefweb.int/node/931281 Syrian refugees Inter-agency Regional Update (6 April 2015) — Syrian Arab Republic — ReliefWeb]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.finmarket.ru/database/news/4087693|title=Число мигрантов, прибывающих в Европу, бьёт все рекорды — ИА «Финмаркет»|access-date=2015-08-19|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924013306/http://www.finmarket.ru/database/news/4087693|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/syria/20180811/1526370302.html?referrer_block=index_archive_1|title=В Сирию хотят вернуться более 1,7 миллиона беженцев — РИА Новости, 11.08.2018|access-date=2018-08-12|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812053438/https://ria.ru/syria/20180811/1526370302.html?referrer_block=index_archive_1|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/obschestvo/5448522|title=Вернувшиеся в пригороды Дамаска из Ливана беженцы трудоустраиваются на сельхозпредприятия — Общество — ТАСС|access-date=2019-11-28|archive-date=2019-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402175533/https://tass.ru/obschestvo/5448522|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/syria/20180808/1526162495.html|title=Возвращение беженцев в Сирию и роль России: мнение иорданского депутата — РИА Новости, 08.08.2018|access-date=2018-08-12|archive-date=2018-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811233843/https://ria.ru/syria/20180808/1526162495.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда бер нисә етди еңелеүҙән һуң (Идлиб һәм [[Пальмира|Пальмир]] ҡалаларын юғалтыу, шулай уҡ Абу-эд-Духур авиабазаһын баҫып алыныуы) сентябрь аҙағында рәсми Дамаск РФ-ҡа хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. 30 сентябрҙә Рәсәй рәсми рәүештә Сүриәгә бер нисә тиҫтә самолеттан һәм вертолеттан һәм тәьмин итеү подразделениеларынан торған авиация төркөмөн күсереүҙе раҫлай&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Асад в письме Путину запросил у России военную поддержку|url=https://ria.ru/arab_riot/20150930/1293407755.html|subtitle=20150930T1347+0300Z|accessdate=2018-01-08|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108175533/https://ria.ru/arab_riot/20150930/1293407755.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Итоги двух лет российской операции в Сирии|url=https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/09/29/735830-itogi-sirii|subtitle=2017-09-29|accessdate=2018-01-08|archivedate=2019-07-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701182014/https://www.vedomosti.ru/opinion/articles/2017/09/29/735830-itogi-sirii|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылдың мартында АҠШ дәүләт секретары Сүриәнең рәсми хөкүмәте менән диалог булдырыу кәрәклеге тураһында белдерә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.euronews.com/2015/03/16/syria-assad-shuns-kerry-offer-of-negotiations-to-end-civil-war/|title=Сирия дождётся конкретных шагов по заявлению госсекретаря США|access-date=2019-11-28|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803174828/https://ru.euronews.com/2015/03/16/syria-assad-shuns-kerry-offer-of-negotiations-to-end-civil-war|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; The Wall Street Journal хәбәрселәре Нур Малас һәм Кэрол Ли мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ президенты Барак Обама Хакимиәте бер нисә йыл дауамында Сүриә властары вәкилдәре менән хәрби түңкәрелеш ойоштору һәм ғәмәлдәге президент Башар Асадты илгә идара итеүҙән ситләтеүҙә ярҙам күрһәтергә әҙер булыуҙары тураһында йәшерен һөйләшеүҙәр алып бара&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Nour Malas, Carol E. Lee|заглавие=U.S. Pursued Secret Contacts With Assad Regime for Years|оригинал=|ссылка=https://www.wsj.com/articles/u-s-pursued-secret-contacts-with-assad-regime-for-years-1450917657|автор издания=|издание=[[The Wall Street Journal]]|тип=|место=|издательство=|год=23.12.2015|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=en|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829205859/https://www.wsj.com/articles/u-s-pursued-secret-contacts-with-assad-regime-for-years-1450917657|archivedate=2017-08-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Иван Пильщиков|заглавие=WSJ: США безуспешно пытались осуществить в Сирии военный переворот|оригинал=|ссылка=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496|автор издания=|издание=[[ТАСС]]|тип=|место=|издательство=|год=24.12.2015|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812054324/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2553496|archivedate=2018-08-12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=WSJ: США годами пытались осуществить в Сирии военный переворот|оригинал=|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/2884283|автор издания=|издание=[[Коммерсантъ]]|тип=|место=|издательство=|год=24.12.2015|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812114754/https://www.kommersant.ru/doc/2884283|archivedate=2018-08-12}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=|заглавие=Wall Street Journal: США поддерживают тайные контакты с режимом Асада, который пытались свергнуть|оригинал=|ссылка=http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html|автор издания=|издание=[[NEWSru.co.il]]|тип=|место=|издательство=|год=24.12.2015|том=|выпуск=|номер=|страницы=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|язык=|ref=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180812052732/http://txt.newsru.co.il/press/24dec2015/syria_wsj_101.html|archivedate=2018-08-12}}&lt;/ref&gt;

2015-2016 йылдар осоронда хәрби ғәмәлдәр илдең бөтә территорияһында дауам итә. Ҡораллы оппозиция хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында ҡалаларҙы системалы рәүештә утҡа тотоуҙы дауам итә, илдең бер нисә эре ҡалаһында, шул иҫәптән баш ҡалала, ауыр ҡорал ҡулланып, урам һуғыштары бара.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1775035|title=ТАСС: Международная панорама — Эмиссар ООН рассчитывает, что сирийская оппозиция приостановит миномётные обстрелы Алеппо|access-date=2019-11-28|archive-date=2018-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180829051448/http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/1775035|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geo-politica.info/umerennaya-oppozitsiya-vnov-obstrelivaet-siriyskie-goroda.html|title=«Умеренная оппозиция» вновь обстреливает сирийские города|access-date=2015-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402120944/http://geo-politica.info/umerennaya-oppozitsiya-vnov-obstrelivaet-siriyskie-goroda.html|archive-date=2015-04-02|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402120944/http://geo-politica.info/umerennaya-oppozitsiya-vnov-obstrelivaet-siriyskie-goroda.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/1892358.html|title=Посольство РФ в Дамаске попало под обстрел сирийской оппозиции — Политика, выборы, власть — Новости — ИА REGNUM|access-date=2019-11-28|archive-date=2021-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117094310/https://regnum.ru/news/polit/1892358.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://warsonline.info/siriya/siriyskie-boeviki-podvergli-raketno-minometnim-obstrelam-damask-i-aleppo.html|title=Сирийские боевики подвергли ракетно-миномётным обстрелам Дамаск и Алеппо — Военный Обозреватель|access-date=2015-03-17|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155649/http://warsonline.info/siriya/siriyskie-boeviki-podvergli-raketno-minometnim-obstrelam-damask-i-aleppo.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Хәрби конфликтта Сүриә армияһының 2016 йылдың 22 декабрендә [[Алеппо]] ҡалаһын азат итеүе һынылыш осоро була&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/22/12/2016/585c1b749a7947063e8cf951|title=Власти Сирии заявили о полном уходе боевиков из Алеппо|publisher=РБК|accessdate=2018-01-08|archive-date=2017-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114043915/http://www.rbc.ru/politics/22/12/2016/585c1b749a7947063e8cf951|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың башында Сүриә ғәскәре төп көстәрен Ислам дәүләте менән көрәшкә туплай, һөҙөмтәлә, көҙ аҙағына Ислам дәүләте Сүриәләге территорияһының күп өлөшөн юғалта&lt;ref&gt;{{cite web|title=Боевики ИГ напали на одних боевиков и настрадались от других|url=https://lenta.ru/news/2018/01/04/syria/|accessdate=2018-01-08|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104224946/https://lenta.ru/news/2018/01/04/syria/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, илдең төрлө өлөштәрендә  бер нисә территорияға контроллек итеүҙе һаҡлап ҡала. 2017 йылдың 6 декабрендә [[Путин Владимир Владимирович|Рәсәй президенты В. В. Путин]] рәсми рәүештә Ислам дәүләте террорсыларының тулыһынса тар-мар ителеүе һәм айырым ҡаршылыҡ сығанаҡтарының һаҡланып ҡалыуы тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite web|title=&quot;Полный разгром&quot;: Россия объявила об окончательной победе над ИГ* в Сирии|url=https://ria.ru/syria/20171206/1510372695.html|website=РИА Новости|date=20171206T2124+0300Z|accessdate=2018-01-08|lang=ru|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108174933/https://ria.ru/syria/20171206/1510372695.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=&quot;Полный разгром&quot;: Россия объявила об окончательной победе над ИГ* в Сирии|url=https://ria.ru/syria/20171206/1510372695.html|subtitle=20171206T2124+0300Z|accessdate=2018-01-08|archive-date=2018-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108174933/https://ria.ru/syria/20171206/1510372695.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Илдең көнсығышында операция тамамланғандан һуң төп хәрби ғәмәлдәр Идлиб мухафазаһына күсә.

== Дәүләт ҡоролошо ==
[[Файл:Bashar_and_Asma_al-Assad.jpg|мини|Сүриә президенты Башар Асад һәм уның ҡатыны [[Асад Әсмә|Асма әл-Асад]]]]
[[Файл:Aleppo_03.jpg|справа|мини|&lt;center&gt;[[Алеппо]] ҡалаһына күренеш, 2010 йыл.&lt;/center&gt;]]
Дәүләт башлығы — [[Президент|президент.]] Президент ил конституцияһына ярашлы 7 йылға һайлана, власта булыу сроктары ике мөҙҙәт менән сикләнә. Президент министрҙар кабинетын тәғәйенләү, хәрби йәки ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеү, закондарға ҡул ҡуйыу, амнистия иғлан итеү, шулай уҡ конституцияға төҙәтмәләр индереү хоҡуғына эйә. Президент илдең тышҡы сәйәсәтен билдәләй һәм ҡораллы көстәрҙең юғары баш командующийы булып тора.

Төп импорт тауарҙары: аҙыҡ-түлек (шәкәр, үҫемлек майы, он һәм иген продукттары һ. б.), машиналар һәм ҡорамалдар, шул иҫәптән автомобилдәр, тәмәке, ағас һәм химикаттар.

Илдәге закондар сығарыу власы Халыҡ советынан ({{Lang-ar|مجلس الشعب}}.  ̊ Мәжлес аш-Шааб) ғибәрәт. 250 урынлы парламент депутаттары тура тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана. 2003 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса Халыҡ советына 7 партия үтә. Баас етәкселегендә улар Милли прогрессив фронтты (НП) ойоштора. 83 депутат партия ағзаһы түгел. Халыҡ советы ил бюджетын раҫлай, шулай уҡ закондар сығарыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

Суд системаһы [[Шәриғәт|ислам]], ғосман һәм француз традицияларының уникаль берләшмәһенән ғибәрәт. Сүриә ҡануниәтенең нигеҙе булып, конституцияға ярашлы, ислам хоҡуғы тора, ғәмәлдәге ҡануниәте Наполеон кодексына нигеҙләнгән булһа ла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm|title=Конституция Сирии, гл.1, ч.1, ст. 3|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203074153/http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm|archivedate=2009-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203074153/http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm |date=2009-02-03 }}&lt;/ref&gt; Судтарҙың өс кимәле бар: беренсе инстанция суды, Апелляция суды һәм юғары инстанция булған Конституция суды. Конституция суды биш судьянан тора, уларҙың береһе - Сүриә президенты, ә ҡалған дүртәүһе президент тарафынан тәғәйенләнә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm|title=Конституция Сирии, гл.3, ч.2, ст. 139|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203074153/http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm|archivedate=2009-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090203074153/http://www.damascus-online.com/history/documents/constitution.htm |date=2009-02-03 }}&lt;/ref&gt; Шулай итеп, президент ҡулында башҡарма, шулай уҡ закондар сығарыу һәм суд властары өҫтөнән тулы контроль булдырыла.

2006 йылдың 15 февралендә Сүриәнең вице-президенты сифатында кадрҙар дипломаты Фәрук Шарааға ант бирәләр, ул вице-премьер сифатында илдең тышҡы сәйәсәте һәм мәғлүмәт өлкәһендәге сәйәсәт өсөн яуаплы булырға тейеш була.

=== Хөкүмәт ===
Сүриәнең тышҡы сәйәсәте, тәү сиратта, бөтәһен дә, шул иҫәптән Голан бейеклектәрен Дамаск юрисдикцияһы аҫтына ҡайтарыу менән бәйле территориаль бейеклектәрҙе көйләүгә йүнәлтелгән. Сүриәнең башҡа ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәре [[Иран-Ираҡ һуғышы]] ваҡытында Иранды яҡлап сығыш яһағандан һуң зыян күргән булһа ла, Сүриә дипломатияһы ғәрәп донъяһын Яҡын Көнсығышты көйләү проблемаһы тирәләй берләштерергә тырыша.

Илдең төньяҡ төбәктәрендә йыш ҡына курд теле ҡулланыла.

Сүриәнең Сит ил эштәре министрлығын Вәлид әл-Муаллем етәкләй, ул ун йыл дауамында АҠШ-та Сүриәнең илсеһе була, ә 2005 йыл башынан Сит ил министрлығы башлығы урынбаҫары вазифаһын биләй. Мөхәммәт Нәжи Отри хөкүмәтенә тағы 14 яңы министр инә. Хәрби полиция етәксеһе Бассам Әбдел Мәжид эске эштәр министры вазифаһын биләй.  Иҡтисад буйынса вице-премьер Абдалла Дардари, оборона министры Хәсән Туркмани, финанс министры Мөхәммәт Әл-Хусейн, иҡтисад һәм сауҙа министры Әмер Лютфи үҙ вазифаларын һаҡлап ҡала.
Артабанғы кадрҙар үҙгәреше барышында оборона министры итеп Сүриә Ҡораллы Көстәре Генераль штабының элекке начальнигы Али Хәбиб, ә иҡтисад министры итеп Ламия Аси тәғәйенләнә.

=== Кеше хоҡуҡтары ===
1963 йылдан алып Сүриәлә ғәҙәттән тыш хәл ғәмәлдә була, шуға бәйле хоҡуҡ һаҡлау органдарының киңәйтелгән вәкәләттәре урынлаша. Шуның өсөн ил йыш ҡына граждандар хоҡуҡтарын боҙоуҙа ғәйепләүҙәр менән осраша. Атап әйткәндә, Amnesty International ойошмаһы үҙенең отчёттарында илдә йөҙҙәрсә сәйәси тотҡон булыуы, язалауҙарҙы ғәҙәти практика сифатында ҡулланыу, ғәҙел һәм бойондороҡһоҙ суд системаһының булмауы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм милли аҙсылыҡтарҙы дискриминациялау тураһында бер нисә тапҡыр телгә ала.&lt;ref name=&quot;AI_s_2010&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2010|title=Syria — Amnesty International Report 2010|access-date=2017-10-01|archive-date=2014-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018025730/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2010|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141018025730/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2010 |date=2014-10-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AI_s_2009&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2009|title=Syria — Amnesty International Report 2009|access-date=2017-10-01|archive-date=2015-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108163217/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2009|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150108163217/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2009 |date=2015-01-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AI_s_2008&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2008|title=Syria — Amnesty International Report 2008|access-date=2017-10-01|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706161619/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2008|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140706161619/http://www.amnesty.org/en/region/syria/report-2008 |date=2014-07-06 }}&lt;/ref&gt;

Илдә бер нисә дин һәм халыҡ вәкилдәре йәшәй. 1960-1980 йылдарҙа рәсми власть курд әҙселеген ҡаты ассимиляциялай ( курдтарҙың 10 проценты гражданлыҡ хоҡуғына түгел, ә йәшәүгә рөхсәткә генә эйә була, 2011 йылдан курдтарҙың хоҡуҡтары айырым закон менән нығытылғанға тиклем күтәрелә). 60-сы йылдарҙан илдә курд телендә киң мәғлүмәт баҫмаларын сығарыу, уны мәктәптәрҙә уҡытыу һәм хатта шәхси аралашыуҙа ҡулланыу тыйыла. Курдтарҙың мәҙәни-ағартыу, йәмәғәт һәм спорт ойошмаларын булдырыуға хоҡуғы булмай. Был ниндәй ҙә булһа ҡораллы ҡаршылыҡ тыуҙырмай, ә бына күрше Төркиәлә курдтар мәсьәләһе даими рәүештә киҫкен хәрби стадияла тора.

2011 йылдың апрелендә ғәҙәттән тыш хәл режимы бөтөрөлә.&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/19/n_1801569.shtml В Сирии вступило в силу решение об отмене чрезвычайного положения, действовавшего 48 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202033907/https://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/19/n_1801569.shtml |date=2020-12-02 }} // GAZETA.RU от 19 апреля 2011&lt;/ref&gt;

Хәҙерге Сүриә йәмғиәтендә ғаилә һәм дин институтына, шулай уҡ мәғарифҡа айырым иғтибар бүленә.

1980-се йылдар башында хөкүмәткә ҡағылышы булмаған ҡораллы дини төркөмдөң локаль ихтилалы була, уның ҡорбандары 40 000-гә тиклем кешегә етә&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/info/2685549|title=ТАСС: Биографии и справки — История сирийских курдов. Досье|access-date=2019-11-28|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813110936/https://tass.ru/info/2685549|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары үҙ отчёттарында даими рәүештә Сүриәне кеше хоҡуҡтарын үтәү күҙлегенән бик уңайһыҙ ил тип баһалай. Human Rights Watch, Халыҡ-ара амнистия, Freedom House һәм башҡалар Сүриә властарын һүҙ азатлығын, йыйылыштар азатлығын сикләүҙә, язалауҙар ҡулланыуҙа һәм медицина ярҙамынан мәхрүм итеүҙә ғәйепләй.&lt;ref name=&quot;HRW_Wasted_decade&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hrw.org/reports/2010/07/16/wasted-decade-0|title=A Wasted Decade: Human Rights in Syria during Bashar al-Asad’s First Ten Years in Power|access-date=2017-10-01|archive-date=2015-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614023833/http://www.hrw.org/reports/2010/07/16/wasted-decade-0|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Zman.com|112663|«Международная амнистия»: В больницах Сирии издеваются над ранеными оппозиционерами|25.10.2011|}}&lt;/ref&gt;

Ҡораллы көстәр составына армия, хәрби-һауа көстәре, хәрби-диңгеҙ флотн һәм һауа һөжүменә ҡаршы оборона көстәре инә.

2019 йылдың ғинуарында донъяның ҡатын-ҡыҙҙары өсөн иң хәүефле илдәр рейтингын баҫтырып сығарған Thomson Reuters Foundation мәғлүмәттәренә ярашлы, Сүриә һаулыҡ һаҡлау, иҡтисади ресурстарҙы файҙаланыу, ғәҙәти тормош, енси көс ҡулланыу, кешеләр менән сауҙа итеү йәһәтенән ҡатын-ҡыҙҙар өсөн иң күп хәүефле дәүләттәр исемлегендә өсөнсө урынды биләй.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://poll2018.trust.org/stories/item/?id=$%7BmainContent.identifier%7D|title=The world’s five most dangerous countries for women 2018|author=Thomson Reuters Foundation|publisher=poll2018.trust.org|accessdate=2019-01-14}}{{Недоступная ссылка|accessdate=июня 2021|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;

=== Тышҡы сәйәсәт ===
Сүриәнең тышҡы сәйәсәте, тәү сиратта, бөтәһен дә, шул иҫәптән Голан бейеклектәрен Дамаск юрисдикцияһы аҫтына ҡайтарыу менән бәйле территориаль бәхәстәрҙе яйға һалыуға йүнәлтелгән. Сүриәнең башҡа ғәрәп илдәре менән мөнәсәбәттәре [[Иран-Ираҡ һуғышы]] ваҡытында Иранды яҡлап сығыш яһағандан һуң зыян күргән булһа ла, Сүриә дипломатияһы ғәрәп донъяһын Яҡын Көнсығышта бәхәсте яйға һалыу проблемаһы тирәләй берләштерергә тырыша.

Сүриәнең [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] менән айырым мөнәсәбәттәре барлыҡҡа килә. Дамаск Рәсәй Федерацияһын үҙенең төп хәрби-сәйәси һәм сауҙа-иҡтисади партнеры итеп ҡарай. Урта диңгеҙҙә [[Тартус]] портында Рәсәй хәрби-диңгеҙ базаһын урынлаштырыу мөмкинлеге ҡарала. Традиция буйынса Рәсәй Сүриәне хәрби тәғәйенләнештәге ҡорал һәм башҡа продукция менән тәьмин итә.

Көнбайыш менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле. [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] Сүриә властарын халыҡ-ара терроризмға&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Сирия в 2010 году занималась финансированием террористических организаций — доклад госдепартамента США|url=http://www.itar-tass.com/c11/207230_print.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121113204319/http://www.itar-tass.com/c11/207230_print.html|archivedate=2012-11-13|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt; ярҙам итеүҙә, [[Ираҡ һуғышы|Ираҡ ҡаршылығын]] дәртләндереүҙә, Хезболланы ҡоралландырыуҙа ғәйепләй. Шулай уҡ, АҠШ бер нисә тапҡыр Башар Асад хөкүмәтен кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа һәм идара итеүҙә диктаторлыҡ ысулдарын ҡулланыуҙа ғәйепләй.

2-се донъя һуғышы осоронда уҡ Сүриә иҡтисадына ҙур инвестициялар индереү арҡаһында, Франция менән мөнәсәбәттәр тиҫтә йылдар дауамында  яҡшы булып ҡала.

2022 йылдың 20 июлендә Сүриә [[Украина]] менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙөү тураһында иғлан итә. Был ҡарар Киевтың 2018 йылда уҡ Сүриә дипломаттары визаларын оҙайтыуҙан баш тартҡан ғәмәлдәренә реакция була.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2022/07/20/siriya-ob-yavila-o-razryve-diplomaticheskih-otnosheniy-s-ukrainoy|title=Сирия объявила о разрыве дипломатических отношений с Украиной|access-date=2022-07-21|archivedate=2022-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220720151901/https://meduza.io/news/2022/07/20/siriya-ob-yavila-o-razryve-diplomaticheskih-otnosheniy-s-ukrainoy|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== География ==
[[Файл:Syria Base Map.png|thumb|Карта Сирии]]
{{main|География Сирии}}
Сүриәнең майҙаны 185,2 мең [[км²]].

=== Рельефы ===
Ансария тау теҙмәһе (Ан-Нусайрия) илде дымлы көнбайыш һәм ҡоро көнсығыш өлөшөнә бүлә. Уңдырышлы яр буйы тигеҙлеге Сүриәнең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм төньяҡтан көньяҡҡа табан Урта диңгеҙ ярҙары буйылап Төркиә сигенән Ливан сигенә тиклем 130 километрға һуҙылып ята. Бында илдең бөтә ауыл хужалығы тиерлек туплана. Сүриәнең иң бейек тауы Нәби-Юнис (1575 м.). Сүриә территорияһының ҙур өлөшө ҡоро, Джабаль-Рувак, Джабаль-Абу-Руджмайн һәм  Джабаль-Бишри тау теҙмәләре менән сыбарпланған яйлаға урынлашҡан. Яйланың уртаса бейеклеге диңгеҙ кимәленән 200 метрҙар бейеклектән 700 метрға тиклем етә. Тауҙарҙан төньяҡта Хамад сүллеге, көньяҡта Хомс ҡалаһы урынлашҡан.

=== Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ===
Дөйөм алғанда, климаты ҡоро. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм күләме 100 мм-ҙан артмай. [[Ғинуар|Ғинуарҙа]] уртаса температура +7,2 °С, июлдә +26,6 °С була.

=== Һыу ресурстары ===
Көнсығышта Сүриәне Евфрат йылғаһы киҫеп үтә һәм уның территорияһы буйлап 675 км арала ағып ята. [[1973 йыл|1973]] йылда йылғаның үрге ағымында дамба төҙөлә, һөҙөмтәлә Асад Күле тип аталған һыуһаҡлағыс барлыҡҡа килә. Хабур менән Белих йылғалары — [[Евфрат|Евфраттың]] эре ҡушылдыҡтары. Төньяҡ-көнсығыш сиктә, Төркиә менән сик һыҙаты буйлап, Яҡын Көнсығыштың төп йылғаһы булған Тигр ағып ята. Ә көнбайышта Оронт (Әл-Аси) йылғаһы аға, ул Ливанда башлана һәм Сүриә аша Төркиәгә барып етә. Иордания сигендә Ярмук йылғаһы аға.

=== Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы ===
Сүриәнең көнбайышында фикус, [[магнолия]], платан, кипарис, мирт, лавр, гибискус үҫә. Алепп ҡарағайҙары Сүриәнең эндемигы булып тора. Һуғарылған территорияларҙа цитрус, зәйтүн ағастары, инжир һәм виноград үҫтерелә. Үҙ урмандары (бук һәм кедр) Сүриә территорияһының ҙур булмаған өлөшөн биләй. Сүриәнең көнсығышында сүл үҫемлектәре өҫтөнлөк итә: тамариск, астрагал, [[Дөйә тубылғыһы|дөйә сәнскеһе]], биюргун, [[Саҡсауыл|саксаул]], боялыч. Хайуандар донъяһы әллә ни бай түгел, антилопалар, ҡабандар, шакалдар, төлкөләр, ҡуяндар, гиеналар, Сүриә хомягы һәм Сүриә һоро айыуы осрай. Сүриәгә ҡышлау өсөн ҡауҙылар һәм селәндәр килә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lend-tour.ru/articles/flora-i-fauna-sirii/|title=Флора и фауна Сирии|access-date=2017-01-17|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118053142/http://lend-tour.ru/articles/flora-i-fauna-sirii/|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170118053142/http://lend-tour.ru/articles/flora-i-fauna-sirii/ |date=2017-01-18 }}&lt;/ref&gt;

== Административ бүленеше ==
Сүриә 14 мухафазаға (өлкә) бүленә, уларҙың башлығы министрҙар кабинеты раҫлағандан һуң эске эштәр министры тарафынан тәғәйенләнә. Һәр мухафаза урындағы парламент тарафынан һайлана. Кунейтра мухафазаһын [[1973 йыл|1973]] йылдан [[Израиль дәүләте|Израиль]] оккупациялай, мухафазаның бер өлөшө БМО идаралығы аҫтында тора.
[[Файл:Syrnumbered.png|справа|400x400пкс]]

=== Голан бейеклектәре ===
[[Файл:New_community_on_the_Golan.jpg|слева|мини|300x300пкс|Друз ауылы Мадждаль-Шамс.]]
Голан бейеклектәре территорияһы Сүриәнең Эль-Кунейтра мухафазаһын тәшкил итә, уның үҙәге үҙәге шул уҡ исемдәге ҡалала урынлашҡан. Израиль ғәскәрҙәре [[1967 йыл|1967]] йылда Голан бейеклектәрен баҫып ала, һәм [[1981 йыл|1981]] йылға тиклем төбәк Израиль Оборона Армияһы идаралығы аҫтында була. [[1974 йыл|1974]] йылда төбәккә БМО-ның Ғәҙәттән тыш ҡораллы көстәре индерелә. Эль-Кунейтра мухафазаһының көнсығыш сиге буйлап сик һыҙығы үткәрелә һәм демилитаризацияланған зона булдырыла. Районда БМО-ның тарҡалыуҙы күҙәтеү көстәре (СООННР) урынлашҡан.

1981 йылда Израиль [[Кнессет|Кнессеты]] Голан бейеклектәре тураһында закон ҡабул итә, унда бер яҡлы рәүештә Израилдең был территорияға өҫтөнән суверенитеты иғлан ителә. Аннексия [[БМО-ның Именлек Советы|БМО Именлек]] Советының [[1981 йыл|1981]] йылдың 17 декабрендәге резолюцияһы менән ғәмәлдә түгел тип таныла һәм БМО-ның Генераль Ассамблеяһы тарафынан 2008 йылда хөкөм ителә.&lt;ref name=&quot;GA10794&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2008/ga10794.doc.htm|title=GENERAL ASSEMBLY ADOPTS BROAD RANGE OF TEXTS, 26 IN ALL, ON RECOMMENDATION OF ITS FOURTH COMMITTEE, INCLUDING ON DECOLONIZATION, INFORMATION, PALESTINE REFUGEES|publisher=United Nations|date=2008-12-05|archiveurl=https://www.webcitation.org/617rUGmkI?url=https://www.un.org/News/Press/docs/2008/ga10794.doc.htm#|archivedate=2011-08-22|accessdate=2010-07-04|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cfr.org/content/publications/attachments/SC497.pdf|title=UN Security Council Resolution 497|accessdate=2019-11-28|archivedate=2019-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190628014046/https://www.cfr.org/content/publications/attachments/SC497.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Израилдең Голан бейеклегенең үҙәге — Кацрин ҡалаһы. Голан бейеклектәрендә йәшәгән йәһүд булмаған халыҡтың күпселеге Сүриә гражданлығын һаҡлаған друздар (уларға Израиль гражданлығын алыу хоҡуғы бирелә). Сүриәлә улар ҡайһы бер өҫтөнлөктәр менән файҙалана, атап әйткәндә, уларға бушлай юғары белем биреү гарантиялана.

[[2005 йыл|2005]] йылда Голан бейеклектәренең халҡы яҡынса 40 мең кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 20 мең друз, 19 мең йәһүд һәм 2 мең самаһы алавит. Бик ҙур тораҡ пункты Мадждаль-Шамс (8,8 мең кеше) — друздар ауылы. Тәүҙә Сүриә менән Израиль араһында ирекле хәрәкәт итеү хоҡуғына тик СООННР хеҙмәткәрҙәре генә эйә була. Әммә 1988 йылда властар друз мосафирҙарына Сүриә территорияһына сығырға рөхсәт итә, шулай итеп, уларға күрше Даръа мухафазаһында урынлашҡан Авель ғибәҙәтханаһына барыу мөмкинлеге бирелә. Шулай уҡ 1967 йылда Сүриә егетенә кейәүгә сығырға теләгән друз ҡыҙына Сүриә яғына сығырға рөхмәт ителә, әммә был ҡыҙҙар кире Голан бейеклектәренә ҡайта алмай.  Сүриә һәм Израиль де-юре һуғыш хәлендә.

== Иҡтисады ==
2014 йылда шулай уҡ халыҡ-ара санкциялар, инфраструктураның емерелеүе, эске ҡулланыуҙың һәм етештереүҙең кәмеүе һәм юғары инфляция эске тулайым продукттың кәмеүенә килтерә. 2014 йылда һуғыш һәм иҡтисади көрсөк гуманитар һәләкәткә килтерә, Сүриәлә мохтаждар һаны 9,4 миллиондан 12,2 миллионға тиклем, ә ҡасаҡтар һаны 2,2 миллиондан 3,3 миллионға тиклем кешегә арта. Тышҡы сауҙаға ҡаршы ҡуйылған кәртәләр, нефть сығарыуҙың кәмеүе, юғары эшһеҙлек, һыу ресурстарының етешмәүе оҙайлы перспективала Сүриәнең проблемалары булып торасаҡ.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rusexporter.ru/research/country/detail/2506/|title=Обзор торговых отношений России и Сирии в 2014 г|access-date=2016-06-19|archive-date=2016-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807125823/http://www.rusexporter.ru/research/country/detail/2506/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2014 йылда инфляция кимәле 34,8 процент тәшкил итә. 2014 йылда «Transparency International» ( халыҡ-ара аналитиктар тарафынан Донъялағы дәүләттәрҙең коррупцияны асыҡлау кимәлен баһалауҙы сағылдырған йыл һайын төҙөлгән рейтингы) коррупцияны асыҡлау кимәлен индексына ярашлы, Сүриә 175 ил араһында 159-сы урынды биләй. «[[:ru:Доклад_«Ведение_бизнеса»|Doing Business]]&lt;nowiki/&gt;» [[Бөтә донъя банкы|Бөтә донъя]] банкының йыллыҡ рейтингы мәғлүмәттәре буйынса 2014 йылда Сүриә эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеген алып барыу ябайлығы буйынса 165-се урында тора.

Иҡтисадта төп ролде башҡарған дәүләт секторына (төп етештереү сараларының 70 проценты) милли килемдең яртыһы һәм сәнәғәт продукцияһының яҡынса 75 проценты тура килә. Дәүләт финанс, [[Электроэнергетика|энергетика]], тимер юл һәм авиация [[Транспорт|транспорты]] өлкәһен тулыһынса контролдә тота. Сүриә етәкселеге иғлан иткән иҡтисадты яйлап либералләштереү һәм модернизациялау курсы сиктәрендә предприятиеларға дәүләт секретары күберәк хужалыҡ үҙаллылығы, атап әйткәндә, тышҡы баҙарға сығыу хоҡуғы, сит ил инвестицияларын йәлеп итеү йүнәлеше бирелә.

Шәхси сектор әүҙем үҫешә. Унда сәнәғәт продукцияһы хаҡының 25 проценты етештерелә, ул [[Ауыл хужалығы|ауыл]] хужалығында (100 процентҡа яҡын), эске сауҙала (90 процент), тышҡы сауҙа эшмәкәрлегендә (70 процент), хеҙмәтләндереү өлкәһендә, автотранспортта, торлаҡ төҙөлөшөндә өҫтөнлөклө позициялар биләй.

[[Сәнәғәт|Сәнәғәттә]] милли килемдең төп өлөшө булдырыла. Иң үҫешкән тармаҡтар — нефть, нефть эшкәртеү, электр энергияһы, газ сығарыу, фосфаттар сығарыу, аҙыҡ-түлек, туҡыу, химия (ашламалар етештереү, пластмассалар), электротехника.

Ауыл хужалығы өлөшөнә (50% үҙешмәкәр халыҡ) милли килемдең яҡынса 30% һәм экспорттан килемдең 17% мамыҡ, малсылыҡ продукттары, йәшелсә һәм емеш-еләк) тура килә. Сүриә территорияһының өстән бер өлөшө генә [[ауыл хужалығы]] өсөн яраҡлы.

Тимер юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 2750 км. Сүриәлә бер юлы ике типтағы колея ҡулланыла. 2423 км юлдар 1435 мм стандарт колеяһы менән һалынған, 327 км — 1050 мм колея менән. 1050 мм-лы колеялы юл [[XX быуат]] башында Ғосман империяһы тарафынан төҙөлә һәм [[Дамаск|Дамаскты]] Мәҙинә менән тоташтыра. Әлеге ваҡытта был йүнәлеш эшләмәй. Өс күрше дәүләт: [[Төркиә]], [[Ираҡ]] һәм [[Иордания]] менән тимер юл бәйләнеше яйға һалынған. Әлеге ваҡытта [[Тартус]] — Латакия линияһы төҙөлә; [[Дамаск|Дамаск —]] Дара һәм Дейр-эз-Зор — Абу-Кемаль тимер юлдарын һалыу планлаштырыла.

* 2012 йылдың 23 майына Сүриәгә ҡарата халыҡ-ара санкцияларҙан зыян 4 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә, санкциялар тауарҙарҙың дефицитына килтерә.&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ Сирия посчитала убытки от международных санкций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201027181326/https://lenta.ru/news/2012/05/24/syria/ |date=2020-10-27 }} // LENTA.RU от 24 мая 2012&lt;/ref&gt;
* 2013 йылдың 10 ғинуарында Сүриәнең Сит ил эштәре министрлығы БМО Именлек Советына мөрәжәғәт ебәрә, унда халыҡ-ара берләшмә боевиктарҙың Алеппо сауҙа-сәнәғәт үҙәгендә 1000-гә яҡын фабрика һәм предприятиены талауҙары тураһында хәбәр итә. Ҡорамалдар һәм тауарҙар законһыҙ рәүештә Төркиә территорияһына сығарыла, һәм төрөк сик буйы властары быға ҡамасауламай.&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=1006531&amp;cid=9 Сирия обвинила Анкару в экономическом терроризме] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190409103033/https://www.vesti.ru/doc.html?id=1006531&amp;cid=9 |date=2019-04-09 }} // «Вести. RU» от 16 января 2013&lt;/ref&gt;

=== Тышҡы сауҙа ===
2016 йылда Сүриәнең тышҡы сауҙа күләме — экспорт 748 миллион АҠШ доллары, импорт 4,17 миллиард АҠШ доллары, тышҡы сауҙаның кире сальдоһы 3,42 миллиард АҠШ долларына тиң&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/syr/|title=Внешняя торговля Сирии на портале atlas.media.mit.edu|accessdate=2018-11-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190329185218/https://atlas.media.mit.edu/ru/profile/country/syr/|archivedate=2019-03-29|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

2017 йылда Рәсәй менән Сүриәгә экспорт структураһында поставкаларҙың төп өлөшө түбәндәге тауар төрҙәренә тура килә (Рәсәйҙең Сүриәға экспорт күләменең проценты күрһәтелгән): Аҙыҡ-түлек тауарҙары һәм ауыл хужалығы сеймалы 34,76%, Ағас һәм целлюлоза-ҡағыҙ изделиелар 15,59%, Химия сәнәғәте продукцияһы 10,46% (২০১ йылда 4,13); Машина, ҡорамалдар һәм транспорт саралары % 5,01.

Төп һатып алыусылар - Ливан 17% (127 млн АҠШ доллары), Мысыр 16% (116 млн АҠШ долл.), Иордания 12% (88,1 млн АҠШ долл.), Төркиә 8,5% (63,5 млн. АҠШ доллары)

Иң киң таралған телдәр иҫәбенә шулай уҡ төрөкмән, адыг (черкес) һәм [[Әрмән теле|әрмән]] телдәр инә. Айырым өлкәләрҙә [[Арамей телдәре|арамей]] теленең төрлө диалекттары осрай. Сит телдәр араһында иң популяр [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[урыҫ теле]] бар, ул 2014 йылдан алып илдең көнбайыш өлөшөндәге Дамаск контроле аҫтындағы урта мәктәптәрҙә 7-се кластан башлап предмет сифатында әкренләп индерелә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamnews.ru/news-441842.html|title=Россия усиливает культурное влияние в Сирии — IslamNews|accessdate=2019-12-03|archivedate=2020-09-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200922212040/https://islamnews.ru/news-441842.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rt.com/news/syria-schools-russian-language-253/|title=Syrian schools to offer Russian as second foreign language — RT News|accessdate=2019-11-28|archivedate=2020-09-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200930233300/https://www.rt.com/news/syria-schools-russian-language-253/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; XXI быуат башына Сүриәлә ҡасандыр СССР-ҙа һәм [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|БДБ]] илдәрендә рус телендә белем алған 35 меңдән кәм булмаған белгес йәшәй. Француз теле Сүриәлә ике донъя һуғыштары араһында ярайһы уҡ популяр була, сөнки был осорҙа илгә Франция идара итә. Әммә шул ваҡыттан алып икенсе сит ил теле сифатында [[француз теле]] һиҙелерлек ҡыҫырыҡлана: илдә Дамаск ҡалаһында бер генә [[Франция|француз]] мәктәбе ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tempsreel.nouvelobs.com/societe/20140106.AFP6904/syrie-desormais-le-russe-va-concurrencer-le-francais-a-l-ecole-dans-les-ecoles.html|deadlink=yes|title=Syrie: désormais, le russe va concurrencer le français à l'école — 6 janvier 2014 — L’Obs|accessdate=2019-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912040615/http://tempsreel.nouvelobs.com/societe/20140106.AFP6904/syrie-desormais-le-russe-va-concurrencer-le-francais-a-l-ecole-dans-les-ecoles.html|archivedate=2017-09-12}}&lt;/ref&gt;. 

Төп тәьмин итеүселәр Төркиә 27% (1,13 млрд ам. долл.), Ҡытай 22% (915 млн ам. долл.), Ливан 4,8% (198 млн ам. долл.), Көньяҡ Корея 4,7% (193 млн ам. долл.) һәм Мысыр 4,4% (181 млн ам. долл.)

Рәсәй өлөшө импортта 2% һәм экспортта 1,4%.

Дәүләт һәм киң таралған тел - ғәрәп теле.

Рәсәйҙең Сүриәнән импортлау структураһында 2017 йылда төп поставкалар аҙыҡ-түлек тауарҙарына һәм ауыл хужалығы сеймалына тура килә.

== Транспорт ==
[[Файл:Damascus-Hejaz_station.jpg|справа|мини|300x300пкс|[[Дамаск|Дамаскта]] Хеджаз тимер юл вокзалы]]

=== Автомобиль юлдары ===
Сүриәлә автомобиль юлдарының дөйөм оҙонлоғо 36 377 км тәшкил итә. Уларҙан:

* ҡаты япмалы 26 299 км;
* ҡаты япмаһыҙ 10 078 км.

=== Тимер юлдары ===

=== Һауа транспорты ===
[[Аэропорт|Аэропорттар]] һаны - 104, шуларҙың 24-е - бетон осоу-ултырыу һыҙаттары, 3-һө халыҡ-ара статусына эйә. Syrianair дәүләт авиакомпанияһы пассажирҙарҙы 50-нән ашыу ҡалаға ташый.

=== Торба үткәргестәр ===
Торба магистралдәренең дөйөм оҙонлоғо 1304 км тәшкил итә, шуларҙың 515-е — нефть үткәргестәре.

=== Диңгеҙ транспорты ===
Урта диңгеҙҙәге төп порттары: [[Тартус]], Латакия, Баньяс&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Россия выходит в Средиземноморье|url=www.rbcdaily.ru/2008/08/20/focus/371723|archiveurl=https://archive.is/20120908104451/www.rbcdaily.ru/2008/08/20/focus/371723|archivedate=2012-09-08|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
[[Файл:Syria-demography.png|справа|мини|Сүриәнең демография күрһәткесе. Вертикаль күсәр буйынса — халыҡ һаны, мең. кеше. Горизонталь күсәре буйынса — йылдар]]
[[Файл:Syria_pop.jpg|справа|мини|&lt;center&gt;Халыҡ тығыҙлығы&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Syria_single_age_population_pyramid_2020.png|справа|мини|2020 йылға Сүриә халҡының йәш-енес пирамидаһы]]
Халыҡ һаны өлкәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы фонды мәғлүмәттәре буйынса, 2011 йылда Сүриә халҡының дөйөм һаны 20,8 миллион кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 10,5 миллион ир-ат һәм 10,3 миллион ҡатын-ҡыҙ; ҡала халҡының өлөшө 56%, 2010—2015 йылдарҙа халыҡтың үҫеше 1,7 процент тәшкил итәсәк, ир-егеттәр өсөн ғүмер оҙайлығы 74 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 78 йәш буласаҡ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/development/surveys/docs/population2011.pdf|deadlink=yes|title=Народонаселение мира в 2011 году|accessdate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151123063646/http://www.un.org/ru/development/surveys/docs/population2011.pdf|archivedate=2015-11-23}}&lt;/ref&gt;.

Халыҡтың күпселеге [[Урта диңгеҙ]] яры буйында һәм [[Евфрат]]  йылғаһы ярҙарында йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы 103 кеше/км2. Сүриәлә 6 йәштән 11 йәшкә тиклем бушлай белем биреү гарантиялана һәм мотлаҡ характерҙа. [[Мәктәп|Мәктәптә]] белем алыу 12 йыл дауам итә: 6 йыллыҡ башланғыс мәктәп, өс йыллыҡ дөйөм белем биреү мәктәбе һәм тағы университетҡа инеү өсөн кәрәкле өс йыллыҡ махсус әҙерлек мәктәбе. 15 йәштән өлкән сүриәлеләрҙең белемлеге ир-егеттәрҙә 86%, ҡтын-ҡыҙҙарҙа 73,6% тәшкил итә.

=== Иң ҙур ҡалалары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! colspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; |'''Сүриә ҡалалары'''
|-
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |'''Атамаһы'''
! colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |'''Халҡы'''
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |'''Мухафаза'''
|-
! align=&quot;center&quot; |'''Урыҫ теле'''
! align=&quot;center&quot; |'''Ғәрәп теле'''
! align=&quot;center&quot; |'''[[1981 йыл|1981]] йылғы халыҡ иҫәбен алыу'''
! align=&quot;center&quot; |'''[[2006 йыл|2006]] йылғы халыҡ иҫәбен алыу'''
|-
| align=&quot;right&quot; |1.
|[[Алеппо]]
| align=&quot;right&quot; |لبб
| align=&quot;right&quot; |985 413
| align=&quot;right&quot; |2 132 100
|Халеб (Алеппо)
|-
| align=&quot;right&quot; |2.
|[[Дамаск]]
| align=&quot;right&quot; |دمشق
| align=&quot;right&quot; |1 112 214
| align=&quot;right&quot; |1 580 909
|[[Дамаск]]
|-
| align=&quot;right&quot; |3.
|Хомс
| align=&quot;right&quot; |حمص
| align=&quot;right&quot; |346 871
| align=&quot;right&quot; |798 781
|Хомс
|-
| align=&quot;right&quot; |4.
|Хама
| align=&quot;right&quot; |حماه
| align=&quot;right&quot; |177 208
| align=&quot;right&quot; |477 812
|Хама
|-
| align=&quot;right&quot; |5.
|Латакия
| align=&quot;right&quot; |اللاذقية
| align=&quot;right&quot; |196 791
| align=&quot;right&quot; |347 026
|Латакия
|-
| align=&quot;right&quot; |6.
|Дейр-эз-Зор
| align=&quot;right&quot; |دير الزور 
| align=&quot;right&quot; |92 091
| align=&quot;right&quot; |252 588
|Дейр-эз-Зор
|-
| align=&quot;right&quot; |7.
|Ракка
| align=&quot;right&quot; |الرقة
| align=&quot;right&quot; |87 138
| align=&quot;right&quot; |182 394
|Ракка
|-
| align=&quot;right&quot; |8.
|Әл-Баб
| align=&quot;right&quot; |الباب
| align=&quot;right&quot; |30 008
| align=&quot;right&quot; |137 565
|Халеб (Алеппо)
|-
| align=&quot;right&quot; |9.
|Идлиб
| align=&quot;right&quot; |إدلب
| align=&quot;right&quot; |51 682
| align=&quot;right&quot; |135 619
|Идлиб
|-
| align=&quot;right&quot; |10.
|Дума
| align=&quot;right&quot; |دوما
| align=&quot;right&quot; |51 337
| align=&quot;right&quot; |114 761
|Дамаск рифы
|}

=== Этник составы ===
[[Файл:Syria Ethno-religious Map.svg|справа|мини|1976 йылда Сүриә халҡының этно-дини составы картаһы]]
Сүриә [[Ғәрәптәр|ғәрәптәре]] (шул иҫәптән 400 меңгә яҡын фәләстин ҡасаҡтары) ил халҡының яҡынса 90 процентын тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;брук-1981-516&quot;&gt;Раздел второй. Этнодемографический обзор регионов и стран мира. — Глава пятая. Зарубежная Азия. — Сирия, стр. 516. // Население мира. Этнодемографический справочник. Автор: Соломон Ильич Брук. Ответственный редактор: доктор исторических наук, профессор П. И. Пучков. Академии наук СССР. Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая. Москва: Издательство «Наука», 1981, 880 стр.{{Oq|ru|Этнический  состав  населения: &lt;br&gt;Арабы Сирии (сирийцы) — 7000 тыс. — 86,5 % &lt;br&gt;Арабы Палестины (палестинцы) — 250 тыс. — 3,1 % &lt;br&gt;Арабы других стран — 40 тыс. — 0,5 % &lt;br&gt;Ассирийцы — 20 тыс. — 0,2 % &lt;br&gt;Евреи — 5 тыс. — 0,1 % &lt;br&gt;Курды — 500 тыс. — 6,2 % &lt;br&gt;Армяне — 180 тыс. — 2,2 % &lt;br&gt;Черкесы — 35 тыс. — 0,4 % &lt;br&gt;Туркмены — 35 тыс. — 0,4 % &lt;br&gt;Цыгане — 10 тыс. — 0,1 % &lt;br&gt;Турки — 5 тыс. — 0,1 % &lt;br&gt;Другие и неизвестные — 10 тыс. — 0,2 % &lt;br&gt;Всего — 8090 тыс. — 100,00 %}}&lt;/ref&gt;

Иң ҙур милли әҙселек — курдтар, улар Сүриә халҡының 9 процентын тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;krugosvet&quot;&gt;{{Кругосвет}}&lt;/ref&gt; Курдтарҙың күпселеге илдең төньяғында Көнбайыш (Сүриә) Курдистанында йәшәй, күптәре элеккесә курд телен ҡуллана. Шулай уҡ бөтә эре ҡалаларҙа ла курд общиналары бар.

Илдең һан буйынса өсөнсө этник төркөмө — Сүриә халҡының 7 процентын тәшкил иткән сүриә төрөкмәндәре.

Черкестар, [[Кавказ]] күскенселәре — мөхаджирҙарҙың вариҫтары, башлыса [[малсылыҡ]] һәм [[игенселек]] менән шөғөлләнәләр. Суд көнө һуғышына һәм Әл-Кунейтра ҡалаһы емерелгәнгә тиклем черкестарҙың яртыһы Әл-Кунайтра мухафазаһында йәшәй; уларҙың күбеһе Дамаскҡа күсеп килә.&lt;ref&gt;name=&quot;krugosvet&quot;&lt;/ref&gt;

Илдә шулай уҡ әрмәндәрҙең һәм ассирийҙарҙың эре общиналары бар.

=== Дини составы ===
[[Файл:Umayyad_mosque_of_aleppo_2.jpg|слева|мини|[[Алеппо Бөйөк мәсете|Бөйөк Алеппо]] мәсетендә табыныу]]
Сүриәлә рәсми дин юҡ. 2012 йылда ҡабул ителгән ил Конституцияһы, диненә, юғары көскә ышаныуына ҡарамай, бөтә граждандарҙың тиңлеген иғлан итә. Шуның менән бергә, ғәмәлдәге конституцияға ярашлы, республика президентының дине булып ислам тора, ә [[ислам]] юриспруденцияһы ҡануниәттең төп сығанағы булырға тейеш.

Сүриәлә дин тотоусылар һаны буйынса иң ҙур дин — ислам дине; 2010 йылда мосолмандар ил халҡының 93 процентын тәшкил итә. Мосолмандарҙың күпселеге - сөнниҙәр (74 процент), башлыса хәнәфит мәҙһәбенә ҡарайҙар. Илдә исламдың [[Шиғыйҙар|шиғый]] йүнәлешенә ҡарағандар (13 процент): алавиттар, исмаилиттар һәм шығый-уникенселәр бар. Сүриәләге халыҡтың яҡынса 3 процентын друздар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|title=People and Society ::Syria|author=|date=|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=2017-05-29|lang=en|archive-date=2017-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |date=2017-12-29 }}&lt;/ref&gt; тәшкил итә, уларҙың дини классификацияла торошо билдәһеҙ.&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|coauthors=A Report on the Size and Distribution of the World’s Major Religious Groups as of 2010|author=|datepublished=|deadurl=|date=2012-12|authorlink=pdf|website=|publisher=[[Pew Research Center]]|accessdate=2017-05-29|lang=en|pages=|deadlink=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf#|archive-date=2015-09-24}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170125173538/https://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf |date=2017-01-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2015&amp;dlid=256289|title=International Religious Freedom Report for 2015. Syria|author=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|date=|website=2015 Report on International Religious Freedom|publisher=[[Госдепартамент США|U.S. State Department]]|accessdate=2017-05-29|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528204000/https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2015&amp;dlid=256289|archive-date=2017-05-28|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gov&quot; /&gt;
[[Файл:Saint_Elijah_Maronite_Cathedral,_Aleppo_(4).jpg|мини|250x250пкс|[[Алеппо|Алеппола Изге Илия]] Маронит сиркәүе ]]
2010 йылда христиандарҙың өлөшө халыҡтың 5 — 6 процент менән баһалана&lt;ref name=&quot;encyc&quot;&gt;{{Китап|автор=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]]|часть=Syria|ссылка часть=|заглавие=Religions of the World, Second Edition A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]], {{нп3|Бауманн, Мартин|Martin Baumann|de|Martin Baumann}}|издание=2-е|место=Santa Barbara, California|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2010|volume=|pages=2788—2793|columns=|allpages=3200|серия=|isbn=978-1-59884-203-6|тираж=}}&lt;/ref&gt; Бөтә XX быуат дауамында илдең дөйөм халҡында христиандарҙың өлөшө даими кәмей бара, быуат башында 16 проценттан 2000 йылда 7,8 процентҡа тиклем кәмей. [[Католицизм|Католиктар]] һаны 2010 йылда 430 мең кеше тип баһалана. 

2011 йылда Сүриәләге езидтар общинаһында 80 мең кеше иҫәпләнә&lt;ref name=&quot;gov&quot;/&gt;. Үрҙә һанап үтелгәндәрҙән тыш, илдә бахаи, [[Зороастризм|зороастрийҙар]] һәм йәһүдтәрҙең бик аҙ һанлы төркөмдәре бар.

=== Телдәр ===
Донъяның иң боронғо дәүләттәренең береһе булараҡ, Сүриә — күп цивилизацияларҙың һәм мәҙәниәттәрҙең бишеге. Сүриәлә Угарит шына яҙыуы һәм [[Финикия яҙыуы|финикий]] яҙмаһының тәүге формаларының береһе (беҙҙең эраға тиклем XIV быуат) барлыҡҡа килә. Сүриәнең фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре эллин, рим һәм византия мәҙәниәте үҫешенә тос өлөш индерә. Улар араһында түбәндәге шәхестәр бар: ғалим Антиох Аскалонский, Самосатынан яҙыусы Лукиан, тарихсылар Геродиан, Аммиан Марцеллин, Иоанн Малала, Иоанна Эфесский, Иешу Стилит, Яхья Антиохийский, Михаил Сириец. Шулай уҡ христиан ғалим-дин белгестәре Павел Самосатский, Иоанн Златоуст, Ефрем Сирин, Иоанна Дамаскиндар билдәле.

[[XII быуат|XII быуатта]] Сүриәлә данлыҡлы яугир һәм яҙыусы Усама ибн Мункыз йәшәй һәм ижад итә, ул — [[Тәре яуҙары|тәре походтары]] тарихы буйынса иң ҡиммәтле сығанаҡ авторы.

== Мәҙәниәт ==
1654 — 1656 йылдарҙа Мәскәү дәүләтендә булып киткән Алеппо ғалимы диакон Павел (Булос ибн Макариус әз-Заим әл-Халеби) үҙенең &quot;Антиохия патриархы Макарийҙың Рәсәйгә сәйәхәте&quot; китабында урыҫтарҙың һәм украиндарҙың халыҡ йолаларын һәм дини йолаларын, шулай уҡ батша Алексей Михайловичтың тышҡы сәйәсәтен һәм патриарх Никондың сиркәү реформаларын ентекле рәүештә тасуирлап яҙа.

Сүриәнең баш ҡалаһы [[Дамаск]] ҡылыслы ҡорал етештереү буйынса донъялағы тарихи үҙәктәренең береһе булып тора.

Сүриәлеләр ғәрәп әҙәбиәте, бигерәк тә шиғриәт һәм музыка үҫешенә һиҙелерлек өлөш индерә. [[XIX быуат|XIX быуатта]] Сүриә яҙыусылары, уларҙың күбеһе һуңыраҡ [[Мысыр|Мысырға]] күсеп китә, ғәрәп мәҙәниәтен тергеҙеүгә хәл иткес өлөш индерә ([[Европа|Европала]] [[Яңырыу|Ренессанс]] дәүеренең &quot;аналогы&quot;).  Иң билдәле Сүриә яҙыусылары Адонис, Гада әс-Самман, Низар Каббани, Ульфат Идилби, Ханна Мина һәм Закария Тамер — XX быуаттың дөйөм ғәрәп мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергән шәхестәр.

Сүриәлә кинематограф бик үҫешмәгән. Уртаса алғанда Сүриәнең Милли [[Кинематограф|кинематография]] ойошмаһы йылына 1 фильм сығара. Билдәле режиссерҙар араһында Әмирәли Омар, Усама Мөхәммәт һәм Әбдел Хәмит, Абдул Раззак Ғәнем (Абу Ғәнем) һәм башҡалар бар. Күп кенә Сүриә кино эшмәкәрҙәре сит илдә эшләй. Шуға ҡарамаҫтан, 1970-се йылдарҙа ғәрәп донъяһында Сүриәлә төшөрөлгән сериалдар популярлыҡ яулай.

Сүриәнең &quot;Ғәнем-фильм&quot; киностудияһы менән берлектә СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә түбәндәге нәфис фильмдар төшөрөлә: &quot;Загон&quot; (1987), &quot;Последняя ночь Шахрезады&quot; (1987), &quot;Ричард Львиное сердце&quot; (1992), &quot;Тридцатого уничтожить&quot; (1992), &quot;Ангелы смерти&quot; (1993), &quot;Трагедия века&quot; (1993), &quot;Великий полководец Георгий Жуков&quot; (1995) һ. б.

Сүриәнең хәҙерге тормошо боронғо традициялар менән тығыҙ үрелеп бара. Мәҫәлән, [[Дамаск]], [[Алеппо]] һәм башҡа Сүриәнең башҡа ҡалаларының иҫке кварталдарында бер йәки бер нисә ихата тирәләй урынлашҡан торлаҡ биналар һаҡланған, ҡағиҙә булараҡ, ихата уртаһында цитрус баҡсалары, виноград һабаҡтары һәм сәскәләре менән биҙәлгән фонтандан һыу урғылып тора. Ҙур ҡалаларҙан ситтә торлаҡ кварталдар йыш ҡына ҙур булмаған ҡасабаларға берләшә. Бындай райондарҙағы биналар башлыса бик боронғо (йыш ҡына улар бер нисә йөҙ йыл элек төҙөлгән), был мираҫ та һәр ваҡыт быуындан-быуынға тапшырылып килә.

2000 йылдан [[2000 йыл|2008]] йылға тиклем Сүриәлә Интернет селтәрен ҡулланыусылар һаны 30 000-дән 1 миллионға тиклем барып етә. Әммә властар YouTube, Blogspot һәм Facebook кеүек сайттарға, шулай уҡ курд һәм ислам партиялары сайттарына   интернет ҡулланыусыларына инеүҙе тыя.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Syrien macht Internetopposition mundtot, Tagesschau.de, 7. Dezember, 2008|url=https://www.tagesschau.de/ausland/meinungsfreiheitsyrien2.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090202185709/http://www.tagesschau.de/ausland/meinungsfreiheitsyrien2.html|archivedate=2009-02-02|deadlink=yes|lang=de}}&lt;/ref&gt; Башҡа ғәрәп илдәренән айырмалы рәүештә тиҙ хәбәрҙәрҙең мультисервер селтәрҙәре ғәҙәти булмаған популярлыҡ ала бара. Сүриә халҡының был селтәрҙә үҙен-үҙе үҙенсәлекле тотоуы арҡаһында, күп кенә узелдар ғәрәп алфавитын индереүгә тулыһынса ҡамасаулай.

=== Белеме ===
Сүриә бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем уның халҡының 90 проценттан ашыуы наҙан була. [[1950 йыл|1950]] йылда бушлай һәм мотлаҡ башланғыс белем биреү индерелә. Граждандар һуғышы башланғанға тиклем Сүриәлә 10 меңгә яҡын башланғыс һәм 2,5 меңдән ашыу урта мәктәп эшләй; 267 профессиональ-техник училище (шул иҫәптән 77 сәнәғәт, 65 сауҙа, 18 ауыл хужалығы һәм ветеринария, шулай уҡ 107 ҡатын-ҡыҙҙар); 4 университет була.

Дамаск университетына [[1903 йыл|1903]] йылда нигеҙ һалына. Ул илдә алдынғы юғары уҡыу йорто булып тора. [[1946 йыл|1946]] йылда Дамаск институтының инженер факультеты булараҡ нигеҙ һалынған Алеппо университеты әһәмиәте буйынса икенсе урынды биләй, ә [[1960 йыл|1960]] йылда ул үҙаллы уҡыу йорто булып китә. [[1971 йыл|1971]] йылда Латакияла Тишрин университеты ойошторола. Иң йәш университет Хомсе ҡалаһында асыла. Бынан тыш, күп сүриәлеләр сит илдәрҙә, башлыса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм Францияла юғары белем ала.

=== Һаулыҡ һаҡлау ===
Сүриәлә бушлай дәүләт һаулыҡ һағы булдырылған. Илдә 300-гә яҡын дауахана эшләй, 1 табипҡа яҡынса 900 кеше тура килә. Бынан тыш, әгәр медицина хеҙмәттәре Сүриә территорияһында күрһәтелһә, дәүләт хеҙмәткәрҙәре медицина хеҙмәтләндереүенә тотонолған шәхси сығымдары өсөн компенсация алырға (100 процентҡа тиклем) хоҡуҡлы.

2014 йылда Сүриәнең һаулыҡ һағы министры Әбд-Ассалам Ан-Наиб, медицина өлкәһендә Сүриә төбәктә беренсе урындарҙың береһен биләй, тип билдәләй. Илдең һаулыҡ һаҡлау системаһында 49 поликлиника эшләй, ә халыҡ тулыһынса дарыуҙар менән тәьмин ителә (дарыуҙар етештереү буйынса 72 предприятие эшләй, халыҡтың 97 проценты милли дарыуҙар ярҙамында тәьмин ителә), ҡатмарлы, шул иҫәптән йөрәккә операциялар һәм бөйөрҙө күсереп ултыртыу буйынса операциялар эшләнә. Министрҙың фекере буйынса, Советтар Союзының тәжрибәһе ярҙамында шундай уңыштарға өлгәшеү мөмкин була. Әлеге ваҡытта Сүриәнең һаулыҡ һаҡлау системаһы ҙур юғалтыу кисерҙе.

=== Байрамдар ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Датаһы
!Атамаһы
!Үҙенсәлекле атамаһы
!Иҫкәрмәләр
|-
|''Дата үҙгәрә''
|[[Ҡорбан байрамы|Ид әл-Адха]]
|عيد الاضحى المبارك
|Мәккәгә хаж ҡылыу осороноң тамамланыуы
|-
|-
|''Дата үҙгәрә''
|[[Ураҙа байрамы|Ид әл-Фитр]]
|عيد الفطر
|Рамаҙанда бер айлыҡ ураҙа тотоуҙың тамамлауы
|-
|-
|''Дата үҙгәрә''
|[[Мәүлит байрамы|Мәүлит]]
|المولد النبوي
|Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуыуы
|-
|-
|[[1 ғинуар]]
|[[Яңы йыл]]
|عيد رأس السنة الميلادية
|
|-
|[[8 март]]
|8 март революцияһы
|ثورة الثامن من اذ
|Баас-тың власҡа килеүе
|-
|[[21 март]]
|Әсә көнө
|عيد الأم
|
|-
|[[17 апрель]]
|Бойондороҡһоҙлоҡ көнө
|عيد الجلاء
|Һуңғы француз ғәскәрҙәрен эвакуациялау
|-
|''Айырыла''
|Григориан [[Пасха|Пасхаһы]]
|الفصح (غربي)
|
|-
|''Айырыла''
|Виктория Пасхаһы
|عيد الفصح (شرقي)
|
|-
|[[1 май]]
|Хеҙмәт көнө
|عيد العمال
|
|-
|[[6 май]]
|Ғазап сигеүселәр көнө
|عيد الشهداء
|Сүриә милләтселәрен төрөктәрҙең язалауҙары йыллығы
|-
|[[6 октябрь]]
|Октябрь һуғышы көнө
|ذكرى حرب تشرين التحريرية
|
|-
|[[25 декабрь]]
|[[Раштыуа|Раштыуа байрамы]]
|عيد الميلاد المجيد
|
|}

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
ORTAS дәүләт телерадиокомпанияһы ({{Lang-fr|Organisme de la Radio-Télévision Arabe Syrienne}}, {{Lang-ar|الهيئة العامة للإذاعة والتلفزيون}} — «Төп радио тапшырыуҙар һәм телевидение идаралығы»), уға 1-се (1960 йылда эшләй башлай) һәм 2-се телеканалдар (1985 йылда эшләй башлай), Дамаск Радиоһы ({{Lang-ar|إذاعة دمشق}}), Халыҡ Тауышы ({{Lang-ar|صوت الشعب}}) һәм Йәштәр тауышы ({{Lang-ar|صوت الشباب}}) радиостанциялар инә.

== Ҡораллы көстәр ==
Ил президенты — Ҡораллы көстәрҙең юғары баш командующийы. Хәрби хеҙмәт Сүриә армияһында саҡырыу буйынса ғәмәлгә ашырыла. Егеттәр, хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәше еткәс (18 йәш), армияға 2 йылға саҡырыла, тик егеттең, исмаһам, бер ҡустыһы булырға тейеш. Әгәр ҡустыҙы булмаһа, ул ғаиләнең ҡараусыһы тип иғлан ителә һәм хәрби хеҙмәткә алынмай.

Граждандар һуғышы йылдарында ҡораллы көстәрҙең дөйөм һаны һиҙелерлек кәмей һәм яҡынса 130 мең кеше тәшкил итә (донъяла 15-се урында). 14 меңгә яҡын Сүриә хәрби хеҙмәткәре, [[2005 йыл|2005]] йылдың апрелендә Сүриә үҙенең сит ил контингентын сығарғанға тиклем, [[Ливан]] территорияһында була (Ливан етәкселеге үтенесе буйынса индерелгән була). Сүриәнең хәрби-техник партнеры булған Советтар Союзының тарҡалыуы Сүриә армияһының һиҙелерлек рәүештә  хәлһеҙләндерә. 1990 йылдан хәҙерге көнгә тиклем Сүриә ҡоралды Ҡытай һәм ҠХДР-ҙан һатып ала. Рәсәй ремонтлаусы техника һәм запас частар менән тәьмин итә, шулай уҡ Сүриәнең төп сәйәси партнеры булып тора. Ил шулай уҡ  Фарсы ҡултығындағы [[Фарсы ҡултығында һуғыш|Ираҡҡа ҡаршы операцияла]] ҡатнашҡан өсөн түләү сифатында ғәрәп дәүләттәренән финанс ярҙамы ала. Быға өҫтәп, Сүриә ҡоралдар өлкәһендә үҙ аллы тикшеренеүҙәр үткәрә.

[[2015 йыл|2015]] йылдың 30 сентябрендә РФ президенты В. В. Путин тарафынан, президент Бәшәр Асадҡа  ИГИЛ ҡораллы оппозицияһына ҡаршы һуғышта ярҙам сифатында, Рәсәй Федерацияһының хәрби-космос көстәрен Сүриәлә ҡулланыу тураһында бойороҡ бирелә.

== Шулай уҡ ҡара ==

* Сүриә президенттары исемлеге
* Сүриәнең премьер-министрҙары исемлеге
* Сүриә республикаһы (1930-1958)

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга|заглавие=Ancient Syria: A Three Thousand Year History|автор=[[Брайс, Тревор Роберт|Bryce T. R.]]|ссылка=https://archive.org/details/ancientsyriathre0000bryc|место=N. Y.|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2014|isbn=9780199646678|язык=en|allpages=379}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар == --&gt;
{{Навигация
 | Портал       = Сирия
 | Викисловарь  = Сирия
 | Викитека     = Сирия
}}
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Сирия/}}
* [http://www.travelled.ru/syria/ Сирия на сайте «Путешествия. Впечатления. Фотографии»]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Сирия|[[Придик, Александр Мартынович|Придик А. М.]]}}
* [http://www.syria-travel.ru/ Фотографии и описание городов, памятников, достопримечательностей Сирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221203115051/http://www.syria-travel.ru/ |date=2022-12-03 }}
* [[Густерин Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] [http://arabinform.com/publ/sirija_bez_asada_sirija_bez_suvereniteta/37-1-0-1117 Сирия без Асада — Сирия без суверенитета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714191812/http://arabinform.com/publ/sirija_bez_asada_sirija_bez_suvereniteta/37-1-0-1117 |date=2014-07-14 }}
* [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14703856 Syria profile] from the [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{wikiatlas|Syria}}

{{Ғәрәп илдәре лигаһы}}
{{Азия илдәре}}
{{Урта диңгеҙ буйы өсөн союз}}
[[Категория:Сүриә| ]]
[[Категория:Унитар дәүләттәр]]
[[Категория:Францияның элекке колониялары]]
[[Категория:Урта диңгеҙ буйындағы илдәр]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>rh5u7ljffamzup07gens0tavjascwb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Өрҙөн</title>
    <ns>1</ns>
    <id>65290</id>
    <revision>
      <id>1301160</id>
      <parentid>1286105</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Фекерләшеү:Үрдүн]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Өрҙөн]] тип Bababashqort алыштырҙы: Башҡорт ауаҙланмаһына ярашмаған атама</comment>
      <origin>537582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="gtz3ziiqbcqb5y43wt703x4coif3xyt" xml:space="preserve">{{10000}}
{{Проект — Дәүләттәр‎}}
{{Азия айлығы|Саган}}</text>
      <sha1>gtz3ziiqbcqb5y43wt703x4coif3xyt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71508</id>
    <revision>
      <id>1301100</id>
      <parentid>1246754</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:45:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20066" sha1="m9xvkpzllfk67yrcts5zexuxq2h3fu1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''17 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 198-се ([[кәбисә йыл]]ында 199-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 167 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Балаларығыҙҙы ҡосаҡлағыҙ» көнө (июлдең өсөнсө дүшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лесото}}: Король көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: Демократия көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: 
** Хәрби-Диңгеҙ флотының авиацияһы көнө. 
** Этнографтар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1775]]: [[АҠШ]]-та [[донъя]]лағы тәүге хәрби госпиталь эшләй башлай.
* [[1945]]: Союздаш дәүләттәр етәкселәренең Потсдам конференцияһы асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Георгиев Александр Сергеевич]] (1975), [[спорт]]сы. 1999—2004 йылдарҙа [[Башнефть (шашка клубы)|«Башнефть» шашка клубы]] өсөн сығыш яһаусы. 1992 йылдан Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, халыҡ-ара гроссмейстер (1995), Рәсәй гроссмейстеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). Классик программа буйынса [[Ер|донъя]] (2002—2004, 2006, 2011, 2013), [[Европа]] (1995, 2006, 2010), Рәсәй (1994—1995, 1997, 2000, 2002, 2005—2007, 2009—2011) чемпионы. 
* [[Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы]] (1975), Рәсәй спортсыһы (шашка, шашка композицияһы), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Мифология|мифолог]] һәм фольклорист, спорт [[Журналистика|журналисы]]. 2017 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы. Шашка композицияһы буйынса халыҡ-ара мастер. Шашка композицияларын сисеү буйынса [[Литва]] асыҡ чемпионатының бронза призеры (2008). Бөтә донъя шашка федерацияһының композиция буйынса комитетында Рәсәй вәкиле.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ноғман Мусин]] (1931—31.10.2021), [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2001), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2011) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры.
* [[Байбурин Наил Ғабдулла улы]] (1956—2015), сценограф, рәссам. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1991 йылдан — Рәссамдар союзы ағзаһы. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем һәм 2002—2011 йылдарҙа рәссам-ҡуйыусы, 1983—1994 һәм 1996—2002 йылдарҙа баш рәссам, 1994—1996 йылдарҙа баш режиссёр. 2006 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Дизайн һәм милли мәҙәниәттәр институты директоры, 2007—2008 йылдарҙа художество етәксеһе; 2011 йылдан «Арт Групп» идара итеүсе йәмғиәтенең (Өфө) художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Яҙыусы [[Ғабдулла Байбурин]]дың улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбиҙуллин Мәрүән Миҙхәт улы]] (1956), табип, йәмәғәтсе. 1982 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһының табип-гастроэнтерелогы, 1983 йылдан — рентгенология бүлеге мөдире, 1998 йылдан — баш табиптың поликлиника эше буйынса урынбаҫары, 2014 йылдан – табип-рентгенолог. Ҡала Советы депутаты (1987), табиптарҙың 7-се [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] Пирогов съезы делегаты (Мәскәү, 2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2013) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Зәйет (Ауырғазы районы)|Зәйет]] ауылынан.
* [[Головнёва Елена Вениаминовна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1985 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]], 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия  фәндәре докторы (2005), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Волкова Любовь Григорьевна]] (1927—31.10.2014), инженер-технолог, 1954 йылдан [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, 1965—1994 йылдарҙа — ҡулайламалар начальнигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960).
* [[Рәхимов Бүләк Мырҙағәли улы]] (1952), хеҙмәт ветераны. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] комплекслы газ хеҙмәтенең слесарь-газовигы, 1984 йылдан — мастер, 1992 йылдан — начальник, 1995 йылдан – техник күҙәтеү инженеры, 2003 йылдан — начальник урынбаҫары, 2004 йылдан — начальник вазифаһын башҡарыусы, 2006—2012 йылдарҙа — диспетчер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Малятин ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плекунов Владимир Иванович]] (1923—6.01.2001), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1969) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]‑ҙың халыҡ рәссамы (1964) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1955) ордендары кавалеры.
* [[Илһамова Нәғимә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1983 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта [[Мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1966—1983 йылдарҙа мәктәп [[музей]]ы етәксеһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Совет Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1957), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Александрова Нина Апександровна]] (1938), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1959—1980 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] ОРС-ының һатыусыһы, өлкән һатыусыһы, секция мөдире. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Яңы Ивановка (Стәрлебаш районы)|Яңы Ивановка]] ауылынан. 
* [[Мирсаев Рафаил Нурый улы]] (1948—22.04.2016), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, юғары уҡыу йорто хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1979 йылдан [[КПСС]]-тың [[Киров районы (Өфө)|Өфө ҡалаһы Киров район]] комитеты, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның [[фән]] һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы, 1985—1987 йылдарҙа ― КПСС-тың [[Өфө]] ҡала комитеты секретары. 1990—1995 йылдарҙа ― [[БАССР Юғары Советы |Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариаты]] ойоштороу бүлегенең баш белгесе, бүлек мөдире, Секретариат еткәсеһенең ойоштороу мәсьәләләре буйынса урынбаҫары. 2008—2016 йылдарҙа ― [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе һөнәри әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының 1-се (1995—1999), 2-се (1999—2003) һәм 3-сө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Социаль технологиялар һәм урындағы үҙидаралыҡ академияһы ағза-корреспонденты (2003). Философия фәндәре кандидаты (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәғариф]] хеҙмәткәре (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы.
* [[Мөхөтдинова-Фәйзуллина Тәслимә Хәләф ҡыҙы]] (1953—13.10.2018), театр артисы, педагог. 1972 йылдан хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]], 1977—2018 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы хәҙерге [[Кәрим Тинчурин]] исемендәге дәүләт драма һәм комедия театры актёры, бер үк ваҡытта Мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты, Ҡазан театр училищеһы уҡытыусыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. 
* [[Доставалов Александр Васильевич]] (1963—1.03.2000), [[Чечен Республикаһы]]ндағы террорға ҡаршы операция барышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, десантсы, гвардия [[майор]]ы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Агарков Алексей Григорьевич]] (1939—13.06.2002), нефтсе, 1970—2002 йылдарҙа [[Татарстан]]дың «Баулынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1987) һәм Татарстан комсомолының Муса Йәлил исемендәге премияһы (1978) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Яңы Васильевка]] ауылынан.  
* [[Дәүләтҡолов Әхмәт Хажмөхәмәт улы]] (1944), ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2004), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2014).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәррәхова Альбина Әнәс ҡыҙы]] (1959), педагог, Ағиҙел ҡалаһы 1-се мәктәбенең математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: Николай Гольц, [[Рәсәй империяһы]]ның балет артисы, хореограф, [[Педагогика|педагог]].
* [[1850]]: Анна Жюдик, [[Франция]]ның оперетта артисткаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899]]: [[Джеймс Кэгни]], [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры.  
* [[1900]]: Марсель Далио, Франция актёры.
* [[1905]]: Эдгар Сноу, АҠШ [[Журналистика|журналисы]].
* [[1915]]: Владо Байич, хәрби эшмәкәр, генерал-полковник, [[Югославия]]ның халыҡ геройы.
* [[1920]]: Гордон Гулд, АҠШ-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], [[лазер]]ҙы уйлап табыусы.
* [[1920]]: [[Хуан Антонио Самаранч]], [[Испания]] [[сәйәсмән]]е, бизнесмен, [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] — МОК-тың етенсе (1980—2001) президенты. 
* [[1925]]: Джимми Скотт, АҠШ [[йыр]]сыһы, [[музыка]]нт.
* [[1925]]: Мөхәммәд Хәсән Шәрк, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1988—1989 йылдарҙа [[Афғанстан]]дың премьер-министры.
* [[1935]]: Дайан Кэрролл, АҠШ актрисаһы, йырсы.
* [[1935]]: Дональд Сазерленд, [[Канада]] актёры, кинопродюсер, «Эмми» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты.
* [[1940]]: Александр Игишев, [[СССР]] һәм [[Украина]] кинорежиссёры.
* [[1940]]: Александра Назарова, СССР һәм [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2001).
* [[1945]]: Алексей Рыбников, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989), Рәсәйҙең халыҡ артисы (1999).
* [[1954]]: [[Ангела Меркель]], 2005 йылдан [[Германия]]ның федераль канцлеры.
* [[1975]]: Darude (төп исеме Вилле Виртанен), [[Финляндия]] продюсеры, диджей. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1790]]: [[Адам Смит]], [[Шотландия]]  [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж17]]
[[Категория:17 июль]]</text>
      <sha1>m9xvkpzllfk67yrcts5zexuxq2h3fu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301101</id>
      <parentid>1301100</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20359" sha1="a49t789b1b7n6y6f7aijwwfh72a2nt3" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''17 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 198-се ([[кәбисә йыл]]ында 199-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 167 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: «Балаларығыҙҙы ҡосаҡлағыҙ» көнө (июлдең өсөнсө дүшәмбеһе).
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лесото}}: Король көнө.
* {{Флагификация|Финляндия}}: Демократия көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: 
** Хәрби-Диңгеҙ флотының авиацияһы көнө. 
** Этнографтар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1775]]: [[АҠШ]]-та [[донъя]]лағы тәүге хәрби госпиталь эшләй башлай.
* [[1945]]: Союздаш дәүләттәр етәкселәренең Потсдам конференцияһы асыла.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Георгиев Александр Сергеевич]] (1975), [[спорт]]сы. 1999—2004 йылдарҙа [[Башнефть (шашка клубы)|«Башнефть» шашка клубы]] өсөн сығыш яһаусы. 1992 йылдан Халыҡ-ара шашка уйындары буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы, халыҡ-ара гроссмейстер (1995), Рәсәй гроссмейстеры (1996). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1999). Классик программа буйынса [[Ер|донъя]] (2002—2004, 2006, 2011, 2013), [[Европа]] (1995, 2006, 2010), Рәсәй (1994—1995, 1997, 2000, 2002, 2005—2007, 2009—2011) чемпионы. 
* [[Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы]] (1975), Рәсәй спортсыһы (шашка, шашка композицияһы), [[Әҙәбиәт ғилеме|әҙәбиәт белгесе]], [[Мифология|мифолог]] һәм фольклорист, спорт [[Журналистика|журналисы]]. 2017 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союздары ағзаһы. Шашка композицияһы буйынса халыҡ-ара мастер. Шашка композицияларын сисеү буйынса [[Литва]] асыҡ чемпионатының бронза призеры (2008). Бөтә донъя шашка федерацияһының композиция буйынса комитетында Рәсәй вәкиле.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ноғман Мусин]] (1931—31.10.2021), [[Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы]] (2001), [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1991). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2011) һәм [[Салауат Юлаев ордены|Салауат Юлаев]] (2007) ордендары кавалеры.
* [[Мельников Василий Андреевич]] (1946—2023), быяла эшләүсе. [[«Салауатбыяла» берекмәһе]] слесарҙар бригадаһының элекке етәксеһе. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Байбурин Наил Ғабдулла улы]] (1956—2015), сценограф, рәссам. 1985 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1991 йылдан — Рәссамдар союзы ағзаһы. 1981 йылдан [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем һәм 2002—2011 йылдарҙа рәссам-ҡуйыусы, 1983—1994 һәм 1996—2002 йылдарҙа баш рәссам, 1994—1996 йылдарҙа баш режиссёр. 2006 йылдан [[Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты|Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһы]]ның Дизайн һәм милли мәҙәниәттәр институты директоры, 2007—2008 йылдарҙа художество етәксеһе; 2011 йылдан «Арт Групп» идара итеүсе йәмғиәтенең (Өфө) художество етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Яҙыусы [[Ғабдулла Байбурин]]дың улы. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Ғәбиҙуллин Мәрүән Миҙхәт улы]] (1956), табип, йәмәғәтсе. 1982 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһының табип-гастроэнтерелогы, 1983 йылдан — рентгенология бүлеге мөдире, 1998 йылдан — баш табиптың поликлиника эше буйынса урынбаҫары, 2014 йылдан – табип-рентгенолог. Ҡала Советы депутаты (1987), табиптарҙың 7-се [[Рәсәй Федерацияһы|Бөтә Рәсәй]] Пирогов съезы делегаты (Мәскәү, 2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы (2013) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2001). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Зәйет (Ауырғазы районы)|Зәйет]] ауылынан.
* [[Головнёва Елена Вениаминовна]] (1961), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1985 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]], 2022 йылдан [[Өфө фән һәм технологиялар университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2011 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия  фәндәре докторы (2005), профессор (2008). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Волкова Любовь Григорьевна]] (1927—31.10.2014), инженер-технолог, 1954 йылдан [[Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы]]ның өлкән операторы, 1965—1994 йылдарҙа — ҡулайламалар начальнигы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1960).
* [[Рәхимов Бүләк Мырҙағәли улы]] (1952), хеҙмәт ветераны. 1978 йылдан [[Хәйбулла районы|Хәйбулла]] комплекслы газ хеҙмәтенең слесарь-газовигы, 1984 йылдан — мастер, 1992 йылдан — начальник, 1995 йылдан – техник күҙәтеү инженеры, 2003 йылдан — начальник урынбаҫары, 2004 йылдан — начальник вазифаһын башҡарыусы, 2006—2012 йылдарҙа — диспетчер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2012). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең Малятин ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плекунов Владимир Иванович]] (1923—6.01.2001), [[театр]] [[Һынлы сәнғәт|рәссамы]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1966 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[РСФСР]]‑ҙың (1969) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1953) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, [[БАССР]]‑ҙың халыҡ рәссамы (1964) һәм [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1980). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1955) ордендары кавалеры.
* [[Илһамова Нәғимә Әүхәҙи ҡыҙы]] (1928), [[Педагогика|педагог]]. 1953—1983 йылдарҙа (өҙөклөк менән) [[Әбйәлил районы]] [[Хәлил (Әбйәлил районы)|Хәлил]] урта [[Мәктәп|мәктәбе]] [[уҡытыусы]]һы, уҡытыу бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1966—1983 йылдарҙа мәктәп [[музей]]ы етәксеһе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1966) һәм [[БАССР Юғары Советы |Юғары Совет Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1957), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Сығышы менән ошо райондың [[Рауил]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Александрова Нина Апександровна]] (1938), [[сауҙа]] хеҙмәткәре. 1959—1980 йылдарҙа [[«Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы]] ОРС-ының һатыусыһы, өлкән һатыусыһы, секция мөдире. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлебаш районы]] [[Яңы Ивановка (Стәрлебаш районы)|Яңы Ивановка]] ауылынан. 
* [[Мирсаев Рафаил Нурый улы]] (1948—22.04.2016), [[Философия|философ]]-[[фән|ғалим]], [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] органдары, юғары уҡыу йорто хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1979 йылдан [[КПСС]]-тың [[Киров районы (Өфө)|Өфө ҡалаһы Киров район]] комитеты, [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның [[фән]] һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы, 1985—1987 йылдарҙа ― КПСС-тың [[Өфө]] ҡала комитеты секретары. 1990—1995 йылдарҙа ― [[БАССР Юғары Советы |Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы Секретариаты]] ойоштороу бүлегенең баш белгесе, бүлек мөдире, Секретариат еткәсеһенең ойоштороу мәсьәләләре буйынса урынбаҫары. 2008—2016 йылдарҙа ― [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]ның дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе һөнәри әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының 1-се (1995—1999), 2-се (1999—2003) һәм 3-сө (2003—2008) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. [[Рәсәй Федерацияһы]] Социаль технологиялар һәм урындағы үҙидаралыҡ академияһы ағза-корреспонденты (2003). Философия фәндәре кандидаты (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған [[мәғариф]] хеҙмәткәре (1998), СССР-ҙың уйлап табыусыһы.
* [[Мөхөтдинова-Фәйзуллина Тәслимә Хәләф ҡыҙы]] (1953—13.10.2018), театр артисы, педагог. 1972 йылдан хәҙерге [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]], 1977—2018 йылдарҙа [[Ҡазан]] ҡалаһындағы хәҙерге [[Кәрим Тинчурин]] исемендәге дәүләт драма һәм комедия театры актёры, бер үк ваҡытта Мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты, Ҡазан театр училищеһы уҡытыусыһы. [[Татарстан Республикаһы]]ның халыҡ артисы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Дүсән]] ауылынан. 
* [[Доставалов Александр Васильевич]] (1963—1.03.2000), [[Чечен Республикаһы]]ндағы террорға ҡаршы операция барышында һәләк булған хәрби хеҙмәткәр, десантсы, гвардия [[майор]]ы. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2000, үлгәндән һуң). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Агарков Алексей Григорьевич]] (1939—13.06.2002), нефтсе, 1970—2002 йылдарҙа [[Татарстан]]дың «Баулынефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының быраулаусыһы һәм быраулау мастеры. СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1987) һәм Татарстан комсомолының Муса Йәлил исемендәге премияһы (1978) лауреаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Стәрлетамаҡ районы]] [[Яңы Васильевка]] ауылынан.  
* [[Дәүләтҡолов Әхмәт Хажмөхәмәт улы]] (1944), ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2004), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2012), [[Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия]] лауреаты (2014).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәррәхова Альбина Әнәс ҡыҙы]] (1959), педагог, Ағиҙел ҡалаһы 1-се мәктәбенең математика уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: Николай Гольц, [[Рәсәй империяһы]]ның балет артисы, хореограф, [[Педагогика|педагог]].
* [[1850]]: Анна Жюдик, [[Франция]]ның оперетта артисткаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1899]]: [[Джеймс Кэгни]], [[АҠШ]]-тың [[театр]] һәм кино актёры.  
* [[1900]]: Марсель Далио, Франция актёры.
* [[1905]]: Эдгар Сноу, АҠШ [[Журналистика|журналисы]].
* [[1915]]: Владо Байич, хәрби эшмәкәр, генерал-полковник, [[Югославия]]ның халыҡ геройы.
* [[1920]]: Гордон Гулд, АҠШ-тың [[фән|ғалим]]-[[Физика|физигы]], [[лазер]]ҙы уйлап табыусы.
* [[1920]]: [[Хуан Антонио Самаранч]], [[Испания]] [[сәйәсмән]]е, бизнесмен, [[Халыҡ-ара олимпия комитеты]] — МОК-тың етенсе (1980—2001) президенты. 
* [[1925]]: Джимми Скотт, АҠШ [[йыр]]сыһы, [[музыка]]нт.
* [[1925]]: Мөхәммәд Хәсән Шәрк, [[дәүләт]] эшмәкәре, 1988—1989 йылдарҙа [[Афғанстан]]дың премьер-министры.
* [[1935]]: Дайан Кэрролл, АҠШ актрисаһы, йырсы.
* [[1935]]: Дональд Сазерленд, [[Канада]] актёры, кинопродюсер, «Эмми» һәм «[[Алтын глобус]]» премиялары лауреаты.
* [[1940]]: Александр Игишев, [[СССР]] һәм [[Украина]] кинорежиссёры.
* [[1940]]: Александра Назарова, СССР һәм [[Рәсәй]] театр һәм кино актёры, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2001).
* [[1945]]: Алексей Рыбников, СССР һәм Рәсәй композиторы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989), Рәсәйҙең халыҡ артисы (1999).
* [[1954]]: [[Ангела Меркель]], 2005 йылдан [[Германия]]ның федераль канцлеры.
* [[1975]]: Darude (төп исеме Вилле Виртанен), [[Финляндия]] продюсеры, диджей. }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:17 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1790]]: [[Адам Смит]], [[Шотландия]]  [[иҡтисад]]сыһы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж17]]
[[Категория:17 июль]]</text>
      <sha1>a49t789b1b7n6y6f7aijwwfh72a2nt3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Себер даруғаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81396</id>
    <revision>
      <id>1301092</id>
      <parentid>1057150</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T15:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6944" sha1="gvjfw4r2uhhxiamn3m0ve27jhzrub40" xml:space="preserve">{{Төҙөкләндереүгә}}
[[Рәсем:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|250px|Даруғаларға бүленгән Башҡортостан һәм Өфө провинцияһы. Ырымбур губернаһының ланскарталары картаһы. Красильников, 1755 йыл]]
'''Себер даруғаһы''' — XVI быуат аҙағында [[Өфө өйәҙе]], XVIII быуат башында [[Өфө провинцияһы]], [[1744]] йылда алып [[Ырымбур губернаһы]] составына инә. XVII быуат аҙағында төньяҡ-көнбайышта — Көңгөр өйәҙе, төньяҡ-көнсығышта — [[Верхотур өйәҙе|Верхотур]] һәм [[Тубыл өйәҙе|Тубыл өйәҙҙәре]], көньяҡ-көнсығышта — [[Ҡаҙаҡ ханлығы]], көньяҡта — [[Нуғай даруғаһы]], көньяҡ-көнбайышта — [[Ҡаҙан даруғаһы]], төньяҡ-көнбайышта [[Уҫы даруғаһы]] менән сиктәш була. 1725—1726 йылдарҙа Себер даруғаһы 24 [[башҡорт]] улусы һәм 3,7 меңгә яҡын хужалыҡ, 1775 йылда — 10 улус ([[Дыуан]], Ҡара-Табын, [[Ҡошсо]], [[Мырҙалар]], Түбәләҫ, Тырнаҡлы, Һарт, [[Унлар|Һунлар]], [[Көҙәй|Шайтан-Көҙәй]], [[Әйле]]) теркәлгән. Өйәҙҙәргә бүлеү сәйәсәте индерелгәс (1781 йылда), Себер даруғаһы биләмәһендә [[Троицк өйәҙе]], [[Өфө өйәҙе]]нең бер өлөшө, [[Силәбе өйәҙе]], [[Пермь наместниклығы|Пермь]] һәм [[Тубыл наместниклығы|Тубыл наместниклыҡтарының]] бер өлөшө булдырыла. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәндән һуң  улар тулыһынса бөтөрөлә.

== Себер даруғаһы олоҫтары ==

#	Әй – Әй буйында һәм Урал аръяғындағы төрлө күлдәр буйында урынлаша; Айыу тауы буйлап тауҙар һәм ҡырҙар; Урал аръяғында иһә киң далалар; Өфө яғында Уралға тиклем һуҙылған арба юлы бар, ә Себер яғынан Урал аръяғы буйлап юл асыҡ ҡалған. 
#	Мәкәтин – Урал аръяғы  күлдәре буйында; ҙур ҡырҙар, урмандар аша үтә.
#	Бала-Ҡатай – Уралдың ике яғы буйлап, йылғалар һәм күлдәр буйында; Уралдан Өфө яғына тауҙар, урмандар, яландар, ә Урал аръяғында ҙур дала, урман; Өфө яғынан Уралға тиклем юл буйына һуҙылған. 
#	Салйоғот (Челжетуцкая) – Урал аръяғында йылғалар һәм күлдәр буйында Ухтузск заводтарына яҡын, баҡыр заводы тирәһендә; ҡырҙар һәм урмандар; Өфө яғынан килгән юлда бар.
#	Бәкәтин – Урал аръяғында, күлдәр буйында.
#	Һеңрән – Урал аръяғында күлдәр буйлап; ҙур яландарҙа.
#	Ҡыуаҡан – Әй һәм Йөрүҙән (Ерезинские) түбәләҫтәрендә һәм Һатҡы йылғаһы буйлап, Урал аръяғында күлдәр буйында; тауҙар, урмандар, ҡырҙар һәм ҙур тауҙарҙа; Өфөнән иһә был тауҙар, урмандар, һаҙлыҡтар аша арба юлы юҡ. 
#	Ҡара-Табын – Ағиҙел һәм Яйыҡ түбәләрендә, ә тап ҡайһы тирәлә икәнлеге Нуғай даруғаһының Ҡара-Табын олоҫон һүрәтләгәндә яҙылған, йорттар бер тирәлә урынлашҡан; Ағиҙел буйлап юл бар, Өфөнән был олоҫҡа тиклем арба менән барып булмай.
#	Боҫҡор (Бучкур)- Урал аръяғында, күлдәр буйында; ҙур дала, урманда.
#	Табын – Ҡара-Табын олоҫо урынлашҡан ерҙәрҙә.
#	Уилар – Ҡариҙел һәм Байҡы йылғалары буйында; урман-ҡырҙар бар.
#	Һыҙғы – Урал аръяғында, Мейәс йылғаһы һәм күлдәр буйында; ҙур яландар, Ҡариҙел йылғаһы буйлап тауҙар һәм урмандар араһында пристань бар, Өфө өйәҙенең башҡа дин кешеләре һәм Көнгөр өйәҙенең обывателдәре ишкәкле һәм елкәнле ағас караптарға иген тейәп, Өфө ҡалаһына алып килгән; ҡышҡыһын Өфөгә был араны егеүле аттарҙа 5 көн буйына үтһәләр, йәйгеһен арба юлынан ғына йөрөгәндәр&lt;ref&gt;[[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [[http://mexalib.com/view/193967 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}]]]]&lt;/ref&gt;.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Нуғай даруғаһы]]
* [[Ҡазан даруғаһы]]
* [[Уҫы даруғаһы]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Рычков Пётр Иванович: «Топография Оренбургская» СПб., 1762 стр.96
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php Понятие «дорога» в истории Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620044811/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/ponyatie_doroga/ponyatie_doroga.php |date=2009-06-20 }}
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/11211-seber-daru-a-y/ Себер даруғаһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [[Руденко Сергей Иванович]]: «Башкиры. Историко-этнографические очерки» (2006) [[http://mexalib.com/view/193967 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160905013025/http://mexalib.com/view/193967 |date=2016-09-05 }}]]

[[Категория:Башҡортостандың тарихи административ берәмектәре һәм территориялары]]</text>
      <sha1>gvjfw4r2uhhxiamn3m0ve27jhzrub40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Татарстан башҡорттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97581</id>
    <revision>
      <id>1301153</id>
      <parentid>1296166</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T07:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60662" sha1="gl10opj2qm3kjyajl44wdgrg1aqwx05" xml:space="preserve">{{Һайланған мәҡәлә}}
{{Ук}}
'''Татарстан башҡорттары''' — [[Татарстан Республикаһы]]нда йәшәгән [[башҡорттар]].

Шартлы рәүештә ике төркөмгә бүленә: беренсеһенә — Татарстандың көнсығыш төбәктәрендәге ерле башҡорттарҙың вариҫтары, икенсеһенә совет һәм советтан һуңғы осорҙарҙа Урал-Волга буйының башҡа төбәктәренән республикаға күсеп килгән башҡорттар инә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Асылгужин Р. Р., Баширова Ф. Е., Маннапов М. М., Мухаматьянов Р. Т., Рыскулов Р. М., Фаттахова Т. Д., Юсупов Ю. М.''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Башкиры в субъектах Российской Федерации.// История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2012. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== Башҡорттар һәм Волга буйы Болғары ===
[[Әхмәт ибн Фаҙлан|Ибн Фаҙлан]] мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа [[Волга буйы Болғары]] менән башҡорттар иле араһындағы сик [[Оло Сәрмәсән]] йылғаһы буйлап үткән. X—XIII бб. көнбайыш башҡорттар Волга буйы Болғары составында була. Ҡайһы бер башҡорт ҡәбиләләре Волга буйы болғарҙарынан сыҡҡан. [[Башҡорт теле]]&lt;nowiki/&gt;ндә [[вокализм]] болғар теленең тура вариҫы булған [[сыуаш теле]]&lt;nowiki/&gt;ндәге һуҙынҡылар системаһына оҡшаш&lt;ref&gt;[http://www.ng.ru/science/2012-09-12/14_volga.html ''Козлов С.'']&lt;/ref&gt;.

1229 йылдың яҙында татар-монголдарҙың утыҙ меңле ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлә һәм көҙгә Яйыҡ менән Волга буйы далаларына килеп етә, унда башҡорттар һәм уларҙың союздашы булған болғарҙар яғынан ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1232 йылда татар-монголдар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе алырға йыйына, ләкин Оло Сәрмәсән һәм Ҡондорса йылғалары буйындағы оборона һыҙығында тотҡарланып ҡала&lt;ref&gt;[http://www.i-gagin.ru/content_art-9.html ''Гагин И. '']&lt;/ref&gt;. Артабанғы походтарҙа илбаҫарҙар башҡорттар һәм болғарҙарҙы һындырыуға өлгәшә. [[Рәшит-әд-Дин]] шаһитлыҡ итеүенсә, 1236 йылдың көҙөндә монголдар ''«буларҙар һәм башғирдтарға ҡаршы походҡа ҡуҙғала һәм әллә ни ҙур көс түкмәйенсә уларҙы буйһондора»''. Булар һәм Башғирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы «тағы күтәрелә»&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/nauchnie_stati_po_istorii_bashkirii/pdf/bashkiry_i_bashkortostan.pdf ''Антонов И. '']&lt;/ref&gt;.

=== Сыңғыҙлылар дәүләте составында ===
XIII быуат башында Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө монгол-татарҙар һөжүменә дусар була. Илбаҫарҙар ябырылыуын тәүгеләрҙән булып Болғар дәүләте татый, уның составында төньяҡ-көнбайыш башҡорттары ла була. Волга буйы Болғарын ҡыйратҡандан һуң [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] 1236 йылда монголдар власы аҫтында ҡала, 1243 йылда [[Батый хан]] нигеҙләгән [[Алтын Урҙа]]&lt;nowiki/&gt;ға инә. Башҡорттар Алтын Урҙа ханына яһаҡ түләргә тейеш була, яһаҡ хатта имсәк балаларға ла һалына&lt;ref&gt;[http://salavat2000.narod.ru/glava3.htm БАШКОРТОСТАН В СОСТАВЕ ЗОЛОТОЙ ОРДЫ]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/text/2006/fatk07_06.html Чтобы жить в мире]&lt;/ref&gt;. Яһаҡтан тыш башҡорттар монгол аҡһөйәктәренә аттар бирергә тейеш була. Артабанғы баҫып алыу яуҙарында монгол хандары ерле халыҡтарҙың да ҡатнашыуын талап итә. Башҡорттарға шулай уҡ, үҙ иҫәбенән тәьмин итеп, запас аттар биреп, талап ителгән һанда яугирҙар бирергә тура килә. Башҡорттарҙың үҙ ерҙәре XIII быуат башында [[Алтын Урҙа]] тарафынан уның аҫаба ере тип иғлан ителә.

XIV—XV быуаттарҙа Алтын Урҙа бер нисә дәүләткә тарҡала. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] территорияһы өс өлөшкө бүленгән булып сыға:
* көньяғы һәм урта өлөшө — [[Нуғай Урҙа]]һы&lt;nowiki/&gt;на;
* көнбайышы һәм төньяҡ-көнбайышы — [[Ҡазан ханлығы]]&lt;nowiki/&gt;на;
* көнсығышы һәм төньяҡ-көнсығышы [[Себер ханлығы]] хакимлығына эләгә.
[[Алтын Урҙа]] тарҡалғандан һуң, башҡорттар йәшәгән территорияларҙың бер өлөшө ([[Ыҡ]] йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы, [[Минзәлә]] йылғаһы үҙәне, [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] йылғаһының түбәнге ағымы, [[Сулман (йылға)|Каманың (Сулмандың)]] һул яры) [[Ҡазан ханлығы]]&lt;nowiki/&gt;на инә. Ҡазан хандарының башҡорттар менән үҙ-ара мөнәсәбәте башҡорттарҙы тарханлыҡ грамоталарына алмашҡа хәрби хеҙмәткә йәлеп итергә тырышыуҙан тора. Был сәйәсәт Ыҡ йылғаһы үҙәненә башҡорт ҡәбиләләрен тартыу мөмкинлеген бирә.

Кенәз [[Курбский, Андрей Михайлович|Андрей Курбский]] яҙыуынса, Ҡазан ханлығында татар теленән тыш — биш төрлө тел: ар, башҡорт, мордва, черемис һәм сыуаш телдәре була.

Ханлыҡтар даими үҙ-ара һуғыштар алып бара, уларҙан башҡорт халҡы бик ныҡ йонсой&lt;ref&gt;[http://www.oktb-tower.narod.ru/histor/bash1.htm Наш край в древности]&lt;/ref&gt;. Шунлыҡтан көнбайыш башҡорттар, Ҡазан ханлығына урыҫ ғәскәрҙәре һөжүм иткәндә, уларға ярҙамға бармай&lt;ref&gt;[http://prisoed450.narod.ru/xarakter.htm Характер и условия принятия башкирами подданства Русского государства]&lt;/ref&gt;.

=== Урыҫ дәүләтенә инеү ===
{{шуҡ|Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы}}
1552 йылда, [[Ҡазан ханлығы]]н ҡыйратҡандан һуң, [[Иван Грозный|Яуыз Иван батша]] башҡорттарҙы урыҫ подданныйлығына саҡыра, уларға ерҙәрен, диндәрен һаҡларға вәғәҙә итә, ләкин урыҫ армияһында хеҙмәт итеү һәм яһаҡ түләү шартын ҡуя. Хәҙерге Татарстан территорияһында йәшәгән башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары беренселәрҙән булып Ҡазанда баяр А. Б. Горбатов-Шуйский менән был хаҡта һөйләшеүҙәр үткәрә. 1554 йылда көнбайыш башҡорттары урыҫ подданствоһына күсә&lt;ref&gt;[http://atlasmap.ru/index.php/russiannews/101788 Башкиры]&lt;/ref&gt;. Ырыуҙар вәкилдәре [[Жалованный грамоталар|жалованный грамота]]&lt;nowiki/&gt;лар ала, башлыҡтар [[Тархан (титул)|тархан]], кенәз, староста булып китә. Башҡорттарға [[Башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы|аҫабалыҡ хоҡуғы]]&lt;nowiki/&gt;н һаҡлау, дин тотоу ирке, үҙидара, хәрби яҡлау гарантиялана. Башҡорттар яһаҡ түләү һәм хәрби хеҙмәт үтәү йөкләмәһен ала.

=== Кама буйында XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдары ===
Башҡорттар феодаль иҙеүҙең көсәйеүенә, аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоуға, динде ҡыҫыуға ҡаршы ҡат-ҡат баш күтәрә. [[Кама]] буйындағы башҡорт халҡының ҙур ихтилалдарының береһе — [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|&lt;nowiki/&gt;]] [[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662—1664 йылдар ихтилалы]].

[[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы киләһе башҡорт ихтилалы]]&lt;nowiki/&gt;ның сәбәбе халыҡтың аҫабалыҡ хоҡуҡтарын боҙоу һәм урыҫ булмаған халыҡтарҙы көсләп суҡындыра башлау була. Ихтилал башында [[Сәйет Йәғәфәров|Сәйет Садиир]] тора, халыҡ уны Сәйет батыр тип йөрөтә, ә ихтилал барышында ул ''Сәфәр хан ''тип иғлан ителә. Көнбайыш Башҡортостан, Кама аръяғы һыҙаты районы, ул саҡта колонияға әйләндереү, халҡын суҡындырыу йәһәтенән көслө баҫым аҫтында ҡалған була. 1682 йыл башында баш күтәреүселәр отрядтары Кама аръяғы һыҙатының ҡәлғәләренә ([[Минзәлә]], [[Зәй]],[[Шишмә]] һ.б.) һөжүм итә. Ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрелә. 1683 йылдың июнь уртаһында Минзәлә эргәһендә кенәз Ю. С. Урусов ҡулы аҫтында хөкүмәт ғәскәрҙәренең ҙур төркөмө туплана. Тиҙҙән улар Минзәлә һәм башҡа ҡәлғәләр тирәһендә тәүәккәл һөжүмгә күсә һәм баш күтәреүселәрҙе ҡыйрата. Ҡан ҡойғос һуғыш һөҙөмтәһендә башҡорттар еңелә һәм тарҡала, ләкин Сәйет Садиир тотолмай, [[Себер даруғаһы]]нда көрәшен дауам итә. Ихтилал баҫтырылғас, башҡорттарҙың бер өлөшө, ҡалмыҡтарҙың мәжбүр итеүе арҡаһында, подданствоһын алмаштырырға була һәм ҡалмыҡ тайшыһы Аюки ҡулы аҫтына китә. Уның яғына «Ыҡ һәм Ағиҙел башҡорттары, сыуаштарҙың яртыһы ҡатындары һәм балалары менән китә»&lt;ref&gt;[http://kam.ru/history/ermakov/100 История Набережных Челнов В.]&lt;/ref&gt;. Ҡырҡ меңле ҡалмыҡ ғәскәренең аяуһыҙлығы башҡорт баш күтәреүселәрен Урыҫ дәүләтенә ҡаршы көрәшен туҡтатырға мәжбүр итә. Батша хөкүмәтенең уның бер ҡасан да мосолмандарҙы ихтыярһыҙлап суҡындырыу тураһында указ сығарғаны булмауы тураһында белдереүе лә бының сәбәптәренең береһе була. Һөҙөмтәлә, батша хөкүмәте мосолмандарҙы көсләп суҡындырыуҙан баш тарта&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Первые башкирские восстания.]&lt;/ref&gt;.

[[XVIII быуат]] башында Петр I тарафынан үткәрелгән әүҙем тышҡы сәйәсәт һәм диңгеҙгә сығыу өсөн башланған һуғыштар күп сығымдар талап итә. Бик күп төрлө яңы һалымдар, йыйымдар барлыҡҡа килә. Властарҙың ғәмәлдәре менән риза булмаған башҡорттар йәнә ихтилалға күтәрелә. Ул [[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] булараҡ билдәле.

[[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары]] XVII—XVIII быуаттарҙағы башҡорт ихтилалдарынан иң көслөһө була. Ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы баҫтырыу һәм язалау өсөн императрица [[Анна Иоанновна]] указы буйынса хөкүмәт тарафынан [[Башҡорт эштәре комиссияһы]] ойошторола, штабы [[Минзәлә]] ҡалаһында урынлаша.

=== Көнбайыш башҡорт кантондары ===
[[Файл:Печать_18-го_юрта_11-го_Башкирского_кантона.jpg|thumb|11-се башҡорт кантонының 18-се йорто мисәте]]
Башҡортостанда [[Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы|идара итеүҙең кантон системаһы]] Рәсәй императорының 1798 йылдың 10 апрелендәге указы менән Рәсәйҙең көньяҡ-көнсығыш сиктәрен нығытыу һәм башҡорт төбәген ҡулда тотоу маҡсатында индерелә&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Кантонная система управления в Башкирии (1798—1865).// Башкортостан: краткая энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. — С. 322. — 672 с. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Был указға ярашлы, [[Пермь губернаһы|Пермь]], [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], [[Вятка губернаһы|Вятка]] губерналарындағы башҡорттарҙан һәм мишәрҙәрҙән регуляр булмаған ғәскәр — [[Башҡорт-мишәр ғәскәре]] төҙөлә. Ул 11 башҡорт һәм 5 мишәр кантонына бүленә. 1803 йылға тиклем хәҙерге Татарстан территорияһында булған кантондар Ырымбур губернаһына инә: [[Бөгөлмә өйәҙе]]&lt;nowiki/&gt;ндә — 10-сы Башҡорт кантоны һәм [[Минзәлә районы|Минзәлә өйәҙе]]&lt;nowiki/&gt;ндә — 11-се Башҡорт кантоны. Яңы башҡорт кантоны ойошторолоп, административ үҙгәрештәр тормошҡа ашырылғандан һуң, көнбайыш башҡорт кантондарына 11-се кантон (Ырымбур губернаһының Минзәлә өйәҙенән башҡа) өҫтәлә, уға Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре инә, ә Бөгөлмә өйәҙе 12-се Башҡорт кантоны составында була.

1806 йылдың 9 ноябрендә [[Александр I Павлович|Александр I]] хәрби ҡоро ер көстәре министры генерал С. К. Вязмитиновҡа Наполеон Францияһы менән һуғышҡа 10 башҡорт полкы ойошторорға ҡуша. Хәрәкәт итеүсе армияға 10000 башҡорт ебәрелә. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] башланғас, башҡорттарҙан 15 полк төҙөлә. Шул иҫәптән 11-се башҡорт кантонынан — 6-сы Башҡорт полкы һәм өлөшләтә 5-се, ә 12-се кантон башҡорттарынан 13-сө, өлөшләтә 5-се һәм 12-се Башҡорт полктары төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.museum.ru/1812/Army/Kalinin2/index.html#c1 ''Калинин С. Е.'' Башкиро-Мещерякское войско в 1812—1814 гг.]&lt;/ref&gt;.

1855 йылда кантондар үҙгәртелә: Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияһында — 17-се башҡорт кантоны (элекке 11-се кантондың бер өлөшө), Минзәлә өйәҙе территорияһында 18-се һәм 19-сы башҡорт кантондары (әүәлге 11-се кантон территориялары) барлыҡҡа килә. Ә элекке 12-се кантондың бер өлөшө 23-сө башҡорт кантонына ҡушыла&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]'' [http://kiskeufa.ru/index.php?dn=info&amp;pa=arxiv Һеҙ кем, көнбайыш башҡорттары, йәки тарихи документтар нимә һөйләй?] // «Киске Өфө». — 2010. — № 5. — С. 7.&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

1865 йылда Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһын бөтөрөү [[Крестьянская реформа в России|1861 йылғы Крәҫтиән реформаһы]]&lt;nowiki/&gt;ның бер өлөшө булып тора.

=== XIX б. аҙағы — XX бб. башы ===
XIX б. аҙағы — XX б. башында Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙендә, Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, Вятка губернаһының Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрендә йәшәгән башҡорттар һаны байтаҡ була.

Рәсәй империяһында үткәрелгән иҫәп алыуҙар был өйәҙҙәрҙә башҡорттар йәшәгән бер нисә йөҙ ауылды теркәгән. Был ауылдарҙың бер өлөшө этник йәһәттән ҡатнаш була — башҡорт-типтәр, башҡорт-типтәр-мишәр, ләкин XX быуатҡа тиклем был төбәктә башҡорттар һан яғынан өҫтөнлөк итә әле&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1448 Некоторые аспекты этнодемографических процессов в полиэтничном регионе]&lt;/ref&gt;. XIX—XX бб. араһында Өфө губернаһының бер өйәҙендә лә ҡазан татарҙары, мишәрҙәр һәм типтәрҙәрҙең дөйөм һаны башҡорттарҙан күберәк булмай.

[[1918 йыл]]дың ғинуарында [[Минзәлә|Минзәлә ҡалаһы]]&lt;nowiki/&gt;нда өйәҙ мосолман йыйыны үтә. Унда Урал-Волга штатына мөнәсәбәт мәсьәләһе ҡуйыла. Йыйын делегаттарының күпселеге [[Башҡортостан автономияһы|Башҡортостандың территориаль автономияһы]] яҡлы була&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

1920—1921 йылдарҙа Минзәлә, Бөгөлмә, Сарапул, Алабуға өйәҙҙәре территориялары яңы ойошторолған Татар АССР-ы составына индерелә. Татар АССР-ы эсендә байлар ҡәбиләһе башҡорттарының аҫаба ерҙәре тотошлайы менән тиерлек, йәнәй, бүләр, юрмый ҡәбиләләре башҡорттары ерҙәренең күп өлөшө (ҡара: ''Этнографик төркөмдәр ''киҫәге), ҡырғыҙҙарҙың ерҙәренең бер өлөшө (Аҡтаныш һәм Ютазы райондарында), гәрә (Аҡтаныш районы) һәм йылан (Баулы районы) ерҙәренең бер өлөшө, шулай уҡ [[мең]] һәм [[табын]] башҡорттарының ҙур биләмәләре ҡала&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа: Гилем, 2010. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

1897 йылдағы Рәсәй империяһының беренсе халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Минзәлә, Бөгөлмә, Алабуға, Сарапул өйәҙҙәре территорияһында 166598 башҡорт (башҡорт телен туған теле тип атағандар) йәшәгән (Ҡара: Таблица 4). 1920 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татар АССР-ында 139858 башҡорт һәм типтәр йәшәгән&lt;ref&gt;Труды Центрального статистического управления.&lt;/ref&gt;, ләкин 1926 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрендә Татар АССР-ында башҡорттар һаны, ҡырҡа кәмеп, 1752 кешегә ҡалған. Бының сәбәбен хәҙерге сәйәсмәндәр ТАССР дәүләт-административ аппаратының яһалма сәйәсәте менән милләтте үҙгәртеп яҙҙырыуҙа&lt;ref&gt;Янгузин Р. 3., Хисамитдинова Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры. — Уфа: Китап, 2007. — 352 с. С. 99&lt;/ref&gt;, шулай уҡ тел һәм этник ассимиляцияла күрә&lt;ref&gt;''Асфандияров А. З.'' История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап 2009, С.364-366&lt;/ref&gt;.

Тел һәм этник ассимиляция сәбәптәре тип, ҡағиҙә булараҡ, түбәндәгеләр атала:&lt;ref&gt;Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Асфандияров А. 3., Абсалямов Ю. М., Роднов М. И. — Уфа, Китап, 2001. — 712 с.&lt;/ref&gt;
* '''башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың тел һәм мәҙәни-көнкүреше оҡшашлығы'''. Ассимиляцияға килтергән төп сәбәп булып тел оҡшашлығы, татар телендә уҡытылыу, татар әҙәбиәте таратылыу арҡаһында башҡорттарҙың татар мәҙәниәте һыҙаттарын үҙләштереүе тора. Былар башҡорттарҙа ике яҡлы этник үҙаңды формалаштыра.
* '''керҙәш татарҙар һәм керҙәш башҡорттар төркөмдәрендә социаль-иҡтисади мөнәсәбәттәр оҡшашлығы.''' [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Ә. З. Әсфәндиәров]] билдәләгәненсә, Өфө губераһының көнбайыш өйәҙҙәрендә 36 % керҙәш башҡорт йәшәй. Уларҙың керҙәш татарҙар менән бергә аҫаба башҡорттарға бойондороҡлолоғо йылдам ассимиляцияға сәбәп була. Бер типлы хужалыҡ итеү ҙә ассимиляцияны арттыра. Көнбайыш башҡорттар, татарҙар кеүек үк, ултыраҡ тормошта йәшәй, ер эшкәртеү менән шөғөлләнә.
* '''дин берлеге'''. Башҡорттар ҙа, татарҙар ҙа мосолман динле булғанлыҡтан ассимиляцияға ҡамасаулай торған дини ҡаршылыҡ булмай.
* '''сәйәси шарттар'''. Элекке Бөгөлмә, Минзәлә, Алабуға һәм Сарапул өйәҙҙәрен Татар АССР-ына индереү, артабан ваҡытлы матбуғатты, мәктәптә уҡытыуҙы тик татар телендә алып барыу.
* '''демографик шарт'''. Керҙәштәр һанын арттырыу. Ҡайһы бер өйәҙҙәргә мишәрҙәр һәм типтәрҙәр күпләп күсенә, шунлыҡтан, мәҫәлән, 1863 йылда уҡ 100 кешегә Минзәлә өйәҙендә — 39 күскенсе, ә Бөгөлмә өйәҙендә 36,5 күскенсе тура килә.
* '''татарҙарҙы һәм башҡорттарҙы территориаль яҡтан ҡатнаштырыу'''. XIX быуат башына уҡ башҡорттар менән бергә ҡазан татарҙары, [[Мишари|мишәрҙәр]], [[типтәрҙәр]] йәшәгән ҡатнаш ауылдар һаны арта. Бөгөлмә өйәҙендә ундай ауылдар һаны — 89,7 %, ә Минзәлә өйәҙендә 58,7 % тәшкил итә.
* '''татарҙар менән башҡорттар араһында ҡатнаш никахтар күбәйеү'''. Эндогамияның боҙолоуы. Д. М. Исхаҡов билдәләүенсә, ХХ быуаттың беренсе тиҫтә йылында төньяҡ-көнбайыш зонала әсәһе башҡорт булмаған (күп осраҡта татар) башҡорттар һаны 60 %-ҡа етә&lt;ref&gt;''Исхаков Д. М.'' Татары: перепись и политика. — Казань, 2010, С.27.&lt;/ref&gt;.
Хәмиҙуллин Б. Л. раҫлауынса, башҡорттар төпләнгән территорияларҙы Ҡазан ханлығына индереү, уның күрше территорияларға сәйәси һәм иҡтисади йоғонтоһо, башҡорттарҙың хан ғәскәрендә йөрөүе башҡорттарҙың татарҙар менән XVI быуатта ҡатнаша башлауына килтерә&lt;ref&gt;''Хамидуллин Б. Л.'' Народы казанского ханства: этносоциологическое исследование. — Казань: Татарское книжное издательство, 2002.&lt;/ref&gt;.

1917 йылда советтарҙың Ер тураһындағы декреты менән ергә милекселектең бөтә төрҙәрен, шул иҫәптән [[башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғы]]&lt;nowiki/&gt;н да юҡҡа сығарыу уларҙың көсһөҙләнеүенә һәм башҡа этнос тарафынан йотолоуына килтерә.

Артабан, философия фәндәре кандидаты Аҫылғужин Р. Р. фекеренсә, башҡорт филолог ғалимдарының бер өлөшө, төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының һөйләш телен (башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты) башҡорт әҙәби теле составына индермәүе хәлде тағы ла ҡатмарлаштыра төшә&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык]&lt;/ref&gt;.

Ассимиляцияланған төркөм бөгөн ҡазан татарҙары составындағы типтәр-башҡорт этнографик төркөмө тип ҡарала&lt;ref&gt;Татары. — М.: Наука, 2001, С.18.&lt;/ref&gt;.

== Һаны һәм таралып ултырыуы ==
''Шулай уҡ ҡарағыҙ: [[:Категория:Татарстан башҡорттарының ауылдары|Татарстан башҡорттарының ауылдары]]''
{| align=&quot;right&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;margin: 1em 1em 10px; border: 1px solid rgb(170, 170, 170); font-size: 90%; background: rgb(240, 240, 240);&quot; class=&quot;&quot;
|
{| class=&quot;wide&quot;
|+''Таблица 1. 1897 й. Рәсәй империяһында халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, ТАССР составына тулыһынса йә өлөшләтә индерелгән өйәҙҙәрҙә туған телен башҡорт теле тип танығандар (башҡорттар) һаны&lt;br&gt;
&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России]&lt;/ref&gt;.''
! Өйәҙ
! Һан
|-
|'''[[Өфө губернаһы]]ның [[Минзәлә өйәҙе]] '''
| 123052
|-
|'''[[Вятка губернаһы]]ның [[Сарапул өйәҙе]] '''
| 5100
|-
|'''Вятка губернаһының [[Алабуға өйәҙе]]'''
| 8799
|-
|'''[[Һамар губернаһы]]ның [[Бөгөлмә өйәҙе]]'''
| 29647

|}
{| class=&quot;wide&quot;
|+''Таблица 2. Халыҡ иҫәбен алыуҙарға ярашлы,&lt;br&gt;
 ТАССР-ҙа/Татарстан Республикаһында башҡорттар һаны''&lt;ref&gt;[http://www.tataroved.ru/publicat/jazik_etnos.pdf Язык и этнос на рубеже веков: Этносоциологические очерки о языковой ситуации в Республике Татарстан. Казань: Магариф, 2002. — 208 с. С. 104]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.7., Национальный состав и владение языками, гражданство: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2010 года, том 4. — Казань: Издательский центр Татарстанстата, 2013, С.5.&lt;/ref&gt;
! Йыл
! Бөтә халыҡ
!Ҡалаларҙа
!Ауылдарҙа
|-
| '''1920 й.'''
| 121300
| м/ю
| м/ю
|-
| '''1926 й.'''
| 1752
| 178
| 1574
|-
| '''1939 й.'''
| 931
| 575
| 356
|-
| '''1959 й.'''
| 2063
| 1577
| 486
|-
| '''1970 й.'''
| 2888
| 2498
| 390
|-
| '''1979 й.'''
| 9256
| 8427
| 829
|-
| '''1989 й.'''
| 19106
| 17461
| 1645
|-
| '''2002 й.'''
| 14911
| 13235
| 1676
|-
| '''2010 й.'''
| 13726
| 12158
| 1568

|}
{| class=&quot;wide&quot;
|+''Таблица 3. Татарстан Республикаһында башҡорттар һанының миграциялы үҫеше (1992—2002 йй.)''
! Йыл
! кеше
|-
| '''1992 й.'''
| 491
|-
| '''1993 й.'''
| 540
|-
| '''1994 й.'''
| 295
|-
| '''1995 й.'''
| 211
|-
| '''1996 й.'''
| 212
|-
| '''1997 й.'''
| 308
|-
| '''1998 й.'''
| 164
|-
| '''1999 й.'''
| 180
|-
| '''2000 й.'''
| 102
|-
| '''2001 й.'''
|  17
|-
| '''2002 й.'''
| -60

|}
|}
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 13 726 башҡорт — бөтә халыҡтың 0,36 %, республикала һаны буйынса татарҙарҙан, урыҫтарҙан, сыуаштарҙан, удмурттарҙан, мордваларҙан, мариҙарҙан һәм украиндарҙан ҡала һигеҙенсе урында (Таблица 1). Ҡазанда республикалағы бөтөн башҡорттарҙың — 12,97%-ы, Яр Саллыла — 43,01%-ы. Башҡорттар Татарстандың бөтә муниципаль райондарында һәм ҡалаларында йәшәй, ләкин береһендә лә халыҡтың күпселеген алып тормай&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.tatstat.ru/VPN2010/DocLib8/%D0%BD%D0%B0%D1%86%20%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2.pdf Национальный состав населения Республики Татарстан]. Проверено 27 октября 2013.&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Татарстан Республикаһы башҡорттарының 88,6%-ы ҡалаларҙа йәшәй.

2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Татарстанда 14 911 башҡорт йәшәгән. Төп өлөшө — ҡалаларҙа. Республика башҡорттарының төп өлөшө Яр Саллы ҡалаһында йәшәй (2002 йылда 46,34 %), улар был ҡала халҡының 1,4%-ын (2002 й.) тәшкил итә. Шулай уҡ Түбәнге Кама менән Ҡазанда ла башҡорттар күп — уларҙа ярашлы рәүештә республика башҡорттарының 11,66 % һәм 9,81 % йәшәй&lt;ref&gt;Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.8-11, 17, 37,39.&lt;/ref&gt;. Райондар араһында иң ҙур күрһәткес — Ютазы (202 кеше), Түбәнге Кама (196 кеше), Бөгөлмә (175 кеше) райондарында&lt;ref&gt;Национальный состав населения Республики Татарстан: Статистический сборник по итогам Всероссийской переписи населения 2002 г., том 4. — Казань: Издательский центр Комгосстата РТ, 2004, С.66, 106, 129.&lt;/ref&gt;. Башҡорттарҙың Яр Саллы һәм Түбәнге Камала тупланыуы XX быуаттың 60-70-се йылдарындағы хеҙмәт миграцияһы менән бәйле&lt;ref&gt;''Сафронов С. Г., Зубаревич Н. В.'' Республика Татарстан // Россия регионов: в каком социальном пространстве мы живем. — М., 2005, С.183.&lt;/ref&gt; (Ҡара: Таблица 2). СССР тарҡалғандан алып 2002 йылға тиклем Татарстанға миграциялаған башҡорттар һаны арта (Ҡара: Таблица 3).

== Этнографик төркөмдәр ==
Татарстандың бер нисә районы территорияһында (башҡорттар ултырған тарихи-географик төбәктәр биләмәләрендә урынлашҡан [[Әгерже районы|Әгерже]], [[Аҙнаҡай районы|Аҙнаҡай]], [[Аҡтаныш районы|Аҡтаныш]], [[Әлмәт районы|Әлмәт]], [[Баулы районы|Баулы]], [[Бөгөлмә районы|Бөгөлмә]], [[Алабуға районы|Алабуға]], [[Лениногорск районы|Лениногорск]], [[Менделеевск районы|Менделеевск]], [[Минзәлә районы|Минзәлә]], [[Мөслим районы|Мөслим]], [[Сарман районы|Сарман]], [[Туҡай районы|Туҡай]], [[Ютазы районы|Ютазы]] райондары&lt;ref&gt;Данную область называют [[Тарихи Башҡортостан|Башкирия, Башкортостан, Историческая Башкирия, Исторический Башкортостан]]&lt;/ref&gt;) кама-ыҡ башҡорттары этник төркөмө вәкилдәре йәшәй&lt;ref&gt;Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.3. — Уфа: Башк. энцикл. 2007, С. 297.&lt;/ref&gt;. Был этник төркөм вәкилдәренең теле [[Төньяҡ-көнбайыш диалект|башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты]]&lt;nowiki/&gt;ның түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенә ҡарай.

Кама-Ыҡ башҡорттары формалашыуҙа төньяҡ-көнбайыш этнографик төркөмө ҡәбиләләре ([[байлар]], [[бүләр]], [[гәрә]], [[йәнәй]], [[йылан]], [[ҡырғыҙ]], юрмый), [[ирәкте]] һәм һарайлы-мең ырыуҙары ҡатнаша.

''[[Байлар]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙың монгол һәм төрки ҡәбиләләре менән бәйләйҙәр, улар 1-се мең йыллыҡ аҙағында Дим һәм Ыҡ буйының үрге ағымында урынлаша. Һуңыраҡ XIII—XIV бб. ҡәбилә Ыҡ һәм Минзәлә йылғаларының түбәненә күсенә.

''[[Бүләр]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын волга болғарҙары менән бәйләйҙәр, улар XIII—XIV бб. Кама буйы урмандарына һәм Ялан Зәйе түбәненә, һуңыраҡ Ыҡ һәм Сөн йылғалары үҙәндәренә төпләнгән.

''[[Гәрә]]'' ҡәбиләһенең килеп сығышын Үҙәк Азияның монгол һәм төрки ҡәбиләләренә бәйләйҙәр, улар XII—XIII бб. Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан, XIV—XV бб. ҡәбиләнең бер өлөшө Бөй һәм Етеҙ Танып араһына күсеп төйәкләнгән.

''[[Йәнәй]] ''ҡәбиләһе вәкилдәре волга болғарҙарынан сыҡҡан тип иҫәпләнә, XII—XIII бб. Ялан Зәйе, Шишмә йылғалары буйын төйәк иткән, ә XIV—XV бб. Ағиҙел йылғаһының түбәненә һәм Ыҡ менән Сөн йылғалары араһына күсенгән.

''[[Ҡырғыҙ]]'' ҡәбиләһенең сығышын Үҙәк Азия һәм Алтайҙағы төрки ҡәбиләләренә тоташтыралар, XIII—XIV бб. Сөн йылғаһының түбәнге һәм урта ағымы буйында һәм Ыҡ йылғаһына Өсән йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡандар.

''[[Ирәкте]]'' ҡәбиләһенең сығышын табын ҡәбиләһенең ҡара-табын ырыуы менән бәйләйҙәр, ул XV быуатта Ыҡ йылғаһы буйына күсенгән.

''[[Юрми|Юрмый]]'' ҡәбиләһенең сығышын волга булғарҙарына бәйләйҙәр, XII—XIII бб. Ялан Зәйе менән Шишмә йылғалары буйына төйәкләнгән, XIII—XIV бб. Ыҡ йылғаһының урта ағымын да биләгән.

[[Мең|Ҫарайлы-мең]] ырыуы Минзәлә, Ыҡ, Ялан Зәйе йылғалары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары буйында төпләнә&lt;ref&gt;[http://vatandash.ru/index.php?article=1958 ''Асылгужин Р., Хамитов К.'' Сарайлы-минцы дёмской долины и мензелинской стороны.// Ж. «Ватандаш», 2010. № 6.]&lt;/ref&gt;.

XVII быуаттан башлап XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклем кама-ыҡ башҡорттары улустар составына ингән бер нисә тиҫтә тораҡ пункт нигеҙләй. 1834 йылда Минзәлә, Алабуға, Бөгөлмә һәм Сарапул өйәҙҙәре территорияларында башҡорттарҙың [[Йәнәй]], [[Байлар]], [[Бүләр]], [[Гәрә]], [[Йылан]], [[Ирәкте]], [[Ҡырғыҙ]], [[Мең|Һарайлы-Мең]] һәм [[Юрми|Юрмый]] улустары була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]''&lt;nowiki&gt; &lt;/nowiki&gt;Аулы мензелинских башкир. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 2009. — С. 20—21. — 600 с. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Әлеге осорҙа ''байлар'' ҡәбиләһе төйәк иткән ерҙәр өлөшләтә — Татарстан Республикаһының Әгерже, Аҡтаныш, Баулы, Алабуға, Минзәлә, Нурлат, Сарман һәм Туҡай райондары, ''бүләр'' ҡәбиләһенеке — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш, Минзәлә һәм Мөслим райондары, ''гәрә ''һәм'' йәнәйҙеке'' — Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы, ''ҡырғыҙҙыҡы '' — Татарстан Республикаһының Баулы һәм Туҡай райондары, ирәктенеке — Татарстан Республикаһының Мөслим районы, юрмыйҙыҡы — Татарстан Республикаһының Аҙнаҡай, Әлмәт һәм Лениногорск райондары, ''һарайлы-мең ''ырыуыныҡы Татарстан Республикаһының Сарман һәм Туҡай райондары территориялары урынында булған.

== Мәҙәниәт ==
Кама-ыҡ башҡорттары алып барған традицион ярым күсмә малсылыҡ XVII быуат аҙағында ер эшкәртеүгә алмаштырыла. Хужалыҡ иткәндә ерҙе ял иттереү, ағастарҙы төпләп, үртәп баҫыу яһау ысулдары, өс баҫыулы сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, һоло, бойҙай иккәндәр. Баҡсасылыҡ та булған, башлыса картуф сәскәндәр. Хужалыҡтың төрлө тармаҡтары — малсылыҡ, ҡошсолоҡ, солоҡсолоҡ, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ, төрлө һөнәрҙәр менән шөғөлләнгәндәр.

Кама-Ыҡ башҡорттарының ауылдары, ҡағиҙә булараҡ, 100-ләп хужалыҡтан торған. Йорттар бүрәнәнән һалынған. Ҡыйығын ике яҡлы итеп япҡандар.

Татарстан территорияһындағы башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә башҡорттарҙың төньяҡ-көнбайыш костюм комплексы таралған. Уға киндер кейемдәр хас, һуңыраҡ өйҙә туҡылған кизе-мамыҡ туҡыма файҙаланғандар. Был туҡымаларҙан ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре, алъяпҡыстар, ирҙәр күлдәктәре, ыштан теккәндәр. Өйҙә туҡылған тар иңле туҡыманан сыба (өҫкө кейем) теккәндәр. XX быуат башында туҡылған күлдәк менән алъяпҡыс йәш һәм урта йәштәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрамса кейем итеп тотолған, ирҙәр һәм өлкән йәштәге ҡатындар өсөн уҡалы еңһеҙ камзул көндәлек һәм байрам кейеме хеҙмәтен үтәгән&lt;ref&gt;''Шитова С. Н.'' Башкирская народная одежда. —1-е изд. — [[Өфө|Уфа]]: [[Китап (нәшриәт)|Китап]], 1995. —240 с., ил. С.262—263.&lt;/ref&gt;.

== Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономиялары ==
Әлеге ваҡытта Татарстан Республикаһында башҡорттарҙың дүрт милли-мәҙәни автономияһы бар. Улар ХХ быуаттың 90-сы йылдары башында республикала барлыҡҡа килгән башҡорт мәҙәни йәмғиәттәренән хасил була. 1992 йылда Ҡазанда — «Башҡорт йорто», Яр Саллыла «Юлдаш» мәҙәни йәмғиәттәре ойошторола. Был йәмғиәттәрҙең ағзалары Татарстан халыҡтарының 1992 йылдың майында үткәрелгән беренсе йыйынында башҡорттарҙың вәкиле була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Баширова Ф.'' [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 Башкиры в Татарстане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304111750/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1105 |date=2016-03-04 }} // [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]. — 2002. — № 6. &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

1998 йылдың мартында «Башҡорт йорто» йәмғиәте ойоштороу конференцияһында Ҡазан ҡалаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. 2000 йылда «Юлдаш» та Яр Саллы ҡалаһының «Шоңҡар» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы итеп үҙгәртелә. Ошо уҡ йылды Түбәнге Кама ҡалаһының «Урал» башҡорт милли-мәҙәни автономияһы барлыҡҡа килә. Ошо ойошмалар инициативаһы менән 2002 йылда Татарстан Республикаһы башҡорттарының I ҡоролтайы йыйыла, унда дүртенсе автономия — Татарстан Республикаһы башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы ойошторола.

== Төбәктә тыуған билдәле башҡорттар ==
* [[Алиев Тәҡиулла Абдулханнан улы]] (1894—1957) — инженер-энергетик, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
* [[Ғәбдерәхим Усман әл-Болғари]] (1752—1836) — шағир, ғалим, дин әһеле һәм мәғрифәтсе.
* [[Ҡол Ғәли]] (1183—1236) — мәғрифәтсе, шағир.
* [[Морат Рәмзи]] (1854—1934, Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Әлмәт ауылында тыуған) — башҡорт тарихсы ғалимы, суфый шәйехе&lt;ref&gt;[http://www.islam.ru/content/person/murat-ramzi-velikij-syn-bashkirskogo-naroda Мурат Рамзи — великий сын башкирского народа]&lt;/ref&gt;.
* [[Мутин Илдархан Ибраһим улы]] (1888—1938, әлеге Аҡтаныш районының Таҡталасыҡ ауылында тыуған) — Башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе, [[Башҡорт Хөкүмәте]] ағзаһы, йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре.
* [[Ризаитдин Фәхретдинов]] (1859—1936) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе (1923—1936).
* [[Солтанов Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы|Солтанов Искәндәр Мөхәмәтйәр улы]] (1872—1920) — Башҡорт милли хәрәкәте юлбашсыларының береһе, Башҡортостандың Кесе Ҡоролтайы — Тәүпарламенты ағзаһы&lt;ref name=&quot;autogenerated20131031-1&quot;/&gt;.
* [[Солтанов Мансур Ислам улы]] (1875—1919, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — профессиональ музыкант һәм хәйриә фонды рәйесе&lt;ref&gt;''Рәшит Шәкүр.'' Арҙаҡлы башҡорттар. Ғилми-биографик очерктар. — Өфө: Китап, 2005. — 376 бит.&lt;/ref&gt;.
* [[Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы|Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәрип улы]] (1837—1915, Минзәлә өйәҙендә тыуған) — йәмәғәт эшмәкәре һәм дин әһеле, Ырымбур мосолман диниә назараты етәксеһе була (1886—1915)&lt;ref name=&quot;autogenerated20131031-1&quot;&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm Статья в Башкортостан: Краткая энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102160340/http://encycl.bash-portal.ru/sultan_m.htm |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйет Йәғәфәров]] — [[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы]] етәксеһе&lt;ref&gt;[http://www.bp01.ru/public.php?public=868 Самосознание западных башкир] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131103105254/http://www.bp01.ru/public.php?public=868 |date=2013-11-03 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Таһиров Афзал Мөхитдин улы]] (1890—1938) — башҡорт совет яҙыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты]] рәйесе (1931—1937), СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзаһы (1932—1937).
* [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы]] — дәүләт эшмәкәре, тәржемәсе, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/d33/f407.htm Книга памяти жертв политических репрессий Республики Башкортостан. Т. 5. Уфа, 2005. С. 178.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102130804/http://lists.memo.ru/d33/f407.htm |date=2013-11-02 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Фәхретдинов Ғәбделәхәт Ризаитдин улы]] — иҡтисадсы, Бөтә Рәсәй Учредительный собраниеһы, Комуч ағзаһы&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/index21.htm Москва, расстрельные списки — Коммунарка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921012912/http://lists.memo.ru/index21.htm |date=2013-09-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Хәмит Зөбәйер Ҡушай]] (1897—1984) — [[Төркиә|т]]&lt;nowiki/&gt;өрөк ғалимы, философия докторы, Минзәлә башҡорттарынан сыҡҡан&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Төньяҡ-көнбайыш башҡорттары]]
* [[Расселение башкир|Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]
* [[Типтәрҙәр]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot; style=&quot;column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2;&quot;&gt;
&lt;references&gt;&lt;/references&gt;
&lt;/div&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор = [[Аҡманов Айтуған Ирек улы|Акманов А. И.]]|заглавие = Ведомость башкирских дач Мензелинского уезда|ссылка = |язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2002|том = |номер = 2|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}}
* {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. З.]]|заглавие = Аулы мензелинских башкир|ссылка = |ответственный = |место = [[Уфа]]|издательство = [[Китап (издательство)|Китап]]|год = 2009|том = |страниц = 600|страницы = |isbn = 978-5-295-04952-1|ref = }}
* {{Китап|автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]|заглавие = Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2005|том = |страниц = 256|страницы = |isbn = 5-295-03586-7}}
* ''Асылгужин Р. Р., Юсупов Ю. М., Салауши Т. А.'' Западные башкиры: политическая история, проблема этнической идентификации. Уфа: Хан, 2010. — 183 с.
* {{Мәҡәлә|автор = Асылгужин Р. Р.|заглавие = Этнополитическая история и расселение минских родоплеменных объединений|ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2388|язык = |издание = [[Ватандаш]]|тип = |год = 2014|том = |номер = 1|страницы = |doi = |issn = 1683-3554}}
* {{Китап|автор = [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|А.-З. Валиди Тоган.]]|заглавие = История башкир|ссылка = |ответственный = |место = Уфа|издательство = Китап|год = 2010|том = |страниц = 352|страницы = |isbn = 978-5-295-05000-8|ref = }}
* Западные башкиры по переписям 1795—1917 гг. Уфа, 2001.
* История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН. — Уфа.: Гилем, 2012. — 416 с.: ил. — [[:ru:Special:BookSources/9785020370081|ISBN 978-5-02-037008-1]]. Т. II. — 2012. — [[:ru:Special:BookSources/9785916081008|ISBN 978-5-91608-100-8]] (т. 2) (в пер.)
* История башкирского народа. В 7 т. Т.5. С.424-425.,- Уфа: Гилем, 2010.
* История Башкортостана. Часть 1. С древнейших времен до 1917 г. Учебное пособие — Под ред. [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманова]] — Изд. 1-е — Уфа: Башкирское издательство «Китап». 1993—240 с.
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века — Уфа: Китап, 1996—165 с.
* ''[[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]]'' Башкирские шежере. Уфа, 1960.
* ''Кузеев Р. Г.'' Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. М., 1974.
* ''Кузеев Р. Г.'' Народы Среднего Поволжья и Южного Урала: Этногенетический взгляд на историю. М., 1992.
* ''[[Руденко Сергей Иванович|Руденко С. И.]]'' Башкиры. Уфа: Китап, 2006.
* ''Умурзаков Г. X.'' Древние башкиры: Некоторые вопросы истории. Уфа, 1991.

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/8-statya/6433-kama-y-bash-orttary|Кама-Ыҡ башҡорттары}}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 Динамика развития демографических процессов в современном Башкортостане] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304113613/http://www.vatandash.ru/index.php?article=1530 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 Башкирская кровь и татарский язык] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020021001/http://www.istoki-rb.ru/archive.php?article=1039 |date=2013-10-20 }}
* [http://www.gumilev-center.ru/?p=10044 Этническая идентичность западных башкир]
* [http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm О башкиро-булгарских этнических связях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191221032937/http://bank.orenipk.ru/Text/t46_20_2_4.htm |date=2019-12-21 }}
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/peremena_nac_prinadlejnosti/peremena_nac_prinadlejnosti.pdf К ИССЛЕДОВАНИЮ МЕХАНИЗМА ИЗМЕНЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090219131002/http://kraeved.opck.org/biblioteka/bashkortostan/peremena_nac_prinadlejnosti/peremena_nac_prinadlejnosti.pdf |date=2009-02-19 }}
* [http://ufagen.ru/bashkir/plemena/northwest Северо-западные башкиры]
* [http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html История] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194636/http://chekmagush.ru/about/history/chekmagush-history/page-5.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }} [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }}
* [http://kam.ru/history/ermakov/100 Национальные восстания в нижнем Прикамье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117075140/http://www.kam.ru/history/ermakov/100 |date=2012-01-17 }}
* {{Youtube|pEYg376EPp4|''Башкиры Татарстана''}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Башҡорттарҙың таралып ултырыуы]]
[[Категория:Татарстан башҡорттары]]</text>
      <sha1>gl10opj2qm3kjyajl44wdgrg1aqwx05</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суртанды (күл)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109274</id>
    <revision>
      <id>1301110</id>
      <parentid>1046914</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4427" sha1="htd26p4mfj9c9406k8ybcyk1pho34ll" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Суртанды ''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Әбйәлил районы]]нда урынлашҡан күлдәрҙең береһе. [[Әбйәлил (Әбйәлил районы)|Әбйәлил ауылы]]нан 6 км төньяҡҡа ҡарай [[Йәлембәт (Әбйәлил районы)|Йәлембәт]] менән [[Һамар (Әбйәлил районы)|Һамар]] ауылдары эргәһендә. Йәнгел менән Ҡаран йылғалары бассейнына ҡарай.
 
'''Географик координаталары''': 53°31’32&quot;N 58°42’28&quot;E.

== Ҡылыҡһырлама ==

Максималь оҙонлоғо 4,6 км
Киңлеге уртаса алғанда 1,6 км
Уртаса тәрәнлек: 2,8 м
Иң тәрән урыны: 4 м
Һыу йыйыу майҙаны: 57,8 кm²
Күлдең өҫкө йөҙө: 7,4 кm² тирәһе
Һыу күләме 90, 7 млн m³
Майҙаны: 7,2 кm²

== Географияһы ==

Күл 716 гектар тирәһе майҙан биләй. Йомоҡ (ябыҡ) һыу ятҡылығы булып тора. Тектоник юл менән барлыҡҡа килгән.

Күлдең кимәле ҡырҡа үҙгәреп тороусан. Төбө оҙонсай соҡорҙан ғибәрәт. Соҡорҙо бүлеп торған тар ғына муйын менән Кесе Суртанды тигән өлөшө айырылып тора.

Һыу ташҡан мәлдә муйын һыу аҫтында ҡалып, күл бер бөтөнгә әүерелә.

Ярҙарының күп өлөшө һөҙәк, урыны менән бер аҙ ташлы.

Төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш ярҙары текә һәм ташлы. Ҡара тупраҡлы, бейек булмаған үләнле туғайҙары һыу ситенә килеп терәлеп тора.

Һыуының составы тоҙлораҡ. Гидрокарбонатлы, магний, натрийлы, минералләшеүе сода тибында. Биоген элементтарға бай эвтроф күл булып тора.

Күлде тулыландырып тороусы сығанаҡ ҡатнаш. Әммә төп сығанаҡ булып яуым-төшөм тора.

Күл эргәһе ныҡ һаҙыматлы. Һыу-һүл ваҡытында яр ситтәрен ҡамыш, күрән, екән баҫып китә. Янына яҡын килеүе ҡыйынлаша. Быларҙан тыш һыу ебәгенең (рдест) бер нисә төрө, һыу боросо (горец прикрепленный) осрай.

== Үҙенсәлектәре ==

Күл балыҡҡа бик бай. Шуның өсөн дә балыҡсылар бик теләп, күпләп килә торған урын.
 
Шулай уҡ был урын илдең барлыҡ археологтарын да йәлеп итеп тора. Сөнки Суртанды күле янында таш быуат кешеләре йәшәгән тораҡ урын ҡалдыҡтары табылған.

Күл, уның эргәһендәге һоҡланғыс тәбиғәт туристарҙы элек-электән ҡыҙыҡтырып, үҙенә тартып тороусы төп сәбәптәрҙең береһе.

Күлдә ҡыҫалаларҙың булыуы уның һыуынын таҙалығына төп дәлил.

== Һылтанмалар ==

# http://komanda-k.ru/%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%B8
# http://wikimapia.org/2025746/ru/%D0%9E%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BE-%D0%A1%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B-%D0%A9%D1%83%D1%87%D1%8C%D0%B5
# http://reki-ozera.ru/rybalka_v_bashkirii/ozera/109873-surtandy-(schuche).html
# http://ozera.info/russia/po/bashkortostan/surtandy
# http://www.bashturist.ru/maps/sity/details.php?image_id=137 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818065052/http://www.bashturist.ru/maps/sity/details.php?image_id=137 |date=2019-08-18 }}
# http://www.ufainfo.ru/travel/poi/113

[[Категория:Башҡортостан күлдәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса күлдәр]]
[[Категория:Әбйәлил районы күлдәре]]</text>
      <sha1>htd26p4mfj9c9406k8ybcyk1pho34ll</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старочеркасск тарихи-архитектура музей - ҡурсаулығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115767</id>
    <revision>
      <id>1301104</id>
      <parentid>1236025</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5965" sha1="4qhsgtpqu6ddn0ep5yggmhauums1pju" xml:space="preserve">{{Музей
 |название        = Старочеркасск тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы
 |sort            = 
 |оригинал        = 
 |файл            = 
 |размер          = 
 |подпись         = 
 |основан         = 1970
 |основатель      = 
 |посетители      = 110800
 |директор        = Шихалёва Наталья Васильевна
 |местонахождение =  [[Рәсәй]], [[Ростов өлкәһе]], Старочеркасская станицаһы
 |ссылка          = 
 |Commons         = 
  |lat_dir =N |lat_deg =47 |lat_min =14 |lat_sec = 12
  |lon_dir =E |lon_deg =40 |lon_min =2 |lon_sec = 20
  |CoordScale = 2000
  |region = RU
}}
'''Старочеркасск тарихи-архитектура музей−ҡурсаулығы''' — Старочеркасская станицаһындағы музей-ҡурсаулыҡ. Адресы: 346701, [[Ростов өлкәһе]], Аҡсай районы, [[Старочеркасская станицаһы]], Почта урамы, 6.

== Тарихы ==
Музей [[Шолохов Михаил Александрович]] инициативаһы буйынса [[1970 йыл]]дың 30 декабрендәге РСФСР Министрҙар Советы ҡарары менән булдырыла&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/sholokh/texts/shp/shp-4082.htm?cmd=2 333. Г. И. Воронову]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Постановление Совета министров РСФСР от 30 декабря 1970 года&lt;/ref&gt;. Дон казактарының элекке баш ҡалаһы Черкасск ҡалаһының XVII—XIX быуаттарҙағы һәйкәлдәр комплексына нигеҙләнә&lt;ref&gt;[http://new.rusarchives.ru/muslib/muslib_rf/rost9.shtml Старочеркасский историко-архитектурный музей-заповедник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427151230/http://new.rusarchives.ru/muslib/muslib_rf/rost9.shtml |date=2017-04-27 }}&lt;/ref&gt;. Атамандар Ефремовтарҙың элекке донъя ҡаралтыларынан һаҡланып ҡалғандар: Атаман һарайы, таш ике ҡатлы корпус, Дон Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә Ефремовтарҙың өй сиркәүе, 1770-се йылдарҙа төҙөлгән Степан Ефремовтың өйө&lt;ref&gt;[http://www.don-kazak.ru/news/starocherkasskomu-muzeyu-45/ Старочеркасскому музею — 45!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.culture.ru/institutes/173/starocherkasskiy-istoriko-arhitekturniy-muzey-zapovednik Старочеркасский историко-архитектурный музей-заповедник]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Музейҙа даими рәүештә эшләгән күргәҙмәләр: төп тарихи экспозиция «Кеше аяғы баҫмаған яландарҙан Иҫке Черкасскҡа тиклем», «Ефремовтарҙың казак ырыуы», «Беҙҙә Тымыҡ Донда бына нисек булды», «Казак аш-һыу традициялары», «Старочеркасская станицаһының иҫтәлекле урындары», «Майдан һәм Воскресенский соборы», «Казактар-некрасовсылар», «Казактың рухи донъяһы». Шулай уҡ музей йыл һайын «музейҙар төнө» акцияһында ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://mkrf.ru/press-center/news/events/rostov-region/noch-muzeev-v-starocherkasskom-istoriko-arhitekturnom-muzee-zapovednike Ночь музеев в Старочеркасском историко-архитектурном музее-заповеднике]{{Недоступная ссылка|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Музейҙың экспозиция-күргәҙмә майҙаны 1563,8 м² тәшкил итә, фонд һаҡлау майҙаны — 629,1 м². Һаҡланған экспонаттар һаны — 67009.

Музей китапханаһында, китап ҡомартҡыларына ингән, 3 тематик коллекция бар: Н. Е. Парамоновтың «Дон телмәре» нәшриәте китаптары, кириллица баҫмаһы китаптары һәм тыуған яҡты өйрәнеү коллекцияһы&lt;ref&gt;[http://kp.rsl.ru/holders/rostovskaja-oblast/rostovskaja-oblast11 Старочеркасский историко-архитектурный музей-заповедник]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dspl.ru/elib/Pages/Collections/details.aspx?id=69 Коллекция Старочеркасского историко-архитектурного музея-заповедника] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170726231123/http://www.dspl.ru/eLib/Pages/Collections/details.aspx?id=69 |date=2017-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.museum.ru/M845 СИАМЗ] на сайте museum.ru
* [http://mkro.donland.ru/Default.aspx?pageid=54916 СИАМЗ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221071748/http://mkro.donland.ru/Default.aspx?pageid=54916 |date=2016-12-21 }} на сайте Министерства культуры Ростовской области
* [http://wikimapia.org/#lang=ru&amp;lat=47.235517&amp;lon=40.040145&amp;z=17&amp;m=b&amp;show=/32726448/ru/Старочеркасский-историко-архитектурный-музей-заповедник Музей-заповедник на Викимапии]

[[Категория:Ростов өлкәһе музейҙары]]</text>
      <sha1>4qhsgtpqu6ddn0ep5yggmhauums1pju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Столяров Евгений Васильевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116057</id>
    <revision>
      <id>1301105</id>
      <parentid>1111039</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11362" sha1="6ki9btzpvn57x5944jn99ubwg9ubate" xml:space="preserve">{{Ук}}
''' Столяров Евгений Васильевич ''' ([[22 февраль]] [[1922 йыл]] — [[21 март]] [[1985 йыл]]) — [[нефть |нефть сәнәғәте]] эшмәкәре. 1972—1985 йылдарҙа [[«Башнефть» производство берекмәһе]]нең генераль директоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[КПСС]]-тың XXV съезы делегаты (1976). [[РСФСР]]-ҙың туғыҙынсы һәм унынсы, [[Башҡорт АССР-ы]]ның һигеҙенсе саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1981). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған (1972) һәм [[СССР]]-ҙың почётлы (1979) нефтсеһе.

== Биографияһы ==
Евгений Васильевич Столяров 1922 йылдың 22 февралендә [[Татар АССР-ы]]ның (хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның) [[Бөгөлмә (Татарстан)|Бөгөлмә]] ҡалаһында тыуған.

Атаһы Василий Андреевич 1904—1905 йылдарҙағы [[рус-япон һуғышы]]нда ҡатнаша, билдәле «Варяг» крейсерендә карап фельдшеры булып хеҙмәт итә. Һуғыштан яраланып һәм күкрәгенә [[Георгий тәреһе]] тағып ҡайта. Ҡалған ғүмерен фельдшер һөнәренә бағышлай. Әсәһе Мария Дмитриевна — өй хужабикәһе.

Евгенийҙың бала һәм үҫмер сағы хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы]] ҡалаһында үтә. 1939 йылда мәктәпте отличие менән тамамлай һәм «Путь Ленина» район гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй.

1940 йылдан — Ростов артиллерия училищеһы курсанты. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән тиерлек фронтта, 1941 йылдың октябренән Ростов ҡалаһын обороналауҙа ҡатнаша. Артабан орудие командиры старшина Столяров Төньяҡ Кавказда, [[Белоруссия]], [[Украина]], [[Румыния]], [[Польша]], [[Венгрия]] һәм [[Чехословакия]] биләмәләрендә [[Өсөнсө рейх|немец-фашист илбаҫарҙары]] менән һуғыша. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Шәхсән батырлығы һәм ҡыйыулығы өсөн ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944, 1945) һәм 3-сө дәрәжә [[Дан ордены|Дан]] (1945) ордендарына, «Батырлыҡ өсөн» миҙалдарына лайыҡ була. Хәрби хеҙмәттән 1947 йылда демобилизациялана.

Шул уҡ йылда [[Өфө нефть институты]]на уҡырға инә һәм уны 1952 йылда «нефть һәм газ ятҡылыҡтарын үҙләштереү буйынса тау инженеры» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлап сыға.

Үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1952 йылда [[Силәбе өлкәһе]] менән [[Башҡортостан]] сигендә, [[Иглин районы]]ның [[Орловка (Иглин районы)|Орловка]] ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан Ҡолтүбә быраулау контораһының өлкән инженеры булып башлай, артабан бүлек начальнигы, нефть ятҡылыҡтарын разведкалау начальнигы була.

1956—1970 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресы [[Ҡалтасы]] быраулау контораһының өлкән инженеры һәм начальнигы, «Өфөнефть» нефть промыслаһы идаралығы начальнигы.

1970 йылдан «Башнефть» производство берекмәһенең начальник урынбаҫары, 1972 йылдан — берекмәнең генераль директоры.

Евгений Столяров республикалағы нефть ятҡылыҡтарын асыуҙа һәм уларҙы үҙләштереүҙә туранан-тура ҡатнаша. Уның башланғысы менән һәм етәкселегендә берекмәлә технологик процесстарҙы артабан камиллаштырыу буйынса ҙур эштәр башҡарыла, ер аҫты ҡатламдарының нефть биреү ҡеүәтен арттырыуға, промысла һәм быраулау ҡорамалдарын тағы ла һөҙөмтәлерәҡ файҙаланыуға йүнәлдерелгән эксперименттары үткәрелә. Быларҙың барыһы ла һөҙөмтәлә «Башнефть» берекмәһенә производство күрһәткестәрен даими яҡшыртырға, пландарҙы һәм дәүләт заданиеларын системалы нигеҙҙә үтәп килергә мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, нефть сығарыуҙың йыллыҡ пландары 100,6—101 процентҡа, [[газ]] буйынса — 109,6, быраулау эштәре — 108 процентҡа еткреп үтәлә. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың (1971—1975) дүрт йылында ғына ла берекмә пландан тыш 900 мең тоннанан артыҡ нефть һәм 500 миллион кубометр газ сығарыуға өлгәшә. Унынсы биш йыллыҡ (1976—1980) пландары ла күпкә арттырып үтәлә.

Нефть сығарыу буйынса унынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәндә өлгәшелгән юғары производство күрһәткестәре һәм күрһәткән хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн [[СССР Юғары Советы|СССР Юғары Советы Президиумының]]ның 1981 йылдың 6 февраль Указы менән Е. В. Столяровҡа, [[Ленин ордены]] менән [[«Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы]] тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Быға тиклем етәксенең фиҙаҡәр эшмәкәрлеге 1972 йылда «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе» һәм 1979 йылда «СССР-ҙың почётлы нефтсеһе» тигән исемдәр менән баһаланған була. Бынан тыш ул 1976 йылда тәүге Ленин орденына, 1959 һәм 1971 йылдарҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм 1966 йылда [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендарына лайыҡ була.

1976 йылда КПСС-тың XXV съезына делегат итеп һайлана. 

«Башнефть» производство берекмәһенең генераль директоры булып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем эшләй. 1985 йылдың 22 мартында, сираттағы командировканан ҡайтып килгәндә, [[Мәскәү]]ҙең «Домодедово» аэропортында ҡапыл вафат була.

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* РСФСР-ҙың туғыҙынсы (1975—1980) һәм унынсы (1980—1985) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.   
* Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты.   

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981)
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған  нефтсеһе (1972) 
* СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1979)
* Ике Леннин ордены (1976, 1981)
* Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1959, 1971) 
* «Почёт Билдәһе» ордены (1966)
* Ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944, 1945)
* 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944)
* миҙалдар

== Хәтер ==
* Өфөлә хәҙерге «Башнефть» асыҡ акционерҙар йәмғиәте бинаһы Герой хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Столяров исеме Өфө, Бөрө һәм Туймазы ҡалаларындағы, Краснохолмский ауылындағы урамдарға бирелгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}  
* Башкирских нефтяников славные имена. : Посвящ. 65-летию башк. нефти / [Сост. Н. М. Ризванов и др.]. — Уфа: АНК «Башнефть», 1997. — 646, 1 с. : портр.; 25 см; ISBN 5-901004-06-X (В пер.) : Б. ц.{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}  
* Исторические памятники Уфы / Юрий Узиков. — Уфа: Китап, 1999. — 286, [1] с. : ил., портр.; 22 см; ISBN 5-295-02294-3{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}  

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92654}}{{V|18|02|2022}}
* {{Warheroes|id=16239|star = Labor}}{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}  
* [http://bibliotuimazi.blogspot.ru/2012/02/blog-post_22.html МАУК «Межпоселенческая центральная библиотека» муниципального района Туймазинский район Республики Башкортостан. Герой Социалистического Труда Е. В. Столяров]{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}  
* [http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2221 Межпоселенческая центральная библиотека. Столяров Евгений Васильевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220221093603/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2221 |date=2022-02-21 }}{{ref-ru}}{{V|21|02|2022}}</text>
      <sha1>6ki9btzpvn57x5944jn99ubwg9ubate</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Температура</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116482</id>
    <revision>
      <id>1301155</id>
      <parentid>1286308</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38491" sha1="mrcv8mk4rafgwue3o4ve2t4nzdd1pm9" xml:space="preserve">{{Физическая величина
| Название    = Температура
| Символ      = &lt;math&gt;\ T&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\ \Theta&lt;/math&gt;
| Размерность = Θ
| СИ          = [[Кельвин|К]]
| СГС         = [[Кельвин|К]]
| Примечания  = 
}}

[[Файл:MonthlyMeanT.gif|300px|мини|уңда|Ер өҫтөнөң 1961—1990 йылдарҙағы уртаса айлыҡ температураһы]]
[[Файл:Annual Average Temperature Map.jpg|300px|мини|уңда|Донъя буйынса уртаса йыллыҡ температура]]

'''Температу́ра''' ({{lang-la|temperatura}} — ''тейешле ҡушылыу, нормаль, ғәҙәти хәл-торош'') — есемдәрҙең йылыныу һәм һыуыныу дәрәжәһен характерлай торған дәүмәл&lt;ref&gt;Русско-башкирский, башкирско-русский словарь терминов по физике (Х. Х. Кадырметов, 1984)&lt;/ref&gt;; термодинамик системаны характерлап билдәләүсе һәм есемдәрҙең төрлөсә йылыныу дәрәжәһен һиҙемләп аңлауҙың миҡдарын күрһәтеүсе [[физик дәүмәл]].

Тере йән эйәләре йылы һәм һыуыҡты туранан-тура үҙҙәренең һиҙеү ағзалары аша ҡабул итергә һәләтле. Әммә температураны аныҡ билдәләү уның объектив, махсус приборҙар ярҙамында үлсәнеүен талап итә. Улар [[термометр]] тип атала һәм ''эмпирик'' тип йөрөтөлгән температураны билдәләй. Температураларҙың эмпирик шкалаһында ике репер нөктә һәм улар араһында һан бүлемдәре билдәләнә — әлеге ваҡытта ҡулланылған [[Цельсий градусы]], [[Фаренгейт градусы]] һәм башҡа шкалалар нәҡ шуның өлгөһө. [[Кельвин]]дарҙа үлсәнелгән ''абсолют температура'' бер репер нөктә менән билдәләнә,&lt;ref&gt;В качестве реперной точки 10-я Генеральная конференция по мерам и весам в 1954 году приняла тройную точку воды, приписав ей точное значение температуры 273,16 К по определению.&lt;/ref&gt; сөнки тәбиғәттә температураның иң минималь сик күрһәткесе — [[абсолют нуль]] бар. Температураның юғары күрһәткесе [[Планк температураһы]] менән сикләнә.

Йылылыҡ тигеҙлегендәге системаның бар өлөштәренең дә температураһы бер төрлө була. Кире хәлдә энергия системаның нығыраҡ йылынған өлөштәренән уның аҙ йылынған өлөштәренә күсә һәм был системалағы температураның тигеҙләнешенә килтерә. Был температураның системала бүленеүе тураһында һөйләй. [[Термодинамика]]ла температура — интенсив термодинамик дәүмәл.

Термодинамик температура менән бер рәттән физиканың башҡа бүлектәрендә температураның башҡа аңлатмалары ла индерелеүе мөмкин. Молекуляр-кинетик теорияла билдәләнеүенсә, температура система өлөштәренең уртаса кинетик энергияһына пропорциональ була. Температура система өлөшсәләренең энергия кимәле буйынса («Максвелл — Больцман статистикаһы»), тиҙлеге яғынан (Максвелл бүленеше), есемдең ионлашыу дәрәжәһе йәһәтенән (Саха тигеҙләмәһе), нурланыуҙың спектраль тығыҙлығы (Планк формулаһы) һәм уның тулы күләм тығыҙлығы (Стефан — Больцман законы) буйынса һәм башҡа бүленеүҙәрҙе билдәләй. Бынан сығып, Больцман бүленеүе параметры булған температураны йыш ҡына ''ҡуҙғатыу температураһы'', Максвелл бүленеүендәгеһен — ''кинетик температура'', Саха тигеҙләмәһендә булғанын — ''ионизацион температура'', Стефан — Больцман законына ҡарағанын — ''радиацион температура'' тип йөрөтәләр. Термодинамик тигеҙлектә булған система өсөн бөтә был параметрҙар бер-береһе менән тигеҙ була, һәм уларҙы бергә ''система температураһы'' тип атайҙар&lt;ref&gt;{{книга
 |заглавие      = Физика. Большой энциклопедический словарь 
 |ответственный = Гл. ред. А. М. Прохоров 
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Большая Российская энциклопедия
 |год           = 1998 
 |страниц       = 944
 |страницы      = 741
}}&lt;/ref&gt;.

''Халыҡ-ара дәүмәлдәр системаһында'' ({{lang-en|International System of Quantities}}, ISQ) термодинамик температура системаның ете төп дәүмәлдәре эсенә индерелә. Ошо Халыҡ-ара дәүмәлдәр системаһына нигеҙләнгән [[Халыҡ-ара берәмектәр системаһы]]нда (СИ, {{lang-fr|Le Système International d’Unités, SI}}) был температураның берәмеге итеп [[кельвин]] алынған һәм ул Халыҡ-ара берәмектәр системаһының ете төп берәмегенең береһе&lt;ref&gt;[http://www.bipm.org/en/publications/brochure/ The SI brochure] Описание СИ на сайте Международного бюро мер и весов&lt;/ref&gt;. СИ системаһында һәм көндәлек практикала шулай уҡ [[Цельсий]] температураһы ла ҡулланыла, уның берәмеге итеп ҙурлығы буйынса кельвинға тиң булған [[Цельсий градусы]] (°С) алынған&lt;ref name=&quot;ГОСТ&quot;&gt;[http://www.leotec.ru/upload/iblock/432/432b148f277da39bdd5df10e1cd52d2d.pdf ГОСТ 8.417-2002. Государственная система обеспечения единства измерений. Единицы величин.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121110154140/http://www.leotec.ru/upload/iblock/432/432b148f277da39bdd5df10e1cd52d2d.pdf |date=2012-11-10 }}&lt;/ref&gt;. [[Ер]]ҙәге климат процесстарының һәм тере тәбиғәттәге башҡа күренештәрҙең күпселеге Цельсий градусының (°С) -50-нән +50-гә арауығы менән бәйле булғанлыҡтан, был берәмекте ҡулланыуы бик тә уңайлы. 

== Локаль параметр булараҡ температура ==
Өҙлөкһөҙ мөхит физикаһы температураны локаль макроскопик үҙгәреүсән, йәки өҙлөкһөҙ мөхиттең (континуумдың) уйҙа айырып ҡаралған бер өлкәһен (элементар күләмен) характерлаған дәүмәл тип ҡарай, һәм уның ҙурлығы мөхиттең төрлөлөгө менән сағыштырғанда сикһеҙ бәләкәй һәм бер үк ваҡытта был мөхиттең өлөшсәләренә (атомдарына, иондарына, молекулаларына һәм башҡаларына) ҡарағанда сикһеҙ ҙур{{sfn|Жилин П. А., Рациональная механика сплошных сред|2012|с=84}}. Температура мәғәнәһе бер нөктәнән икенсеһенә (бер элементар күләмдән икенсеһенә) тиклем үҙгәрергә мөмкин; бирелгән ваҡытта температураның арауыҡта (пространствола) бүленеше температураның скаляр яланы (''температура яланы'') менән билдәләнә&lt;ref name=&quot;temppole&quot;&gt;{{cite web| url = http://alcala.ru/bse/izbrannoe/slovar-T/T11278.shtml | title = Температурное поле | author = | publisher =  | work = БСЭ, 3-е изд., 1976, т. 25 | lang = ru}}&lt;/ref&gt;. Температура яланы ваҡытҡа бәйләнешһеҙ стационар һәм ваҡыт буйынса үҙгәреүсән дә (нестационар) булырға мөмкин. Барлыҡ нөктәләрендәге бер төрлө температуралы мөхитте ''термик яҡтан бер төрлө'' тип атайҙар. Температура яланын математик юҫыҡта температураның арауыҡ координаттарына һәм ваҡытҡа бәйле тигеҙләмә &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; аша һүрәтләйҙәр (ҡайһы саҡ быны бер йәки ике координата ҡарау менән генә сикләйҙәр). Термик яҡтан бер төрлө системалар өсөн &lt;math&gt;\mathrm{grad}\, T =0. &lt;/math&gt;

== Термодинамик билдәләмә ==

=== Термодинамик ҡараш тарихы ===
«Температура» һүҙенең барлыҡҡа килеүе кешеләрҙең нығыраҡ йылынған есемдәрҙә ''теплород'' {{Lang-gr| φλογιστός}} — [[урыҫ теле|урыҫса]] пламя — ялҡын) тип аталған махсус матдә күберәк була тип һанауы менән бәйле. Шуға ла температура матдә һәм теплород ҡатнашмаһының ҡатылығы (көслөлеге) итеп ҡабул ителгән. Нәҡ ошо нигеҙҙә спиртлы эсемлектәрҙең көслөлеге һәм температураны үлсәү берәмеге өсөн бер төрлө атама — градус нығынып ҡалған да инде.

Термодинамик яҡтан бер төрлө хәл-торошта температура системаның барлыҡ макроскопик өлөштәре өсөн бер үк төрлө мәғәнәгә эйә була. Әгәр ҙә системалағы ике есем бер төрлө температуралы икән, улар араһында кинетик энергияны бер-береһенә биреү булмай. Әгәр ҙә температура араһында айырма килеп сыға икән, юғарыраҡ температуралы есемдән ул түбәнерәк температуралыһына күсә.    

Температура шулай уҡ «йылы» һәм «һыуыҡ»ты субъектив ҡабул итеү менән дә бәйле, ә был үҙ сиратында тере туҡыманың йылыны биреүенән йә алыуынан килә. 

[[Квант механикаһы]]на ҡараған ҡайһы бер системалар (мәҫәлән, [[лазер]]ҙың эш өлөшө) энергия өҫтәгәндә есемдең йылылыҡ хәлен характерлаусы физик дәүмәл — энтропия артмаған, ә киреһенсә кәмегән хәлдә лә була ала. Был формаль яҡтан кире абсолют температураға тиң була. Әммә бындай хәл-торош «абсолют нулдән түбән» түгел, ә  «сикһеҙлектән юғары» була, сөнки бындай системаның ыңғай температуралы есем менән туранан-тура бәйләнешкә кергәнендә энергия системанан есемгә бирелә, ә киреһенсә түгел (был хаҡта «Кире абсолют температура» бүлегендә һөйләнелә). 

Температура үҙенсәлектәрен [[физика]]ның [[термодинамика]] тип аталған бүлеге өйрәнә. Температура шулай уҡ фәндең башҡа өлкәләрендә лә мөһим роль уйнай, бында тәү сиратта физиканың башҡа бүлектәрен, уларға өҫтәп [[химия]] менән [[биология]]ны айырым билдәләп үтергә кәрәк.

== Температураны үлсәү==
[[Файл:Pakkanen.jpg|thumb|Цельсий шкалаһы буйынса −17 градусты күрһәтеп торған типик термометр]]
Термодинамик температураны үлсәү өсөн ниндәйҙер термометрик есемдең термодинамик параметры алына. Нәҡ ошо параметрҙың үҙгәреүе туранан-тура температура үҙгәреүе менән бәйләнелә. Термодинамик термометрҙың классик өлгөһө — ''газлы термометр''. Ул даими күләмле баллондағы газ баҫымын үлсәү аша температураны билдәләй. Шулай уҡ абсолют радиацион, тауышлы һәм акустик термометрҙар барлығы билдәле.

Термодинамик термометрҙар — бик ҡатмарлы ҡорамал, һәм уларҙы практик маҡсаттарҙа ҡулланыу ғәмәлдә мөмкин түгел. Шуға ла үлсәүҙәрҙең күпселеге практик термометрҙар ярҙамында башҡарыла. Уларҙы икенсел тип билдәләргә кәрәк, сөнки бындай ҡорамалдар есемдең ниндәйҙер үҙенсәлеген туранан-тура температура менән бәйләй алмай. Математик ысул булып иҫпләнгән интерполяция функцияһын үтәү өсөн улар халыҡ-ара температура шкалаһының репер нөктәләренә ярашлы градустарға бүленергә тейеш.

Ниндәй ҙә булһа есемдең температураһын үлсәү өсөн температура менән бәйле ниндәйҙер физик параметрҙы үлсәйҙәр, мәҫәлән,   геометрик үлсәм (ҙурлыҡ), газдар өсөн — [[күләм]] һәм [[баҫым]], [[тауыш тиҙлеге]], электр үткәреүсәнлек, йотоу (һеңдереү) һәм нурланыштың [[электромагнит  спектрҙар]]ы һ.б.
 
Көндәлек практикала температураны ғәҙәттә махсус приборҙар — контактлы [[термометр]]ҙар ярҙамында үлсәйҙәр. Бының өсөн термометр менән тикшерелгән есем араһында идеаль контакт булдырылырға тейеш, һәм ошо есем менән термометр араһында термодинамик тигеҙлек урынлашҡандан һуң — уларҙың температураһы тигеҙләнгәс, термометрҙың ниндәйҙер үҙгәешле физик параметрҙары үҙгәреүенән есемдең температураһы тураһында фекер йөрөтәләр. Термометр һәм есем араһында йылылыҡ контакты етерлек булыуы шарт, был температураларҙың тиҙерәк тигеҙләнеүенә килтерә. Быға шулай уҡ тикшереләсәк есем менән сағыштырғанда термометрҙың йылылыҡ һыйышын кәметеү (термометрҙы бәләкәйләтеү) юлы менән дә ирешәләр. Термометрҙың йылылыҡ һыйышын кәметеү [[үлсәү]] һөҙөмтәләрен мөмкин тиклем аҙыраҡ боҙоуға килтерә, сөнки тикшерелгән есемдең йылыһының аҙ ғына миҡдары алына һәм термометрға күсә.  Идеаль термометрҙың йылылыҡ һыйышы нуль кимәлендә була&lt;ref&gt;{{книга|автор=Шахмаев Н. М. и др.|заглавие=Физика: Учебник для 10 класса общеобразовательных учреждений|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=|Просвещение|год=1996 |том= |страниц=240 |страницы=21|isbn=5090067937}}&lt;/ref&gt;.

Температураны үлсәү приборҙары ғәҙәттә Цельсий йәки Фаренгейт шкалаларына ярашлы бүленгән була.

Практикала температура үлсәү өсөн ҡулланылалар:
* шыйыҡсалы һәм механик термометрҙар,
* термопаралар,
* ҡаршылыҡ термометрҙары,
* газлы термометрҙар,
* пирометр.
Иң төгәл практик термометр булып [[платина]] химик элементынан яһалған ҡаршылыҡ термометрҙары һанала&lt;ref&gt;[http://temperatures.ru/mtsh/mtsh.php?page=81 Платиновый термометр сопротивления — основной прибор МТШ-90.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608031155/http://www.temperatures.ru/mtsh/mtsh.php?page=81 |date=2010-06-08 }}&lt;/ref&gt;.
Һуңғы осорҙа температураны лазер нурланышы параметрҙарын үлсәүгә нигеҙләнгән ысулдар менән үлсәү методтары ла практикала ҡулланыу тапты&lt;ref&gt;[http://temperatures.ru/newmet/newmet.php?page=0 Лазерная термометрия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608031638/http://www.temperatures.ru/newmet/newmet.php?page=0 |date=2010-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

== Температура үлсәү берәмектәре һәм шкалаһы ==
Температураның [[молекула]]ларҙың [[кинетик энергия]]һы икәнлектән сығып ҡарағанда, уны энергетик берәмектәрҙә (мәҫәлән, СИ системаһындағы [[джоуль]] йәки [[электронвольт]]) үлсәү кәрәклеге тәбиғи булып сыға. Әммә температура үлсәү молекуляр-кинетик  теория эшләнгәнгә тиклем күптән башҡарылғанлыҡтан, практик шкалалар температураны градус тигән шартлы берәмектәр менән билдәләүгә ҡоролған.

=== Абсолют температура. Кельвиндың температура шкалаһы ===
Термодинамик (абсолют) температура аңлатмаһын фәнгә [[Уильям Томсон]] (лорд Кельвин) индергән, шуға ла абсолют температура шкалаһын Кельвиндың температура шкалаһы йәки термодинамик температура шкалаһы тип йөрөтәләр. Абсолют температура берәмеге — [[кельвин]] (К).

Температураның абсолют шкалаһы температураның түбәнге сигенең дөйөм торошоноң үлсәме — абсолют ноль булғанлыҡтан шулай атала, икенсе төрлө әйткәндә, был мөмкин булған иң түбән температура һәм был шарттарҙа есемдән йылылыҡ энергияһы алып булмай. 

Абсолют ноль — 0 K итеп билдәләнә, ул −273,15&amp;nbsp;°C һәм -459,67 °F тигеҙ була.

Кельвиндың температура шкалаһында иҫәпләү абсолют ноль билдәһенән башлана.

Көнкүрештә ҡулланылған Цельсий һәм Фаренгейт (башлыса [[АҠШ]]-та ҡулланыла) температура шкалалары абсолют түгел, һәм шуға ла температура һыу туңған нөктәнән түбән төшкән шарттарҙа эксперименттар үткәреүҙә ҡыйынлыҡтар тыуа — температураны кире һандарҙа күрһәтергә тура килә. Бындай осраҡтар өсөн температураның абсолют шкалалары индерелгән.

Уларҙың береһе ''Ранкин шкалаһы'', икенсеһе — ''Кельвин шкалаһы'' (абсолют термодинамик шкала) тип атала; Улар буйынса температура Ранкин (°Ra) һәм Кельвин]] (К) градустары итеп билдәләнә. Был ике шкала ла абсолют нуль температураһынан башлана. Уларҙың айырмаһы: Кельвин шкалаһындағы бер бүлем Цельсий шкалаһындағы шундай уҡ бүлемгә тиң, ә Ранкин шкалаһы бүлеме Фаренгейт шкалалы термометр бүлеменә бәрәбәр. Стандарт һауа (атмосфера) баҫымы шарттарында һыуҙың туңыу температураһы төрлө шкалалар буйынса: 273,15 K, 0&amp;nbsp;°C, 32&amp;nbsp;°F.

Кельвин шкалаһы масштабы ''һыуҙың өс нөктәһенә'' (ҡаты, шыйыҡ һәм газ рәүешендә) (273,16 К) бәйләнгән, быға үҙ сиратында Больцман константаһы бәйле. Был юғары температураларҙы үлсәүҙең теүәллеген аңлатыуҙа ҡыйынлыҡтар (проблемалар) тыуҙыра. Хәҙер [[Халыҡ-ара үлсәү һәм ауырлыҡ бюро]]һы ''кельвиндың'' яңы билдәләмәһенә күсеү мөмкинлеген ҡарай: ул «һыуҙың өс нөктәһе»нә бәйле булыу урынына Больцман константаһының тәғәйен һанын нигеҙ итеп аласаҡ&lt;ref&gt;[http://temperatures.ru/kelvin/kelvin.php?page=2 Разработка нового определения кельвина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100608031357/http://www.temperatures.ru/kelvin/kelvin.php?page=2 |date=2010-06-08 }}&lt;/ref&gt;.

=== Цельсий шкалаһы ===

=== Фаренгейт шкалаһы ===

=== Реомюр шкалаһы ===

== Төрлө шкалаларҙан күсеү ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Төп шкалалар араһында температураны яңынан иҫәпләү
|-
! Шкала
! Шартлы билдәләмә
! [[Цельсий градусынан]] (°C)
! Цельсийға
|-
|[[Фаренгейт градусы]]
|(°F)
|[°F] = [°C] × 9⁄5 + 32
|[°C] = ([°F] − 32) × 5⁄9
|-
|[[Кельвин]]
|(K)
|[K] = [°C] + 273.15
|[°C] = [K] − 273.15
|-
|[[Ранкин градусы]] (Rankin)
|(°R)
|[°R] = ([°C] + 273.15) × 9⁄5
|[°C] = ([°R] − 491.67) × 5⁄9
|-
|[[Делиль градусы]] (Delisle)
|(°Д или °De)
|[°De] = (100 − [°C]) × 3⁄2
|[°C] = 100 − [°De] × 2⁄3
|-
|[[Ньютон шкалаһы]] (Newton)
|(°N)
|[°N] = [°C] × 33⁄100
|[°C] = [°N] × 100⁄33
|-
|[[Реомюр градусы]] (Réaumur)
|(°Re, °Ré, °R) 
|[°Ré] = [°C] × 4⁄5
|[°C] = [°Ré] × 5⁄4
|-
|[[Градус Рёмера|Рёмер]] (Rømer)
|(°Rø)
|[°Rø] = [°C] × 21⁄40 + 7.5
|[°C] = ([°Rø] − 7.5) × 40⁄21
|}

== Температура шкалаларын сағыштырыу ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Температура шкалаларын сағыштырыу
! Һүрәтләү
! [[Градус Кельвина|Кельвин]]
! [[Градус Цельсия|Цельсий]]
! [[Градус Фаренгейта|Фаренгейт]]
! [[Градус Ранкина|Ранкин]]
! [[Градус Делиля|Делиль]]
! [[Шкала Ньютона|Ньютон]]
! [[Градус Реомюра|Реомюр]]
! [[Градус Рёмера|Рёмер]]
|-
| [[Абсолют нуль]]
| 0
|−273,15
|−459,67
| 0
| 559,725
|−90,14
|−218,52
|−135,90
|-
| Фаренгейт ҡушымтаһының ([[аш тоҙо]] һәм [[боҙ]] тигеҙ дәүмәлдә) иреү температураһы 
| 255,37
|−17,78
| 0
| 459,67
| 176,67
|−5,87
|−14,22
|−1,83
|-
| Һыуҙың туңыу температураһы (Нормаль шарттар)
| 273,15
| 0
| 32
| 491,67
| 150
| 0
| 0
| 7,5
|-
| Кеше тәненең уртаса температураһы¹
| 309,75
| 36,6
| 98,2
| 557,9
| 94,5
| 12,21
| 29,6
| 26,925
|-
| Һыуҙың ҡайнау температураһы (Нормаль шарттар)
| 373,15
| 100
| 212
| 671,67
| 0
| 33
| 80
| 60
|-
| [[Титан]]дың иреүе
| 1941
| 1668
| 3034
| 3494
|−2352
| 550
| 1334
| 883
|-
| Ҡояш²
| 5800
| 5526
| 9980
| 10440
|−8140
| 1823
| 4421
| 2909
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Callen H. B.|заглавие=Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|ссылка= |язык= |издание=2nd ed|место=N. Y. e. a.|издательство=John Wiley|год=1986. — XVI + 493 p|том= |страниц= |серия= |isbn=0471862568, 9780471862567 |ref=Callen H. B., Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics|1986}}
* {{статья|автор=Falk G., Jung H.|заглавие=Axiomatik der Thermodynamik|ссылка= |язык=de|издание=Flügge S. (ed.). Encyclopedia of Physics / Flügge S. (Hrsg.). Handbuch der Physik|издательство=Springer-Verlag|год=1959|volume=III/2. Principles of Thermodynamics and Statistics / Band III/2. Prinzipien der Thermodynamik und Statistik, S. 119–175|номер= |с= |doi= |Falk G., Jung H., Axiomatik der Thermodynamik|1959}}
* {{книга|автор=Guggenheim E. A.|заглавие=Thermodynamics: An Advanced Treatment for Chemists and Physicists|ссылка= |язык= |издание=8th ed|место=Amsterdam|издательство=North-Holland|год=1986. — XXIV + 390 p|том= |страниц= |серия= |isbn=0444869514, 9780444869517 |ref=Guggenheim E. A., Thermodynamics|1986}}
* {{книга|автор=Jou D., Casas-Vázquez J., Lebon G.|заглавие=Extended Irreversible Thermodynamics|ссылка= |язык= |издание=4th ed|место=N. Y.—Dordrecht—Heidelberg—London|издательство=Springer|год=2010. — XVIII + 483 p|том= |страниц= |серия= |isbn=978-90-481-3073-3|doi=10.1007/978-90-481-3074-0|ref=Jou D. e. a., Extended Irreversible Thermodynamics|2010}}
* {{книга|автор=Tisza Laszlo.|заглавие=Generalized Thermodynamics|ответственный= |издание= |место=Cambridge (Massachusetts) — London (England)|издательство=The M.I.T. Press|год=1966. — XI + 384 p|том= |страниц= |серия= |isbn= |ref=Tisza L., Generalized Thermodynamics|1966}}
* {{книга|автор=Базаров И. П.|заглавие=Термодинамика|издание=5-е изд|место=СПб.—М.—Краснодар|издательство=Лань|год=2010|том= |страниц=384|серия=Учебники для вузов. Специальная литература|isbn=978-5-8114-1003-3|ref=Базаров И. П., Термодинамика|2010}}
* {{статья|автор=Борн М.|заглавие=Критические замечания по поводу традиционного изложения термодинамики|ссылка= |язык=ru|издание=Развитие современной физики|издательство=М.: Наука|год=1964, с. 223—256|volume= |номер= |с= |doi= |ref=Борн М., Критические замечания по поводу традиционного изложения термодинамики}}
* {{книга|автор=Вукалович М. П., Новиков И. И.|заглавие=Термодинамика|ответственный= |издание= |место=М.|издательство=Машиностроение|год=1972|том= |страниц=671|серия= |isbn= |ref=Вукалович М. П., Новиков И. И., Термодинамика|1972}}
* {{книга|автор=Гиббс Дж. В.|заглавие=Термодинамика. Статистическая механика|ответственный=Отв. ред. Д. Н. Зубарев|издание= |место=М.|издательство=Наука|год=1982|том= |страниц=584|серия=Классики науки|isbn= |ref=Гиббс Дж. В., Термодинамика. Статистическая механика|1982}}
* {{книга|автор=Гухман А. А.|заглавие=Об основаниях термодинамики|ответственный= |издание= |место=Алма-Ата|издательство=Изд-во АН КазССР|год=1947|том= |страниц=106|серия= |isbn= |ref=Гухман А. А., Об основаниях термодинамики|1947}}
* {{книга|автор=Гухман А. А.|заглавие=Об основаниях термодинамики|ответственный= |издание= |место=М.|издательство=Энергоатомиздат|год=1986|том= |страниц=384|серия= |isbn= |ref=Гухман А. А., Об основаниях термодинамики|1986}}
* {{книга|автор=Дьярмати И.|заглавие=Неравновесная термодинамика. Теория поля и вариационные принципы|ответственный= |издание= |место=М.|издательство=Мир|год=1974|том= |страниц=304|серия= |isbn= |ref=Дьярмати И., Неравновесная термодинамика|1974}}
* {{книга|автор=Залевски К.|заглавие=Феноменологическая и статистическая термодинамика: Краткий курс лекций|ответственный=Пер. с польск. под. ред. Л. А. Серафимова|издание= |место=М.|издательство=Мир|год=1973|том= |страниц=168|серия= |isbn= |ref=Залевски К., Феноменологическая и статистическая термодинамика|1973}}
* {{книга|автор=Зоммерфельд А.|заглавие=Термодинамика и статистическая физика|ответственный=Пер. с нем.|издание= |место=М.|издательство=Изд-во иностр. лит-ры|год=1955|том= |страниц=480|серия= |isbn= |ref=Зоммерфельд А., Термодинамика и статистическая физика|1955}}
* {{статья|автор=Клаузиус Р.|заглавие=Механическая теория тепла|ссылка= |язык=ru|издание=Второе начало термодинамики|издательство=М.—Л.: Гостехиздат|год=1934, с. 70—158|volume= |номер= |с= |doi= |ref=Клаузиус Р., Механическая теория тепла|1934}}
* {{книга|автор=Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.|заглавие=Статистическая физика. Часть 1|ответственный= |издание=5-е изд|место=М.|издательство=Физматлит|год=2002|страниц=616|серия=Теоретическая физика в 10 томах. Том 5|том= |isbn=5-9221-0054-8|ref=Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М., Статистическая физика. Часть 1|2002}}
* {{книга|автор=Леонова В. Ф.|заглавие=Термодинамика|издательство=Высшая школа|год=1968|место=М|страниц=159|ref=Леонова В. Ф., Термодинамика|1968}}
* {{статья|автор=Поулз Д.|заглавие=Отрицательные абсолютные температуры и температуры во вращающихся системах координат |ссылка= |язык=ru|издание=Успехи физических наук|издательство= |год=1964, т. 84, № 4, с. 693—713|volume= |номер= |с= |doi= |ref=Поулз Д., Отрицательные абсолютные температуры|1964}}
* {{книга|автор=Пригожин И., Кондепуди Д.|заглавие=Современная термодинамика. От тепловых двигателей до диссипативных структур |ответственный = Пер. с англ|издание= |место=М.|издательство=Мир |год=2002 |том= |страниц=462 |серия= |isbn= |ref=Пригожин И., Кондепуди Д., Современная термодинамика|2002}}
* {{книга|автор = Рудой Ю. Г. |заглавие = Математическая структура равновесной термодинамики и статистической механики |издание = |место= М. — Ижевск |издательство = Институт компьютерных исследований |год =2013 |том= |страниц = 368 |серия= |isbn= 978-5-4344-0159-3 |ref = Рудой Ю. Г., Математическая структура равновесной термодинамики и статистической механики | 2013}}
* {{книга
 | автор = Сивухин Д. В. 
 | заглавие = Термодинамика и молекулярная физика
 | место = Москва
 | издательство = «Наука»
 | год = 1990
 | ссылка = 
}}
* {{книга|автор =Сорокин В. С.|заглавие =Макроскопическая необратимость и энтропия. Введение в термодинамику|издание = |место =М.|издательство =ФИЗМАТЛИТ|год =2004|том= |страниц =174|серия= |isbn =5-9221-0507-8|ref=Сорокин В. С., Макроскопическая необратимость и энтропия. Введение в термодинамику|2004}}
* {{книга
 | автор = Спасский Б. И. 
 | заглавие = История физики Ч.I
 | место = Москва
 | издательство = «Высшая школа»
 | год = 1977
 | ссылка = http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T1_1.djvu
}}
* {{книга|автор= Тальма Лобель|заглавие= Теплая чашка в холодный день: Как физические ощущения влияют на наши решения|оригинал= Sensation The New Science of Physical Intelligence|издательство= Альпина Паблишер|год= 2014|место = М.|серия= |страниц= 259
|isbn= 978-5-9614-4698-2|ref= Тальма Лобель}}
* {{статья|автор=Трусделл К.|заглавие=Термодинамика для начинающих|ссылка= |язык=ru|издание=Механика. Периодический сборник переводов иностранных статей|издательство=М.: Мир|год=1970|volume= |номер=3 (121), с. 116—128|с= |doi= |ref=Трусделл К., Термодинамика для начинающих|1970}}
* {{книга|заглавие=Физика. Большой энциклопедический словарь|ответственный=Гл. ред. А. М. Прохоров|издание= |место=М.|издательство=Большая Российская энциклопедия|год=1998|том= |страниц=944|серия= |isbn=5-85270-306-0|ref=Физика. Большой энциклопедический словарь|1998}}


[[Категория:Температура]]</text>
      <sha1>mrcv8mk4rafgwue3o4ve2t4nzdd1pm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сербия мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117799</id>
    <revision>
      <id>1301093</id>
      <parentid>1180876</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18369" sha1="lkakp44k7pizvgg04gihn8qtlw95bn7" xml:space="preserve">'''Серб мәҙәниәте''' —&lt;font style=&quot;background-color: rgb(254, 252, 224);&quot;&gt; &lt;/font&gt;[[Сербия]] һәм [[Сербтар|серб халҡы]] мәҙәниәте. Ул [[Византия империяһы]] һәм православие йоғонтоһонда үҫешкән.

== Яҙмаһы ==
[[Сербия]]ла [[яҙма]] үҫеше славян телендә ғибәҙәт ҡылыусы, уны таратыусы һәм атҡарыусы Кирилл һәм Мефодийҙың шәкерттәренең мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә бәйле. Сербтар бик оҙаҡ дәүер [[Кирил алфавиты|кириллица]] менән бер рәттән глаголицаны ҡуллана. Серб ерҙәрендә глаголица традицияһының ғүмерле булыуы Кирилл һәм Мефодийҙың тарафдаштары йәшәгән Хорватиянан үтеп ингән глаголица яҙмаһы уны туйындырып тороу менән бәйле. Унда [[Латин теле|латин]] яҙмаһы ла таралыш тапҡан. [[Адриатик диңгеҙе]] буйында урынлашҡан Дубровник һәм Бар кеүек эре роман ҡалалары был тәңгәлдә айырым көслө йоғонто яһаған. IX—XII быуаттарҙа славян глаголицаһы, кириллицаһы һәм латин телендәге һәйкәлдәрҙең ниндәйҙер бер аныҡ билдәле сиге булған компакт зоналарҙа ғына түгел, ә бер үк өлкәләрҙә ҡушылып ҡулланылышы серб ерҙәрендә йөрөтөлгән яҙманың үҙенсәлеге булып тора. Ул осор яҙма һәйкәлдәре һаҡланмаған.

== Әҙәбиәт ==

=== Урта быуаттар ===
[[Файл:Miroslavs_Gospel.jpg|мини|Мирославов Евангелиеһы]]
«Мирославов Евангелиеһы» ({{lang-sr|Мирослављево Јевађеље}}Мирослављево Јевађеље, 1185 йыл) хәҙерге көнгә саҡлы килеп еткән датаһы билдәле булған иң иҫке серб кириллик ҡулъяҙмаларының береһе. Ул хум кенәзе Мирослав ({{lang-sr|Мирослав Завидовић}}Мирослав Завидовић) заказы буйынса төҙөлгән һәм зет-хум дөрөҫ яҙыу мәктәбе нормаларын сағылдыра. Дубровник менән тыныслыҡ килешеүе төҙөгән Босний хакимының серб халыҡ телендә яҙылған «Бан Кулин грамотаһы» (1189) унан саҡ ҡына йәшерәк. Болғар-серб мәҙәни бәйләнештәр биләмәһе сиктәрендә ижад ителгән X—XI бб. глаголик яҙмаһы нигеҙендәге Клоцов йыйынтығы иң боронғоһо һанала. Шул дәүерҙә глаголик яҙма менән Македонияламы әллә Сербияның көньяҡ-көнсығышындамы яҙылған &quot;Мариин Евангелиеһы&quot;ның сығышы бәхәсле.

Фаразлау буйынса, X — XII быуаттарҙың оригиналь серб әҙәбиәте һәйкәлдәренең береһе булып «Дукла православие руханийының (поп) йылъяҙмаһы» йәки «Барин шәжәрәһе (родослов)» тип аталған һәйкәлдәргә ҡыҫҡартылған һәм эшкәртелгән көйө индерелгән «Серб кенәздәре хроникаһы», Владимир кенәз житиеһы (997—1019) һәм «Дуклала йәшәүсенең йылъяҙмаһы» тора. Был әҫәрҙе Дуклала (Зета) йәшәгән аноним серб руханийы төҙөгән тип һанала һәм тәүҙә ул славян телендә яҙылған, ә артабан латин теленә тәржемә ителгән тиҙәр.

Серб әҙәби тормошо үҫеше XII быуат аҙағында — XIII быуат башында власть Неманичтар династияһы ҡулында булған көслө үҙәкләштерелгән дәүләт осоронда айырым тәртипкә һалынған һәм регуляр характерлы була барған. Был периодта серб ерҙәрендә байтаҡ тәржемә ителгән һәм төп нөсхәһендә болғар, урыҫ һәм грек әҙәбиәте булып, улар серб телендәге оригиналь әҙәби ижад барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. 1208 йылда Савва Сербский, үҙенең атаһы Стефан Неманиҙың житиеһын (Симеон монахлыҡ иткән дәүерҙә) яҙып, серб әҙәбиәтенә нигеҙ һалған&lt;ref&gt;По стопам Саввы пошел и его брат [//ru.wikipedia.org/wiki/Стефан_Сербский Стефан], будущий сербский первовенчанный король, который создал житие Симеона Немани минейного типа в 1216 г. Третье житие Симеона было написано в 1264 г. хиландарским иеромонахом [//ru.wikipedia.org/wiki/Доментиан Доментианом]. Им же, в стиле «[//ru.wikipedia.org/wiki/Плетение_словес плетения словес]», было создано житие св. Саввы (1243 или 1254) — самое пространное сочинение сербской средневековой [//ru.wikipedia.org/wiki/Агиография агиографии], равное по объему целой книге.&lt;/ref&gt;. Ул саҡтағы әҙәбиәт үҫешенә аноним серб ҡулъяҙма китап яҙыусылары ла үҙ өлөшөн индерән. Уларҙың береһе Хиландарҙа изге Савваның вафатынан һуң уның житиеһын төҙөгән, Һуңынан дине өсөн йәнен фиҙа ҡылыусының (подвижниктың) изге мәйетен(мощи) Милешевоға күсереүҙе һүрәтләү аша житие киңәйтелгән һәм «Изге Савваның ҡыҫҡа житиеһы» (1240 й.) тип аталған тексҡа өҫтәмәләр менән байытылған.

[[Эпос|героик эпос]] ҙур урын бирә. Бөтөн урта быуат серб эпосын фольклорсылар бер нисә төп циклға бүләләр:
# Немичи династияһы вәкилдәре тураһындағы йырҙарҙы үҙ эсенә алған косовоға тиклемге цикл;
# косово циклы — кенәз Лазарь ғәскәренең [[Ғосман империяһы|төрөк]]тәрҙән еңелеүе;
# кралимарков циклы — серб батша улы (королевич) Марко тураһында;
# XV - XVII быуаттарҙа төрөк баҫҡынсыларына ҡаршы көрәшкән серб һәм серб булмаған хакимдар;
# гайдук циклы — XV—XVIII бб. халыҡ башына төшкән бәләләр һәм кәмһетелеүҙәр өсөн төрөктәрҙән үс алыусы намыҫлы юлбаҫарҙар;
# ускок циклы — XVII—XIX бб. төрөктәргә сапҡын ойошторған венециан һәм [[Австрия|австрия]] территориялары сик буйындағы тораҡтарҙа йәшәүсе сербтар тураһында.
Косов ҡаты алышы (1389 й.) ({{lang-sr|Косовска битка}}Косовска битка) һәм уның һөҙөмтәләре серб мәҙәниәтенә, атап әйткәндә, әҙәбиәткә көслө йоғонто яһаған. Героик эпос жанрына ҡараған Косов циклы барлыҡҡа килгән. Циклға ҡараған йырҙар ҡыйыу тойғолар тыуҙырған һәм баҫҡынсыларға ҡаршы көрәшкә саҡырған, батырҙарҙы данлаған һәм ҡурҡаҡлыҡ менән хыянатсыллыҡты фашлаған. Дөйөм алғанда әҫәр тәрән драматик йөкмәткеле, ә йырҙарҙың төп фигураһы — ҡаты алышта сербтарға етәкселек иткән кенәз Лазарь.

Йырҙарҙың өсөнсө циклы деспот Вукашиндың улының прототибы булған Марко Кралевич фигураһы менән берләштерелә. Эпоста ул мыйығы һәм сәсе ергә еткән баһадирға әйләнгән. Ул ғәйрәт, ажарлыҡ һәм тоғролоҡ кәүҙәләнеше булған. Ул кәрәк булған өсөн һуғыша һәм Алланан башҡа бер кемдән дә ҡурҡмай. Ул һөйөклө серб эпик батырына әүерелгән. Косово ҡаты алышынан һуң проложное житие, хеҙмәт, кенәз Лазарға бағышланған маҡтау һүҙҙәре барлыҡҡа килгән. Йылъяҙма жанры барлыҡҡа килгән: «Өлкән йылъяҙма», «Кесе йылъяҙма». Дөйөм алғанда, төрөк хакимлығы периодындағы серб мәҙәниәте төшөнкөлөк кисерә.

== XX быуаттың икенсе яртыһы ==
[[1945 йыл|1945 йылда]] илде азат иткәс, Сербияның мәҙәни тормошо Югославияның башҡа халыҡтары мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнештә үҫешкән. [[Социализм|социализм]]дың югославия моделен төҙөгән дәүерҙә тормошҡа ашырылған тәрән иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙар ҡала халҡы һанының тиҙ артыуына һәм тормош кимәле үҫешенә килтергән. 1948 йылда [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] менән мөнәсәбәттәрҙе өҙөү Сербияға көнбайыш мәҙәниәте һәм актуаль сәнғәт үтеп инеүенә килтергән. Коммунистар партияһының мәҙәниәт өҫтөнән идеологик контроле һаҡланыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда ул етерлек ирекле үҫешкән. 1940-сы йылдар аҙағы — 1950-се йылдар башы әҙәбиәте һәм сәнғәте Иво Андрич һәм Бранко Чопич китаптарында, Джордже Андреевич Кун картиналарында һәм Яңы Белград архитектураһында үҙенең юғары нөктәһенә еткән. 1950-се йылдарҙағы ижтимағи тормоштоң либералләшеүе сәнғәттә яңы тенденциялар үҫеүенә ярҙам иткән. Загреб журналы ''«Praxis»''тирәһендә тупланған философия төркөмө эшмәкәрлеге серб мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Яңы тулҡын авторҙары араһында Михайло Лалич, Добрица Чосич, Миодраг Булатович, Меша Селимович һ.б. айырым роль уйнаған. Данила Киш әҫәрҙәре бөтөн донъяла дан яулаған. «Ателье 212» белград театры, бәхәсһеҙ, хәҙерге заман театр сәнғәте лидеры булған. [[1967 йыл|1967 йыл]]да Белградта тиҙҙән Европаның алдынғы театраль смотрҙар сәхнәһенә әүерелгән халыҡ-ара BITEF театраль фестиваленә нигеҙ һалынған. Режиссёрҙар Владимир Погачич, Александр Петрович, Горан Паскалевич һ.б. эштәрендә сағылған кино сәнғәте юғары кимәлгә еткән. Сербияла художество сәнғәте үҫеше живопистәге (абстракционизм, поп-арт, неокубизм, яңы реализм, неоконструктивизм, минимализм) һәм скульптуралағы (Ольга Янчич, Матия Вукович һ.б. эштәре) донъя тенденциялары менән тығыҙ бәйләнгән. Фольклор традицияларына нигеҙләнгән «хәйләһеҙ сәнғәт» киң танылыу алған. 1950-се йылдар уртаһында поп-мәҙәниәт феномены барлыҡҡа килгән һәм тиҙ үҫешкән. Йырсы Джордже Марьянович ҙур популярлыҡ яулаған. 1960-сы йй. серб йәштәре араһында [[Рок|рок-музыка]] менән мауығыу тиҙ таралған. Архитектурала күпләп (массовый) торлаҡ төҙөү өҫтөнлөк алған. Югославия хәҙерге заман архитектураһының иң яҡшы өлгөләренә «Београдянка» һарайы, Милли китапхана һәм Белградтағы Хәҙерге заман сәнғәте музейы биналары ҡарай&lt;ref name=&quot;DS&quot;&gt;Dějiny Srbska. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rastko.org.yu/isk/index_c.html Серб мәҙәниәте тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326143929/http://www.rastko.org.yu/isk/index_c.html |date=2009-03-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://web.mit.edu/most/www/ser/Belgrade/architecture.html Белград архитектураһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050922164817/http://web.mit.edu/most/www/ser/Belgrade/architecture.html |date=2005-09-22 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Milorad_Pavic.jpg|мини|202x202пкс|Милорад Павич]]
1980-се йй. коммунистик режим коррозияһы югославия тарихын яңынан аңлауға (переосмысление), төп үҙәге Белград ҡалаһы булған рәсми булмаған йәштәр мәҙәниәте үҫешенә, әҙәбиәттә (Д. Киш, А. Исакович, М. Ковач) либераль идеялар көсәйеүенә этәргес булған. Серб мәҙәниәте үҫешенә әҙәбиәттә һәм сәнғәттә серб милләтенең һәм бөйөк серб идеяһының яңынан тыуыуына ынтылған патриотик йүнәлеш ҙур йоғонто яһаған. Был  тенденциялар фән һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре сығыштарында, Вук Драшкович, Данко Попович, Милорад Павич әҫәрҙәрендә, Борислав Михайлович-Михиз режиссёр эштәрендә һ.б. сағылыш тапҡан. Шулай уҡ Серб православие сиркәүенең дә ижтимағи тәьҫире һиҙелерлек үҙгәрҙе. Шул уҡ ваҡытта, 1990-сы йй. күмәк халыҡ (массовый) мәҙәниәте кимәле түбәнәйеүе һәм «еңел жанрҙар» өҫтөнлөк итеүе менән һыҙатланды. Турбо-фолк стилендәге поп-музыка оло популярлыҡ алды. Айырым алғанда, FotograFIA арт-төркөмө ҡатнашыусылары эштәре, «KULT» театры, «URBAZONA» проекттары, «Dibidon» һ.б. аша һынланған актуаль сәнғәт тә параллель үҫешкән.  Бойондороҡһоҙ «Радио Б92» радиостанцияһы һәм белград «Rex» киноүҙәге хәҙерге заман сәнғәтенең мөһим үҙәктәре булған. Серб кино сәнғәте, Горан  Паскалевич, Срджан Драгоевич, Раша Андрич һәм, айырып әйткәндә, Эмир Кустурицаның режиссёр эштәре аша, донъяла танылыу алды.&lt;ref name=&quot;DS&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://turbofolk.blogger.ba/ Блог о турбо-фолке]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Сербияның мәҙәни мираҫы
* Марьянович Джордже

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* История культур славянских народов. В 3-х тт. — Т. I: Древность и Средневековье. — М.: ГАСК, 2003. — 488 с.
* Мельников Г. П. Культура зарубежных славянских народов. — М.:Интерпаркс, 1994. — 189 с.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.srpska.ru/rubrics.php?sq=19,236&amp;crypt= Сербская культура]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Европа по темам|мәҙәниәте|Мәҙәниәт|цвет=Сербия}}

[[Категория:Сербия мәҙәниәте]]
[[Категория:Европа мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>lkakp44k7pizvgg04gihn8qtlw95bn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119957</id>
    <revision>
      <id>1301112</id>
      <parentid>1250434</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:20:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3878" sha1="kvcsyffh2tnqdb01n2mm4nl3uy408ee" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Однофамильцы|Суфиянов}}
'''Суфиянов Әһлиулла Ғибәт улы''' ([[25 февраль]] [[1927 йыл]] — [[5 февраль]] [[2009 йыл]]) — сәнәғәт алдынғыһы, 1952—1964 йылдарҙа [[Ҡаҙағстан]]дағы Зыряновск ҡурғаш комбинатының проходчиктар бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1961).

== Биографияһы ==
Әһлиулла Ғибәт улы Суфиянов 1927 йылдың 25 февралендә&lt;ref&gt;Башҡортостан энциклопедияһы буйынса: 1927 йылдың 15 мартында тыуған, 2009 йылдың 6 февралендә вафат булған.&lt;/ref&gt; [[Башҡорт АССР-ы]] [[Бәләбәй кантоны]]&lt;ref&gt;Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Миәкә районы]]&lt;/ref&gt; [[Исламғол (Миәкә районы)|Исламғол]] ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте [[башҡорт]].

Хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған колхозында башлай. Һуғыштан һуң [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]]ның Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Зыряновск ҡалаһына килә һәм урындағы ҡурғаш комбинатының Маслянск руднигында проходчик булып эшләй. Фиҙакәрлеге арҡаһында проходчиктарҙың бригадиры итеп һайлана. Ә. Ғ. Суфияновтың бригадаһы даими рәүештә эш планын арттырып үтәй. [[СССР]] Юғары Советы Президиумының [[1961 йыл]]дың 9 июнендәге Указы менән Суфиянов Әғлиулла Ғибат улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.

Ә. Ғ. Суфиянов Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитетының Ревизия комиссияһы ағзаһы итеп һайлана.

Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң [[Башҡортостан]]ға, [[Мәләүез]] ҡалаһына ҡайта. [[2009 йыл]]да Мәләүездә вафат була, тыуған ауылында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Богатырев Ф.'' Агулла Суфиянов — бригадир // Утро над Иртышом : сборник . — Усть-Каменогорск: Облиздат, 1960. — 211 с — С.188-195
* Зыряновск: сборник. — Алма-Ата: Казахстан, 1991. — 192 с. — С. 132. ISBN 5-615-00857-1

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|92680}}{{V|13|03|2022}}  
* [https://spzildyarovski.ru/selskoe-poselenie/zasluzhennye-lyudi/ Администрация сельского поселения Зильдяровский сельсовет. Официальный сайт. Заслуженные люди. Видные земляки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519075100/https://spzildyarovski.ru/selskoe-poselenie/zasluzhennye-lyudi/ |date=2022-05-19 }}{{ref-ru}}{{V|13|03|2022}}
* [http://www.miyakirb.ru/raion/gordost/detail.php?ID=450 Мы ими гордимся] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029192440/http://www.miyakirb.ru/raion/gordost/detail.php?ID=450 |date=2013-10-29 }}

[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Башҡортостанда ерләнгәндәр]]</text>
      <sha1>kvcsyffh2tnqdb01n2mm4nl3uy408ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Собханғол ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139906</id>
    <revision>
      <id>1301098</id>
      <parentid>1205933</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T19:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7490" sha1="jbfsnfcuttcg67ofw2mk3ctybfr5myo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Собханғол ауыл Советы'''  — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[ Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]]. 

Административ үҙәге —  [[Собханғол (Туймазы районы)|Собханғол]] ауылы.

== Тарихы ==
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә &lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;.

2008 йылда ауыл советы составына Нөркәй ауыл Советы инә.  Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә: 

{{начало цитаты}} Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:
 
42) Туймазы районы буйынса:

б) Собханғол ауылында административ үҙәге менән «Собханғол» атамаһын һаҡлап, Собханғол  һәм Нөркәй ауыл Советтарын берләштерергә.

Нөркәй ауыл Советының Иҫке Собханғол, Егетәк, Ҡайынйылға, Нөркәй ауылдарын Собханғол ауыл Советы составына индерергә. 

Собханғол ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәрҙән Нөркәй ауыл Советын төшөрөп ҡалдырырға;{{конец цитаты}}

== Халҡы ==
{{ Население | Субханкуловский сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункт
  | Заголовок3 = Тораҡ пункт тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = һаны
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Собханғол]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Субханкулово | тс }}
| | [[Нөркәй]] | ауыл | {{ Население | Нуркеево | тс }}
| | [[Иҫке Собханғол]] | ауыл | {{ Население | Старое Субханкулово | тс }}
| | [[Егетәк]] | ауыл | {{ Население | Егетәк | тс }}
| | [[Ҡайынйылға (Туймазы районы)|Ҡайынйылға]] | ауыл | {{ Население | Каин-Елга (Туймазинский район) | тс }}
}}

; Юҡҡа сыҡҡан тораҡ пункттар

1981 йылда Новогеоргиевка ауылы бөтөрөлә&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok_keqijo.htm Указ Президиума ВС Башкирской АССР от 12.02.1981 № 6-2/66 «Об исключении некоторых населённых пунктов из учётных данных по административно-территориальному делению Башкирской АССР»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010005424/http://bashkortostan.news-city.info/docs/sistemao/dok_keqijo.htm |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы]] (15.03.1914—19.12.1987), нефтсе, 1949—1978 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының «Собханғол» нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы машинисы. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1966)&lt;ref&gt;[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=14764 Аюпов Рафгетдин Талипович. Сайт «Герои страны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2215 Аюпов Рафгетдин Талипович// Межпоселенческая центральная библиотека муниципального района Туймазинский район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170214180436/http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=2215 |date=2017-02-14 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==
* '''[[Егетәк ауылы мәсете]]''' — ағас мәсет, Башҡортостандың архитектура ҡомартҡыһы. 1912—1914 йылдарҙа төҙөлгән. 1936 йылға тиклем хеҙмәт иткән. Һуңынан бында ебәк иләү цехы, иген һаҡлағыс, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында лазарет, ә һуғыштан һуңғы йылдарҙа пионер лагеры урынлашҡан. Беҙҙең көндәргә тиклем мәсеттең манараһы һәм эске йыһаздары һаҡланған. 2012 йылда капиталь ремонт үткәрелә&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231051/ Мечеть села Зигитяк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110414/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231051/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/571853-v-sele-zigityak-tuymazinskogo-rayona-otmetili-stoletie-mecheti/ В селе Зигитяк Туймазинского района отметили столетие мечети]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/12887-zigityak-selo-v-tujmazinskom-r-ne Село Зигитяк. Мечеть] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221105952/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/12887-zigityak-selo-v-tujmazinskom-r-ne |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}</text>
      <sha1>jbfsnfcuttcg67ofw2mk3ctybfr5myo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәйрән ауыл Советы (Туймазы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139963</id>
    <revision>
      <id>1301115</id>
      <parentid>1185690</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T00:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4560" sha1="ah3iggq96vcbqtytxdjj8ghiwfk0ty6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәйрән ауыл Советы ''' — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]]ндағы [[муниципаль берәмек]].

Административ үҙәге  —  [[Сәйрән (Туймазы районы)|Сәйрән]] ауылы.

== Тарихы ==
Сәйрән ауыл Советы — [[Рәсәй Федерацияһы]] [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Туймазы районы]] муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы[[ ауыл биләмәһе]] статусына эйә&lt;ref name=&quot;RBzakon&quot;&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113266 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 20.07.2005 № 211-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113265 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 21.06.2006 № 329-з]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/935113261 Закон о границах, статусе и административных центрах муниципальных образований в Республике Башкортостан от 29.12.2006 № 404-з]&lt;/ref&gt;. 

== Халҡы ==
{{ Население | Сайрановский сельсовет (Туймазинский район) }}

== Ауыл биләмәһе составы ==
{{Автонумерация
  | Столбцов   = 4
  | Заголовок2 = Тораҡ пункты
  | Заголовок3 = Тораҡ пункты тибы
  | Заголовок4 = Халҡы
  | Сортировка4 = число
  | Выравнивание4 = right
|%| [[Сәйрән (Туймазы районы)|Сәйрән]] | ауыл, {{s|административ үҙәк}} | {{ Население | Сайраново (Туймазинский район) | тс }}
| | [[Үрмәкәй]] | ауыл | {{ Население | Урмекеево | тс }}
| | [[Төпкилде]] | ауыл | {{ Население | Тюпкильды | тс }}
| | [[Яңы Арыҫланбәк]] | ауыл | {{ Население | Новоарсланбеково | тс }}
| | [[Иҫке Арыҫланбәк]] | ауыл | {{ Население | Староарсланбеково | тс }}
| | [[Үрнәк (Туймазы районы)|Үрнәк]] | ауыл | {{ Население | Урняк (Туймазинский район) | тс }}
}}
}

== Билдәле шәхестәре ==

* [[Муса Сиражи]] ( 1939 йыл 1 февраль) — башҡорт шағиры, публицист, йәмәғәт эшмәкәре&lt;ref&gt;[http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=839 Муса Сиражи (Сиражетдинов Муса Шарафутдинович)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310175626/http://tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&amp;view=item&amp;layout=item&amp;id=839 |date=2017-03-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/604467/ Многогранность таланта Мусы Сиражи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://resbash.ru/stat/2/2340 Посланник времени Муса Сиражи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419015805/http://resbash.ru/stat/2/2340 |date=2014-04-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындары ==

* '''Төпкилде ел тирмәне ''' — Рәсәйҙәге иң ҡеүәтле ел электр станцияларының береһе, ҡеүәте буйынса өсөнсө рәсәй ветропаркы&lt;ref&gt;[https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231162/ Тюпкильдинские ветряки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170221110537/https://tuimazy.bashkortostan.ru/about/places/231162/ |date=2017-02-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=2808&amp;num=133 «Зелёная» энергия. Проблемы резервных источников электроснабжения]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}</text>
      <sha1>ah3iggq96vcbqtytxdjj8ghiwfk0ty6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сталин репрессиялары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143619</id>
    <revision>
      <id>1301103</id>
      <parentid>1300537</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T21:12:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="290044" sha1="4j0ac3lygjri6bqdooinf5e0ktgn5xr" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сталин репрессиялары''' — СССР-ҙа сталинизм дәүерендә (1920-се йылдарҙың аҙағы — 1950-се йылдарҙың башы&lt;ref name=&quot;st_pol&quot;&gt;Степанов М. Г.[http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf ПОЛИТИЧЕСКИЕ РЕПРЕССИИ В СССР ПЕРИОДА СТАЛИНСКОЙ ДИКТАТУРЫ (1928—1953 ГОДЫ): ОБЗОР СОВРЕМЕННЫХ ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709181406/http://www.lib.csu.ru/vch/150/022.pdf |date=2021-07-09 }} // Вестник Челябинского государственного университета. 2009. № 12. С. 145—149.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.|заглавие=Черная книга коммунизма|оригинал=Le Livre Noir du Communisme|место=М.|издательство=«Три века истории»|год=2001|страниц=864|страницы=192|isbn=2-221-08-204-4}}&lt;/ref&gt;) башҡарылған массауи сәйәси репрессиялар&lt;ref&gt;Согласно Закону РФ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года, политическими репрессиями признаны различные меры принуждения, применяемые государством по политическим мотивам, в виде лишения жизни или свободы, помещения на принудительное лечение в психиатрические лечебные учреждения, выдворения из страны и лишения гражданства, выселения групп населения из мест проживания, направления в ссылку, высылку и на спецпоселение, привлечения к принудительному труду в условиях ограничения свободы, а также иное лишение или ограничение прав и свобод лиц, признававшихся социально опасными для государства или политического строя по классовым, социальным, национальным, религиозным или иным признакам, осуществлявшееся по решениям судов и других органов, наделявшихся судебными функциями, либо в административном порядке органами исполнительной власти и должностными лицами и общественными организациями или их органами, наделявшимися административными полномочиями ([http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm ЗАКОН РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ № 1761-1 «О реабилитации жертв политических репрессий» от 18 октября 1991 года (с изменениями и дополнениями на 10.09.2004)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125005706/http://www.memo.ru/rehabilitate/laws/2004/rea-law4.htm |date=2010-01-25 }})&lt;/ref&gt;. СССР-ҙың эске эштәр министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, 1921—1954 йылдар арауығында 3 777 380 кеше репрессияланған, шул иҫәптән: үлем язаһына — 980 642 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә ултырыуға — 2 369 220 кеше, һөрөлөүгә һәм ситкә ҡыуып сығарыуға — 765 180 кеше тарттырылған&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Государственный архив Российской Федерации
Ф. Р-9401. Оп. 2. Д. 450. Л. 149–152.|заглавие=Докладная записка Генерального прокурора СССР Р.А. Руденко, министра внутренних дел СССР С.Н. Круглова и министра юстиции СССР К.П. Горшенина о количестве осужденных коллегией ОГПУ, тройками НКВД, Особым совещанием, военной коллегией, судами и военными трибуналами за контрреволюционную деятельность в 1921-1954 гг.; создании Центральной комиссии и комиссий в республиках, краях и областях по пересмотру архивно-следственных дел.|ссылка=http://school.rusarchives.ru/bolshoj-terror/dokladnaya-zapiska-generalnogo-prokurora-sssr-ra-rudenko-ministra-vnutrennikh-del-sssr-sn-kruglo|язык=|издание=Архивы школе|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1953 йылға ҡарата СССР халҡының 0,34 %, 1,26 % һәм 0,4 % тәшкил итә.

«Оло террор» Н. И. Ежовтың НКВД-ы башлығы вазифаһына тәғәйенләнеүенән, уның СССР НКВД-һының 1937 йылдың июлендәге 00447-се һанлы бойороғо баҫтырылып сығыуҙан башлана. Әлеге осор НКВД-ла, милицияла киң масштаблы ҡулға алыныуҙар һәм Н. И. Ежов урынына НКВД башлығы вазифаһына Л. П. Берияны ҡуйыу менән 1938 йылдың сентябрь-октябрендә тамамлана. 1938 йылдың 17 ноябрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты ҡарары буйынса НКВД һәм прокуратура органдарына ҡулға алыу һәм һөрөү буйынса ниндәй ҙә булһа массауи операциялар үткәреү тыйыла, шулай уҡ СССР НКВД-һының махсус бойороҡтары буйынса булдырылған суд тройкалары бөтөрөлә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Постановление СНК СССР и ЦК ВКП(б) «Об арестах, прокурорском надзоре и ведении следствия»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/postanovlenie-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ob-arestakh-prokurorskom-nadzore-i-vedenii-sledstviya.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Приказ НКВД СССР № 00762 «О порядке осуществления постановления СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 17 ноября 1938 г.»|ссылка=http://stalinism.ru/repressii-1937-1938gg/prikaz-nkvd-sssr-00762-o-poryadke-osushchestvleniya-postanovleniya-snk-sssr-i-tsk-vkp-b-ot-17-noyabrya-1938-g.html|язык=|издание=Сталин. время, люди, империя|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. Ошо осор эсендә 681 692 кеше атып үлтерелә. Сәйәси мотивтар буйынса барыһы 1 372 382 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Статья|автор=|заглавие=Справки 1 спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осужденных в период 1921–1953 гг.|ссылка=http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1009312|язык=|издание=Фонд Александра Н. Яковлева|тип=|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Шәхсән Сталиндың һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының «Сталин атыу исемлеге» буйынса 44 893 кеше (1937—1938 йылдарҙа — 43 768 кеше, 1940—1950 йылдарҙа — 1 251 кеше), күпселектә өҫтөнлөк иткән НКВД һәм РККА идаралыҡ структуралары ағзалары хөкөм ителә. Барыһы ла тиерлек атып үлтерелә&lt;ref&gt;{{Статья|автор=С. А. Мельчин и др.|заглавие=Сталинские списки - введение|ссылка=http://stalin.memo.ru/images/intro.htm|язык=|издание=Мемориал|тип=сайт|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1937—1938 йылдар эсендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаларының 78 % һәләк була. Иң ҡаты таҙартыуҙарға НКВД органдары дусар ителә.

== Идеологик нигеҙе ==
Сталин репрессияларының рәсми идеологик нигеҙе — «социализм төҙөүҙең тамамланыуына бәйле синфи көрәштең көсәйә барыуы» концепцияһы — 1928 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Пленумында Сталин тарафынан аныҡлана. 1938—1956 йылдарҙа миллионлап экземплярҙарҙа нәшер ителгән «ВКП(б) тарихының ҡыҫҡаса курсы» китабында репрессиялар СССР-ҙа социализмды төҙөү һәм халыҡ мәнфәғәтендә башҡарылған, законға ярашлы һәм кәрәкле сара тип күрһәтелә һәм тулыһынса улар аҡлана&lt;ref name=&quot;степанов&quot;&gt;[http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html М. Г. Степанов. Сталинская репрессивная политика в СССР (1928—1953 гг.): взгляд советской историографии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220330021235/http://rudocs.exdat.com/docs/index-197801.html |date=2022-03-30 }}&lt;/ref&gt;.

1930-сы йылдар аҙағында Сталин совет тарихи фәнен тулыһынса партия етәкселегенә хеҙмәт итеүгә буйһондора. Рәсәй тикшеренеүсеһе М. Г. Степановтың күҙәтеүенсә, совет тарихи фәне «буржуаз кластарҙы юҡ итеү кәрәклеген» дәлилләгән ярайһы ғына логика теҙмәһен төҙөүгә өлгәшә. Әлеге логикаға ярашлы, СССР иҡтисади һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән капиталистик илдәр менән сағыштырмаса бик ныҡ ҡалышҡан булған һәм буржуаз-алпауыт ҡоролошон тергеҙеү маҡсатында сит ил ҡораллы һөжүме мөмкинлеге һаҡланған шарттарҙа, СССР-ҙың бөтөнлөгөн һәм бойондороҡһоҙлоғон тәьмин итеү «буржуаз элементтар» ҡалдыҡтарын алдан уҡ юҡҡа сығарыу аша ғына мөмкин булған. Шулай итеп, «Ҡыҫҡа курс» концепцияһы күҙлегенән социалистик ҡоролошон һаҡлап ҡалыу маҡсатында репрессиялар үтә ныҡ кәрәкле сара булып тора.

== Дөйөм характеристика ==
Ҡайһы бер тарихсылар Сталин репрессияларын Совет Рәсәйендәге большевиктарҙың сәйәси репрессияларының дауамы итеп ҡарайҙар&lt;ref name=&quot;encyclopedia&quot;&gt;{{книга
 |автор          = коллектив авторов
 |часть          = Красный террор
 |заглавие       = Революция и гражданская война в России: 1917—1923 гг. Энциклопедия в 4 томах
 |ответственный  = 
 |издание        = 1-е
 |место          = Москва
 |издательство   = [[Терра (издательство)|Терра]]
 |год            = 2008
 |том            = 3
 |страницы       = 389
 |страниц        = 560
 |серия          = [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия]]
 |isbn           = 978-5-273-00560-0
 |тираж          = 100 000
}}&lt;/ref&gt; һәм 1918 йылдың сентябренән, Совнаркомдың «Ҡыҙыл террор тураһында» ҡарары сыҡҡас та, репрессиялар дәүләт сәйәсәтенә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта сәйәсәт менән ризаһыҙлыҡ белдергән ябай кешеләр генә түгел, ә большевиктарға ҡырҡа ҡаршы булған әүҙем кешеләр ҙә сәйәси репрессия ҡорбандары булып китәләр. Репрессияларға элекке полиция хеҙмәткәрҙәре, жандармдар, батша хөкүмәтенең чиновниктары, дин әһелдәре, шулай уҡ алпауыттар һәм эшҡыуарҙар дусар ителә&lt;ref&gt;{{книга|автор=[[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]]|заглавие=Красный террор: история сталинизма|место={{М}}|издательство=РОССПЭН|год=2007|серия=История сталинизма|страницы=37|страниц=278|isbn=978-5-8243-0877-8}}&lt;/ref&gt;.
1920-се йылдар аҙағындағы − 1930-се йылдар башындағы ауыл хужалығын коллективлаштырыу һәм артабанғы индустриялаштырыу, шулай уҡ Сталиндың шәхси власы нығынған һайын репрессиялар киңерәк ҡолас ала.

«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының фекере буйынса, көсләүҙең һәм репрессияларҙың беренсе этабы власты 1917 йылда баҫып алыуҙан башлана һәм 1922 йылдың аҙағына тиклем дауам итә. Осор башында көсләүҙәр стихиялы характерҙа булһа, 1918 йылдың яҙынан алып крәҫтиәнлеккә яҡшылап уйланылған һөжүм башлана. Репрессиялар эшселәрҙе лә урап үтмәй. Әммә репрессияларҙың был осоро дөйөм ҡапма-ҡаршылыҡ контексына тура килә. Репрессияларҙың икенсе осоро 1928 йылда Крәҫтиәнлеккә ҡаршы үткәрелгән яңы һөжүмдән башлана.
«Коммунизмдың ҡара китабы…» авторҙары Сталин осорондағы кулактар менән көрәш ысуладарының һәм 1919—1920 йылдарҙа казактарҙы һөрөүҙең оҡшашлығын билдәләп үтәләр: ике осраҡта ла бер ниндәй социаль төркөм ғәйепләнә, урындарға күрһәтмәләр бирелә, шунан һөрөү башҡарыла. . Шул уҡ ваҡытта Граждандар һуғышы осорондағы лагерҙар системаһын булдырыу һәм 20-се йылдар башындағы һөрөүҙәр маҡсаттары буйынса ла, күләме буйынса ла 30-сы йылдарҙың «концентрацион системаһы» менән сағыштырырлыҡ түгел. 1929 йылғы реформа яңы системаға нигеҙ һала һәм рәсми рәүештә төҙәтеү эштәрен индерә. Күп кенә факттар, мәҫәлән, ҡорбандарҙы «квоталау», халыҡтың бер өлөшөн изоляциялап, социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороу планын тормошҡа ашырыу өсөн файҙаланыу ниәте булыуы тураһында һөйләй һымаҡ. Шул уҡ ваҡытта, китап авторҙары фекеренсә, «бөйөк боролош» динамикаһы бик тиҙ агрессив төҫ ала һәм властар уны террорҙы киңәйтеү ярҙамы менән генә контролдә тота алырға уйлайҙар&lt;ref name=&quot;chornaya_kniga_1_16&quot;&gt;{{книга |автор= Куртуа С., Верт Н., Панне Ж.-Л., Пачковски А., Бартошек К., Марголен Ж.-Л., при участии Р. Коффер, П. Ригуло, П. Фонтен, И. Сантамария, С. Булук|часть= Вместо заключения / Государство против своего народа|ссылка часть= http://goldentime.ru/nbk_16.htm|заглавие= Черная книга коммунизма: преступления, террор, репрессии|оригинал= Le Livre Noir Du Communisme: Crimes, Terreur et Repression|ссылка=|викитека=|ответственный= Пер. под рук. Е. Л. Храмова|издание= |место= {{М}}|издательство=|год= 1999|том=|страницы=|столбцы=|страниц=|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер һул сәйәси ҡарашлы тикшеренеүселәр&lt;ref name=&quot;Deutscher1&quot;&gt;''[[Дойчер, Исаак|Дойчер И.]]'' Троцкий: безоружный пророк, 1921—1929. Пер. с англ. Л. А. Игоревского. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 495 с. ISBN 5-9524-2155-5&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Deutscher2&quot;&gt;''Дойчер И.'' Троцкий: изгнанный пророк, 1929—1940. Пер. с англ. А. С. Цыпленкова. — {{М}}: «Центрполиграф», 2006. — 526 с ISBN 5-9524-2157-1&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rogovin&quot;&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://web.mit.edu/fjk/Public/Rogovin/volume2/index.html Власть и оппозиции.] — {{М}}, 1993&lt;/ref&gt;, [[Марксизм|марксистар]], Сталин репрессияларын большевистик сәйәсәтенең үҙгәртеп боҙолоуы тип һанайҙар. Шул уҡ ваҡытта Сталин репрессяларының ҡорбандары үҙҙәре үк һәм ВКП(б) ағзалары, партия, совет, хәрби һәм башҡа етәкселек иткән эшмәкәрҙәр булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Улар, большевиктарҙың ҡыҙыл терроры, Сталин репрессияларынан айырмалы рәүештә, бөтә сәйәси көстәрҙең көсәйеүенә булышлыҡ иткән Граждандар һуғышы шарттарында үткән, тип һанайҙар.

== XX быуаттың 20-се йылдарҙағы репрессияһы ==
Большевиктарҙың репрессиялары сәйәси дошмандарына ҡарата Октябрь революцияһынан һуң башлана һәм айырыуса Граждандар һуғышы осоронда киң йәйелә. Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң сәйәси репрессиялар дауам итә, өҫтәүенә сәйәси енәйәттәр тураһындағы эштәрҙең бер өлөшө фальсификацияланған ғәйепләүҙәрҙә төҙөлә («Лицеистар эше», Шахта эше).

=== 1927 йылдың йәйендәге ОГПУ-ның «киң күләмле операциялары» ===
1927 йылдың йәйенә «революцияны экспортлау» буйынса үткәрелгән сйәсәте арҡаһында Бөйөк Британия менән конфликтҡа инә. 27 майҙа Бөйөк Британия британ-совет сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙе өҙә&lt;ref&gt;{{нп3|Алласон, Руперт|West N.||Rupert Allason}}, Tsarev O. The Crown Jewels: The British Secrets at the Heart of the KGB Archives ([//ru.wikipedia.org/wiki/Yale_University_Press Yale University Press], 1999) p29; «London Raids Soviet Office», Milwaukee Sentinel, May 13, 1927, p1; «Reds Betrayed by Raided Files», May 15, 1927, p1&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Hugh Ragsdale. [https://books.google.by/books?id=kTGGsO70QSoC&amp;pg=PA209 The Russian tragedy: the burden of history] p 209&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/sobyt/1900war/1927sssr.php О советско-британском конфликте 1927 года на сайте «ХРОНОС.РУ»]&lt;/ref&gt; . СССР-ҙа был ваҡиғалар яңы сит ил интервенцияһына әҙерлек тип күрһәтелә, илдә «һуғыш алды психозы» баҫымы көсәйә&lt;ref&gt;Сталин в переписке того времени неоднократно возвращается к военной риторике, пиша ''«об укреплении тыла»'', ''«обеспечении тыла»'', ''«подготовке тыла»'' ({{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|страницы=309—323}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}
).&lt;/ref&gt;. Тап ошо осорҙо ҡайһы бер тарихсылар&lt;ref name=&quot;danilov&quot;&gt;{{статья|автор=[[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|заглавие=К истории сталинского террора|ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/images/pubs/2006/05/14/0000277176/039.DANILOV.pdf|язык=|автор издания=Под общ. ред. Заславской Т. И.|издание=Куда идёт Россия?.. Формальные институты и реальные практики|тип=Материалы девятого международного симпозиума|место=Москва|издательство=[[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год=2002|том=|страницы=311|isbn=|issn=}}{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;{{rp|309}} Сталин репрессияларының башы тип һанай.

7 июндә Польшала СССР полпреды П. Л. Войков үлтерелә. Сталин ошо ваҡиға менән файҙаланырға була. Шул уҡ кистә Сочиҙа ял иткән Сталин Мәскәүгә шифрограмма ебәрә: «Хәҙер үк биш йәки ун монархисты атып үлтерер кәрәк. ОГПУ-ға бөтә булған мөмкинлектәр менән тулыһынса юҡ итеү буйынса (монархистарҙы һәм аҡгвардиясыларҙы) директива ебәрер кәрәк. Волковтың үлтереүе быға мөмкинлек бирә…» 8 июндең кисенә массауи репрессиялар башлана. 9 июндән 10 июнгә ҡараған төндө Мәскәүҙә бер ниндәй хөкөмһөҙ аманатсылар сифатында элекке Рәсәй империяһының 20&lt;ref&gt;Были расстреляны князь [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Долгоруков П. Д.], [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%BD,_%D0%AE%D1%80%D1%8C%D1%91 Эльфенгрен Г. Е.], Нарышкин Б. А., Щегловитов Е. Н., Анненков В. И., Мещерский А. А., Малевич-Малевский, Евреинов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Сусалин], Мураков, Павлович, Попов-Каратов, Микулин, Лучев, Карпенко, Гуревич, Мазуренко, Попов, Скальский, Вишняков ({{книга|автор=Долгоруков П. Д.|часть=|заглавие=Великая разруха. Воспоминания основателя партии кадетов 1916—1926|оригинал=|ссылка=|ответственный=Глебовская Л. И.|издание=|место=Москва|издательство=ЗАО «Центрополиграф»|год=2007|том=|страницы=|страниц=367|серия=|isbn=978-5-9524-2794-5|тираж=3000}}
).&lt;/ref&gt; аҡ һөйәктәр вәкиле атып үлтерелә. ОГПУ-ның операциялары бының менән генә туҡтамай, «июнь операцияһы» ваҡытында 20 меңгә яҡын тентеү үткәрелә һәм 9 мең кеше ҡулға алына. Төп удар игенселек райондары (Украина, Үҙәк Черноземье, Дон һәм Төньяҡ Кавказ) ауылдарына тура килә. «Элекке» алпауыттар, СССР-ға кире ҡайтҡан аҡтар, шулай уҡ «кулактар», «буржуйҙар», «сауҙасылар», «поптар һәм дин әһелдәре» һәм хатта әүәлге урыҫ интеллигенцияһы ҡулға алыныуға дусар була. Ул осорҙа репрессияға эләккәндәрҙең теүәл һаны әлеге көнгә тиклем билдәле түгел.

Шул уҡ ваҡытта, «хәрби хәүефкә» һәм «тылды нығытыу» кәрәклегенә һылтанып, Сталин [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]] төркөмө ҡаршылашыуын еңеүгә һәм «берләшкән оппозиция агенттары» Троцкий һәм [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьевты]] Үҙәк Комитеттан сығарыуға өлгәшә.

=== Ҡоротҡослоҡ менән көрәш ===
Совет дәүләте батша осоронан ҡалған техник интеллигенцияһы ярҙамына мохтаж була. Күп кенә белгестәр коммунистик лозунгыларға скептик ҡарашта була. Ленин РКП(б)-ның VIII съезындағы үҙенең сығышында коммунистарҙы буржуаз белгестәр тураһында иҫкәртә:
«… уларға буржуаз психологияһы үтеп ингән һәм улар беҙгә хыянат иттеләр һәм артабан да итәсәк»
&lt;ref name=&quot;minaevv&quot;&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Минаев В. Н.] [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html «Подрывная работа иностранных разведок в СССР».] — М.: [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82 Воениздат] НКО СССР, 1940.&lt;/ref&gt;. Ҡоротҡослоҡ һәм саботаж буйынса ҡайһы бер эштәрҙә, мәҫәлән, ошондай ғәйепләүҙәр була:

* ҡояш тотолоуҙы күҙәтеү саботажы (Пулков эше);
* СССР-ҙың халыҡ-ара абруйын төшөрөүгә килтергән финанс хәлдәр тураһындағы дөрөҫ булмаған отчеттарҙы әҙерләү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* ағыулау юлы менән орлоҡ өлгөләренә зыян килтереү, ауыл хужалығын механизациялау өлкәһендә запчастар менән тейешенсә тәьмин итмәү юлы менән асыҡ ҡоротҡослоҡ итеү (Крәҫтиән хеҙмәт партия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы буйынса туҡыма фабрикаларының етерлек кимәлдә үҫешенә, ярым фабрикаттарҙа диспропорциялар яһауҙа саботаж итеү (Промпартия эше);
* сит ил разведкалары ҡушыуы райондар буйынса тауарҙарҙы тигеҙһеҙ бүлеү (меньшевистик «Союз бюроһы» эше).

1920—1930 йылдар шарттарында йәмғиәттә бындай ғәйепләүҙәр адекват тип ҡабул ителә. Тикшереү органдарының версияһы буйынса өс процесс буйынса ғәйепләнеүселәре берҙәм заговор селтәре аша үҙ-ара бәйле була һәм уларҙың һәр береһенең иҡтисадтың төрлө өлкәләрендә саботаж буйынса «хеҙмәт бүленеше» күҙәтелә.

==== Шахта эше ====
1928 йылда Донбаста үткән күрһәтмә суды Шахта эше исеме аҫтында билдәле. Техник белгестәр, шул иҫәптән, сит ил граждандары, СССР-ҙа шпион эшмәкәрлеге алып барыуҙа һәм ҡоротҡослоҡта ғәйепләнәләр. 53 инженер һәм етәксе аңлы рәүештәге ҡоротҡослоҡта, йәшерен ойошма булдырыуҙа ғәйепләнә. 53 кешенән дүртәүһе азат ителә. Башта 11 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан Үҙәк Башҡарма Комитеты уларҙың алтыһына атыуҙы 10 йылға иркенән мәхрүм итеү менән алмаштыра. Партия бәхәстәрендә һәм Шахта эше буйынса асыҡ сығыштарҙа «уң оппозиция» вәкилдәре — [[Бухарин Николай Иванович|Бухарин]], [[Рыков Алексей Иванович|Рыков]] һәм Томский иң ҡаты позицияла булыуын иғтибарҙан ысҡындырырға ярамай&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wwpaPYkSEqs#t=1h22m10s Stalin: Geopolitics, Ideas, Power.] NYUJordanCenter Distinguished Lecture Series&lt;/ref&gt;. Американ тарихсыһы һәм Сталиндың биографы Стивен Коткин, башланып торған коллективлашыу буйынса Сталин һәм «Бухарин төркөмө» араһындағы килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡтар сәбәпсе булған, тип һанай. Бухаринсылар Сталин менән Шахта эше буйынса бер ҡарашта булыуҙарын иҫбат итергә тырышып, Сталинға уларҙы ла «һул оппозицияһы» һымаҡ ВКП(б)-нан һәм Политбюронан сығара алмаҫ тип ышаналар&lt;ref&gt;{{книга|автор=Stephen Kotkin|часть=|заглавие=Stalin: Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928|оригинал=|ссылка=http://nemaloknig.info/read-272699/?page=118|издание=|место=|издательство=[[Penguin Press]]|год=2005|том=|страницы=118|страниц=217|isbn=isbn=978-1-59420-379-4}}
&lt;/ref&gt;.

==== Н. фон Меккты, П. Пальчинскийҙы һәм А. Величконы атып үлтереү ====
1929 йылдың май айында ОГПУ Коллегияһы судтан тыш тәртиптә «НКПС-та һәм СССР-ҙың тимер юлдарында контрреволюцион ҡоротҡослоҡ ойошмаһы» ағзалары Н. фон Меккты һәм А. Ф. Величконы һәм алтын-ағалтын сәнәғәте ҡоротҡосо П. А. Пальчинскийҙы атып үлтереүгә хөкөм итә. Ғәйепләнеүселәр үҙ ғәйебен танымай. Атып үлтереү тураһында белдереү 1929 йылдың 24 майында нәшер ителә&lt;ref&gt;От Объединённого Государственного Политического Управления — //Известия, 24 мая 1929, с.1&lt;/ref&gt;.

Үҙ тәжрибәһендә рәсми ғәйепләүҙәрҙе татыған академик В. И. Вернадский Октябрь революцияһынан һуң бөтә капиталдарын үҙ ирке менән биргән фон Мекк ғәйепһеҙ үлтерелгәнен билдәләп үтә&lt;ref&gt;Вернадский В. И. Дневники: 1926—1934 — М.: Наука, 2001, 456 с., — с. 15 [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5020044091 ISBN 5-02-004409-1]&lt;/ref&gt;.

==== Промпартия эше ====
[[1930 йыл]]да «Промпартия» эше буйынса асыҡ процесс үтә, дәүләт ғәйепләүсһе итеп прокурор Крыленко ([[1938 йыл]]лда атып үлтерелә) тәғәйенләнә. Ғәйепләнеүселәр булып башлыса «буржуаз интеллигенцияһы» вәкилдәре була, улар СССР-ҙың индустриализацияһына саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ға сит ил хәрби баҫып инеүҙе әҙерләү өсөн хөкөм ителәләр.

==== Крәҫтиән хеҙмәте партияһы эше ====
«Чаянов менән Кондратьевтың контрреволюцион эсер-кулак төркөмө» эше шулай уҡ 1930 йылда ҡарала. Ғәйепләнеүселәр индустриализация һәм ауыл хужалығы өлкәләрендә саботтаж итеүҙә ғәйепләнәләр&lt;ref&gt;[[Осташко Татьяна Николаевна|Осташко Т. Н.]] [http://www.philosophy.nsc.ru/journals/humscience/2_98/04_OSTA.HTM Власть и интеллигенция: динамика взаимоотношений на рубеже 1920—1930-х годов] // [[Гуманитарные науки в Сибири]]. — 1998. — № 2. — С. 19 — 24.&lt;/ref&gt;.

==== «Союз бюроһы» эше ====
Элекке меньшевиктар буйынса асыҡ процесс 1931 йылдың мартында үтә. Ғәйепләнеселәргә хужалыҡ эшмәкәрлеген планлаштырыу өлкәһендә саботаж итеү, сит ил разведкалары менән бәйләнештәр булдырыуҙа ғәйеп тағыла.

==== Сит ил техник белгестәренә ҡарата репрессиялар ====
Ошо һәм башҡа процестар осоронда сит ил техник, башлыса герман һәм британ, белгестәре хөкөмгә тарттырыла. Улар, мәҫәлән, үҙҙәренең фирмалары аҫтында СССР-ҙа шпион резидентураһын йәйелдереүҙә ғәйепләнә.

Шпионажда һәм ҡоротҡослоҡта, мәҫәлән, «Лена-Гольдфилдс» и «Метро-Виккерс» британ кампаниялары белгестәре ғәйепләнә. Уларҙы 1929 йылда байытыу фабрикаһын яндырыуҙа ғәйепләйҙәр. «Метро-Виккерс» фирмаһы директоры Ричардс, тикшереү раҫлауынса, Интеллидженс Сервис британ махсус службаһының капитаны булған. Һөҙөмтәлә (Британияның протестарын иҫәпкә алмайынса) 27 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;minaev&quot;&gt;Минаев В. [http://militera.lib.ru/h/minaev_v/06.html Подрывная работа иностранных разведок в СССР] изд. 1940&lt;/ref&gt;.

=== Партияның эске оппозицияһы менән көрәш ===
Ике ай ярым эсендә — 1927 йылдың ноябрҙең уртаһынан 1928 йылдың ғинуар аҙағына тиклем — «һул оппозицияға» ҡараған өсөн партиянан 2288 кеше сығарыла (тағы ла 970 оппозиционерҙы 1927 йылдың 15 ноябренә тиклем сығаралар)&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/iii.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. Партияны оппозициянан таҙартыу 1928 йылдың дауамында бара. Сығарылғандарҙың күпселек өлөшө административ һөргөнгә илдең алыҫ райондарына ебәрелә. 1928 йылдың ғинуар уртаһында оппозиция лидеры Л. Д. Троцкий [[Алматы|Алма-Атаға]] һөрөлә, ә 1929 йылда ул сит илдәргә һөрөлөп сығарыла. Икенсе лидер, [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьев]], шулай уҡ 1928 йылда һөрөлә, әммә шул уҡ йылда тәүбә итә һәм «ҡоралһыҙлана», партияла тергеҙелә һәм Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә, һуңынан Мәскәүгә ҡайтарыла.

1920-се йылдарҙың аҙағында — 1930-сы йылдар башында «һул оппозицияның» һәм «децистарҙың» ағзалары эшселәр араһында йәшерен эш алып барырға маташалар. 1929 йылдың яҙында бындай «йәшерен төркөмдәрҙең» ағзаларын ҡулға алыуҙары үткәрелә&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;. 30-сы йылдар башында, по данным &quot;Оппозиция бюллетене&quot;нә ярашлы, төрмәләрҙә, һөргөндәрҙә, күҙәтеү аҫтында 7 меңдән ашыу һул оппозицияны яҡлаусылар була. Уларҙың байтаҡ өлөшө сәйәси изоляторҙарҙа, социалистик партияларҙың элекке ағзалары (эсерҙар, меньшевиктар, анархистар) менән бергә тотола. Ғәйептәрен танымаған оппозиционерҙарға төрмәлә тотоу йәки һөргөндә булыу сроктары оҙайтыла, уларҙы тағы ла алыҫыраҡ урындарға ебәрәләр&lt;ref&gt;[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]] [http://trst.narod.ru/rogovin/t2/xxxi.htm «Власть и оппозиции»]&lt;/ref&gt;.

1932 йылда М. Н. Рютин етәкселегендә Мәскәү һәм Харьковтан 14 коммунист йәшерен «Марксистар-ленинсылар союзын» ойошторалар. Рютин «Сталин пролетар диктатураһының кризисы» исеме аҫтындағы документ һәм «ВКП(б)-ың бөтә ағзаларына» өндәмәһен әҙерләй һәм тарата. Был документтарҙа «индустриализацияның авантюритстик темптары» һәм «авантюристик коллективлаштырыуҙың» һәләкәтле һөҙөмтәләре өсөн шәхсән яуаплылыҡты Сталинға һала. Ойошманың бөтә ағзалары ла ОГПУ коллегияһы тарафынан 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм ителә. Һул оппозицияның элекке лидерҙары Г. Е. Зиновьев һәм [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменев]] ошо эшкә бәйле партиянан сығарылалар һәм һөргөнгә ебәреләләр&lt;ref name=&quot;Боханов&quot;&gt;Боханов А. Н., Горинов М. М. История России с древнейших времён до конца XX века&lt;/ref&gt;.

1932-се йылдың аҙағында — 1933-се йылдың башында 89 кешенән торған &quot;И. Н. Смирнов, ТВ. А. Тер-Ваганян, Е. А. Преображенский һәм башҡаларҙың «йәшерен контрреволюцион троцкист ойошмаһы» ҡыйратыла, НКВД эргәһендәге ОСО 41 кешене 3 йылдан 5 йылға тиклем иректән мәхрүм итте, ә тағы ла 45 кешене 3 йылға һөргөнгә ебәрҙе.

== Кулактарҙы эҙәрлекләү ==
1928—1932 йылдарҙа СССР-ҙа үткәрелгән ауыл хужалығының коллективлашыуы барышында дәүләт сәйәсете йүнәлештәренең береһе крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм ошоноң менән бәйле «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөү» (раскулачивание) була. Раскулачиваниеға эләккән ялланған эшселәр хеҙмәтен ҡулланған хәлле крәҫтиәндәр бөтә мөлкәтенән һәм гражданлыҡ ҡоҡуҡтарынан мәхрүм ителеп, илдең алыҫ райондарына һһөрөлә. Раскулачиваниеға бай крәҫтиәндәрҙәән иыш урта хәллеләр, хатта ярлылар ҙа эләгә. Репрессияға дусар булған ярлыларҙы, айырыуса улар кулактарға теләктәшлек күрһәткән йәки уларҙы яҡлап сыҡҡан осраҡтарҙа, «подкулачниктар» тип атайҙар&lt;ref&gt;«XX век: Краткая историческая энциклопедия» под редакцией [[Чубарьян, Александр Оганович|А. О. Чубарьяна]]. — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН. — ISBN 978-5-02-008741-5. — С. 121.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;«Тоталитаризм в Европе XX века: из истории идеологий, движений, режимов и их преодоления». — {{М}}: Институт всеобщей истории РАН, 1996. — С. 37.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.hrono.ru/dokum/1929kol/kol032.html Коллективизация как национальная катастрофа. Воспоминания её очевидцев и архивные документы]. — {{М}}, 2001 г&lt;/ref&gt;. Михаил Калинин, кулаклыҡта ғәйепләнеүселәрҙың күпселеге совет власы өсөн көрәшкәндәр, әммә енәйәттәргә ҡаршы булғандар, тип яҙған&lt;ref&gt;Избранные произведения, Том 2. — {{М}} : Государственное издательство политической литературы, 1960. — С. 542.&lt;/ref&gt;.

Коллективлашыуға ҡаршы булған крәҫтиәндәр юғары һалымдарға һәм «артыҡ» игенде тартып алыуға ризаһыҙлыҡ белдерәләр, игенде йәшерәләр, яндыралар хатта ауыл партия һәм совет активистарын үлтерәләр, улар барыһы ла «кулак контрреволюцияһы» тип баһалана.

1920-се йылдар аҙағындағы советтарға ҡаршы крәҫтиәндәрҙең сығыштарын баҫтырыу өсөн ОГПУ-ның махсус бүлеге яуаплы була. Юридик фәндәре докторы С. А. Воронцовтың белдереүенсә, 1929 йылда ғына ОГПУ органдары тарафынан ауылдарҙа 2,5 меңдән ашыу советтарға ҡаршы төркөм юҡҡа сығарыла&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''[[Воронцов, Сергей Алексеевич|Воронцов С. А.]]'' Спецслужбы России. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2006. — 512 с. — ISBN 5-222-09763-3&lt;/ref&gt;{{rp|295}}.

1930 йылдың 30 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы «Тотошлай коллективлашыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү саралары тураһында» исемле ҡарар баҫтырып сығара&lt;ref&gt;Постановление Политбюро ЦК ВКП(б) от 30.01.1930 [http://www.bestpravo.com/ussr/data04/tex16612.htm «О мероприятиях по ликвидации кулацких хозяйств в районах сплошной коллективизации»]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Был ҡарарға ярашлы, кулактар 3 категорияға бүленә:

* ''беренсе категория'' — контрреволюцион актив, террористик акттарҙы һәм ихтилалдарҙы ойоштороусылар,
* '' икенсе категория'' — иң бай кулактарҙың һәм ярымалпауыттарҙың контрреволюцион активының ҡалған өлөшө,
* ''өсөнсө категория'' — ҡалған кулактар.

1-се категориялы кулак ғаиләләренең башлыҡтары ҡулға алыналар, уларҙың ғәмәлдәре тураһында эштәр ОГПУ составындағы махсус тройкаларға, ВКП(б)-ның обкомдарына (крайкомдарына) һәм прокуратураға бирелә. 1-се категориялы кулактарҙың ғаиләләре һәм 2-се категориялы кулактар СССР-ҙың алыҫ ерҙәренә һөргөнгә йәки өлкәнең (республиканың, крайҙың) алыҫ райондарына ебәрелә. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге махсус күрһәтелгән урындарҙа урынлаштырылған.

1930 йылдың 2 февралендә кулаклыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән СССР ОГПУ-ның 44/21-се һанлы бойороғо сыға&lt;ref name=&quot;memorial1937&quot;&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm 1937-2007. «Юбилей»…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191223014125/http://memorial.krsk.ru/Arests/1937/site.htm |date=2019-12-23 }} // Красноярское общество «Мемориал»&lt;/ref&gt;.

Бойороҡта ҡаралған:

1) Кисекмәҫтән «контрреволюцион кулактар активын» юҡ итергә, бигерәк тә &quot;ғәмәлдә булған контрреволюцион һәм баш күтәреүсе ойошмаларҙың һәм төркөмдәрҙең кадрҙарын һәм «иң яуыз, һөрһөгән берәҙәктәрҙе» — йәғни ''беренсе категория:''

* Кулактар — иң һөрһөгән һәм әүҙем, партия һәм социалистик хужалыҡты реконструкциялау буйынса властың сараларына ҡаршы тороусылар һәм аяҡ салыусылар; даими йәшәгән урындарынан ҡасҡан һәм подпольеға киткән, бигерәк тә актив аҡгвардиясылар һәм бандиттар менән ҡушылыусылар;
* Кулактар — контрреволюцион әүҙемлек, бигерәк тә ойошошоу тәртибен, күрһәтеүсе актив аҡгвардиясылар, ихтилалсылар, элекке бандиттар; элекке аҡ офицерҙар, репатрианттар, элекке әүҙем карателдәр һәм башҡалар;
* Кулактар — сиркәү советтарының, «үҙҙәрен әүҙем күрһәткән» төрлө дини, сектант общиналары һәм төркөмдәрҙең әүҙем ағзалары.
* Кулактар — үҙҙәренең хужалыҡтарын емергән иң байҙар, ростовщиктар, спекулянттар, элекке алпауыттар һәм эре ер хужалары.

Концлагерҙарға ябылғандарҙың йәки атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ төньяҡ райондарына ебәрелә ([[Себер]], [[Урал]], Төньяҡ край, [[Ҡаҙағстан]]).

2) Иң бай кулактарҙы (элекке алпауыттарҙы, ярым алпауыттарҙы, урындағы кулак авторитеттарҙы, «советтарға ҡаршы кулак активы», «руханиҙар һәм сектанттар») һәм уларҙың ғаиләләрен СССР-ҙы алыҫ төньяҡ райондарына массауи рәүештә һөрөү (тәүге сиратта тотошлай коллективлашыу һәм сиктәш һыҙаты райондарынан) һәм уларҙың мөлкәтен конфискациялау — ''икенсе категория''.

3) СССР-ҙың райондарында кулактарҙы һәм уларҙың ғаиләләрен һөрөү буйынса иң тәүге сиратта үткәрелә торған кампаниялар (депортацияға дусар булған ғаиләләр һаны менән):

* Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкә — 10 — 15 мең
* Урта Волга крайы — 8 — 10 мең
* Түбәнге Волга крайы — 10 — 12 мең
* Төньяҡ Кавказ һәм Дағстан — 20 мең
* Себер — 25 мең
* Урал — 10 — 15 мең
* Украина — 30 — 35 мең
* Белоруссия — 6 — 7 мең
* Ҡаҙағстан — 10 — 15 мең

Һөргөнгә ебәреү менән туранан-тураЙәшерен-оператив идаралығы начальнигы Е. Г. Евдокимов етәкселегендәге махсус опреатив төркөм шөғөлләнә. Крәҫтиәндәрҙең стихиялы боларыштары урындарҙа бик тиҙ баҫтыралар, 1931 йылдың йәйендә генә Уралдағы һәм Көнбайыш Себерҙәге ҙур боларыштарҙы баҫтырыу өсөн ОГПУ ғәскәрҙәренә армия частарының ярҙамы кәрәк була.

1930—1931 йылдарҙа ОГПУ ГУЛАГының һөргөнсөләр буйынса справкаға ярашлы барыһы махсус поселениеғадөйөм һаны 1 803 392 тәшкил иткән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа тағы ла 489 822 кулак килә&lt;ref name=&quot;geocitieskulak&quot;&gt;[http://stalinism.narod.ru/docs/repress/kulak.htm Сколько было сослано кулаков?]&lt;/ref&gt;. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, атап әйткәндә, тарихсы В. Н. Земсковтың һанауынса, 1930—1940 йылдарҙа кулак һөргөнөндә 2,5 млн кеше булып киткән, шул уҡ ваҡытта 1930—1933 йылдарҙа һөргөндә яҡынса 600 кеше үлгән&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Земсков В. Н.|заглавие=Спецпоселенцы в СССР. 1930—1960: Автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора исторических наук|место=М.|год=2005|страницы=34—35}}&lt;/ref&gt;. төрлө репрессиялар буйынса барыһы 4 миллион тирәһе крәҫтиән дусар ителә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Земсков В. Н.|заглавие=К вопросу о масштабах репрессий в СССР|ссылка=http://ecsocman.hse.ru/socis/msg/272402.html|издание=Социологические исследования|год=1995|номер=9|страницы=118—127}}&lt;/ref&gt;.

== Иген менән бәйле репрессиялар ==
1932 йылдың октябрь башында илдең төп иген райондарының дөйөм икмәк әҙерләү планы 15 %-20 %.-ҡа ғына үтәлә. 1932 йылдың 22 октябрендә ВКП(б)-ының Үҙәк Комитеты Политбюроһы решило послать на [[Украина]]ға һәм Төньяҡ Кавказға «икмәк әҙерләүҙе тиҙләтеү» маҡсатында ике ғәҙәттән тыш комиссиялар ебәрергә була, береһе — Вячеслав Молотов, икенсеһе Лазарь Каганович еткәселегендә. Кагановичтың комиссияһы 2 ноябрҙә (ОГПУ башлығы Генрих Ягода комиссия ағзаһы) [[Дондағы Ростов]]ҡа килә һәм унда Төньяҡ Кавказ партойошмаларының секретарҙарын йыйып, кәңәшмә үткәрә. Кәңәшмәлә киләһе резолюция ҡабул ителә: «Бөртөклө ашты әҙерләү буйынса пландың хурлыҡлы уңышһыҙлыҡҡа осрауы сәбәпле урында партойошмаларҙы мәжбүри рәүештә кулак контрреволюцион элементарының саботажын емерергә, ошо саботажды етәкләүсе ауыл коммунистарының һәм колхоз рәйестәренең ҡаршылашыуын баҫтырырға». Ҡара исемлеккә индерелгән ҡайһы бер округтар өсөн киләһе саралар ҡарала:: бөтә продукцияны магазиндарҙан кире алыу, тулыһынса сауҙаны туҡтатыу, бөтә булған кредиттарҙы ябыу, юғары һалымдар һалыу, бөтә саботажсыларҙы, «контрреволюцион элементтарҙы» ҡулға алыу һәм тиҙләтелгән процедура буйынса хөкөм итергә (ОГПУ тәьмин итә). Саботаж дауам иткән осраҡта халыҡты тулыһынса депортациялау күҙалланған.

1932 йылдың ноябрь айында ғына иген әҙерләү кампанияһының уңышһыҙлыҡҡа осрауында ғәйепләнгән Төньяҡ Кавказдың 5 000 ауыл коммунисты һәм 15 000 колхозсыһы ҡулға алына. Декабрҙә станицалар халҡын депортациялау башлана&lt;ref&gt;[http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521091508/http://www.goldentime.ru/nbk_08.htm |date=2012-05-21 }}&lt;/ref&gt;. 1932 йылдың ноябренән 1933 йылдың ғинуарына тиклем 15 станицаға ҡаршы операциялар үткәрелә.

Днепропетровск өлкәһенең Орехов районында колхоздарға сәсеү өсөн фонд ҡалдырырға рөхсәт итеү тураһында Сталинға үтенес килеп еткәс, ул бик ныҡ асыулана һәм 1932 йылдың 7 декабрендә уның ҡултамғаһы менән бөтә партия органдарына циркуляр ебәрелә. Циркулярҙа әлеге етәкселәр кулак сәйәсәтен алып барыусы «партияны алдаусылар һәм жуликтар» тип атала. Сталин уларҙы кисекмәҫтән ҡулға алырға һәм һәр береһен 5 йылдан 10 йылға тиклем сроктарға хөкөм итергә бойора. Һөҙөмтәлә район ер идаралығының дәүләт агрономы И. Анистрат атып үлтерелә, ә партия райкомы секретары В. Головин, райисполком рәйесе М. Паламарчук, һәм тағы ла өс кеше 10 йылға лагерға ебәрелә. 3 йылдан 8 йылға тиклем 14 кеше хөкөм ителә&lt;ref&gt;[И. Науменкою. Как судили райком]&lt;/ref&gt;.

== 1920-се — 1930-сы йылдар башындағы башҡа репрессиялары ==
1929—1931 йылдарҙа тиҫтәләгән ғалимдар ҡулға алына һәм «Фәндәр академияһы эше» буйынса ҡулға ална һәм хөкөм ителә. Фән өлкәһендә репрессиялар «Геолком эше» буйынса дауам итәлә һәм, ниһайәт, 1930 йылда Геология комитетының бөтөрөлөүенә килтерә&lt;ref&gt;''Заблоцкий Е. М. «[http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm Дело Геолкома] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111011174614/http://www.ihst.ru/projects/sohist/material/dela/geolkom.htm |date=2011-10-11 }}» // Репрессированные геологи. М.,СПб., 1999''&lt;/ref&gt;.

1932 йылда дүрт Себер яҙыусыһы «себер бригадаһы» эше буйынса һөргөнгә ебәрелә.

РККА-ла хеҙмәт иткән йөҙәрләгән элекке офицерҙар 1930—1931 йылдарҙа ҡулға алына һәм «Яҙ» эше буйынса хөкөм ителә.

Ошо уҡ осорҙа «национал-уклонистарға» ҡаршы репрессиялар үтә.

1928—1929 йылдарҙа «Солтанғәлиевтың контрреволюцион ойошмаһы» эше буйынса Татар АССР-ының Һәм Ҡырым АССР-ның ҡайһы бер етәкселәре ҡулға алына. Ойошманың лидеры итеп татар коммунисы [[Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы|М. Х. Солтанғәлиев]] иғлан ителә. 1930 йылда ОГПУ коллегияһы Солтанғәлиевты һәм тағы ла «контрреволюцион ойошмала ҡатнашҡан» 20 кешене атыуға хөкөм итә, һуңыңан атыу 10-йыллыҡ төрмә срогы менән алыштырыла.

1930—1931 йылдарҙа Белоруссияла республика компартияһының бер секретары, бер нисә наркомы һәм башҡа етәкселәр ҡулға алына. Уларҙы «Белоруссияны азат итеү союзын» булдырыуҙа ғәйепләйҙәр, был эш буйынса 86 кеше хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;В. Роговин «Сталинский неонэп»&quot;&gt;''[[Роговин, Вадим Захарович|Роговин В. З.]]'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t3/xxxix.htm «Сталинский неонэп»]&lt;/ref&gt;.

1930 йылдың яҙында Украинала «Украинаны азат итеү союзы» эше буйынса асыҡ процесс үтә. Бөтә Украина Фәндәр академияһы вице-президенты С. А. Ефремовтан башҡа 40-тан ашыу кеше хөкөмгә тарттырыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә үҙҙәрен контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепле итеп таныйҙар, шуға күрә төп ғәйепләнеүселәргә үлем язаһы 8—10 йылға иректән мәхрүм итеүгә алыштырыла, ҡалғандары — унан да кәмерәк сроктарға, 9 кеше шартлы рәүештә хөкөм ителә.

Харьковта «Украин хәрби ойошмаһы» эше буйынса 148 кеше ҡулға алына&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120919153416/www.zn.ua/3000/3150/61199/ С.Махун «Бойня на „литературном фронте“.»]&lt;/ref&gt;. В январе 1934 йылдың ғинуарында ошо менән бәйле Мәскәүҙә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының бюджет комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 20-се йылдарҙа Мәскәүҙә УССР-ҙың илсеһе, Госплан рәйесе һәм УССР-ҙың финанстар наркомы булған М. Н. Полоз ҡулға алына. Ул 10 йыл лагерҙарға хөкөм ителә.

Украинаның XII компартия съезында (1934 йылдың ғинуары) Украинаны Советтар Союзынан айырырға тырышҡан милләтселек ойошмаларҙан тыш, Украина КП(б)-һы «Скрыпник етәкләгән милләтселек уклонын» ҡыйратыуы тураһында резолюция ҡабул итә. Скрыпник — ВКП(б)-ының Үҙәк Комитетының ағзаһы, Украина Совнаркомы рәйесе урынбаҫары, һөсләү арҡаһында 1933 йылдың 7 июлендә үҙен-үҙе атып үлтерә. ВКП(б)-ның XVII съезында, алдағы съездан алып 13 республика, край һәм өлкә ойошмаларында ғына «милләтселек тайпылыш» өсөн партиянан 799 кеше кеше сығарылыуы тураһында белдерелә.

1932—1933 йылдарҙа ОГПУ-ның даими вәкиллеге тарафынан Түбәнге Новгород крайы буйынса «Фин халыҡтарын азат итеү союзы» эше уйлап табыла.

1920-30-се йылдарҙа Финляндиянан Советтар Союзына яҡынса 30 000 мең кеше күсә. Бынан тыш, Советтар Союзына Американан 6000 фин күсеп килә. Уларҙың күпселеге фин коммунистары була, улар эшселәр өсөн яңы, ғәҙел йәннәт төҙөргә теләй. Шулай уҡ Советтар Союзына көсләп сығарылған финдар ҙа була, уларҙың күбеһе һуңынан шпионажда ғәйепләнеп, Сталин репрессияларынан һәләк була.

== 1933—1934 йылдарҙа репрессияларҙың йомшарыуы ==
1933-34 йылдарҙа, Рәсәй тикшеренеүсеһе О. В. Хлевнюк фекеренсә, репрессияларҙың кәмеүе күҙәтелә. Уның фараздары буйынса, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының ОГПУ, суд һәм прокуратура өсөн 1933 йылдың 8 майындағы инструкцияһы сәбәпсе булыуы мөмкин. Инструкция крәҫтиәндәрҙең массауи һөрөүен сикләй (шул уҡ ваҡытта әүҙем «контрреволюционерҙарға» лимит һаҡлана — ил буйынса 12 мең хужалыҡ), шулай уҡ Юстиция наркоматының, ОГПУ һәм милицияның баш идаралығында хөкөм ителеүселәрҙең аҡтыҡҡы һаны 800 мең кеше урынына 400 мең кеше менән сикләнә (лагерҙар һәм колонияларҙан тыш) {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}. Азат ителеү, шулай уҡ ҡулға алыныуҙар кәмеүе тураһында факттар документтар менән раҫланмай.

Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, РСФСР-ҙа 1934 йылда яҡынса 1,2 миллион кеше хөкөм ителгән — был 1933 йылға ҡарата 200 меңгә кәмерәк. ОГПУ (1934 йылдың июленән НКВД) эштәре буйынса хөкөм ителгәндәрҙең һаны 79 мең тәшкил итә (1933 йылда 240 мең). 1934 йылдың 27 майындағы СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының ҡарарына ярашлы мәжбүри күскенсе крәҫтиәндәрҙе граждан хоҡуҡтарында тергеҙеү процедураһы бер аҙ ябайлаштырыла {{sfn|Хлевнюк|1996|с=100—101}}.

Шуға ҡарамаҫтан, 1933-34 йылдарҙа сәйәси репрессиялар дауам итә. Нәҡ ошо осорға «славистар эше» тура килә. 1934 йылда ОГПУ Коллегияһының ҡарары буйынса дворян сығышлы 10 йәш ленинградсы атып үлтерелә, тағы ла өсәүһе лагерҙарға төрлө сроктарға ебәрелә (С. Кировты үлтерергә әҙерләнеүҙә һәм шпионажда ғәйепләнәләр)&lt;ref&gt;[http://vcisch2.narod.ru/BOBRISCHEV/Bobrischev.htm ДЕЛА БОБРИЩЕВЫХ-ПУШКИНЫХ]&lt;/ref&gt;.

1934 йылдың башында уҙғарылған ВКП(б)-ның XVII съезы алдынан [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Г. Е. Зиновьевты]], [[Каменев Лев Борисович|Л. Б. Каменевты]], [[Преображенский Евгений Алексеевич|Е. А.|Преображенскийҙы]] партияла тергеҙеү буйынса ҡарарҙар сығарыла.

[[1934 йыл]]дың 10 июлендә сираттағы совет махсус службаларын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Берләшкән дәүләт сәйәси идаралығы (ОГПУ) бөтөрөлә һәм СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты (НКВД) булдырыла. Уның составына ОГПУ-ның бөтә оператив подразделениеларын берләштергән Дәүләт именлеге баш идаралығы (ГУГБ) инә. ГУГБ-тан тыш НКВД составында тағы ла дүрт баш идаралыҡ була — Эшсе-крәҫтиән милицияһы идаралығы, Эске һәм сик буйы баш идаралығы, Лагерҙарҙың баш идаралығы (ГУЛАГ) һәм Яңғындан һаҡлау баш идаралығы{{rp|312}}. СССР НКВД-һына етәксе итеп ''Генрих Ягода'' ҡуйыла.

НКВД составында судтан тыш орган булдырыла — Эске эштәр наркомы ҡарамағындағы төрмәгә ултыртыу, 5 йылға тиклем һөргөнгә ебәреү йәки «йәмғиәт өсөн хәүефле кешеләрҙе» СССР-ҙан ҡыуыу буйынса хөкөмдәр сығарыу өсөн вәкәләтле булған ''Махсус кәңәшмә'' (ОСО) булдырыла{{rp|312}}. Махсус кәңәшмә үҙе менән ОГПУ-ның суд коллегияһын алыштыра, шул уҡ ваҡытта уның ҡайһы бер вәкәләттәре ҡыҫҡартыла{{sfn|Хлевнюк|1996|с=109}}.
[[Файл:Great_Purge_Stalin_Voroshilov_Kaganovich_Zhdanov_Molotov.jpg|мини|Ленинград буйынса «Атыу исемлектәре» (ССР Союзы Юғары Суды Хәрби коллегияһы судына тәғәйенләнгән кешеләр исемлеге). [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталин]], [[Ворошилов Климент Ефремович|Ворошилов]], Каганович, [[Жданов Андрей Александрович|Жданов]] һәм Молотовтарҙың ҡултамғалары. 1937 йылдың апреле. АП РФ, оп. 24, 409-сы эш, 54 табаҡ]]
1932-33 йылдарҙа паспорт системаһы индерелеү менән ҙур ҡалаларҙан мәжбүри рәүештә «синфи йөҙөн юғалтҡан элемент» тип танылған эре ҡалалар граждандары мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарылалар. Был кешеләрҙе алдан «кулактан юҡҡа сығарылған» өсөн булдырылған махсус поселениеларға ебәреләләр. Нарым төньяғына һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанға 1933 йыл эсендә 2 миллион тирәһе кеше һөрөргә ниәт ителә — һәр төбәккә берешәр миллион. Шулай уҡ СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының 1933 йылдың 11 мартындағы ҡарарына ярашлы ОГПУ органдарына һәм союз республикаларының юстиция наркомдарына енәйәт элементын махсус поселениеларға ебәреү өсөн төрмәләрҙә контингентты кәметеү бойорола. Украина, Төньяҡ Кавказ, Үҙәк Ҡара ер өлкәһе һәм Түбәнге Волга крайы буйынса яңы ойошторолған махсус ҡасабаларға өс йылға тиклемге срокка 80 меңдән ашыу кешене һөрөү талап ителә. СибЛАГ етәкселеге һәм Көнбайыш Себер партия-совет органдары ҡапыл килтерелгән күп һанлы эшелондарҙы ҡаршы алырға әҙер булмай&lt;ref&gt;[http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ ВЫСЫЛКА 1933 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720142806/http://mustagclub.ru/blog/visilka1933/ |date=2011-07-20 }}&lt;/ref&gt;

== 1934—1938 йылдарҙағы сәйәси репрессиялары ==

=== Партияны «таҙартыу» ===
1933 йылдан алып 1934 йылдың 31 декабренә тиклем ВКП(б)-ның «негераль таҙартыуы» үткәрелә. 1935 йылдың май айында ҡабаттан башланған «Таҙартыу» барышында партиянан 18,3 % коммунистар сығарыла (бөтәһе 1916, 5 мең була). «Таҙартыу» тамамланғандан һуң «партия документтарын тикшереү» башлана, тикшереү 1935 йылдың декабренә тиклем үткәрелә һәм тағы ла 10-20 мең кеше партиянан сығарыла. 1936 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем «партия документтарын алмаштырыу» үткәрелә. Ысынында был тикшереү 1933—1935 йылдарҙың «таҙартыуының» дауамы була һәм массауи ҡулға алыуҙар менән оҙатыла&lt;ref&gt;''Кодин Е. В.'' «Смоленский архив» и американская советология. — Смоленск: СГПУ, 1998. — 286 с.&lt;/ref&gt;

Партиянан сығарылған ағзалар иң тәүге сиратта репрессияға эләгәләр. 1917 йылда һәм һуңғараҡ Совет хөкүмәтендә төп ролдәр уйнаған большевиктарҙың алдынғы шәхестәре язалана. 1917 йылғы Политбюроһының тәүге составынан берҙән-бер тере ҡалған ағзаһы үҙе Сталин була. Ҡалған бишәүһенән дүртеһе атып үлтерелә, ә бишенсеһе, Лев Троцкий, партиянан ҡыуылып, илдән дә ҡыуыла һәм 1940 йылда үлтерелә.

=== Кировты үлтереү, репрессияларҙың көсәйеүе ===
Ленинградта 1934 йылдың 1 декабрендә С. М. Кировтың үлтерелеүе яңы сәйәси репрессиялар тулҡынына этәргес көс була. Башлыса репрессиялар Мәскәү һәм Ленинградҡа ҡағылышлы була. Лениградтағы ваҡиғалар «Киров ағымы» исеме аҫтында билдәле, Мәскәүҙә «Кремль эше» — ул ваҡыттағы төп процесс.

==== Властарҙың ҡарарҙары ====
[[Файл:Постановление_ЦИК_и_СНК_СССР_«О_внесении_изменений_в_действующие_уголовно-процессуальные_кодексы_союзных_республик.gif|мини|Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының «Союздаш республикаларҙың ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» исемле ҡарары.]]
Кировты үлтергән көндә СССР-ҙың хөкүмәте рәсми рәүештә Кировтың үлтерелеүе тураһында белдерҙе.
Белдереүҙә «эшселәр класының бөтә дошмандарын тулыһынса тамырынан юҡҡа сығарыуҙың» кәрәклеге тураһында әйтелә.
{{Начало цитаты|источник=СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк Башҡарма Комитетының «Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарары }}
Союз республикаларының ғәмәлдәге енәйәт-процессуаль кодекстарына террористик ойошмалар һәм Совет власы хеҙмәткәрҙәренә ҡаршы террористик акттар эштәрен тикшереү һәм ҡарау буйынса киләһе үҙгәрештәрҙе индерергә:

# Бындай эштәр буйынса тикшереүҙе 10 көнгә тиклем тамамларға;
# Ғәйепләү ҡарарын хөкөм ителеүселәргә эште ҡарау алдынан бер тәүлек алдан бирергә;
# Эштәрҙе бер яҡлы ғына ҡарарға;
# Суд ҡарарына кассацион ялыу биреүҙе, шулай уҡ ярлыҡау һорауҙы, рөхсәт итмәҫкә;
# Үлем язаһы хөкөмөн кисекмәҫтән үтәргә.
{{Конец цитаты|источник=ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты Рәйесе М. Калинин.&lt;br&gt;ССР Союзының Үҙәк Башҡарма Комитеты секретары А. Енукидзе.&lt;br&gt;Мәскәү, Кремль.&lt;br&gt;1 декабрь 1934 йыл&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/1934.htm Постановление ЦИК и СНК СССР 1 декабря 1934 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130617055702/http://stalin.memo.ru/images/1934.htm |date=2013-06-17 }}&lt;/ref&gt;}}.

Олег Хлевнюк фекеренсә, Кировтың үлтерелеүе буйынса эште тикшереү ваҡытында Сталин НКВДның ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Кировтың үлемендә Г. Е. Зиновьевты, Л. Б. Каменевты һәм уның яҡлыларҙы ғәйепләп, «Зиновьев эҙен» эҙләргә ҡуша. Бер нисә көндән Зиновьев оппозицияһының элекке яҡлылары ҡулға алына башлай, ә [[16 декабрь|16 декабрҙә]] Каменев һәм Зиновьев үҙҙәре ҡулға алына. 28-29 декабрҙә туранан-тура үлтереүҙе ойоштороуҙа ғәйепләнеүсе 14 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Приговорҙа улар бөтәһе лә «Ленинградтағы Зиновьев советтарға ҡаршы төркөмөнөң», ә һуңынан «Лениград үҙәге» тип исемләнгән «йәшерен террористик контрреволюцион төркөмөнөң әүҙем ҡатнашыусылары» булған тип раҫлана. [[1935 йыл]]дың 9 ғинуарҙа СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәлә «Ленинград контрреволюцион Сафаров, Залуцкий һәм башҡаларҙың Зиновьев төркөмө» енәйәт эше буйынса 77 кеше хөкөм ителә. [[16 ғинуар|16 ғинуарҙа]] Зиновьев һәм Каменев етәкселегендәге «Мәскәү үҙәге» эше буйынса 19 ғәйепләнеүселәр хөкөм ителә. Бөтә ошо процестар тупаҫ рәүештә уйлап сығарылған була{{sfn|Хлевнюк|1996|с=142}}.

О. Г. Шатуновская А. Н. Яковлевҡа яҙылған хатында Сталиндың шәхси архивында уның үҙ ҡулы менән уйлап сығарылған ике үҙәктең (Ленинград һәм Мәскәү) исемлектәре табылған тип раҫлана&lt;ref name=&quot;shatunovskaya&quot;&gt;[http://www.perpetrator2004.narod.ru/documents/kirov/Shatunovskaya_Letters.doc Шатуновская О. Г. Письмо Н. С. Хрущёву]&lt;/ref&gt;.

Артабанғы бер нисә йыл дауамында Сталин Кировтың үлемен элекке сәйәси ҡаршы тороусылар менән көрәшеү өсөн ҡуллана. Улар бөтәһе террористик эшмәкәрлек өсөн ғәйепләнеп юҡҡа сығарылалар{{sfn|Хлевнюк|1996|с=141}}.

1935 йылдың ғинуарында урындарға ебәрелгән ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының «Киров иптәштең фәхшиҙәрсә үлтереүе менән бәйле ваҡиғалар һабаҡтары» исеме аҫтындағы ябыҡ хатында Каменев һәм Зиновьевҡа ҡабаттан «Ленинград» һәм «Мәскәү» үҙәктәре менән етәкселек итеүҙән тыш, Сталин ВКП(б) тарихында булған башҡа «партияға ҡаршы төркөмдәр» тураһында — «троцкистар», «демократик централистар», «эшселәр оппозицияһы», «уң уклонистар» һәм башҡалар — тураһында иҫкә төшөрә. Был хатты урындарҙа ғәмәлгә индереү өсөн туранан-тура күрһәтмә тип ҡабул итергә тейешю{{sfn|Хлевнюк|1996|с=143}}.

1935 йылдың 26 ғинуарында Сталин Ленинградтан Себер төньяғына һәм Якутияға Зиновьевҡа яҡын булған 663 кешене һөрөү тураһындағы Политбюроның ҡарарына ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта 325 элекке оппозиционер Ленинградтан партия эшенә башҡа райондарға күсерелә. Ошондай уҡ ғәмәлдәр бүтән ерҙәрҙә лә күҙәтелә. Мәҫәлән, 1935 йылдың 17 ғинуарында Украина Компартияһының Үҙәк комитеты Политбюроһы элекке әүҙем троцкистарҙы һәм зиновьевсыларҙы республиканың эре үҙәктәренән күсереү кәрәклеге һәм партиянан сығарылғандарға документтар әҙерләү тураһында һүҙ ҡуҙғата{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың март-апрелендә СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмә бер нисә билдәле партия эшмәкәрен хөкөмгә тарттыра (А. Г. Шляпников һәм башҡалар), улар 1921 йылда партияның X съезында «эшселәр оппозицияһы» платформаһын яҡлап дискуссияла ҡатнашҡан булған.

1935 йылдың ғинуар-апрелендә НКВД органдары «Кремль эшен» «табалар», уның сиктәрендә Кремлдәге дәүләт хеҙмәткәрҙәренең бер төркөмө ҡулға алына, уларҙы террористик ойошма булдырыуҙа ғәйепләйҙәр. Ошо эш менән бәйле 1935 йылдың 3 мартында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты секретары Авель Енукидзе вазифаһынан бушатыла. Уның урынына СССР-ҙың элекке прокуроры А. И. Акулов килә, Акуловҡа алмашҡа — уның урынбаҫары А. Я. Вышинский{{sfn|Хлевнюк|1996|с=144}}.

1935 йылдың 27 майында НКВД СССР-ҙың НКВД-һы бойороғона ярашлы республикаларҙа, крайҙарҙа һәм өлкәләрҙә НКВД «тройкалары» барлыҡҡа килә, уларҙың составына НКВД идаралығы начальнигы, милиция идаралығы начальнигы һәм өлкә прокуроры инә. «Тройкалар» һөрөү, ҡыуыу йәки 5 йылға тиклем лагерға ебәреү тураһында ҡарарҙар сығара.

==== Ленинградтағы ваҡиғалар ====

=== Оло террор ===
[[1936 йыл]]дың 26 сентябрендә эске эштәр наркомы итеп Ягода урынына Н. Ежов тәғәйенләнә.

1937—1938 йылдарға ҡулға алыуҙарҙың пигы тура килә. Ошо ике йыл эсендә НКВД 1 575 259 кешене ҡулға ала, шул иҫәптән 681 692 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.

А. Медушевский «Оло террорҙы» «Сталиндың социаль инженерияһының төп ҡоралы» тип һанай. Уның һүҙҙәре буйынса, «Оло террорҙың» асылына бер нисә ҡараш бар, әммә бер генә нәмә икеләнеүһеҙ ҡабул ителә — [[Сталин Иосиф Виссарионович|Сталиндың]] үҙенең һәм илдең карателдәр ведомствоһы НКВД ГУГБ-ының массауи репрессиялар ойоштороуҙа төп роле&lt;ref name=&quot;медушевский&quot;&gt;[http://www.vestnikevropy.com/storage/146-168_Medshvsky.pdf Сталинизм как модель //Вестник Европы, 2011, т. XXX. С.147-168]{{Недоступная ссылка|date=Август 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

==== Мәскәү процестары ====
1936—1938 йылдарҙа өс эре асыҡ процесс ойошторола: 1920—1930 йылдарҙа троцкист һәм уң оппозицияһы менән бәйләнештә булған ВКП(б)-ның элекке юғары вазифалы эшмәкәрҙәре хөкөм ителә. Был процестарҙы сит илдәрҙә «Мәскәү процестары» тип атайҙар ([[Инглиз теле|англ.]] Moscow Trials).

СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы хөкөм ителгәндәргә Сталинды һәм башҡа совет лидерҙарын ликвидациялау маҡсатында көнбайыш разведкалары менән бәйләнештәр булдырыу, СССР-ҙы тарҡатыу һәм капитализмды тергеҙеү, шул уҡ маҡсатта иҡтисадтың төрлө тармаҡтарында ҡортоҡослоҡто ойоштороу ғәйебе тағыла.

* «Троцкий-Зиновьев Террористик Үҙәге» төркөмөнөң 16 ағзаһына үткәрелгән ''Беренсе Мәскәү процесы'' 1936 йылдың авгусында була. төп ғәйепләнеүселәр — [[Зиновьев Григорий Евсеевич|Зиновьев]] һәм [[Каменев Лев Борисович|Каменев]]. Башҡа төрлө ғәйепләүҙәрҙән тыш, уларҙы Кировты үлтереүҙә һәм Сталинды үлтереү өсөн заговор ойоштороуҙа ғәйепләйҙәр.
* 1937 йылдың ғинуарында ''Икенсе Мәскәү процесында'' («Параллельсоветтарға ҡаршы троцкистар үҙәге» эше) [[Радек Карл Бернгардович|Радек]], [[Пятаков Георгий Леонидович|Пятаков]] һәм [[Сокольников Григорий Яковлевич|Сокольников]] кеүек (барыһы 17 кеше) етәкселәрҙең эше ҡарала, 13 кеше атып үлтерелә, ҡалғандары лагерҙарға оҙатыла, тиҙҙән унда бөтәһе лә вафат була.
* 1938 йылдың 2-13 мартында ''Өсөнсө Мәскәү процесында'' «уң троцкист блогы» ағзаһын (21 кеше) хөкөм итәләр. Төп ғәйепләнеүселәр — [[Бухарин Николай Иванович|Николай Бухарин]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Коминтерн лидеры, һәм [[Рыков Алексей Иванович|Алексей Рыков]] — Политбюроның элекке ағзаһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе, улар 1928-29 йылдарҙа ВКП(б)-ла уң оппозицияның лидерҙары була&lt;ref&gt;Третий вождь «правых», бывший член Политбюро и председатель [[ВЦСПС]] [[Томский, Михаил Павлович|М. П. Томский]], застрелился за полгода до начала процесса.&lt;/ref&gt;. Ҡалғандары — [[Ягода Генрих Григорьевич|Г. Г. Ягода]], [[Раковский Христиан Георгиевич|Х. Г. Раковский]], [[Крестинский Николай Николаевич|Н. Н. Крестинский]], М. А. Чернов һәм башҡалар. Уларҙы «''Советтар Союзына дошмандарса ҡарашта булған сит ил дәүләттәренең разведкалары ҡушыуы буйынса сит ил дәүләттәре файҙаһына шпионаж, ҡоротҡосолоҡ, диверсиялар, террор, СССР-ҙың хәрби ҡеүәтен ҡаҡшатыу, ошо дәүләттәрҙең СССР-ға хәрби һөжүмен провокациялау, СССР-ҙы бүлгеләү һәм унан [[Украина]]ны, [[Белоруссия]]ны, [[Урта Азия]] республикаларын, [[Грузия]]ны, [[Әрмәнстан]]ды, [[Әзербайжан]]ды, Алыҫ Көнсығыштағы Приморьены — алда күрһәтелгән сит дәүләттәр файҙаһына, ниһайәт, СССР-ҙа ғәмәлдә булған социалистик йәмғиәт һәм дәүләт ҡоролошон юҡҡа сығарыу һәм капитализмды тергеҙеү, буржуазия власын тергеҙеү өсөн „уң троцкистар блогы“ исеме аҫтында үҙ маҡсаты итеп заговорсылыҡ төркөм булдырыуҙы ҡуйыуҙа''» ғәйепләйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38.html#o] bv Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Утреннее заседание 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Бөтә хөкөм ителеүселәр ғәйепле тип табылалар һәм (өсә кешенән башҡа) атып үлтереләләр.

Судтың беренсе көнөндә ғәйепләнеүсе Крестинский тикшереү ваҡытындағы күрһәтмәләренән баш тарта, «үҙ ирке» менән бирелмәне тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/dokum/1938buharin/utro2-3-38-1.html Стенограмма Бухаринско-троцкистского процесса. Продолжение утреннего заседания 2 марта 1938 года]&lt;/ref&gt;. Әммә киләһе көндә ошо уҡ һүҙҙәренән баш тарта («''…мин дөрөҫөн әйтерлек хәлдә түгел инем, ғәйеплемен тип әйтер хәлдә түгел инем. Шуға ла әйе, мин ғәйепле тип әйтер урынына, үҙем дә һиҙмәҫтән юҡ, ғәйепһеҙмен тип әйттем''») һәм үҙ һүҙҙәрен «троцкист провокацияһы» тип исемләй.

1990-сы йылдар уртаһында В. П. Наумов&lt;ref name=&quot;novist&quot;&gt;В. П. Наумов. [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/ANTIST.HTM «К истории секретного доклада Н. С. Хрущёва на съезде КПСС»] // Новая и новейшая история, № 4, 1996.&lt;/ref&gt;, М. Геллер һәм А. Некричтың эштәрендә&lt;ref name=&quot;geller&quot;&gt;''[[Геллер, Михаил Яковлевич|Геллер М. Я.]], [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]'' [http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html История России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180614121734/http://www.krotov.info/history/11/geller/gell_1954.html |date=2018-06-14 }}. 1917—1995. В 4 тт. — Т.2. — {{М}}: МИК, 1996. — 432 с. — ISBN 5-87902-004-5.&lt;/ref&gt; һорау алыу ваҡытында шантаж, язалау һәм ҡаҙаплау бик ныҡ ҡулланған, ғәйепте таныу күрһәтмәләре көс менән алынған, тип раҫлана.

Формаль рәүештә репрессиялар Ежов етәкселегендә үтһә лә, О. В. Хлевнюк фекеренсә, 1936—1938 йылдарҙа Ежовтың эшмәкәрлеген Сталин бик ныҡ тикшергәнен һәм йүнәлеш биргәнен дәлилләгән бик күп документтар бар&lt;ref name=&quot;Хлевнюк-4&quot;&gt;''[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро и «большая чистка».] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03 }} — {{М}}: [[Российская политическая энциклопедия]] ([[РОССПЭН]]), 1996.&lt;/ref&gt;.

==== РККА-ла репрессиялар ====
[[1937 йыл]]дың июнендә РККА-ның бер төркөм юғары вазифалы офицерҙары, шул иҫәптән [[Михаил Тухачевский]], хөкөм итеү буйынса суд үтә. ғәйепләнеүселәргә 1937 йылдың 15 майына тәғәйенләнгән хәрби түңкәрелеш әҙерләү ғәйебе тағыла. Һуңғараҡ совет етәкслеге РККА-ның командирҙар составына ҡарата масштаблы репрессиялар үткәрә. Ғәйепләнеүселәрҙе үлем язаһына тарттырған СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһына ингән һигеҙ кешенән бишәүһе (Блюхер, Белов, Дыбенко, Алкснис һәм Каширин) үҙҙәре лә һуңынан атып үлтерелә.

Контрреволюцион енәйәттәре өсөн юғары, урта һәм кесе командирҙар һәм етәкселәр составы, шулай уҡ рядовойҙар составы репрессиялана: 1936 йыл — 925 кеше, 1937 йыл — 4079, 1938 йыл — 3132, 1939 йыл — 1099 һәм 1940 йыл — 1603 кеше. СССР-ҙың Юғары судының хәрби коллегияһы Архивы мәғлүмәттәренә ярашлы 1938 йылда үлем язаһына 52 хәрби, 1939 йылда — 112 һәм 1940 йылда — 528 хәрбиҙәр тарттырылған&lt;ref&gt;ВИЖ 1993, № 1, с. 57, 59&lt;/ref&gt;.

Репрессиялар арҡаһында ҡалған офицерҙар хеҙмәт баҫҡыстары буйлап бик тиҙ үрмәләүгә мөмкинлек ала. Мәҫәлән, 30-йәшлек хәрби осоусы өлкән лейтенант Иван Проскуров бер йыл эсендә комбриг булып китә&lt;ref&gt;[ Иван Иосифович Проскуров / Ivan Iosifovich Proskurov]&lt;/ref&gt;,ә тағы ла бер йылдан генерал-лейтенант званиеһында ГРУ-ны етәкләй.

==== Дәүләт именлеге органдарында репрессиялар ====
СССР НКВД -һында, РСФСР-ҙың ВЧК—ОГПУ—НКВД органдарында 1937 йылға тиклем уҡ репрессиялар үткәрелә. 1920-сы йылдарҙың башында уҡ «органдарҙан» бер нисә «артыҡ әүҙем» ҡыҙыл террор эшмәкәрҙәре алып ташлана.һул оппозиция менән көрәш барышында ҡайһы бер чекистар репрессиялана (мәҫәлән, зРадекка Троцкийҙың хатын бирергә маташҡан Яков Блюмкин атып үлтерелә). Ягода ведомство етәкләгәндән һуң эре «таҙартыу» үткәрелә.
&lt;!-- &lt;blockquote&gt;
ТЕЛЕГРАММА

ШИФРОМ

МОСКВА. ЦК ВКП(б).

Т.т. Кагановичу, Молотову и другим членам Политбюро ЦК.

Первое. Считаем абсолютно необходимым и срочным делом назначение тов. Ежова на пост Наркомвнуделом. Ягода явным образом оказался не на высоте своей задачи в деле разоблачения троцкистско-зиновьевского блока. ОГПУ опоздал в этом деле на 4 года. Об этом говорят все партработники и большинство областных представителей Наркомвнудела. Замом Ежова в Наркомвнуделе можно оставить Агранова.

Второе. Считаем необходимым и срочным делом снять Рыкова по Наркомсвязи и назначить на пост Наркомсвязи Ягоду. Мы думаем, что дело это не нуждается в мотивировке, так как оно и так ясно.

Третье. Считаем абсолютно срочным делом снятие Лобова и назначение на пост Наркомлеса тов. Иванова, секретаря Северного крайкома. Иванов знает лесное дело, и человек он оперативный, Лобов как нарком не справляется с делом и каждый год его проваливает. Предлагаем оставить Лобова первым замом Иванова по Наркомлесу.

Четвёртое. Что касается КПК, то Ежова можно оставить по совместительству, а первым заместителем Ежова по КПК можно было бы выдвинуть Яковлева Якова Аркадьевича.

Пятое. Ежов согласен с нашими предложениями.

Сталин. Жданов.

№ 44

25/IX.36 г.

Шестое. Само собой понятно, что Ежов остаётся секретарём ЦК.
&lt;/blockquote&gt;--&gt;

[[1936 йыл]]дың 6 сентябрендә эске эштәр министры итеп Ягода урынына Ежов тәғәйенләнә, уның етәкселегендә Икенсе һәм Өсөнсө процестар үткәрелә һәм «хәрбиҙәр эше» тикшерелә. 1937—1938 йылдарҙағы «таҙартыу» үҙе, тәүге сиратта, Ежов исеме менән бәйле («ежовщина», «ежовы рукавицы»). Ягода элемтә наркомы посына күсерелә, 1937 йылда ҡулға алына. 1938 йылдың февралендә ул Өсөнсө Мәскәү процесында ғәйепләнеүселәр араһында булып сыға, сит ил разведкалары менән бәйләнештәрҙә һәм Максим Горькийҙы үлтереүҙә ғәйепләнә.

Дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренән 1936 йылдың 1 октябренән 1938 йылдың 15 авгусына тиклем 2273 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн — 1862 кеше. Берия власҡа килгәндән һуң 1939 йылда уларҙа тағы ла 937 кеше өҫтәлә&lt;ref&gt;[[Государственный архив Российской Федерации|ГАРФ]]. Ф.9401. Оп.8. Д.51. Л.2.&lt;/ref&gt;. Улар араһынан ҡайһы берҙәре азат ителә һәм органдарҙа тергеҙелә.

Мәғлүм булыуынса, дәүәлт именлеге хеҙмәткәрҙәренән яҡынса 20 мең кеше репрессияға дусар ителгән, улар араһында ВЧК-ның элекке етәкселәре, «соратников Дзержинскийҙың көрәштәштәре» : А. X. Артузов, Г. И. Бокий, М. Я. Лацис, М. С. Кедров, В. Н. Манцев, Г. С. Мороз, И. П. Павлуновский, Я. X. Петерс, М. А. Трилиссер, И. С. Уншлихт, В. В. Фомин.&lt;ref name=&quot;velidovkkvchk&quot;&gt;''Велидов А.'' «Красная книга ВЧК»&lt;/ref&gt;

==== 00447-се һанлы бойороҡ буйынса массауи репрессиялар ====
[[Файл:Belomorkanal2.jpg|мини|Тотҡондар Беломорканал төҙөлөшөндә]]
1937 йылдың 30 июлендә НКВД-ның «Элекке кулактарҙы, енәйәтселәрҙе һәм башҡа советтарға ҡаршы элементтарҙы репрессиялау буйынса операция тураһында» исемле 00447-се һанлы бойороғо ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;order00447&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/document/0447.htm ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА С. С. Р. № 00447 об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и др. антисоветских элементов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120806024024/http://www.memo.ru/history/document/0447.htm |date=2012-08-06 }}&lt;/ref&gt;.

Бойороҡҡа ярашлы, репрессияларға дусар булған категориялар билдәләнә. [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%BE%D1%82_30.07.1937_%E2%84%96_00447 Приказ НКВД № 00447]:

# Хөкөм итеү урындарынан ҡайтҡан һәм әүҙем советтарға ҡаршы ҡоротҡос эшмәкәрлек алып барған элекке кулактар;
# Лагерҙарҙан һәм махсус ауылдарҙан ҡасҡан һәм раскулачиваниенан йәшеренгән элекке кулактар һәм раскулачиваниенан йәшеренгән, советтарға ҡаршы эшмәкәрлек алып барған кулактар :
# Ихтилалсы, фашистик, террористик һәм бандитлыҡ берләшмәләрҙә торған, репрессияларҙан йәки төрмәләрҙән ҡасҡан һәм советтарға ҡаршы енәйәтсел эшмәкәрлеген яңыртҡан элекке кулактар һәм социаль яҡтан хәүефле элементтар;
# Советтарға ҡаршы партиялар ағзалары (эсерҙар, грузмектар, муссаватистар, иттихадистар һәм дашнактар), элекке аҡтар, жандармдар, чиновниктар, карателдәр, бандиттар, бандиттарҙың ярҙамсылары, переправщиктар, реэмигранттар, репрессияларҙан ҡасҡандартөрмәнән ҡасҡандар һәм әүҙем советтарға ҡаршы эшмәкәрлекте дауам итеүселәр;
# Тикшереү һәм тикшерелгән агентура материалдары менән хәҙер юҡҡа сығарылған иң дошмандарса һәм әүҙем казак-аҡгвардиясы ихтилалсы ойошмаларҙың, фашистик, террористик һәм шпион-диверсион формированиеларҙың фашланған ҡатнашыусылары; әлеге ваҡытта һаҡ аҫтында тотолған, тикшереү тамамланһа ла, суд органдары тарафынан әле ҡаралмаған ошо категорияға ҡараған элементтар шулай уҡ репрессияға тартыла.
# Элекке кулактар, карателдәр, бандиттар, аҡтар, секта активистары, диндарҙар һәм хәҙерге көндә төрмәләрҙә, лагерҙарҙа, хеҙмәт ауылдарында һәм колонияларҙа тотолған һәм унда ҡоротҡос советтарға ҡаршы эш алып барыусы башҡа элементтар;
# Енәйәтсел эшмәкәрлек алып барыусы һәм енәйәтсел мөхит менән бәйле енәйәтселәр (бандиттар, талаусылар, бурҙар-рецидивистар, контрабандист-профессионалдар, аферист-рецидивистар, мал-ат урлаусылар), ; шулай уҡ эштәре буйынса тикшереү тамамланһа ла, әммә суд органдары тарафынан уларҙың эштәре ҡаралмаған һәм әле һаҡ аҫтында тотолған ошо категорияға ҡараған элементтар.
# Лагерҙарҙа һәм хеҙмәт поселениеларында булған һәм унда енәйәтсел эшмәкәрлек алып барған енәйәтсел элементтар.

Бөтә репрессияларға дусар булғандар ике категорияға бүленә:

# «иң дошмандарса элементтар» кисекмәҫтән ҡулға алынырға һәм, тройкаларға эштәре ҡаралғандан һуң — атып үлтерелергә тейеш.
# «улай уҡ әүҙем булмаған, әммә шулай ҙа дошмандарса элементтар» ҡулға алынырға тейеш һәм лагерҙарға йәки төрмәләргә 8 йылдан 10 йылға тиклемге срокка ултыртылырға тейеш.

НКВД-ның бойороғо буйынса меңдәрсә эштәрҙе тиҙ арала ҡарау өсөн республикалар һәм өлкәләр кимәлендә «оператив тройкалар» булдырыла. Тройка составына ғәҙәттә рәйес — урындағы НКВД-ның начальнигы, ағзалары — урындағы прокурор һәм ВКП(б) -ның өлкә, край йәки республика комитетының беренсе секретары ингән.

Советтар Союзының һәр регионы өсөн ике категория буйынса ла лимиттар (сиктәр) булдырыла (см.).

Репрессияларҙың бер өлөшө хөкөм ителгән һәм лагерҙарҙа булған кешеләргә ҡарата үткәрелә. Улар өсөн «беренсе категория» лимиттары билдәләнә (10 мең кеше.) һәм шулай уҡ тройкалар булдырыла.

Бойороҡ буйынса хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре ағзаларына репрессиялар билдәләнә:

# «Ағзалары әүҙем советтарға ҡаршы ғәмәлдәргә һәләтле булған» ғаиләләр лагерҙарға йәки хеҙмәт ҡасабаларына сығарылырға тейеш.
# Сик буйында йәшәүсе атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре республикалар, крайҙар һәм өлкәләрҙең эске өлөшөнә күсерелергә тейеш.
# Мәскәүҙә, Ленинградта, Киевта, Тбилисиҙа, Баҡыла, Дондағы Ростовта, Таганрогта һәм Сочи, Гагры һәм Сухуми райондарында йәшәгән атып үлтерелгәндәрҙең ғаиләләре сик буйынан тыш башҡа өлкәләргә, уларҙың һайлауы буйынса, күсереләләр.
# Репрессияланғандарҙың бөтә ғаиләләре учетҡа һәм даими күҙәтеү аҫтына ҡуйылырға тейеш.

«Кулак операцияһының» сроктары бер нисә тапҡыр оҙайтыла, ә лимиттар ҡабаттан ҡарала. Шулай, 1938 йылдың 31 ғинуарында Политбюроның ҡарары менән 22 регион өсөн 57 200 кешелек өҫтәмә лимит бүленә, шул иҫәптән «беренсе категория» буйынса — 48 мең, 1 февралдә Политбюро Алыҫ Көнсығыш лагерҙары өсөн 12 мең кешелек «беренсе категория» буйынса өҫтәмә лимит, 17 февралдә — дополнительный лимит для Украины өсөн ике категория буйынса 30 мең өҫтәмә лимит, 31 июлдә — Алыҫ Көнсығыш өсөн (15 мең — «беренсе категория», 5 мең икенсе категория буйынса), 29 августта Чита өлкәһе өсөн — 3 мең.

[[1937 йыл]]дың авгусынан [[1938 йыл]]дың ноябренә тиклем тройкаларҙың хөкөмдәре буйынса 390 мең кеше үлтерелә, 380 мең ГУЛаг лагерҙарына оҙатыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istmat.info/node/14957|title=Справка НКВД СССР о количестве осужденных за время с 1 октября 1936 г. по 1 ноября 1938 г.|accessdate=2016-08-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q0rHHB?url=http://lost-empire.ru/index.php?option=com_content|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190524193320/http://istmat.info/node/14957 |date=2019-05-24 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stalin_visa_on_repressions_list.jpg|справа|мини|344x344пкс|Киров обкомының секретары М. Н. Родиндың «беренсе категория» лимитын — 300 кешегә һәм «икенсе категория» лимитын 1000 кешегә арттырыу буйынса запросы, ҡыҙыл ҡәләм менән Сталиндың күрһәтмәһе — беренсе категория буйынса 300-гә түгел, 500 кешегә, һәм икенсе категория буйынса 1000 кешегә түгел, ә 800 кешегә арттырыу. 1937 йылдың 22 октябре]]
1938 йылдың 21 майында НКВД-ның бойороғо менән «милиция тройкалары» ойошторола, уларҙың «социаль яҡтан хәүефле элементтарҙы» судһыҙ һөргөнгә йәки 3—5 йылға төрмәгә хөкөм итеү хоҡуҡтары булған. Әлеге тройкалар 400 мең кешегә төрлө приговорҙар сығара. Ҡаралған кешеләр исемлегенә шулай уҡ енәйәтсе рецивистар һәм алыпһатарҙар ҙа эләккән.

Репрессиялар көсәйгән саҡта атып үлтерелгәндәрҙең туғандарына ғәйепләнеүселәр «яҙышыу хоҡуҡһыҙ 10 йыл лагерҙарға» хөкөм ителгән тип хәбәр итеү практикаға ингән.шул уҡ ваҡытта суд эштәрендә ысынбарлыҡ приговор — атып үлтереү — күрһәтелгән. Әлеге практика юридик яҡтан СССР НКВД-һының 1939 йылдың 11 майындағы «Ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең тотолған урыны тураһында белешмәләр биреү тураһында» исемле 00515-се һанлы указы менән нығытылған&lt;ref&gt;[http://statehistory.ru/646/10-let-bez-prava-perepiski/ 10 лет без права переписки — расстрел (из истории сталинских репрессий)]&lt;/ref&gt;.

==== Сит ил кешеләренә һәм этник аҙсылыҡтарға ҡарата репрессиялар ====
* 1936 йылдың 9 мартында Политбюро ЦК ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «СССР-ҙы шпион, террористик һәм диверсион элементтар килеп инеүҙән сикләгән саралар тураһында» тигән ҡарары сыға. Уға ярашлы илгә сәйәси эмигранттарҙың күсеп килеүе ҡатмарлаштырыла һәм СССР территорияһында халыҡ-ара ойошмаларҙы «таҙартыу» өсөн комиссия булдырыла.
* 1937 йылдың 25 июлендә Ежов 00439-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя һәм уны ғәмәлгә индерә, НКВД-ның урындағы органдарына 5-көнлөк срок эсендә бөтә герман подданныйҙарын, шул иҫәптән оборона цехтары булған хәрби заводтарҙа, шулай уҡ тимер юлдары транспортында элек эшләгән йәки хәҙер эшләп йөрөгән сәйәси эмигранттарҙы ла, ҡулға алырға ҡушыла. Уларҙың эштәре буйынса алып барылған тикшереү ваҡытында &quot;әлегә тиклем фашланмаған герман разведкаһы агентураһын бөтә мөмкинлектәрҙе файҙаланып асыҡларға &quot; (&lt;ref name=&quot;order00439&quot;&gt;[http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА СССР от 25.06.1937] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527134403/http://www.martyr.ru/content/view/36/41/ |date=2009-05-27 }}&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 30 608 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 24 858 кеше тарттырыла.
* 1937 йылдың 11 авгусында Ежов 00485-се һанлы бойороҡҡа ҡул ҡуя, был бойороҡ буйынса 20 августан &quot;Поляк ғәскәри ойошмаһы&quot;ның урындағы ойошмаларыны тулыһынса ҡыйратыу буйынса киң күләмле операция башлана, уны 3-айлыҡ срокта тамамларға бойорола(&lt;ref name=&quot;order00485&quot;&gt;[http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_00485 ОПЕРАТИВНЫЙ ПРИКАЗ НАРОДНОГО КОМИССАРА ВНУТРЕННИХ ДЕЛ СОЮЗА ССР от 11.08.1937]&lt;/ref&gt;). Был эштәр буйынса 103 489 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 84 471 кеше атып үлтерелә. [http://www.idf.ru/2/7.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322222940/http://www.idf.ru/2/7.shtml |date=2007-03-22 }}
* 1937 йылдың 17 авгусында Румыниянан Молдавияға һәм Украинаға ҡасып килгәнгә ҡарата «румын операцияһы» үткәреү тураһында бойороҡ сыға. 8292 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 5439 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 30 ноябрендә — директива НКВД-ның Латвиянан касып килеүселәргә, латын клубтары һәм йәмғиәттәре активистарына ҡарата директиваһы сыға. 21 300 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 16 575 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 11 декабрендә НКВД-ның гректарға ҡарата операция тураһында директиваһы сыға. 12 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 10 545 кеше атып үлтерелә.
* 1937 йылдың 14 декабрендә НКВД -ның «латыш линияһы» буйынса эстондарға, литваларға, финдар, шулай уҡ болҡарҙар репрессияларҙың йәйелдереүе тураһында директива сыға. «Эстон линияһы» буйынса 9 735 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән атып үлтереүгә 7998 кеше хөкөм ителә, «фин линияһы» буйынса 11 066 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 9078 кеше атып үлтерелгән.
* 1938 йылдың 29 ғинуарында НКВД-ның «иран операцияһы» тураһында директива сыға. 13 297 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 2 046 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 1 февралендә НКВД-ның болгарҙарға һәм македонецтарға ҡарата «милли операция» тураһында директива сыға.
* 1938 йылдың 16 февралендә НКВД-ның «афган линияһы» буйынса ҡулға алыуҙар тураһында директива сыға. 1 557 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 366 атып үлтереүгә хөкөм ителә.
* 1938 йылдың 23 мартында Политбюроның оборона сәнәғәтен репрессиялар ҡағылған милләт кешеләренән таҙартыу тураһында ҡарары сыға.
* 1938 йылдың 24 июнендә Оборона Наркоматаның СССР территорияһында сағылдырылмаған милләтле хәрбиҙәрҙе об увольнении РККА-нан сығарыу тураһында директива сыға.

==== Юғары судтың Хәрби коллегияһын хөкөм итеү ====
1937—1938 йылдарҙа Юғары Советтың хәрби коллегияһы (ВКВС) атып үлтереүгә яҡынса 30 000 кешене хөкөм ителә. Оло террор осоронда Политбюро ағзалары 43 768 кешенән торған 383 исемлеккә ҡул ҡуйғандар. Исемлектәрҙә алдан уҡ язалау саралары яҙыла&lt;ref&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm Сталинские списки — введение]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

==== Репрессияланған ғаиләләр ағзалары ====
«Атаһы улы өсөн яуап бирмәй» тигән билдәле һүҙҙәр Сталин тарафынан 1935 йылдың декабрендә Мәскәүҙә үткән алдынғы комбайнсылар кәңәшмәһендә, [[башҡорттар|башҡорт]] колхозсыһы Гильбаның («Кулактың улы булһам да, мин эшселәр һәм крәҫтиәндәр эше һәм социализмды төҙөү өсөн көрәшәсәкмен») һүҙҙәренә яуап итеп әйтелә. Әммә йыл ярым үтер-үтмәҫ ВКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1937 йылдың 5 июлендәге П51/144-се һанлы Ҡарары ҡабул итә&lt;ref&gt;[http://www.memo.ru/history/document/pb-4sir.htm АП РФ, ф. 3, оп. 58, д. 174, л. 107]&lt;/ref&gt;:

Әлеге бойороҡҡа 1937 йылдың 15 авгусында бер нисә аныҡлыҡ индергән НКВД-ның тейешле директиваһы сыға:

* тоталь репрессиялар ҡатындарына һәм балаларына ғына ҡарата регламентлана (Политбюро бойороғондағы һымаҡ бөтә туғандар түгел);
* ҡатындары ирҙәре менән бергә ҡулға алынырға тейеш;
* элекке ҡатындар, улар «контрреволюцион эшмәкәрлектә» ҡатнашҡан осраҡта ғына, ҡулға алына;
* 15 йәштән өлкәнерәк балаларҙы «социаль яҡтан хәүефле» тип табылған осраҡта ғына ҡулға алырға була;
* ауырлы, имсәк балалары ҡулдарында булған, ауыр сирле ҡатындарҙың ҡулға алыуҙы ваҡытлыса кисектереп торорға;
* әсәһе ҡулға алынғандан һуң ҡарауһыҙ ҡалған балалар балалар йорттаарына урынлаштырылалар, әгәр «ҡалған етемдәрҙе башҡа туғандары (репрессияға дусар ителмәгән) үҙ ҡарамағына алырға теләүселәргә ҡаршы килмәҫкә»;
* Директиваның үтәлеше НКВД-ның Махсус кәңәшмәһенә йөкмәтелә.

Артабан бындай практика бер нисә тапҡыр үҙгәртелә.

1937 йылдың октябрендә директивой НКВД-ның директиваһы менән репрессияланғандар ғаиләләре ағзаларына ҡарата «уң троцкист блогынан» ҡайһы бер хөкөм ителгәндәрҙең «милли линиялар» буйынса репрессиялары киңәйтелә («поляк линияһы», «немец», «румын», «харбин»). Әммә ноябрҙә үк бындай ҡулға алыныуҙар туҡтатыла.

1938 йылдың октябренән НКВД хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарын «ирҙәренең контрреволюцион эшенә ярҙам иткән осраҡта» йәки уларҙың советтарға ҡаршы ҡараштары тураһында мәғлүмәттәр булған саҡта ғына ҡулға алына.

Күпселек хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындарының сроктары 1940-сы йылдар башында тамамлана. Әммә, һуғыш башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 22 июнендә үк енәйәтселәрҙе һәм «контрреволюцион элементтарҙы» азат итеүҙе тыйыу тураһында директива сыға. шул уҡ ваҡытта бер йылдан хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләрен азат итеү тураһында яңы директива сыға. Бөтә азат ителгәндәр лагерҙарҙа ирекле ялланыусылар хәлендә ҡалырға тейеш була. тулыһынса улар һуғыштан һуң ғына азат ителә, шул уҡ ваҡытта уларға эре ҡалаларҙа йәшәү тыйыла.

1950-се йылдарҙа, после КПСС-тың XX съезынан һуң, хөкөм ителәгнәдәрҙең ғаиләләренең төа массаһы реабилитациялана.

НКВД-ның 00386-сы һанлы бойороғона ярашлы 18 мең хөкөм ителгәндәрҙең ҡатындары ҡулға алынһа һәм 25 мең бала тартып алынһа, башҡа эштәр буйынса хөкөм ителгәндәрҙең йәки «элекке кешеләрҙең»(элкке диндарҙар, батша чиновниктары, дворяндар һәм башҡалар) ғаилә ағзалары лагерҙарға ултыртылмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан улар төрлө сикләүҙәргә дусар булалар — мәҫәлән, юғары уҡыу йорттарына инеү, эшкә төшөү, Ҡыҙыл Армияға саҡырыу, йыш ҡына һайлау хоҡуғынан мәхрүм ителәләр («лишенецтар»).

Бындай дискриминация күп кенә кешеләрҙе биография элементтарын йәшерергә мәжбүр итә, шулай итеп, «Үҙ аталарыбыҙҙан баш тартабыҙ» кампанияһы башлана.

1930 йылдың 30 мартында Үҙәк башҡарма комитеты үҙенең ҡарары менән &quot;лишенецтарҙың &quot; балаларын һайлау зоҡуҡтарында тергеҙә, 1933 йылдың мартында һайлау хоҡуҡтарында кулактарҙың балалары ла тергеҙелә.

1935 йылда казактарҙың балаларын [[Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы|РККА]] -ға алырға рөхсәт ителә.

1938 йылдың 27 авгусында хөкөм ителгән менән никахты бер яҡлап өҙөү мөмкинлеге тураһында НКВД-ның циркуляры сыға.

1939 йылда Ҡыҙыл Армияһына алыуҙа синфи ҡараш бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта «элеккеләрҙең» балаларына хәрби училищеларына инеү рөхсәт ителмәй.

==== Оло террорҙың тамамланыуы ====
1938 йылдың 22 авгусында СССР НКВД-ның башлығының 1-се урынбаҫары вазифаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә, ул 1938 йылдың сентябренән алып 1939 йылдың ғинуарына тиклем НКВД-ла, прокуратурала, милицияла киң күләле ҡулға алыуҙар башҡара. Ежов ысынында НКВД-лағы эшенән ситләштерелә. 1938 йылдың 17 ноябрендә НКВД-ның судтан тыш тройкалары тарҡатыла. 1938 йылдың 25 ноябрендә Л. П. Берия НКВД башлығы вазифаһында Ежовты алыштыра.

1939 йылдың 10 апрелендә Ежов сит ил разведкалары менән хеҙмәттәшлек итеүҙә һәм террористик эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына, 1940 йылдың 3 февралендә хөкөм ителә һәм иртәгеһенә атып үлтерелә.

== 1939—1941 йылдарҙағы сәйәси репрессиялар ==
[[Файл:Kuznetsov_prigovor.jpg|мини|382x382пкс|1941 йылдың 7 июлендәге С. И. Кузнецовтың приговоры. 1955 йылда реабилитация тураһында справкағаСССР-ҙың Юғары Советының Хәрби коллегияһын етәкләгән А. Чепцов ҡул ҡуйған (см. [[Сталинские репрессии#Реабилитация|ниже]])]]

СССР-ға Польшаның көнсығыш райондарын — Көнбайыш Белоруссияны һәм Көнбайыш Украинаны ҡушыу буйынса хәрби операциянан һуң әлеге территорияларҙа ҡулға алыныу кампанияһы башлана. НКВД-ның дәүләт именлеге баш идаралығының статистик мәғлүмәттәренә ярашлы контрреволюцион ғәйепләү буйынса 1939 йылдың сентябренән алып 1941 йылдың июненә тиклем унда 108 063 кеше ҡулға алына&lt;ref name=&quot;Горланов&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|title=Об арестах в западных областях Белоруссии в 1939—1941 гг.|author=О. А. Горланов, А. Б. Рогинский.|work=Репрессии против поляков и польских граждан : Сб. ст.|publisher=Польская комиссия Общества «Мемориал»|accessdate=2011-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/65QJBGWUE?url=http://www.memo.ru/history/POLAcy/TABLES-2.htm|archivedate=2012-02-13|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111031133036/http://memo.ru/history/Polacy/tables-2.htm |date=2011-10-31 }}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, 1940 йылда Көнбайыш Белорусиянан һәм Көнбайыш Украинанан халыҡтың өс массауи депортацияһы үткәрелә:

# 1940 йылдың февралендә 140 мең тирәһе поляк осадниктары һәм урмансылары ғаиләләре менән СССР-ҙың төньяҡ һәм көнсығыш райондарына НКВД-ның махсус поселениеларына алып кителә;
# 1940 йылдың апрелендә йәшерен ойошмаларҙың, поляк армияһы офицерҙарының, полицейскийҙарҙың, төрмәселәрҙең, жандармдарҙың, алпауыттарҙың, фабриканттарҙың һәм поляк дәүләт аппараты чиновниктарының 61 меңгә яҡын ғаилә ағзалары Ҡаҙағстанға административ һөрөлөүгә дусар була. Был ғаиләләрҙең башлыҡтары башлыса атып үлтерелгән була (Катынь атып үлетереүе);
# 1940 йылдың июль аҙағында нацистик Германияһы оккупациялаған [[Польша]] территорияһынансовет гражданлығынан баш тартҡан яҡынса 78 мең ҡасҡын были депортацияла. Улар араһында бик күп [[йәһүдтәр]] була

1941 йылдың май-июнендә 1939—1940 йылдарҙа бөтә СССР-ға ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина һәм Көнбайыш Белоруссия, Прибалтика, [[Молдова|Молдавия]], УССР-ҙың [[Черновцы өлкәһе|Черновцы]] һәм Измаил өлкәләре) НКВД тарафынан «социаль яҡтан ят» элементтарҙы ҡулға алыу буйынса массауи операциялар һәм депортациялар үткәрелә. «Контрреволюцион партияларҙың һәм советтарҡға ҡаршы милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусылары, элекке алпауыттар, эре сауҙасылар, фабриканттар һәм чиновниктар, элекке жандармдар, һаҡсылар, полицияның һәм төрмәләрҙең етәксе составы. Улар СССР-ҙың НКВД ҡарамағындағы Махсус кәңәшмәһе ҡарарҙары буйынса 5—8 йылға лагерҙарға ебәрелә, артабан улар алыҫ ерҙәргә 20 йылға һөрөлөргә тейеш. Уларҙың ғаиләләренең ағзалары, «контрреволюцион милли ойошмаларҙың» ҡатнашыусыларының ғаилә ағзалары, шулай уҡ совет гражданлығынан баш тартҡан поляк ҡасҡындары, 20 йылға Ҡаҙағстанға, Коми АССР-ға, Алтай һәм Красноярск крайҙарына, Киров, Омск һәм Новосибирск өлкәләренә һөрөләләр

Ошо операциялар һөҙөмтәһендә лагерҙарға 19 мең кеше оҙатыла, тағы ла 87 мең поселениеға ебәрелә

Репрессияланғандарҙың һаны төрлө территориялар буйынса&lt;ref name=&quot;Гурьянов&quot;&gt;{{статья|автор=Гурьянов А. Э.|заглавие=Масштабы депортации населения в глубь СССР в мае — июне 1941 г.|ссылка=http://www.memo.ru/history/POLAcy/G_2.htm|издание=Исторические сборники «Мемориала»|место=М.|издательство=Звенья|год=1997|выпуск=1: Репрессии против поляков и польских граждан|страницы=137—175}}&lt;/ref&gt;:

* Эстония — 10 016
* Литва — 17 501
* Латвия — 16 900
* Молдавия, Черновцы һәм Измаил өлкәләре
* УССР — 30 389
* Көнбайыш Украина — 11 093
* Көнбайыш Белоруссия —яҡынса 21 000.

&lt;ref name=&quot;memorialpoland&quot;&gt;[http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm ПОЛЬСКАЯ ПРОГРАММА «МЕМОРИАЛА»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080221231921/http://www.memo.ru/history/POLAcy/vved/Index.htm |date=2008-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

Совет-фин һуғышы ваҡытында әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәре 1940 йылда һуғыш тамамланыуы менән тыуған яҡҡа ҡайтҡандан һуң шулай уҡ репрессияларға дусар булалар. Л.Берия Сталинға, судҡа бирер өсөн етерлек мәғлүмәт булмаған 4354 элекке хәрби әсирҙәр СССР НКВД-ның Махсус кәңәшмәһе ҡарары менән холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына 5 йылдан 8 йылға тиклем срокка хөкөм итеү планлаштырыуы тураһында, хәбәр итә, әсирлеккә эләккәндә яраланған, ауырыу йәки туңған булған 450 кеше генә азат ителә ала.&lt;ref&gt;[http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html М.Рогачёв. Жертвы блицкрига] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121120194939/http://www.kominarod.ru/gazeta/papers/paper_1418.html |date=2012-11-20 }}&lt;/ref&gt;

Молотов-Риббентроп пакты менән бәйле СССР-ҙа ҡайһы бер ҡулға алынған немец һәм австриялы эмигранттар (мәҫәлән, М. Бубер-Нейман, Ф. Г. Хоутерманс) 1940 йылда [[Өсөнсө рейх|нацист Германияға]] бирелә, улар унда нацист төрмәләренә һәм концентрацион лагерҙарына ултыртыла.

== [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы сәйәси репрессиялар ==
Һуғыштың башында, немец ғәскәрҙәре яҡынлашҡан саҡта, «контрреволюцион эшмәкәрлектә» шикле күренгән йәки ғәйепләнгәндәр йыш ҡына судтан тыш тәртиптә атып үлтереләләр. Айырыуса йыш был практика [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың көнбайыш өлкәләрендә, әҙерәк кимәлдә [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|БССР]]-ҙа һәм һирәкләп Прибалтика совет республикаларында ҡулланыла. Ошо уҡ практика РСФСР-ҙа һәм Карел-Фин ССР-нда немец ғәскәрҙәре үтеп ингән саҡта ҡулланыла. НКВД-ның рәсми документтарында был ғәмәлдәр «төрмәләрҙе бушатыу» йәки «1-се категория буйынса сығып китеү» тип атала. Атып үлтереүҙәр башлыса төрмәләрҙә үтә, шулай уҡ «контрреволюцион» статьялар буйынса ҡулға алынғандар йәки шиклеләр конвой аҫтында булғанда атып үлтерелгән осраҡтар билдәле.

1941 йылдың май-июнендә оборона сәнғәтенең ҡайһы бер юғары вазифалы хәрбиҙәре һәм етәкселәре ҡулға алына — элек Генераль штабтың начальнигы вазифаһын биләгән маршал К. Мерецков, илдең ПВО-һының начальнигы Г. Штерн, генерал-полковник А. Локтионов (ҡулға алынғанға тиклем Прибалтика хәрби округы командующийы вазифаһынан бушатылған), помощник начальника Генштаб начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Я. Смушкевич, РККА ВВС-ның командующийы П. Рычагов, ВВС штабы начальнигы П. Володин, 7 армияһы ВВС-ының начальнигы И. Проскуров, ВВС-тың Хәрби академияһы начальнигы Ф. Арженухин, генералдар М. Каюков һәм П. Юсупов, РККА -ның Баш артиллерния идаралығының артиллерия комитеты рәйесенең урынбаҫары И. Засосов,ә шулай уҡ ҡоралдар наркомы Б.Ванников, уның урынбаҫарҙары Барсуков һәм Мирзаханов, патрон главкыһының начальнигы Ветошкин, ҡорал заводтарының бер нисә директоры һәм баш инженерҙары, РККА-ны ҡораллау буйынса етәксе хеҙмәткәрҙәр — Баш артиллерия идаралығы (ГАУ) начальнигының урынбаҫары Г. Савченко, ВВС-ты ҡоралдары начальнигы И. Сакриер, Баш артиллерия идаралығының (ГАУ) уҡсы ҡоралы идаралығы начальнигы С. Склизков.

Әммә тиҙҙән Ванников һәм ҡорадар наркомытының башҡа хеҙмәткәрҙәре, ә шулай уҡ ҡайһы бер хәрбиҙәр, шул иҫәптән Мерецков, азат ителә, 1941 йылдың 17 октябрендә эске эштәр наркомы Л.Берия бер ниндәй судһыҙ йәки хатта судтан тыш органдаың ҡарарһыҙ Штернды, Локтионовты, Смушкевичты, Савченконы, Рычаговты, Сакриерҙы, Засосовты, Володинды, Проскуровты, Склизковты, Арженухинды һәм Каюковты, ҡоралдар наркоматының тәжрибә бүлеге начальнигы М. Соборновты, ҡоралдар наркоматының махсус конструкторлыҡ бюроһы начальнигы Я. Таубинды, СССР-ҙың сауҙа наркомы урынбаҫары Д. Розовты, СССР-ҙың баш арбитры Ф. Голощёкинды, Омск партия обкомы беренсе секретары Д. Булатовты, СССР-ҙың балыҡ сәнәғәте наркомы урынбаҫары С. Вайнштейнды, косметика һәм гигиена институты директоры И. Белаховты, әҙип Е. Дунаевскийҙы, Хәрби-санитар институтының элекке директоры М. Кедровты, шулай уҡ Савченко, Рычагов һәм Розовтың ҡатындарын атып үлтерергә бойора&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm ЗАПИСКА КОМИССИИ ПРЕЗИДИУМА ЦК КПСС В ПРЕЗИДИУМ ЦК КПСС О РЕЗУЛЬТАТАХ РАБОТЫ ПО РАССЛЕДОВАНИЮ ПРИЧИН РЕПРЕССИЙ И ОБСТОЯТЕЛЬСТВ ПОЛИТИЧЕСКИХ ПРОЦЕССОВ 30-х ГОДОВ (доклад «комисси Шверника», 1963 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Red_Army_purge_1941.jpg|мини|286x286пкс|1942 йылдың 29 ғинуарындағы генералдар П. Клёнов, И. Селиванов, Е. Птухин исемдәре һәм Сталиндың «Расстрелять всех поименованных в записке. И. Ст.» шәхсән резолюцияһы менән «Атып үлтереү» исемлегенең беренсе бите: ]]
Һуғыш ваҡытында контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәр буйынса 21 генерал ҡулға алына.

1941-42 йылдарҙа Ленинград блокадаһы ваҡытында «советтарға ҡаршы, контрреволюционхыянатсыл эшмәкәрлек» алып барыуҙа ғәйепленеүҙәр буйынса НКВД-ның урындағы идаралығы тарафынан Ленинград юғары уҡыу йорттарының 200-ҙән 300-гә тиклем хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары ҡулға алына. Бер нисә суд процестары һөҙөмтәһендә Ленинград фронты ғәскәрҙәренең Хәрби трибуналы һәмЛенинград округының НКВД ғәскәрҙәре тарафынан 32 юғары квалификациялы белгес үлем язаһына хөкөм ителә (дүртеһе атып үлтерелә, ҡалғандарына язалау сараһы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарының төрлө сроктарына алыштырыла), ҡулға алынған күп кенә ғалимдар тикшереү ваҡытында төрмәлә һәм лагерҙарҙа вафат була&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 «РЕЗОЛЮЦИЯ Н. С. ХРУЩЕВА ПРОИЗВЕЛА МАГИЧЕСКОЕ ДЕЙСТВИЕ НА КГБ, ВОЕННУЮ ПРОКУРАТУРУ… АППАРАТ КПК ПРИ ЦК КПСС»: За кулисами реабилитационного процесса. Документы о ленинградских ученых, репрессированных в годы Великой Отечественной войны. 1957—1970 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140202101043/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1016684 |date=2014-02-02 }}&lt;/ref&gt;.

Плендан ҡасҡан һәм совет ғәскәрҙәре азат иткән совет хәрби әсирҙәр, ҡағиҙә булараҡ, тикшереү өсөн бының өсөн махсус рәү булдырылған тикшереү-фильтрацион лагерҙарына оҙатыла, унда улар хөкөм ителгән енәйәтселәр көн иткән шарттарҙа тотолалар. бындай лагерҙар Дәүләт оборона комитетының 1941 йылдың 27 декабрендәге ҡарарына ярашлы төҙөлә&lt;ref&gt;[http://www.soldat.ru/doc/gko/text/1069.html Государственный Комитет Обороны. Постановление № ГКО-1069сс от 27 декабря 1941 г.]&lt;/ref&gt; Фильтрацион лагерҙарында тотоу сроктары бер нисек тә сикләнмәй. Һуғыштан һуң плендан азат ителгәндәр һәм репатриацияланған совет хәрбиҙәре эшселәр батальондарына күмер һәм урман сәнәғәте предприятиеларына эшләү өсөн ебәрелә, был предприятиелар илдең алыҫ райондарында урынлаша. Улар араһынан бик күп меңдәр хыянатсыллыҡта ғәйепләнеп, ҡулға алыналар һәм ГУЛАГ лагерҙарына хөкөм ителәләр .

1944 йылдың йәйендә совет ғәскәрҙәре [[Польша]] территорияһына аяҡ баҫа. Быға тиклем Көнбайыш Украина һәм кнбайыш Белоруссия территорияларында, шулай уҡ Литвала, совет ғәскәрҙәре һөргөндә булған поляк хөкүмәтенә буйһонған Крайова Армияһының поляк партизан формированиелары менән осраша. Был формированиеларға совет ғәскәрҙәре ингәнгә тиклем азат ителгән территорияларҙа тәртип тоторға бурыс ҡуйыла. Башта совет ғәскәрҙәре Крайова армияһы менән немецтарға ҡаршы берлектәге операциялар үткәрәләр, һуңынан поляк офицерҙары ҡулға алына, яугирҙар ҡоралһыҙландырыла һәм советтар яҡлы Поляк Ғәскәренә мобилизациялана. Азат ителгән территорияларҙа, йәғни Ҡыҙыл Армия тылында, подпольға киткән Крайова Армияһының отрядтарын ҡоралһыҙландырыу дауам итә. Былар барыһы ла Полшала 1944 йылдың июленән алып була. 1944 йылдың 23 авгусында Люблиндан [[Рязань]] тирәһендәге лагерға Крайова Армияһы яугирҙарының беренсе этабы ебәрелә. Оҙатыу алдынан уларҙы элекке нацистик Майданек концлагерында тоталар&lt;ref&gt;[http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Vovk/28.pdf М. Ю. Вовк «Армия Крайова на территории СССР во время Второй мировой войны»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20010519220140/http://www.hro.org/editions/karta/nr2/ak.htm]{{Недоступная ссылка|url=|date=14 марта 2011|user=Cherkash}}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың 19 ғинуарында Крайова Армияһының һуңғы командующийы Леопольд Окулицкий армияны тарҡатыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. 1945 йылдың февралендә Польшалағы эмигрант поляк хөкүмәте вәкилдәрен, Милли берҙәмлек Советы делегаттарының (ваҡытлы подполье парламентының) күпселеген һәм Армия етәкселәрен НКГБ генералы И. А. Серов конференцияға йыя. Конференцияла һүҙ коммунистик булмаған төркөмдәр вәкилдәренең Советтар Союзы яҡлауы аҫтында булған Ваҡытлы хөкүмәткә инеү ихтималлығы ҡарала. Поляктарға хәүефһеҙлек гарантиялары вәғәҙә ителә, әммә уларҙа Прушкувала [[27 март]]та ҡулға алалар һәм Мәскәүгә алып киләләр, бында суд үткәрелә. Совет дәүләт именлеге органдары һәм ғәскәрҙәре Поляк Халыҡ Республикаһы органдарына антикоммунистик ихтилалсыларына ҡаршы көрәштә булышлыҡ итәләр. Белосток воеводлығында 1945 йылдың июлендә совет ғәскәре ҡулға алған 592 поляк гражданы судтан тыш тәртиптә атып үлтерелгән тип фаразлап була.

1945 йылдың ғинуарында билдәһеҙ сәбәптәр буйынса Совет ғәскәрҙәре менән оккупацияланған Венгрия территорияһында СМЕРШ органдары тарафынан [[Швеция|швед]] дипломаты Рауль Валленберг ҡулға алына, ул, рәсми рәүештәге мәғлүмәттәр буйынса, 1947 йылда төрмәлә вафат булған.

1945 йылда СМЕРШ органдары Үҙәк Европала беренсе тулҡын урыҫ эмигранттарын ҡулға ала. Шулай итеп, [[Чехословакия]]ла 400 тирәһе эмигрант ҡулға алына. 1о йылға төрмәгә ултыртыу сәбәптәре араһында башлыса «Граждандар һуғышында ҡатнашыу», «советтарға ҡаршы ойошма ағзаһы булыу», «публиковал свои статьи в чешской газете „Народни листы“» гәзитендә үҙенең мәҡәләләрен баҫтырған&quot;, «советтарға ҡаршы агитация» формулировкалары була&lt;ref&gt;[http://www.ruslo.cz/articles/785/ 11 мая 1945 года. Памяти жертв репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517133457/http://www.ruslo.cz/articles/785/ |date=2014-05-17 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың авгусында совет ғәскәрҙәре Манчжурияға ингәндән унда йәшәгән урыҫ эмигранттары шулай уҡ ҡулға алыналар&lt;ref&gt;[http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm Российская эмиграция в Китае после второй мировой войны (1945 — конец 1950-х гг.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220190747/http://asiapacific.narod.ru/countries/china/n_e_ablova/5.4.htm |date=2014-12-20 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылда эмигранттарҙың бер төркөмөн Финляндия СССР-ға тапшыра (Лейно тотҡондары).

== Һуғыштан һуңғы сәйәси репрессиялар ==
1945 йылдың декабрендә — 12-се һауа армияһы командующийы авиация маршалы С. А. Худяков, 1946 йылдың апрелендә ВВС-тың баш командующийы, авиацияның баш маршалы авиации А. А. Новиков ҡулға алыналар. Шулай уҡ авиация сәнәғәте наркомы А. И. Шахурин, Хәрби-Һауа Көстәренең (ВВС-тың) баш инженеры А. К. Репин, ВВС-тың хәрби советы ағзаһы Н. С. Шиманов, ВВС-тың баш заказдар идаралығы начальнигы Н. П. Селезнев һәм ВКП(б)-ның Үҙәк комитеты кадрҙар идаралығы бүлектәре начальниктары А. В. Будников и Г. М. Григорьян («Авиация эше»). 1946 йылдың 10 — 11 майында СССР-ҙың Юғары Судының хәрби коллегияһы Новиковды, Шахуринды, Репинды, Шимановды, Селезневды, Будниковды һәм Григорьянды ғәйепле тип таный, улар «үҙ-ара һөйләшеп, яраҡһыҙ самолеттарҙы һәм моторҙарҙы эре партиялар менән алып индереү һәм ВВС-тың строевой частарында ҙур һанлы аварияларға һәм катастрофаларға, осоусыларҙың һәләк булыуына килтереү өсөн» ғәйепләнеп, 128-а статьяһы буйынса (яраҡһыҙ продукция сығарыу) һәм 193-17 (властан артыҡ файҙаланыу, ғәмһеҙлек, шулай уҡ РККА-ның етәкселек иткән составы яғынан эшкә һалҡын мөнәсәбәте) 2 йылдан 7 йылға тиклем сроктарға ултыртылалар. С.Худяков 1950 йылда Хыянатсыллыҡта ғәйепләнә һәм атып үлтерелә.

1947 йылдың ғинуарында генерал-полковник Волга буйы хәрби округы ғәскәрҙәренең командующийы В. Н. Гордов, уның урынбаҫары маршал, 1942 йылда генерал-майор дәрәжәһенә тиклем түбәнәйтелгән Г. И. Кулик һәм шул уҡ округтың штаб начльнигы, генерал-майор Ф. Т. Рыбальченко. Улар телефондан һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә ғәйепләнәләр.

1948 йылдың апрелендә СССР-ҙың диңгеҙ флоты министры А. А. Афанасьевтың эше уйлап табыла, МГБ хеҙмәткәрҙәре «АҠШ разведкаһы» хеҙмәткәрҙәре исеменән уны урлайҙар һәм шулай итеп ғәйеп тағыла. Махсус кәңәшмәһе ҡарары буйынса Афанасьевты 1949 йылдың 14 майында 20 йылға төрмәгә хөкөм итәләр

1948 йылда маршал [[Жуков Георгий Константинович|Г. Жуковҡа]] яҡын булған генерал-лейтенант В. В. Крюков һәм генерал-лейтенант К. Ф. Телегин («Трофей эше») ҡулға алыналар. 1951 йылда улар контрреволюцион агитация һәм уғлыҡ өсөн ғәйепләне, һәр береһе 25-әр йылға төрмәгә хөкөм ителә.

1948 йылдың февралендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы признала виновными адмиралдар Н. Г. Кузнецов, Л. М. Галлер, В. А. Алафузов һәм Г. А. Степановтарҙы ғәйепле тип таный. Улар 1942—1944 гйылдарҙа СССР хөкүмәтенең рөхсәтенән тыш [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-ға секретлы һыҙмаларҙы һәм бейек парашют торпедоһының , дистанцион гранатаның, бер нисә корабль артиллерия системалары тасуирламаларын, атыу менән идара итеү схемаларын, шулай уҡ бик күп һанлы йәшерен диңгеҙ карталарын биреүҙә ғәйепләнәләр.

1952 йылдың мартынан алып августҡа тиклем СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы ҡарары менән оҙайлы сроктарға 35 генерал хөкөм ителә, шул иҫәптән 21 генерал һуғыш ваҡытында ҡулға алына, ҡалған 14 генерал һуғыштан һуңғы осорҙа (шул иҫәптән авиация маршалы Г. А. Ворожейкин). Уларҙың күбеһе советтарға ҡаршы агитация алып барыуҙа, ҡайһы берҙәре Ватанға хыянат итеүҙә ғәйепләнә.

Германияның совет оккупация зонаһында немец граждандарын НКВД-ның (МВД) махсус лагерҙарына ултыртыу өсөн оппозицион сәйәси төркөмдәр булдырыуҙа, көнбайыш оккупацион зоналарҙа урынлашҡан ойошмалар менән бәйләнештәр булдырыуҙа шик булыуы ла етә. Был осраҡтарҙа совет енәйәт законының 58-се статьяһы (шпионаж һәм агентура эшмәкәрлеге) ҡулланыла&lt;ref name=&quot;Cornelius129&quot;&gt;Kai Cornelius, Vom spurlosen Verschwindenlassen zur Benachrichtigungspflicht bei Festnahmen, BWV Verlag, 2004, pp.129, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/3830511655 ISBN 3-8305-1165-5]&lt;/ref&gt;. Ҡайһы берҙә Үҙәк Европа илдәре активистары ({{Тәржемәһеҙ 3|Ковач, Бела (политик, 1908)|Бела Ковач|4=Béla Kovács (politician, 1908)}} &lt;span class=&quot;ref-info&quot; title=&quot; Инглиз телендә &quot;style=&quot;font-size:85%; cursor:help; color:#888;&quot;&gt;(инг.)&lt;/span&gt;баш., Шара Кариг, Бельтер төркөмө, Арно Эш) СССР-ға килтерәләләр һәм улар совет судтары һәм Махсу Кәңәшмә хөкөм сығара. Совет хәрби трибуналы ҡарары буйынса Германияла 1952 фальсификацияланған ғәйеп буйынса ССС төрмәһенә коммунист Лео Бауэр һәм Германияның Либераль-демократик партияһының генераль секретары Гюнтер Штемпель оҙатыла.

1947 йылда «Көнбайыш алдында ялағайлыҡҡа» ҡаршы пропагандистик кампания башлана. Уны башлау өсөн СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының корреспондент-ағзаһы Н. Г. Клюева һәм профессор Г. И. Роскин сәбәпсе булалар. Клюева һәм Роскин рак ауырыуынан, уларҙың фекеренсә, бик мөһим препарат уйлап табалар — «КР» (круцин). Юыл асыш менән (ул тейешле кимәлдә тикшерелмәгән була) американдар ҡыҙыҡһыналар һәм китапты сығарыу өсөн берлектәге тикшереүҙәр үткәреү буйынса программа тәҡдим итәләр. Алдан килешеү буйынса (властарҙың рөхсәтенән) 1946 йылдың ноябрендә АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелгән СССР-ҙың медицина фәндәре академияһының академик-секретары В. В. Парин һауылҡ һаҡлау минстры күрһәтмәһе буйынса китаптың ҡулъяҙмаһын һәм препарат менән ампулаларҙы американ ғалимдарына тапшыра. Әммә Сталинға был бик ныҡ оҡшамай.Ҡайтыу менән Парин ҡулға алына һәм «Ватанға хыянат иткән өсөн» 25 йылға хөкөм ителә. &lt;blockquote class=&quot;&quot;&gt;
…7. Тикшереү талаптарына ҡаршылыҡ күрһәткән, үҙҙәрен провокацион тотҡан һәм төрлө ысулдар менән тикшереүҙе оҙайтырға йәки дөрөҫ юлдан тайпылдырырға тырышҡан ҡулға алыныусыларға ҡарата ҡаты һаҡ аҫтында тотоу саралары ҡулланыла.

Атап әйткәндә:

а) йоҡо сәғәттәре кәметелгән һәм туҡланыу һәм башҡа көнкүреш хәжәттәре буйынса насарыраҡ булған ҡатыраҡ режимлы төрмәгә күсереү;

б)бер кешелек камераларға урынлаштырыу;

 в) саф һауала йөрөүҙән, аҙыҡ-түлек тапшырмаларҙан һәм китап уҡыу хоҡуғынан мәхрүм итеү; 

г) карцерға 20 тәлеккә тиклем ултыртыу.
иҫкәрмә: карцерҙа, иҙәнгә беркетелгән бүкәндән һәм түшәк кәрәк-яраҡтарһыҙ карауаттан тыш, башҡа йыһаз булмай; йоҡлау өсөн карауат тәүлегенә алты сәғәткә бирелә; карцерҙа тотолған хөкөм ителгәндәргә тәүлегенә 300 грамм икмәк һәм ҡайнар һыу һәм көнөнә бер таҡыр эҫе аш биреләр; карцерҙа тартыу тыйыла.

8. Тикшереү ваҡытында фашланған һәм оятһыҙ рәүештә үҙҙәренең енәйәттәштәрен фаш итеүҙән баш тартҡан һәм үҙенең енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәттәр бирмәгән шпиондарға, диверсанттарға, террористарға һәм совет халҡының башҡа әүҙем дошмандарына ҡарата ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының 1939 йылдың 10 ғинуарындағы күрһәтмәһе буйынса МГБ органдары тарафынан физик тәьҫир саралары ҡулланыла
&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/pda/power.html?id=2015106 Из доклада министра госбезопасности СССР В. С. Абакумова И. В. Сталину, 1947 г.]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;1948 йылдың 21 февралендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе хөкөм срогы үткәндән һуң һөргөнгә СССР-ҙың алыҫ райондарына ебәреү тураһында» исемле указы сыға. Ошо указға һәм 1948 йылдың 21 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советының «Айырыуса хәтәр енәйәтселәрҙе тотоу өсөн лагерҙар һәм ҡаты режимлы төрмәләр ойоштороу тураһында» исемле ҡарарына ярашлы СССР МГБ-һы Махсус Кәңәшмә ҡарары буйынса хөкөм язаһын үтәгәндән ителгәндән һуң иреккә сығарылған шпиондар, диверсанттар, террористар, троцкистар, уңдар, меньшевиктар, эсерҙар, анархистар, милләтселәр, аҡ эмигранттар һәм башҡа советтарға ҡаршы ойошмаларҙа һәм төркөмдәрҙә ҡатнашыусылар, шулай уҡ «үҙҙәренең советтарға ҡаршы бәйләнештәре һәм дошманлыҡ эшмәкәре буйынса хәүеф тыуҙырған» кешеләр ебәрелә. Бынан тыш, указ буйынса СССР МВД-һы махсус төрмәләрҙән һәм лагерҙарҙан яза сроктары үткәндән һуң һөргөнгә шул уҡ категорияларҙы ебәрергә. Барыһы ошондай тәртип буйынса 52 468 кеше ебәрелә..

Һуғыштан һуңғы осорҙа Прибалтикала һәм көнбайыш Украинала ҡораллы отрядтар барлыҡҡа килә («лесные братья», Украин баш күтәреүселәр армияһы), улар властар менән партизан-террористик көрәш алып баралар. Белоруссияла ошо уҡ ваҡытта һаны буйынса аҙыраҡ Белоруссия азатлыҡ армияһы эш итә. Репрессияларға ошо отрядтарҙың ҡатнашыусылары һәм уларға ярҙам итеүселәре генә түгел, ә уларҙың туғандары ла дусар булалар&lt;ref&gt;[http://goldentime.ru/nbk_13.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121082024/http://www.goldentime.ru/nbk_13.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1949 йылдың 29 ғинуарындағы СССР-ҙың Министрҙар Советының 390—138сс-һанлы ҡарарына ярашлы Прибалтиканан 94 779 кеше депортациялана. Кулактар, бандиттар һәм милләтселәр ғаиләләре менән, ҡораллы бәрелештәрҙә үлтерелгәндәрҙең һәм хөкөм ителгәндәрҙең ғаиләләре, ҡоротҡослоҡ эшен алып барған легалләшкән бандиттар һәм уларҙың ғаиләләре, шулай уҡ бандиттарҙың репрессияланған ярҙамсыларының ғаиләләре һөргөнгә оҙатыла (Оло март депортацияһы).

1949 йылдың 8 февралендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарары буйынса Молдавиянан депортацияға «элекке алпауыттар, эре сауҙагәрҙәр, немец оккупанттарының әүҙем ярҙамсылары, немец полиция органдары менән хеҙмәттәшлек иткән кешеләр, фашистик партиялар һәм ойошмалар ҡатнашыусылары, аҡгвардиясылар, шулай уҡ ошо категорияларҙың ғаиләләре» дусар ителә. Барыһы 35 050 кеше депортациялана («Көньяҡ» операцияһы).

1951 йылда СССР-ҙың көнбайыш республикаларынан 8 576 «Иегова шаһиттары» депортациялана («Төньяҡ» операцияһы).

Һуғыштан һуңғы осорҙа СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында йәшерен йәштәр Сталинға ҡаршы төркөмдәр барлыҡҡа килә («Йәштәр Коммунистик партияһы», «Демократик партия», «Революция эше өсөн көрәш союзы», был төркөмдәр «Ленин принциптарына ҡайтыу» өсөн сығыш яһайҙар. Бындай төркөмдәр дәүләт именлеге органдары тарафынан бик тиҙ арла асыҡла һәм уларҙың ҡатнашыусылары ҡулға алына.

1949 йылда МГБ органдары тарафынан ғалим-геологтарының ҙур төркөмө ҡулға алына, улар Красноярск крайындағы бик бай файҙалы ҡаҙылмалар, төҫлө һәм һирәк металдар (иң беренсе сиратта, уран) ятҡылыҡтарын ҡоротҡосолоҡ маҡсатында йәшереүҙә ғәйепләнелә. Барыһы ла оҙайлы сроктарға хөкөм ителә.

1949 йылдың 13 авгусында ВКП(б)-ның Үҙәк комитетының элекке секретары А. А. Кузнецов, Ленинград өлкә комитетының һәм ҡала комитетының беренсе секретары П. С. Попков, РСФСР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе М. И. Родионов, Ленинград ҡала Советының башҡарма комитеты рәйесе П. Г. Лазутин Ленинград өлкә башҡарма комитетының элкке рәйесе Н. В. Соловьев ҡулға алыналар. 1949 йылдың 27 октябрендә СССР Госпланының элекке рәйесе Н. А. Вознесенский ҡулға алына. Уларҙы «Ленинград партия ойошмаһының Үҙәк Комитетҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыуға һәм айырылыуға, уны партия һәм ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән көрәш терәгенә әүерелдереүгә йүнәлтелгән ҡоротҡослоҡ -емереү эше» алып барған өсөн ғәйепләйҙәр. «Ленинград эше» буйынса ғәйепләнеүселәр 1950 йылдың 30 сентябрендә үлем язаһына хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Барыһы был эш буйынса 214 кеше хөкөм ителә, шулар араһынан 69 кеше төп ғәйепләнеүселәрҙән һәм 145 кеше яҡын һәм алыҫ туғандарынан. 23 кеше атып үлтереүгә хөкөм ителә. Бынан тыш, ике кеше төрмәлә судҡа тиклем вафат була&lt;ref&gt;[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 Ленинградское дело и другие дела генерала Абакумова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021182749/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1299732 |date=2013-10-21 }}&lt;/ref&gt;.

1948 йылдың 12 сентябрендә Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты рәйесе, актёр Соломон Михоэлс Сталин бойороғо буйынса Белоруссия МГБ-һы башлығы Л. Цанаваның дачаһында (Минск тирәһендә) үлтерелә, һуңынан автомобиль фажиғәһе инсценировкаһы үткәрелә&lt;ref name=&quot;ioffe&quot;&gt;''[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BE%D1%84%D1%84%D0%B5,_%D0%AD%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B8%D0%BB_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 Иоффе Э. Г.]'' [http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m05.htm «Новые материалы о гибели Михоэлса»]// Лехаим : журнал. — 2006. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;№ 11 (175)&lt;/span&gt;. — [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 ISSN] [//www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&amp;q=n2:0869-5792 0869-5792]. &lt;small&gt; {a.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;{{sfn|Костырченко|2010|с=153—156}}. 1948 йылдың аҙағында — 1949 йылдың башында ошо ойошманың башҡа ағзалары ла ҡулға алына, улар буржуаз милләтселегендә һәм йәһүд республикаһын Ҡырымда булдырыуҙы планлаштырыу буйынса ғәйепләнәләр.

1949 йылдың февралендә матбуғат йәһүдтәргә ҡаршы «космополиттар» менән көрәш буйынса кампания башлай. 1949 йылдың тәүге айҙарында Мәскәүҙә һәм Лениградта интеллигенция рәтенән йөҙҙәрсә йәһүд ҡулға алына.

Сталино ҡалаһындағы металлургия заводында «инженер-ҡортоҡостар» төркөмө, күпселегендә йәһүдтәр, ҡулға алына һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә. «Мөһим дәүләт серҙәре булған документтарҙы юғалтыу өсөн», 1949 йылдың 21 ғинуарында В. Молотовтың туҡыма сәнәғәте өлкәһендә яуаплы вазифа биләүсе ҡатыны П. Жемчужина, милләте буйынса йәһүд, ҡулға алына һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 5 йылға хөкөм ителә&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;[http://goldentime.ru/nbk_14.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191121081457/http://www.goldentime.ru/nbk_14.htm |date=2019-11-21 }}&lt;/ref&gt;.

1952 йылдың 8 майынан 18 июленә тиклем Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты ағзаларына ябыҡ процесс үткәрелә. Ун өс ғәйепләнеүсе үлем язаһына хөкөм иетә һәм 1952 йылдың 12 авгусында атып үлтерелә, улар менән бергә Сталин исемендәге автомобиль заводынан «иженер-ҡоротҡостар» язалана. Дөйөм алғанда, был эш буйынса 125 приговор сығарыла, улар эсенән 23 кеше үлем язаһына тарттырыла&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 Протокол № 7 заседания Комиссии Политбюро по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х и начала 50-х гг., с приложениями] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021190852/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66196 |date=2013-10-21 }}. Фонд Александра Яковлева. &lt;small&gt;Проверено 29 июня 2013.&lt;/small&gt; &lt;small&gt; 3 июля 2013 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

1951 йылдың октябрендә дәүләт именлеге хеҙмәткәрҙәренең йәһүд милләтле бер нисәүһе ҡулға алына (генералдар Н. И. Эйтингон һәм Л. Ф. Райхман, полковник Л. Л. Шварцман һәм башҡалар). Улар бөтәһе лә ҙур «милләтсе йәһүд заговорын» ойоштороуҙа ғәйепләнәләр. Ул ваҡытта дәүләт именлеге органдарын министр В. С. Абакумов етәкләй, ул 1951 йылдың 12 июлендә тикшереү ваҡытында йәһүд табибы Я. Этигерҙың үлеменә булышлыҡ иткән һәм шуның менән йәһүд милләтселәренең енәйәтсел төркөмөн фашлауға ҡамасауларға маташҡаны өсөн ҡулға алына.

1951—1952 йылдырҙа МГБ-ның яңы еткәселәре Грузия компартияһының ойошма етәкселәренә ҡаршы йүнәлтелгән «мингрель эшен» уйлап сығаралар. Әлеге акция сығышы менән мингрел булған Л. Берияға ҡаршы үткәрелгән, тигән фараз бар.

1951 йылдың июленән алып 1952 йылдың ноябренә тиклем юғары партия етәкселеген дауалаған 9 табип ҡуға алына, уларҙың алтыһы йәһүд милләтле. 1953 йылдың 13 ғинуарында СССР-ҙа бөтә гәзиттәрҙә уларҙың ҡулға алыныуы тураһында баҫылып сыға. Улар «фахшиҙәрсә ауырыуҙарҙың һаулығын ҡаҡшатыуҙа», яңылыш диагноздар ҡуйыуҙа, яңылыш дауалау арҡаһында пациенттарҙы һәләк итеүҙә ғәйепләнәләр. Бынан һуң бөтә илдә, башлыса медицина учреждениелыарында, йәһүдтәрҙе массауи эштән сығарыуҙар башлана. Әммә суд процесына әҙерләк 1953 йылдың мартынла , Сталин үлгәндән һуң, туҡтатыла һәм 1953 йылдың 4 апрелендә СССР МВД-һы «тикшереү һөҙөмтәһендә табиптар ғәҙелһеҙ һәм бер ниндәй нигеҙһеҙ ҡулға алынған, ә күрһәтмәләре ярамаған тикшереү ысулы ярҙамында бирелгән» тип иғлан итә.

«Табиптарҙың эше» Сталин дәүеренең һуңғы репрессив акцияһы була Сталиндың вафатынан һуң репрессиялар башҡаса бер ҡасан да бындай күләмгә етмәй.

== Язалауҙар ==
Ғәйепләнеүселәрҙән һорау алған ваҡытта ҡулға алынғандарға күрһәтмәләр алыу маҡсатында физик тәьҫир ҡулланыуы асыҡлана&lt;ref&gt;[http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» N 0068 4 апреля 1953 г.] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 3 сентября 2017.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20161225060009/http://www.memorial.krsk.ru/DOKUMENT/USSR/530404.htm Архивировано] 25 декабря 2016 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;. Хрущёв «оттепеле» осоронда совет прокуратурһы бер нисә сәйәси процестарҙың һәм төркөм суд эштәренең тикшереүен үткәрә. Бөтә осраҡтарҙа ла тикшереү бик тупаҫ фальсификация булыуын асыҡлай: «таныу күрһәтмәләре» язалау аҫтында алынған. Үҙәк Комитеттың секретары П. Н. Поспелов етәкселегендәге КПСС-тың Үҙәк Комитетының Махсус комиссияһы «законһыҙ репрессиялар факттары'', тикшереү эштәренең фальсификациялары булыуы, ҡулға алынғандарға ҡарата язалауҙар һәм ғазаплауҙар ҡулланыуы» тураһында иғлан итә''. Мәҫәлән, Политбюро ағзаларына кандидат булған Р. Эйхенан һорау алған ваҡытта уның умыртҡа һөйәге һындырыла, ә маршал В. Блюхер Лефортов төрмәһендә бер туҡтауһыҙ туҡмау һөҙөмтәләренән вафат була&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/biograf/blyuher.html Блюхер Василий Константинович]&lt;/ref&gt;.

КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы комиссияһының (Н. М. Шверник комиссияһы) КПСС-тың Үҙәк Комитетына репрессиялар сәбәптәрен тикшереү буйынса эш һөҙөмтәләре тураһындағы ҡулхатына ярашлы үҙәнең ғәйепһеҙлеген иҫбат итергә тырышҡан ҡулға алыныусылар, ҡәғиҙә булараҡ, интектергес язалауҙарға һәм ғазаплауҙарға дусар булғандар.
[[Файл:Delovrachey1.jpg|справа|мини|434x434пкс|Дәүләт именлеге министры Игнатьевтың Сталин исеменә бирелгән аңлатма ҡулхаты:: ''Докладываю Вам, товарищ Сталин, что во исполнение Ваших указаний от 5 и 13 ноября с.г. сделано следующее: …2. К Егорову, Виноградову и Василенко применены меры физического воздействия и усилены допросы их, особенно о связях с иностранными разведками''«. 1952 йылдың 15 ноябре.]]
Уларға ҡарата „стойка“ тип исемләнгән „конвейер һорау алыуҙары“, карцерға ултыртыу, махсус рәүештә әҙерләнгән еүеш, һыуыҡ йәки бик эҫе бүлмәләрҙә тотоу, йоҡонан, ашауҙан, һыуҙан яҙҙырыу, туҡмауҙар һәм башҡа төрлө язалауҙар ҡулланылған. Ҡулхатта шулай уҡ Байкал аръяғы хәрби округы командующийының урынбаҫары комкор Лисковскийҙың хатынан өҙөк килтерелә: ''„…Бик ҡаты, асыу менән, туҡманылар, Ун тәүлек буйы, ғазаплауҙарҙы туҡтамайынса, бер минут та йоҡо бирмәнеләр. Бынан һуң карцерға индерҙеләр… 7-8 -шәр сәғәт тубыҡтарҙа өҫкә күтәрелгән ҡулдар менән тоттолар йәки эйелдереп башты өҫтәл аҫтына тыҡтылар һәм ошо хәлдә мин шулай уҡ 7-8 сәғәт торҙом. Тубыҡтарҙағы тире һыҙырылып сыҡты һәм мин тере иттә торҙом. Был язалауҙарға башҡа, арҡаға һуғыуҙар өҫтәлде''“&lt;ref name=&quot;docs&quot;&gt;[http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад комиссии Шверника // Документы по „Большому террору“]&lt;/ref&gt;.

Шверник комиссияһының ҡулхатында сәйәси тотҡондарҙы язалау һәм ғазаплау СССР-ҙың юғары етәкселеге һәм шәхсән И. В. Сталиндың санкцияһынан ҡулланыуын дәлилләүсе документтар килтерелә. 1939 йылдың 10 ғинуарында, Оло террор тамамланғандан һуң, Үҙәк Комитет исеменән урындарға телеграмма ебәрелә, телеграммаларҙа „НКВД практикаһында физик көсләүҙе ҡулланыу 1937 йылдан алып ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты рөхсәте менән үткәрелеүе“ һәм „артабан практикала физик көсләү ысулы Заковский, Литвин, Успенский һәм башҡалар кеүек ҡәбәхәттәр менән бысратылған булыуына ҡарамаҫтан“, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты „физик көсләү ысулы артабан да ''… асыҡтан-асыҡ һәм ҡоралһыҙланмаған халыҡ дошмандарына ҡарата дөп-дөрөҫ һәм маҡсатҡа тура килгән ысул булараҡ мотлаҡ рәүештә ҡулланырға тейеш''“, тип яҙыла..

Ҡайһы бер осраҡтарҙа конкрет тотҡондарға ҡарата язалауҙар Сталиндың тура күрһәтмәһе буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, 1937 йылдың 13 сентябрендә Ежовҡа ҡулдан яҙылған инструкцияһында Сталин „Уншлихтты Польша агенттарын өлкәләр буйынса (Ырымбур, Новосибирск һәм башҡалар) һатмағаны өсөн туҡмарға кәрәк“ тип талап итә.

4 апреля 1953 г., через месяц после смерти Сталина, вновь назначенный главой министерства внутренних дел Берия подписал приказ № 0068 „О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия“. В нём говорилось:
{{начало цитаты}}
Министерством внутренних дел СССР установлено, что в следственной работе органов МГБ имели место грубейшие извращения советских законов, аресты невинных советских граждан, разнузданная фальсификация следственных материалов, широкое применение различных способов пыток — жестокие избиения арестованных, круглосуточное применение наручников на вывернутые за спину руки, продолжавшееся в отдельных случаях в течение нескольких месяцев, длительное лишение сна, заключение арестованных в раздетом виде в холодный карцер и др.

…Такие изуверские „методы допроса“ приводили к тому, что многие из невинно арестованных доводились следователями до состояния упадка физических сил, моральной депрессии, а отдельные из них до потери человеческого облика.

Пользуясь таким состоянием арестованных, следователи-фальсификаторы подсовывали им заблаговременно сфабрикованные „признания“ об антисоветской и шпионско-террористической работе.

…Приказываю:
1. Категорически запретить в органах МВД применение к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия; в производстве следствия строго соблюдать нормы уголовно-процессуального кодекса.
{{конец цитаты|источник=Приказ министра внутренних дел Союза ССР № 0068 за 1953 год&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml Выставка «1953 год. Между прошлым и будущим». Архивы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924092910/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/stalin_exb/263.shtml |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;}}

СССР Генераль прокурорының элекке ярҙамсыһы Виктор Илюхин Берияның ҡул аҫтында эшләүселәрҙеңтотҡондарҙан законһыҙ күрһәтмәләр алыу өсөн 25 ысулы булған тип белдергән&lt;ref&gt;[http://vesti.az/news.php?id=52580 „Узбекские“ миллионы Гдляна „воевали“ в Нагорном Карабахе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100910191128/http://www.vesti.az/news.php?id=52580 |date=2010-09-10 }}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡтарҙы депортациялау ==
И. В. Сталин хакимлығы осоронда СССР-ҙа этник принцибы буйынса бер нисә депортация үткәрелгән. Ҡайһы бер көнбайыш тикшеренеүселәре депортацияларҙа [[расизм]] сәйәсәтенең сағылышын йәки/һәм этник таҙартыуҙарҙы күрәләр&lt;ref&gt;Eric D. Weitz. Racial Politics without the Concept of Race: Reevaluating Soviet Ethnic and National Purges // Slavic Review. — Vol. 61. — No. 1 (Spring 2002). — PP. 1—29.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;J. Otto Pohl. [https://www.academia.edu/5485897/Soviet_Apartheid_Stalin_s_Ethnic_Deportations_Special_Settlement_Restrictions_and_the_Labor_Army_The_Case_of_the_Ethnic_Germans_in_the_USSR Soviet Apartheid: Stalin’s Ethnic Deportations, Special Settlement Restrictions, and the Labor Army: The Case of the Ethnic Germans in the USSR] // Human Rights Review. — Volume 13. — Issue 2 (June 2012). — PP. 205—224.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA,_%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD Norman M. Naimark]. Soviet Deportation of Chechens—Ingush and Crimean Tatars // Ibidem. Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe. — Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 2001. — PP. 85—107.&lt;/ref&gt;

=== 1930-сы йылдар аҙағындағы депортациялар ===
1930-сы йылдарҙа СССР-ҙың сик буйы зоналарынан ҡайһы бер милләттәр кешеләре йәшәгән урынынан ҡыуыла, башлыса — СССР өсөн ул ваҡытта сит ил кешеләре булғандар (румындар, кореялылар, латыштар һәм башҡалар).

* 28 апрель 1936 йыл — Украина сик буйы зонаһынан Ҡаҙағстанға 70 мең поляк һәм немецты күсереү тураһында Совнарком ҡарары;
* 17 декабрь 1936 йыл — ҡайһы бер кешеләрҙе Әзербайжандан Иран ҡыуыу тураһында Совнарком ҡарары;
* 9 ғинуар 1937 йыл — Баҡынан һәм Әзербайжан сик буйынан 2500 Иран подданныйҙарын, 700 «контрреволюцион элементтарын» сығарыу буйынса директива НКВД-ның директиваһы.һәм 1936 йылдың 17 декабрендәге Совнарком ҡарары;
* 21 август 1937 йыл — кореялы халҡын Алыҫ көнсығыш сик буйы райондарынан сығарыу тураһында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙар Советы ҡарарҙары;
* 28 сентябрь 1937 йыл — Алыҫ Көнсығыштағы кореялылар (яҡынса 170 мең кеше) Урта Азияға депортациялау тураһында Сталиндың бойороғо&lt;ref name=&quot;lankov&quot;&gt;''Ланьков А.'' [http://lankov.oriental.ru/d25.shtml Корейцы СНГ: страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626150456/http://lankov.oriental.ru/d25.shtml |date=2012-06-26 }} // Сеульский вестник. — 2002.&lt;/ref&gt; Корея уҡыу йорттары ябыла, ә кореялылар үҙҙәре хоҡуҡтарында етди сикләүҙәргә дусар булалар. Шулай итеп, тәүге тапҡыр совет тарихында ниндәйҙер билдәле этник төркөмөнә ҡарағанлыҡ үҙенән-үҙе яза биреү өсөн етәрлек нигеҙ була . Беренес ҡышты уларға ашығыс рәүештә төҙөлгән ер өйҙәрендә үткәрергә тура килә, бында күп балалар һәм ҡарттар үлә (имсәк балаларҙың өстән бер өлөшө беренсе ҡышты сыға алмай);
* 11 октябрь 1937 йыл — курдтарҙы Әзербайжан сик буйынан Ҡаҙғстанға депортациялау тураһында НКВД директиваһы;
* 10 июнь 1938 йыл — ҡытайҙарҙы Алыҫ Көнсығыштан Синьцзянға депортациялау;
* 23 апрель 1939 йыл — курдтар, әрмәндәр һәм төрөктәр Әзербайжандан Ҡаҙағстаға күсерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2006/0235/biblio03.php СТАЛИНСКИЕ ДЕПОРТАЦИИ. 1928—1953]&lt;/ref&gt;

Депортациялар күләме Икенсе донъя һуғышы башланғандан Польшаның бер нисә өлкәһен (Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия), Бессарабиягы, шулай уҡ Прибалтика дәүләттәре — Латвия, Литва һәм Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң арта. Был депортациялар милли критерийы буйынса түгел, ә социаль критерийы буйынса үткәрелә һәм, иң тәүге нәүбәттә, иҫке администрацияларҙың чиновниктарына, хәрбиҙәргә, диндарҙарға, шулай уҡ социаль яҡтан әүҙем төркөмдәр (мәҫәлән, студенттар) йүнәлдерелә.

=== 1941—1944 йылдарҙағы халыҡтар депортацияһы ===
[[Файл:Stalin-repressions-kalmyk-Tomsk.jpg|мини|200x200пкс|Ҡалмыҡ халҡынан Томскиҙа ҡуйылған «Сталин репрессиялары ҡорбандарына» мемориалы.]]
1941 йылдың 28 авгусында Волга буйы немецтарының милли автономияһы бөтөрөлә, ә улар үҙҙәре Ҡаҙаҡ ССР-ы территорияһына оҙатыла. 1942—1944 гйылдарҙа бер нисә башҡа халыҡтарҙың депортациялары үткәрелә. Мәҫәлән: ингерманланд финдары, ҡалмыктар, [[чечендар]], [[ингуштар]], ҡарасәйҙәр, балҡарҙар, [[Ҡырым татарҙары]], [[нуғайҙар]], төрөк-месхетинецтар, понтий гректары. Депортацияның рәсми сәбәптәре массауи дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм ошо халыҡтарҙың байтаҡ өлөшөнөң советтарға ҡаршы ҡораллы көрәше тип күрһәтелә&lt;ref&gt;[http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm Письмо Берии к Сталину 10 мая 1944 года № 424/б] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530100258/http://vif2ne.ru/nvk/forum/archive/1498/1498956.htm |date=2008-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

1944 йылда ГОКО-ның 5984сс-һанлы ҡарары буйынса Ҡырым АССР-ы территорияһынан болгарҙар, гректар һәм әрмәндәр депортациялана&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;Социальные потрясения в судьбах народов: на примере Армении, Г. Хомизури, Интеллект, 1997 с. 161&lt;/ref&gt; Был халыҡтарҙың вәкилдәре Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан халыҡтар депортацияға дусар ителә&lt;ref&gt;Рефик Музафаров. Крымскотатарская Энциклопедия. Симферополь, 1995&lt;/ref&gt;.

=== 1940—1950 йылдарҙағы депортациялар ===
Прибалтика республикаһынан һәм Молдавиянан иң күләмле депортациялар 1949 йылда үткәрелә. 25 марттан башлап бер нисә көн дауамында Эстониянан — 20 000-дән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 Estonian Embassy in Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000152/http://www.estemb.ru/estonija/istorija/aid-226 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt;, Латвиянан — 42 000-ҙән ашыу кеше&lt;ref&gt;[http://www.am.gov.lv/ru/latvia/history/History-of-Occupation/briefing-paper4/ Министерство иностранных дел Латвийской Республики: Советские массовые депортации из Латвии]&lt;/ref&gt;, Литванан — яҡынса 32 000 кеше депортациялана. 1949 йылдың 6 — 7 июлендә Молдавиянан 11 293 ғаилә, йәғни 35 050 кеше һөрөлә.

Әрмән ССР-ының әзербайжан халҡының депортацияһы 1947—1950 йылдарҙа 1947 йылдың 23 декабрендәге СССР-ҙың Министрҙар Советы Президиумының «Колхозсыларҙы һәм башҡа әзербайжан халҡын Әрмән ССР-ынан Әзербайжан ССР-ының Кура-Араксы уйһыулығына күсереү» исемле 4083-сө һанлы ҡарарына ярашлы үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.hrono.info/dokum/194_dok/19480310azer.html Постановление N: 754 Совета министров СССР «О мероприятиях по переселению колхозников и другого азербайджанского населения из Армянской ССР в Кура-Араксинскую низменность Азербайджанской ССР» от 10 марта 1948 г. Москва, Кремль]&lt;/ref&gt; Өс этапта барыһы 100 мең кеше күсерелә: 10 000 кеше — 1948 йылда, 40 000—1949 йылда, 50 000—1950 йылда&lt;ref&gt;http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090927201826/http://monderusse.revues.org/docannexe4079.html |date=2009-09-27 }} стр.188, Арсений Саппаров, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk — According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages: 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950.29&lt;/ref&gt;

1948—1949 йылдарҙа тиҫтәләрсә репатриант әрмәндәр, шулай уҡ Совет Әрмәнстанының ерле халҡы депортациялана.

1949 йылда Алтай крайына СССР-ҙың көньяҡ төбәктәренән әрмән халҡы күсерелә&lt;ref&gt;http://elibrary.ru/item.asp?id=15784453 Н. Аблажей — ДЕПОРТАЦИЯ АРМЯН В АЛТАЙСКИЙ КРАЙ В 1949 Г., 2011&lt;/ref&gt;.

== Репрессиялар һәм антисемитизм ==
Йәһүд энциклопедияһы фекеренсә, 1930 йылдларҙың уртаһынан башлап (хатта иртәрәк тә) репрессияларҙың маҡсаты йылдан-йыл антисемитлыҡ яғынан көсәйә һәм Сталиндың һуңғы йылдарында үҙенең апофеозына етә&lt;ref name=&quot;kee1922&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15416|Евреи в Советском Союзе в 1922–41 гг.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kee1945&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15418|Евреи в Советском Союзе в 1945-53 гг.}}&lt;/ref&gt;.

1948—1953 йылдарҙа сәйәси репрессиялар ҡайһы бер осраҡтарҙа, күп кенә сығанаҡтар баһалауынса, антисемит характерҙа була. Улар араһында — Соломон Михоэлсты үлтереү, космополитизм менән көрәш кампанияһы,Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеттың эше, табиптар эше һәм башҡалар.

== Фәнгә баҫым яһау ==
Сталин осоронда бөтә ғилми тармаҡтарға баҫым яһала һәм тыйыла, ә күп кенә күренекле ғалимдарға, инженерҙарға һәм табиптарға ҡаршы һөсләү ойошторола&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{книга
 |автор         = Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л.
 |заглавие      = Черная книга коммунизма
 |оригинал      = Le Livre Noir du Communisme
 |место         = {{М}}
 |издательство  = «Три века истории»
 |год           = 2001
 |страниц       = 864
 |страницы      = 12
 |isbn          = 2-221-08-204-4
}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;. Ҡайһы бер кампанияларҙа антисемитизм элементтары күҙәтелә&lt;ref name=&quot;Костырченко&quot;&gt;Геннадий Костырченко. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_7.html Тайная политика Сталина. Власть и антисемитизм.]&lt;/ref&gt;. теге йәки был кимәлдә идеологик ҡыҫылыш физика&lt;!-- {{fact}}--&gt;, химия&lt;ref name=&quot;sonin&quot;&gt;{{статья
 |автор            = Сонин А. С.
 |заглавие         = Печальный юбилей одной кампании
 |ссылка           = http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |язык             = ru
 |издание          = [[Вестник Российской академии наук|Вестник РАН]]
 |тип              = 
 |год              = 1991
 |том              = 61
 |номер            = 8
 |страницы         = 96—107
 |archiveurl       = https://web.archive.org/web/20100505130538/http://russcience.euro.ru/papers/son91vr2.htm
 |archivedate      = {a
}}&lt;/ref&gt;, астрономия&lt;ref&gt;[[Смирнов, Владимир Александрович (астроном)|Смирнов В. А.]] Астрономия на крутых поворотах XX века. — Дубна: Феникс, 1997&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.allkriminal.ru/archives/411 Астрономия под гнётом репрессий]&lt;/ref&gt;, тел ғилеме (лингвистика)&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Alpatov&quot;&gt;''Алпатов В. М.'' История одного мифа. Марр и марризм. — {{М}}, 1991.&lt;/ref&gt;, статистика&lt;ref&gt;Дэвид, С. Зальцбург, ''Как статистика перевернула науку в XX веке'', Owl Books, 2001, ISBN 0-8050-7134-2, [https://books.google.com/books?id=ej9xytYdkyAC&amp;pg=PA147&amp;dq=lady+with+tea+soviet+statistics&amp;as_brr=3&amp;ei=6FwMR7-yPIP06wLAy6DUCQ&amp;sig=lFxEvOOxaGPB-mRsiVuhbJoENO8#PPA148,M1 Google Print, — стр. 147—149.]&lt;/ref&gt;, әҙәбиәт ғилеме&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, философия&lt;ref&gt;[http://iph.ras.ru/institute.htm Об Институте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310203343/http://iph.ras.ru/institute.htm |date=2010-03-10 }}&lt;/ref&gt;, социология&lt;ref name=&quot;eaw8-9&quot;&gt;Элизабет Анн Вайнберг, ''Развитие социологии в Советском Союзе'', Тэйлор &amp; Френсис, 1974, ISBN 0-7100-7876-5, [https://books.google.com/books?id=RXwOAAAAQAAJ&amp;pg=PA8&amp;vq=sociology+disappeared&amp;dq=sociology+%22Soviet+Union%22&amp;lr=&amp;as_brr=3&amp;source=gbs_search_s&amp;cad=0 Google Print, — стр. 8—9.]&lt;/ref&gt;, демография&lt;ref name=&quot;demo1&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/tema01.php Время большой лжи]&lt;/ref&gt;, иҡтисад&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;, генетика&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[Лорен Грэхэм]]
 |часть         = Лысенкоизм после 1948 г. Глава IV. Генетика
 |заглавие      = Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе
 |ссылка        = http://scepsis.ru/library/id_800.html
 |издание       = 
 |ответственный = 
 |место         = {{М}}
 |издательство  = Политиздат
 |год           = 1991
 |страницы      = 
 |страниц       = 480
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;, педология&lt;ref name=&quot;blim&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Блюм, Арлен Викторович|Блюм А. В.]]
| заглавие      = Советская цензура эпохи большого террора
| ссылка        = http://www.index.org.ru/censor/297blum.html
| автор издания = 
| издание       = [[Индекс/Досье на цензуру]]
| тип           = журнал
| место         = 
| издательство  =
| год           = 1997
| выпуск        = 
| том           = 
| номер         = 2
| страницы      = 
| issn          = 18133541
}}&lt;/ref&gt;,тарих&lt;ref name=&quot;nekrich&quot;&gt;{{статья
| автор         = [[Некрич, Александр Моисеевич|Некрич А. М.]]
| заглавие      = Отрешись от страха
| ссылка        = http://vivovoco.astronet.ru/VV/THEME/STOP/NEKRITCH.HTM
| издание       = [[Нева (журнал)|Нева]]
| тип           = журнал
| место         = {{М}}
| издательство  = 
| год           = 1995
| номер         = 6
| страницы      = 
| isbn          =}}&lt;/ref&gt; һәм кибернетика кеүек дисциплиналарға ҡағыла. ЦУНХУ-ның алдынғы демографтары&lt;ref name=&quot;demo1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.library.yale.edu/slavic/microform/census3739.html Microform Collection: The all-union population census, &amp;#91;1937 and&amp;#93; 1939]&lt;/ref&gt; ҡулға алыналар һәм Сталинға 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре оҡшамағандан һуң атып үлтереләләр&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0275/nauka01.php Демоскоп-Weekly, № 275—276. — 5-18.02.2007.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Волков А. Г.'' [http://demoscope.ru/weekly/knigi/polka/gold_fund08.html Перепись населения 1937 года: вымыслы и правда]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Кваша А.'' Цена побед / А. Кваша // СССР: демографический диагноз / сост. В. И. Мукомель. — {{М}}: Прогресс, 1990. — С. 241—251.&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;sv&quot;&gt;[http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html Руководитель Центра демографии и экологии человека Анатолий Вишневский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219111421/http://www.svobodanews.ru/content/transcript/1602745.html |date=2012-02-19 }}&lt;/ref&gt; .

== Сталин репрессиялары масштабының баһалары ==
Репрессиялар масштабтары буйынса баһалар башлыса «репрессиялар» һәм «репрессиялар ҡорбандары» билдәмәләрен төрлөсә аңлау һәм тикшеренеүселәрҙең ҡулына эләккән документтарҙа ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы менән бәйле&lt;ref name=&quot;rogin&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit01.php О масштабе политических репрессий в СССР при Сталине: 1921—1953]&lt;/ref&gt;. Төрлө тикшеренеүселәр репрессиялар ҡорбандарын ошондай категорияларға бүләләр:

* «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәр генә (башлыса 58-й статья буйынса) (Земсков, Воронцов);
* өҫтәп бөтә хөкөм ителгәндәр, шулай уҡ махсус поселениеларға һөрөлгән крәҫтиәндәр, репрессияланған халыҡтар индерелә (Охотин, Рогинский);
* өҫтәп ҡайһы бер енәйәт статьялары буйынса үтә ныҡ ҡаты хөкөмдәр ҡорбандары («башаҡтар тураһында закон», прогулдар буйынса һәм башҡалар);
* лагерҙарҙағы, колонияларҙағы һәм махсус поселениеларҙағы, шулай уҡ һөргөн ауылдарына ебәрелгәндәрҙең, һөргөнгә ебәрелгән кешеләрҙең һәм һөрөлгәндәрҙең дөйөм һаны иҫәпләнә (Вишневский&lt;ref name=&quot;Общее число репрессированных&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Общее число репрессированных]&lt;/ref&gt;) йәки судтар тарафынан хөкөм ителгән дөйөм һаны; Попов&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/analit02.php Война с народом. Этапы государственного террора в России]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в Советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;, Цаплин&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2003/0103/arxiv02.php Статистика жертв сталинизма в 30-е годы]&lt;/ref&gt;) һәм килеп сыҡҡан үтә ҙур һандар дәүләттең репрессив сәйәсәтенең масштабын билдәләйҙәр.

Теге йәки был граждандарҙы репрессияланғандарҙың дөйөм һанына индереү өсөн төп критерийы булып ҡулланылған репрессияларҙың нигеҙһеҙлелеге тора. Суммарные оценки А. Вишневскийҙың дөйөм һандары буйынса бөтә категориялар буйынса 25—30 млн оҙайлы сроктарға хөкөм ителгән репрессияланғандар тәшкил итә .

Барыһы совет осоронда, халыҡ-ара «Мемориал» ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, репрессияланғандарҙың һаны 11—12 миллиондан 38—39 миллион кешегә тиклем тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated20131129-2&quot;&gt;[http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/696621-echo/#element-text Председатель правления международного правозащитного общества «Мемориал» Арсений Рогинский в программе «Именем Сталина». Сталинизм: цифры и мифы]&lt;/ref&gt;. Уларҙан:

* 4,5 — 4,8 млн кеше сәйәси мотивтар буйынса хөкөм ителгән, шул иҫәптән яҡынса 1,1 млн кеше атып үлтерелгән, ҡалғандары ГУЛАГ-ҡа эләккән;
* 6,5 миллион дә кәм түгел кеше 1920 йылдан алып (ул ваҡытта 5 казак станицаһынан 9 мең ғаилә депортациялана (45 мең кеше) 1951—1952 йылдарҙағы депортацияға тиклем дусар булған);
* яҡынса 4 миллион кеше 1918 йылғы Конституция буйынса һайлау хоҡуҡтарҙан мәхрүм ителгәндәр (миллиондан ашыу) һәм 1925 йылғы ҡарары буйынса (был категорияға ғаилә ағзалары инә);
* яҡынса 400—500 мең кеше төрлө указдар һәм ҡарарҙар нигеҙендә репрессияланған;
* 6—7 миллион 1932—1933 йылдарҙағы аслыҡтан һәләк булғандар;
* 17 961 мең кеше хеҙмәт указдары ҡорбандары (1940 йылдың 26 июнендә сығарылған, [[1956 йыл]]да юҡҡа сығарылған).

=== Контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны ===
[[1954 йыл]]дың февралендә КПСС-тың Үҙәк Комитетының Беренсе секретары [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущёвтың]] исеменә СССР-ҙың Генераль прокуроры Р. Руденко, СССР-ҙың эске эштәр министры С. Круглов һәм СССР-ҙың юстиция министры К.Горшенин ҡул ҡуйған белешмә әҙерләнә, белешмәлә1921 йылдан алып 1954 йылдың 1 февраленә тиклем контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе хөкөм ителгәндәрҙең һаны бирелә. белешмәгә ярашлы, ошо соср эсендә НКВД Коллегияһы, НКВД «тройкалары», Махсус кәңәшмә, Хәрби Коллегияһы, судтар һәм хәрби трибуналдар тарафынан 3 777 380 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына 642 980 кеше хөкөм ителгән, лагерҙарға һәм төрмәләргә 25 йылға һәм унан кәмерәк срокка ултыртыу — 2 369 220 кеше хөкөм ителә, һөргөнгә һәм ҡыуыуға — 765 180 кеше хөкөм ителгән&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;&gt;В. Н. Земсков [http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html ГУЛАГ (историко-социологический аспект)] «Социологические исследования» 1991, N.6 С.10-27; 1991, N.7. С.3-16&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;litvin&quot;&gt;Алексей Литвин [http://www.infran.ru/vovenko/60years_ww2/demogr7.htm РОССИЙСКАЯ ИСТОРИОГРАФИЯ БОЛЬШОГО ТЕРРОРА]&lt;/ref&gt;.

СССР МВД-һының махсус бүлегенең 1921—1953 йылдарҙағы осорҙа ҡулға алынғандарҙың һәм хөкөм ителгәндәрҙең һаны тураһында (1953 йылдың 11 декабрендә МВД-ның архив бүлеге начальнигы Павлов ҡул ҡуйған) белешмәгә ярашлы '' 1921—1938 йылдарҙа ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД эштәре буйынса һәм 1939 йылдан 1953 йылдың уртаһына тиклем контрреволюцион енәйәттәр өсөн суд һәм судтан тыш органдары тарафынан '' 4 060 306 кеше хөкөм ителгән, шул иҫәптән үлем язаһына — 799 455 кеше, лагерҙарҙа һәм төрмәләрҙә тотолоуға — 2 631 397 кеше, һәргәнгә һәм ҡыуыуға — 413 512 кеше һәм «башҡа сараларға» — 215 942 кеше. Был документҡа ярашлы, бөтәһе 1921—1938 йылдарҙа 4 835 937 кеше ҡулға алынған (к/р — 3 341 989,башҡа енәйәттәр — 1 493 948) шул иҫәптән хөкөм ителгән 2 944 879, шул иҫәптән үлем язаһына 745 220. 1939—1953 йылдарҙа к/р өсөн хөкөм ителгән — 1 115 247, шул иҫптән үлем язаһына 54 235 (шул иҫәптән 23 278 1942 йылда)&lt;ref&gt;ГУЛАГ: Главное управление лагерей. 1918—1960. Под ред. акад. А. Н. Яковлева; сост. А. И. Кокурин, Н. В. Петров.
М.: МФД, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pavlovdocument&quot;&gt;РЕАБИЛИТАЦИЯ: ПЕРВЫЕ ГОДЫ Документ № 3 [http://www.idf.ru/documents/info.jsp?p=21&amp;doc=55698 Справки спецотдела МВД СССР о количестве арестованных и осуждённых органами ВЧК — ОГПУ — НКВД СССР в 1921—1953 гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ussrsystem&quot;&gt;[http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Пенитенциарная система в СССР. ВЧК — ОГПУ — НКВД — МВД] &lt;span class=&quot;ref-info&quot;&gt;(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html ''история''])&lt;/span&gt;. &lt;small&gt;Проверено 6 января 2009.&lt;/small&gt; &lt;small&gt;[https://web.archive.org/web/20080311080150/http://publicist.n1.by/articles/repressions/repressions_organy1.html Архивировано] 11 марта 2008 года.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Расхождение между данными справки Павлова и данными справки, направленной Хрущёву, могут быть частично объяснены тем, что на подлиннике справки Павлова, хранящейся в Государственном архиве Российской Федерации (ГАРФ), к цифре 2 945 тыс. (количество осуждённых за 1921—1938 гг.) неизвестной рукой карандашом сделано примечание: «30 % угол. = 1 062» — то есть произвольно было сочтено, что 30 % всех осуждённых с 1921 г. по 1938 г. по делам ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД составляют уголовники (следует также указать, что 30 % от 2 945 тыс. составляет 884 тыс., а не 1062 тыс.)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;koposov&quot;&gt;Николай Копосов [http://hro1.org/node/613 К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }} 11/12/2007&lt;/ref&gt;.

Төрлө тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса 1930 йылдан 1953 йылға тиклем сәйәси ғәйепләүҙәр буйынса 3,6 миллиондан 3,8 миллионға тиклем кеше хөкөм ителгән, уларҙан атып үлтерелгән 748 меңдән 786 меңгә тиклем&lt;ref name=&quot;demoscope313&quot;&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema02.php «Высшая мера наказания»]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. В. Лунеев. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/analit02.php Статистика политических репрессий]&lt;/ref&gt;. Атып үлтереүҙәр пигы «оло террор» йылдарына тура килә: 682—684 мең кеше атып үлтерелә.

''Барыһы 1918—1953 йылдарҙа'', СССР-ҙың КГБ өлкә идаралыҡтары мәғлүмәттәре буйынса ([[1988 йыл]]да үткәрелгән), '' ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ органдары тарафынан '' 4 308 487 кеше ҡулға алынған, шул иҫәптән 835 194 атып үлтерелгән.

Сәйәси репрессияларға дусар булғандарҙың дөйөм һанын баһалауҙа «контрреволюцион енәйәттәр» өсөн хөкөм ителгәндәрҙе генә иҫәпкә алырға ярамай, тигәнярайһы уҡ нигеҙле фекер бар. Репрессияларғадусар ителгән ғаилә ағзалары документтар буйынса &quot;социаль яҡтан хәүефле&quot;йәки «социаль яҡтан зыянлы элементтар» хәкәм ителгәндәр булыуы мөмкин («контрреволюцион енәйәт» өсөн түгел). был категорияларға сәйәси мотивтар буйынса репрессияланған башҡа кешеләр ҙә индерелгән. Бынан тыш, бындай репрессияларҙың рәсми статистикаһы бер нисек тә тулы була алмай. сөнки бер ниндәй ҙә статистикаға индерелмәгән массауи язалауҙар булған, мәҫәлән, Катынь атып үлтереүе (21 857 кеше).

=== Депортацияланғандар ===
Иң яңы историография мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1950-е йылдарҙа барыһы 6 миллион кешенән 6,4 миллион кешегә тиклем депортацияланған; юлда һәм һөргөндә яҡынса 1,2 миллион кеше һәләк булған, йәғни яҡынса һәр бишенсе кеше&lt;ref&gt;[https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia ''Кропачев С. А.'' Новейшая отечественная историография о масштабах политических репрессий в 1937—1938 годах. // Российская история. — № 1. — 2010. — C. 166—172.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603064008/https://sites.google.com/site/humanitext/home/novejsaa-otecestvennaa-istoriografia |date=2016-06-03 }}&lt;/ref&gt;

Демограф Анатолий Вишневскийҙың архив документтарына нигеҙләнгән мәғлүмәттәре буйынса, 1930—1953 йылдарҙа депортацияланған халыҡтың һаны 6,4 миллиондан да кәм булмаған (шул иҫәптән раскулачиваниеға эләккән крәҫтиәндәр, милли депортациялар һәм башҡалар)&lt;ref name=demoskopekulak&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema04.php «Кулацкая ссылка» и депортации]&lt;/ref&gt;.

=== Совет репрессив сәйәсәтенең масштабтары тураһында статистика мәғлүмәттәре ===
Юғары судтың 1958 йылғы йыйынтығында хәрби осор указдары буйынса 17,96 млн хөкөм ителеүселәр тураһында әйтелә, улар эсенән 22,9 %, йәки 4113 мең, иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителгән, ә ҡалғандары — штрафтарға йәки холок төҙәтеү-хеҙмәт эштәренә. Улар араһынан сәйәси репрессиялар ҡорбандарына 1941 йылдың 6 июлендәге Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы һуғыш ваҡытында халыҡ араһында шомланыу тыуҙырыусы ялған хәбәрҙәр таратыу өсөн хөкөм ителгәндәрҙе индереп була. Әлеге указдар буйынса 15,75 млн кеше рөхсәттһеҙ эштән китеү өсөн (рөхсәтһеҙ эш урынын алмаштырыу күп кенә эшләүселәр категорияларына һуғыштан һуң да)&lt;ref&gt;[http://hro1.org/node/613 Николай Копосов. К оценке масштаба сталинских репрессий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181116085435/https://hro1.org/node/613 |date=2018-11-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.a-z.ru/women_cd2/12/18/i80_371.htm Указ Президиума Верховного Совета СССР «Об ответственности за распространение в военное время ложных слухов, возбуждающих тревогу среди населения»]&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, байтаҡ кеше аслыҡ шарттарында ваҡ урлауҙар өсөн төрмәгә ҙур срокка ултыртыуға һәм хатта атып үлтереүгә хөкөм («Башаҡ тураһында Закон»)&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php Лагеря, колонии и тюрьмы], Демоскоп Weekly, 10 — 31 декабря 2007&lt;/ref&gt;.

«Мемориал» ойошмаһы башлығы Арсений Рогинский баһаһы буйынса, всего за период 1918—1987 осоро эсендә 7 млн 100 мең кеше, шул иҫәптән сәйәси мотивтар буйынса, ҡулға алына&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2015-12-07|title = Арсений Рогинский о молчании историка|url = http://www.memo.ru/d/124360.html|publisher = www.memo.ru}}&lt;/ref&gt;.

Тарихсы В. П. Попов баһаһы буйынса, 1923—1953 йылдарҙағы сәйәси ауыр енәйәтсел эштәр өсөн хөкөм ителгәндәрҙең дөйөм һаны
40 миллиондан да кәм булырға тейеш түгел. Уның фекеренсә, әлеге баһа «бик яҡынса һәм ныҡ ҡына кәметелгән, әммә репрессив дәүләт сәйәсәтенең масштабтарын ярайһы уҡ сағылдыра… Әгәр халыҡтың дөйөм һанынан енәйәт эштәренә аҙ һәләтле булған 14 йәшкә тиклемгеләрҙе һәм 60 йәштән олораҡтарҙы алып ташлаһаң, бер быуын йәшәү сиктәрендә — 1923 йылдан 1953 йылға тиклем— йәмғиәттең һәр өсөнсө эшкә яраҡлы ағзаһы хөкөм ителгәне асыҡлана». РСФСР-ҙа ғына дөйөм судтар тарафынан 39, 1 млн кешегә ҡарта хөкөм сығарылған, шул уҡ ваҡытта төрлө йылдарҙа реаль сроктарға 37-нән 65 % -ҡа тиклем хөкөм ителгән (НКВД яғынан репрессияға дусар булғандарҙы, приговорһыҙ, лагерҙарҙа Юғары, край һәм өлкә судтарының һәм даими сессияларының суд коллегиялары енәйәт эштәре буйынса, хәрби трибуналдарҙың приговорһыҙ, һөрөүгә ебәрелгәндәрһеҙ, һөрөлгән халыҡтарһыҙ һәм башҡаларҙы индәрмәйенсә)&lt;ref&gt;Попов В. П. Государственный террор в советской России, 1923—1953 гг. (источники и их интерпретация) // Отечественные архивы. 1992, № 2, с. 26. [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema03.php]&lt;/ref&gt;.

Анатолий Вишневскийҙың мәғлүмәттәре буйынса, «СССР граждандарының иректән мәхрүм ителгән йәки аҙмы-күпме оҙайлы сроктарға иректән сикләүгә дусар ителгәндәрҙең дөйөм һаны» (лагерҙарҙа, махсус поселениеларҙа һәм башҡалар) 1920-сы йылдарҙың аҙағынан 1953 йылға тиклем « 25-30 миллион кешенән дә кәм түгел тәшкил итә»(йәғни, СССР-ҙың Енәйәт Кодексының бөтә статьялары буйынса, шул иҫәптән махсус поселениеларға һөрөлгәндәр)&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema05.php Оценка общего числа репрессированных на demoscope.ru (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)]&lt;/ref&gt;. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Земсковҡа һылтанған «1934—1947 йылдарҙа ғына лагерҙарға (ҡасҡындарҙы һанамағанда) 10,2 млн кеше килтерелә». Әммә Земсков үҙе яңы килгән контингент тураһында яҙмай, ә ГУЛАГ лагерының дөйөм халҡы тураһында яҙа&lt;ref&gt;http://www.hrono.ru/statii/2001/zemskov.html&lt;/ref&gt;, йәғни, был һанға яңы килгәндәр ҙә, сроктарын тултырғандар ҙа инә.

Репрессиялар һөҙөмтәһендә үлеүселәрҙең һаны буйынса атып үлтерелгәндәрҙе лә, төрмәләрҙә йәки лагерҙарҙа үлгәндәрҙе лә индерергә кәрәк.
Тарихсы В. Н. Земсковтың һанауҙарынса, 1934 йылдың 1 ғинуарынан алып 1947 йылдың 31 декабренә тиклемге арауыҡта ГУЛАГ холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарында 963 766 хөкөм ителгәндәр үлгән, әммә был һан эсендә енәйәт эштәре өсөн хөкөм ителгәндәр ҙә&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;. Әммә демограф һәм социолог А. Г. Вишневский һәм тағы ла бер нисә тикшеренеүсе был мәғлүмәттәр менән риза түгел&lt;ref name=deadcount&gt;[http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema06.php «Демографические потери от репрессий»] (электронная версия бюллетеня «Населения и общество»)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;&gt;{{cite web|url=http://ecsocman.hse.ru/data/778/937/1219/015Maksudov.pdf|title=О ПУБЛИКАЦИЯХ В ЖУРНАЛЕ «СОЦИС»|author=С. Максудов|издатель=ecsocman.hse.ru|date=1995|accessdate=2013-08-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор= Евгений Федорович Кринко, Сергей Александрович Кропачев|заглавие=Масштабы сталинских репрессий в оценках советских и современных российских исследователей|ссылка=http://bg.sutr.ru/journals_n/1356460361.pdf|автор издания= |место=Ростов-на-Дону|издательство=Институт социально-экономических и гуманитарных исследований Южного научного центра РАН, Россия|год=2012|выпуск=Былые годы|номер=№ 4 (26)}}&lt;/ref&gt;.

Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1930—1953 йылдарҙа бөтә төрмәләрҙә 1,76 млн кеше үлгән&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр статистикала лагерҙарҙа үлем буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар булыуын билдәләйҙәр&lt;ref name=&quot;Цаплин&quot;&gt;''Цаплин В. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов]&lt;/ref&gt;. А. Г. Вишневский иҫәпләүенсә, төрмөлөрҙә һөм һөргөндә генә үлгәндәрҙең һәм үлтерелгәндәрҙең һаны 4-6 млн тәшкил итә&lt;ref name=&quot;deadcount&quot;/&gt;.

Үрҙә күрһәтелгән һандарҙы килтереүселәр йыш ҡына архив мәғлүмәттәрен шик аҫтына ҡуя. Мәҫәлән, ГУЛАГ халҡы һанының үҙгәреше таблицаһында бер сәйер графа бар -«прочая убыль». С. Максудов фаразлауынса, «башҡа төрлө кәмеү» аҫтында хөкөм ителгәндәрҙе лагерҙарҙа юҡҡа сығарыуҙы аңлата&lt;ref name=&quot;Максудов&quot;/&gt;. Икенсе яҡтан, В. Н. Земсков раҫлауынса, лагерҙарҙа һәм ҡасырға маташҡандар «ҡан әйләнеше ауырыуҙарынан үлгәндәр» тип иҫәпләнгәндәр, ә графа үҙе лагерь начальствоһы эшләгән ялған яҙмаларҙы&lt;ref name=&quot;Zemskov2&quot;&gt;В. Н. Земсков. [http://scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР]&lt;/ref&gt;. Әммә был графа буйынса һан ҙур булмаған — йылына бер нисә мең, ҡайһы берҙә күберәк.

Репрессияларҙың традицион масштабтары буйынса шулай уҡ тарихсылар Юрий Жуков һәм Юрий Емельянов дәғүә белдерәләр.

=== Революцияға тиклемге Рәсәй менән сағыштырыу ===
«Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙары М. Н. Гернето һәм Н. С. Таганцев мәғлүмәттәренә, ә шулай уҡ К. Либкнех һөйләгән мәғлүмәттәргә таянып, үҙенең эшендә ошондай мәғлүмәттәр килтерә: батша Рәсәйендә 1825 −1905 йылдарында сәйәси мотивтар буйынса 625 үлем хөкөмө, шул иҫптән тик 191 генә үтәлә, ә революция йылдарында — 1905 йылдан 1910 йылға тиклем — сәйәси мотивтар буйынса 5735 үлем хөкөмө сығарыла (шул иҫәптән хәрби-ялан судтары хөкөмдәре) һәм уларҙың 3741 үтәлә&lt;ref&gt;{{книга
|автор         = С. Куртуа, Н. Верт, Ж-Л. Панне, А. Пачковский и др.
|заглавие      = Чёрная книга коммунизма
|издание       = 2-е издание
|ссылка        = 
|место         = 
|издательство  = «Три века истории»
|год           = 2001
|том           = 
|страниц       = 780
|тираж         = 100000
|isbn          = 5-95423-037-2
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|title=«Большой террор»: 75 лет спустя|author=Кречетников А.|date=30 октября 2012|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|accessdate=2012-10-30|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Bw3vuakB?url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2012/10/121030_stalin_big_terror.shtml|archivedate=2012-11-05|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Репрессияларҙа дәүләттең юғары даирәләрендәге етәкселәренең роле ===
1934 йылдың 1 декабрендәге СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Үҙәк башҡарма комитетының ҡарары на ярашлы репрессияларҙы һәм террорҙы ойоштороуҙа ҡатнашҡан ВКП(б)-ның күпселек ағзалары СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу процедураһы буйынса хөкөм ителәләр.
Террор ойоштороусылар һәм террористик ойошмаларҙа ҡатнашыусылар ғәйепләү материалдарҙы һәм хөкөм итеүсенең күрһәтмәләрен ҡарау нигеҙендә, яҡлаусыһыҙ Хәрби коллегияһының ябыҡ ултырышында үткәрелә.

Ябайлыштарған суд эштәрен башҡарыу өсөн ВКП(б -ның Үҙәк комитеты Политбюроһының махсус ҡарарҙарына махсус шарттары булған, уларҙың күбеһендә Сталиндың шәхсән ҡултамғаһы тора&lt;ref name=&quot;stalinlists&quot;&gt;[http://stalin.memo.ru/images/intro.htm В этом разделе сайта общества «Мемориал» представлены так называемые сталинские списки]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Ҡайһы бер тарихсылар, репрессияларҙың ойоштороуында һәм дәртләндереүендә Сталиндың шәхси ролен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Шулай, Олег Хлевнюк яҙыуынса, Сталиндың 1934 йылдың ғинуар аҙағында прокуратураға күмәк кеше алдында өс «йәмәғәт милкен урлаусыһын» судһыҙ үлтергән Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендәге Шемонаих районының ике етәксеһен енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырыуҙан тыя. Сталин шәхсән үҙе тәфтишселәрҙән ҡулға алынғандарға язалау ысулдарын ҡулланыуҙы талап итә, закон проекттарына СССР-ҙан ҡасып киткән хәрбиҙәрҙең ғаиләләре ағзаларына ҡарата яза акцияларын индереү буйынса тура күрһәтмәләр бирә, шәхсән үҙе атып үлтереүҙәргә рөхсәт бирә{{sfn|Хлевнюк|1996|с=133}}.

== Репрессиялар ойоштороусыларҙың яҙмышы ==
Өҫтә күрһәтелеүенсә, Сталин репрессиялары осоронда дәүләт именлеге органдары үҙҙәре системалы рәүештә «таҙартыҙарға» дусар булалар. Һөҙөмтәлә күп кенә репрессияларҙы ойошторыусылар башҡарыусылар, шул иҫәптән, НКВД-ның етәкселәре Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов, үҙҙәре лә ҡорбанға әйләнәләр.

Сталиндың вафатынан һуң дәүләт именлеге органдары хеҙмәкәрҙәре, шул иҫәптән туранан-тура үлтереү язаларын башҡарған бер нисәүһе, хөкөм ителә: Л. П. Берия, В. Г. Деканозов, Б. З. Кобулов, А. З. Кобулов, В. Н. Меркулов, Л. Е. Влодзимирский, С. А. Гоглидзе, П. Я. Мешик, Л. Л. Шварцман, М. Д. Рюмин, А. Г. Леонов, В. И. Комаров, М. Т. Лихачёв, И. А. Чернов, Я. М. Броверман, С. Ф. Мильштейн, П. А. Шария, С. С. Мамулов, Б. В. Родос, С. Ф. Реденс, П. В. Володзько. Дәүләт именлеге министры В. С. Абакумов (1946—1951) Сталин тере саҡта уҡ ҡулға алына, әммә уның вафатынан һуң ғына атып үлтерелә. Үҙенең үлеме алдында Сталин Берия ҡулға алынған Абакумовты яҡлай тип уйлай.

== Амнистиялар и реабилитация ==
Тарихсы Н. В. Петров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1939—1940 йылдарҙа төрмәләрҙән 100-ҙән 150 меңгә тиклем кеше аза ителгән, башлыса 1938 йылдың 17 ноябренә тиклем ҡулҡв алынған, әммә хөкөм ителмәгәндәр азат&lt;ref&gt;''Петров Н. В.'' Палачи. Они выполняли заказы Сталина. — {{М}}, 2011. — С. 29.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Ватан һуығышының тәүге айҙарында 1941 йылдың 12 июлендәге һәм 24 июлендәге СССР-ҙың Юғары советы Президимиумы ҡарарҙарына ярашлы төрмәләрҙән 600 меңгә якын кеше азат ителә&lt;ref&gt;[http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html Шпаргалка: Великая Отечественная война 1941—1945 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170727094221/http://www.erudition.ru/referat/ref/id.57699_1.html |date=2017-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

1953 йылдың башында СССР-ҙың берләшкән МВД-һының башлығы Л. П. Берияның иң тәүге указдары буйынса МВД-ла производствола торған эштәрҙе яңынан ҡарау өсөн комиссиялар һәм тикшереү төркөмдәре булдырыла. Әлеге төркөмдәр шулай уҡ «Ҡоротҡос табиптар», «Осоусылар эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың эштәре менән шөғөлләнәләр. Һөҙөмтәлә Л. П. Берия инциативаһы менән башланған тикшеренеүҙәрҙән һуң 1953 йылдың апрелендә яңынан ҡаралған эштәр буйынса күп кенә хөкөм ителгәндәр һәм тикшереү аҫтында булғандар азат ителә.

1953 йылдың 26 мартында Л. П. Берия КПСС-тың Үҙәк комитеты Президиумына амнистия буйынса ҡулхат ебәрә. Ҡулхатта 5 йылға тиклем хөкөм ителгәндәрҙе, хужалыҡ, вазифа һәм айырым хәрби енәйәттәр өсөн сроктарына ҡарамайынса азат итергә төҡдим ителә. Азат ителәсәк категориялар исемлегендә 10 йәшкә тиклем балалары булған ҡатындар, ауырлы ҡатындар, бәлиғ булмағандар, ҡаты ауырыуҙар һәм ололар була. Шулай уҡ 5 йылдан ашыу срокка хөкөм ителгәндәрҙең сроктарын ике тапҡырға кәметергә тәҡдим ителә. 1953 йылдың 27 мартында СССР-ҙың Юғары советы Президиумының «Амнистия тураһында» исемле указына ярашлы СССР-ҙа хөкөм ителгәндәрҙең өстән бер өлөшө азат ителергә тейеш була. Ысынында иреккә 1 миллиондан ашыу кеше сығарыла һәм 400 мең енәйәт эштәре буйынса тикшереү туҡтатыла.
 
1954—1955 йылдарҙа лагерҙарҙан һәм колонияларҙан ваҡытынан алда 88 278 сәйәси тотҡон азаит ителә, улар араһынан 32 798 — яңынан эште ҡарау һөҙөмтәһендә һәм 55 480—1955 йылдың 17 сентябрендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет гржадндарын амнистияһы тураһында» исемле Указы буйынса. Если 1 января 1955 йылдың 1 ғинуарына лагерҙарҙарҙа һәм колонияларҙа контрреволюцион енәйәттәре 309 088 хөкөм ителгәндәр тотолһа, 1956 йылдың 1 ғинуарына — 113 735, ә 1959 йылдың 1 апреленә — тик 11 027 кеше була&lt;ref name=&quot;zemskov&quot;/&gt;.

Массауи рәүештә юридик реабилитация П. Н. Поспелов комиссияһының эш һөҙөмтәләрендә башлана. 1954—1961 йылдарҙа енәйәт составы булмауы арҡаһында 737 182 кеше реабилитациялана, 208 448 хөкөм ителгән кеше реабилитацияланмай; 1962—1983 йылдарҙа 157 055 кеше реабилитациялана, 22 754 кешенең реабилитацияһы кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;litvin&quot;/&gt;.

Реабилитация процесы 1980 йылдарҙың аҙағында, М. С. Горбачев һәм А. И. Яковлев башланғысы менән, яңынан башлана. ВКП(б)-ның бөтә репрессияланған эшмәкәрҙәре тиерлек аҡлана, шулай уҡ күп кенә «синфи дошмандар». 1988—1989 йылдарҙа 856 582 кешенең эштәре яңынан ҡарала, улар буйынса 844 740 кеше реабилитациялана&lt;ref name=demografyXX&gt;[http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html Демографические катастрофы XX века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224205339/http://www.polit.ru/research/2006/01/16/demography.html |date=2007-12-24 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Хәҙерге Рәсәй властары органдары Сталин репрессиялары ҡорбандарын реабилитацияу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бирә. РСФСР-ҙағы һәм СССР-ҙағы сәйәси репрессияларға ҡарата 2007 йылда иғлан ителгән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың белдереүе бар&lt;ref name=&quot;putinvvzayavlenierepressii&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml Подход к прессе после посещения Бутовского мемориального комплекса {{Wayback|url=http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/30/1629_type63374type63380type82634_149792.shtml |date=20080618150758 }} // Президент России, 30 октября 2007&lt;/ref&gt;.

1991 йылдың 18 октябрендәге 1761-1 — һанлы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исемле РСФСР-ҙың Законы үҙ көсөнә ингәндән һуң 2004 йылға тиклем 630 меңдән ашыу кеше реабилитациялана. Ҡайһы бер репрессияланғандар (мәҫәлән, НКВД-ның күп кенә етәкселәре, террорға ҡағылышы булғандар һәм сәйәси булмаған енәйәттәр башҡарғандар) реабилитацияланмай тип табылды — бөтәһе 970-тән ашыу ғариза ҡаралды&lt;ref name=&quot;reabstat&quot;&gt;&quot;О некоторых проблемах органов прокуратуры по исполнению закона Российской федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» (А. Г. Петров) // «История государства и права», 2007, № 3 // Основные показатели работы органов прокуратуры Российской Федерации по надзору и исполнению Закона Российской Федерации «О реабилитации жертв политических репрессий» за 1992—2001 гг.: письмо Генеральной прокуратуры Российской Федерации от 5 марта 2002 г. N 13-22-202с-4 // Текущий архив прокуратуры Чувашской Республики (данные за 2002—2004 гг. предоставлены отделом реабилитации жертв политических репрессий Генеральной прокуратуры Российской Федерации).
&lt;/ref&gt;&lt;ref name=rusakov&gt;Николай РУСАКОВ [http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml Новые страницы расстрельной статьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071226135519/http://www.kolyma.ru/gulag/reabil.shtml |date=2007-12-26 }}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 30 октябрҙә Рәсәйҙә һәм СССР-ҙың элекке республикаларында Сәйәси репрессиялар ҡорбаны көнө билдәләнә. Был көндә ойошторолған митингыларҙа һәм башҡа мәҙәни сараларҙа сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алалар; мәктәптәрҙә «тере» тарих дәрестәре үткәрәләр, уларға шул ваҡыттағы ваҡиғалар шаһиттарын саҡыралар&lt;ref&gt;[http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 В школах Тюмени пройдут «живые» уроки истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111028040254/http://tyumen.rfn.ru/rnews.html?id=24637 |date=2011-10-28 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/society/20091030/191327005.html Россия вспоминает жертв политических репрессий]&lt;/ref&gt;.

Мәскәүҙә төп саралар — Лубянка майҙанында һәм Бутово полигонында&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20070616143321/http://www.smi.ru/07/10/30/908091020.html 16-й День памяти жертв политических репрессий].&lt;/ref&gt;, Санкт-Петербургта Троицк майҙанындағы Соловцы ташы янында һәм Левашов ташландыҡ ерендә үткәрелә.

Ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлап ҡалыр өсөн һәм кешеләргә ғаиләләренең тарихын тергеҙергә ярҙам итеү йәһәтенән «Мемориал» йәмғиәте 1998 йылда мәғлүмәттәрҙең берҙәм базаһын булдырыуҙы башланы, унда төбәктәрҙге Хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр туплана&lt;ref&gt;[http://lists.memo.ru/ ОБД «Мемориал». Жертвы политического террора в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |date=2019-03-31 }}&lt;/ref&gt;.
Тикшеренеүселәр әлеге көнгә тиклем совет репрессияларына ҡағылышлы архивтар менән эш итеүҙә ҡыйынлыҡтар кисерә. «Мемориал» Рәсәй ойошмаһы етәксеһе Арсений Рогинский илдә бик ҙур күләмдәге документтар йәшеренгә әйләндерелгән, тип һанай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|title=В России отмечают День памяти жертв политических репрессий, но Сталину симпатизируют|publisher=newsru.com|accessdate=2012-2-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/687Q1U1Ie?url=http://www.newsru.com/russia/30oct2008/memorial.html|archivedate=2012-06-02|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Йыл һайын 29 октябрҙә Мәскәүҙә Соловцы ташы эргәһендә һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында «Мемориал» йәмғиәте ойоштоған «Исемдәрҙе ҡайтарыу» акцияһы үткәрелә — кешеләр сиратлап репрессиялар йылдарныда һәләк булғандарҙың исемдерен уҡыйҙар. Акцияла һәр кем ҡатнаша ала. Репрессиянғандың исем-шәрифе, йәше, эшләгән урыны, атып үлтереү датаһы әйтеп ишеттерелә, майшәм ҡабыҙыла һәм сәсәкәләр һалына. Тәүге акция 2007 йылда үткәрелде&lt;ref&gt;[http://october29.ru/2016/ Официальный сайт акции «Возвращение имён»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917215720/http://october29.ru/2016/ |date=2017-09-17 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдан Рәсәйҙә «Һуңғы адрес» гражданлыҡ инициативаһы үткәрелә. Совет власы йылдарындағы сәйәси репрессиялар ҡорбандарына ус аяһындай ғына мемориаль таҡтасыҡ ҡуйыла (айырым кешегә) Проект принцибы — «Бер исем, бер ғүмер, бер билдә»&lt;ref name=&quot;Веденин&quot;&gt;''Веденин В.'' [http://www.colta.ru/news/1437 В Москве начинается мемориальный проект «Последний адрес»] // ''Colta.ru''. 6 декабря 2013.&lt;/ref&gt;. Хәрәкәттең лидерҙарының береһе Сергей Пархоменко билдәләүенсә, 2007 йылдың йәйенә Рәсәйҙә 600 ошондай таҡтасыҡ ҡуйылған, төрлө төбәктәрҙән 2 меңдән ашыу заявкалар&lt;ref name=&quot;Клопс&quot;&gt;{{cite web|title=&quot;Ни одной заявки&quot;: Калининград до сих пор не вошёл в проект по установке памятных знаков жертвам политических репрессий|url=https://klops.ru/news/obschestvo/160562-ni-odnoy-zayavki-kaliningrad-do-sih-por-ne-voshyol-v-proekt-po-ustanovke-pamyatnyh-znakov-zhertvam-politicheskih-repressiy|date=2017-08-15|work=Klops.ru|publisher=ООО &quot;Русская медиагруппа &quot;Западная Пресса&quot;.}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй проекты үрнәгендә үҙаллы проекттар барлыҡҡа килде — «Остання адреса — Україна»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.memo.ru/ru-ru/events/calendar/88|title=Первые мемориальные таблички в Киеве|publisher=www.memo.ru|lang=en|accessdate=2017-11-30}}&lt;/ref&gt; һәм Чехияла «Poslední adresa»&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.radio.cz/ru/rubrika/tema/cheshskaya-propiska-poslednego-adresa |title=Чешская прописка «Последнего адреса»|author=  Тимур Кашапов|date=29-06-2017 |website=Радио Прага|accessdate=2018-06-14}}&lt;/ref&gt;.

2015 йылда «Үлемһеҙ барак» интернет-проекты старт алды, сайт биттәрендә һәр кем үҙҙәренең репрессияланған туғандары тураһында хәтирәләр яҙа ала. Шулай уҡ проект социаль селтәрҙәрҙә совет осорондағы аслыҡ, халыҡтар депортацияһы һәм исемлектәр буйынса массауи атып үлтереүҙәр тураһында һөйләй. Сайтта 45 000 уникаль ғаилә тарихы теркәлгән, шулай уҡ проект «Репрессиялар ҡорбандарының берҙәм базаһы» бүлегендә хәтер китаптарынан мәғлүмәттәр баҫтырып сығара.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
— [[Кулактарҙы эҙәрлекләү]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* 1928 год. Поездка И. В. Сталина в Сибирь. Документы и материалы // [[Известия ЦК КПСС]]. — {{М}}, 1991. — № 5. — С. 193, 196—199. ISSN: 0235-7097
* ''[[Араловец, Наталья Аркадьевна|Араловец Н. А.]]'' Потери населения советского общества в 1930-е годы: проблемы, источники, методы изучения в отечественной историографии // [[Отечественная история]]. 1995. № 1. С. 135—146
* [https://www.gazeta.ru/science/2017/07/02_a_10757891.shtml «Возникло соревнование — кто больше арестует»] // [[Газета.ру]],02.07.2017 (Интервью с учёным Л. А. Лягушкиной, [[МГУ]])
* ''Гинзбург Е.'' [http://www.erlib.com/Евгения_Гинзбург/Крутой_маршрут/0/ Крутой маршрут] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191218091650/http://www.erlib.com/%D0%95%D0%B2%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3/%D0%9A%D1%80%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%80%D1%83%D1%82/0 |date=2019-12-18 }}
* ''Гойченко Д. Д.'' Сквозь раскулачивание и Голодомор. Свидетельства очевидца. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-244-1
* ''[[Грэхэм, Лорен|Грэхэм Л.]]'' «Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе / Пер. с англ. — {{М}}: [[Политиздат]], 1991. — 480 с. [http://scepsis.ru/library/id_798.html Глава IV. Генетика»] — подробное описание ситуации вокруг репрессий учёных-генетиков
* {{статья|автор= [[Данилов, Виктор Петрович (историк)|Данилов В. П.]]|часть = К истории сталинского террора|ссылка  = http://ecsocman.hse.ru/data/094/680/1219/039.DANILOV.pdf|ответственный = Под общ. ред. [[Заславская, Татьяна Ивановна|Т. И. Заславской]] |заглавие = Куда идёт Россия?. Формальные институты и реальные практики|тип = Материалы девятого международного симпозиума|место = {{М}}|издательство = [[Московская высшая школа социальных и экономических наук|МВШСЭН]]|год = 2002|страницы = 309—323|isbn = |issn = }}
* ''Зальцман М.'' Меня реабилитировали… Из записок еврейского портного сталинских времён. — {{М}}: Русский путь, 2006. ISBN 5-85887-232-8
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Спецпоселенцы (по документации НКВД-МВД СССР) // [[Социологические исследования]]. 1990. № 11
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' К вопросу о репатриации советских граждан. 1944—1951 годы // [[История СССР]]. 1990. № 4
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_937.html ГУЛАГ: Историко-социологический аспект] // [[Социологические исследования]]. 1991. № 6
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Массовое освобождение спецпоселенцев и ссыльных (1954—1960 гг.) // [[Социологические исследования]]. 1991. № 1
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' Судьба «кулацкой ссылки» (1930—1954) // [[Отечественная история]]. 1994. № 1.
* ''[[Земсков, Виктор Николаевич|Земсков В. Н.]]'' [http://www.scepsis.ru/library/id_957.html К вопросу о масштабах репрессий в СССР] // [[Социологические исследования]]. 1995. № 9.
* {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН|Российская политическая энциклопедия]]|год=2010|страниц=432|isbn=978-5-8243-1103-7|ref=Костырченко}}
* ''Лопатин Л. Н., Лопатина Н. Л.'' [http://www.auditorium.ru/books/477/ Коллективизация как национальная катастрофа.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017171906/http://auditorium.ru/books/477/ |date=2007-10-17 }}
* {{БРЭ|Массовые репрессии 1920-х – начала 1950-х гг. в СССР|id=2191188|автор=В. Н. Хаустов}}
* {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж.А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М}}|издательство = //«Права человека»|год = 2003|страницы = 288|isbn = 5-7712-0251-7}} (монография) — подробное исследование о деле врачей и репрессиях против евреев
* Мозжухин А. [https://lenta.ru/articles/2017/08/05/terror/ «Осужденным к расстрелу рубили головы топором»] [интервью] // [[Лента.ру]]. 05.08.2017. (интервью с ''[[Александров, Кирилл Михайлович|К. М. Александровы]]'')
* Наша малая Родина: Хрестоматия по истории Новосибирской области, 1921—1991 // Сост. В. И. Баяндин, В. А. Ильиных, С. А. Красильников, И. С. Кузнецов и др. / Материалы Государственного архива Новосибирской области. — [[Новосибирск]]: ЭКОР, 1997. — 768 с. — ISBN 5-85618-093-3 (&lt;small&gt;в том числе материалы по тайному визиту И. В. Сталина в Сибирь в 1928 и начале искусственного первого голодомора 1928—1929 гг., о начале ликвидации в СССР крестьянства как класса&lt;/small&gt;).
* Поживши в ГУЛАГе. Сборник воспоминаний. — {{М}}: Русский путь, 2001. ISBN 5-85887-024-4
* ''[[Сойфер, Валерий Николаевич|Сойфер В. Н.]]'' Власть и наука. История разгрома коммунистами генетики в СССР. — {{М}}, Изд. ЧеРо. 2002
* [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 Сталинские депортации. 1928—1953] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922131919/https://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62150 |date=2020-09-22 }}. — {{М}}: Материк, 2005, серия «Россия. XX век. Документы» Международного фонда «Демократия»
* ''Тепляков А.'' Машина террора (монография) &lt;!-- РС/РСЕ: цикл передач к 75-летию Большого террора, 30 июля 2012 --&gt;
* [[Петкевич Т.В.]] Жизнь — сапожок непарный
* ''[[Солоневич, Иван Лукьянович|Солоневич И. Л.]]'' [[Россия в концлагере]]
* {{книга|автор=[[Хлевнюк, Олег Витальевич|Хлевнюк О. В.]]|заглавие=Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы|ссылка=http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/index.htm|место={{М}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=1996|страниц=304|isbn=5-86004-050-4|тираж=3000|ref=Хлевнюк}}
* ''[[Черушев, Николай Семёнович|Черушев Н. С.]]'' [http://militera.lib.ru/research/cheryshev_ns/index.html 1937 год: элита Красной Армии на Голгофе]. — {{М}}, «[[Вече (издательство)|Вече]]», 2003. ISBN 5-94538-305-8.
* [[Шаламов, Варлам Тихонович|Шаламов В. Т.]] [http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html «Колымские рассказы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004154154/http://smoking-room.ru/data/history/shalamov_kolyma.html |date=2012-10-04 }}
* ''Шишкин В. И.'' [http://zaimka.ru/wp-content/uploads/2013/02/zaimka-ru_shishkin-repressions.pdf Кольцовская трагедия: из истории репрессий и реабилитации эстонского населения Сибири (1937—1959 гг.)] // Власть и общество в Сибири в XX веке. Сборник научных статей. Вып. 3 / Науч. ред. В. И. Шишкин. Новосибирск: Параллель, 2012. С. 163—191.
* ''[[Яхот, Иегошуа]]''. [http://scepsis.ru/library/id_172.html «Подавление философии в СССР (20-е — 30-е годы)»] (монография)
* Wolfgang Leonhard: ''Die Revolution entläßt ihre Kinder.'' Kiepenheuer &amp; Witsch, Köln u. a. 1955, (16. Auflage: ebda. 1996, ISBN 3-462-01463-3, (''KiWi'' 119)).
* Heinz-Dietrich Löwe: ''Stalin. Der entfesselte Revolutionär''. 2 Bände. Muster-Schmidt, Göttingen u. a. 2002, ISBN 3-7881-0153-9, (''Persönlichkeit und Geschichte'' 162).
* Reinhard Müller: ''«Wir kommen alle dran». «Säuberungen» unter den deutschen Politemigranten in der Sowjetunion (1934—1938).'' In: Hermann Weber, Ulrich Mählert (Hrsg.): ''Terror. Innerkommunistische «Säuberungen» vor und nach dem 2. Weltkrieg.'' Paderborn 1998, ISBN 3-506-75336-3, S. 121—166.
* Reinhard Müller: ''Der Fall des Antikomintern-Blocks- ein vierter Moskauer Schauprozeß?'' in: Jahrbuch für Historische Kommunismusforschung, Jg. 4, 1996, S. 187—214.
* Norman M. Naimark: Stalin und der Genozid. Suhrkamp Verlag, Berlin 2010, ISBN 3-518-74441-0.
* Theo Pirker (Hrsg.): ''Die Moskauer Schauprozesse 1936—1938''. Deutscher Taschenbuch Verlag, München 1963.
* Wadim S. Rogowin: ''Die Partei der Hingerichteten''. Arbeiterpresse Verlag, Essen 1999, ISBN 3-88634-072-4, (''Gab es eine Alternative?'' 5).
* Wadim S. Rogowin: ''1937. Jahr des Terrors''. Arbeiterpresse, Essen 1998, ISBN 3-88634-071-6.
* Rudolph J. Rummel: ''«Demozid» — Der befohlene Tod. Massenmorde im 20. Jahrhundert''. Mit einem Vorw. von [[Yehuda Bauer]]. Lit Verlag, Münster [u. a.] 2003, ISBN 3-8258-3469-7, (''Wissenschaftliche Paperbacks'' 12).
* Hans Schafranek: ''Kontingentierte «Volksfeinde» und «Agenturarbeit». Verfolgungsmechanismen der stalinistischen Geheimpolizei NKWD am Beispiel der fiktiven «Hitler-Jugend» in Moskau (1938) und der «antisowjetischen Gruppe von Kindern repressierter Eltern» (1940)''. In: ''Internationale wissenschaftliche Korrespondenz zur Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung'' 1, 2001, {{ZDB|3256-6}}, S. 1-76.
* ''Schauprozesse unter Stalin. 1932—1952. Zustandekommen, Hintergründe, Opfer''. Mit einem Vorwort von Horst Schützler. Dietz Verlag, Berlin 1990, ISBN 3-320-01600-8.
* Hermann Weber: ''«Weiße Flecken» in der Geschichte. Die KPD-Opfer der Stalinschen Säuberungen und ihre Rehabilitierung''. 2. überarbeitete und erweiterte Auflage. isp-Verlag, Frankfurt am Main 1990, ISBN 3-88332-176-1.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://gulagmuseum.org Виртуальный музей Гулага] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100304130917/http://gulagmuseum.org/ |date=2010-03-04 }}
* [https://bessmertnybarak.ru/ Виртуальный памятник, сайт памяти жертв репрессий]: разделы [https://bessmertnybarak.ru/rubric/galereya_dokumentov/page-1/ «Документы»] и [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ «Люди и судьбы»]
* [http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 Законодательная база советской репрессивной политики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604011537/http://memory.sakharov-center.ru/tb/0Main2.asp?BookPartID=801 |date=2009-06-04 }}
* Сайт общества «[[Общество «Мемориал»|Мемориал]]»: разделы [http://www.memo.ru/history/index.htm «История террора»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} и [http://www.memo.ru/memory/index.htm «Памяти жертв»]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|музея и общественного центра имени Андрея Сахарова]]
* [http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 Архив Фонда А. Н. Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121141620/http://www.alexanderyakovlev.org/db-docs/pages/1/topicId=37 |date=2018-11-21 }}
** [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628182639/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/1005111 |date=2017-06-28 }}
* [http://www.agitclub.ru/gorby/ussr/ussr1988.htm Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года]
* [http://perpetrator2004.narod.ru/Great_Terror.htm Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях]
* [http://www.memorial.krsk.ru/ «Мемориал» (Красноярск). Документы о репрессиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422090744/http://www.memorial.krsk.ru/ |date=2016-04-22 }}
* [http://soviet-history.com/doc/prison_system.php Репрессии и пенитенциарная система в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090312033948/http://soviet-history.com/doc/prison_system.php |date=2009-03-12 }}
* [http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm Чёрная книга коммунизма] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414003511/http://www.goldentime.ru/nbk_03.htm |date=2009-04-14 }}
* [http://demoscope.ru/weekly/2007/0313/tema01.php Статьи о сталинских репрессиях в электронной версии бюллетения «Населения и общество» Института демографии ГУ ВШЭ] // [[Демоскоп Weekly]], 2007, № 313—314
* [https://web.archive.org/web/20010413042828/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/zapiat.htm Пропущенная запятая] — о специфике антисталинисткого восприятия истории{{deadlink|число=01|месяц=04|год=2016}}
* Сборник [http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html Репрессивная политика Советской власти в Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140708134030/http://mb.s5x.org/homoliber.org/ru/rp/indexrp.html |date=2014-07-08 }}
* [http://www.echo.msk.ru/programs/staliname/582884-echo/ «Сталинская государственная репрессивная политика» Интервью с историком Николаем Вертом] на радио «[[Эхо Москвы]]»
* [http://www.doroga501.ru/ Интернет-галерея. Фотографии лагерей ГУЛАГа]
* [http://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy Топография террора — Москва] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170926012918/https://topos.memo.ru/kategoriya/vse-materialy |date=2017-09-26 }}
* [https://eleven.co.il/article/12203 Статья в КЕЭ о борьбе с космополитизмом]
* [https://eleven.co.il/article/10978 Статья в КЕЭ о деле врачей]
* [[s:Сессия ВАСХНИЛ-1948. О положении в биологической науке (стенографический отчет)|Сессия ВАСХНИЛ 1948 года. О положении в биологической науке (стенографический отчёт)]]
* ''Вдовин А.'' [http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm «Низкопоклонники» и «космополиты»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180309072630/http://www.voskres.ru/idea/vdovin.htm |date=2018-03-09 }}
* Дойков Юрий [https://web.archive.org/web/20140812050316/http://www.doykov.1mcg.ru/data/1/Arkhangelsks%20shadows.pdf «Архангельские тени. (По архивам ФСБ).»] Архангельск, 2008
* [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html Ежегодные отчёты ГПУ-ОГПУ-НКВД-НКГБ-МГБ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* ''Иванов Д.'' [http://statehistory.ru/52/Stalinskie-repressii/ Сталинские репрессии]
* ''[[Копосов, Николай Евгеньевич|Копосов Н. Е.]]'' [http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ «К оценке масштаба сталинских репрессий»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181112135605/http://polit.ru/article/2007/12/11/repressii/ |date=2018-11-12 }}
* ''Краснов П.'' [http://www.contr-tv.ru/common/783/ «Здравые рассуждения о массовых репрессиях»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061104035507/http://www.contr-tv.ru/common/783/ |date=2006-11-04 }}
* ''[[Кривицкий, Вальтер Германович|Кривицкий В. Г.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_559.html «Я был агентом Сталина»] — мемуарная работа бывшего советского разведчика
* ''Лопатников Л.'' [http://magazines.russ.ru/vestnik/2009/26/ll28.html К дискуссиям о статистике «Большого террора»]
* ''Мазохин О. Б.'' [http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm «Вредительство в народном хозяйстве»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321162239/http://www.pseudology.org/Mazoxin/Vreditelstvo.htm |date=2019-03-21 }}
* ''Мозохин О. Б.'' [http://www.fsb.ru/new/mozohin.html «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071218230706/http://www.fsb.ru/new/mozohin.html |date=2007-12-18 }}
* Мозохин О. Б. [http://mozohin.ru/article/a-10.html «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»]
* ''Максудов С.'' [http://scepsis.ru/library/id_956.html О публикациях в журнале «Социс» (критика работ В. Н. Земскова и разбор архивных данных)]
* {{h|Преступный характер сталинского режима}}''Петров Н. В.'' [http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html Преступный характер сталинского режима: юридические основания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122081318/http://www.polit.ru/lectures/2009/11/19/stalin.html |date=2009-11-22 }} [[Публичные лекции «Полит.ру»]]
* ''Попов В. П.'' Государственный террор в советской России. 1923—1953 гг.: Источники и их интерпретации // [[Отечественные архивы]]. 1992. № 2
* ''Соуса М.'' [https://web.archive.org/web/20080123093008/http://antisys.narod.ru/sousa.html «Гулаг — архивы против лжи»]
* [http://scepsis.ru/library/id_1338.html «Дело Джалал-Абадских Школьников». К истории молодёжных антисталинских организаций]
* [http://socialist.memo.ru/index.htm Российские социалисты и анархисты после октября 1917 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131012727/http://socialist.memo.ru/index.htm |date=2011-01-31 }}
* ''Цаплин В.'' [http://scepsis.ru/library/id_491.html «Архивные материалы о числе заключённых в конце 30-х годов»]

; Халыҡтар депортациялары
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' Правда о депортации чеченского и ингушского народов // [[Вопросы истории]]. 1990. № 7
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-40-e годы: депортация населения с территории Европейской России // [[Отечественная история]]. 1992. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' 20-50-е годы: Переселения и депортация еврейского населения СССР // [[Отечественная история]]. 1993. № 4
* ''[[Бугай, Николай Фёдорович|Бугай Н. Ф.]]'' [http://scepsis.ru/library/id_1237.html «Депортация народов»] — подробный обзор вопроса, ссылки на архивные материалы
* ''Веремеев Ю. Г.'' [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-20-41.shtml Чечня 1920-41], [http://army.armor.kiev.ua/hist/chechna-41-43.shtml Чечня 1941-44].
* ''Гаджиев А. А.'' [http://www.irs-az.com/pdf/090621160527.pdf Ахалцихские турки. История. Этнография. Фольклор.]
* ''Земсков В. Н.'' Принудительные миграции из Прибалтики в 1940—1950-х годах // [[Отечественные архивы]]. 1993. № 1
* ''[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза С. Г.]]'' Советская цивилизация (том I). [http://www.kara-murza.ru/books/sc_a/sc_a117.htm#hdr_170 Депортации народов]
* ''Полян П.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/knigi/polian/polian.html Не по своей воле — история и география принудительных миграций в СССР] (монография)

; Репрессия ҡорбандары исемлектәре
* [https://bessmertnybarak.ru/books/ Единая база данных жертв репрессий в СССР]
* [http://www.memo.ru/memory/spiski.htm Списки жертв политических репрессий (около 2 700 000 имён)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410070716/http://www.memo.ru/memory/spiski.htm |date=2009-04-10 }}
* [http://mos.memo.ru/ Расстрелы в Москве] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171028180807/http://mos.memo.ru/ |date=2017-10-28 }} — списки расстрелянных жителей Москвы
* [http://stalin.memo.ru Сталинские расстрельные списки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160227011328/http://stalin.memo.ru/ |date=2016-02-27 }} — перечни людей, осуждённых по личной санкции И. В. Сталина и его ближайших соратников по Политбюро ЦК ВКП(б) к разным мерам наказания
* [https://bessmertnybarak.ru/rubric/rasstrelnye_spiski/ Расстрельные списки по категориям, датам и местам расстрелов] с документальными подтверждениями
* [http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ РЕПРЕССИИ УЧЁНЫХ. Биографические материалы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324012155/http://www.ihst.ru/projects/sohist/repress/ |date=2011-03-24 }}

; Репрессияланғандарҙың хәтирәләрәе
* [https://bessmertnybarak.ru/pamyatnik/ Сайт памяти жертв репрессий] содержит уникальные воспоминания и фотографии о тысячах людей, написанные родственниками. Проект [[Бессмертный барак]]
* ''Коновалов В. П.''[https://web.archive.org/web/20020126165823/http://www.geocities.com/CapitolHill/Parliament/7231/gulag.htm «ГУЛАГ»]
* ''Самутин Л. А.'' [http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html Воспоминания.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716022432/http://voskres.orthodoxy.ru/archive/16107.html |date=2010-07-16 }} — [[Военно-исторический журнал]] № 9-12, 1990.
* [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm Воспоминания о ГУЛАГе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216003846/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/default.htm |date=2008-12-16 }}
* [https://web.archive.org/web/20120629131243/http://www.sakharov-center.ru/projects/bases/ Программа «Память о бесправии»] на сайте [[Музей и общественный центр имени А. Д. Сахарова|Музея А. Д. Сахарова]] (Москва)
* Д/ф [http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74/ «Путь к верховьям Колымы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619121502/http://www.kinomasterskaya.ru/content/view/108/74 |date=2010-06-19 }} на сайте новосибирской студии МАСТЕРСКАЯ КИНО (видео)

[[Категория:Сәйәси репрессиялар]]
[[Категория:СССР-ҙа репрессиялар]]</text>
      <sha1>4j0ac3lygjri6bqdooinf5e0ktgn5xr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сосновский балтырғаны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144750</id>
    <revision>
      <id>1301102</id>
      <parentid>1181025</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T20:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18632" sha1="49jzhbfyafx3c5x4b36np17nw2hpkn2" xml:space="preserve">{{Ук}}

''' Сосно́вский балтырғаны''' ({{lang-la|Heracléum sosnówskyi}}) — сатырлылар ғаиләһе [[балтырған]] ырыуына ҡараған эре үлән. Үҫемлеккә ҡағылыу яндыра,  оҙаҡ төҙәлмәй торған яралар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;[http://www.nkj.ru/archive/articles/16099/ Мой друг борщевик] // [[Наука и жизнь]] : журнал. — № 7. — 2009.&lt;/ref&gt;.

[[XX быуат]] уртаһынан СССР-ҙа был үҫемлекте күпләп  &lt;ref&gt;https://www.kommersant.ru/doc/3688997?from=four_strana&lt;/ref&gt;  силос өсөн үҫтерә башлаған булалар&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Оценка кормовых достоинств силоса из борщевика Сосновского |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Подг. канд. с.-х. наук А. Г. Шмакова, Ф. Ф. Сидоров, Г. А. Добрякова и др |издание= |место=Л. |издательство=[[Лениздат]] |год=1970 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=16 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ бик тиҙ ҡырағайланыуы һәм тәбиғи экосистемаға үтеп инеүе асыҡлана, төҙәтеп булмаҫлыҡ тиерлек  зыян һала башлауы асыҡлана. Япраҡтары һәм орлоҡтары эфир майҙарына бай, уларҙа фототоксик фуранокумариндар булыуы  буллёз дерматитҡа килтерә, ул янған яра төҫө ала. Ошо сифаттар арҡаһында үҫемлекте сәнәғәт кимәлендә етештереүҙән баш тартырға тура килә. 

1944 йылда балтырғандың яңы төрөн тапҡан һәм тасуирланған совет һәм грузин ботаник-систематигы Манденова Ида Пановна уны  ботаник, систематик һәм  ботаникогеограф Сосновский Дмитрий Иванович (1885-1953) хөрмәтенә Сосновский балтырғаны тип атарға тәҡдим итә. Балтырған орлоғо 1951—1952 йылдарҙа [[Нальчик]] ҡалаһы янында йыйып алыныуы билдәле &lt;ref&gt;[http://www.nbpublish.com/library_read_article.php?id=24447#38 Исследования по интродукции кормовых растений агробиолога К. А. Моисеева в 1950—1980-х гг. в Коми филиале АН СССР]&lt;/ref&gt;.

«Госсорткомиссия» ФГБУ-һының Рәсми бюллетене районлаштырылған Сосновский балтырғанының Дәүләт селекцион ҡаҙаныштары исемлегенән хужалыҡ өсөн файҙаһыҙлығы  арҡаһында  алып ташланыуы хәбәр ителә  (20 апрель, 2012 йыл № 6(176) &lt;ref&gt;[http://rulaws.ru/acts/Pismo-Minselhoza-Rossii-ot-25.09.2017-N-19-E-4338_og/ Письмо Минсельхоза России от 25.09.2017 № 19-Е-4338/ог]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.priozersk.lenobl.ru/selhoz/borchevik_sosnovskogo Официальный сайт администрации МО Приозерский муниципальный район — Борщевик Сосновского] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717184133/http://www.priozersk.lenobl.ru/selhoz/borchevik_sosnovskogo |date=2018-07-17 }}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың декабрендә Сосновский балтырғаны  кодтары (йәшел масса һәм [[Орлоҡ|орлоҡтары]]) Дөйөм Рәсәй продукция классификаторынан алып ташлана, 2015 йылдың  1 ғинуарынан   ауыл хужалығы культуралары статусын да бөтөрәләр, 2015 йылдың  декабренән Сосновский балтырғаны [[РФ|Рәсәй Федерацияһының]] сүп үләндәре Тармаҡ классификаторына индерелә &lt;ref&gt;[https://online47.ru/2015/12/18/Borschevik-Sosnovskogo-ofitcialno-priznan-sornym-rasteniem-23771 Борщевик Сосновского официально признан сорным растением. 18 декабря 2015] Online47.ru&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://iz.ru/764924/2018-07-09/shtraf-za-borshchevik-na-uchastke-sostavit-do-odnogo-milliona-rublei Штраф за борщевик на участке составит до 1 млн рублей] // [[Известия]]. 9 июля 2018&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/3681780 Миллион за сорняк: Московская область намерена ввести штрафы для компаний и частных лиц за борщевик на участках] // Коммерсантъ. 09.07.2018.&lt;/ref&gt;  ('''5506'''-се һанлы) &lt;ref&gt;Дополнение в «Отраслевой классификатор сорных растений» № 384 021 310. Раздел: Двудольные многолетние корнестержневые. С. 37, код 5500. № 5506 — Борщевик Сосновского.&lt;/ref&gt;.

== Һүрәттәре ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Heracl sosn kz5.jpg|Һабағының аҫҡы яғы
Файл:Heracl sosnowskyi kz2.jpg|Сатырының  аҫҡы яғы 
Файл:Соцветия борщевика сосновского.JPG|Сосновский балтырғанының сәскәлеге
Файл:Heracl sosnowskyi seeds kz.jpg|Орлоҡтары
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт==
* {{книга |автор=[[Губанов, Иван Алексеевич|Губанов И. А.]] и др. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Иллюстрированный определитель растений Средней России. Т. 2: Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные) |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=И. А. Губанов, К. В. Киселева, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров  |издание= |место=М. |издательство=Товарищество научных изданий КМК |год=2003 |том= |страницы=632 |столбцы= |страниц=665 |серия= |isbn=5-87317-128-9 |тираж=3000 |ref= }}
* {{книга |автор=[[Цвелёв, Николай Николаевич|Цвелёв Н. Н.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Определитель сосудистых растений Северо-Западной России: (Ленинградская, Псковская и Новгородская области) |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01000648828 |викитека= |ответственный=[[Ботанический институт имени В. Л. Комарова РАН|Ботан. ин-т им. В. Л. Комарова РАН]] |издание= |место=СПб. |издательство=Изд-во С.-Петерб. гос. хим.-фармацевт. акад. |год=2000 |том= |страницы=516 |столбцы= |страниц=784 |серия= |isbn=5-8085-0077-X |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=[[Москаленко, Галина Павловна|Москаленко Г. П.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Карантинные сорные растения России |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01000718688 |викитека= |ответственный=МСХ РФ, Госинспекция по карантину растений РФ (Росгоскарантин), ВНИИ карантина растений |издание= |место=Пенза |издательство=Пензенская правда |год=2001 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=280, [32] |серия= |isbn=5-93434-011-7 |тираж= |ref= }}
* ''[[Лунёва, Наталья Николаевна|Лунёва Н. Н.]]'' [http://docplayer.ru/26166810-Udk-borshchevik-sosnovskogo-v-rossii-sovremennyy-status-i-aktualnost-ego-skoreyshego-podavleniya-n-n-luneva-zaveduyushchaya-laboratoriey.html Борщевик Сосновского в России: современный статус и актуальность его скорейшего подавления] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170717061005/http://docplayer.ru/26166810-Udk-borshchevik-sosnovskogo-v-rossii-sovremennyy-status-i-aktualnost-ego-skoreyshego-podavleniya-n-n-luneva-zaveduyushchaya-laboratoriey.html |date=2017-07-17 }} // Вестник защиты растений. 2013. № 1. С. 29-43.[http://elibrary.ru/item.asp?id=19112205][http://elibrary.ru/contents.asp?issueid=1125707]
* ''[[Лунёва, Наталья Николаевна|Лунёва Н. Н.]]'' [http://proborshevik.ru/wp-content/uploads/2016/11/Luneva_NN_2014.pdf Борщевик Сосновского в Российской Федерации] // Защита и карантин растений. 2014. № 3. С. 12-18.
* {{книга |автор=[[Сацыперова, Ирина Фёдоровна|Сацыперова И. Ф.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Борщевики флоры СССР — новые кормовые растения: Перспективы использования в народном хозяйстве |оригинал= |ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001209518 |викитека= |ответственный=Отв. ред. [[Фёдоров, Александр Александрович (ботаник)|Ал. А. Фёдоров]](†), [[Цвелёв, Николай Николаевич|Н. Н. Цвелёв]]; Рец.: [[Артюшенко, Зинаида Трофимовна|З. Т. Артюшенко]], [[Грушвицкий, Игорь Владимирович|И. В. Грушвицкий]]; АН СССР, [[Ботанический институт имени В. Л. Комарова РАН|Ботанический ин-т им. В. Л. Комарова]] |издание= |место=Л. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Ленингр. отд-ние |год=1984 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=224, [24] |серия= |isbn= |тираж=1000 |ref= }}
* {{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Чёрная книга флоры Сибири |оригинал= |ссылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/chern_kn_fl_sibiri_2016.pdf |викитека= |ответственный=Авт.: Л. Н. Ковригина, А. В. Филиппова, И. В. Тарасова и др.; Науч. ред. Ю. К. Виноградова; Отв. ред. [[Куприянов, Андрей Николаевич|А. Н. Куприянов]]; Рец.: М. С. Игнатов, [[Нотов, Александр Александрович|А. А. Нотов]] |издание= |место=Новосибирск |издательство=Академическое изд-во «Гео» |год=2016 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn=978-5-9907634-4-9 |тираж=500 |ref= }}
* ''Афонин А. Н., Лунева Н. Н., Ли Ю. С., Коцарева Н. В.'' [http://proborshevik.ru/wp-content/uploads/2016/11/Afonin_AN_e_a_2017.pdf Эколого-географический анализ распространения и встречаемости борщевика Сосновского (Heracleum sosnowskyi Manden.) в связи со степенью аридности территорий и его картирование для европейской территории России] // Экология. 2017. № 1. С. 66-69.
* ''Галынская Н., Гаранович И., Мотыль М., Титок В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/bioratsionalnye-gerbitsidy-radikalnoe-sredstvo-pobedy-nad-borschevikom Биорациональные гербициды — радикальное средство победы над борщевиком] // Наука и инновации. 2013. № 6. С. 67-70.
* ''Бударин С. Н.'' [http://www.docme.ru/doc/1407675/morfofiziologicheskie-vzaimootnosheniya-borshhevika-sosnovskog... Морфофизиологические взаимоотношения борщевика Сосновского (Heracleum sosnowskyi Manden) с культурными и сорными растениями : автореферат дис. … кандидата биологических наук : 03.01.05] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730081035/https://www.docme.ru/doc/1407675/morfofiziologicheskie-vzaimootnosheniya-borshhevika-sosnovskog... |date=2018-07-30 }} / Бударин Сергей Николаевич; (Место защиты: Моск. с.-х. акад. им. К. А. Тимирязева). — Москва, 2015. — 24 с. [https://search.rsl.ru/ru/record/01006645255]
* ''Кривошеина М. Г.'' [http://www.sevin.ru/invasjour/issues/2011_1/Krivosheina_11_1.pdf Насекомые — вредители борщевика Сосновского в Московском регионе и перспективы их использования в биологической борьбе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923151006/http://www.sevin.ru/invasjour/issues/2011_1/Krivosheina_11_1.pdf |date=2020-09-23 }} // Российский журнал биологических инвазий. 2011. № 1. С. 44-51.
* [http://proborshevik.ru/liter Литература — ПРО БОРЩЕВИК] ''(Большая подборка публикаций про борщевик Сосновского)''
* {{книга |автор=[[Скупченко, Людмила Алексеевна|Скупченко Л. А.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Семеноведение борщевика на Севере |оригинал= |ссылка=https://catalog.belstu.by/catalog/books/doc/63513/info |викитека= |ответственный=Отв. ред. Л. И. Орёл; УрО АН СССР, Коми научный центр, Институт биологии |издание= |место=Л. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]. Ленингр. отд-ние |год=1989 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=120, [24] |серия= |isbn=5-02-026571-3 |тираж= |ref= }}
* {{книга |автор=[[Сандина, Инна Владимировна|Сандина И. Б.]] |часть=Борщевик, его биология и культура в Ленинградской области |ссылка часть= |заглавие=Интродукция растений и зелёное строительство. Вып. 7: Введение в культуру новых полезных растений |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. С. Я. Соколова |издание= |место=М.; Л. |издательство=Изд-во АН СССР |год=1959 |том= |страницы=259–261 |столбцы= |страниц=508 |серия= |isbn= |тираж=2000 |ref= }}
* ''Озерова Н. А., Кривошеина М. Г.'' [http://www.sevin.ru/invasjour/issues/2018_1/Ozerova_18_1.pdf Особенности формирования вторичных ареалов борщевиков Сосновского и Мантегацци (Heracleum sosnowskyi, H. mantegazzianum) на территории России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180726201655/http://www.sevin.ru/invasjour/issues/2018_1/Ozerova_18_1.pdf |date=2018-07-26 }} // Российский журнал биологических инвазий. 2018. № 1. С. 78-87.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.molbiol.ru/pictures/80366.html Борщевик Сосновского (Heracleum sosnowskyi)]
* {{GRIN|taxon|70345}}
* [http://borshevik.net/ Борщевик] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701043022/http://borshevik.net/ |date=2014-07-01 }}
* [http://proborshevik.ru/ Про Борщевик]
* [https://web.archive.org/web/20090116194624/http://www.giant-alien.dk/manual.html Практическое пособие по борьбе с гигантскими борщевиками (на основе европейского опыта борьбы с инвазивными сорняками)]
* [http://ib.komisc.ru/add/files/heracleum.pdf Методические рекомендации по борьбе с нежелательными зарослями борщевика Сосновского]
* [https://www.lisportal.org.ua/18309/ Экология: Не божий «одуванчик» борщевик…+] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180711152019/https://www.lisportal.org.ua/18309/ |date=2018-07-11 }}
* ''Лазарев А. М.'' [http://vizr.spb.ru/nashi-publikaczii/nauchno-populyarnyie-stati/borshhevik-sosnovskogo.html Борщевик Сосновского] |  [[Всероссийский научно-исследовательский институт защиты растений]] (ВИЗР)
* [https://www.gazeta.ru/comments/column/solnceva/10837196.shtml Эта земля уже захвачена: Алена Солнцева о пандемии борщевика // Газета.ру. 20.08.2017.]

[[Категория:Сатырлылар]]
[[Категория:Ағыулы үҫемлектәр]]
[[Категория:Ҡый үләндәре]]
[[Категория:Евразия флораһы]]
[[Категория:Кавказ флораһы]]
[[Категория:Балтырған]]
[[Категория:Экологик һәләкәттәр]]</text>
      <sha1>49jzhbfyafx3c5x4b36np17nw2hpkn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табиптар эше</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146758</id>
    <revision>
      <id>1301147</id>
      <parentid>1299305</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50495" sha1="cw4cfgnmxo2nt5kz8lfzyeekjian405" xml:space="preserve">
{{Ук}}
'''Табиптар эше''' ('''ҡоротҡос табиптар'''&lt;ref name=&quot;tass_arrested&quot;&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/Сообщение_ТАСС_об_аресте_врачей-вредителей Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей]&lt;/ref&gt; йәки '''ағыулаусы табиптар эше'''), тикшереү материалдарында МГБ-лағы сионистик заговоры тураһында, шулай уҡ Абакумов эше — бер нисә совет етәкселерен үлтереүҙә йәки заговор ойоштороуҙа ғәйепләнгән күренекле совет табиптары төркөмөнә ҡаршы енәйәт эше. Кампанияның башы [[1948 йыл]]ға ҡарай: табип Лидия Тимашук электрокардиограмма һөҙөмтәләре буйынса Ждановҡа миокард инфаркты диагнозын ҡуя, әммә Дауалау-санитар идаралығы етәкселеге уны башҡа диагноҙ яҙырға күндерә һәм Ждановҡа икенсе төрлө дауалау яҙа, һөҙөмтәлә Жданов вафат була&lt;ref name=&quot;tass_arrested&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

1953 йылдың ғинуарында ҡулға алыныу буйынса белдереүҙә «'' „террористик төркөмө“ ҡатнашыусыларының күпселеге (Вовся М. С., Коган Б. Б., Фельдман А. И., Гринштейн А. М., Этингер Я. Г. һәм башҡалар) американ разведкаһы тарафынан башҡа илдәрҙә йәһүдтәргә матди ярҙам күрһәтеү өсөн булдырылған „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы менән бәйле булған»''. Ошо төркөм менән бәйләнештәрҙә элегерәк Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше буйынса ҡулға алынғандар ҙа ғәйепләнә. Әлеге эш урыны-урыны менән йәһүдтәргә ҡаршы характер ала&lt;ref&gt;«Антиеврейский характер кампании остался официально не выявленным, тем не менее, бытовой антисемитизм имел место…» [http://culturalstudy.pstu.ru/Def_Info/History_03.pdf Кимерлинг 2000, с. 18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021034923/http://culturalstudy.pstu.ru/Def_Info/History_03.pdf |date=2012-10-21 }}.&lt;/ref&gt; һәм СССР-ҙа 1947—1953 йылдарҙа «тамырһыҙ космополитизм менән көрәш» буйынса дөйөм кампания менән берләшә&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Society/History/m.28183.html «Дело врачей»: начало и конец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031011163628/http://grani.ru/Society/History/m.28183.html |date=2003-10-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://booknik.ru/context/?id=23572&amp;articleNum=1 Еврейский антифашистский комитет — Статьи &amp; Интервью — Еврейские тексты и темы…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111016222831/http://booknik.ru/context/?id=23572&amp;articleNum=1 |date=2011-10-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/182/kleyn.htm «ДЕЛО ВРАЧЕЙ»: ВЗГЛЯД С ЗАПАДА]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/parts/62107/68321 ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АНТИСЕМИТИЗМ СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101221021637/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/parts/62107/68321 |date=2010-12-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sem40.ru/anti/18600/ Антисемитизм] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130220223037/http://www.sem40.ru/anti/18600/ |date=2013-02-20 }}&lt;/ref&gt;.

Табиптар төркөмө ҡулға алынғандан һуң кампания бөтә Советтар Союзына тарала, әммә Сталиндың вафатынан һуң, шул уҡ йылдың март айында, туҡтатыла. [[3 апрель|3 апрелдә]] «табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар иреккә сығарылалар, эштә тергеҙеләләр һәм тулыһынса аҡланалар.

== Тарих башы ==
Табиптар эше СССР-ҙа алдағы йылдарҙа үткәрелгән сәйәсәттең кульминацияһы булып тора{{sfn|Кимерлинг|2011|с=11}}.

[[1948 йыл]]дан башлап СССР-ҙа космполитизм менән көрәш буйынса кампанияһы үткәрелә, ул антисемит формаларын ала, сөнки «тамырһыҙ космополиттар» ролендә йыш ҡына йәһүд фамилиялы кешеләр булып сыға. Яуаплы вазифаларға йәһүдтәрҙе ҡуймаҫҡа тигән иғлан ителмәгән күрһәтмәләр барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]]|заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953)|издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси|тип=Сборник научных работ|издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|год=2007|выпуск=2|страницы=270|страниц=377}}&lt;/ref&gt;.

[[1952 йыл]]да Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эше тамамлана, уның һөҙөмтәһендә 13 билдәле йәһүд эшмәкәре атып үлтерелә, 100-ҙән ашыу кеше репрессиялана. Ҡорбандар араһында Боткин исемендәге хәстәхананың баш табибы Б. А. Шимелиович була. СССР-ҙа бынан алда ла табиптар аңлы рәүештә ауырыуҙарҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән суд процестары үтә, мәҫәлән, Өсөнсө Мәскәү процесы ([[1938 йыл|1938]]), хөкөм ителеүселәр араһыда [[Максим Горький|Горькийҙы]] һәм башҡаларҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән өс табип була (И. Н. Казаков, Л. Г. Левин һәм Д. Д. Плетнев)&lt;ref name=&quot;rap1&quot;&gt;{{книга|автор=[[Раппопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]]|заглавие=На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года|часть=Предисловие автора|место={{М.}}|издательство=Издательство Пушкинского Фонда|серия=Время и судьбы|год=2003|ссылка=http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt|страниц=280|isbn=5-89803-107-3|тираж=2000|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101202045955/http://www.kuzbass.ru/moshkow/koi/MEMUARY/1953/rapoport.txt|archivedate=2010-12-02}}&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, Көнсығыш Европа илдәрендә бер нисә сәйәси суд процестары үтә, уларҙа «хыянатсылыҡ» һәм «капитализмды тергеҙеү» ғәҙәти ғәйепләүҙәрҙән тыш яңыһы өҫтәлә — «сионизм». 1952 йылдың ноябрендә Чехословакиялағы процеста республика президентын һәм бер үк ваҡытта Чехословакия компартияһы Рәйесе К. Готвальдты «дошман лагеры табиптары яярҙамында үлтерергә маташыуҙа ғәйепләнеү иғлан ителә, был процеста 13 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән 11 йәһүд (улар араһында ЧКП-ның Үҙәк Комитеты Генераль секретары Рудольф Сланский)»&lt;ref name=&quot;rap1&quot;/&gt;.

== Эш тураһында иғлан итеү ==
[[Файл:Vrachi-timashuk.png|мини|201x201пкс|«Үлтереүсе табиптарҙы фашлаған өсөн» Л. Тимашукты Ленин ордены менән бүләкләү тураһында 1953 йылдың 20 ғинуарындағы Указ]]
«Ҡоротҡос табиптар» төркөмөнөң ҡулға алыныуы тураһында ТАСС белдереүе һәм киң мәғлүмәт саралары материалдары (атап әйткәндә, «Правда» гәзите) проекты 1953 йылдың 9 ғинуарында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһы ултырышында раҫлана. И. В. Сталин секретариаты етәксеһе А. Н. Поскребышев тарафынан КПСС-тың Үҙәк Комитеты пропаганда һәм агитация бүлеге етәксеһе Н. А. Михайловҡа рәсми яҙыу йүнәлтелә&lt;ref name=&quot;obrazvraga&quot;&gt;Образ врага в советской пропаганде, 1945—1954 гг. / А. В. Фатеев ; Рос. акад. наук, Ин-т рос. истории, 261 с. 20 см, М. ИРИ 1999&lt;/ref&gt;
{{цитата|«Михайлов иптәшкә. Гәзиттәрҙә 4-се полосала урынлаштырыу өсөн ҡоротҡос табиптарҙың ҡулға алыу &quot;хроникаһы&quot; 1 экз. ебәрәм &lt;ref name=&quot;obrazvraga&quot;/&gt;»}}
Табиптарҙың ҡулға алыныуы һәм «заговорҙың» деталдәре тураһында белдереү «Профессор-табиптар битлеге аҫтында ҡәбәхәт шпиондар һәм ҡатилдар» мәҡәләһендә сыға, мәҡәлә «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә 1953 йылдың 13 ғинуарында ҡултамғаһыҙ баҫтырыла. Мәҡәлә эштең сионистик характерына баҫым яһай: «''террористик төркөмөндә ҡатнашыусыларҙың күпселеге — Вовся, Б. Коган, Фельдман, Гринштейн, Этингер һәм башҡалар — американ разведкаһы тарафынан һатып алынған. Уларҙы американ разведкаһының филиалы — „Джойнт“ халыҡ-ара йәһүд буржуаз-милләтсел ойошмаһы аша эшкә яллай. Үҙенең әшәке эшмәкәрлеген мәрхәмәт битлеге аҫтында шпион сионистик ойошманың бысраҡ йөҙө тулыһынса фашланды''». Артабан ҡулға алыныусыларҙың ғәмәлдәре сионизм идеологияһы менән тиңләшә һәм ул ваҡытта уҡ Йәһүд фашистарға ҡаршы комитеты эшендә күренгән 1948 йылда йәшерен рәүештә СССР МГБ-ының хеҙмәткәрҙәре тарафынан үлтерелгән Соломон Михоэлсҡа барып тоташтырыла.
&lt;br&gt;

== Эш буйынса тикшереү ==
{|border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;2&quot; style=&quot;float; margin: 5px; width:210px; border: solid 1px #bbb;&quot; align=&quot;right&quot;
|-
| [[Файл:Delovrachey1.jpg]]
|-
| [[Файл:Delovrachey2.jpg]]
|-
| Записка министра внутренних дел [[Игнатьев, Семён Денисович|Игнатьева]] [[Сталин]]у по «Делу врачей»
|}
«Табиптар эше» [[1952 йыл]]дан алып 1951 йылда Сталинға дәүләт именлеге органдарындағы «сионистик заговор» тураһында ялыу яҙған подполковник М. Д. Рюмин етәкселегендәге МГБ органдары тарафынан башлана.

1952 йылдың 29 октябрендә Игнатьев Сталинға табип-белгестәр Кремль етәкселәрен енәйәтсел дауалауҙың факты раҫланды, тип хәбәр итә. Сталин кисекмәҫтән төп «заговорсыларҙы» ҡулға алыуға санкция бирә&lt;ref name=autogenerated1&gt;Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 254.&lt;/ref&gt;.

Сталин көн һайын допростар протоколдарын уҡый. Ул МГБ-нан заговорҙың сионистик характеры тураһында версияны һәм заговорсыларҙың «Джойнт» (американ йәһүд хәйриә ойошмаһы) аша Англия һәм Америка разведкалары менән бәйләнештәрен мөмкин тиклем тулыраҡ асыҡларға ҡуша&lt;ref name=&quot;CCCP-2&quot;&gt;{{ЭЕЭ|15418|Советский Союз. Евреи в Советском Союзе в 1941-53 гг.}}&lt;/ref&gt;. Ул дәүләт именлегенең яңы министры С. Игнатьевҡа, әгәр ул «табиптар араһындағы террористарҙы, американ агенттарын фашламаһа», уны Абакумов кеүек аласаҡтар тип янай: &quot;''Беҙ һеҙҙе, һарыҡтарҙы кеүек, ҡыуып таратасаҡбыҙ''&lt;ref&gt;{{статья|автор=Костырченко Г. |заглавие=Дело врачей|издание=Родина|год=1994|номер=7|страницы=67}}&lt;/ref&gt;. [[1952 йыл]]дың октябрендә Сталин ҡулға алынғандарға ҡарата физик тәьҫир сараларын ҡулланыу буйынса күрһәтмәләр бирә (йәғни, язалау).&lt;ref&gt;[http://www.novayagazeta.ru/data/2008/gulag09/00.html Пытки от Сталина: «Бить смертным боем»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020110400/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/gulag09/00.html |date=2008-10-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.com.by/books?id=Q4pd4mTpZVMC&amp;pg=PA658#v=onepage&amp;q=&amp;f=false Сталин: двор красного монарха]&lt;/ref&gt;

[[1952 йыл]]дың 1 декабрендә Сталин (Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы В. А. Малышев яҙып алыуында) «''Ниндәй ҙә булһа йәһүд-милләтсе — ул Америка разведкаһы агенты. Милләтсе йәһүдтәр уларҙың милләтен АҠШ ҡотҡарҙы, тип һанай…Табиптар араһында милләтсе йәһүдтәр күп''»&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Золотоносов М.|заглавие=Пиня из Жмеринки|ссылка=http://www.sem40.ru/culture/books/8386/|издание=[[Московские новости]]|тип=газета|место={{М.}}|год=11 ноября 2003 выпуск=44|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141015123936/http://www.sem40.ru/culture/books/8386/|archivedate=2014-10-15}}&lt;/ref&gt;, тип белдерә.
1952 йылдың 6 ноябренән Рюминдың ҡушыуы буйынса Лубянкала тәүлек әйләнәһендә тотҡондарҙы тимер ҡул бығауҙарында тотоу индерелә. Көндөҙ ҡулдар арҡа яғынан бығаулана, ә төндә — алдан. Әммә тотҡондар ныҡ торалар. Уларҙы Лефортов төрмәһенә алып киләләр һәм резина таяҡтары менән туҡмайҙар (ул ваҡытта Лубянканлағы эске төрмәлә язалау өсөн махсус яраҡлаштырылған бүлмә булмай). 1952 йылдың 15 ноябрендә Игнатьев Сталинға ''«Егоровҡа, Василенкоға һәм Виноградовҡа ҡарата физик тәьҫир саралары ҡулланыуы өсөн… махсус заданиеларҙы үтәй алған (физик язалауҙары ҡулланыу)… ике хеҙмәткәр һайлап алынды» тип хәбәр итә.'' Артабан тотҡондарҙы Лефортовоға ташымаҫ өсөн 1952 йылдың декабрендә Эске төрмә начальнигы А. Н. Миронов үҙенең кабинетында язалау урынын булдыра&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.

1952 йылдың 24 ноябрендә дәүләт именлеге министрының беренсе урынбаҫары С. А. Гоглидзе Сталинға хәбәр итә: Табылған документаль дәлилдәргә һәм ҡулға алынғандарҙың күрһәтмәләренә ярашлы ЛСУК-та (Лечсанупр Кремля) табиптар террористик төркөмө булған — ''Егоров, Виноградов, Василенко, Майоров, Федоров, Ланг'' һәм дауалау ваҡытында партия һәм хөкүмәт етәкселеренең ғүмерен ҡыҫҡартырға тырышҡан йәһүд милләтселәре — ''Этингер, Коган, Карпай''. Шуға ҡарамаҫтан, Сталин, эш буйынса «оператив-тикшереү әүҙемлекте» арттырыуҙы талап итеп, МГБ-ға баҫым яһауын дауам итә. Һөҙөмтәлә ғинуарҙа табиптарҙың яңы ҡулға алыныуҙары башлана&lt;ref&gt;Костырченко Г. Сталин против «космополитов». Власть и еврейская интеллигенция в СССР. М., РОССПЭН, 2009. С. 259—260.&lt;/ref&gt;.

== Ғәйепләнеүселәр ==
[[13 ғинуар|13 ғинуарҙағы]] ТАСС белдереүендә&lt;ref&gt;Хроника: [[s:Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей|Арест группы врачей-вредителей]] // Правда. № 13 (12581). 1953. 13 января&lt;/ref&gt; «террористик төркөмдә ҡатнашыусы» 9 заговорсы тураһында хәбәр ителә:

# Вовся М. С. — профессор, табип-терапевт;
# Виноградов В. Н. — профессор, табип-терапевт;
# Коган М. Б. — профессор, табип-терапевт;
# Коган Б. Б. — профессор, табип-терапевт;
# Егоров П. И. — профессор, Медицина фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, табип-терапевт, Сталинды ҡараған төп табип&lt;ref&gt;Евгенья һуңғараҡ ул үҙе ҡатыны менән Яковлевна репрессия Егорова&lt;/ref&gt;,
# Фельдман А. И. — профессор, табип-отоларинголог;
# Этингер Я. Г. — профессор, табип-терапевт;
# Гринштейн А. М. — профессор, Медицина фәндәр академияһы академигы, табип-невропатолог;
# Майоров Г. И. — табип-терапевт.

Улар [[1951 йыл]]дың июленән [[1952 йыл]]дың ноябре араһындағы осорҙа ҡулға алыналар. Уларҙан тыш, «табиптар эше» буйынса тағы ла күп кеше ҡулға алына, шул иҫәптән Лениндың кәүҙәһен бальзамлаған һәм уны һаҡлаған Б. И. Збарский (декабрь [[1952 йыл]]), яҙыусы Лев Шейнин (февраль [[1953 йыл]]).

Ғәйепләнеүселәрҙең күпселеге йәһүдтәр була, шул иҫәптән һуңғараҡ ҡулға алынған табиптар ҙа:

* Н. А. Шерешевский (табип-эндокринолоы, профессор),
* M. Я Серейский (психиатр, профессор),
* Я С. Темкин (отоларинголог, профессор),
* Э. М. Гельштейн (терапевт, профессор),
* И. И. Фейгель (гинеколог, профессор),
* С. Ер Незлин (фтизиатрҙар, профессор),
* В. Ер Незлин (терапевт, профессор),
* С. Е. Карпай (терапевт, Кремль хәстәханаһында функциональ диагностика кабинеты мөдире),
* Н. Л. Вильк (доцент),
* Е. Ф. Лифшиц (педиатр),
* Б И. Збарский ([[Биохимия|биохимик]], профессор);
* Я. Л. Рапопорт (патологоанатом, профессор),
* Л. Х. Кечкер (терапевт, профессор) һәм башҡалар.

Шулай уҡ эш те тикшереү барышында башҡа милләтле совет табиптары зыян күрә:

* А. А. Бусалов (хирург, профессор);&lt;ref&gt;1952 октябрь айында ҡатын менән бергә ҡулға алына.&lt;/ref&gt;
* В. В. Закусов (фармаколог, профессор);
* В. Ф. Зеленин (терапевт, СССР-ҙың Медицина фәндәр академияһы академигы);
* Б С. Преображенский (отоларинголог, СССР-ҙың Медицина фәндәр академияһы академигы);
* В. Х. Василенко (терапевт, профессор);
* А. Н. Федоров (патологоанатом);&lt;ref&gt;[http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/55550 «Табип Эше»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523075229/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-intro/55550 |date=2010-05-23 }}&lt;/ref&gt;
* Н. А. Попова (невропатолог, профессор).&lt;ref&gt;http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&amp;I21DBN=UJRN&amp;P21DBN=UJRN&amp;IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&amp;Image_file_name=PDF/njmoz_2013_2_19.pdf&lt;/ref&gt;

Эш буйынса тикшереүҙәргә тиклем вафат булған М. Б. Коган, М. И. Певзнер һәм Б А. Шимелиович йәлеп ителә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |title=Воспоминания Этингера — одного из обвиняемых по «делу врачей» |accessdate=2006-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927000700/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |archivedate=2007-09-27 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927000700/http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/auth_pages.xtmpl?Key=10153&amp;page=58 |date=2007-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Заговорҙа Сталин бойороғо буйынса үлтерелгән билдәле актер С. М. Михоэлс та ҡатнашыусы сифатында телгә алына, ул Совет армияһы баш терапевты медицина хеҙмәте генерал-майоры баш М. С. Вовсяның ике туған ағаһы була.

== Резонанс ==
«Табип эше» буйынса ҡулға алынғандарҙың туғандары һәм хеҙмәттәштәре лә эҙәрлекләүгә дусар ителә, шулай уҡ илдә антисемит кәйефтәре көсәйә&lt;ref&gt;''Leonid Smilovitsky.'' [http://www.jewishgen.org/Belarus/newsletter/doctors_plot.htm Byelorussian Jewry and the Doctors' Plot, 1953]&lt;/ref&gt;. «Космолиттарға» ҡаршы кампаниянан айырмалы рәүештә был юлы пропаганда туранан-тура йәһүдтәргә күрһәтә. «Правда» гәзитендә 8 февралдә йүнәлеш биреүсе «Хәйләһеҙҙәр һәм йүнһеҙҙәр» мәҡәләһе баҫтырыла, мәҡәләлә йәһүдтәр алдаҡсы итеп һүрәтләнә. Бынан һуң совет матбуғатында йәһүд фамилия-исемле булған һәм уйлап сығарылған ҡара эштәрҙе фашлауға бағышланған фельетондар күбәйә&lt;ref&gt;{{ЭЕЭ|10978|Врачей дело}}&lt;/ref&gt;. Улар араһында иң билдәлелеһе Василий Ардаматскийҙың «Жмеринканан Пиня» исемле фельетоны, ул 1953 йылдың 20 мартында «Крокодил» журналында&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;/&gt; (Сталиндың вафатынан һуң) баҫтырылып сыға.

Тарих фәндәре докторы Борис Клейн билдәләүенсә, 1953 йылдың 13 ғинуарында 9 табипты ҡулға алыу тураһындағы ТАСС белдереүенән һуң «американ юғары ҡатламдарында… был СССР-ҙа 1930-сы йылдарҙағы таҙартыуға оҡшаған радикаль таҙартыуҙың башы булыуы мөмкин, тигән фекер тыуа… Бәлки, Сталин үҙ эргәһендәге йәшерәк һәм власты яратыусы сәйәсмәндәрҙе, мәҫәлән, Л. П. Берияны,аҫтыртын рәүештә  юҡ итергә ниәтләйҙер, мәҫәлән Л. П. Берияны»&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Күп йылдар үткәс, Константин Симонов яҙып ҡалдырған: «„Үлтереүсе табиптар“ — ҡурҡынысыраҡты уйлап табып булмай. Бөтәһе лә бик ҙур яңғырашҡа ҡоролған. Дөйөм алғанда, быларҙың бөтәһенең эҙемтәләре ысын мәғәнәһендә аҡылға һыймаслык булыуы мөмкин тигән һиҙеү бар ине»&lt;ref&gt;''Шели Шрайман.'' [http://proza.ru/2005/07/16-201 Последняя тайна режима] // Проза.ру&lt;/ref&gt;.

== Эште туҡтатыу ==
{{кратное изображение
 | зона             = right
 | направление      = vertical
 | заголовок        = 
 | зона_заголовка   = center
 | фон_заголовка    = 
 | подпись          = 
 | зона_подписи     = center
 | фон_подписи      = 
 | ширина           = 220
 | изобр1           = Message-1953.jpg
 | ширина1          = 
 | подпись1         = СССР МВД-һы белдереүе
 | изобр2           = Vrachi-timashuk2.png
 | ширина2          = 
 | подпись2         =  Л. Тимашукты Ленин орденынан мәхрүм итеү тураһында Указы
}}
СССР МГБ-ның айырыуса мөһим эштәре буйынса элекке тәфтишсеһе Николай Месяцев табиптар эше менән шөғөлләнергә Сталин ҡушыуы буйынса тәғәйенләнгән, тип белдерә:&lt;ref name=&quot;sovross&quot;&gt;[http://sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=57738 Газета «Советская Россия»: Девяностолетний следователь вспоминает «дело врачей» и другие тайные истории] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130610144956/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&amp;file=article&amp;sid=57738 |date=2013-06-10 }}&lt;/ref&gt;
{{начало цитаты}}«Табиптар эшенең» яһалма рәүештә эшләнгәнлеген еңел генә күреп була. Алдаҡсылар хатта етди япма ла эҙләп ҡарамағандар. Оятһыҙ рәүештә юғары вазифалы ауырыуҙың ауырыу тарихынан тыумыштан булған йәки йылдар буйы йыйылған сирҙәрен алғандар ҙа, уларҙың килеп сығышын йәки үҫешен дауалаусы табиптарға япһарғандар. Бына һиңә &quot;халыҡ дошмандары&quot;»{{конец цитаты}}

Уның раҫлауынса, эш буйынса тикшереү киң матбуғат мәғлүмәттәрендә иғлан ителгәндән һуң алты көн үткәс, йәғни 19 ғинуарҙа, башланған. Был версияға ярашлы, февралдең уртаһына ҡарата эште ябыу буйынса һығымта әҙер булған. Месяцев һүҙҙәренсә, Сталиндың вафаты менән бәйләргә маташыуҙар — ҡоро спекуляция&lt;ref name=&quot;sovross&quot;/&gt;. Әммә шул уҡ ваҡытта табиптарға һәм йәһүдтәргә ҡаршы публикациялар февраль уртаһынан арта бара һәм Сталин вафатынан һуң тамамлана&lt;ref&gt;[http://berkovich-zametki.com/Nomer11/Lyass1.htm. Фёдор Лясс. Кто остановил секиру палача или дал ли Сталин отбой «Делу врачей — вредителей»?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

Тарих фәндәре доктор Геннадий Костырченко, киреһенсә, Сталин эште контролдә ғына тотоп ҡалмаған, хатта шәхси контроле аҫтында тотҡан, ҡоротҡос дауалауҙы ғына түгел, шпионаж менән террорҙы «асыуҙы» талап иткән, тип һанай{{sfn|Костырченко|2003|с=646—649}}. ''Сланский эше'' буйынса 11 чехословак етәксеһе үлтерелгәндән һуң (унда ла «ҡоротҡос дауалау мотивтары ҡулланыла») 4 декабрҙә Сталин Үҙәк Комитеты Президиумының ҡарамағына «МГБ-лағы хәлдәр һәм дауалау эшендәге ҡортоҡослоҡ тураһында» мәсьәләһен сығара{{sfn|Костырченко|2003|с=657—658}}. Костырченко фекеренсә, күмәк кеше алдында пропагандистик кампанияны асып, Сталин сәйәси процесҡа әҙерлек алып бара{{sfn|Костырченко|2003|с=663}}. Эште 13 мартта (йәғни, Сталиндың вафатынан һуң бер аҙна үткәс) Лаврентий Берия туҡтата, тип яҙа ул{{sfn|Костырченко|2003|с=685}}.

2 мартта уҡ антисемит кампанияһы матбуғатта кәметелә, тигән фекер бар&lt;ref name=&quot;CCCP-2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;«Последнее упоминание о врачах можно было прочесть в „Комсомольской правде“ и в „Труде“ 18 февраля» см. Виктор Балан [http://www.chayka.org/oarticle.php?id=719 Февраль 1953-го. К 50-летию дела врачей и смерти Сталина]&lt;/ref&gt;. Әммә [[15 март]]та ла «[[Правда (гәзит)|Правда]]» гәзитендә (74-12642-се һанлы) Я. Калнберзиндың мәҡәләһе көн күрә. Мәҡәлә АҠШ-тың СССР-ға ҡаршы киң шпион эшмәкәрлеге менән бәйле һиҙгерлек күрһәтеүгә бағышланған. дәлилдәр сифатында СССР-ҙа эш иткән «АҠШ һәм Англия ҡол биләүсе-кеше ашаусылары» табип-ҡоротҡостарҙың яуызлыҡтары килтерелә. Ҡайһы бер йәһүд публицистары фекере буйынса&lt;ref name=&quot;Пиня&quot;/&gt;&lt;ref&gt;* [http://www.kulichki.com/moshkow/NEWPROZA/SWIRSKIJ/svirsky4.txt_Piece40.09 Григорий Свирский. Герои расстрельных лет]
* {{deadlink|http://www.voinovich.ru/home_reader.jsp?book=s10.jsp}} Владимир Войнович. В чём проблема? Кто виноват? Что делать?
* [https://web.archive.org/web/20040415083547/http://spymania.narod.ru/books/ardamatsky/index.htm Шпиономания: Василий Иванович Ардаматский]
* [[Радзинский, Эдвард Станиславович|Радзинский Э. С.]] Сталин.
* Анатолий Медников. [http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=12634541 Без ретуши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211104164159/http://is.park.ru/print_doc.jsp?urn=12634541 |date=2021-11-04 }}
* [[Быков, Дмитрий Львович|Быков Д. Л.]] Булат Окуджава. Глава 9. Оля Батракова и другие. 2009. — ISBN 978-5-235-03197-5 ([[Жизнь замечательных людей|ЖЗЛ]]) «Ардаматский прославился в 1953 году как автор крокодильского фельетона „Пиня из Жмеринки“ — это был чистейший образчик антисемитизма, опубликованный уже после смерти Сталина, 20 марта (остановить последнюю кампанию, начатую вождем, было не так-то просто, да и струны она затронула чересчур живые, многим понравилось)»
* [http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/19994 Дело врачей-вредителей стало плодом антисемитской кампании в СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304230325/http://radiovesti.ru/episode/show/episode_id/19994 |date=2016-03-04 }} [[Вести ФМ]]
* {{книга|автор=Левитина В. Б.|заглавие=Еврейский вопрос и советский театр|год=2001|страницы=192|страниц=308}}&lt;/ref&gt; В. Ардаматскийҙың
« Жмеринканан Пиня» фельетоны ла йәһүдтәргә ҡаршы йүнәлтелгән. мәҡәлә Сталиндың вафатынан һуң, 20 мартта, донъя күрә.

«Табиптар эше» буйынса ҡулға алынғандар 3 апрелдә азат ителә һәм эштәрендә тергеҙелә. Рәсми рәүештә ([[4 апрель|4 апрелдә]]), ғәйепләнеүселәрҙең үҙ ғәйебен таныу «ярамаған тикшереү ысулдары» ярҙамында алынған тип иғлан ителә. «Табиптар эшен» уйлап сығарған подполковник Рюмин (ул ваҡытта именлек органдарынан ҡыуылған була) Берия бойороғона ярашлы кисекмәҫтән ҡулға алына; һуңынан, Хрущев процестары осоронда ул атып үлтерелә ([[1954 йыл]]дың 7 июлендә).

== Депортация мәсьәләһе ==
Төп ғәйепләнеүселәрҙе күмәк кеше алдында ҡыҙыл майҙанда язаларға уйлағандар, тигән имеш-мимештәр йөрөй&lt;ref&gt;[http://echo.msk.ru/programs/staliname/607367-echo/ Эштәр «ҡоротҡос табибы» үҙ күҙе менән]&lt;/ref&gt;. Яков Яковлевич Этингер — профессор Я. Г. Этингерҙың улы ла Булганин һүҙҙәрен һылтанып, табиптарҙың суды 1953 йылдың март уртаһында күҙалланыуын, хөкөм ителеүселәрҙе СССР-ҙың эре ҡалалары майҙарында күмәк кеше алдында аҫып ҡуйырға тейеш булғандар, тип дәлилләй&lt;ref&gt;[[Исторические хроники|Исторические Хроники с Николаем Сванидзе. 1952—1953 годы — Сталин — Берия]]&lt;/ref&gt;. 1952 йылдың декабрь башында Чехословакияла «Сланский эше» шулай тамамлана.

Табиптар өҫтөнән яңғырауыҡлы суд процесы массауи антисемит кампаниялар һәм бөтә йәһүдтәрҙе Себергә һәм Алыҫ Көнсығышҡа депортациялау өсөн сигнал булып яңғырарға тейеш ине (шундай версия була)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Микоян, Анастас Иванович]], «Так Было»: «за месяц или полтора до смерти Сталина готовилось „добровольно-принудительное“ выселение евреев из Москвы»&lt;/ref&gt;. Совет пропагандаһы хөсләткән халыҡ араһындағы антисемит ҡараштар фонында депортация «мәрхәт акты» — йәһүдтәрҙе «халыҡ нәфрәтенән», погром ойоштороуҙан һәм судһыҙ язалауҙан ҡотҡарыу юлы булып күренергә тейеш була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, совет мәҙәниәтенең күренекле эшмәкәрҙәре ҡул ҡуйған хат әҙерләнгән, уның эстәлеге түбәндәге ҡайтып ҡала: «Беҙ, күренекле мәҙәниәт эшмәкәрҙәре, совет етәкселеген хыянатсыларҙы һәм йәһүд сығышлы ырыуһыҙ космополиттарҙы ғәҙел халыҡ ҡурсалау өсөн уларҙы Себерҙә йәшәүгә ебәреүҙе һорайбыҙ». Башҡа мәғлүмәттәргә һәм хәтирәләргә ярашлы, әлеге хатҡа билдәле совет йәһүдтәре, шул иҫәптән Кагановичтың, исеменән ҡул ҡуйырға тейеш була. Сарнов Бенедикт СарновЭринбургтың Сталинға ебәргән хатын миҫал итеп килтерә. Хатта Эринбург, йәнәһе, бындай аҙымдың кәрәклеге-кәрәкмәгәнлеген аныҡлай&lt;ref&gt;{{Cite web|accessdate = 2016-02-04|title = Биографии И Мемуары , Сарнов Бенедикт - Случай Эренбурга  ; Читать онлайн в библиотеке РусЛит|url = http://www.ruslit.net/preview.php?path=%25u0411%25u0438%25u043E%25u0433%25u0440%25u0430%25u0444%25u0438%25u0438%2520%25u0418%2520%25u041C%25u0435%25u043C%25u0443%25u0430%25u0440%25u044B/%25u0421%25u0430%25u0440%25u043D%25u043E%25u0432%2520%25u0411%25u0435%25u043D%25u0435%25u0434%25u0438%25u043A%25u0442/&amp;fname=%25u0421%25u043B%25u0443%25u0447%25u0430%25u0439%2520%25u042D%25u0440%25u0435%25u043D%25u0431%25u0443%25u0440%25u0433%25u0430.txt|publisher = www.ruslit.net}}&lt;/ref&gt;.
{{начало цитаты}}Доктор Костырченко миңә әйтте: «Әлбиттә, ул  [И. В. Сталин] тағы ла бер нисә йыл йәшәһә, был хәлгә [совет йәһүдтәренең депортациялауына] һис шикһеҙ барып етеп булыр ине»{{конец цитаты|источник= [[Самсон Мадиевский]]&lt;ref&gt;[http://archive.svoboda.org/programs/RT/1999/RT.080599.asp Готовил ли Сталин депортацию евреев?]&lt;/ref&gt;}}

Күп кенә тикшеренеүселәр, «табиптар эшенең» антисемит асылын инҡар итмәйенсә, йәһүдтәрҙең депортацияһы буйынса пландар булыуында шикләнәләр. Мәсьәләне бик ентекле рәүештә Геннадий Костырченоко тикшерә&lt;ref&gt;[http://www.lechaim.ru/ARHIV/125/kost.htm Г. Костырченко. Прощание с мифом сталинской эпохи.]&lt;/ref&gt;. Тарихсы Жорес Медведев үҙенең «Сталин һәм йәһүд проблемаһы» китабында йәһүдтәр депортацияһы планы архив документтары менән раҫланмай, тип яҙа{{sfn|Ж. Медведев|2003|с=238—239}}.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Ленинград эше]]
* [[Шахта эше]]

== Әҙәбиәт ==
; Мемуарҙар

* ''Месяцев Н. Н.'' Горизонты и лабиринты моей жизни. — {{М.}}: Вагриус, 2005.
* {{Китап|автор=[[Рапопорт, Яков Львович|Раппопорт Я. Л.]]|заглавие=На рубеже двух эпох. Дело врачей 1953 года|место={{М.}}|издательство=Издательство Пушкинского Фонда|серия=Время и судьбы|год=2003|ссылка=http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=book&amp;num=1918|страниц=280|isbn=5-89803-107-3|тираж=2000}}

; Фәнни әҙәбиәт

* {{книга|автор=[[Костырченко, Геннадий Васильевич|Костырченко Г. В.]]|заглавие=Тайная политика Сталина: власть и антисемитизм|ссылка=http://www.krotov.info/libr_min/11_k/os/tyrchenko_1.html|место=М.|издательство=Международные отношения|издание=2|год=2003|страниц=784|isbn=9785713310714|ref=Костырченко}}
* {{книга
|автор = Костырченко Г.
|заглавие = В плену у красного фараона
|место = {{М.}}
|издательство = Международные отношения
|год = 1994
|страниц = 400
|isbn = 5-7133-0740-9
}}
* {{книга
|автор = Брент Д., Наумов В.
|заглавие = Последнее дело Сталина
|место = {{М.}}
|издательство = ООО «Издательство Проспект»
|год = 2004
|страниц = 352
|isbn = 5-7986-0091-2
}}
* {{книга|автор = [[Медведев, Жорес Александрович|Медведев Ж. А.]]|заглавие = [http://scepsis.ru/library/id_1473.html Сталин и еврейская проблема: Новый анализ]|место = {{М.}}|издательство = «Права человека»|год = 2003|страниц = 288|isbn = 5-7712-0251-7|ref=Ж. Медведев}}
* {{статья|автор=[[Смиловицкий, Леонид Львович|Смиловицкий Л. Л.]]|заглавие=«Дело врачей» в Белоруссии: политика властей и отношение населения (январь-апрель 1953)|издание=Репрессивная политика Советской власти в Беларуси|тип=Сборник научных работ|издательство=[[Мемориал (организация)|Мемориал]]|год=2007|выпуск=2|страницы=269—311|страниц=377}}
* {{книга|автор=Кимерлинг А. С.|заглавие=Террор на излете. «Дело врачей» в уральской провинции|ссылка=http://www.hse.ru/data/2011/10/05/1270325509/kimmerling.pdf|место=Пермь|издательство=Пермский государственный институт искусства и культуры|год=2011|страниц=163|isbn=978-5-91201-074-3|ref=Кимерлинг}}

; Публицистика

* {{книга
|автор = Лясс Ф.
|заглавие = Последний политический процесс Сталина, или несостоявшийся юдоцид
|место = Москва - Иерусалим 
|издательство = «Филобиблон» 
|год = 2007
|ссылка  = http://imwerden.de/pdf/lyass_poslednij_polit_process_stalina.pdf
&lt;!-- |ссылка  = https://books.google.com/books?id=P2wwAQAAIAAJ --&gt;
|страниц = 609
|isbn = 
}}
* {{Статья
 |автор         = Бобров О.Е.
 |заглавие      = Архипелаг «Медлаг» — малоизвестные страницы
 |ссылка        = http://www.critical.ru/guestroom/opus/bobrov/pages/b9.php
 |издательство  = ИнтелТек
 |год           = 
}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Дело врачей
|Портал =
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник =
|Викитека = Категория:Дело врачей-убийц
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Проект =
}}
* {{книга|заглавие = [http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues/62107 ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АНТИСЕМИТИЗМ СССР. От начала до кульминации, 1938-1953]|место = М. |издательство = [http://www.alexanderyakovlev.org/fond Международный фонд &quot;Демократия&quot;] |год = 2005 |страниц = 592 |isbn = 5-85646-114-2 }}
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/55550 Оригинальные документы по «Делу врачей» в архиве Александра Яковлева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190131063323/http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/inside/almanah-document/55550 |date=2019-01-31 }}, alexanderyakovlev.org
* [https://web.archive.org/web/20101201185004/http://worldjewishtv.com/content/detail.php?id=927 «Реприза»]. Документальный фильм [[Илугдин, Григорий Львович|Григория Илугдина]] о «Деле врачей».
* [[s:Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей|Сообщение ТАСС об аресте врачей-вредителей]]
* Статья «[[s:Подлые шпионы и убийцы под маской профессоров-врачей|Подлые шпионы и убийцы под маской профессоров-врачей]]». Опубликована в газете «Правда», 13 января 1953 г.
* [http://echo.msk.ru/blog/boltyanskaya/629431-echo/ Собственноручная правка Сталина чернового варианта статьи газеты «Правда» от 13 января 1953 г.]
* {{ЭЕЭ|10978|Врачей дело}}
* [http://oldgazette.ru/pravda/05031938/05031938-1.djvu газета «Правда» от 5 марта 1938 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071008004723/http://oldgazette.ru/pravda/05031938/05031938-1.djvu |date=2007-10-08 }}
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/136/sarnov.htm Эти две-три недели решили всё], [[Сарнов, Бенедикт Михайлович|Б. Сарнов]]
* [http://podmostki.org/w/Delo_vrachej_by_Bekas_Release--APTXAYC(256kbps).wmv Дело врачей]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.lechaim.ru/ARHIV/105/madie.htm Информативный и сжатый обзор аргументов за и против версии о депортации на сайте «Лехаим»]
* [http://www.berkovich-zametki.com/2011/Zametki/Nomer2/Dymerskaja1.php Незабываемый 1953-й], Людмила Дымерская-Цигельман, © «[[Заметки по еврейской истории]]», № 2(137) февраль [[2011 год]]а
* ''[[Фрезинский, Борис Яковлевич|Фрезинский Б.]]'' [http://www.narodknigi.ru/journals/60/kniga_o_pyatnadtsati_godakh_stalinskogo_gosantisemitizma_i_eshche_raz_o_sobytiyakh_nachala_1953_goda/ Книга о пятнадцати годах сталинского госантисемитизма и ещё раз о событиях начала 1953 года] // Народ Книги в мире книг. 2005. № 60
* [http://booknik.ru/context/all/u-vas-sluchayino-vata-ne-otravlena/ «У вас случайно вата не отравлена?»] Воспоминания советских евреев о деле врачей, архивные записи [[Букник]]

{{Сталин репрессиялары}}
[[Категория:Сталин репрессиялары осоронда суд процестары]]
[[Категория:Табиптар эше]]</text>
      <sha1>cw4cfgnmxo2nt5kz8lfzyeekjian405</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарханы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149185</id>
    <revision>
      <id>1301151</id>
      <parentid>879264</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T06:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8259" sha1="omusjhsj8tevczldcf6soyqleyp80tm" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Тарханы''' — федераль әһәмиәттәге [[Рәсәй]] дәүләт музей-ҡурсаулығы, XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында иң билдәле усадьба, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙәге Лермонтов]] урындарының береһе. Шағирҙың яратҡан өләсәһе, Елизавета Арсеньева, тыумыштан Столыпинаның усадьбаһы. Лермонтов балалыҡ йылдарын Тарханы усадьбаһында үткәрә. Хәҙер усадьба [[Пенза өлкәһе]]нең Лермонтово ауылы тип йөрөтөлә.

Рәсми исеме — Федераль дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Лермонтов Дәүләт музей-ҡурсаулығы „Тарханы“».

Лермонтово ауылынан 17 км көньяҡ-көнбайыштағы Белинский ҡалаһында В. Г. Белинскийҙың музей-усадьбаһы тора.

== Усадьбаның архитектура ансамбле ==
Беренсе комплексҡа инә:

* Баяр йорто
* Мария Египетская сиркәүе
* Ялсылар йорто (тергеҙелгән)
* Асҡыссы йорто (тергеҙелгән)

Икенсе комплексҡа инә:

* Арсеньев-Лермонтовтар кәшәнәһе һәм сиркәүе
* Михаил Архангел ауыл сиркәүе
* Ҡарауылсы йорто

== Экспозиция ==
[[Файл:Tarkhany-interior.jpg|мини|300x300пкс|Лермонтов кабинеты]]
Усадьба территорияһында ғәмәлдәге Дәүләт музей-ҡурсаулығы «Тарханы» урынлашҡан, ул [[1939 йыл]]да барлыҡҡа килә. 196 мең гектар майҙанды биләй. Музей фондтарында яҡынса 29 мең музей фондында һаҡлау берәмеге иҫәпләнә, уларҙың төп фонды — 14,5 мең берәмек. Асҡыссы йортындағы экспозициялар Лермонтовтың бала сағына бағышланған. Ялсылар йортонда видеоэкскурсиялар ойошторолған, ул М. Ю. Лермонтовтың ике әҫәренә — «Бородино» шиғырына һәм «Батша Иван Васильевич, йәш опричник һәм ҡыйыу сауҙагәрҙәр Калашников тураһында йыр»ына ([[Иван Грозный]] заманындағы ғәҙәттәрҙе һүрәтләй) бағышланған.

== Лермонтов байрамы ==
Июль айының беренсе ял көнөндә традицион Лермонтов байрамы үткәрелә. Байрамда мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Был көнгә М. Ю. Лермонтов ижадын һөйөүселәр өсөн, Пензанан махсус автобус маршруты ойошторола

== Галереяһы ==
&lt;gallery perrow=&quot;4&quot;&gt;
Файл:Melnitsa v Tarhanah.jpg|Тирмән йорто 
Файл:В Тарханах.jpg|Ҡурсаулыҡ.
Файл:TarkhanyChurch.jpg|Михаил Архангел сиркәүе
Файл:Тарханы осенью.jpg|Йорт көҙ көнөндә
Файл:Библиотека Лермонтова.jpg| М. Ю. Лермонтов китапханаһы
Файл:Один из интерьеров барского дома.jpg|Йорттоң беренсе ҡатындағы интерьер
Файл:Один из интерьеров Тарханы Пенза.jpg|Интерьер
Файл:Часть одного из интерьеров дома.jpg|Интерьер
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Корнилов, Василий Александрович|Корнилов В. А.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Тарханы: Музей-усадьба М. Ю. Лермонтова|оригинал=|ссылка=|викитека=|ответственный=Отв. ред. [[Вольпин, Валентин Иванович|В. И. Вольпин]]; Обложка худ. [[Зусман, Леонид Павлович|Л. П. Зусмана]]|издание=|место=М.|издательство=[[Государственный литературный музей|Гослитмузей]]|год=1948|том=|страницы=|столбцы=|страниц=72|серия=Литературные памятники и уголки СССР|isbn=|тираж=8000|ref=}}
* {{Китап|автор=|часть=|заглавие=Тарханы: Лермонтовский музей-заповедник|оригинал=|ссылка=|ответственный=Вступительный текст и фотографии А.&amp;nbsp;Д.&amp;nbsp;Семченко|издание=|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|год=1971|том=|страницы=|страниц=96|серия=|isbn=|тираж=25000}}
* {{Китап|автор=[[Арзамасцев, Валентин Павлович|Арзамасцев В.]]|часть=|заглавие=Тарханы: Очерк-путеводитель|оригинал=|ссылка=|ответственный=Лермонтовский музей-заповедник|издание=|место=[[Саратов]]|издательство=[[Приволжское книжное издательство]], [[Пенза|Пензенское]] отд-ние|год=1972|том=|страницы=|страниц=104|серия=|isbn=|тираж=100000}}
* {{Китап|автор=Арзамасцев В. П.|часть=|заглавие=Тарханы: Государственный лермонтовский музей-заповедник|оригинал=|ссылка=|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=[[Советская Россия (издательство)|Советская Россия]]|год=1976|том=|страницы=|страниц=36|серия=|isbn=|тираж=100000}}
* ''Низовский А. Ю.'' Самые знаменитые усадьбы России. — М., 2000. — С.397—399.
* Пензенская энциклопедия. — М., 2001. — С. 128—129.
* Российская музейная энциклопедия. — М., 2005. — С. 330.
* ''Фролов П. А.'' Лермонтовские Тарханы. — Саратов, 1987.
* ''Нефёдов В. В.'' Первый директор «Тархан». // Сура. — 2016. — № 5. — С. — 170—180.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.tarhany.ru Официальный сайт Государственного музея-заповедника «Тарханы»]
* [http://www.wise-travel.ru/russia/%D0%9F%D0%B5%D0%BD%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C/otzyv-3156.html Фотоотчёт и рассказ о Тарханах]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://tarhani.narod.ru Виртуальная экскурсия по музею]
* [http://www.den-za-dnem.ru/big-files/Books/Tarhany.pdf Очерк-путеводитель «Тарханы»]
[[Категория:Рәсәйҙең музей-ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Федераль әһәмиәттәге Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса музейҙар]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>omusjhsj8tevczldcf6soyqleyp80tm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Скуклостер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151381</id>
    <revision>
      <id>1301097</id>
      <parentid>889081</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T18:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8089" sha1="kaaffvwp1breniyvprqcwmv7o0wo52h" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Скуклостер замогы''' ({{Lang-sv|Skoklosters slott}}) — барокко стилендәге швед һарайы, 1654—1676 йылдарҙа Карл Густав Врангель тарафынан төҙөлгән һәм Меларен күлендәге ярымутрауҙа [[Стокгольм]] һәм Упсада ҡалалары араһында урынлашҡан. [[1970 йыл]]дан алып унда музей урынлаштырыла, уның коллекцияларында картиналар, мебель, һауыт-һаба, туҡыма, ҡорал һәм шулай уҡ китаптар һаҡлана.

== Тарих ==
1676 йылда замок барокко стилендә бай хәрби етәксе, граф Карл Густав Врангель тарафынан [[Стокгольм]] менән Упсада араһындағы Меларен күле ярымутрауында төҙөлә. Замоктың проектын башлыса архитектор Каспар Фогель эшләй, башҡа архитекторҙар Жан де ла Валли һәм өлкән Никодемус Тессин та уға үҙ өлөштәрен индерә. Моғайын, замок ВаршаваныңУяздовский замогына оҡшатып эшләнгән.
[[Файл:Suecia_1-140_;_Arx_Skokloster.jpg|слева|мини|175x175пкс|Замок һәм уның тирә-йүненең планы, яҡынса 1690—1710.]]
[[Файл:Skokloster_ofullbordade_salen_2013a.jpg|мини|Төҙөлөп бөтмәгән зал.]]
Замок XVII быуат уртаһындағы Швед бөйөк иле дәүере ҡомартҡыһы булып тора, был осорҙа Швеция биләмәләрен киңәйтә башлай, шуның арҡаһында ул Европаның иң эре державаларының береһе булып тора. 1676 йылда Врангель үлә, һарай тулыһынса төҙөлөп бөтә алмай. Браге, Скуклостер ғаиләләре мираҫҡа был замокты ала, ләкин уларҙың үҙ биләмәләре булғанлыҡтан, һарайы интерьерын тамамларға ашыҡмай. Шулай итеп, ҙур төп банкет залы төҙөүселәр ни хәлдә ҡалдырһа, шулай тора. Зал Төҙөлөп бөтмәгән зал исемен ала ({{Lang-sv|Ofullbordade salen}}). Скуклостер замогы Европала XVI быуаттағы төҙөлөш баҫҡыстары һаҡланып ҡалған берҙән-бер бина була. Шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә төҙөлөш менән бәйле бер нисә башҡа предметтар һаҡлана: бер нисә тиҫтәгә яҡын төҙөлөш буйынса китап һәм йөҙҙәрсә төҙөлөш ҡоралдары.

1967 йылда Браге замогын мираҫҡа алған фон Эссен ғаиләһе, вариҫтары булмағанлыҡтан, һарайҙы швед хөкүмәтенә һата&lt;ref name=&quot;ИП&quot;&gt;{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;dq=Крепость+Бохус&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Издательство &quot;Вече&quot;|страницы=183|страниц=356|isbn=9785444477083}}&lt;/ref&gt;. Скуклостер замогы Король ҡорал палатаһы Дәүләт музейы булып китә(LSH)&lt;ref&gt;[http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency A government agency. Three museums — one government agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210214092700/http://skoklostersslott.se/en/about-museum/government-agency |date=2021-02-14 }} Skoklosters slott website, n.d., retrieved 28 February 2017&lt;/ref&gt;. 1970-се йылдарҙа архитектор Хидемарк Уве һарайҙа XVI быуатта ҡулланылған материалдар һәм төҙөлөш методтары менән ремонт яһай.

== Музей коллекциялары ==
[[Файл:Vertumnus_årstidernas_gud_målad_av_Giuseppe_Arcimboldo_1591_-_Skoklosters_slott_-_91503.tiff|мини|«Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе картинаһы, замок коллекцияларының береһе.]]
Замоктың тамамланған өлөшө барокко стилененең гүзәллеген күрһәтә, ул картиналар коллекцияһын, мебель, туҡымалар, көмөш һәм быяла һауыт-һабаны һаҡлау урыны булып тора. Иң билдәле картиналарының береһе Арчимбольдо Джузеппеның «Император Рудольф II Вертумен ролендә» портреты. Арчимбольдо Джузеппе Изге Рим империяһы императоры II Рудольфты йәй ваҡытындағы рим аллаһы сифатында йәшелсә һәм емеш-еләк ҡулланып төшөргән. Картина [[Прага]]ла XVII быуатта хәрби трофей итеп алынған.

Китапхана һәм ҡорал палатаһы Врангель коллекцияларындағы ҡорал һәм китаптарына нигеҙләнгән.

Арсеналда XVII быуат хәрби ҡоралының иң ҙур шәхси коллекцияһы бар. Улар башлыса мушкеттар һәм пистолеттар, шулай уҡ ҡылыстар (япон самурайҙары ҡылысы), ҙур булмаған пушкалар, пика һәм арбалеттарҙан ғибәрәт. Шулай уҡ ҡорал коллекцияһы үҙ эсенә төрлө экзотик әйберҙәр, мәҫәлән, эскимос каноэһын һәм йылан тиреләрен ала. Замоктағы арсеналда граф Врангель замогының архитектор Каспар Фогель төҙөгән планы ла һаҡлана. Коллекцияларҙың күп өлөшөн хәрби трофейҙар тәшкил иткән, улар XVII быуаттағы Швед ташҡыны ваҡытында Польшанан урланған&lt;ref name=&quot;ИПШ&quot;&gt;{{Китап|автор=Ю. В. Антонова|заглавие=Замки и крепости Швеции и Финляндии|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=W-mNCAAAQBAJ&amp;pg=PT35&amp;dq=Крепость+Бохус&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiIwdnN2JLYAhXQo6QKHeBvCZ0Q6AEIJjAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Издательство &quot;Вече&quot;|страницы=184|страниц=356|isbn=9785444477083}}&lt;/ref&gt;.&lt;gallery&gt;
Skokloster Kungssalen 2013a.jpg|Король залы
Skokloster paradsängkammare 2013.jpg|Врангелдең йоҡо бүлмәһе
Skokloster vapenkammare 2013d.jpg|Ҡорал арсеналы
&lt;/gallery&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Cite book|title=International Dictionary of Library Histories|editor=David H. Stam|publisher=Fitzroy Dearborn|year=2001}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://skoklostersslott.se Официальный сайт]
* [https://slottsguiden.info/slottdetalj.asp?id=8 Skokloster] н slottsguiden.info
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Музейҙар]]
[[Категория:Мәҙәниәт]]
[[Категория:Замоктар]]</text>
      <sha1>kaaffvwp1breniyvprqcwmv7o0wo52h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Серго Орджоникидзе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154449</id>
    <revision>
      <id>1301095</id>
      <parentid>1221395</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41707" sha1="fchsyqxv0iza348qwte0kkuyxmoxd28" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Григорий Константинович Орджоникидзе''' (груз. გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე; партия ҡушаматы Серго (груз. სერგო; [[24 октябрь]] [[1886 йыл]] — [[18 февраль]] [[1937 йыл]]) — грузин сығышлы [[Рәсәй]] революционеры (большевик), дворяндарҙан; [[ВКП(б)]] һәм [[СССР]]-ҙың иң күренекле етәкселәренең береһе&lt;ref name=&quot;l55&quot;&gt;{{книга
|автор    = 
|заглавие = Большая Российская Энциклопедия
|ссылка = https://bigenc.ru/domestic_history/text/2684055
|том = 24
|издательство =
|место    =М.
|год      = 2014
|страницы =370
}}&lt;/ref&gt;.

Беренсе урыҫ революцияһында&lt;ref name=&quot;l55&quot;/&gt;, Ирандағы Конституцион революцияһында&lt;ref name=&quot;en2008&quot;&gt;Революция и Гражданская война в России: 1917—1923 гг.: Энциклопедия. В 4 томах. — М.: ТЕРРА, 2008.&lt;/ref&gt; һәм 1917 йылғы Петроградтағы Октябрь ҡораллы ихтилалында ҡатнашыусы&lt;ref name=&quot;en2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt;. [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] осоронда [[Украина]]ла [[РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы]]ның ваҡытлыса ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә (1918) һәм Рәсәй көньяғында (1918) Терск Совет Республикаһының оборона комитетын (1919) етәкләй&lt;ref&gt;{{cite web
 |url         = http://www.knowbysight.info/OOO/05290.asp
 |title       = Орджоникидзе Георгий Константинович
 |publisher   = Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991
 |lang        = ru
}}&lt;/ref&gt;һәм Төньяҡ Кавказ революцион комитетын (1920) етәкләй. Әзербайжанда, Әрмәнстанда һәм Грузияла урындағы хөкүмәттәрҙе ҡолатыуҙа һәм большевиктар өҫтөнлөгендә Кавказ аръяғы федерацияһын ойоштороуҙа төп ролдәрҙең береһен уйнай&lt;ref name=&quot;en2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

ВКП(б)-ның Кавказ аръяғы (1924—1926) һәм Төньяҡ-Кавказ (1926) край комитеттары секретары; эшсе-крәҫтиән инспекцияһы (1926—1930) һәм ауыр сәнәғәт (1932—1937) наркомы, шулай уҡ СССР ВСНХ (1930—1932) рәйесе. СССР-ҙа индустриялаштырыу процесы менән етәкселек итә&lt;ref name=&quot;en2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt;.

Яҡут Башҡарма комитеты Советы (1917), партия Үҙәк Комитеты (1912—1917, 1921—1927 һәм 1934—1937), Дон Совет Республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты&lt;ref name=&quot;en2008&quot;&gt;&lt;/ref&gt;, Үҙәк Комитеты Урыҫ бюроһы (1912),Үҙәк Комитеты Кавказ бюроһы (1920—1922), ВКП(б) Үҙәк Контроль комитеты (1927—1934) һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы (1930—1937) ағзаһы булып тора.

'''Этник сығышы'''

Серго Орджоникидзе — этник сығышы буйынса грузин. 8-се Бөтә Рәсәй эшселәр, крәҫтиәндәр, Ҡыҙыл Армия һәм казак депутаттары Советы делегаты анкетаһында милләт графаһында шулай уҡ яҙылған&lt;ref&gt;{{статья
|автор    = 
|заглавие =К деятельности Г. К. Орджоникидзе в годы гражданской войны
|издание=Красный архив
|номер  = 5 (78)
|издательство =Государственное социально-экономическое изд-во
|место    =М.
|год      = 1936
|страницы =11
}}&lt;/ref&gt;.
Әммә әйтергә кәрәк, батша осорондағы документтарҙа уның этник сығышы буйынса төрлө күһәтмәләр бирелгән. 1906 йылдың 7 ноябрендә полиция департаментына ебәрелгән мәғлүмәттәр буйынса, ул — имеретин&lt;ref name=&quot;l2&quot;&gt;{{статья
|автор    = 
|заглавие = Из революционной деятельности Г. К. Орджоникидзе
|издание=Красный архив
|номер  = 1 (86)
|издательство =Государственное социально-экономическое изд-во
|место    =М.
|год      = 1938
|страницы =172
}}&lt;/ref&gt;, әммә имеретиндар — грузиндарҙың этнографик төркөмдәренең береһе&lt;ref name=&quot;l2&quot;/&gt;. 1907 йылдың 12 ноябрендәге шул уҡ жандарм идаралығы мәғлүмәттәре буйынса ул грузин тип күрһәтелгән.

== Тормош юлы ==
Григорий (Серго) Орджоникидзе 1886 йылдың октябрендә Амашукт йәмғиәтенең Гореша ауылында (ҡайһы бер документтарҙа Кореша) тыуған (Кутаисси губернаһы, Шорапан өйәҙе, хәҙерге ваҡытта — Имеретия крайы, Харагаул муниципалитеты).
Атаһының исеме Константин (Котэ) Николаевич Орджоникидзе, ә әсәһе — Евпраксия Григорьевна Тавзарашвили, ул улы тыуғас, алты аҙнанан ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була. Орджоникидзе ваҡ алпауыт ерҙәренә хужа дворяндар нәҫеленә ҡараған ғаиләлә тыуа. Батша осорондағы документтарҙа Серго Орджоникидзе тураһында «дворян», «Кутаис губернаһы дворяны» кеүек күрһәтмәләр бар&lt;ref&gt;{{статья
|автор    = 
|заглавие = Из революционной деятельности Г. К. Орджоникидзе
|издание=Красный архив
|номер  = 1 (86)
|издательство =Государственное социально-экономическое изд-во
|место    =М.
|год      = 1938
|страницы =172, 175, 183
}}&lt;/ref&gt;.
Сергоның ҡатыны — Зинаида Гавриловна, уның атаһы Константин (Котэ) дворяндарҙан булыуына ҡарамаҫтан:

{{цитата|уның кукуруз сәскән бер ҙур булмаған ер участкаһы була. Йыйылған уңыш бер нисә айға ғына етә, һәм Константин ғиләһен аҫраү өсөн Чиатурға аҡса эшләргә китә торған була, унда ул үгеҙҙәрҙә марганец мәғдәнен Чиатурҙан Зестафониға ташый&lt;ref name=&quot;l2126&quot;&gt;{{книга
|автор    = Орджоникидзе З.
|заглавие = Путь большевика. Страницы из жизни Г. К. Орджоникидзе
|издательство =Изд. политической литературы
|место    =М.
|год      = 1967
|страницы =4—5
}}&lt;/ref&gt;.}}

1898 йылдың яҙында Харагаули ауылындағы ике класлы училище тамамлай. Ошо уҡ йылдарҙа етем ҡала.

1901—1905 йылдарҙа Михайловка ҡала хәстаханаһы ҡарамағындағы фельдшер мәктәбендә уҡый. 1903 йылдан — РСДРП ағзаһы, большевик&lt;ref name=Hrono&gt;Hrono|http://hrono.ru/biograf/bio_o/orzonikidze.php|Серго{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Орджоникидзе&lt;/ref&gt;. Тифлис ҡалаһында В. К. Курнатовский менән таныша. Камо уҡыусыһы&lt;ref&gt;[http://revodiers.com/archives/338 ''Сестра Камо (Д. А. Хутулашвили).'' Русская революция] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150209203914/http://revodiers.com/archives/338 |date=2015-02-09&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Дубинский-Мухадзе И. М.'' [http://www.litmir.co/br/?b=197307&amp;p=5 Орджоникидзе. — С. 5.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160507171220/http://www.litmir.co/br/?b=197307&amp;p=5 |date=2016-05-07 }}&lt;/ref&gt;.

1904 йылда тәүге тапҡыр легаль булмаған әҙәбиәт һаҡлаған өсөн ҡулға алына. 1905 йылдың сентябренән — Гудаутта,Кавказ аръяғында Беренсе рус революцияһында әүҙем ҡатнаша. Сит илдән ҡорал алаған саҡта ҡулға алына, 1905 йылдың декабренән 1906 йылдың майына тиклем — Сухум төрмәһендә.Башҡа тотҡондар менән ҡасырға ниәтләй, әммә ҡасыу килеп сыҡмай, ышаныслы ҡулдарға тапшырыла&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://kplo.ru/content/view/3545/28/ Рядом с вождями. Серго Орджоникидзе] // Коммунисты Петербурга и Ленинградской области&lt;/ref&gt;.
Шул уҡ йылдың авгусында Германияға ялған паспорт буйынса китә, киләһе йылда Берлиндан ҡайта. Баҡы РСДРП ойошмаһы ағзаһы, нефть промыслаларында фельдшер булып эшләй&lt;ref name=&quot;Hrono&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04&lt;/ref&gt;. 1 майҙа демонстрацияла ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

1907 йылдың ноябрендә яңынан ҡулға алына, Сухум һәм Баҡы төрмәләрендә тотола. Мәңгелеккә Себергә һөргөнгә ебәрелә, артабан 1909 йылдың февралендә Енисей губернаһы Пинчуг улусы Потоскуй ауылына күсерелә (Хәҙер Красноярск крайы). Ҡасып, Баҡыға ҡайта, Персияға китә һәм унда революцияла ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich Орджоникидзе, Григорий (Серго) Константинович&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04 }} webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191218/http://interpretive.ru/dictionary/1019303/word/ordzhonikidze-grigorii-sergo-konstantinovich |date=2016-03-04&lt;/ref&gt;. 1910 йылдың аҙағында Парижға китә 1911 йылдың яҙында Лонжюмола Ленин партия мәктәбендә уҡый&lt;ref name=&quot;sie&quot;&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/12668/ОРДЖОНИКИДЗЕ Орджоникидзе]&lt;/ref&gt;.

Лениндың заданиеһы буйынса, 1911 йылдың йәйендә Рәсәйгә Бөтә рәсәй конференцияһын саҡырыу буйынса Сит ил вәкилдәре етәксеһе булараҡ ҡайта&lt;ref&gt;[http://elib.org.ua/rushistory/ua_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1192035046&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=6&amp; История партии. К 25-летию Пражской конференции РСДРП] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305031651/http://elib.org.ua/rushistory/ua_readme.php?subaction=showfull&amp;id=1192035046&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=6&amp; |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;? конференция 1912 йылдың ғинуарында Прагала уҙа (РСДРП-ның VI конференцияһы). Тифлис ойошмаһы делегаты була&lt;ref&gt;''Ленин В. И.'' [http://nglib-free.ru/book_view.jsp?idn=001555&amp;page=535&amp;format=djvu Полное собрание сочинений. Т. 21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130929161128/http://nglib-free.ru/book_view.jsp?idn=001555&amp;page=535&amp;format=djvu |date=2013-09-29 }}&lt;/ref&gt;, РСДРП(б) Үҙәк Комитетының Урыҫ бюроһы һәм Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;[http://slovar1953.ru/index.php?content=pview&amp;p=2559 Энциклопедический словарь 1953 г.]&lt;/ref&gt;.

1912 йылдың 14 апрелендә Петербург ҡалаһында ҡулға алына, 3 йыл каторгаға хөкөм ителә, уны ул Шлиссельбург ҡәлғәһендә үткәрә, һуңынан Якутскиға һөрөлә, унда ул табип булып эшләй.
1917 йылдың июнендә Петроградҡа әйләнеп ҡайта. РСДРП(б) ҡала комитеты һәм Петроград Советы Башҡарма ағзаһы&lt;ref name=&quot;sie&quot; /&gt;. РСДРП(б)-ның VI съезы делегаты. Әүҙем ҡатнаша 1917 йылғы Октябрь революцияһында әүҙем ҡатнашыусы. Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссия (ВЧК) составына индерелә (ҡыҫҡа ваҡытҡа)&lt;ref&gt;[http://www.dslib.net/istoria-otechestva/vchk.html ВЧК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711124315/http://dslib.net/istoria-otechestva/vchk.html |date=2014-07-11 }}&lt;/ref&gt;.

Граждандар һуғышы йылдарында — армияла етәкселек вазифаһында була, Деникинды тар-мар итеүҙең ойоштороусыларының береһе.
Орджоникидзе Көньяҡ районында Ғәҙәттән тыш комиссары итеп тәғәйенләнә.

Орджоникидзе Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия хөкүмәттәрен ҡолатыуҙа һәм ЗСФСР-ҙы булдырыуҙа туранан-тура ҡатнаша.

1912—1917, 1921—1927 йылдарҙа һәм 1934 йылдан алып партия Үҙәк Комитеты ағзаһы.

== Юғары етәкселек составында ==
1926 йылдың июль-ноябрендә ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1926 йылдың сентябренән — РКП(б Төньяҡ Кавказ крайкомының беренсе секретары.
1926—1930 годах Орджоникидзе — председатель ЦКК ВКП(б), нарком РКИ и зам. председателя СНК СССР.
1930 йылдан — ВСНХ рәйесе, һуңынан — ауыр сәнәғәт наркомы&lt;ref&gt;[http://magref.ru/soprotivlenie-stalinshhine/ Сопротивление сталинщине] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190411065655/https://magref.ru/soprotivlenie-stalinshhine/ |date=2019-04-11 }} // magref.ru&lt;/ref&gt;.

1930—1937 йылдарҙа — ВКП(б Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы. СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1-7 саҡырылышы делегаты.

1936 йылда Орджоникидзеның өлкән ағаһы Павел (Папулия) ҡулға алына. Ағаһының ҡулға алыныуы тураһында хәбәрҙе Орджоникидзе Кисловодскиға 1936 йылдың октябрендә, үҙенең 50 йәшлек юбилей көнөндә, ала. Орджоникидзеның ҡатыны хәтерләүенсә, 27 октябрҙә Пятигорскиҙа Сергоның 50-йәшлегенә арналған тантаналы ултырыш уҙғарыла. Серго үҙе барырға теләмәй, ҡатыны ултырышта ҡатнаша. Октябрь аҙағында Серго Мәскәүгә китә, унда, рәсми совет версияһы буйынса, уның йөрәк өйәнәге була&lt;ref name=autogenerated2&gt;''Хлевнюк О. В.'' [http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm Политбюро. Механизмы политической власти в 1930-е годы] webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603153628/http://www.situation.ru/app/rs/lib/politburo/part4.htm |date=2013-06-03&lt;/ref&gt;, әммә бик күп юғары совет эшмәкәрҙәренең Сергоның үҙ-үҙенә ҡул һалыуы тураһында шаһитлығы һәм фекерҙәре бар.

== Сталин һәм Орджоникидзе ==

[[Файл:В день 50-летия Генерального секретаря ЦК ВКП(б) И. В. Сталина.jpg|мини| Иосиф Сталиндың 50-йәшлек юбилейында, 21 декабрь 1929 йыл.]]
1907 йылда Орджоникидзе бандитизмда ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Баҡылағы Баил төрмәһенә ябыла. Шунда, 3-сө камерала ул Иосиф Джугашвили менән (ул ваҡытта Коба партия псевдонимы аҫтында билдәле)&lt;ref name=&quot;Rayfield&quot;&gt;''Donald Rayfield.'' Stalin and his hangmen. Random House, 2004.&lt;/ref&gt;таныша. Шул ваҡыттар улар араһында бик йылы мөнәсәбәттәр булдырыла; Орджоникидзе Сталин «һин» тип өндәшкән һирәк кешеләр араһынан була. Надежда Аллилуеваның үҙ-үҙенә ҡул һалғандан һуң нәҡ Орджоникидзе һәм Киров иң яҡын дуҫтары булараҡ төндө Сәшәкеталин йортонда уҙғаралар.

Сталиндың тоғро көрәштәше булыуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе шулай ҙа «элекке большевиктарҙы» юҡ ите менән ризалаша алмай. Партия линияһына бер ҡасан да рәсми рәүештә ҡаршы сыҡмаған компартия ағзаларына ҡаршы репрессиялар Кировты үлтергәнгә тиклем бик һирәк күренеш булһа, һуңынан ғәҙәти хәл булып китә. Орджоникидзе, атап әйткәндә, күмәк ҡоротҡослоҡты фаш итеүҙә маташыуҙар менән килешергә теләмәй.

1930-сы йылдар башында Сталин Төньяҡ Кавказда Орджоникидзеның үрләтелгән дуҫтарын һәм дуҫтарын етәксе вазифаларынан бушата; Сталин менән Орджоникидзе араһында бик ҡаты конфликттар булып ала. Шуға ҡарамаҫтан Орджоникидзе йәбергә эләккән хеҙмәттәштәренә ярҙам итеүен дауам итә&lt;ref&gt;''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 271. — ISBN 978-5-8243-1314-7&lt;/ref&gt;. Ошо уҡ ваҡытта Сталиндың башланғысы буйынса Кавказ аръяғы партия ойошмаһына Л. П. Берия тәғәйенләнә. Орджоникидзе Берияны әшәке һәм араны бутаусы кеше, тип һанай һәм ошо сәбәпле Сталин менән уның мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша&lt;ref&gt;[http://istmat.info/node/22299 Политбюро и дело Берия. Сборник документов.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022192517/http://istmat.info/node/22299 |date=2012-10-22 }} — {{М}}.: Кучково поле, 2012. — С. 553—555. — ISBN 978-5-9950-0193-5&lt;/ref&gt;.

1937 йылдың сентябрендә ҡулға алынған Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары Иван Орахелашвили ошондай күрһәтмәләргә ҡул ҡуя&lt;ref&gt;''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 272.&lt;/ref&gt;:
{{начало цитаты}}Серго Орджоникидзе менән бик тығыҙ бәйләнештә булып, мин уның партияға ҡаршы контрреволюцион ҡарашлыларға ҡурсалаусан һәм килешеүсән булыуына шаһит булдым. Иң тәүге нәүбәттә, был Бесо Ломинадзеға ҡарата һиҙелә ине. Серго Орджоникидзеның фатирында Бесо Ломинадзе минең алдымда партия етәкселегенә ҡарата бер нисә контрреволюцион дошмансыл сығышынан һуң Сталинды мыҫҡыл итте. Минең Ломинадзеның был контрреволюцион оятһыҙлығына аптыраулы ҡарашҡа Орджоникидзе миңә йылмайып ҡарап, өндәште: «Ҡара һин уны!» — һәм бынан һуң да тыныс тонда Ломинадзе менән һөйләшеүен дауам итте… Ғөмүмән, мин әйтергә тейешмен, Серго Орджоникидзеның фатиры, ә ял көндәрендә уның Волынскийҙағы дачаһы, һуңынан Сосновкала, йыш ҡына контрреволюцион ойошмаһы ағзаларының йыйылыу урыны булды, улар Серго Орджоникидзены көткән ваҡытта асыҡтан-асыҡ конттрреволюцион һөйләшеүҙәр алып баралар ине һәм хатта Орджоникидзе үҙе килеп ингәс тә, туҡтамайҙар ине .
{{конец цитаты}}

Артабан Сталин менән мөнәсәбәттәрҙең көсөргәнешлеге Беренсе Мәскәү процесынан һуң көсәйә. Процестан һуң, иң тәүге сиратта, иҡтисади наркоматтарында кадрҙар таҙартыу башлана (уларҙы элекке оппозиционерҙар булараҡ сәйәсәткә яҡынлатмайҙар. СССР ауыр сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәрҙәренең күпселеге ҡурҡыныс аҫтында ҡала. Орджоникидзе уларҙы ғәҙел булмаған репрессияларҙан ҡотҡарырға тырыша&lt;ref&gt;''Хлевнюк О. В.'' Хозяин. Сталин и утверждение сталинской диктатуры. — {{М}}.: РОССПЭН, 2012. — С. 272—273.&lt;/ref&gt;.


[[Файл:Ordzhonikidze, Stalin and Mikoyan, 1925.jpg|thumb|Һулдан уңға: [[Микоян Анастас Иванович|А. И. Микоян]], [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]], Г. К. Орджоникидзе (Тифлис, 1925 йыл)]]

ВКП(б)Үҙәк Комитетының февраль-март (1937 йыл) пленумында Орджоникидзе «япон-немец-троцкист агенттарының ҡоротҡослоҡ, диверсия һәм шпионажы һабаҡтары тураһында» доклад менән сығыш яһарға тейеш була. Ошоға бәйле Орджоникидзе етәксе хужалыҡ хеҙмәткәрҙәре менән бер нисә кәңәшмә үткәрә һәм НКВД-ның мәғлүмәттәрен тикшереү өсөн «Уралвагонстрой»ға, «Кемеровкомбинатстрой»ға Донбасс кокс-химик сәнәғәте предприятиеларына комиссия ебәрә. Тупланған мәғлүмәттәр буйынса Орджоникидзе үҙенең доклады буйынса ҡарар проекты әҙерләй. Проектта ауыр сәнәғәттә ҡоротҡослоҡоң сәскә атыуы тураһында түгел, наркомат эшендәге етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса һүҙ бара. Ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, әлеге проектты Сталин тәнҡитләгән.

== Үлеме ==
1937 йылдың 18 февралендә, Үҙәк Комитеттың февраль-март пленумынан биш көн элек, вафат була. Рәсми рәүештә иғлан ителгән үлем сәбәбе — инфаркт.
[[Файл:Kremlin Wall Necropolis - Ordzhonikidze, Sergo 01.jpg|мини|Кремль диуарында ҡәберташ плитәһе]]
[[Файл:Могила жены и дочери государственного деятеля Серго Орджоникидзе.JPG|thumb|Орджоникидзе ҡатынының һәм ҡыҙының ҡәберлеге, Новодевичий зыяраты ]]
Орджоникидзеның үлем сәбәбе тураһында төрлө версиялар бар. Ольга Шатуновская үҙенең телетапшырыуында Орджоникидзеның ҡатыны Зинаида Гавриловна һүҙҙәренән, Орджоникидзе үҙ-үҙен атып үлтергән, тип һөйләй. Әммә шул уҡ ваҡытта Орджоникидзеның ҡатыны ҡайһы бер башҡа кешеләргә, Сергоны үлтерҙеләр, тип һөйләгәненә шаһиттар бар.
Анастас Микояндың улы Серго Микоян, мәҫәлән, атаһы Серго үҙ-үҙен үлтереүендә шикләнмәй ине, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.vestnik.com/issues/97/0610/win/mikoyan.htm Михаил Гольденберг: «Мой отец, безусловно, был ответственен за политическую обстановку в стране»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130928182957/http://www.vestnik.com/issues/97/0610/win/mikoyan.htm |date=2013-09-28 }} // vestnik.com&lt;/ref&gt;.
Тарихсы О. Хлевнюк шулай уҡ үҙ-үҙенә ҡул һалыу версияһы яҡлы&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

СССР Министрҙар Советы эштәр идарасыһы Михаил Смиртюков, Орджоникидзе үҙ-үҙен атып үлтерҙе, тип һанаған&lt;ref&gt;{{Статья|автор=Евгений Жирнов|заглавие=&quot;Молотов всегда знал, что в любом деле есть граница, переходить которую нельзя даже ему&quot;|ссылка=http://www.kommersant.ru/doc/1752478|язык=|издание=Журнал &quot;Коммерсантъ Власть&quot;|тип=|год=2011|месяц=8|число=22|том=|выпуск=33|номер=|страницы=20|issn=}}&lt;/ref&gt;.

Орджоникидзе 21 февралдә Мәскәүҙә Кремль диуары янында Ҡыҙыл майҙанда ерләнә.

== Ғаиләһе ==
* Ҡатыны — Зинаида Гавриловна, ҡыҙ фамилияһы Павлуцкая (1894—1960).
** Тәрбиәгә алған ҡыҙы — Этери (1923—2010)&lt;ref name=samye&gt;[https://books.google.ee/books?id=sXJEF6HHyH0C&amp;pg=PA298&amp;lpg=PA298&amp;dq=%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0+%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0+%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F&amp;source=bl&amp;ots=V-YIq_7lkT&amp;sig=ACfU3U3lVOFAUnYQKHZG7KbkrLpx-_LgNQ&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjAjZ6qyfvjAhWPyKYKHU0mBbsQ6AEwD3oECAkQAQ#v=onepage&amp;q=%D0%97%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B8%D0%B4%D0%B0%20%D0%93%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F&amp;f=false ''Николай Зенькович''. Самые секретные родственники]&lt;/ref&gt;.
* Әсәһе — Евпраксия Григорьевна Тавзарашвили (?—1886), икенсе улын тапҡан саҡта вафат була, Георгий (Серго) улын апаһы Эки һәм уның ире Давид тәрбиәгә алалар&lt;ref name=samye/&gt;.
* Ағаһы — Павел (Папулия) Константинович Орджоникидзе (1882—1937)&lt;ref name=pavel/&gt;, Кавказ тимер юлы идараһы ның сәйәси бүлеге начальнигы&lt;ref name=lib/&gt;, башҡа мәғлүмәттәр буйынса Грузия ССР-ының Сауҙа палатаһы рәйесе&lt;ref name=pavel&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1882) Орджоникидзе Павел Константинович (1882) // Открытый список]&lt;/ref&gt;, арестован в ноябре 1936 еще при жизни Серго. 23 ноября 1936 г. отправлен в ссылку на 5 лет, 8 августе 1937 снова арестован, 9 ноября 1937 приговорён в расстрелу, 10 ноября казнён. Его жена Нина Давыдовна, 29 марта 1938 приговорена к 10 годам лагерей. Но 14 июня 1938 г. решение пересмотрено, Н. Д. Орджоникидзе приговорена к расстрелу, расстреляна на следующий день&lt;ref name=lib&gt;[https://e-libra. ru/read/514532-rapava-bagirov-i-drugie-antistalinskie-processy-1950-h-gg.html ''Смирнов Н. Г.'' Рапава, Багиров и другие. Антисталинские процессы 1950-х гг.]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* Атаһының икенсе ҡатыны — Деспина Кайхосоровна Гамцемлидзе&lt;ref name=samye/&gt;.
** Бер туған ҡустыһы — Иван Константинович Орджоникидзе һәм уның ҡатыны Антонина Михайловна 1938 йылдың 29 авгусында ҡулға алыналар. 1939 йылдың 29 ноябрендә СССР НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы һәр береһе 3 йылға иркенән мәхрүм ителәләр&lt;ref name=lib/&gt;.
** Бер туған ҡустыһы — Константин Константинович Орджоникидзе (1896—?), СССР Халыҡ Комиссарһары Советы янындағы гидрометеохеҙмәттең Баш идаралығы инспектор-методисы, 1921 йылда социалист-федералистар партияһы ағзаһы була, Грузия армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылдың 5 майында СССР НКГБ тарафынан ҡулға алына, 1944 йылдың 26 авгусында Орджоникидзе атыу ҡоралын законһыҙ тотҡан өсөн һәм социаль хәүефле элемент булараҡ СССР НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 5 йылға төрмәгә ултыртыла. 1946 йылдың 30 ноябрендә төрмә срогы 10 йылға тиклем оҙайтыла. Владимир төрмәһендә яңғыҙ камерала ултыра&lt;ref&gt;[https://coollib.com/b/406119/read СПЕЦСООБЩЕНИЕ С. Д. ИГНАТЬЕВА И. В. СТАЛИНУ ОБ АРЕСТЕ К. К. ОРДЖОНИКИДЗЕ]&lt;/ref&gt;. 1953 йылдың мартында төрмә срогы тағы ла 5 йылға оҙайтыла. 1953 йылдың сентябрендә реабилитациялана&lt;ref name=lib/&gt;.
** Бер туған апаһы — Юлия&lt;ref name=samye/&gt;. Уның улы Георгий Гвахария, Макеев металлургия комбинаы директоры атып үлтерелә.
*** Ике туған ҡустыһы — Дмитрий Георгиевич Орджоникидзе (1897—1937), халыҡ дошманы Папулия Орджоникидзе менән тығыҙ бәйләнештә булыуы һәм уға бушлай дефицитлы запчастар биргән, Папулияның контрреволюцион ҡараштарын белә тороп, быны йәшергән һәм автобаза хеҙмәткәрҙәре араһында Стаханов хәрәкәтен күрәләтә тотҡарлаған өсөн хөкөм ителә&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%94%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1897) Орджоникидзе Дмитрий Георгиевич (1897) // Открытый список]&lt;/ref&gt;, Грузия ССР-ының НКВД янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 1937 йылдың 21 декабрендә атып үлтерелә&lt;ref name=lib/&gt;
*** Ике туған ҡустыһы — Иван Георгиевич Орджоникидзе 1938 йылдың 2 мартындағы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 10 йылға хөкөм ителә (холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙарына)&lt;ref name=lib/&gt;
*** Ике туған ҡустыһы — Георгий Абессаломович Орджоникидзе (1899—1938), Тбилиси хәрби училищеһында математика уҡытыусыһы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы 1938 йылдың 3 мартында атып үлтерелә&lt;ref name=lib/&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B2%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1899) Орджоникидзе Георгий Авесаломович (1899) // Открытый список]&lt;/ref&gt;
*** Ике туған апаһы ? — Минадора Ефремовна Орджоникидзе, ир фамилияһы Торошелидзе, (1879—1967), меньшевик, өс тапҡыр ҡулға алына,
ире һәм ике улы атып үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite book|last=Montefiore|first=Simon Sebag|authorlink=Simon Sebag Montefiore|title=Young Stalin|year=2007|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-0-297-85068-7}}&lt;/ref&gt;.
**** Өс туған ҡустыһы — Савва Валерианович Орджоникидзе (1900—1938), Көньяҡ Осетия Үҙәк башҡарма комитеты рәйесенең урынбаҫары 1938 йылдың 16 ғиуарындағы Грузия НКВД-һы янындағы ОСО ҡарарына ярашлы атып үлтерелә&lt;ref name=lib/&gt;&lt;ref&gt;[https://ru.openlist.wiki/%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B2%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1900) Орджоникидзе Савва Валерианович (1900) // Открытый список]&lt;/ref&gt;

== Наградалары ==
* [[ Ленин ордены]] (1935).
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (19.05.1921).
* Әзербайжан ССР-ы Ҡыҙыл Байраҡ ордены (27.02.1921).
* Грузин ССР-ы Ҡыҙыл Байраҡ ордены
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1936).

== Кинофильмдарҙа Серго образы ==
* Семен Межинский — «Валерий Чкалов» фильмы (1941)
* Андро Кобаладзе — «Йондоҙҙар һүнмәй» / Ulduzlar Sönmür (Азербайджан) (1970—1971); «Офоҡтар» (Ҡаҙағстан) (1972)
* Эдишер Магалашвили — «Үҙ өҫтөмә алам» (1975), «Ҡанаттар тураһында поэма» (1979)
* Бадри Какабадзе — «20 декабрь» (телефильм) (1981)
* Джим Картер — «Сталин» (фильм) (1992)
* Александр Самойленко — «Арбат балалары» (телесериал) (2004)
* Александр Резалин — «Чкалов» (телесериал) (2012)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ |статья=Орджоникидзе, Григорий Константинович|id=2684055 |автор=Аксютин Ю. В.|том= 24|страницы=  370|ref=Аксютин}}
* ''[[Ленин В. И.]]'' [http://www.uaio.ru/vil/45.htm К вопросу о национальностях или об «автономизации»] // Полное собрание сочинений. Т. 45. С. 356—362.
* {{книга |автор= |часть=Орджоникидзе |ссылка часть= |заглавие=Советская историческая энциклопедия |ссылка= |викитека= |ответственный=Гл. ред. Е. М. Жуков |издание= |место=М.|издательство=издательство «Советская энциклопедия» |год=1967 |том=10 НАХИМСОН-ПЕРГАМ |страницы=600—601 |столбцы=1040 с илл. и карт.|страниц= |серия= |isbn= |тираж=59 500 |ref= }}
* ''Роговин В. З.'' [http://trst.narod.ru/rogovin/t1/ix.htm Глава IX «Грузинский инцидент» и «держимордовский режим»] // Была ли альтернатива? «Троцкизм». Взгляд через годы.
* ''Шубин А. В.'' [https://w.histrf.ru/articles/article/show/gruzinskii_intsidient_1922_g Грузинский инцидент 1922 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191027154851/https://w.histrf.ru/articles/article/show/gruzinskii_intsidient_1922_g |date=2019-10-27 }} Энциклопедия «Всемирная история»

== Һылтанмалар ==
{{Навигация|Тема=Григорий Орджоникидзе}}
* [http://www.oldgazette.ru/izvestie/19021937/text3.html Биография Орджоникидзе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190913151017/http://www.oldgazette.ru/izvestie/19021937/text3.html |date=2019-09-13 }} в газ. «Известия», 19 февраля 1937 г.
* ''Яков Резник''. [http://book.uraic.ru/kraeved/04/007.htm Народный комиссар. Повесть о Серго Орджоникидзе]

{{вс}}
{{СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары}}
{{Навигационная полоса
|имя          = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы наркомдары
|заглавие     = СССР Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы халыҡ комиссарҙары
|содержание   = 
* [[Куйбышев Валериан Владимирович|В. Куйбышев]]&amp;nbsp;(1923—1926)
* [[Серго Орджоникидзе |Г. Орджоникидзе]]&amp;nbsp;(1926—1930)
* [[Андреев Андрей Андреевич|А. Андреев]]&amp;nbsp;(1930—1931)
* [[Рудзутак Ян Эрнестович|Я. Рудзутак]]&amp;nbsp;(1931—1934)
}}&lt;noinclude&gt;
[[Категория:Навигационные шаблоны:Персоналии СССР]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fchsyqxv0iza348qwte0kkuyxmoxd28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стумбрас (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157937</id>
    <revision>
      <id>1301106</id>
      <parentid>935076</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3505" sha1="7prezdr4kmztyltrb0sqxwsdlum54fs" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Стумбрас»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Stumbras}}) — [[Литва]] футбол клубы, Стумбрас исемле ҡалала урынлашҡан. [[2013 йыл]]да барлыҡҡа килгән.

== Тарих ==
[[2013 йыл]]да барлыҡҡа килгән. &lt;..&gt; Ғәмәлдән [[2019 йыл]]да.

== Ҡаҙаныштары ==
* '''Литва кубогы эйәһе (1)''': 2017&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html&lt;/ref&gt;
* Литва кубогы финалсыһы (1): 2018

== Сығыштар статистикаһы (2013—2019) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Миҙгел
! Кимәл
! Лига
! Урын
! Иҫкәрмәләр
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2013'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2s.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033544/http://almis.sritis.lt/ltu13lyga2s.html |date=2018-08-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2014'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига''' 
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2015|2015]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2016|2016]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2017|2017]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2018|2018]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2019|2019]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#FFCCCC&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''8.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga&lt;/ref&gt;
|}

== Билдәле уйынсылар ==
* {{Флаг Литвы|20px}}
* {{Флаг Литвы|20px}}
* {{Флаг Словении|20px}}

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* RSSSF.com

[[Категория:Спорт]]
[[Категория:Футбол]]
[[Категория:Литва футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>7prezdr4kmztyltrb0sqxwsdlum54fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Терешкова Валентина Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>158144</id>
    <revision>
      <id>1301156</id>
      <parentid>1284303</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T10:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50099" sha1="l8k8jxbulwkjv8i0vc8icpzhsh2klia" xml:space="preserve">{{Государственный деятель}}
'''Терешкова Валентина Владимировна''' ([[6 март]] [[1937 йыл]], Оло Масленниково ауылы, [[:ru:Тутаевский район|Тутаевский районы]], [[Ярославль өлкәһе]]) — СССР-ҙың лётчик-космонавы, донъяның беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавы (1963), [[Советтар Союзы Геройы]] (1963), авиация генерал-майоры (1995)&lt;ref name=&quot;BRE&quot;&gt;[https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/4188688 ТЕРЕШКОВА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180302225404/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/4188688 |date=2018-03-02 }} // [[Большая российская энциклопедия]]. Том 32. Москва, 2016, стр. 65&lt;/ref&gt;, СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне. СССР-ҙың 7-се, 8-се, 9-сы, 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, [[СССР Юғары Советы]] Президиумы ағзаһы, совет ҡатын-ҡыҙҙары Комитеты башлығы. Рәсәй Федерацияһының 6-сы һәм 7-се саҡырлыш Дәүләт Думаһы депутаты, «[[Берҙәм Рәсәй]]» партияһының Юғары Советы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://er.ru/persons/supreme_council/|title=Высший совет Партии. Состав|publisher=Официальный сайт российской политической партии «[[Единая Россия]]» // er.ru|accessdate=2013-11-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221140421/http://er.ru/persons/supreme_council/ |date=2018-02-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Бала сағы һәм үҫмер йылдары ==
Валентина Владимировна Терешкова 1937 йылдың 6 мартында Ярославль өлкәһенең Тутаев ҡалаһы эргәһендәге Оло Масленниково ауылында сығышы менән [[Беларусь|Белоруссия]]нан булған крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Владимир Терешков Аксенович (1912—1940) тракторсы була. Әсәһе — Терешкова (ҡыҙ фамилияһы Круглова) Елена Федоровна (1913—1987), Витебск өлкәһе, Дубровенский районы Еремеевщина ауылынан, туҡыу фабрикаһы хеҙмәткәре. Ғаиләлә шулай уҡ өлкән апаһы Людмила һәм ҡустыһы Владимир була&lt;ref name=&quot;autogenerated20130618-1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://sobesednik.ru/incident/20120317-tainy-biografii-valentiny-tereshkovoi|title=Тайны биографии Валентины Терешковой &amp;#124; Общество &amp;#124; Собеседник.ру|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HSzrUihf|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;.

[[1945 йыл]]да [[Ярославль]] ҡалаһының 32-се урта мәктәбенә (хәҙер мәктәп уның исемен йөрөтә) уҡырға инә.&lt;ref&gt;[https://school32.edu.yar.ru Муниципальное общеобразовательное учреждение «Средняя школа № 32 имени В. В. Терешковой»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402032826/https://school32.edu.yar.ru/ |date=2022-04-02 }}&lt;/ref&gt;. Музыкаль һәләтенә эйә була, уҡыуҙан буш ваҡытта домрала уйнарға өйрәнә. 1953 йылда ете класс тамамлай.

Ғаиләгә ярҙам итеү өсөн, [[1954 йыл]]да Валентина Ярославль шина заводына эшкә инә. Бер үк ваҡытта 1954—1955 йылдарҙа Ярославль ҡалаһы 10-сы эшсе йәштәр мәктәбенең киске 8-9-сы кластарында уҡый.

1955—1960 йылдарҙа Ярославль еңел сәнәғәт техникумында ситтән тороп уҡый һәм мамыҡ иләү буйынса техник-[[Технология|технолог]] һөнәре ала. [[1957 йыл]]да ВЛКСМ сафына инә. 1960 йылдың 11 мартынан 1962 йылдың мартына тиклем — «Ҡыҙыл Перекоп» комбинатының эштән азат ителгән ВЛКСМ комитеты секретары. Комбинаттың мәҙәниәт йортонда халыҡ инструменттары оркестрында домрала уйнай.

1959 йылдан Ярославль аэроклубында [[парашют спорты]] менән шөғөлләнә (90 һикереш яһай).

== Космонавтар отрядында ==
[[Файл:RIAN_archive_159271_Nikita_Khrushchev,_Valentina_Tereshkova,_Pavel_Popovich_and_Yury_Gagarin_at_Lenin_Mausoleum.jpg|слева|мини|300x300пкс|1963 йылдың 22 июнендә мавзолей трибунаһында]]
Совет космонавтарының тәүге уңышлы осоштарынан һуң, Сергей Королевтың йыһанға ҡатын-ҡыҙ-космонавтын сығарыу идеяһы барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://znamyamaytreyi.ru/page/ay_script.php?fname=picma_chitateley/02-tereshkova.htm&amp;mode=0|title=Их позвал космос (герои-космонавты)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301201609/http://znamyamaytreyi.ru/page/ay_script.php?fname=picma_chitateley%2F02-tereshkova.htm&amp;mode=0 |date=2021-03-01 }}&lt;/ref&gt;. [[1962 йыл]] башында түбәндәге критерийҙар буйынса дәғәүәсе эҙләй башлайҙар: парашютсы, йәше 30-ға тиклем, ауырлығы 70 килограммға тиклем һәм буйы 170 см-ға тиклем. Йөҙләгән кандидатура араһынан биш кеше һайлап алына: Жанна Еркина, Татьяна Кузнецова, Валентина Пономарева, Ирина Соловьева һәм Валентина Терешкова.

Космонавтар отрядына ҡабул иткәндән һуң, Терешкованы ҡалған ҡыҙҙар менән бергә, рядовой дәрәжәһендә хәрби хеҙмәткә саҡыралар.

=== Әҙерләү ===
Терешкова космонавтар отрядына 1962 йылдың 12 мартында ҡабул ителә һәм 2-се отрядтың тыңлаусы-космонавты булараҡ әҙерлек үтә башлай. 1962 йылдың 29 ноябрендә ОКП буйынса сығарылыш имтихандарын «бик яҡшы» билдәһенә тапшыра. 1962 йылдың 1 декабренән Терешкова —1-се отряд 1-се бүлектең космонавты. 1963 йылдың 16 июненән, йәғни осоштан һуң, 1-се отрядтың инструктор-космонавты була һәм был вазифала 1966 йылдың 14 мартына тиклем эшләй.

Өйрәнеү ваҡытында организмдың йыһанда осоу факторҙарына тотороҡлолоғона күнекмәләр эшләнә.
Парашютта әҙерлеккә айырым иғтибар бирелә, сөнки ергә төшөр алдынан космонавт айырым парашютта катапультлана һәм ергә төшә. Һәр ваҡыт төшөүсе аппараттың һыуға ултырыу ҡурҡынысы булғанлыҡтан, парашюттан һикереү буйынса күнекмәләр диңгеҙҙә, технологик, йәғни үлсәме буйынса тап килмәгән [[скафандр]]ҙа үткәрелә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/analytics/20070312/61857200-print.html Женская судьба в космонавтике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308022405/http://www.rian.ru/analytics/20070312/61857200-print.html |date=2009-03-08 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Һайлау ===
Башта ике ҡатын-ҡыҙ экипажын бер үк ваҡытта осороу ҡаралған була, әммә 1963 йылдың март айында был пландан баш тарталар, биш кандидатуранан берәүҙе һайлау бурысы тора.

Терешкованы беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт роленә һайлағанда, уңышлы әҙерлек үтеүҙән тыш, сәйәси момент та иҫәпкә алына: Терешкова эшсе була, ә, мәҫәлән, Соловьева һәм Пономарева — хеҙмәткәрҙәр. Бынан тыш, Терешкованың атаһы, Владимир, совет-фин һуғышы ваҡытында һәләк булған. Осоштан һуң Терешкованан, Советтар Союзы уға хеҙмәте өсөн нисек яҡшылыҡ менән яуап ҡайтара ала тип һорағас, ул атаһының һәләк булған урынын табыуҙы һорай.
Терешкова «Восток-6» пилоты итеп тәғәйенләнгәндә, америка космонавтарының беренсе отрядынан иң йәш космонавт Гордон Куперҙан 10 йәшкә кесе була.

=== «Восток-6»-ла осош ===
[[Файл:RIAN_archive_612748_Valentina_Tereshkova.jpg|мини|232x232пкс|Валентина Терешкова формала]]
[[Файл:Stamps_of_Azerbaijan,_2013-1110-souvenir.jpg|мини|230x230пкс|[[Әзербайжан]]дың беренсе ҡатын-ҡыҙҙың космосҡа осоуының 50 йыллығына арналған почта блогы]]

; Статистика&lt;ref name=&quot;STATS6&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.spacefacts.de/bios/cosmonauts/english/tereshkova_valentina.htm|title=Statistics - Tereshkova Valentina Vladimirovna}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
!#
!Старт карабы
!Старт, UTC
!Экспедиция
!Ултыртыу карабы
!Ултыртыу, UTC
!Осош
!&lt;br&gt;Асыҡ космосҡа сығыу
!Асыҡ космоста булыу ваҡыты
|-
|1
|Восток-6
|{{Дата|16|06|1963}}, 09:29
|Восток-6
|Восток-6
|{{Дата|19|06|1963}}, 08:20
|02 тәүлек 22 сәғәт 51 минут
|0
|0
|-
|}
Терешкова — СССР-ҙың 6-сы лётчик-космонавты (саҡырыу сигналы — '''«Чайка»'''), донъяның 10-сы космонавты; донъялағы берҙән-бер [[Йыһанға осоу|йыһанға]] яңғыҙ осҡан ҡатын-ҡыҙ&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;''Дмитрий Кайстро''. [http://www.vesti.ru/doc.html?id=1094793&amp;cid=7 Небо, сними шляпу: 50 лет полёту Валентины Терешковой.] // [[vesti.ru]] (14 июня 2013 года)&lt;/ref&gt;

Йыһанға киләһе ҡатын-ҡыҙҙың, [[Савицкая Светлана Евгеньевна|Светлана Савицкаяның]] осоуы 19 йыл үткәндән һуң, 1982 йылдың авгусында була.


Терешкова йыһанға осоштар башҡарғандан һуң, Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһына уҡырға инә һәм уны отличие менән тамамлай, һуңыраҡ техник фәндәр кандидаты, профессор була, 50-нән ашыу ғилми эш авторы. Терешкова Марсҡа бер яҡҡа осошҡа әҙер була&lt;ref name=&quot;autogenerated20130618-2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1092271|title=Вести.Ru: Терешкова готова отправиться на Марс в одну сторону|archiveurl=http://www.webcitation.org/6HT04QVC9|archivedate=2013-06-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Tereshkova_heureka.jpg|мини|205x205пкс|Валентина Терешкова [[Финляндия]]ла сәфәре ваҡытында. 2002 йыл]]
1962 йылдың мартынан — [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС ағзаһы]]. 1966—1989 йылдарҙа — VII—XI саҡырылыш [[СССР Юғары Советы]] депутаты. 1968—1987 йылдарҙа совет ҡатын-ҡыҙҙар Комитетына етәкселек итә. 1969 йылда — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһы вице-президенты, Бөтә донъя Тыныслыҡ Советы ағзаһы. 1971—1990 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. КПСС-тың XXIV, XXV, XXVI, XXVII съездары делегаты. 1974—1989 йылдарҙа — СССР Юғары Советы Президиумы ағзаһы һәм депутаты. 1987—1992 йылдарҙа сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр совет йәмғиәттәре Союзы (ССОД) Президиумы рәйесе була. 1989—1992 йылдарҙа — сит илдәр менән дуҫлыҡ һәм мәҙәни бәйләнештәр совет йәмғиәттәре Союзынан һәм «Родина» йәмғиәтенән СССР халыҡ депутаты.

''' Награда рәсәй федерацияһы субъекттары:'''

== Шәхси тормошо ==
[[Файл:RIAN_archive_611957_Valentina_Tereshkova_and_Andrian_Nikolaev.jpg|мини|&lt;small&gt;Осоусы-космонавтар Валентина Терешкова менән Андриян Николаевтың никахлашыу тантанаһы. Мәскәү, 1963 йыл 3 ноябрь&lt;/small&gt;]]

* Беренсе ире (1963—1982) — Николаев Андриян Григорьевич (1929—2004) — 3-сө совет космонавты, орбитала скафандрһыҙ эшләгән беренсе космонавт, йыһанда беренсе булып хәрби экспериментта ҡатнаша, туйҙары Ленин тауҙарында 1963 йылдың 3 ноябрендә хөкүмәт йортонда үтә, ҡунаҡтар араһында [[Хрущёв Никита Сергеевич|Н. С. Хрущев]] та була.
** Ҡыҙы — Елена Андрияновна Терешкова (тыруған 8 июнь 1964) — донъяла атаһы ла әсәһе лә космонавт булған тәүге бала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.astronaut.ru/as_rusia/vvs/text/nikolaev-a.htm|title=Андриян Григорьевич Николаев|publisher=astronaut.ru|accessdate=2011-9-5}}&lt;/ref&gt;.
*** Еленаның беренсе ире осоусы Игорь Алексеевич Майоров.
*** Икенсе ире — осоусы Андрей Юрьевич Родионов. Елена Терешкова 2013 йылдан ЦИТО-ла хирург-ортопед булып эшләй&lt;ref name=&quot;autogenerated20130629-2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.1tv.ru/sprojects_edition/si5867/fi24145|title=Сегодня вечером — Выпуск от 22 июня — Первый канал}}&lt;/ref&gt;.
**** Ейәндәре — Алексей Игоревич Майоров (1995 йылдың 20 октябрендә тыуған) һәм Андрей Андреевич Родионов (2004 йылдың 18 июнендә тыуған).
* Икенсе ире — [[:ru:Шапошников, Юлий Георгиевич|Юлий Георгиевич Шапошников]](1931—1999) — медицина хеҙмәте генерал-майоры, травматология һәм ортопедия Үҙәк институтының директоры (ЦИТО) .

Йыһанда булып ҡайтҡандан һуң Терешкова [[Ярославль]] ҡалаһында Голубятная урамында (хәҙер — Терешкова урамы) өс бүлмәле фатир ала, унда әсәһе, инәйе һәм уның ҡыҙы менән күсә.

2004 йылда йөрәгенә [[Миокард инфаркты|инфаркттан]] ҡотҡарған ҡатмарлы операция кисерә&lt;ref name=&quot;autogenerated20130629-2&quot;/&gt;.

2012 йылда Ярославлдә үҙенең 75 йәшен тантаналы билдәләй.

Терешкова йыһандан бөтә континенттарҙы күргәндән һуң, [[Австралия]]ла булырға хыяллана. Күп йылдар үткәс ул үҙенең хыялын тормошҡа ашыра&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;''Михаил Антонов''. [http://www.vesti.ru/doc.html?id=1094441 Тайна «Чайки»: откровения женщины, разбившей мальчишник в космосе.] // [[vesti.ru]], 13 июня 2013&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==

=== Квалификацияһы ===
1963 йылдың 16 июненән — 3 класлы космонавт.

=== Спорт ҡаҙаныштары ===
* Парашют спорты буйынса 1-се разряд.
* 1963 йылдың 19 июне — СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.

=== Хәрби дәрәжәләре ===
* 1962 йылдың 15 декабре — кесе лейтенант.
* 16 июнь 1963 — [[лейтенант]].
* 16 июнь 1963 — [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитан]].
* 1965 йылдың 9 ғинуары — [[майор]].
* 1967 йылдың 14 октябре — подполковник.
* 1970 йылдың 30 апреле — инженер-полковник, 1975 йылдан — полковник-инженер.
* 1995 — генерал-майор.
* 1997 йылдың 30 апрелендә отставкаға китә&lt;ref name=&quot;Биография на er.ru&quot;&gt;[http://er.ru/persons/627/ Терешкова Валентина Владимировна. Герой Советского Союза. Биография.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200616073100/https://er.ru/persons/627/ |date=2020-06-16 }} Официальный сайт российской политической партии «[[Единая Россия]]» // er.ru&lt;/ref&gt;.

Валентина Терешкова — Рәсәй армияһы тарихында тәүге ҡатын-ҡыҙ-генерал.

=== СССР һәм Рәсәй наградалары ===
[[Файл:Терешкова_москва.jpeg|мини|267x267пкс|Мәскәүҙә Космонавтар аллеяһында Валентина Терешкова һәйкәле]]

* [[Советтар Союзы Геройы]] (СССР Юғары Советы Президиумының [[22 июнь]] [[1963 йыл]] Ҡарары, [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|&quot;Алтын Йондоҙ&quot;миҙалы]]) — «„Восток-6“ йыһан карабында оҙайлы осош яһағаны өсөн»&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/104/48196?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22 июня 1963 года № 1458—VI «О присвоении звания Героя Советского Союза лётчику-космонавту тов. Терешковой В. В.»]&lt;/ref&gt;
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» I дәрәжә орден (1 март 2017) — ''Рәсәй дәүләтселеген нығытыуға, парламентаризмды үҫтереүгә ҙур өлөш индергән өсөн һәм закондар сығарыу эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн''&lt;ref&gt;[http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201703020020?index=0&amp;rangeSize=1 Указ Президента Российской Федерации от 1 марта 2017 года № 95 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170303051347/http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001201703020020?index=0&amp;rangeSize=1 |date=2017-03-03 }}&lt;/ref&gt;;
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә орден (6 март 2007) — ''Ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.c-society.ru/wind.php?ID=282091&amp;soch=1 Валентина Терешкова награждена орденом «За заслуги перед Отечеством»].&lt;/ref&gt;;
* «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» III дәрәжә орден (6 март, 1997) — ''Ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне һәм дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 6 марта 1997 г. № 187.&lt;/ref&gt;;
* Александр Невский ордены (12 июнь 2013) — ''Рәсәй парламентаризмын үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне һәм әүҙем закондар сығарыу эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?47593 Указ Президента Российской Федерации от 12 июня 2013 года № 557 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304203608/http://pravo.gov.ru:8080/page.aspx?47593 |date=2016-03-04 }}.&lt;/ref&gt;;
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (10 июнендә 2003) — ''халыҡ-ара фәнни, ижтимағи һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуға һәм үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;Указ Президента РФ от 10 июня 2003 г. № 651.&lt;/ref&gt;;

[[Файл:Dmitry_Medvedev_12_April_2011-10.jpeg|мини|250x250пкс|Дмитрий Медведев 2011 йылдың 12 апрелендә Валентина Терешкованы Дуҫлыҡ ордены менән бүләкләй.]]

* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] (2011 йылдың 12 апрелендә) — ''күп йыллыҡ емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://news.kremlin.ru/media/events/files/41d3690289ddb8c39e7d.pdf Указ Президента Российской Федерации от 12 апреля 2011 года № 434 «О награждении орденом Дружбы»].&lt;/ref&gt;;
* [[Ленин ордены]] (1981 6 майҙа) — ''сит илдең прогрессив йәмәғәтселеге һәм тыныслыҡ яҡлы көстәре менән бәйләнештәрҙе нығытыу буйынса уңышлы эшмәкәрлеге өсөн'' (икенсе);
* [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Хеволюцияһы ордены]] (1 декабрь 1971);
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] ([[5 март]] [[1987 йыл]]) — ''күп йыллыҡ әүҙем һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/148/45554?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 5 марта 1987 года № 6631—XI «О награждении тов. Терешковой В. В. орденом Трудового Красного Знамени»]&lt;/ref&gt;
* миҙалдар;
* СССР лётчик-космонавты ([[22 июнь]] [[1963 йыл]]) — ''«Восток-6» йыһан карабында оҙайлы осош яһағаны өсөн''&lt;ref&gt;[https://naukaprava.ru/catalog/1/127/104/48196?view=1 Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22 июня 1963 года № 1456—VI «О присвоении звания „Летчик-космонавт СССР“ тов. Терешковой В. В.»]&lt;/ref&gt;
* Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы 2008 йылда гуманитар эшмәкәрлек өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн (4 июнь, 2009 йыл)&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=52773 Указ Президента Российской Федерации от 4 июня 2009 года № 625 «О присуждении Государственной премии Российской Федерации за выдающиеся достижения в области гуманитарной деятельности 2008 года»]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}.&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең йыһан эшмәкәрлеге өлкәһендә Ю. А. Гагарин исемендәге премияһы (2011) — ватан космонавтикаһы үҫешенә, йыһан эшмәкәрлеге өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, ватан космонавтикаһы ҡаҙаныштарын популярлаштырыуға индергән шәхси өлөшө өсөн

=== Ҡалаларҙың почётлы гражданы ===
[[Калуга]], Ярославль, [[Владикавказ]], [[Алагир]], [[Щёлково|Щелково]] (Рәсәй), [[Ҡарағанды|Караганда]], [[Байҡоңыр (ҡала)|Байҡоңыр]] (1995 йылға тиклем — Ленинск, Ҡаҙағстан, 1977), Гюмри (1990 йылға тиклем — Ленинакан, Әрмәнстан, 1965), [[Витебск]] (Белоруссия, 1975), Монтре ([[Швейцария]]), Дранси (Франция), Монтгомери (Бөйөк Британия), Полицци-Дженероз (Италия), Дархан (Монголия, 1965), [[София]], [[Бургас]], [[Петрич (ҡала)|Петрич]], [[:ru:Стара-Загора|Стара]]-Загора, Плевен, [[Варна]] (Болгария, 1963), [[Братислава]] (Словакия, 1963).

=== ''' Рәсәй федерацияһы Президенты һәм Хөкүмәтенең бүләктәре:''' ===
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Почет грамотаһы (2012 йылдың 3 мартынан) — ''дәүләт алдындағы хеҙмәттәре һәм йәмәғәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн'';
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (2 март 2000) — ''донъя һәм ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://www.lawmix.ru/expertlaw/189999 Распоряжение Президента Российской Федерации от 2 марта 2000 года № 64-рп «О поощрении»].&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты (1996 9 апрелендә) — ''Ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн''&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor42/text42617.htm Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внесших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»].&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (16 июнь 2008) — ''күп йыллыҡ емешле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге, космонавтика үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн һәм йыһанға осоуҙы тормошҡа ашырыуҙың 45-йыллығы менән бәйле ''&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor04/text04667.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 16 июня 2008 года № 863-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Терешковой В. В.»].&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (2003 йылдың 12 июне) — ''космонавтика үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергән өсөн''&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor25/text25780.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 12 июня 2003 года № 778-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Быковского В. Ф. и Терешковой В. В.»].&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Почет грамотаһы (1997 3 март) — ''космонавтика үҫешендәге һәм халыҡ-ара фәнни һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуҙағы ҡаҙаныштары, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн''&lt;ref&gt;[http://open.lexpro.ru/document/35911 Распоряжение Правительства Российской Федерации от 3 марта 1997 года № 228-р «О награждении Почётной грамотой Правительства Российской Федерации Терешковой В. В.»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;;
* Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Рәхмәт хаты (2002 6 март) — ''күп йыллыҡ емешле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн''&lt;ref&gt;[http://pravo.levonevsky.org/bazaru09/raspor/sbor29/text29336.htm Распоряжение Правительства Российской Федерации от 6 марта 2002 года № 272-рп «О поощрении Терешковой В. В.»].&lt;/ref&gt;.


* «Сүриәлә хәрби операцияла ҡатнашыусыға» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы, 2016)&lt;ref&gt;[http://www.spb.kp.ru/daily/26545/3562254/ Иосифу Кобзону и Валентине Терешковой вручены боевые медали за Сирию].&lt;/ref&gt;
* «Хәрби берҙәмлекте нығытҡан өсөн» миҙалы (Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығы, 2018)&lt;ref&gt;[http://tass.ru/kosmos/5297636 Валентине Терешковой вручили медаль Минобороны РФ «За укрепление боевого содружества»].&lt;/ref&gt;

=== Сит ил наградалары ===
* ЧССР Социалистик Хеҙмәт Геройы «Алтын йондоҙ» миҙалы һәм Клемент Готвальд ордены (август 1963);
* [[:ru:Герой Социалистического Труда (НРБ)|НРБ]] Социалистик Хеҙмәт Геройы «Алтын йондоҙ» миҙалы һәм Георгий Димитров ордены (9 сентябрь 1963);
* Карл Маркс ордены һәм Беккер миҙалы (октябрь 1963, [[Германия Демократик Республикаһы|ГДР]]);
* I дәрәжә Грюнвальд тәреһе (октябрь 1963, ПХР);
* I дәрәжә Патт Тришакти ордены (1963 ноябрь, [[Непал]]);
* [[Индонезия|Индонезия Республикаһының]] II дәрәжә Йондоҙ ордены (нояб 1963);
* Вольта ордены (1964, [[Гана]]);
* ВХР Дәүләт Байрағы ордены (1965 апрель);
* МХР-ҙың Хеҙмәт Геройы «Алтын Соемб» миҙалы һәм Сухэ-Батор ордены (1965 май, МХР);
* 1-се дәрәжә Мәҙәниәт ордены (1969 йыл август, [[Афғанстан]]);
* Иордания Йондоҙ ордены ҙур таҫмаһы (1969 декабрь, Иордания);
* «Граждандар хеҙмәте өсөн» ордены (Сирия);
* «Нил Беләҙеге» ордены (1971 ғинуар, [[Мысыр|БҒР]]);
* Вьетнам Хеҙмәт Геройы «Алтын Йондоҙ» миҙалы (1971 октябрь);
* Бернардо о ' Хиггинс ордены Хәрби һауа көстәре Алтын билдәһе (1972 мартта, [[Чили]]);
* I дәрәжә Югославия флагы ордены (ноябрь 1972);
* «Фән ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1973 17 ноябрь, СРР);
* Ҡояш ордены (1974, [[Перу]]);
* Плайя-Хирон ордены (1974, [[Куба]]);
* «Ҡорал буйынса туғанлыҡты нағытыу өсөн» миҙалы (1976, БХР);
* Дуҫлыҡ ордены (1997, Лаос)&lt;ref&gt;[http://foto.rg.ru/photos/85662868/23.html Первая женщина-космонавт Валентина Терешкова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305042226/http://foto.rg.ru/photos/85662868/23.html |date=2016-03-05 }} // Российская газета, 7 июня 2013.&lt;/ref&gt;;
* Кенәз Бранимир ордены ҙур таҫмаһы менән (2003 17 февраль, [[Хорватия]])&lt;ref&gt;[http://oglasnik-jn-do-2008.nn.hr/clanci/sluzbeno/2003/0645.htm Narodne novini: Odluka o odlikovanju Valentine Vladimirove Tereškove Redom kneza Branimira s ogrlicom]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}{{ref-hr}}.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Pn-tereshkova-v-v-1999-1.jpg|справа|мини|350x350пкс|Ярославль өлкәһе буйынса хәйриә сәйәхәтендә, 1999 й.]]

=== Ҡаҙаныштарын таныу ===
[[Файл:RR3009-0016R 1 ruble Tereshkova.jpg|мини|СССР-ҙың иҫтәлекле 1 һум номиналындағы баҡыр никель тәңкәһе, 1983 йылда беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт Валентина Терешкованың космосҡа сығыуының 20-йыллығы хөрмәтенә сығарылған]]
Терешковаға XX быуаттың &quot;Бөйөк ҡатын-ҡыҙы &quot; титулы бирелә&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/966992.stm Cosmonaut is Woman of the Century].&lt;/ref&gt;.

Терешковаға һәйкәл ҡуйылған: Мәскәүҙә Космонавтар аллеяһында һ. б.

Терешкова исеме менән аталғандар:

* '''Ай кратеры'''&lt;ref&gt;[http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/5926 Указатель названий на планетах и спутниках].&lt;/ref&gt;;
* Chaika 1671 [[Астероид|кесе планета]]һы (позывной буйынса ул — «Чайка»);
* [[Антарктида]]ла [[:ru:Берег Принца Улафа|Принц Улаф]] Ярында Терешкова оазисы (координаталар: {{Coord|67|57|S|44|30|E}}), САЭ картаһында 1962 йылда билдәләнгән һәм 1965 йылда йәки алдараҡ аталған&lt;ref&gt;{{Китап||автор=Масленников Б. Г.|заглавие=Морская карта рассказывает|ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]]|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1986|тираж=35000|страницы=209}}&lt;/ref&gt;;
* төрлө ҡалалар урамдарына, шул иҫәптән Александров, Балахна, '''Балашиха''', Витебск, Владивосток, Данков, [[Рубцовск]], Дзержинск, Гродно, Донецк, [[Иркутск]], Ишембай, Кемерово, әзербайжан республикаһы ҡала Ләнкәран, Клин, '''Королева''', [[Кострома]], [[Красноярск]], '''Липецк''', Минеральные Воды, Мытищи, Түбәнге Новгород, '''Новосибирск''', Новочебоксарск, Ырымбур, Пенза, Петропавловск-Камчатский, [[Улан-Удэ]], Ульяновск, '''Ярославль''', Новочеркасск, Марий Эл Республикаһында Медведево ҡасабаһы, Гудермес ҡалаһында проспект, [[Тверь|Тверь ҡалаһында]] майҙан, Евпаторияла яр буйы урамы;
* мәктәптәр [[Ярославль|Ярославлдә]] (ул уҡыған), [[Новочебоксарск]]та, [[Ҡарағанды]] һәм Есик ҡалаларында ([[Алматы өлкәһе|Алма-Ата өл.]]);
* Курск ҡалаһында спорт-һауыҡтырыу үҙәге; Калининград өлкәһендә Балалар һәм үҫмерҙәрҙе ял иттереү һәм һауыҡтырыу спорт үҙәге (Калининград 45 км алыҫлыҡта);
һәм башҡалар.
1983 йылда В. Терешкова һүрәте менән иҫтәлекле тәңкә сығарыла&lt;ref&gt;[http://moneyrussia.narod.ru/MonetiSSSR/UbileinieMoneti/Mednonikel/20.jpg Изображение памятной монеты].&lt;/ref&gt;.

==== Почта маркалары ====
Төрлө илдәрҙә Терешковаға арналған почта маркалары сығарыла ::&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;4&quot; widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2890 stamp (Second 'Team' Manned Space Flight. Portrait of Valentina Tereshkova).jpg|&lt;small&gt;[[СССР]] почта маркаһы [[Лесегри]] эше, 1963 йыл&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2886 stamp (Second 'Team' Manned Space Flight. Valentina Tereshkova and the 'Vostok 6' spacecraft).jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы, 1963 йыл&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1963 CPA 2888-2889 se-tenant horizontal pair (Second 'Team' Manned Space Flight. Bykovsky and Tereshkova in space helmets).jpg|&lt;small&gt; СССР почта маркаһы, 1963 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Rus Stamp GSS-Tereshkova_Russia.jpg|&lt;small&gt;[[Рәсәй]] почта маркаһы, 2003 йыл&lt;/small&gt;
Файл:RUSMARKA-1717.jpg|&lt;small&gt; [[Рәсәй]] почта маркаһы, 2013 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Stamps of Germany (DDR) 1963, MiNr 0993.jpg|&lt;small&gt;[[ГДР]] почта маркаһы, 1963 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Stamps of Germany (DDR) 1963, MiNr 0994.jpg|&lt;small&gt;ГДР почта маркаһы, &lt;br&gt; 1963 йыл&lt;/small&gt;
|&lt;small&gt;Венгрия почта маркаһы,&lt;br&gt;1965 йыл&lt;/small&gt;
Файл:Stamps of Azerbaijan, 2013-1110.jpg|&lt;small&gt;[[Әзербайжан]] почта маркаһы,&lt;br&gt;2013 йыл&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Савицкая Светлана Евгеньевна|Савицкая, Светлана Евгеньевна]]
* Кондакова, Елена Владимировна
* Серова, Елена Олеговна

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Николаев-в. в. Терешкова'' Йыһанға — асыҡ океанда! — М.: Дөрөҫ, 1964. — 200 с., 140 000 дана
* {{Китап|заглавие=Герои звёздных трасс: Сборник|ответственный=Составитель Д. Мамлеев.|издание=Изд. 2-е, доп|место=М.|издательство= Известия|год=1963|страниц=192, [34]|серия=Библиотека «Известий». Специальный выпуск|тираж=300000}}
* {{Китап|автор=И. А. Маринин, С. Х. Шамсутдинов, А. В. Глушко (составители)|заглавие=Советские и российские космонавты. 1960—2000|ответственный=Под редакцией Ю. М. Батурина|место=М.|издательство=ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики»|год=2001|isbn=5-93345-003-0}}
* {{Китап|заглавие=Кто есть кто в мире|ответственный=гл. ред. Г. П. Шалаева|издание=Филологическое общество «Слово», «Олма-Пресс»|место=М.|издательство=|год=2003|страниц=1680|серия=|тираж=|isbn=5812300887}}
* {{Китап|заглавие=Валентина Владимировна Терешкова: путь к звёздам|ответственный=|издание=|место=|издательство=РМП|год=2012|страниц=254|серия=|тираж=|isbn=9785915970297}}
* {{Китап|автор= Осташев А. И.|заглавие=Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни. События и факты|ответственный=|ссылка=http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html|место=[[Королёв (город)|Королёв]]|издательство=|год=2001|том=|страниц=213|страницы=|isbn=|ref=}}
* {{Китап|автор=Осташев, А. И.|заглавие=Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве|ответственный=|ссылка=|место=Королёв|издательство=Изд-во Московского гос. ун-та леса|год=2010|том=|страниц=128|страницы=|isbn=978-5-8135-0510-2|ref=}}
* {{Китап|автор=|заглавие=С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный=под редакцией В. А. Лопота|ссылка=|место=|издательство=РКК «Энергия» им. С. П. Королёва|год=2014|том=|страниц=704|страницы=|isbn=978-5-906674-04-3|ref=}}

== Һылтанмалар ==

[[Категория:КПСС-тың XXIII съезы делегаттары]]
[[Категория:Почта маркаларында шәхестәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһының 7-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVII съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXVI съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXV съезы делегаттары]]
[[Категория:КПСС-тың XXIV съезы делегаттары]]
[[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]]
[[Категория:7-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:9-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:11-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:«Берҙәм Рәсәй» ағзалары]]
[[Категория:Ҡатын-ҡыҙ авиаторҙар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:РПЦ «Дан һәм Намыҫ» орденының кавалерҙары]]
[[Категория:СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:ВДНХ алтын миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Хо Ши Мин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Клемент Готвальд ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Сүриәнең Ҡаҙаныштар ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Плайя-Хирон Милли ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Индонезия Республикаһы Йондоҙы» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:«Перу ҡояшы» орденының ҙур тәреһе кавалерҙары]]
[[Категория:ВХР Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Фәнни ҡаҙаныштар» ордены кавалерҙары (Румыния)]]
[[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Карл Маркс ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Георгий Димитров ордены кавалерҙары]]
[[Категория:III дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:II дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:I дәрәжә «За безупречную службу» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:«Ветеран Вооружённых Сил СССР» миҙалы менән бүләкләнгәндәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Октябрь Революцияһы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Александр Невский ордены кавалерҙары (Рәсәй Федерацияһы)]]
[[Категория:III дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:I дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:ЧССР Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Вьетнам Хеҙмәт Геройҙары]]
[[Категория:Социалистик Хеҙмәт Геройҙары БХР]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса инженерҙар]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1937 йылда тыуғандар]]
[[Категория:6 мартта тыуғандар]]
[[Категория:Һөнәрендә тәүге ҡатын-ҡыҙ]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>l8k8jxbulwkjv8i0vc8icpzhsh2klia</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суҡраҡлы ҡаласығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164095</id>
    <revision>
      <id>1301113</id>
      <parentid>1221495</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7210" sha1="sf7djzacyp0rhdpe2z6cjwecul20v2q" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Суҡраҡлы ҡаласығы''' ({{lang-ru|Чукраклинское городище}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Суҡраҡлы|Суҡраҡлы ауылы]] эргәһендә урынлашҡан VIII быуаттың 2 се яртыһы — IX быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/12364-su-ra-ly-alasy-y Суҡраҡлы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}&lt;/ref&gt;

== Тасуирламаһы ==

=== Урынлашыуы ===
Суҡраҡлы ҡаласығы [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Суҡраҡлы|Суҡраҡлы ауылынан]] көнсығышҡа ҡарай 1,5 км алыҫлыҡта Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем ([[Шишмә]]) — 31 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Дурасов (Шишмә районы)|Дурасов]]) — 9 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Шөңгәккүл]]) — 7 км

=== Табылдыҡтар ===
Ҡаласыҡ майҙаны археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған. Ул 2 ур&lt;ref&gt;ур — ғәҙәттә, тәрән, тар итеп ҡаҙылған соҡор, тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙған хәрби нығытма — Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. — Мәскәү, 1993. — 2-се том, 476-сы бит&lt;/ref&gt; менән һаҡланған.

Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ һауыттарҙың муйындары соҡорло биҙәк, ҡыя һыҙыҡтар, тамсы рәүешендәге тар һырҙар менән биҙәлгән. [[Ҡараяҡуп мәҙәниәте]] һауыттары ярсыҡтарынан ғибәрәт.

Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы [[Тарихи Башҡортостан]] сиктәренә инә. Ҡайһы берҙә уны ''иртә башҡорттар мәҙәниәте'' тип тә атайҙар.

[[Ҡараяҡуп мәҙәниәте]]нә ҡараған күп һанлы ҡомартҡылар — борон халыҡ йәшәгән урындар. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған ур һәм соҡор менән уратып алынған була&lt;ref&gt;[http://spdurasovo.ru/page/istoricheskie-pamjatniki Исторические памятники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200226010018/http://spdurasovo.ru/page/istoricheskie-pamjatniki |date=2020-02-26 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡомартҡы ҡаласыҡ материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана&lt;ref&gt;[http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/12364-su-ra-ly-alasy-y Суҡраҡлы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

=== Асыш тарихы ===
Ҡаласыҡ 1973 йылда археолог ''Васюткин Сергей Михайлович'', археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, [[:ru:Рәсәй Фәндәр академияһы|Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы ''Владимир Степанович Горбунов'' тарафынан асыла һәм өйрәнелә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/12364-su-ra-ly-alasy-y Суҡраҡлы ҡаласығы//Башҡорт энциклопедияһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://studopedia.ru/10_133191_arheologicheskie-pamyatniki-epohi-kamnya-na-territorii-bashkortostana.html Археологические памятники эпохи камня на территории Башкортостана]
* [https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 Городище//Большая российская энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200916172325/https://bigenc.ru/archeology/text/2371583 |date=2020-09-16 }}

== Әҙәбиәт ==
* Городище// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 7-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Матвеева Г. И. Памятники караякуповского типа в Приуралье//Из истории Среднего Поволжья и Приуралья. Куйбышев, вып.5, 1975, с. 19; Генинг В. Ф., 1972, с. 270—272.
* Л. А. Голубева. Археологические памятники// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 2-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Л. А. Монгайт. Археологическая культура// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Музей археологии и этнографии. Каталог. Уфа, 2007.
* Археология и этнография Башкирии. В 5 т. Уфа, 1962—1973.
* Археологическая карта Башкирии. М., 1976.
* Археологические памятники Башкортостана //История культуры Башкортостана: Комплект научных и учебных материалов. Вып. 6. Уфа, 1996.

[[Категория:Башҡортостандың элекке ҡалалары]]
[[Категория:Башҡортостан археологияһы]]
[[Категория:Археологик ҡомартҡылар]]
[[Категория:Рәсәй ҡаласыҡтары]]</text>
      <sha1>sf7djzacyp0rhdpe2z6cjwecul20v2q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тавадзе Илья Кайсарович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165835</id>
    <revision>
      <id>1301148</id>
      <parentid>980188</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4617" sha1="l1sill60h3bt9qhvoxldvf9satddltv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Илья Кайсарович Тавадзе''' ([[26 декабрь]] [[1905 йыл]] — [[1 ғинуар]] [[1973 йыл]]) — [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] партия һәм дәүләт эшмәкәре, дипломат. Фәлсәфә, эстетика тарихы эштәре өлкәһендә эшләүсе автор.

== Биографияһы ==
Илья Кайсарович Тавадзе [[1905 йыл]]дың [[26 декабрь|26 декабрендә]] тыуа. [[1934 йыл]]дан ВКП(б) ағзаһы. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтын һәм Мәскәү философия,әҙәбиәт һәм тарих институты аспирантураһын тамамлай. (1934). [[Фән докторы|Философия фәндәре докторы]] (1964), профессор, Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.

* [[1934]] — [[1937 йыл]]дан — Тбилиси һәм Мәскәү юғары уҡыу йорттарында философия фәнен уҡыта.
* [[1937 йыл]]да — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты секретары ярҙамсыһы.
* [[1938]] — [[1939 йыл]]дарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире.
* [[1939]] — [[1943 йыл]]дарҙа — Грузия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының пропаганда һәм агитация буйынса секретары.
* [[1943]] — [[1946 йыл]]дарҙа — халыҡ комиссары — Грузин ССР-ының дәүләт контроле министры.
* [[1946]] — [[1948 йыл]]дарҙа — [[Франция]]ла СССР Илселегенең беренсе секретары.
* [[1949]] — [[1950 йыл]]дарҙа — СССР сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт бүлеге мөдире [[1950 йыл]]дың 22 апреленән 24 ноябренә тиклем&lt;ref&gt;[http://www.knowbysight.info/TTT/03674.asp &lt;span data-segmentid=&quot;148&quot; class=&quot;cx-segment&quot;&gt;''уйын''&lt;/span&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; [http://www.knowbysight.info/TTT/03674.asp &lt;span data-segmentid=&quot;148&quot; class=&quot;cx-segment&quot;&gt;''бел''&lt;/span&gt;]&lt;/ref&gt; — [[Сүриә]]лә һәм шул уҡ ваҡытта [[Ливан]]да СССР-ҙың Ғәҙәтттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе.
* [[1953 йыл]]дың апрель-июне — Грузия Компартияһы Үҙәк комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе директоры.
* [[1955 йыл]]дан — Грузин дәүләт театр институтының ректоры.

1953—1955 һәм 1952—1953 йылдарҙа тотҡонда була.

== Наградалары ==
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (24.20.1941)

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1016004/17 Биографияһы «Рәсәй. XXI быуат»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102184704/https://www.alexanderyakovlev.org/almanah/almanah-dict-bio/1016004/17 |date=2020-11-02 }}альманахында
* [http://www.knowbysight.info/TTT/03674.asp Биографияһы ''Советтар Союзы Коммунистар партияһы тарихына буйынса белешмәлә 1898—1991'']
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:ВКП(б)-ның XVIII съезы делегаттары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:СССР дипломаттары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1973 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1 ғинуарҙа вафат булғандар]]
[[Категория:1905 йылда тыуғандар]]
[[Категория:26 декабрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>l1sill60h3bt9qhvoxldvf9satddltv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Өрҙөн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167863</id>
    <revision>
      <id>1301158</id>
      <parentid>1287671</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:38:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Үрдүн]] битенең исемен [[Өрҙөн]] тип Bababashqort алыштырҙы: Башҡорт ауаҙланмаһына ярашмаған атама</comment>
      <origin>1287671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24977" sha1="363vahenuewo8wcj4do7ek50eo7y95y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Иордания''' ({{Lang-ar|الأردن}}, ''Аль-Урдун''&lt;ref&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 23.&lt;/ref&gt;; тулы исеме — '''Үрдүн Һәшими Мәмләкәте'''&lt;ref&gt;См. официальное название на сайте Министерства иностранных дел [http://mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/93f93e43562b4e95c3256e62003a839d?OpenDocument Российской федерации]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|المملكة الأردنية الهاشمية}}, ''әл-Мәмляка аль-Урдуния әл-һашимий'')) — [[Яҡын Көнсығыш]]тағы [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] [[дәүләт]]е.

Короллек төньяҡта [[Сүриә]], төньяҡ-көнсығышта [[Ираҡ]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], көнбайышта [[Израиль дәүләте|Израиль]] һәм өлөшләтә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] тип танылған Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) менән сиктәш. Иордания [[Үле диңгеҙ]]ҙең яр буйы һыҙаттарын Израиль һәм ФМХ менән; Акаба ҡултығының яр буйы һыҙаттарын Израиль, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] һәм [[Мысыр]] менән уртаҡлаша.

Короллек биләмәләренең 90 процентҡа яҡыны сүллекккә һәм ярымсүллеккә тура килә.

Иорданияға туристарҙы Акаба ҡултығының, [[Үле диңгеҙ]]ҙең пляждары, мәрйен рифтары һәм донъяның яңы ете мөғжизәһенең береһе [[Петра]]ҡалаһы йәлеп итә.

== Этимологияһы ==
Хәҙерге ваҡытта Иордания Хашимит Короллеге — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] (Сәғүдиҙәр династияһы) һәм [[Лихтенштейн]] кенәзлеге (кенәз Лихтенштейн династияһы биләмәһе) менән бер рәттән идара итеүсе династия ([[Һашимиҙар|Хашимиттар]]) хөрмәтенә аталған донъяның өс дәүләтенең береһе.

== Тарихы ==

=== Боронғо заман ===
[[Файл:Ain_Ghazal_Statue_Jordan_Archaeological_Museum_Amman_Jordan0821.jpg|мини|302x302пкс|Әйн-Ғәзәл һындарының береһе]]
Әз-Зәркә үҙәнендә Олдувай мәҙәниәте ҡоралдары һәм 1,95—2,48 млн йыл элек&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119302847 Chronologic constraints on hominin dispersal outside Africa since 2.48 Ma from the Zarqa Valley, Jordan], 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С.]]'' [http://antropogenez.ru/single-news/article/789/ Древнейшим орудиям вне Африки больше 2-х миллионов лет]&lt;/ref&gt; формалашҡан Даукар формациялары (Dawqara Formation) ултырмаларында һөтимәр хайуандар ҡалдыҡтары табыла.

''Homo erectus'', ''неандерталдәрҙең'' һәм боронғо ''Homo sapiens'' ҡалдыҡтары Иордан үҙәнендә, Әзркәлә һәм хәҙерге Иорданияның көньяғында табыла [сығанаҡ 1570 көн күрһәтелмәгән]. Әзрәкәләге оазиста археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында яҡынса 250 мең йыл элек эшләнгән таш ҡоралдар табыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2016-08-archaeology-team-world-first-tool-discovery.html|title=Archaeology team makes world-first tool discovery, 2016.|accessdate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190926031519/https://phys.org/news/2016-08-archaeology-team-world-first-tool-discovery.html|archivedate=2019-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[Неолит]] дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 8500-4500 йй.) ауыл хужалығы үҫешә башлай. [[Амман]]дың төньяғындағы Әйн-Ғәзәл тораҡ пунктында гипс һындар (керамикаға тиклемге неолит B) табыла, ул — боронғо кешенең эре итеп эшләнгән һыны&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kathryn W. Tubb|заглавие=The Statues of 'Ain Ghazal: discovery, recovery and reconstruction|ссылка=https://www.ai-journal.com/articles/abstract/10.5334/ai.0514/|язык=en|издание=Archaeology International|год=2001|номер=5|страницы=47—50|ref=Kathryn W. Tubb}}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклем 4500-3200 йылдарҙа, [[Энеолит|халколит]] дәүерендә Фейнанда баҡыр иретеү эше башлана. Телелат Әл-Гхасуль ауылында ошо дәүергә ҡараған фрескалар табыла.

[[Бронза быуаты]]нда (беҙҙең эраға тиклем 3200-1200 йй.) тораҡ пункттары, улар менән бергә архитектура, эш ҡоралдары, сәнғәт, сауҙа йылдам үҫешә. Һуңғы бронза дәүерендә Иордания [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] йоғонтоһо аҫтына эләгә.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1300 йылдар тирәһендә Иордан йылғаһынан көнсығышҡа табан хәҙерге Иорданияға тап килгән территория, Моав һәм Аманды (Аммон) йәһүд ырыуҙары Рәүвән, Гад һәм ярты Менаше ырыуы баҫып ала, унда улар нығытмалы ҡалалар төҙөй һәм үләне күпереп үҫкән көтөүлектәрҙә малсылыҡ тармағын үҫтерә. Беҙҙең быуаттың I быуатына тиклем был урындарҙа йәһүд ауылдары ултыра, Иордан аръяғы ла йәһүд дәүләтенең бер өлөшө була. Хәҙерге заманда археологтар атап үтелгән осорҙа был ерҙәрҙә йәһүдтарҙың йәшәүен раҫлаусы тарихи артефакттар таба…………………………………………………табылған тарихи һәйкәлдәрҙең беҙҙең , был ерҙә йәһүд ултыртыу осоронда күрһәтеүҙәрен раҫлай.

[[Тимер быуат]] (беҙҙең эраға тиклем 1200—332 йй.) дәүерендә Иордания территорияһы йәһүдтәр, аммонит, моавита һәм эдомиттар араһында бүленә. Иҫке Ғәһедтәге һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың төп өлөшө ошо осорға ҡарай. Иорданияның төньяғында ауыл хужалығы юғары үҫешкән була. Был осорҙа [[Амман]], Дейбан, Мадаб, Күк тауҙа, Бусер һәм Каракала тораҡ пункттары бик күп була.

=== Антик осор ===
[[Файл:Jerash.JPG|мини|Джераш харабалары]]
Короллектең ҡораллы көстәре лә король контроле аҫтында.

=== Ғосман осоро (1517—1918) ===
[[Файл:Санремо 1920.png|мини|Трансиордания төҙөлгөнгә тиклем Фәләстан]]

=== Иордания 1990-сы йылдарҙа ===
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылған (1963 йылдың авгусында СССР менән төҙөлгән).
Израиль менән Тыныслыҡ килешеүе 1994 йылда төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта формаль дипломатик мөнәсәбәттәр ҙә урынлаштырылған.

== Халҡы ==
Иорданияның халҡы 6,2 млн тәшкил итә, 95 % халыҡ — [[ғәрәптәр]]. Иордандар халыҡтың 35 , фәләстиндәр — 55 процентын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan|title=Charlie Rose — A conversation with King Abdullah II of Jordan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305234356/http://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan|archivedate=2008-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305234356/http://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan |date=2008-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа милләттәр: адыга (черкес), [[чечендар]], [[әрмәндәр]], [[балҡарҙар]], [[Төркиә төркмәндәре|туркоман]], [[Курдтар|көрдтәр]] һәм башҡалар. Шулай уҡ Европала тыуып үҫкән иордандар, Ираҡ менән Сүриә ғәрәптәре йәшәй.

Халыҡтың бер өлөшө Фәләстин ҡасаҡтары булараҡ теркәлгән. [[2003 йыл]]дан Ираҡ һуғышынан һуң бик күп [[Ираҡ]] ҡасаҡтары Иорданияла төплөнеп ҡала. Баһалама мәғлүмәттәре буйынса Иорданияла улар, башлыса, [[Амман|Амма]] һәм Зәркәлә, 150 мең кешенән 300 мең кешегә тиклем етә&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6293807.stm Doors closing on fleeing Iraqis]&lt;/ref&gt;.

2006 йылдағы Израиль-Ливан конфликтынан һуң Ливандан күсеп килеүселәр һаны иҫәпкә алынмаған. Хеҙмәт министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, сит ил эшселәре һаны яҡынса 300 000 кешегә етә, уларҙың иң ҙур өлөшөн Мысыр ғәрәптәре (000 227) тәшкил итә, ҡалғандары — башлыса, [[Бангладеш]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Филиппин, [[Шри-Ланка]] һәм [[Һиндостан]]дан. Ираҡ һуғышынан һуң Ираҡ христиандарының күбеһе (ассирий һәм халдей) Иорданияла төпләнә (даими йәки ваҡытлыса).

== Дин ==
Халыҡтың күпселек өлөшө [[ислам]] динен тота, уларҙың күпселеге шәфи мәҙһәбенә ҡараған сөнниҙәр.

Христиандар Иордания халҡының 6 процентын тәшкил итә һәм Парламентта 20 % урынды биләй. Иордания христиандары Православие сиркәүенә ҡарай (Иерусалим патриархаты) (ғәрәпсә «румын-ортодокстар») — бөтә христиандарҙың 2/3 өлөшөнән артығырағы, ҡалғандар — Грек-католик йәки Мелькит сиркәүенә (ғәрәпсә «румын-катулик»), [[Католик сиркәүе|Рим-католик сиркәүе]] (улар бында «латиняниндар тип йөрөтөлә»), Әрмән апостол сиркәүе, маронит һәм төрлө протестант йәмғиәттәренә ҡарайҙар. Иорданияла христиан динен төрлө милләт кешеләре тота (миҫал өсөн, католик месса [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]], итальян, [[Испан теле|испан]], тагаль, сингаль телдәрендә, [[ғәрәп теле]]нең ираҡ диалектында үткәрелә), әммә төп массаны ғәрәп-христиандар тәшкил итә. Православие ғибәҙәтханаларында өгөт-нәсихәт [[грек теле]]ндә алып барыла.

Иордандарҙың бер өлөшө дини аҙсылыҡҡа ҡарай — хәлифәләр һәм бахай дине яҡлылар .

== Теле ==
Рәсми теле — [[ғәрәп теле]], бизнеста, хөкүмәттә, белемле кешеләр араһында [[инглиз теле]] киң таралған. Мәктәптәрҙә [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрен мотлаҡ өйрәнелә. [[Француз теле]]ндә ҡайһы бер мәктәптәрҙә уҡытыла, ләкин уны өйрәнеү өсөн мотлаҡ түгел. Иордания радиоһы тапшырыуҙарҙы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә алып бара. Ғәрәп теле рәсми э башҡарыуҙа, матбуғат, телевидение һәм радиола ҡулланыла, әммә кешеләр үҙ-ара (айырым радиостанциялар ҙа), төрлө диалекттарҙы файҙалана. Иордан диалекты ла бар, ул сиро-ливан диалекттарына ҡарай («аш-шамаил»), әммә баш ҡалала йәштәр араһында фәләстин ала башланы. Бәҙәүин диалекты һәм төбәк (төньяҡ, көньяҡ һәм башҡалар) диалекттары ла аралашыуҙа ҡулланыла.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Иордания — дуалистик монархия, был [[1952 йыл|1952 йылдың 8 ғинуарында]] ҡабул ителгән Конституцияла нығытылған. Бөтә власть король һәм уның министрҙар советы ҡулында. Король бөтә закондарға ла ҡул ҡуя, уның [[Тыйыу|ветоға]] хоҡуғы Милли Ассамблеяның ике палатаһындағы тауыштарҙың өстән ике булыуы менән кире ҡағылыуы ихтимал. Ул бөтә судьяларҙы үҙенең указы менән тәғәйенләй, Конституцияға үҙгәрештәрҙе раҫлай, һуғыш иғлан итә һәм ҡораллы көстәр менән командалыҡ итә. Министрҙар советын етәкләгән Премьер-министрҙы король тәғәйенләй, Премьер-министр һорауы буйынса айырым министрҙарҙы ла король вазифаһынан төшөрөргә хоҡуҡлы.

Конституцияла өс төрҙәге суд ҡаралған: граждандар, махсус һәм дини. Иордания административ йәһәттән 12 мухафазға бүленгән, уларҙың губернаторҙарын король тәғәйенләй. Үҙҙәренә ышанфып тапшырылған территорияларҙа улар — идара итеүҙең бөтә бүлектәрендә берҙән-бер генә етәксе.

Административ йәһәттән Иордания 12 мухафазға бүленә. Мухафаздар башында король тәғәйенләгән һәм эске эштәр министрлығына буйһонған губернаторҙар тора. Мухафаздар 52 районға бүленгән.

=== Административ бүленеш һәм урындағы власть органдары ===
[[Файл:Jordan_governorates_named_regions-ru.svg|мини|325x325пкс|Иорданияның мухафаздары]]
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|+
!№
!Мухафаздар
!Мухафаздар
!Адм. үҙәге
!Майҙан,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; км2
!Халыҡ,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; (01.01.2012), кеше.
!Тығыҙлығы,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше/км2
|-
|1
|Аджлун
|Ajlun
|Аджлун
|420
|700 143
|342,14
|-
|2
|Акаба
|Aqaba
|[[Ғәкәбә|Акаба]]
|905 6
|200 136
|19,72
|-
|3
|Амма
|Amman
|[[Амман|Амма]]
|579 7
|419 600 2
|319,25
|-
|4
|Джараш
|Jerash
|Джараш
|410
|500 187
|457,32
|-
|5
|Ирбид
|Irbid
|Ирбид
|572 1
|112 1 300
|707,57
|-
|6
|Маан
|An Ma'
|Маан
|832 32
|800 118
|3,62
|-
|7
|Мадаба
|Madaba
|Мадаба
|940
|300 156
|166,28
|-
|8
|Эз-Зарка
|Zarqa
|Эз-Зарка
|761 4
|931 100
|195,57
|-
|9
|Эль-Воронеж
|Balqa
|Әс-Салт
|120 1
|600 418
|373,75
|-
|10
|Эль-Карак
|Kerak
|Эль-Карак
|495 3
|700 243
|69,73
|-
|11
|Эль-Мафрак
|Mafraq
|Эль-Мафрак
|551 26
|293 700
|11,06
|-
|12
|Эта-Тафил
|Tafilah
|Эта-Тафил
|2 209
|500 87
|39,61
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|
|Барыһы
|
|
|794 88
|249 6 000
|70,38
|+
|}

== Географияһы ==
[[Файл:Физ._карта_Иордании.png|мини|306x306пкс|Иорданияның физик картаһы]]
Илдә [[Яҡын Көнсығыш]]та урынлашҡан һәм төньяҡта [[Сүриә]], , төньяҡ-көнсығышта [[Ираҡ]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], көнбайышта [[Израиль дәүләте|Израиль]] һәм Фәләстин ерҙәре (Иордан йылғаһының көнбайыш яры) сиктәш. Юғарыла атап үтелгән илдәр менән ҡоро ер буйынса сиге 1619 км тәшкил итә. Шулай уҡ Акаба ҡултығы һәм [[Үле диңгеҙ]]ҙә билдәләнгән сиктәре бар (яр һыҙаты 26 км тәшкил итә).

Иорданияның төп территорияһын (90 %) сүллек [[яйла]]һы биләй, илдең көнбайышында убалар һәм тауҙар бар. Иордан йылғаһы Иорданияны һәм Израил бүлеп аға. Илдең иң бейек нөктәһе Умм-эд-дами тауы (1854 м), иң түбән нөктәһе — [[Үле диңгеҙ]] (-427 м).

Эре ҡалалары — илдең баш ҡалаһы [[Амман]] төньяҡ-көнбайышта, Ирбид һәм Әз-Зәркә — төньяҡта.

== Иҡтисады ==
Иорданияла тәбиғәт ресурстарына әллә ни бай түгел, бигерәк тә һыу һәм нефть һәм күмер. 1970-се йылдарҙан 1980-се йылға тиклем Иордания ғәрәп дәүләттәренән ярҙам ала һәм уның тулайым милли килеме йыл да яҡынса 10 % тәшкил итә. 1980-се йылдан һуң халыҡ-ара ярҙам кәмей башлай, һәм тулайым милли килем 2 процентҡа тиклем төшә. халыҡ-ара ярҙам һәм үҫештең әкренәйеүе нвп ҡыҫҡартыу башланғанға тиклем 2 % йылына. Иордания сит илдәрҙән нефть, ҡорамалдар, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, аҙыҡ-түлек һатып ала. Сауҙа барышында килеп тыуған дефицит сил ил кредиттары һәм займдары менән ҡаплатыла. 1989 йыл уртаһында Иордания хөкүмәте, илдең бурыстарын реструктуризациялауһәм бюджет дефицитын кәметеү маҡсатында [[Халыҡ-ара валюта фонды]] менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була.

'''Өстөнлөктәре''': фосфатты экспортлау күләме ҙур. Эшсе көстәре лә күп. Акаба порты — айырым иҡтисади зона.

=== Мәшғүллек ===
Илдә эшһеҙлек — 15 %, 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса Донъя буйынса 169-сы урында тора. 2015 йылда эшһеҙлек кимәле 13 процент булған, донъяла 141-се урын.&lt;ref&gt;[https://nonews.co/directory/lists/countries/unemployement Список стран мира по уровню безработицы составлен на основе подтвержденных данных Всемирного банка]&lt;/ref&gt;

=== Энергетика ===
Иорданияла бөтә электр энергияһын ғәмәлдә йылылыҡ электр станциялары етештерә, уларҙың күпселеге нефттә эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Шулай уҡ ҡара ==
* Трансиордания
* Рәсәй-иордан мөнәсәбәттәре
* Иорданияла авторлыҡ хоҡуҡтары

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Иордания
 |Портал       = Иордания
 |Викисловарь  = Иордания
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = 
 |Викивиды     =
 |Викигид      = Иордания
 |Викиданные   = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* [http://www.jordanclub.ru Иорданский клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820191331/http://www.jordanclub.ru/ |date=2020-08-20 }}
* [http://forum.jordanclub.ru Русскоязычный форум по Иордании]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Иордания/}}
* [http://www.arabic.com.ua/article.php?art=14 Иордания и арабские страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819090717/http://www.arabic.com.ua/article.php?art=14 |date=2009-08-19 }}
* {{cite web |title = Информация об Иордании — промышленность, сельское хозяйство, транспорт, население |url = http://www.fond-vao.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090605194457/http://www.fond-vao.ru/ |archivedate = 2009-06-05 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605194457/http://www.fond-vao.ru/ |date=2009-06-05 }}
* [http://www.kinghussein.gov.jo/constitution_jo.html Конституция Иордании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426230052/http://www.kinghussein.gov.jo/constitution_jo.html |date=2013-04-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.artkavun.kherson.ua/jordan.htm Фоторепортаж из Иордании]
* {{cite web |title = Иордания |url = http://jordan-info.com/rus/index.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120328053035/http://jordan-info.com/rus/index.htm |archivedate = 2012-03-28 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328053035/http://jordan-info.com/rus/index.htm |date=2012-03-28 }}
* Густерин П. В. [http://arabinform.com/publ/iordanija_rodina_khristianstva/25-1-0-1152 Иордания — родина христианства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521123343/http://arabinform.com/publ/iordanija_rodina_khristianstva/25-1-0-1152 |date=2013-05-21 }}
{{^|1em}}{{Иордания в темах}}
{{Agadir}}
{{Лига арабских государств}}
{{Союз для Средиземноморья}}
{{Азия}}
{{Библиоинформация}}
{{ОИК}}
{{Бывшие мандатные территории}}
{{Территории Британской империи}}
{{Монархии Ближнего Востока}}

{{^|1em}}

[[Категория:Иордания]]
[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>363vahenuewo8wcj4do7ek50eo7y95y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301162</id>
      <parentid>1301158</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <comment>Әле бөтмәне, тағы төҙәтеүҙәр булдырамын.</comment>
      <origin>1301162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24985" sha1="noih4y3llc9v7sctb3anu35cd5llvi0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Өрҙөн''' ({{Lang-ar|الأردن}}, Әл''-Урдун''&lt;ref&gt;Инструкция по передаче на картах географических названий арабских стран. — М.: Наука, 1966. — С. 23.&lt;/ref&gt;; тулы исеме — '''Өрҙөн Һәшими Мәмләкәте'''&lt;ref&gt;См. официальное название на сайте Министерства иностранных дел [http://mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/93f93e43562b4e95c3256e62003a839d?OpenDocument Российской федерации]&lt;/ref&gt; ({{Lang-ar|المملكة الأردنية الهاشمية}}, ''әл-Мәмләкә әл-Урдуниййә әл-һәәшимиййә'')) — [[Яҡын Көнсығыш]]тағы [[Ғәрәптәр|ғәрәп]] [[дәүләт]]е.

Ошо мәмләкәт төньяҡта [[Сүриә]], төньяҡ-көнсығышта [[Ираҡ|Ғираҡ]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], көнбайышта [[Израиль дәүләте|Исраил]] һәм өлөшләтә [[Фәләстин Дәүләте|Фәләстин дәүләте]] тип танылған Фәләстин милли хакимиәте (ФМХ) менән сиктәш. Өрҙөн [[Үле диңгеҙ]]ҙең яр буйы һыҙаттарын Исраил һәм ФМХ менән; Ғәҡәбә ҡултығының яр буйы һыҙаттарын Исраил, [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] һәм [[Мысыр]] менән уртаҡлаша.

Короллек биләмәләренең 90 процентҡа яҡыны сүллекккә һәм ярымсүллеккә тура килә.

Иорданияға туристарҙы Акаба ҡултығының, [[Үле диңгеҙ]]ҙең пляждары, мәрйен рифтары һәм донъяның яңы ете мөғжизәһенең береһе [[Петра]]ҡалаһы йәлеп итә.

== Этимологияһы ==
Хәҙерге ваҡытта Иордания Хашимит Короллеге — [[Сәғүд Ғәрәбстаны]] (Сәғүдиҙәр династияһы) һәм [[Лихтенштейн]] кенәзлеге (кенәз Лихтенштейн династияһы биләмәһе) менән бер рәттән идара итеүсе династия ([[Һашимиҙар|Хашимиттар]]) хөрмәтенә аталған донъяның өс дәүләтенең береһе.

== Тарихы ==

=== Боронғо заман ===
[[Файл:Ain_Ghazal_Statue_Jordan_Archaeological_Museum_Amman_Jordan0821.jpg|мини|302x302пкс|Әйн-Ғәзәл һындарының береһе]]
Әз-Зәркә үҙәнендә Олдувай мәҙәниәте ҡоралдары һәм 1,95—2,48 млн йыл элек&lt;ref&gt;[https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0277379119302847 Chronologic constraints on hominin dispersal outside Africa since 2.48 Ma from the Zarqa Valley, Jordan], 2019&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский С.]]'' [http://antropogenez.ru/single-news/article/789/ Древнейшим орудиям вне Африки больше 2-х миллионов лет]&lt;/ref&gt; формалашҡан Даукар формациялары (Dawqara Formation) ултырмаларында һөтимәр хайуандар ҡалдыҡтары табыла.

''Homo erectus'', ''неандерталдәрҙең'' һәм боронғо ''Homo sapiens'' ҡалдыҡтары Иордан үҙәнендә, Әзркәлә һәм хәҙерге Иорданияның көньяғында табыла [сығанаҡ 1570 көн күрһәтелмәгән]. Әзрәкәләге оазиста археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында яҡынса 250 мең йыл элек эшләнгән таш ҡоралдар табыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://phys.org/news/2016-08-archaeology-team-world-first-tool-discovery.html|title=Archaeology team makes world-first tool discovery, 2016.|accessdate=2019-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190926031519/https://phys.org/news/2016-08-archaeology-team-world-first-tool-discovery.html|archivedate=2019-09-26}}&lt;/ref&gt;.

[[Неолит]] дәүерендә (беҙҙең эраға тиклем 8500-4500 йй.) ауыл хужалығы үҫешә башлай. [[Амман]]дың төньяғындағы Әйн-Ғәзәл тораҡ пунктында гипс һындар (керамикаға тиклемге неолит B) табыла, ул — боронғо кешенең эре итеп эшләнгән һыны&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kathryn W. Tubb|заглавие=The Statues of 'Ain Ghazal: discovery, recovery and reconstruction|ссылка=https://www.ai-journal.com/articles/abstract/10.5334/ai.0514/|язык=en|издание=Archaeology International|год=2001|номер=5|страницы=47—50|ref=Kathryn W. Tubb}}&lt;/ref&gt;.

Беҙҙең эраға тиклем 4500-3200 йылдарҙа, [[Энеолит|халколит]] дәүерендә Фейнанда баҡыр иретеү эше башлана. Телелат Әл-Гхасуль ауылында ошо дәүергә ҡараған фрескалар табыла.

[[Бронза быуаты]]нда (беҙҙең эраға тиклем 3200-1200 йй.) тораҡ пункттары, улар менән бергә архитектура, эш ҡоралдары, сәнғәт, сауҙа йылдам үҫешә. Һуңғы бронза дәүерендә Иордания [[Боронғо Мысыр|Мысыр]] йоғонтоһо аҫтына эләгә.

Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1300 йылдар тирәһендә Иордан йылғаһынан көнсығышҡа табан хәҙерге Иорданияға тап килгән территория, Моав һәм Аманды (Аммон) йәһүд ырыуҙары Рәүвән, Гад һәм ярты Менаше ырыуы баҫып ала, унда улар нығытмалы ҡалалар төҙөй һәм үләне күпереп үҫкән көтөүлектәрҙә малсылыҡ тармағын үҫтерә. Беҙҙең быуаттың I быуатына тиклем был урындарҙа йәһүд ауылдары ултыра, Иордан аръяғы ла йәһүд дәүләтенең бер өлөшө була. Хәҙерге заманда археологтар атап үтелгән осорҙа был ерҙәрҙә йәһүдтарҙың йәшәүен раҫлаусы тарихи артефакттар таба…………………………………………………табылған тарихи һәйкәлдәрҙең беҙҙең , был ерҙә йәһүд ултыртыу осоронда күрһәтеүҙәрен раҫлай.

[[Тимер быуат]] (беҙҙең эраға тиклем 1200—332 йй.) дәүерендә Иордания территорияһы йәһүдтәр, аммонит, моавита һәм эдомиттар араһында бүленә. Иҫке Ғәһедтәге һүрәтләнгән ваҡиғаларҙың төп өлөшө ошо осорға ҡарай. Иорданияның төньяғында ауыл хужалығы юғары үҫешкән була. Был осорҙа [[Амман]], Дейбан, Мадаб, Күк тауҙа, Бусер һәм Каракала тораҡ пункттары бик күп була.

=== Антик осор ===
[[Файл:Jerash.JPG|мини|Джераш харабалары]]
Короллектең ҡораллы көстәре лә король контроле аҫтында.

=== Ғосман осоро (1517—1918) ===
[[Файл:Санремо 1920.png|мини|Трансиордания төҙөлгөнгә тиклем Фәләстан]]

=== Иордания 1990-сы йылдарҙа ===
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылған (1963 йылдың авгусында СССР менән төҙөлгән).
Израиль менән Тыныслыҡ килешеүе 1994 йылда төҙөлгән, шул уҡ ваҡытта формаль дипломатик мөнәсәбәттәр ҙә урынлаштырылған.

== Халҡы ==
Иорданияның халҡы 6,2 млн тәшкил итә, 95 % халыҡ — [[ғәрәптәр]]. Иордандар халыҡтың 35 , фәләстиндәр — 55 процентын тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan|title=Charlie Rose — A conversation with King Abdullah II of Jordan|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080305234356/http://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan|archivedate=2008-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080305234356/http://www.charlierose.com/shows/2002/05/07/1/a-conversation-with-king-abdullah-ii-of-jordan |date=2008-03-05 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа милләттәр: адыга (черкес), [[чечендар]], [[әрмәндәр]], [[балҡарҙар]], [[Төркиә төркмәндәре|туркоман]], [[Курдтар|көрдтәр]] һәм башҡалар. Шулай уҡ Европала тыуып үҫкән иордандар, Ираҡ менән Сүриә ғәрәптәре йәшәй.

Халыҡтың бер өлөшө Фәләстин ҡасаҡтары булараҡ теркәлгән. [[2003 йыл]]дан Ираҡ һуғышынан һуң бик күп [[Ираҡ]] ҡасаҡтары Иорданияла төплөнеп ҡала. Баһалама мәғлүмәттәре буйынса Иорданияла улар, башлыса, [[Амман|Амма]] һәм Зәркәлә, 150 мең кешенән 300 мең кешегә тиклем етә&lt;ref&gt;[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6293807.stm Doors closing on fleeing Iraqis]&lt;/ref&gt;.

2006 йылдағы Израиль-Ливан конфликтынан һуң Ливандан күсеп килеүселәр һаны иҫәпкә алынмаған. Хеҙмәт министрлығының мәғлүмәттәре буйынса, сит ил эшселәре һаны яҡынса 300 000 кешегә етә, уларҙың иң ҙур өлөшөн Мысыр ғәрәптәре (000 227) тәшкил итә, ҡалғандары — башлыса, [[Бангладеш]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Филиппин, [[Шри-Ланка]] һәм [[Һиндостан]]дан. Ираҡ һуғышынан һуң Ираҡ христиандарының күбеһе (ассирий һәм халдей) Иорданияла төпләнә (даими йәки ваҡытлыса).

== Дин ==
Халыҡтың күпселек өлөшө [[ислам]] динен тота, уларҙың күпселеге шәфи мәҙһәбенә ҡараған сөнниҙәр.

Христиандар Иордания халҡының 6 процентын тәшкил итә һәм Парламентта 20 % урынды биләй. Иордания христиандары Православие сиркәүенә ҡарай (Иерусалим патриархаты) (ғәрәпсә «румын-ортодокстар») — бөтә христиандарҙың 2/3 өлөшөнән артығырағы, ҡалғандар — Грек-католик йәки Мелькит сиркәүенә (ғәрәпсә «румын-катулик»), [[Католик сиркәүе|Рим-католик сиркәүе]] (улар бында «латиняниндар тип йөрөтөлә»), Әрмән апостол сиркәүе, маронит һәм төрлө протестант йәмғиәттәренә ҡарайҙар. Иорданияла христиан динен төрлө милләт кешеләре тота (миҫал өсөн, католик месса [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Инглиз теле|инглиз]], [[Француз теле|француз]], итальян, [[Испан теле|испан]], тагаль, сингаль телдәрендә, [[ғәрәп теле]]нең ираҡ диалектында үткәрелә), әммә төп массаны ғәрәп-христиандар тәшкил итә. Православие ғибәҙәтханаларында өгөт-нәсихәт [[грек теле]]ндә алып барыла.

Иордандарҙың бер өлөшө дини аҙсылыҡҡа ҡарай — хәлифәләр һәм бахай дине яҡлылар .

== Теле ==
Рәсми теле — [[ғәрәп теле]], бизнеста, хөкүмәттә, белемле кешеләр араһында [[инглиз теле]] киң таралған. Мәктәптәрҙә [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]] телдәрен мотлаҡ өйрәнелә. [[Француз теле]]ндә ҡайһы бер мәктәптәрҙә уҡытыла, ләкин уны өйрәнеү өсөн мотлаҡ түгел. Иордания радиоһы тапшырыуҙарҙы [[Ғәрәп теле|ғәрәп]], [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[Француз теле|француз]] телдәрендә алып бара. Ғәрәп теле рәсми э башҡарыуҙа, матбуғат, телевидение һәм радиола ҡулланыла, әммә кешеләр үҙ-ара (айырым радиостанциялар ҙа), төрлө диалекттарҙы файҙалана. Иордан диалекты ла бар, ул сиро-ливан диалекттарына ҡарай («аш-шамаил»), әммә баш ҡалала йәштәр араһында фәләстин ала башланы. Бәҙәүин диалекты һәм төбәк (төньяҡ, көньяҡ һәм башҡалар) диалекттары ла аралашыуҙа ҡулланыла.

== Дәүләт ҡоролошо ==
Иордания — дуалистик монархия, был [[1952 йыл|1952 йылдың 8 ғинуарында]] ҡабул ителгән Конституцияла нығытылған. Бөтә власть король һәм уның министрҙар советы ҡулында. Король бөтә закондарға ла ҡул ҡуя, уның [[Тыйыу|ветоға]] хоҡуғы Милли Ассамблеяның ике палатаһындағы тауыштарҙың өстән ике булыуы менән кире ҡағылыуы ихтимал. Ул бөтә судьяларҙы үҙенең указы менән тәғәйенләй, Конституцияға үҙгәрештәрҙе раҫлай, һуғыш иғлан итә һәм ҡораллы көстәр менән командалыҡ итә. Министрҙар советын етәкләгән Премьер-министрҙы король тәғәйенләй, Премьер-министр һорауы буйынса айырым министрҙарҙы ла король вазифаһынан төшөрөргә хоҡуҡлы.

Конституцияла өс төрҙәге суд ҡаралған: граждандар, махсус һәм дини. Иордания административ йәһәттән 12 мухафазға бүленгән, уларҙың губернаторҙарын король тәғәйенләй. Үҙҙәренә ышанфып тапшырылған территорияларҙа улар — идара итеүҙең бөтә бүлектәрендә берҙән-бер генә етәксе.

Административ йәһәттән Иордания 12 мухафазға бүленә. Мухафаздар башында король тәғәйенләгән һәм эске эштәр министрлығына буйһонған губернаторҙар тора. Мухафаздар 52 районға бүленгән.

=== Административ бүленеш һәм урындағы власть органдары ===
[[Файл:Jordan_governorates_named_regions-ru.svg|мини|325x325пкс|Иорданияның мухафаздары]]
{| class=&quot;standard&quot; align=&quot;center&quot;
|+
!№
!Мухафаздар
!Мухафаздар
!Адм. үҙәге
!Майҙан,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; км2
!Халыҡ,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; (01.01.2012), кеше.
!Тығыҙлығы,&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt; кеше/км2
|-
|1
|Аджлун
|Ajlun
|Аджлун
|420
|700 143
|342,14
|-
|2
|Акаба
|Aqaba
|[[Ғәкәбә|Акаба]]
|905 6
|200 136
|19,72
|-
|3
|Амма
|Amman
|[[Амман|Амма]]
|579 7
|419 600 2
|319,25
|-
|4
|Джараш
|Jerash
|Джараш
|410
|500 187
|457,32
|-
|5
|Ирбид
|Irbid
|Ирбид
|572 1
|112 1 300
|707,57
|-
|6
|Маан
|An Ma'
|Маан
|832 32
|800 118
|3,62
|-
|7
|Мадаба
|Madaba
|Мадаба
|940
|300 156
|166,28
|-
|8
|Эз-Зарка
|Zarqa
|Эз-Зарка
|761 4
|931 100
|195,57
|-
|9
|Эль-Воронеж
|Balqa
|Әс-Салт
|120 1
|600 418
|373,75
|-
|10
|Эль-Карак
|Kerak
|Эль-Карак
|495 3
|700 243
|69,73
|-
|11
|Эль-Мафрак
|Mafraq
|Эль-Мафрак
|551 26
|293 700
|11,06
|-
|12
|Эта-Тафил
|Tafilah
|Эта-Тафил
|2 209
|500 87
|39,61
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|
|Барыһы
|
|
|794 88
|249 6 000
|70,38
|+
|}

== Географияһы ==
[[Файл:Физ._карта_Иордании.png|мини|306x306пкс|Иорданияның физик картаһы]]
Илдә [[Яҡын Көнсығыш]]та урынлашҡан һәм төньяҡта [[Сүриә]], , төньяҡ-көнсығышта [[Ираҡ]], көнсығышта һәм көньяҡта [[Сәғүд Ғәрәбстаны]], көнбайышта [[Израиль дәүләте|Израиль]] һәм Фәләстин ерҙәре (Иордан йылғаһының көнбайыш яры) сиктәш. Юғарыла атап үтелгән илдәр менән ҡоро ер буйынса сиге 1619 км тәшкил итә. Шулай уҡ Акаба ҡултығы һәм [[Үле диңгеҙ]]ҙә билдәләнгән сиктәре бар (яр һыҙаты 26 км тәшкил итә).

Иорданияның төп территорияһын (90 %) сүллек [[яйла]]һы биләй, илдең көнбайышында убалар һәм тауҙар бар. Иордан йылғаһы Иорданияны һәм Израил бүлеп аға. Илдең иң бейек нөктәһе Умм-эд-дами тауы (1854 м), иң түбән нөктәһе — [[Үле диңгеҙ]] (-427 м).

Эре ҡалалары — илдең баш ҡалаһы [[Амман]] төньяҡ-көнбайышта, Ирбид һәм Әз-Зәркә — төньяҡта.

== Иҡтисады ==
Иорданияла тәбиғәт ресурстарына әллә ни бай түгел, бигерәк тә һыу һәм нефть һәм күмер. 1970-се йылдарҙан 1980-се йылға тиклем Иордания ғәрәп дәүләттәренән ярҙам ала һәм уның тулайым милли килеме йыл да яҡынса 10 % тәшкил итә. 1980-се йылдан һуң халыҡ-ара ярҙам кәмей башлай, һәм тулайым милли килем 2 процентҡа тиклем төшә. халыҡ-ара ярҙам һәм үҫештең әкренәйеүе нвп ҡыҫҡартыу башланғанға тиклем 2 % йылына. Иордания сит илдәрҙән нефть, ҡорамалдар, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, аҙыҡ-түлек һатып ала. Сауҙа барышында килеп тыуған дефицит сил ил кредиттары һәм займдары менән ҡаплатыла. 1989 йыл уртаһында Иордания хөкүмәте, илдең бурыстарын реструктуризациялауһәм бюджет дефицитын кәметеү маҡсатында [[Халыҡ-ара валюта фонды]] менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була.

'''Өстөнлөктәре''': фосфатты экспортлау күләме ҙур. Эшсе көстәре лә күп. Акаба порты — айырым иҡтисади зона.

=== Мәшғүллек ===
Илдә эшһеҙлек — 15 %, 2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса Донъя буйынса 169-сы урында тора. 2015 йылда эшһеҙлек кимәле 13 процент булған, донъяла 141-се урын.&lt;ref&gt;[https://nonews.co/directory/lists/countries/unemployement Список стран мира по уровню безработицы составлен на основе подтвержденных данных Всемирного банка]&lt;/ref&gt;

=== Энергетика ===
Иорданияла бөтә электр энергияһын ғәмәлдә йылылыҡ электр станциялары етештерә, уларҙың күпселеге нефттә эшләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Шулай уҡ ҡара ==
* Трансиордания
* Рәсәй-иордан мөнәсәбәттәре
* Иорданияла авторлыҡ хоҡуҡтары

== Әҙәбиәт ==

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 |Тема         = Иордания
 |Портал       = Иордания
 |Викисловарь  = Иордания
 |Викиучебник  = 
 |Викицитатник = 
 |Викитека     = 
 |Викивиды     =
 |Викигид      = Иордания
 |Викиданные   = 
 |Метавики     = 
 |Проект       = 
}}
* [http://www.jordanclub.ru Иорданский клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200820191331/http://www.jordanclub.ru/ |date=2020-08-20 }}
* [http://forum.jordanclub.ru Русскоязычный форум по Иордании]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Ближний_Восток/Иордания/}}
* [http://www.arabic.com.ua/article.php?art=14 Иордания и арабские страны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819090717/http://www.arabic.com.ua/article.php?art=14 |date=2009-08-19 }}
* {{cite web |title = Информация об Иордании — промышленность, сельское хозяйство, транспорт, население |url = http://www.fond-vao.ru/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090605194457/http://www.fond-vao.ru/ |archivedate = 2009-06-05 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605194457/http://www.fond-vao.ru/ |date=2009-06-05 }}
* [http://www.kinghussein.gov.jo/constitution_jo.html Конституция Иордании] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426230052/http://www.kinghussein.gov.jo/constitution_jo.html |date=2013-04-26 }}{{ref-en}}
* [http://www.artkavun.kherson.ua/jordan.htm Фоторепортаж из Иордании]
* {{cite web |title = Иордания |url = http://jordan-info.com/rus/index.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120328053035/http://jordan-info.com/rus/index.htm |archivedate = 2012-03-28 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120328053035/http://jordan-info.com/rus/index.htm |date=2012-03-28 }}
* Густерин П. В. [http://arabinform.com/publ/iordanija_rodina_khristianstva/25-1-0-1152 Иордания — родина христианства] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130521123343/http://arabinform.com/publ/iordanija_rodina_khristianstva/25-1-0-1152 |date=2013-05-21 }}
{{^|1em}}{{Иордания в темах}}
{{Agadir}}
{{Лига арабских государств}}
{{Союз для Средиземноморья}}
{{Азия}}
{{Библиоинформация}}
{{ОИК}}
{{Бывшие мандатные территории}}
{{Территории Британской империи}}
{{Монархии Ближнего Востока}}

{{^|1em}}

[[Категория:Иордания]]
[[Категория:Алфавит буйынса дәүләттәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>noih4y3llc9v7sctb3anu35cd5llvi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Силәбе дәүләт университеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168698</id>
    <revision>
      <id>1301096</id>
      <parentid>1277707</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T17:02:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17187" sha1="t431s2g7b8utibm8731jzhcdr55o3lc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Силәбе дәүләт университеты''' — классик университет, Көньяҡ Уралдың алдынғы ғилми үҙәктәренең береһе, 1976 йылда нигеҙ һалынған.  Рәсәй Федерацияһының [[Силәбе]]  ҡалаһында урынлашҡан. Рәсми исеме - &quot;Силәбе дәүләт университеты&quot; федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы.

== Тарихы ==
1974 йылдың 3 апрелендә СССР Министрҙар Советы Силәбе дәүләт университетын булдырыу тураһында 690-сы ҡарар ҡабул итә. 1976 йылдың 4 октябрендә уны рәсми асыу тантанаһы булды, физика-математика һәм тарих-филология факультеттары асыла. Беренсе ректоры итеп СССР педагогия фәндәре академияһының  ағза-корреспонденты   профессор С. Е. Матушкин  тәғәйенләнә.

1980 йылда математика, физика, иҡтисад, тарих, филология факультеттары асыла. 1981 йылда 4 һөнәр буйынса аспирантура асыла. Академик В. П. Макеев исемендәге республика ғилми-тикшеренеү үҙәге, Академик Е.И. Забабахин исемендәге Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты &quot;, &quot;Маяҡ&quot; производство берекмәһе, Мейәс машиналар эшләү заводы һәм башҡа өлкәләрҙең алдынғы ғилми ойошмалары һәм предприятиелары менән берлектәге тикшеренеү эше яйға һалына.

[[1987 йыл]]да [[Силәбе өлкәһе]] территорияһында  университет ғалимдары тарафынан  уникаль «[[Арҡайым]]» ҡаласығы асыла. Ошо уҡ йылда  СССР Дәүләт премияһы лауреаты, физика-математика фәндәре докторы, профессор В.Д. Батухтин ректор була. Артабанғы йылдарҙа университеттың структур подразделениелары һаны 19 факультетҡа, 6 институтҡа, 91 кафедраға тиклем арта.

1991 йылда Силәбе дәүләт университетының Вестник журналы сығарылышы башлана, Силәбе ҡалаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Урал буйы федераль округы буйынса Силәбе ғилми үҙәге булдырыла. Уның эшендә университет ғалимдары әүҙем ҡатнаша.

[[1994 йыл]]да университетта  докторантура асыла, халыҡ-ара программаларҙа ҡатнашыусы булып Челга TEMPUS.

[[2001 йыл]]дан сығарылыш уҡыусыларына дипломға берҙәм Европа ҡушымтаһы бирелә. 2004 йылда ректор итеп иҡтисад фәндәре докторы, профессор А. Ю. Шатин һайлана. Силәбе дәүләт университеты Рәсәй классик университеттары ассоциацияһына, Евразия университеттар ассоциацияһына, ЮНЕСКО ҡарамағындағы Халыҡ-ара университеттар ассоциацияһына ағза итеп алына.

2004 йылда Урал федераль округының инвалидтарын  уҡытыу буйынса округ уҡыу-методик үҙәге статусы бирелә

2014 йылда университет ректоры итеп  психология фәндәре докторы, профессор Д. А. Циринг  һайлана

2015 йылдың көҙөндә Силәбе дәүләт университетын Евразия дәүләт гуманитар-педагогия университетын төҙөү менән Силәбе дәүләт педагогия университеты менән берләштереү мәсьәләһе күтәрелә, әммә яҡтар килешеүгә килмәй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chel.aif.ru/society/education/opornyy_vuz_urala_chelgu_i_peduniversitet_obedinyat_v_2016_godu|title=Опорный вуз Урала. ЧелГУ и педуниверситет объединят в 2016 году|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ученый совет ЧелГУ поддержал идею объединения с ЧГПУ|author=Дарья Батовкина|url=https://www.1obl.ru/news/o-lyudyakh/uchenyy-sovet-chelgu-podderzhal-ideyu-obedineniya-s-chgpu/?sphrase_id=3214543|work=Первый областной|date=2015-09-29|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://up74.ru/articles/news/80179/|title=Профком педагогов с осторожностью отнесся к идее создания опорного вуза на базе ЧелГУ и ЧГПУ|accessdate=2018-10-30}}&lt;/ref&gt;

2018 йылдың майында фундаменталь медицина факультеты асыла&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В ЧелГУ открывают факультет фундаментальной медицины.|author=ГТРК &quot;Южный Урал&quot;|url=https://www.cheltv.ru/v-chelgu-otkryvayut-fakultet-fundamentalnoj-meditsiny/|work=|date=}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190415202640/https://www.cheltv.ru/v-chelgu-otkryvayut-fakultet-fundamentalnoj-meditsiny/ |date=2019-04-15 }}&lt;/ref&gt;.

2019 йылдың  28 марттында  Силәбе дәүләт университеты ректорын һайлауҙа физика факультеты деканы Сергей Таскаев еңеү яулай. Уның өсөн отчёт-һайлау конференцияһында делегаттарҙың күбеһе тауыш бирә. Ғәмәлдәге ректор Диана Циринг еңелә.

.

== Университет структураһы ==
Университет һигеҙ  уҡыу корпусында урынлаша.

Университет составына инә:

* мәғлүмәт технологиялары институты ( директор вазифаһын башҡарыусы— Ю. В. Петриченко)
* кадрҙар әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү институты (директоры — А.Е. Худякова)
* тарих-филология факультеты (декан — Н.В. Гришина)
* иҡтисад тармаҡтары, бизнес һәм етәкселек итеү институты  (директоры — В.И. Бархатов)
* юғары уҡыу йортона тиклемге  белем алыу  институты (директоры — Т. В. Садовникова)
* математика факультеты (декан — Е.А. Сбродов)
* физика факультеты (декан вазифаһын башҡарыусы— Д.А.Захарьевич.)
* химия факультеты (декан — В.А. Бурмистров)
* Евразияның һәм Көнсығыш факультеты (декан вазифаһын башҡарыусы — В Г. Будыкина)
* экология факультеты  (декан — А.Р. Сибиркина)
* идара итеү факультеты (декан — С. А Головихин)
* хоҡуҡ институты (директоры — В.В. Киреев)
* лингвистика һәм тәржемә факультеты (декан — Л.А. Нефедова)
* педагогика һәм психология факультеты (декан вазифаһын башҡарыусы — И.А. Трушин)
* биология факультеты (декан вазифаһын башҡарыусы — Д.С. Сташкевич)
* факультетына ситтән тороп һәм дистанцион уҡытыу (декан — Ш. Ш. Яғафаров)
* иҡтисад факультеты (декан вазифаһын башҡарыусы— Т.А.Верещагин)
* журналистика факультеты (декан — Б.Н.  Киршин)
* халыҡ-ара белем биреү институты (директор вазифаһын башҡарыусы—А.А.Сенников)
* фундаменталь медицина факультеты (декан — В.А.Тупиков)

Колледжы, өс музей, 64 кафедра, «[[Арҡайым]]» үҙәге бар.

Аспирантура 18 ғилми һөнәр буйынса эшләй. Кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса диссертация советтары эшләй.

Университеттың  Троицк, Мейәс һәм Ҡустанай ҡалаларында  филиалдары бар.

== Университет баҫмалары ==
1976 йылдан алып университетта студенттарҙың &quot;Университетская набережная&quot; гәзите сыға.

Ғилми журналдар нәшер ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.csu.ru/scientific-departments/journal/main.aspx|title=Научные журналы ЧелГУ|author=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;:

* «Вестник Челябинского государственного университета»
* «Magistra Vitae: электронный журнал по историческим наукам и археологии»
* «Челябинский физико-математический журнал»
* «Общество, экономика, управление​​»
* «Евразийский журнал региональных и политических исследований​»
* «​Физическая культура. Спорт. Туризм. Двигательная рекреация»

== Рейтингтары ==

* 2020 йылда Рәсәй университеттары милли рейтингында тәүге 50-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.csu.ru/Lists/List1/newsitem.aspx?ID=4218 Новости — ЧелГУ вошёл в первую лигу национального рейтинга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201009154610/https://www.csu.ru/Lists/List1/newsitem.aspx?ID=4218 |date=2020-10-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://best-edu.ru/ratings/nacionalnyj-agregirovannyj-rejting?name=&amp;is_fil=0&amp;league=&amp;vedom=&amp;region=0&amp;year=2020 Национальный агрегированный рейтинг]&lt;/ref&gt;
* Владимир Потанин 2020 фонды вуздары рейтингында 59-сы урында тора &lt;ref&gt;https://www.fondpotanin.ru/%D0%A0%D0%B5%D0%B8%CC%86%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%202019-2020.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210124194715/https://www.fondpotanin.ru/%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3%202019-2020.pdf |date=2021-01-24 }}&lt;/ref&gt;
* Университеттарҙың  [[Интерфакс]] 2020  милли рейтингына  174-179-се урында &lt;ref&gt;[https://academia.interfax.ru/ru/ratings/?rating=1&amp;year=2020&amp;city=101 Рейтинги] Интерфакс — Высшее образование в России&lt;/ref&gt;
* RankPro Academic Rankings 2019/20 рейтингында  522 -се урында  (Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 25)&lt;ref&gt;https://www.cicerobook.com/userfiles/files/Academic%20rank%2019-20.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016221343/https://www.cicerobook.com/userfiles/files/Academic%20rank%2019-20.pdf |date=2020-10-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.cicerobook.com/userfiles/files/Academic%20rank%2019-20_Country.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016210728/https://www.cicerobook.com/userfiles/files/Academic%20rank%2019-20_Country.pdf |date=2020-10-16 }}&lt;/ref&gt;
* SCImago Institutions Rankings 2020 рейтингында  625-се урында  (Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 52-се урында)&lt;ref&gt;[https://www.scimagoir.com/rankings.php?sector=Higher%20educ. University Rankings 2020]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.scimagoir.com/rankings.php?country=RUS&amp;sector=Higher%20educ. University Rankings — Russian Federation 2020]&lt;/ref&gt;
* RankPro BC-Index Rankings 2019/20 рейтингында 651—686-се урындарҙа  (Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 29-сы урында )&lt;ref&gt;https://www.cicerobook.com/userfiles/files/BC%2019-20.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201016230011/https://www.cicerobook.com/userfiles/files/BC%2019-20.pdf |date=2020-10-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.cicerobook.com/userfiles/files/BC%20Country_19-20.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* UniRank University Ranking 2020 рейтингында 2544-се ( Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 67)&lt;ref&gt;[https://www.4icu.org/reviews/3971.htm Chelyabinsk State University | Ranking &amp; Review]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.4icu.org/ru/ Top Universities in Russia | 2020 Russian University Ranking]&lt;/ref&gt;
* Webometrics Ranking of World Universities 2020 рейтингында 2968-се (РОәсәй юғары уҡыу йорттары араһында 56)&lt;ref&gt;[http://www.webometrics.info/en/search/Rankings/chelyabinsk%20state%20university%20type%3Apais Search | Ranking Web of Universities: Webometrics ranks 30000 institutions]&lt;/ref&gt;

[[Файл:Chelyabinsk_State_University.jpg|справа|мини]]

== Төп корпусы ==
Силәбе дәүләт университетының төп корпусы биналар  комплексынан ғибәрәт&lt;ref&gt;[http://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=ru&amp;geocode=&amp;q=%D0%A7%D0%B5%D0%BB%D1%8F%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA,+%D1%83%D0%BB.+%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2+%D0%9A%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85,+129&amp;sll=37.579413,-95.712891&amp;sspn=29.531788,55.634766&amp;ie=UTF8&amp;ll=55.177109,61.318903&amp;spn=0.00261,0.006791&amp;t=h&amp;z=17 Корпуса университета] по адресу ул. Братьев Кашириных, 129 на Google Maps.&lt;/ref&gt; Төп корпус алдында ҙур йәшел зона  — университеттың ботаника баҡсаһы урынлашҡан&lt;ref&gt;Ботанический сад.&amp;#x20;''Челябинский государственный университет''.&amp;#x20;Дата обращения: 30 октября 2018.&lt;/ref&gt;.

2011 йылда икенсе сиратты төҙөү тамамланған, улар киңәйә университетының төп корпусы. Яңы корпуста урынлашҡан ҙур ашханала, 520. театр залында урын алырға, шулай уҡ башҡа бинала уҡый. Һауа үткәүелде корпусын тоташтыра. 2019 университетының спорт үҙәге төҙөлә башлай&lt;ref name=&quot;74.ru&quot;&gt;[https://74.ru/text/gorod/66229291/ Возле Челябинского госуниверситета начали строить спортивный комплекс со спортзалом и фитнес-клубом] 10 октября 2019. 74.ru — новости Челябинска&lt;/ref&gt;.

Яңы корпуста  ҙур ашханала, 520 урынға театр залы, шулай уҡ башҡа  уҡыу бүлмәләре урынлашҡан.  2019 университеттың  спорт үҙәге төҙөлә башлай&lt;ref name=&quot;74.ru&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.csu.ru/ Сайт университета]
* [https://vk.com/csu76 Группа ВКонтакте]
* [http://magistravitaejournal.ru/ru/ Сайт журнала «Magistra Vitae: электронный журнал по историческим наукам и археологии»]
* [http://histfil.ru/ Сайт историко-филологического факультета Челябинского государственного университета]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Силәбе дәүләт университеты]]
[[Категория:Алфавит буйынса университеттар]]
[[Категория:Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>t431s2g7b8utibm8731jzhcdr55o3lc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175670</id>
    <revision>
      <id>1301140</id>
      <parentid>1236262</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4380" sha1="tp4sxlmvppaawfoitdpa5fesnbbbh1n" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы''' ([[1919 йыл]] — [[1945 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда һәләк булған яугир. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсеһе, гвардия ҡыҙылармеецы&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/889455/ САГИТОВ ВАЛИАХМЕТ ТИМИРБАЕВИЧ|ТИМЕРБАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055412/https://1418museum.ru/heroes/889455/ |date=2021-06-04 }}&lt;/ref&gt;. 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

==Биографияһы ==
Вәлиәхмәт Тимербай улы Сәғитов 1919 йылда хәҙерге Башҡортостандың Стәрлебаш районында тыуа. [[1940 йыл]]да Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 58-се гвардия кавалерия полкының миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсе булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән батырлығы тураһында тасуирламаһында былай тип яҙыла: {{Цитата|«Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы 1944 йылдың 23 июлендә Новоселки ауылы өсөн барған һуғышта дошмандың көслө уты аҫтында үҙенең расчетына миналар ташыны. 1944 йылдың 25 июлендә бер дошман һалдатын әсирлеккә алды»&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484062/ Память народа. Сагитов Валиахмет Тимербаевич. Картотека награждений]&lt;/ref&gt;}}. Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1655-sagitov-valiakhmat-timirbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Валиахмат Тимирбаевич]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie68263028/?static_hash=2e614d148c40fab31582c41b1d7a2536v1 Донесения о потерях. Сагитов Валиахмет Тимербаевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611072514/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie68263028/?static_hash=2e614d148c40fab31582c41b1d7a2536v1 |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [https://1418museum.ru/heroes/889455/ САГИТОВ ВАЛИАХМЕТ ТИМИРБАЕВИЧ|ТИМЕРБАЕВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210604055412/https://1418museum.ru/heroes/889455/ |date=2021-06-04 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484062/ Память народа. Сагитов Валиахмет Тимербаевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611072956/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie45484062/ |date=2021-06-11 }}{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1655-sagitov-valiakhmat-timirbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САГИТОВ Валиахмат Тимирбаевич]{{ref-ru}}{{V|13|07|2021}}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>tp4sxlmvppaawfoitdpa5fesnbbbh1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175718</id>
    <revision>
      <id>1301142</id>
      <parentid>1285386</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="rpw2vdfqy8h5bnw2igv38dhhrmx180c" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы''' ([[20 октябрь]] [[1921 йыл]] — [[31 декабрь]] [[1988 йыл]]) — [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]] яугиры, гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры.

== Биографияһы һәм батырлығы ==
Ирғәли Мырҙағәли улы Сәғитов [[1921 йыл]]дың [[20 октябрь|20 октябрендә]] хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Баймаҡ районы]] [[Мерәҫ]] ауылында тыуа. 1941 йылдың декабрендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында 3-сө эскадрон тоҫҡаусыһы булып хеҙмәт итә. Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында яугир тураһында былай тип яҙылған: «Иптәш Сәғитов батыр һәм ҡурҡыу белмәҫ яугир, Одерҙан алып Бранденбургҡа тиклем хәрби юл үтә. Бранденбург ҡалаһы өсөн барған һуғышта Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы шәхси ҡоралы менән дошмандың алты һалдатын юҡ итә һәм дүрт һалдатын әсирлеккә ала. Взводты ҡаплап, плацдармды киңәйтеү буйынса взводтың алға барыуына мөмкинлек бирә». Был батырлығы өсөн Сәғитов Ирғәли Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1946 йылда демобилизациялана&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1657-sagitov-irgali-murzagalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.
Яугир 1988 йылдың 31 декабрендә тыуған ауылында вафат була&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-194799624_554 Бессмертный полк]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pomnimrb.ru/veterans/?info=a31337c7-7ccf-11ea-b63f-0025902ab01a Участники войны]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001642667/ Память народа. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]]&lt;ref name=&quot;Картотека награждений&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://vk.com/wall-194799624_554 Бессмертный полк]
* [http://pomnimrb.ru/veterans/?info=a31337c7-7ccf-11ea-b63f-0025902ab01a Участники войны]
* * [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1657-sagitov-irgali-murzagalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001642667/ Память народа. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724162610/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001642667/ |date=2021-07-24 }}{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/ САГИТОВ ИРГАЛИЙ МУРЗАГАЛИЕВИЧ|МУРЗАГАЛЕЕВИЧ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210123023/https://1418museum.ru/ |date=2020-12-10 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>rpw2vdfqy8h5bnw2igv38dhhrmx180c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175742</id>
    <revision>
      <id>1301143</id>
      <parentid>1267155</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:02:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3814" sha1="k74zf3zsj0h85qfi97lh6wm2wfvzoqx" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы''' — ({{lang-ru|Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич}} [[1907 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец ҡылыссы, сержант. I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәғитов Нурыйәхмәт Дәүләтбай улы 1907 йылда Башҡортостан Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Муса ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Быҙауяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[https://1418museum.ru/heroes/32507599/ САГИТОВ НУРИАХМЕТ ДАВЛЕТБАЕВИЧ|ДАВЛЕТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160630/https://1418museum.ru/heroes/32507599/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. Сержант, отделение командиры була&lt;ref&gt;[https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ Помнить своих героев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160636/https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ |date=2021-06-05 }}&lt;/ref&gt;. Яуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943), I дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1985) менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ Память народа. Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210724165010/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ |date=2021-07-24 }}&lt;/ref&gt;. Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда ҡаты яралана. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң колхозда эшләй&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1658-sagitov-nuriakhmet-davletbaevichItemid=104 Шаймуратовцы]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero79069115/ Память народа. Сагитов Нуриахмет Давлетбаевич. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://1418museum.ru/heroes/32507599/ САГИТОВ НУРИАХМЕТ ДАВЛЕТБАЕВИЧ|ДАВЛЕТОВИЧ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160630/https://1418museum.ru/heroes/32507599/ |date=2021-06-05 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1658-sagitov-nuriakhmet-davletbaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы]{{ref-ru}}{{V|24|07|2021}}
* [https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ Помнить своих героев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210605160636/https://resbash.ru/articles/kultura/Pomnit-svoih-geroev-580812/ |date=2021-06-05 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>k74zf3zsj0h85qfi97lh6wm2wfvzoqx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175908</id>
    <revision>
      <id>1301121</id>
      <parentid>1069466</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:38:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3731" sha1="46ylesoozfwmni1m5pwgxlw4wfl49pt" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы''' ([[19 март]] [[1909 йыл]] — [[17 февраль]] [[1995 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. Ике тапҡыр II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945, 1985)&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ Память народа. Документы о награждении. Салихкулов Агзам Гибатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726061301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==
Сәлихҡолов Әғзәм Ғибат улы 1909 йылдың 19 мартында хәҙерге Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуа. Темәс педагогия училищеһын тамамлай. Әмин ауылында уҡытыусы булып эшләй&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-194734444_73 ПОБЕДА — В СЕРДЦЕ КАЖДОГО!!!]&lt;/ref&gt;. [[1941 йыл]]дың октябрь айында Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 275-се кавалерия полкының 76-мм полк артиллерияһында орудие ҡороусыһы, 31-се айырым танкҡа ҡаршы истребителдәр бригадаһында, 230-сы армия запас уҡсылар полкында минометсы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1718-salikhkulov-agzam-gibatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХКУЛОВ Агзам Гибатович]&lt;/ref&gt;. Яугир 1945 йылдың ноябрендә тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. 25 йыл Әмин мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.

Ветеран 1995 йылдың 17 февралендә вафат була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ Память народа. Документы о награждении.Салихкулов Агзам Гибатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726061301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://vk.com/wall-194734444_73 ПОБЕДА — В СЕРДЦЕ КАЖДОГО!!!]
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1718-salikhkulov-agzam-gibatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХКУЛОВ Агзам Гибатович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726061301/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001780759/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>46ylesoozfwmni1m5pwgxlw4wfl49pt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175914</id>
    <revision>
      <id>1301116</id>
      <parentid>1048621</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3529" sha1="rnhpppm9kuvf5xx9fguv15o66isvzay" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы''' ([[25 август]] [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ветеринария хеҙмәтенең гвардия лейтенанты. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1945) ордендары кавалеры.

== Биографияһы ==
Сәлихов Хәлил Әхмәтйән улы 1906 йылдың 25 авгусында Чкалов өлкәһенең Туҡ районы, хәҙер Ырымбур өлкәһенең Ҡондоҙлотамаҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың 1 декабрендә Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 14-се гвардия сапёр эскадронында ветеринария фельдшеры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/52-salikhov-khalil-akhmet-d-zyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халил Ахмет(д)зянович]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1943)&lt;ref name=&quot;Документы о награждении&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ Салихов Халил Ахмедзянович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609163616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ |date=2021-06-09 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943)&lt;ref name=&quot;Документы о награждении&quot; /&gt;
* «Батырлыҡ өсөн» миҙалы&lt;ref name=&quot;Документы о награждении&quot; /&gt;
* II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] (1945)&lt;ref name=&quot;Документы о награждении&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/52-salikhov-khalil-akhmet-d-zyanovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халил Ахмет(д)зянович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ Память народа. Салихов Халил Ахмедзянович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ ЦАМО. Юбилейная картотека награждений, шкаф 53, ящик 12. Номер документа 84.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210609163616/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie23453113/ |date=2021-06-09 }} Орден Отечественной войны II степени

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>rnhpppm9kuvf5xx9fguv15o66isvzay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләхов Ҡасим Сәләх улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175935</id>
    <revision>
      <id>1301124</id>
      <parentid>1069474</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:50:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2428" sha1="5vkdvlizn1jrer7edwzuv9hdij4kygq" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәләхов Ҡасим Сәләх улы''' ({{lang-ru|САЛАХОВ Касим Салахович}}) [[1919 йыл]] — [[22 ноябрь]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.

== Биографияһы ==
Сәләхов Ҡасим Сәләх улы 1919 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Мәсетле районы]] [[Әжекәй]] ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мәсетле район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының полк батареяһында орудие номеры булып хеҙмәт итә. Рядовой Сәләхов 1943 йылдың 22 ноябрендә фронтта һәләк була&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1702-salakhov-kasim-salakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛАХОВ Касим Салахович]&lt;/ref&gt;. Белоруссия ССР-ы Полесье өлкәһенең (хәҙер [[Гомель өлкәһе]]) Головки ауылында ерләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1702-salakhov-kasim-salakhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛАХОВ Касим Салахович]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159480184/ Память народа. Салахов Касим Салахович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726062738/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie1159480184/ |date=2021-07-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>5vkdvlizn1jrer7edwzuv9hdij4kygq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175938</id>
    <revision>
      <id>1301119</id>
      <parentid>1069468</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3999" sha1="4objf01cy2quykeyq2xpu588cywob3c" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы''' ({{lang-ru|САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович}} ([[1901 йыл]] — июль [[1986 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы.

== Биографияһы ==
Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Благовар районы Иҫке Һынны ауылында тыуа. 1919 йылдың сентябренән 1922 йылдың октябренә тиклем Граждандар һуғышында ҡатнаша. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]на Благовар район хәрби комиссаритаты тарафынан [[1941 йыл]]дың декабрендә саҡырыла. Башҡортостанда ойошоторолоп ятҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составына теркәлә (һуңғараҡ 16-сы гвардия Чернигов кавдивизияһы). 19-сы медицина-санитар эскадроны санитары булып хеҙмәт итә. Ошо берләшмә составында бөтә хәрби юл үтә һәм 1945 йылдың авгусында демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайтып йәшәй, емерелгән халыҡ хужалығын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша, һигеҙ бала тәбиәләп үҫтерә. Ветеран 1986 июлендә вафат була&lt;ref&gt;[https://www.moypolk.ru/soldier/salihov-gabdrahim-gabdelhakovich Бессмертный полк. Салихов Габдрахим Габдельхакович]&lt;/ref&gt;.

Сәлихов Ғәбдрәхим Ғабдулхаҡ улы [[1943 йыл]]да санитарлыҡ эшендә ваҡыты, ауырлығы менән иҫәпләшмәйенсә яралалырға ярҙам күрһәтеүҙә тырышлыҡ, теүәллек күрһәткәне, бойороҡтарҙы ваҡытында үтәгәне өсөн [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1720-salikhov-gabdrakhim-gabdulkhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1720-salikhov-gabdrakhim-gabdulkhakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Габдрахим Габдулхакович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ Память народа. Салихов Габдрахим Габдулхакович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726063133/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://www.moypolk.ru/soldier/salihov-gabdrahim-gabdelhakovich Бессмертный полк. Салихов Габдрахим Габдельхакович]

== Сығанаҡтар ==
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero74955476/ ЦАМО. Фонд 33. Опись 686044. Единица хранения 2309.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>4objf01cy2quykeyq2xpu588cywob3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175986</id>
    <revision>
      <id>1301133</id>
      <parentid>1185716</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:32:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4483" sha1="ezyc9mogfw3i9bnvf61p4q6qbjcboeb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы''' ({{lang-ru|Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич}} [[21 сентябрь]] [[1913 йыл]] — [[21 апрель]] [[1990 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (1945)

== Биографияһы ==
Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы 1913 йылдың 21 сентябрендә хәҙерге Башҡортостандың Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ҡариҙел район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16с-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62 гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1943 йылда һуғышҡа инә. 1945 йылдың 14 июнендә [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ Память народа. Картотека награждений. Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064628/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

Сәфәрғәлиев Зыя Сәфәрғәли улы 1990 йылдың 21 апрелендә тыуған Байҡыбаш ауылында вафат була.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]]&lt;ref name=&quot;Бессмертный полк России&quot;&gt;[https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/safargaliev_ziya_safargalievich_62455/ Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611160753/https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/safargaliev_ziya_safargalievich_62455/ |date=2021-06-11 }}&lt;/ref&gt;
* [[«Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Бессмертный полк России&quot; /&gt;
* [[«Берлинды алған өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Бессмертный полк России&quot; /&gt;
* [[«Будапештты алған өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Бессмертный полк России&quot; /&gt;
* [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]]&lt;ref name=&quot;Бессмертный полк России&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/safargaliev_ziya_safargalievich_62455/ Бессмертный полк России Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210611160753/https://www.polkrf.ru/poisk-veterana/veteran/safargaliev_ziya_safargalievich_62455/ |date=2021-06-11 }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1746-safargaliev-ziya-safargalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРГАЛИЕВ Зия Сафаргалиевич]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ Память народа. Картотека награждений. Сафаргалиев Зия Сафаргалиевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064628/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726064628/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002826221/ |date=2021-07-26 }}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>ezyc9mogfw3i9bnvf61p4q6qbjcboeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176055</id>
    <revision>
      <id>1301141</id>
      <parentid>1069428</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:56:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3285" sha1="b9kpa3pysenqeengugbv596yzdj3m4q" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы''' ({{lang-ru|Сагитов (Гарай) Гарей Гайнутдинович (или Гайнетдинович)}} [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).

== Биографияһы ==
Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы 1906 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Боҙаяҙ районы]] (хәҙер [[Ауырғазы районы]]) Ишле ауылында тыуа. 1942 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1656-sagitov-gar-a-j-gajnutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы САГИТОВ Гар(а)й Гайнутдинович]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 6 октябрендә гвардияның 2-се эскадроны ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы һөжүм итеү алыштарында автоматы менән дошмандың ике офицерын юҡ итә. Ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131531/ Память народа. Сагитов Гарей Гайнутдинович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095856/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131531/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы 1985 йылда Еңеүҙең 40-йыллығы айҡанлы юбилейлы II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1656-sagitov-gar-a-j-gajnutdinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы САГИТОВ Гар(а)й Гайнутдинович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131531/ Память народа. Сагитов Гарей Гайнутдинович Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726095856/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie19131531/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>b9kpa3pysenqeengugbv596yzdj3m4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салауатов Фәттәх Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176109</id>
    <revision>
      <id>1301089</id>
      <parentid>1206103</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3219" sha1="gautsse4zh7bo6ztrcgk6o02ih7muq6" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
{{фш|Салауатов}}
'''Салауатов Фәттәх Хәсән улы''' ({{lang-ru|Салаватов Фаттах Хасанович}} [[1903 йыл]] ― [[23 май]] [[1992 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006576528/ Память народа. Документы о награждении. Салаватов Фаттах Хасанович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Салауатов Фәттәх Хәсән улы 1903 йылда Башҡортостандың Ғафури районы Яугилде ауылында тыуа. Башланғыс белем ала. 1924 йылдан алып Красноусол быяла заводында, 1928 йылдан «Яугилде» колхозы бригадиры, 1930 йылдан рәйесе булып эшләй. 1941 йылда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се гвардия Чернигов кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә.

Яраланыуы сәбәпле армиянан ҡайтҡас, 1943 йылдан Ерекле ауыл Советы рәйесе, 1947 йылдан «Яугилде» колхозы рәйесе, 1951—1959 йылдарҙаа шул уҡ райондың М.Гафури исемендәге колхоз рәйесе урынбаҫары булып эшләй. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1700-salavatov-fattakh-khasanovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САЛАВАТОВ Фаттах Хасанович]&lt;/ref&gt;. Ветеран тыуған яғында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1006576528/ Память народа. Документы о награждении. Салаватов Фаттах Хасанович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1700-salavatov-fattakh-khasanovich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САЛАВАТОВ Фаттах Хасанович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>gautsse4zh7bo6ztrcgk6o02ih7muq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176140</id>
    <revision>
      <id>1301120</id>
      <parentid>1069467</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3844" sha1="n9baaruka84ks7c76ni3srjyetvd9f2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы''' ({{lang-ru|Салихов Губайдулла Галимович}} [[1914 йыл]] — [[22 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.

== Биографияһы ==
Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы 1914 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Миәкә районы]] [[Сурай]] ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың 11 декабрендә Миәкә район хәрби комиссаритаы тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының пулемет эскадроны взводы командирының ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1721-salikhov-gubajdulla-galimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Губайдулла Галимович]&lt;/ref&gt;.

294-се кавалерия полкының пулемет эскадроны взводы командирының ярҙамсыһы өлкән сержант Сәлихов Ғөбәйҙулла Ғәлим улы 1942 йылдың 22 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡыҙыу һуғышта һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербун районы Озерки ауылында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии во время оборонительных боёв за период с 01.07.1942 г. по 01.10.1942 г. на территории Тербунского района Липецкой области]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163142/ Донесения о потерях. Салихов Губайдулла Галимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726114719/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163142/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1721-salikhov-gubajdulla-galimovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Губайдулла Галимович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список безвозвратных потерь 112-й Башкирской кавалерийской дивизии во время оборонительных боёв за период с 01.07.1942 г. по 01.10.1942 г. на территории Тербунского района Липецкой области]
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163142/ Донесения о потерях. Салихов Губайдулла Галимович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726114719/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163142/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>n9baaruka84ks7c76ni3srjyetvd9f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихов Хәлим Сәлих улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176143</id>
    <revision>
      <id>1301117</id>
      <parentid>1069469</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:29:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="plsd8wla0gqva9cjhe9vji59h9p663e" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлихов Хәлим Сәлих улы''' ({{lang-ru|Салихов Халим Салихович}} [[1917 йыл]] — ?), 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 24 февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.

== Биографияһы ==
Сәлихов Хәлим Сәлих улы 1917 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙендә, хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балтас районы]]нда тыуа. 1941 йылдың 2 декабрендә Балтас район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Орудие командиры вазифаһында хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1722-salikhov-khalim-salikhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халим Салихович]&lt;/ref&gt;.

Ҡыҙылармеец Сәлихов Хәлим Сәлих улы 1943 йылдың 24 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы янында барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97568088/ Память народа. Донесения о потерях. Салихов Халим Салихович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115138/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97568088/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1722-salikhov-khalim-salikhovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛИХОВ Халим Салихович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97568088/ Память народа. Донесения о потерях. Салихов Халим Салихович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115138/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero97568088/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>plsd8wla0gqva9cjhe9vji59h9p663e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176171</id>
    <revision>
      <id>1301135</id>
      <parentid>1069484</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:35:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4322" sha1="mqwz531cnzlrkr9yozfeujswg3iecyj" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы''' ({{lang-ru|Сафаргалин Таип Аюпович}} [[1907 йыл]] — [[19 август]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец, ефрейтор. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (1943) кавалеры.

== Биографияһы ==
'Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] Ҡоҙаш ауылында тыуа. 1941 йылда Учалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1747-safargalin-taip-ayupovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРГАЛИН Таип Аюпович]&lt;/ref&gt;. 64-се гвария уҡсылар дивизияһының 160-сы гвардия уҡсылар полкында, 54-се гвардия уҡсылар дивизияһында, 112-се кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 4-се эскадронында ҡылыссы, пулеметсы булып хеҙмәт итә.

Иптәш Сәфәрғәлин немец оккупанттары менән һуғышта иҫ киткес ҡаһарманлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтә. Алышҡа һәр ваҡыт беренселәр иҫәбендә бара. Курск өлкәһенең Озерки ауылы янында оборонала булып, дошмандың ун ике һалдатын юҡ итә. 1942 йылдың 19 ноябрендәге һуңғы һуғышта дошмандың бер танкын юҡ итә. Дошмандар менән көслө һуғыштарҙа ҡаты яралар ала. Ошо батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1942 йылдың 17 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ Память народа. Сафаргалин Тали Аюпович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;.

Пулеметсы ефрейтор Сәфәрғәлин Тайып Әйүп улы 1943 йылдың 19 авгусында Ростов өлкәһе территорияһында барған яуҙа һәләк була. Ростов өлкәһенең Куйбышев районы Елизветинка ауылында ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1747-safargalin-taip-ayupovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРГАЛИН Таип Аюпович]{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ Память народа. Сафаргалин Таип Аюпович. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ |date=2021-07-26 }}{{ref-ru}}{{V|26|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726115458/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031223/ |date=2021-07-26 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>mqwz531cnzlrkr9yozfeujswg3iecyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлихов Шағәли Шәүәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176312</id>
    <revision>
      <id>1301118</id>
      <parentid>1069471</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="547p75n8fiffuzrbg4p2ucfgqxv30ey" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлихов Шағәли Шәүәли улы''' ({{lang-ru|Салихов Шагалей Шавалеевич}} [[1907 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).

== Биографияһы ==
Сәлихов Шағәли Шәүәли улы 1907 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Йомағужа районы]] (хәҙер [[Күгәрсен районы]]) Теләүембәт (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Аҙнағол ауылында) ауылында тыуа&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1723-salikhov-shagalej-shavaleevich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САЛИХОВ Шагалей Шавалеевич]&lt;/ref&gt;. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. Һуңғы хеҙмәт итеү урыны 21-се танк бригадаһы тип күрһәтелгән. Уҡсы.
1985 йылдың 6 апрелендә Сәлихов Шағәли Шәүәли улы юбилейлы II дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519608574/ Память народа. Документы о награждении. Салихов Шагалей Шавалеевич]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1723-salikhov-shagalej-shavaleevich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САЛИХОВ Шагалей Шавалеевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519608574/ Память народа. Документы о награждении. Салихов Шагалей Шавалеевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519608574/ |date=2021-07-27 }}

== Сығанаҡтар ==
[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519608574/ ЦАМО Картотека: Юбилейная картотека награждений Расположение документа: шкаф 53, ящик 12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727045438/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_yubileinaya_kartoteka1519608574/ |date=2021-07-27 }}

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>547p75n8fiffuzrbg4p2ucfgqxv30ey</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәлмәнов Ғатау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176339</id>
    <revision>
      <id>1301122</id>
      <parentid>1069472</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:43:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3523" sha1="0dltkxxoqlcfzt1rh8pxkyrymgwbm45" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәлмәнов Ғатау''' ({{lang-ru|Сальманов Гатау}} [[1913 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 22 февралендә хәбәрһеҙ юғала.

== Биографияһы ==
Сәлмәнов Ғатау 1913 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] [[Йәрмиә]] ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 235-се армияның запас уҡсылар полкында; 46-сы армияның 705-се айырым автотранспорт ротаһында; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының яҡынса 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында повозочный булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1725-sal-manov-gatau?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛЬМАНОВ Гатау]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 22 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Иваново районының Юлино-2 станцияһы янында ҡыҙыу барған яуҙа хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ Память народа. Донесения о потерях. Сальманов Гатау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062209/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1725-sal-manov-gatau?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛЬМАНОВ Гатау]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ Память народа. Донесения о потерях. Сальманов Гатау] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062209/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ Источник информации: Память. Башкортостан. Книга 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062209/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_pechatnoi_knigi_pamyati400538045/ |date=2021-07-27 }}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/slava_bashkirskih_konnikov._ufa._2005.pdf. Слава башкирских конников]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында хәбәрһеҙ юғалғандар]]</text>
      <sha1>0dltkxxoqlcfzt1rh8pxkyrymgwbm45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәләмов Фәйез Сәләм улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176385</id>
    <revision>
      <id>1301123</id>
      <parentid>1069473</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:46:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4830" sha1="1g0al809m9mtpden2ejrontt7w1tvbb" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәләмов Фәйез Сәләм улы''' ({{lang-ru|Салямов Фаиз Салямович}} [[1905 йыл]] — [[4 май]] [[1945 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы.

== Биографияһы ==
Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1905 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡариҙел районы]] [[Һөйөндөк]] ауылында тыуа. Байҡыбаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында ездовой һәм артиллерист булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1726-salyamov-faiz-salyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛЯМОВ Фаиз Салямович]&lt;/ref&gt;.
1944 йылдың 1 февраленән алып 4 февраленә тиклем Замошье тораҡ пункты янындағы һуғыштарҙа гвардия рядовойы ездовой Сәләмов Фәйез Сәләм улы дошмандың көслө уты аҫтында миналар һалынған юл буйлап яңы ут һыҙығына орудиеларҙы еткерә. Эскадрондың материаль өлөшөн һәм аттарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә, орудиелар эскадрондың хәрби тәртиптә һаҡлана. Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1944 йылдың 29 февралендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Салямов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584791/ Память народа. Картотека награждений. Салямов Фаиз Салямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062519/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584791/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 17 февралендә 76 мм орудиеларҙың 1-се расчеты гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы Петцник тораҡ пункты янында барған һуғышта расчет составында дошмандың ике көслө атакаһын кире ҡаға. Дошман һалдаттарының төркөмө орудиеға ныҡ яҡынлашһа ла бер аҙым да артҡа сигенмәй, бөтә расчеттың ныҡышмалы оборонаһы арҡаһында дошмандың пулемет уты баҫтырыла һәм 35-кә яҡын һалдат һәм офицеры юҡ ителә. Йыш атыуҙарҙан һуң орудие туҡтап ҡалғас, Сәләмов тылдан шәхси ҡоралы менән фашистарҙы сигенергә мәжбүр итә. 1945 йылдың 31 мартында гвардия ефрейторы Сәләмов Фәйез Сәләм улы был ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Салямов&quot; /&gt;.

Сәләмов Фәйез Сәләм улы 1945 йылдың 4 майында һәләк була, Германияның (хәҙер [[Польша]]ның) Арнсвальде ҡалаһында ерләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1726-salyamov-faiz-salyamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САЛЯМОВ Фаиз Салямович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584791/ Память народа. Картотека награждений. Салямов Фаиз Салямович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062519/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie33584791/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001803733/ ЦАМО шкаф 76, ящик 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727062523/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1001803733/ |date=2021-07-27 }}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>1g0al809m9mtpden2ejrontt7w1tvbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәмситов Талиб Зияҡай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176394</id>
    <revision>
      <id>1301125</id>
      <parentid>1069475</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T01:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3490" sha1="5evawxyes6o2ei5f28it03bjbybuhxf" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәмситов Талиб Зияҡай улы''' ({{lang-ru|Самситов Талиб Зиякович}} [[1918 йыл]] — [[10 февраль]] [[1945 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

== Биографияһы ==
Сәмситов Талиб Зияҡай улы 1918 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Балаҡатай районы]]нда тыуа. [[1942 йыл]]да Балаҡатай районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында разведчик булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1731-samsitov-talib-ziyakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САМСИТОВ Талиб Зиякович]&lt;/ref&gt;.

Штаб батареяһы өлкән разведчигы Сәмситов Талиб Зияҡай улы Тупичев һәм Выхвостово дошмандың алғы һыҙығын һәм ике үҙйөрөшлө орудиеһының урынлашыуын таба, бының һөҙөмтәһендә дошмандың йөҙҙән ашыу һалдаты һәм бер үҙйөрөшлө орудиеһы юҡ ителә. Подразделениеның 1943 йылдың 10 октябрендәге 83-се бойороғо менән Сәмситов Талиб Зияҡай улына «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814045/ Память народа. Самситов Талиб Зиякович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629030425/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814045/ |date=2021-06-29 }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 10 февралендә [[Германия]]ла барған һуғышта һәләк була. Рейгендорф ҡалаһында ерләнә&lt;ref name=&quot;112bkd.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pamyat-naroda.ru&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1731-samsitov-talib-ziyakovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САМСИТОВ Талиб Зиякович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814045/ Память народа. Самситов Талиб Зиякович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210629030425/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18814045/ |date=2021-06-29 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://kitaptar.bashkort.org/storage/files/slava_bashkirskih_konnikov._ufa._2005.pdf Слава башкирских конников]
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>5evawxyes6o2ei5f28it03bjbybuhxf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176429</id>
    <revision>
      <id>1301132</id>
      <parentid>1069485</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3250" sha1="kwldeat7pwza2v832tmqnd07c5lrnt4" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы''' ({{lang-ru|Сафаров Губайдулла Набиуллинович}} ? — 22 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

== Биографияһы ==
Сәфәров Ғөбәйҙулла Нәбиулла улы сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Мәләүез районы]]нан. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Мәләүез районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында повозочный һәм разведчик булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1748-safarov-gubajdulla-nabiullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРОВ Губайдулла Набиуллинович]&lt;/ref&gt;. 1943 йылдың 22 мартында [[Украина]] территорияһында барған ҡыҙыу һуғышта батырҙарса һәләк була. Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Юлино-2 станцияһы районында ерләнгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073783768/ Память народа. Сафаров Губайдулла Набиуллинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064336/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073783768/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1748-safarov-gubajdulla-nabiullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРОВ Губайдулла Набиуллинович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073783768/ Память народа. Сафаров Губайдулла Набиуллинович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064336/https://pamyat-naroda.ru/heroes/sm-person_rvk1073783768/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102704/ ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727064316/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102704/ |date=2021-07-27 }}

{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>kwldeat7pwza2v832tmqnd07c5lrnt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176570</id>
    <revision>
      <id>1301134</id>
      <parentid>1069481</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:33:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="icv68k7ng33rvr8johlv54x6407iyua" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы''' ({{lang-ru|Сафаргалиев Гафият Байрамгалиевич}}) — ([[1912 йыл]] — [[12 апрель]] [[1944 йыл]]), легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой, һуңыраҡ гвардия өлкән сержанты.

== Биография ==
Сәфәрғәлиев Ғәфиәт Байрамғәле улы 1912 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Благовар районы]]нда тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына 1942 йылдың авгусында Благовар районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1745-safargaliev-gafiyat-bajramgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРГАЛИЕВ Гафият Байрамгалиевич]&lt;/ref&gt;.

1944 йылдың 12 апрелендә Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта һәләк була. [[Украина]]ның [[Волынь өлкәһе]] Верба ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Юғалтыуҙар исемлегендә Благовар районында йәшәгән ҡатыны Р. Сәфәрғәлиева күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64214638/ Сафаргалеев Гафият Байрамгалиевич. Документ, уточняющий потери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64214638/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1745-safargaliev-gafiyat-bajramgalievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФАРГАЛИЕВ Гафият Байрамгалиевич]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64214638/ Сафаргалеев Гафият Байрамгалиевич. Документ, уточняющий потери] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174405/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie64214638/ |date=2021-07-27 }}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 977520 Дело ист. информации: 813
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>icv68k7ng33rvr8johlv54x6407iyua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176572</id>
    <revision>
      <id>1301130</id>
      <parentid>1069478</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:20:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3240" sha1="bed556uesklvmdtffy7htogpdlugey8" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы''' ({{lang-ru|Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович}} [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы 1906 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Йомағужа районы]]нда тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Йомағужа районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1760-safiullin-gajfulla-safiullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Гайфулла Сафиуллинович (Сахиуллович)]&lt;/ref&gt;. 275-го кавалерия полкының 3-сө эскадронында ҡылыссы һәм ат дағаларын яһаусы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 15 декабрендә [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә.
Бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған:{{Цитата|3-сө эскадрон ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ғәйфулла Сәфиулла улы эскадрондың аттары өсөн ҡулдан дағалар һәм ҡаҙаҡтар эшләй, был составты күсеү юлдарында һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә. Һөжүм итеү һуғыштары ваҡытында һуғыш яланынан ҡоралдары менән 22 яралы һалдатты алып сыға.&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123608/ Память народа.Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович Медаль «За боевые заслуги»]&lt;/ref&gt;}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1760-safiullin-gajfulla-safiullinovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Гайфулла Сафиуллинович (Сахиуллович)]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123608/ Память народа. Сафиуллин Гайфулла Сафиуллинович Медаль «За боевые заслуги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727174408/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie21123608/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 4
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>bed556uesklvmdtffy7htogpdlugey8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176584</id>
    <revision>
      <id>1301126</id>
      <parentid>1069476</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3411" sha1="chfs172ygoj48hxk54g7d74mru65ne6" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы''' ({{lang-ru|Сарваров Гараф Сарварович}} [[1906 йыл]] ― [[24 февраль]] [[1943 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.

== Биографияһы ==
Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дүртөйлө районы]] Иҫке Уртай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында минометчик булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1740-sarvarov-garaf-sarvarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САРВАРОВ Гараф Сарварович]&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 24 февралендә [[Украина]] ерҙәрендә барған аяуһыҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Укриананың Ворошиловград өлкәһенең (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Иванов районындағы Юлино ауылына туғандар ҡәберлегендә ерләнгән&lt;ref name=&quot;Сарваров&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027471/ Память народа. Сарваров Гараф Сарварович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180145/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027471/ |date=2021-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

Юғалтыуҙар исемлегендә Сәрүәров Ғәрәф Сәрүәр улының Дүртөйлө районы Иҫке Уртай ауылында йәшәгән ҡатыны Сәрүәрова Сәжиҙә күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Сарваров&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1740-sarvarov-garaf-sarvarovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САРВАРОВ Гараф Сарварович]{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027471/ Память народа. Сарваров Гараф Сарварович. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210727180145/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie55027471/ |date=2021-07-27 }}{{ref-ru}}{{V|27|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 1369
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>chfs172ygoj48hxk54g7d74mru65ne6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176610</id>
    <revision>
      <id>1301146</id>
      <parentid>1069411</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T04:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3396" sha1="7pwjyw4hb4wdcf4enn1gu6uac39vqh2" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы''' ({{lang-ru|Сунагатуллин Закир Гибадуллич}} [[1909 йыл]] — [[6 июль]] [[1942 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы 1909 йылда элекке [[Башҡортостан]]дың [[Ҡандра районы]] (хәҙер [[Туймазы районы]]) Сарҙыҡ ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Ҡандра районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се гвардия кавалерия дивизияһы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында һаҡлаусы эскадрон ҡылыссыһы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1821-sunagatullin-zakir-gibadullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУНАГАТУЛЛИН Закир Гибадуллич]&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 6 июлендә Курск өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғышта батырҙарса һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһе) Тербун районы Николаевка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән&lt;ref name=&quot;Сунагатуллин&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ Память народа. Сунагатуллин Закир Гибадуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052244/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улының Ҡандра районы Сарҙыҡ ауылында йәшәгән ҡатыны Сөнәғәтуллина күрһәтелгән&lt;ref name=&quot;Сунагатуллин&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1821-sunagatullin-zakir-gibadullich?Itemid=104 Шаймуратовцы. СУНАГАТУЛЛИН Закир Гибадуллич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163178/ Память народа. Сунагатуллин Закир Гибадуллич. Донесение о безвозвратных потерях]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>7pwjyw4hb4wdcf4enn1gu6uac39vqh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфиуллин Ғәтиәтулла Ғарифулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176617</id>
    <revision>
      <id>1301131</id>
      <parentid>1069479</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3175" sha1="bianz3tfzwtsjz1apqarjwrlmzboogc" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфиуллин Ғәтиәтулла Ғарифулла улы''' ({{lang-ru|Сафиуллин Гатиатулла Гарифуллич}}) — (? — [[24 февраль]] [[1943 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Әҙәбиәт ==
Сәфиуллин Ғәтиәтулла Ғарифулла улы сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]] Юлаш ауылынан. Ҡыҙыл Армия сафына Кушнаренко районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1761-safiullin-gatiatulla-garifullich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Гатиатулла Гарифуллич]&lt;/ref&gt;. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабы янында коновод булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 24 февралендә [[Украина]]ның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер [[Луганск өлкәһе]]) Юлино-2 ауылы районында барған аяуһыҙ һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ғәтиәтулла Ғарифулла улының Кушнаренко районы Юлаш ауылында йәшәгән ҡатыны Сәфиуллина Сәлиха күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102688/ Память народа. Сафиуллин Гатиатулла Гарифуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052657/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102688/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1761-safiullin-gatiatulla-garifullich?Itemid=104. Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Гатиатулла Гарифуллич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102688/ Память народа. Сафиуллин Гатиатулла Гарифуллич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052657/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie53102688/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18001 Дело ист. информации: 818
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>bianz3tfzwtsjz1apqarjwrlmzboogc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176621</id>
    <revision>
      <id>1301129</id>
      <parentid>1069477</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3379" sha1="aobbjhuqx1gopyantq4xtx8u945nvui" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы''' ({{lang-ru|Сафиуллин Гизатулла Сафе(и)евич}} [[1907 йыл]] — [[20 февраль]] [[1988 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] Абдулҡасим ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың авгусында Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының хужалыҡ отделениеһында ездовой булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1762-safiullin-gizatulla-safe-i-evich?Itemid=104 Шаймуратовец. САФИУЛЛИН Гизатулла Сафе(и)евич]&lt;/ref&gt;.

Хужалыҡ отделениеһында ездовой булараҡ Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы яралы аттар составы өсөн дивизион ветеринария лазаретына өҙлөкһөҙ фураж ташый.
1942 йылдың 25 ноябрендә дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан Краснояровка утарында аттарҙы төркөмдәргә оҫта айырып 35 атты һаҡлап алып ҡала. 1942 йылдың
17 деабрендә подразделениеның 387-се бойороғо менән [[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031269/ Память народа. Сафиуллин Гизатулла Сафеевич Медаль «За боевые заслуги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031269/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1762-safiullin-gizatulla-safe-i-evich?Itemid=104 Шаймуратовец. САФИУЛЛИН Гизатулла Сафе(и)евич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031269/ Память народа. Сафиуллин Гизатулла Сафеевич Медаль «За боевые заслуги»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728052901/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16031269/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 4
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>aobbjhuqx1gopyantq4xtx8u945nvui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176630</id>
    <revision>
      <id>1301127</id>
      <parentid>1069480</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3275" sha1="9lvrvzspf2z4w4ajy7j9m7w9lz46fzs" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы''' ({{lang-ru|Сафиуллин Лутфулла Агадуллович}} [[1907 йыл]] — [[22 июль]] [[1942 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия [[сержант]]ы.

== Биографияһы ==
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Илеш районы]] Рсай ауылында тыуа. [[Ҡыҙыл Армия]] сафына Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының отделение командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1763-safiullin-lutfulla-agadullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Лутфулла Агадуллович]&lt;/ref&gt;. Хәрби званиеһы — сержант.

1942 йылдың 22 июлендә Курск өлкәһенең (хәҙер [[Липецк өлкәһе]]) Икенсе Тербун ауылы районында барған ҡаты алышта батырҙарса һәләк була. Юғалтыуҙар исемлегендә Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улының Илеш районы Рсай ауылында йәшәгән ҡатыны Сәфиуллина Кәримә күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163165/ Память народа. Сафиуллин Лутфулла Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053408/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163165/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;. [[Курск өлкәһе]]нең [[Тербун районы]] Икенсе Тербуны ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1763-safiullin-lutfulla-agadullovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Лутфулла Агадуллович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163165/ Память народа. Сафиуллин Лутфулла Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053408/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163165/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>9lvrvzspf2z4w4ajy7j9m7w9lz46fzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176635</id>
    <revision>
      <id>1301128</id>
      <parentid>1048916</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="jczzo13gr8gx3mrympar0h3y5vyq9pc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы''' {{lang-ru|	Сафиуллин Нигамат Сафиуллович (Сафиевич)}} [[1904 йыл]] — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] менән бүләкләнгән (1942).

== Биографияһы ==
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Учалы районы]] Муса ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Служил сабельником, красноармейцем взвода противотанкового ружья 2-го эскадрона 112-се кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 2-се эскадронында танкҡа ҡаршы ҡорал взводы ҡыҙылармеецы, ҡылыссы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1765-safiullin-nigamat-safiullovich-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Нигамат Сафиуллович (Сафиевич)]&lt;/ref&gt;.

Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы һуғышта үҙен ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтә, һәр ваҡыт эскадрон алдында була, немец оккупанттарын винтовкаһы менән юҡ итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Унға яҡын дошман һалдатын юҡ итә, һуғыш яланынан күп яралы яугирҙарҙы, шул иҫәптән 294-се кавалерия полкының штабы начальнигы майор Юренконы ла алып сыға. 1942 йылдың 31 июлендә ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы подразделениеның 68/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689897/ Память народа. Сайфуллин Нигамат Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053701/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689897/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

1943 йылдың 12 июнендә ҡыҙылармеец Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы алыштарҙың береһендә ҡаты яралана һәм госпиталгә эләгә. Госпиталдән сыҡҡас һуғышҡа яраҡһыҙ тип табыла һәм запасҡа сығарыла&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn108481190/ Сафиулин Нигамет Сафеевич. Свидетельства о болезни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053704/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn108481190/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1765-safiullin-nigamat-safiullovich-safievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САФИУЛЛИН Нигамат Сафиуллович (Сафиевич)]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689897/ Память народа. Сайфуллин Нигамат Сафиевич. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053701/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10689897/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn108481190/ Сафиулин Нигамет Сафеевич. Свидетельства о болезни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728053704/https://pamyat-naroda.ru/heroes/kld-card_bolezn108481190/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 75, ящик 28
* ЦАМО (военно-медицинских документов) Раздел: Свидетельства о болезни Название фонда: Картотека ранений
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}</text>
      <sha1>jczzo13gr8gx3mrympar0h3y5vyq9pc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176650</id>
    <revision>
      <id>1301138</id>
      <parentid>1285221</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4821" sha1="4dxfuthjyew1z8ybwepurxkq0heeq7s" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы''' ({{lang-ru|Сахабутдинов Муллыгалей Исламович }} [[1907 йыл]] ‒ [[20 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]] менән бүләкләнгән (1943).

== Биографияһы ==
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Кушнаренко районы]] Шәрип ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың авгусында Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһының 17-се дивизион ветеринария лазаретында ездовой булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1767-sakhabutdinov-mullygalej-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАБУТДИНОВ Муллыгалей Исламович]&lt;/ref&gt;.

Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы хужалыҡ отделениеһы повозочныйы булып хеҙмәт итеүе осоронда үҙенә беркетелгән ат арбаларын һәр ваҡыт өлгөлө тәртиптә тота. Ат егеү кәрәк-яраҡтарын һәм арбаларҙы һәр ваҡыт үҙе йүнәтеп тора. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә газ камераһын эшләй. 1943 йылдың 28 мартында ҡыҙылармеец Сәхәбөтдинов подразделениеның 19-сы бойороғо менән [[«Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы]]на лайыҡ була&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ Память народа. Документы о награждении. Сахабутдинов Муллыгалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728054210/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1944 йылдың 20 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты алышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районының Иванковщина ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән&lt;ref&gt;[https://герои.бел/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich Наши Герои Сухабутдинов Муллагалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163333/https://xn--c1aejxj.xn--90ais/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich |date=2025-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1767-sakhabutdinov-mullygalej-islamovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАБУТДИНОВ Муллыгалей Исламович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie18860960/ Память народа. Документы о награждении. Сахабутдинов Муллыгалей Исламович]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://герои.бел/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich Наши Герои Сухабутдинов Муллагалей Исламович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163333/https://xn--c1aejxj.xn--90ais/geroi/231200-suhabutdinov-mullagaley-islamovich |date=2025-01-20 }}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77a, ящик 8
 
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>4dxfuthjyew1z8ybwepurxkq0heeq7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхәүетдинов Нәсибулла</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176658</id>
    <revision>
      <id>1301139</id>
      <parentid>1069489</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3282" sha1="ei1ln5bpq8xc6n4bcjwok101y250nj5" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәхәүетдинов Нәсибулла''' ({{lang-ru|Сахаутдинов Насибулла}} [[1902 йыл]] — [[20 ғинуар]] [[1944 йыл]]) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия сержанты.

== Биографияһы ==
Сәхәүетдинов Нәсибулла 1902 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Ҡыйғы районы]] Арыҫлан ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ҡыйғы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1764-sakhautdinov-nasibulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАУТДИНОВ Насибулла]&lt;/ref&gt;.
1944 йылдың 20 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. [[Белоруссия]]ның Полесье өлкәһе (хәҙер [[Гомель өлкәһе]]) Мозырь районының Передрейка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. Юғалтыуҙар исемлегендә гвардия сержанты Сәхәүетдинов Нәсибулланың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында йәшәгән ҡатыны Сәхәүетдинова Кәримә күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3810906/ Память народа. Сахаутдинов Насибулла Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055856/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3810906/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1764-sakhautdinov-nasibulla?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХАУТДИНОВ Насибулла]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3810906/ Память народа. Сахаутдинов Насибулла Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055856/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie3810906/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 18002 Дело ист. информации: 352
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар]]</text>
      <sha1>ei1ln5bpq8xc6n4bcjwok101y250nj5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176682</id>
    <revision>
      <id>1301136</id>
      <parentid>1069486</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:39:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2987" sha1="ergpsmbj37mlyyogjgxcnpwt2hbob1b" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы''' ({{lang-ru|Сахибгареев Амир Мурзабаевич}} [[1904 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. [[1942 йыл]]дың [[7 июль|7 июлендә]] [[Курск өлкәһе]]ндә хәбәрһеҙ юғала.

== Биографияһы ==
Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улы 1904 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Бәләбәй районы]] Знаменка ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының кавалеристы булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1768-sakhibgareev-amir-murzabaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИБГАРЕЕВ Амир Мурзабаевич]&lt;/ref&gt;.

1942 йылдың 7 июлендә Курск өлкәһендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Сәхибгәрәев Әмир Мырҙабай улының Бәләбәй районы Знаменка ауылында йәшәгән Сәхибгәрәева Шәүрә күрһәтелгән&lt;ref&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ Память народа. Сахибгареев Амир Мурзабаевич. Донесение о безвозвратных потерях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728054553/https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ |date=2021-07-28 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1768-sakhibgareev-amir-murzabaevich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИБГАРЕЕВ Амир Мурзабаевич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie51163260/ Память народа. Сахибгареев Амир Мурзабаевич. Донесение о безвозвратных потерях]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Фонд ист. информации: 58 Опись ист. информации: 818883 Дело ист. информации: 1750
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>ergpsmbj37mlyyogjgxcnpwt2hbob1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176689</id>
    <revision>
      <id>1301137</id>
      <parentid>1069487</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T02:42:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6892" sha1="bvxt350n86i5mq289mw90z81f3qd6gz" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы''' ({{lang-ru|Сахиев Арслан Мирзаг(н)алиевич}} [[1907 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, һуңынан гвардия старшинаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры (ике тапҡыр 1944 йылда).

== Биографияһы ==
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы 1907 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Дәүләкән районы]] Яппар ауылында тыуа. [[1941 йыл]]дың [[5 декабрь|5 декабрендә]] Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 62-се гвардия кавалерия полкында 45-мм пушкалар батареяһының орудие командиры булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1769-sakhiev-arslan-mirzag-n-alievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИЕВ Арслан Мирзаг(н)алиевич]&lt;/ref&gt;.
Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы яугирҙарҙы һәм командирҙарҙы даими яҡшы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙән тыш, яуаплы участкаларға барып, йыш ҡына үҙе һуғышҡа инә. Мәҫәлән, Владимировка ауылы районында рейдтан сығышлай, немецтар Сәхиев Арыҫлан да ингән яугирҙар төркөмөн уратып алып юҡ итергә маташа. Сәхиев фашистар менән беренсе булып алышҡа инә һәм ете дошман һалдатын юҡ итә. Бының менән башҡа ҡыҙылармеецтарҙы ла алышҡа йәлеп итә. 1943 йылдың 18 июнендә подразделениеның 138/н бойороғо менән ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Сахиев&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002887834/ Память народа. Сахиев Арслан. Картотека награждений]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы полк барлыҡҡа килгәндән алып хәрби хәрәкәттәр осоронда үҙен ныҡлы, энергиялы һәм ҡыйыу яугир, һалдат һәм офицерҙар араһында ялҡынлы агитатор итеп күрһәтә.
Һуғыштың киҫкен минуттарында һалдаттар араһында булып, үл үҙенең миҫалында батареяның шәхси составын ҡаһарманлыҡҡа әйҙәй. Үҙенең взводында юғары дисциплина тота, ҡоралланыу һәм аттар составы һәр ваҡыт яҡшы торошта була. Шуға күрә лә взводы һуғыштарҙа батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөләре күрһәтә. [[1944 йыл]]дың 16 ғинуарынан алып 19 ғинуарына тиклем үҙенең взводы менән бер блиндажды юҡ итә, дошмандың ике һөжүмен кире ҡаға һәм ундан артыҡ һалдат һәм офицерын юҡ итә.

1944 йылдың 29 февралендә подразделениеның 8/н бойороғо менән гвардия өлкән сержанты Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Сахиев&quot; /&gt;.

1944 йылдың 12 апрелендә һуғышта Владимир-Волынсктан 3 километр көнбайыштараҡ тимер һәм шоссе юлын өҙөү буйынса хәрби бурысын үтәүҙә гвардия старшинаһы Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы үҙенең орудиеһы менән командалыҡ итеп һәм расчет менән йәнәшә тороп дошмандың тимер юлы составы паровозының пар ҡаҙанына беренсе атыуҙа уҡ эләгә. Паровоз 76 мм орудие снарядтары тарафынан яндырыла һәм 60 вагоны менән туҡтатыла. Ошо уҡ һуғышта дошмандың флангылы урап үтергә маташыуында Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы дошмандың 25-кә яҡын һалдат һәм офицерын юҡ итә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы исеменән 1944 йылдың 30 апрелендә подразделениеның 9/н бойороғо менән гвардия старшинаһы Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә&lt;ref name=&quot;Сахиев&quot; /&gt;.

Сәхиев Арыҫлан Мырҙағәли улының һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)]] (1943)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (февраль 1944)
* [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] (апрель 1944)

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1769-sakhiev-arslan-mirzag-n-alievich?Itemid=104 Шаймуратовцы. САХИЕВ Арслан Мирзаг(н)алиевич]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002887834/ Память народа. Сахиев Арслан. Картотека награждений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728054859/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1002887834/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 77а, ящик 9
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]</text>
      <sha1>bvxt350n86i5mq289mw90z81f3qd6gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176697</id>
    <revision>
      <id>1301145</id>
      <parentid>1196293</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3787" sha1="j4stwaxmoh4w7i5belgh6q9zvgny1kl" xml:space="preserve">{{Orphan|date=сентябрь 2021}}

{{Ук}}
'''Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы''' ({{lang-ru|Сунагатов Исмагил Сунагатович}} [[1906 йыл]] — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.

== Биографияһы ==
Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1906 йылда хәҙерге [[Башҡортостан]]дың [[Белорет районы]] Үткәл ауылында тыуа. [[1941 йыл]]да Белорет районы хәрби комиссариаты тарафынан [[Ҡыҙыл Армия]] сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкында ездовой булып хеҙмәт итә&lt;ref&gt;[http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1820-sunagatov-ismagil-sunagatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сунагатов Исмагил Сунагатович]&lt;/ref&gt;.

76 мм батареяһы ҡыҙылармеецы ездовой Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы Бранденбург ҡалаһы өсөн һуғышта Зило-канал аша дошмандың көслө уты аҫтында снарядтар ташый һәм һуғыш яланынан ике ауыр яралы һалдатты алып сыға. Был ҡыйыулығы өсөн Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улы 1945 йылдың 19 июлендә подразделениеның 15/н бойороғо менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була&lt;ref name=&quot;Сунагатов&quot;&gt;[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37295946/Память народа. Документы о награждении. Сунагатов Исмагил Сунагатович]{{Недоступная ссылка|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улын [[«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы]] менән бүләкләй&lt;ref name=&quot;Сунагатов&quot; /&gt;.

Сөнәғәтов Исмәғил Сәнәғәт улының һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1820-sunagatov-ismagil-sunagatovich?Itemid=104 Шаймуратовцы. Сунагатов Исмагил Сунагатович]{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}
* [https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37295946/ Память народа. Документы о награждении. Сунагатов Исмагил Сунагатович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728055402/https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie37295946/ |date=2021-07-28 }}{{ref-ru}}{{V|28|07|2021}}

== Сығанаҡтар ==
* ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 84, ящик 1
{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}

[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>j4stwaxmoh4w7i5belgh6q9zvgny1kl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183271</id>
    <revision>
      <id>1301144</id>
      <parentid>1136831</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T03:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5023" sha1="ir9exbvphn78e8eskvnl4oplmg3bjac" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы ''' ([[8 март]] [[1936 йыл]] — [[4 июль]] [[2008 йыл]]) — театр актёры. 1959—1995 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1961 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
[[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1989)&lt;ref&gt;[http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Отдел культуры Кигинского района РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
Гүзәл Борхан ҡыҙы Сәғитова 1936 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының [[Ҡыйғы районы]] Абзай ауылында тыуған.

[[1959 йыл]]да [[Мәскәү]]ҙә А. В. Луначарский исемендәге Театр сәнғәте дәүләт институтының йәғни хәҙергесә атамаһы менән әйтһәк, [[Рәсәй театр сәнғәте университеты]], махсус курстарында уҡый&lt;ref&gt;[https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/337302/bio/ Кино-театр.ру. Гузель Сагитова]&lt;/ref&gt;.

== Тормош һәм хеҙмәт юлы ==
[[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]нда эшләп, 50 иҫтәлекле роль башҡара. Н. Асанбаев, Ә. Мирзаһитов, Х. Ибраһимов пьесаларын сәхнәләштереүҙә ҡатнаша&lt;ref&gt;[http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Сәғитова Г. Б. Ҡыйғы районы мәҙәниәт бүлеге]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Гүзәл Борхан ҡыҙына тәбиғи актёрлыҡ таланты, көслө ижади дәрт, сағыу үҙлелек хас булды.

Ватан һәм сит ил классиктары һәм хәҙерге заман драматургияһы әҫәрҙәренән торған бай репертуары иң шәп сәхнә образдарын тыуҙырырға ярҙам итте. Уның һәләте театр йәмәғәтселеге һәм публика тарафынан юғары баһаланды&lt;ref&gt;[https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ]&lt;/ref&gt;.

Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы сәхнә тәжрибәһе, оҫталығы, ижад серҙәре менән ихлас уртаҡлашты. Актрисаның тырыш хеҙмәте, йәмғиәттәге әүҙемлеге менән абруй ҡаҙанды.

Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы 2008 йылдың 4 июлендә вафат булды.

== Репертуары ==
Анфиса — «Алтын бишек» Нәжиб Асанбаев
Маһитап — «Ғүмерҙең бәхетле мәле» Әсхәт Мирзаһитов
Ямал — «Кейәүкәй» музыкаль комедия, Хәбибулла Ибраһимов
Йомабикә — «Башҡорт туйы» Мөхәмәтша Буранғолов
Зоя Толоконцева — «Годы странствий» Алексей Арбузов
Мулбикә — «Шомбай» Кирәй Мәргән
Марина — «Власть тьмы» трагедияһы, Анна Павловна — «Живой труп», Л. Н. Толстой
Шәмсинур — «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш» драмаһы, Әсә — «Бишек йыры», Туфан Миңнуллин
Сабира — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
Ганна — «Вечер» Алексей Дударев һ. б.&lt;ref&gt; [https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ]&lt;/ref&gt; 

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы|Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]]

== Һылтанмалар ==
* [https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/337302/bio/ Кино-театр.ру. Гузель Сагитова]
* [https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/9486 Памяти Гузели Бурхановны Сагитовой ]
* [http://kigi-kultura.ru/?p=1773 Отдел культуры Кигинского района РБ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527121313/http://kigi-kultura.ru/?p=1773 |date=2022-05-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:1936 йылда тыуғандар]]
[[Категория:8 мартта тыуғандар]]</text>
      <sha1>ir9exbvphn78e8eskvnl4oplmg3bjac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сергеев Александр Михайлович (физик)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183298</id>
    <revision>
      <id>1301094</id>
      <parentid>1276782</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T16:14:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33460" sha1="h4tckpun11i38cvrxflosmtuy6vjsi0" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Сергеев Александр Михайлович''' ([[2 август]] 1955, Бутурлино, [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Горький өлкәһе]], [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]) — СССР һәм Рәсәй физигы. 2017 йылдың 27 сентябренән [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты.

Плазма физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр буйынса белгес; Физика-математика фәндәре докторы (2000), профессор. 2015—2017 йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры.

[[Рәсәй Фәндәр академияһы]] академигы (2016; 2003 йылдан ағза-корреспонденты). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның Дәүләт премияһы (1999) һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәтенең премияһы (2012) лауреаты. Ғилми журналдарҙа баҫылған хеҙмәттәренең 40 меңдән ашыу&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://publons.com/researcher/2130132/alexander-m-sergeev/ Alexander M Sergeev profile at Publons]&lt;/ref&gt; цитаталары бар. Web of Science ярашлы Хирш Индексы — 78&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, Scopus ярашлы — 69&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.scopus.com/authid/detail.uri?authorId=57219933006|title=Scopus preview - Sergeev, Alexander M. - Сведения об авторе - Scopus|accessdate=2020-11-18}}&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1955 йылдың 2 авгусында [[Горький өлкәһе]]нең Бутурлино ауылында тыуған. 1977 йылда Горький университетының радиофизика факультетын тамамлай.

1977 йылдан [[Горький]] ҡалаһында (Түбәнге Новгород) ғәмәли физика институтында эшләй.

Стажер-тикшеренеүсе, кесе (1979 йылдан) һәм өлкән (1985 йылдан) ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй. 1982 йылда А. Г. Литвак етәкселеге аҫтында «Самовоздействие и трансформация интенсивных электромагнитных волн в магнитоактивной плазме» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.

1991 йылда ультрафаст күренештәр лабораторияһы мөдире була, 1994 йылда үтә тиҙ күренештәр бүлеген етәкләй. 2000 йылда «Нелинейные волновые процессы при генерации сверхкоротких оптических импульсов и взаимодействии сильных оптических полей с веществом» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

2001 йылда һыҙыҡһыҙ динамика һәм оптика бүлеге директоры итеп һайлана һәм [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.

2003 йылдың 22 майында [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ағза-корреспонденты итеп һайлана.

2012 йылда бүлек директоры вазифаһынан китә һәм Ғилми эштәр институты директорының беренсе урынбаҫары була.

2013 йылдың июлендә А. M. Сергеев хөкүмәттең [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]н реформалау буйынса пландарына ҡаршы сыға, был «Рәсәй Фәндәр академияһы, Дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу һәм Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер закондар сығарыу акттарына төҙәтмәләр индереү тураһында» Федераль закон проектында сағыла. Протест йөҙөнән, әгәр ул ҡабул ителһә, тәҡдим ителгән закон менән билдәләнгән «яңы РФА»ға инеүҙән баш тартыуы тураһында белдерә&lt;ref&gt;[http://trv-science.ru/2013/07/02/zayavlyaem-ob-otkaze-vstupit-v-novuyu-ran/ Заявляем об отказе вступить в новую «РАН»]&lt;/ref&gt; (ҡарағыҙ. 1 июлдә Клуб).

2015 йылда [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институты директоры итеп һайлана, унан алдағы директор Александр Литвак был ваҡытта институттың ғилми директоры була. А. M. Сергеев етәкселегендә институт федераль ғилми-тикшеренеү үҙәгенә үҙгәртеп ҡорола һәм 2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Микроструктуралар физикаһы институтын һәм шулай уҡ Түбәнге Новгородта урынлашҡан [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның машиналар эшләү проблемалары институтын филиалдары сифатында үҙенә ҡуша.

2016 йылдың 28 октябрендә [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Физика фәндәре бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана&lt;ref&gt;[https://indicator.ru/article/2016/10/28/pobediteli-vyborov-ran-akademiki/ Победители выборов РАН. Академики] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171101053037/https://indicator.ru/article/2016/10/28/pobediteli-vyborov-ran-akademiki/ |date=2017-11-01 }} // Индикатор&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың сентябрь аҙағында [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһын биләй. Бынан һуң институт директоры вазифаһынан китеүе тураһында белдерә, әммә унда уға эш урыны һаҡлауҙы һорай&lt;ref name=&quot;UhoditIzIPF&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3427971|title=Глава РАН покидает пост директора института|author=Викулова А.|publisher=[[Коммерсантъ]]|date=2017-10-02|accessdate=2017-10-03}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] ҡарамағындағы Фән һәм мәғариф советы рәйесе урынбаҫары. 2018 йылдан донъяның алдынғы ғилми—белем биреү үҙәктәре араһында Рәсәй Федерацияһының алдынғы университеттарының конкурентлыҡ һәләтен күтәреү буйынса совет ағзаһы.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Alexander_Sergeev_(2009)_1.jpg|мини|&lt;center&gt;Александр Сергеев 2009 йылда РФА-ның Ғәмәли физика институтында&lt;/center&gt;]]
А. M. Сергеев — лазер физикаһы, фемтосекунд оптикаһы, плазма физикаһы һәм биофотоника өлкәһендә Рәсәйҙең алдынғы белгестәренең береһе.

1990-сы йылдарҙа [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның ғәмәли физика институтында фемтосекунд оҙайлығындағы лазер сығанаҡтарын булдырыу буйынса эш ойоштора. Уның етәкселеге аҫтында бындай сығанаҡтар комплексы, шул иҫәптән йөҙәрләгән тераватт иң юғары нурланыш көсөнә эйә булған яҡтылыҡты параметрик көсәйтеү нигеҙендә лазер булдырыла, был системалар, барлыҡҡа килгән мәлдә, донъя рекорды булып тора. Комплексҡа шулай уҡ иң ҙур тераватт ҡеүәтле титан-сапфир лазеры, шулай уҡ импульс оҙайлығы бик ҡыҫҡа булған сүс-оптик фемтосекунд лазерҙары инә.

А. M. Сергеев фемтосекунд лазерҙарының эшмәкәрлеген диссипатив оптик солитондар теорияһы нигеҙендә тасуирлауҙың яңы ысулын уйлап таба. Уның нигеҙендә лазер генерациялауҙың яңы режимдары фаразлана, һуңынан улар эксперименталь рәүештә ғәмәлгә индерелә.

А. M. Сергеев бындай үтә ҡеүәтле ҡыҫҡа импульслы сығанаҡтарҙың материя менән ҡаты һыҙыҡһыҙ тәьҫир итешеүе процестарының теоретик моделдәрен әүҙем эшләй. Бындай процестарҙа яңы һыҙыҡһыҙ тулҡынлы эффекттарҙы өйрәнә, атап әйткәндә, ионлаштырыусы һыҙыҡһыҙлыҡҡа нигеҙләнгән нурланыштың үҙйөрөш эффектын, шулай уҡ ташыусы йышлыҡтың һәм нурланыш гармоникаһының йышлығының көслө адиабатик артыуын өйрәнә. А. M. Сергеев атомдарҙы фемтосекунд импульстары менән ионлаштырғанда когерент аттосекунд импульстарын генерациялау концепцияһын эшләй. Уның етәкселеге аҫтында иондарҙың лазер тиҙләнеше процестарын теоретик өйрәнеү һәм петаватт пик ҡеүәтле лазер системалары нигеҙендә рентген нурланышын генерациялау буйынса бер нисә эш алып барыла.

2010-сы йылдарҙа А. M. Сергеев [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] донъялағы иң ҡеүәтле XCELS лазерын төҙөү проектын тәҡдим итә. Был проект [[Рәсәй Федерацияһы]] Хөкүмәте тарафынан 2010—2020 йылдарҙа тормошҡа ашырыу өсөн 6 мегасциенс класлы проект иҫәбенә индерелә.

Ҡеүәтле лазер нурланышлы сығанаҡтарҙынан тыш, А М.Сергеев шулай уҡ ғалим-физиктар һәм табиптар коллективының биотуҡымаларҙы оптик томографиялау ҡоралдарын эшләүгә һәм ҡулланыуға йүнәлтелгән берлектәге эше менән етәкселек итә. Был эштәргә оптик когерентлы томография, оптик диффузион томография, диффузион флуоресцентлы томография, ультрамикроскопия кеүек йүнәлештәр инә. Был эштәр барышында эшләнгән күҙ алдына килтереү ысулдары онкологик ауырыуҙарҙы диагностикалау мөмкинлеген бирә икәне күрһәтелә.

== Ойоштороу эштәре һәм уҡытыу ==
А. M. Сергеев Рәсәй ғалимдарының бер нисә эре халыҡ-ара фәнни программаларҙа, шул иҫәптән обсерваторияла LIGO гравитацион тулҡындарын асыҡлау буйынса (ул LIGO хеҙмәттәшлеге ҡатнашыусылары иҫәбенә инә, уларға был асыш өсөн 2016 йылда Космология буйынса Грубер премияһы бирелә), лазерлы термоядро синтезы HIPER өсөн прототип реакторы проектында, үтә ҡеүәтле лазер сығанаҡтарын булдырыу һәм экстремаль тороштарҙа материяны өйрәнеү буйынса ELI (Extreme Light Infrastructure) дөйөм Европа проектында ҡатнашыу инициаторы була.

Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды советы ағзаһы булып тора. Үтә ҡеүәтле лазерҙар ICUIL буйынса халыҡ-ара комитетта Рәсәй исеменән сығыш яһай, был ойошма рәйесе урынбаҫары була. Атом, молекуляр һәм оптик физика буйынса IUPAP комиссияһы ағзаһы булып тора.

«Успехи физических наук» һәм «Известия вузов. Радиофизика» журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы. Күп йылдар дауамында ICONO, Photonics West, Topical Problems of Biophotonics (биофотониканың актуаль проблемалары) һәм башҡалар кеүек оптика, лазер физикаһы һәм биофотоника буйынса эре халыҡ-ара ғилми конференцияларҙың программа ойоштороу комитеттары ағзаһы булып тора.

А. M. Сергеев [[Рәсәй Федерацияһы]]ның 40-тан ашыу ғалимын, шул иҫәптән 7 фән докторын һәм 19 фән кандидатын үҙ эсенә алған «Фемтосекунд оптикаһы, оптик системаларҙың һыҙыҡһыҙ динамикаһы һәм үтә һиҙгер оптик үлсәүҙәр» тигән алдынғы ғилми мәктәбен булдыра.

Уҡытыу менән әүҙем шөғөлләнә, 1991 йылдан — [[Түбәнге Новгород]] дәүләт университеты (ТНДУ) профессоры.

Мәскәү иҡтисади форум эксперты булып тора&lt;ref&gt;[http://polit-mir.ru/eksperty-moskovskogo-ekonomicheskogo-foruma-zhdut-ot-prezidenta-smeny-sotsialno-ekonomicheskogo-kursa-15894.html Статья Ивана Наганова «Эксперты Московского экономического форума ждут от Президента смены социально-экономического курса» на портале «Политмир»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180516175050/http://polit-mir.ru/eksperty-moskovskogo-ekonomicheskogo-foruma-zhdut-ot-prezidenta-smeny-sotsialno-ekonomicheskogo-kursa-15894.html |date=2018-05-16 }}, 05.04.2018.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://me-forum.ru/experts/ Эксперты МЭФ] на сайте [[Московский экономический форум|Московского экономического форума]].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://me-forum.ru/about/#organizators Материалы сайта МЭФ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180512112330/http://me-forum.ru/about/#organizators |date=2018-05-12 }}&lt;/ref&gt;.

== Рәсәй фәндәр академияһы президенты ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Alexander_Sergeev_(2017-09-27)_1.jpg|мини|290x290пкс|&lt;center&gt;Рәсәй Президенты [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] менән осрашыу. 2017 йыл&lt;/center&gt;]]
[[Файл:Alexander_Sergeev_and_Mikhail_Kovalchuk_(2018-04-10)_02.jpg|мини|290x290пкс|&lt;center&gt;[[Курчатов институты|«Курчатовский институты» ғилми-тикшеренеү үҙәге]] президенты Михаил Ковальчук менән. 10 апрель [[2018 йыл]]&lt;/center&gt;]]
2017 йылдың майында Рәсәй Фәндәр академияһының физик фәндәр бүлеге А. M. Сергеевты [[Рәсәй Фәндәр академияһы]] президенты вазифаһына кандидат итеп күрһәтә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nn.mk.ru/articles/2017/05/17/aleksandr-sergeev-vydvinut-na-post-prezidenta-ran.html|title=Александр Сергеев выдвинут на пост президента РАН|accessdate=2017-05-27}}&lt;/ref&gt;. Уның менән бер рәттән был вазифаға тағы дүрт ғалим дәғүә итә һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] хөкүмәте тарафынан килешеү үтә&lt;ref name=&quot;noChocCher3&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/4522140|title=Кабмин согласовал пять кандидатур на пост президента РАН|accessdate=2017-08-31}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылдың 26 сентябрендә [[Рәсәй Фәндәр академияһы]]ның Дөйөм йыйылышында һайлауҙарҙың беренсе турында беренсе урынды биләй (1596 тауыштан 681 тауыш йыя, 276 тауыш менән икенсе урынды биләгән Р. И. Нигматулинды ике тапҡырға күберәк уҙып китә)&lt;ref name=&quot;NigmSerg&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/4593037|title=Академики Нигматулин и Сергеев вышли во второй тур голосования на выборах президента РАН|accessdate=2017-09-26}}&lt;/ref&gt;. Икенсе турҙа үҙенең лидерлығын раҫлай (1045 тауыш — А.M. Сергеев, 412 — Р. И. Нигматулин) һәм Рәсәй Фәндәр академияһы президенты итеп һайлана&lt;ref name=&quot;SergeevIzbran&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/580667|title=Физик Александр Сергеев избран главой РАН|accessdate=2017-09-26}}&lt;/ref&gt;. 27 сентябрҙә [[Рәсәй Федерацияһы Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|В. В. Путин]] указы менән уны вазифаһында биш йылға раҫлай&lt;ref name=&quot;SergUtverzd&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/news/55720|title=Александр Сергеев утвержден президентом Российской академии наук|accessdate=2017-09-27}}&lt;/ref&gt;.

«РИА Новости» агентлығына биргән интервьюһында иң мөһим тәү сират аҙымдарҙың береһе иҫәбендә «Рәсәй Фәндәр академияһының хоҡуҡи статусын үҙгәртеү йәһәтенән 2013 йылда ҡабул ителгән 253-ФЗ-ны төҙәтеү буйынса» тәҡдимдәр әҙерләүҙе атай&lt;ref name=&quot;ErsteSchritte&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20170926/1505566117.html|title=Александр Сергеев рассказал о первых шагах на посту президента РАН|author=А. Урманцева|publisher=[[РИА Новости]]|date=2017-09-26|accessdate=2017-09-26}}&lt;/ref&gt;.

«В мире науки» журналы хәбәрсеһенә биргән интервьюһында Рәсәйҙә фәндең төп проблемаларын һанап сыға&lt;ref name=&quot;WMN201710&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Владимир Губарев|заглавие=Президент РАН Александр Сергеев: «Надо начинать с достижения консенсуса между властью, наукой и обществом»|издание=[[В мире науки]]|год=2017|номер=10|страницы=3—11|ссылка=https://sciam.ru/articles/details/prezident-ran-aleksandr-sergeev-nado-nachinat-s-dostizheniya-konsensusa-mezhdu-vlastyu-naukoj-i-obshhestvom}}&lt;/ref&gt;:

* Рәсәйҙә фән инновациялы иҡтисадтың етештереү көсөнә әйләнмәне.
* Рәсәйҙән эре халыҡ-ара конференцияларға саҡырылған докладтар һаны кәмей бара.
* Алдынғы халыҡ-ара журналдарҙа Рәсәй авторҙарының иң юғары цитата индекслы мәҡәләләр һаны, бигерәк тә тәжрибә һөҙөмтәләре буйынса, бик әҙ.
* Рәсәйҙә бер тикшеренеүсегә фәндең матди базаһын финанслау Японияға ҡарағанда 100 тапҡырға кәм.
* Рәсәй мәктәптәрендә һәм юғары уҡыу йорттарында белгестәр әҙерләү сифаты кәмей бара.

Урал ғалимдары алдында сығышында фәнде реформалау йүнәлештәре буйынса үҙ фекерен белдерә&lt;ref&gt;[[Znak.com]] 17.10.2017 [https://www.znak.com/2017-10-17/novyy_prezident_ran_oboznachil_na_urale_novye_zadachi_pered_otechestvennymi_uchenymi «Время сложное, полувоенное, санкционное. Видно, что это надолго»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020190947/https://www.znak.com/2017-10-17/novyy_prezident_ran_oboznachil_na_urale_novye_zadachi_pered_otechestvennymi_uchenymi |date=2017-10-20 }}&lt;/ref&gt;:

* Рәсәйҙә фән фәнни-техник үҫеш стратегияһын етәкләргә һәм координацияларға тейеш.
* РФА-ны финанслау йылына 60 миллиард һумға арттырылырға тейеш.
* Беҙгә глобаль әһәмиәткә эйә булған ҙур фәнни проекттар кәрәк

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Марина Дмитриева Чернобровцева, Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре.

Улы Михаил — тышҡы бәйләнештәр буйынса проректор, [[В. И. Вернадский исемендәге Ҡырым федераль университеты|Ҡырым Федераль Университеты]], [[Аҡмесджит|Симферополь]].

Ҡыҙы Екатерина — Рәсәй Фәндәр академияһы ғәмәли физика институтының ғилми хеҙмәткәре.

== Академик һәм маҡтаулы исемдәре ==
* Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2003)
* Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2016)
* Беларусь Милли фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2017)
* [[Мәскәү дәүләт университеты|М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының]] Почетлы докторы (2019)
* Ҡытай фәндәр академияһының сит ил ағзаһ(2019)&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://ria.ru/20191122/1561484205.html|title=Президент РАН Сергеев избран членом Китайской академии наук|publisher=[[РИА Новости]]|date=2019-11-22|accessdate=2019-11-25}}&lt;/ref&gt;
* «[[Курчатов институты]]&lt;nowiki/&gt;» ғилми тикшеренеү үҙәгенең почетлы докторы.

== Бүләктәре һәм танылыуҙары ==
* Фән һәм техника өлкәһендә [[Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы]] (1999) биотуҡымаларҙы оптик томографиялау буйынса эштәре өсөн.
* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет ордены]] (2006) көслө лазер комплекстары өсөн ҡоролмалар һәм компоненттар булдырыу өлкәһендә юғары ҡаҙаныштары өсөн.
* Фән һәм техника өлкәһендә &lt;a href=&quot;./Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы&quot; rel=&quot;mw:WikiLink&quot; data-linkid=&quot;297&quot; data-cx=&quot;{&amp;amp;quot;adapted&amp;amp;quot;:true,&amp;amp;quot;sourceTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Государственная премия Российской Федерации&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;description&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;премия за вклад в развитие науки, техники, литературы, и искусства&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q4146631&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ru&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetTitle&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;title&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы&amp;amp;quot;,&amp;amp;quot;pageprops&amp;amp;quot;:{&amp;amp;quot;wikibase_item&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;Q4146631&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;pagelanguage&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;ba&amp;amp;quot;},&amp;amp;quot;targetFrom&amp;amp;quot;:&amp;amp;quot;link&amp;amp;quot;}&quot; class=&quot;mw-redirect cx-link&quot; id=&quot;mw0g&quot; title=&quot;Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы&quot;&gt;Рәсәй Федерацияһы&lt;/a&gt; Хөкүмәте премияһы (2012) петаваттлы лазер комплексы төҙөү буйынса эштәре өсөн.
* Космология буйынса Грубер премияһы (LIGO хеҙмәттәшлеге составында) (2016).
* Академик пальмалар ордены офицеры, Франция&lt;ref name=&quot;SergeevPalma&quot;&gt;{{Cite web|url=http://tass.ru/nauka/5134846|title=Глава Российской академии наук получил высшую научную награду Франции|publisher=[[ТАСС]]|author=|date=2018-04-18|accessdate=2018-04-17}}&lt;/ref&gt; (2018).
* ЮНЕСКО-ның «За вклад в развитие нанонауки и нанотехнологий» халыҡ-ара миҙалы лауреаты (2018)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Академик Александр Сергеев получил медаль ЮНЕСКО за развитие нанотехнологий|url=https://tass.ru/nauka/5822823|work=ТАСС|accessdate=2018-11-30}}&lt;/ref&gt;.
* IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (2020 йылдың 10 сентябре) — фән үҫешенә ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ емешле эшмәкәрлеге өсөн&lt;ref&gt;Указ Президента Российской Федерации от 10 сентября 2020 г. № 552&lt;/ref&gt;
* «Түбәнге Новгородтың 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nta-nn.ru/news/society/2021/news_646275/|title=Академию &quot;Маяк&quot; им. Академика Сахарова открыли в Нижнем Новгороде|author=|date=|publisher=НТА-Приволжье}}&lt;/ref&gt;
* Новгород өлкәһенең почетлы гражданы (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.zsno.ru/lp/Sergeev/|title=Сергеев Александр Михайлович|accessdate=2022-04-06}}&lt;/ref&gt;

== Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=А. В. Ким, М. Ю. Рябикин, А. М. Сергеев|заглавие=От фемтосекундных к аттосекундным импульсам|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/1/h/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=1999|том=169|страницы=58—66|doi=10.3367/UFNr.0169.199901h.0058|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. А. Бабин, А. М. Киселев, К. И. Правденко, А. М. Сергеев, А. Н. Степанов, [[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]]|заглавие=Экспериментальное исследование воздействия субтераваттного фемтосекундного лазерного излучения на прозрачные диэлектрики при аксиконной фокусировке|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/1/l/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=1999|том=169|страницы=80—84|doi=10.3367/UFNr.0169.199901l.0080|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]], А. М. Сергеев|заглавие=Петаваттные лазеры на основе оптических параметрических усилителей: состояние и перспективы|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2008/9/h/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=2008|том=178|страницы=1006—1011|doi=10.3367/UFNr.0178.200809h.1006|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}}
* {{Мәҡәлә|автор=А. В. Коржиманов, А. А. Гоносков, [[Хазанов, Ефим Аркадьевич|Е. А. Хазанов]], А. М. Сергеев|заглавие=Горизонты петаваттных лазерных комплексов|ссылка=http://ufn.ru/ru/articles/2011/1/c/|издание=[[Успехи физических наук]]|год=2011|том=181|страницы=9—32|doi=10.3367/UFNr.0181.201101c.0009|язык=ru|издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Сотрудник РАН|53903|Александра Михайловича Сергеева}}
* [http://ipfran.ru/institute/staff/242604 Профиль] на сайте ИПФ РАН
* [http://sergeev.ipfran.ru Биографическая справка] на сайте ИПФ РАН
* [http://scientificrussia.ru/partners/institut-prikladnoj-fiziki-ran Институт прикладной физики РАН] // Портал «Научная Россия»
* [https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53913&amp;sphrase_id=100269 Страница] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220813054819/https://www.rah.ru/the_academy_today/the_members_of_the_academie/member.php?ID=53913&amp;sphrase_id=100269 |date=2022-08-13 }} на сайте РАХ

[[Категория:Фән һәм техника өлкәһендәге РФ Хөкүмәте премияһы лауреаттары]]
[[Категория:РФ Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Физика-математика фәндәре докторҙары]]
[[Категория:XXI быуат физиктары]]
[[Категория:XX быуат физиктары]]
[[Категория:Рәсәй физиктары]]
[[Категория:СССР физиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса физиктар]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1955 йылда тыуғандар]]
[[Категория:2 августа тыуғандар]]
[[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:Түбәнге Новгород дәүләт университетының радиофизика факультетын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>h4tckpun11i38cvrxflosmtuy6vjsi0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сутырин Борис Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183549</id>
    <revision>
      <id>1301111</id>
      <parentid>1284374</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:17:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11333" sha1="eulpz5rlldtqixskzd2ijm3oov58mm6" xml:space="preserve">{{Ғалим|Имя=Борис Алексеевич Сутырин|Оригинал имени=|Изображение=Сутырин Борис Алексеевич.jpg|Ширина=|Описание изображения=|Дата рождения=28.09.1931|Место рождения={{МестоРождения|Астрахань}}, [[РСФСР]], [[СССР]]|Дата смерти=08.03.2013|Место смерти={{МестоСмерти|Екатеринбург}}, [[Россия]]|Гражданство={{флагификация|СССР}}&lt;br&gt;{{флагификация|Российская Федерация}}|Научная сфера=[[История]]|Место работы=[[Уральский государственный педагогический университет]]|Альма-матер=[[Ленинградский государственный университет]]|Учёная степень=[[Доктор наук|доктор исторических наук]]|Учёное звание=[[Профессор]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Известен как=Специалист по история промышленного переворота на [[Урал]]е, история народного образования Урала|Известна как=|Награды и премии={{Заслуженный работник высшей школы Российской Федерации}}&lt;br&gt;{{Орден Знак Почёта}} {{Медаль «Ветеран труда»}}|Сайт=|Викицитатник=|Викитека=|Викисклад=}}
[[Категория:Персоналии по алфавиту]]
[[Категория:Учёные по алфавиту]]
Сутырин Борис Алексеевич ([[28 сентябрь]] [[1931 йыл]], [[Әстерхан]] — [[8 март]] [[2013 йыл]], [[Екатеринбург]]) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы, профессор, [[Урал дәүләт педагогия университеты|Свердловск дәүләт педагогия институты]] ректоры (1984—1994), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары белем биреү хеҙмәткәре (2000)&lt;ref&gt;[https://biography.ideafix.co/index0af5.html?base=mag&amp;id=a_0313/ СУТЫРИН Борис Алексеевич]&lt;/ref&gt;.

== Биографияһы ==
1931 йылдың 26 сентябрендә Әстерхан ҡалаһында суднолар ремонтлау заводы эшселәре ғаиләһендә тыуған.

Мәктәпте тамамлағас, [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Ленинград дәүләт университетының]] тарих факультетына уҡырға инә, унда академик В. В. Струве, профессорҙар К. М. Колобов, В. В. Мавродин, С. Б. Окунь, В. Г. Ревуненков һ.б. кеүек билдәле тарихсыларҙың лекцияларын тыңлай.

Университетты тамамлағас, [[Алапаевск]] ҡалаһының Нейво-Шайтан урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1959 йылда [[Урал дәүләт университеты]] аспирантураһына уҡырға инә. Университеттың СССР тарихы кафедраһында эшләгәндә (1964 йылда) «1840 — 1870 йылдарҙа Кама — Чусовая бассейнында йылға транспортын үҫтереү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1968 йылда Урал дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.

1970—1974 йылдарҙа Сутырин архив ғилеме кафедраһын етәкләй, 1977—1984 йылдарҙа Советтарға тиклемге осорҙа СССР тарихы кафедраһын етәкләй. «Тарихи-архив ғилеме», «сәйәси иҡтисад», «[[социология]]&lt;nowiki/&gt;», «[[культурология]]&lt;nowiki/&gt;» кеүек яңы һөнәрҙәр асыуға булышлыҡ итә. Борис Сутырин РСФСР Юғары мәғариф министрлығының «Урал хеҙмәтсәндәренең рухи мәҙәниәте» программаһын әҙерләү инициаторҙарының береһе булды. Шулай уҡ ялан археографияһы буйынса белгестәр әҙерләгән, археографик тикшеренеүҙәр лабораторияһын һәм илдә беренсе булып һирәк осрай торған китаптарҙың юғары уҡыу йорто музейын асҡан.

1971 йылда СССР Фәндәр академияһы Археография комиссияһының Урал бүлексәһе рәйесе итеп һайлана. 1984 йылда Борис Сутырин Свердловск дәүләт педагогия институты ректоры итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1995 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. Уның осоронда Космонавтар проспектында пединститут комплексының уҡыу корпустарын төҙөү тамамланды. Унда [[тарих]], [[иҡтисад]], социаль-педагогия һәм психология факультеттары асылды; [[Каменск-Уральский]], [[Первоуральск]] һәм [[Новоуральск (Ырымбур өлкәһе)|Новоуральск]] ҡалаларында вуз филиалдары эшләй башланы.

1993 йылда педагогия институты Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып педагогик университет статусын алды. Борис Сутырин [[Америка Ҡушма Штаттары]], [[Германия]], [[Франция]], [[Англия]], [[Бельгия]] һәм [[Япония|Японияның]] юғары уҡыу йорттары менән бәйләнештәр булдырған һәм үҫтергән. 1992 йылдан Сутырин ул саҡтағы йәш тарих факультетының беренсе кафедраһын етәкләй.

Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — [[Урал]]да сәнәғәт түңкәрелеше, халыҡ мәғарифы тарихы. 100-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт яҙған, уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән һәм яҡланған.

2013 йылдың 8 мартында [[Екатеринбург]]та ҡапыл вафат була. Себер зыяратында урна ҡәберлеге аллеяһында ерләнгән.

== Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре ==
* [[«Почёт Билдәһе» ордены|Почет Билдәһе Ордены]]
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы|«Хеҙмәт ветераны»]]
* миҙалы
* «Намыҫлы хеҙмәт өсөн» миҙалы
* Почет грамоталары
* «Бөтә Рәсәй музыка ижадының атҡаҙанған эшмәкәре» тигән маҡтаулы исем (1995 йыл)
* «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәбе хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем (2000 йыл)

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* Наемный труд на горнозаводских караванах Урала в 1-й пол. XIX в. // Наемный труд в горнозаводской промышленности Урала. — Свердловск, 1964.
* Транспорт Урала в период промышленного переворота (1840—1880) // Учен. зап. Урал. гос. ун-та. — 1970. — № 105.
* Судорабочие Урала в XIX в. // Рабочие Урала в период капитализма: 1861—1917 гг. — Свердловск, 1985.
* Очерки истории Свердловска: 1723—1973. — Свердловск, 1973 (в соавт.).
* Уральский государственный университет. — Свердловск, 1980 (в соавт.).
* История социальной работы в России с древнейших времен до 1917 г.: аннотир. библиогр. указ. — Екатеринбург, 1999 (в соавт.).
* Россия и Запад в 1-й пол. XIX в. // Россия и мир: учеб. пособие. — Екатеринбург, 1999; История социальной работы в России: учеб. пособие. — М., 2001 (в соавт.).

== Әҙәбиәт ==
* Уральский государственный педагогический университет: летопись-хроника, 1930—2000. — Екатеринбург, 2000. — С. 262—313; Историки Урала, XVIII—XX вв. — Екатеринбург, 2003. — С. 351—352.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://pandia.ru/text/78/188/58307.php/ «Чтения памяти профессора»]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://museum.uspu.ru/persona/direktora-i-rektory/136-sutyrin-boris-alekseevich/ Директора и ректоры Сутырин Борис Алексеевич (1984—1994 гг.)]
* [https://virtual.uspu.ru/history/1980-e/boris-alekseevich-sutyrin/ Сутырин Борис Алексеевич, ректор в 1984—1995 гг.]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Категория:Урал дәүләт университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Екатеринбургта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:2013 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Әстерханда тыуғандар]]
[[Категория:1931 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>eulpz5rlldtqixskzd2ijm3oov58mm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамбур (студия)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188602</id>
    <revision>
      <id>1301149</id>
      <parentid>1245548</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T05:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8850" sha1="hmeut2ln9zp68fh7tqg7pj2n59mupgo" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Тамбур (студия)''' — [[Балаҡатай районы]]ның [[Билән]] күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/104665/ ТАМБУР, студия]&lt;/ref&gt;.


== Тарихы ==
«Тамбур» студияһы [[Балаҡатай районы]]ның [[Билән]] күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы булараҡ 2001 йылда ойошторола. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй&lt;ref&gt;[https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/?ysclid=ldujasktoi659473346 Народная студия декоративно — прикладного искусства &quot;Тамбур Белянковского СДК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180552/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/?ysclid=ldujasktoi659473346 |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Эшмәкәрлеге ==
Студияла төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының тамбур сигеү менән биҙәлгән ҡатын-ҡыҙҙар милли кейемдәре (ирҙәр күлдәге, [[алъяпҡыс]]тар, [[түбәтәй]]ҙәр), таҫтамалдар, [[намаҙлыҡ]], ашъяулыҡтар, [[шаршау]]ҙар, мендәр тыштары, кеҫәләр, яулыҡтар, билбауҙар һ. б. әҙерләнә.

== Ҡаҙаныштары ==
«Тамбур» студияһы -

«Селтәр» башҡорт сәхнә костюмы республика фестивале ([[Өфө]], [[2014 йыл|2014]]),

«Һомай» республика башҡорт костюмы фестивале ([[Өфө]], [[2017 йыл|2017]]),

«Гөлөстан» республика халыҡ кейеме фестиваль-конкурсы ([[Өфө]], [[2019 йыл|2019]]);

Төбәк-ара милли кейем конкурсы ([[Йошкар-Ола]], [[2017 йыл|2017]]),

Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале күргәҙмәһендә ([[Өфө]], [[2019 йыл|2019]]) ҡатнаша&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/104665/ ТАМБУР, студия]&lt;/ref&gt;.

«Тамбур» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ студияһы Белянка ауылы Мәҙәниәт йортонда 2001 йылда ойошторолған. Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы бойороғо нигеҙендә 2006 йылда уға «Халыҡ ансамбле» исеме бирелә. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй.

Студияла 62 йәштән 70 йәшкә тиклемге 13 кеше шөғөлләнә. Ошо йылдар эсендә коллектив төрлө кимәлдәге фестивалдәрҙә һәм конкурстарҙа бер нисә тапҡыр еңеү яулаған. Халыҡ студияһы оҫталары үҙ ҡулдары менән районыбыҙ өсөн генә хас булған ҡабатланмаҫ биҙәктәр төшөрә, улар һәр изделиены биҙәү булып тора. «Тамбур» студияһында ҡатнашыусылар Рәсәйҙең күп ҡалаларында булды, улар В. Өфәлей, Силәбе, Екатеринбург, Мәскәү, Чебоксар, Саранск, Тверь, Өфө ҡалаларын күрһәтте. Бынан тыш, «Тамбур» студияһы 2012 йылда «Этно-Эрато» халыҡ-ара милли кейем модаһы конкурсының (Мәскәү ҡалаһы) 3-сө дәрәжә лауреаты булды. Шулай уҡ 12 до 48 лет. уҡ уҡ уҡытҡанда

Рәсәй дәүләт халыҡ ижады йортоноң 100 йыллығына арналған «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» республика үҙешмәкәр художестволы халыҡ коллективтары фестивалендә коллектив «Халыҡ ансамбле» исемен уңышлы раҫланы&lt;ref&gt;[https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ Народная студия декоративно – прикладного искусства «Тамбур»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180602/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре ==
Халыҡ коллективы исеме ([[2006 йыл|2006]])

Тверь ҡалаһының милли сигеү эштәре күргәҙмәһе дипломы ([[2008 йыл|2008]])

Бөтә Рәсәй традицион кәсептәр һәм халыҡ художество кәсептәре оҫталары конкурсы дипломанты ([[Силәбе]], [[2010 йыл|2010]])

«Заманса сигеү сәнғәте» Бөтә Рәсәй фестивале финалының дипломы ([[Тверь]] ҡалаһы, [[2011 йыл|2011]])

«Селтәр» республика башҡорт сәхнә костюмы фестивалендә Гран-при яулаусы ([[Өфө]], [[2011 йыл|2011]])

XIX Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестивале. Гран-при. ([[Силәбе]] ҡалаһы, [[2011 йыл|2011]]) 

Бөтә Рәсәй Бажов халыҡ ижады фестивалендә Гран-при яулаусы ([[Ҡыштым]], [[2011 йыл|2011]])

«Этно — эрато» Халыҡ-ара милли кейем юғары модаһы конкурсының III дәрәжәле лауреаты ([[Мәскәү]], [[2012 йыл|2012]]),

Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы ([[2014 йыл|2014]])&lt;ref&gt; [http://bashenc.online/ru/articles/104665/ ТАМБУР, студия]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ Народная студия декоративно – прикладного искусства «Тамбур»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180602/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ |date=2023-02-07 }}&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Билән]]
* [[Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]]

== Һылтанмалар ==
[http://bashenc.online/ru/articles/104665/ ТАМБУР, студия]

[https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/?ysclid=ldujasktoi659473346 Народная студия декоративно — прикладного искусства &quot;Тамбур Белянковского СДК] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180552/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/?ysclid=ldujasktoi659473346 |date=2023-02-07 }}

[https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ Народная студия декоративно – прикладного искусства «Тамбур»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230207180602/https://belokatay-kultura.ru/2016/12/22/narodnaya-studiya-dekorativno-prikladnogo-iskusstva-tambur-belyankovskogo-sdk/ |date=2023-02-07 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

{{Башҡорттар}}

[[Категория:Этнографтар]]
[[Категория:Башҡортостанда декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]]
[[Категория:Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]]
[[Категория:Биҙәү-ҡулланма сәнғәте техникаһы]]
[[Категория:Халыҡ кәсептәре]]
[[Категория:Ҡул эше]]
[[Категория:[[Категория:Халыҡ кәсептәре]]
[[Категория:Туҡыма әйберҙәр]]</text>
      <sha1>hmeut2ln9zp68fh7tqg7pj2n59mupgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стәрлетамаҡ — Белорет трактындағы әбей батша күперҙәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192725</id>
    <revision>
      <id>1301107</id>
      <parentid>1251013</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T22:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4735" sha1="gmihgzxv40jai8g9q0hwf43u019hq33" xml:space="preserve">{{Мост
|Название моста       =  Ташкүпер
|Изображение          = Кәтеринә күперенең таш нигеҙе.jpg
|Ширина изображения   = 250px
|Подпись              = Кәтеринә күперенең таш нигеҙе
|Официальное название = 
|Область применения   = Автомобилдәр һәм&lt;br&gt; йәйәүлеләр өсөн
|Пересекает           = [[Нөгөш (йылға)|Оло Нөгөш]] 
|Место                = [[Бөрйән районы]] [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылы 
|lat_dir = N|lat_deg =54.71
 |lon_dir = E|lon_deg =55.9547
 |region        = RU
 |CoordScale    = 2000
|Тип конструкции      = 
|Основной пролёт      = 
|Общая длина          = 
|Ширина моста         = 
|Нагрузка             = 
|Дата открытия        = 1769
|Дата закрытия        = 
}}
'''Ташкүпер''' (''Әбей батша күпере'', ''Кәтерина күпере'') — [[Башҡортостан|Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Бөрйән районы]] [[Берәтәк (Бөрйән районы)|Берәтәк]] ауылы эргәһендә [[Нөгөш (йылға)|Оло Нөгөш]] йылғаһы аша һалынған күпер. Ул [[Екатерина II]] осоронда Стәрлетамаҡ — Белорет трактында (халыҡ телендә «Екатерина юлы») XVIII быуатта төҙөлгән күперҙәрҙең береһе.

== Төҙөлөү тарихы ==
Берәтәк ауылы менән [[Ишембай районы]]ның [[Һәйет]] ауылы араһында ике күпер бар: береһе ағастан (1975 йылда яңынан төҙөлә), икенсеһе таштан. Таш күпер тәү төҙөлгән килеш тиерлек һаҡланған һәм әле лә сафта.

Күперҙәрҙең төҙөлөү тарихы тураһында: {{цитата|Брәтәк ауылы Белорет — Стәрлетамаҡ трактында урынлашҡан. Был бик боронғо юл. Был юл халыҡ телендә «Екатерина юлы» тип тә йөрөтөлә. Юл һалыу тарихы Әүжән-Петровск заводы менән бәйле булырға тейеш. Берг-коллегияның 1753 йылдың 16 ноябрендәге указына ярашлы Әүжән йылғаһы буйында купец К. Матвеев тарафынан заводҡа нигеҙ һалына. 1755 йылда завод эшләй башлай. Ҡағы заводы 1769 — йылда Демидов тарафынан төҙөтөлә. Егәҙе ауылы һәм заводы 1890 йылда барлыҡҡа килә|}}, — тип яҙа Вәли Ғүмәров&lt;ref&gt;[https://burzyancbs.ru/2021/05/18/br-t-k-auyly-tarihy/ Брәтәк ауылы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230718130332/https://burzyancbs.ru/2021/05/18/br-t-k-auyly-tarihy/ |date=2023-07-18 }}&lt;/ref&gt;.

Катерина юлы, күперҙәр тураһында викидәреслектән уҡығыҙ&lt;ref&gt;[https://ba.wikibooks.org/wiki/Катерина_юлы,_Таш_күпер_(Бөрйән_районы) Катерина юлы, Таш күпер (Бөрйән районы)]&lt;/ref&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Екатерина күпере (Ҡыйғы районы)]]
* [[Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы|Фәдис Ғәниев]] йырлай [https://www.youtube.com/watch?v=gsKD6lryJQ4 Катерина (Катарҗан юлы)]

== Фотолар ==
&lt;gallery&gt;
Кәтеринә күперенең таш нигеҙе.jpg|Кәтеринә күперенең таш нигеҙе
Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере.jpg|Оло Нөгөш аша Кәтерина күпере
&lt;/gallery&gt;

== Сығанаҡтар ==
* Таң гәзите. 2013 йыл, 5 март, шишәмбе, № 27 (9505) (Рафаэль Атауллин. Брәтәк ауылы)
* Ғүмәров В. Ғ.[https://burzyancbs.ru/2021/05/18/br-t-k-auyly-tarihy/ Брәтәк ауылы тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230718130332/https://burzyancbs.ru/2021/05/18/br-t-k-auyly-tarihy/ |date=2023-07-18 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
[[Категория:Бөрйән районы]]</text>
      <sha1>gmihgzxv40jai8g9q0hwf43u019hq33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197461</id>
    <revision>
      <id>1301090</id>
      <parentid>1284337</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T12:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10606" sha1="qiq4yfrp71n57ex2o30ivn5lvq3lsla" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы ''' (1949) — Белорет районында йәшәүсе билдәле ҡул эше оҫтаһы. 

== Биографияһы  ==
Гөлсирә Ислам ҡыҙы Салауатова 1949 йылда [[Белорет районы]] [[Ғәбдөк]] ауылында тыуған. 

Тыуған ауылында 8 класты тамамлағандан һуң, [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһында уҡый. Йөйәк ауылы егете Зариф менән ғаилә ҡороп, өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. [[Инйәр (ауыл)|Инйәр]] электр тәьминәте участкаһында электромонтёр булып эшләй. Хеҙмәтенең һуңында контролёр вазифаһын башҡара&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-178367595_935 Библиотека №38 с.Зуяково. Йөйәк ауыл китапханаһы]&lt;/ref&gt;.

Гөлсирә Ислам ҡыҙы бик уңған, өлгөрйөм ҡатын-ҡыҙ. [[2004 йыл]]да пенсияға сыҡҡандан һуң, урындағы магазинда һатыусы булып 17 йыл эшләй.

== Ҡул эше оҫтаһы ==
Гөлсирә Ислам ҡыҙы үҙ ҡулдары менән милли биҙәүестәр һәм кейем тегә. Уйынсыҡтар яһай.

Үҙе әҙерләгән ҡатын-ҡыҙ милли кейемдәре менән республикала үткән күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, призлы урындар яулай. Йөйәк ауылында уны Гөлсирә апайҙы йорт усағы һәм милли мәҙәниәт һаҡсыһы тип атайҙар.

2019 йылдың 5-8 декабрендә Өфөләге Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары-ЭКСПО» биләмәһендә Беренсе Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале һәм бер үк ваҡытта «Өфө. Арт-сәнғәт. Һөнәрҙәр. Сувенирҙар» күргәҙмәһе эшләне, муниципалитеттар халыҡ художество кәсептәре оҫталарының экспозицияларын тәҡдим итте. Белорет районы оҫталары исеменән Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы сығыш яһаны&lt;ref&gt;[https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023]&lt;/ref&gt;.

2023 йылдың 31 октябрендә Йөйәк китапханаһында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының милли кейеменең иң сағыу биҙәүестәренең береһе яға, селтәр, һаҡал эшләү серҙәре менән ҡул эштәре оҫтаһы Гөлсирә Ислам Ҡыҙы Салауатова оҫталыҡ дәресе үткәрҙе.

Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары байрам һәм көндәлек кейеменә өҫтәмә булып торған. Тығыҙ туҡымаға мәрйендәр, сәйлән йәки ваҡ быяла мәрйен, ҡабырсаҡ-каури, тәңкәләр, сылбырҙар, шөңгөрҙән, төрлө биҙәктәр йыйып, яһағандар.

Күкрәк кейеме әҙерләүгә тотонор алдынан Гөлсирә Ислам ҡыҙы өләсәйҙәрҙән аманат булып һаҡланған әҙер башҡорт күкрәк кейемдәрен өйрәнә. Ошо ҡатын-ҡыҙҙар өсөн кейем элементының төрҙәрен белә һәм мәғәнәһен аңлай. Күкрәк кейемендә башҡорттарҙың тәрән фәлсәфәүи һәм эстетик инаныуҙары һалынған, ә биҙәүестәр өсөн материалдарҙы һайлау уларҙың сихри үҙенсәлектәренә ышаныуына бәйле. Көмөш биҙәүестәр һаҡланыу һәм таҙартыу көсөнә эйә. Ялтырауыҡ һәм сыңлау яуыз рухты ҡыуып ебәрергә һәләтле тип иҫәпләнгән, шуның өсөн кейемдәрҙә көмөш, баҡыр тәңкәләр, таштан эшләнгән өҫтәмәләр урын алған. Күкрәккә тағылған биҙәүестәр төрлөсә: «селтәр», «яға», «һаҡал» тип атала. Терминдар биҙәүестәрҙең төрлө формаһын, биҙәү ысулдарын һәм уларҙа биҙәктең урынлашыуын сағылдыра. Башҡорт милли традицион биҙәүестәре башҡорттарҙың эстетик ҡараштарын тасуирлай, бетеү, һаҡлағыс булып хеҙмәт итә, ырыу, ғаилә статусы күрһәткестәре булып тора.

Оҫталыҡ дәресендә һәр ҡатнашыусы матур милли биҙәүестәр эшләргә өйрәнде, ата-бабаларының тарихына ҡағылды&lt;ref&gt;[https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября  2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 21 авгусында Белорет районының Сермән ауылында «Ҡатай ырыуы йыйыны» - төрлө спорт ярыштары, конкурстар, халыҡ кәсептәре йәрминкәһе ойошторола, байрам концерты тәҡдим ителә.
Белорет тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы Был сарала М. М. Фәхретдинова иҫтәлегенә арналған «Ҡатайбикә» ҡул эше оҫталары конкурсын иғлан итә. Белорет, Балаҡатай һәм Ҡыйғы райондарынан 16 ҡатнашыусы милли техникала башҡарылған эштәрен тәҡдим итте. Бында башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары биҙәүестәре, селтәр-һаҡалдар һәм яғалар, баш кейеме, милли кейемдәр, биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре һәм башҡалар алыу мөмкин ине. Конкурс йомғаҡтары буйынса еңеүселәр билдәләнде, улар араһында Белорет районы Йөйәк ауылы оҫтаһы Салауатова Гөлсирә Ислам ҡыҙы 1-се урынға сыҡты&lt;ref&gt;[https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143002/https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ |date=2024-02-05 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }}&lt;/ref&gt;. 

== Һылтанмалар ==
* [https://bash.news/news/55965-v-ufe-nagradili-luchshikh-rukodelnits 23 декабря 2015 BASH.news В Уфе наградили лучших рукодельниц]
* [https://beloretsk.bashkortostan.ru/presscenter/news/241533/ Белоречане участвуют в выставке «Уфа. Арт. Ремесла.Сувениры» 5 декабря 2019]{{Недоступная ссылка|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://gorodbeloretsk.ru/?module=articles&amp;action=view&amp;id=5155 Именно таких людей, как Гульсира Салаватова из деревни Зуяково Белорецкого района, называют хранителями домашнего очага 07.06.2023]
* [https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 Женщины всегда украшали себя Белорецкий рабочий 10 ноября  2023] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143000/https://belrab.ru/articles/kultura/2023-11-10/zhenschiny-vsegda-ukrashali-sebya-3514336 |date=2024-02-05 }}
* [https://vk.com/wall-178367595_935 38-се Йөйәк ауыл китапханаһы]
* [https://belormuseum.ru/news/jyjyn-roda-kataj/ Белорецкий историко-краеведческий музей. Йыйын рода Катай]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 В Белорецком районе состоялся йыйын башкирского рода катайцев. Панорама Башкортостана, 22 августа 2021] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240205143001/https://panoramarb.ru/news/novosti/2021-08-22/v-beloretskom-rayone-sostoyalsya-yyyyn-bashkirskogo-roda-kataytsev-2475004 |date=2024-02-05 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте]]
[[Категория:Халыҡ ижады]]
[[Категория:Ҡул эше]]</text>
      <sha1>qiq4yfrp71n57ex2o30ivn5lvq3lsla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Суркова Валентина Константиновна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>197512</id>
    <revision>
      <id>1301109</id>
      <parentid>1269298</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T23:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7841" sha1="t17kl16woilwo69ilq18vzymsciigyx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Суркова Валентина Константиновна''' ([[31 июль]] [[1941 йыл]] — офтальмолог. Медицина фәндәр докторы (1998), профессор (2013). Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған табибы (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1988) атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1979)
== Биографияһы ==
Суркова Валентина Константиновна 1941 йылдың 31 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Шишмә районы]] Шишмә ауылында (хәҙер ҡала тибындағы ҡасаба — РБ шул уҡ исемдәге муниципаль районының район үзәге) ауыл эшсәндәре ғаиләһендә тыуа. Мәктәпте тамамлағандан һуң [[Башҡорт дәүләт медицина институты]]на уҡырға инә. [[1966 йыл]]да уҡыуын тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] ҡалаһының трахомотоз диспансерында башлай. [[1968 йыл]]дан Валентина Суркованың яҙмышы РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]] (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты) менән бәйле&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url = https://www.bashinform.ru/news/social/2016-07-31/vidnye-deyateli-nauki-bashkortostana-valentina-surkova-k-yubileyu-professora-2233028?ysclid=lsms0ghl1445316189 |title = Видные деятели науки Башкортостана: Валентина Суркова (К юбилею профессора) |website  = Башинформ|access-date = 2024-02-16 |lang = ru}}&lt;/ref&gt;.

[[1968 йыл]]дан Валентина Константиновна Бөтә Союз күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты (әле Рәсәй медицина фәндәре академияһының күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты) ҡарамағындағы М. Сеченов исемендәге Мәскәү медицина институтының көндөҙгө аспирантураһында уҡый. [[1976 йыл]]да ул «Катаракта һәм күҙ йәрәхәттәре микрохирургияһында иридопластика» темаһына ғилми эшен уңышлы яҡлап, медицина фәндәре кандидаты булып китә&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Валентина Суркова [[Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты]]нда ғилми хеҙмәткәр сифатында эшен дауам итә, [[1976 йыл]]дан алып [[1985 йыл]]ға тиклем ғилми секретарь була. 
[[1997 йыл]]да ул күҙ мөгөҙсәһе һәм төҫлө шекәрә ауырыуҙарын һәм зарарланыуын тергеҙеү буйынса диссертация яҡлап, медицина фәндәре докторы дипломын ала. Ғилми етәксеһе күренекле офтальмолог [[Аҙнабаев Марат Тәлғәт улы|Марат Аҙнабаев]] була.

[[1986 йыл]]дан алып [[2005 йыл]]ға тиклем институт директорының фән буйынса урынбаҫары булып эшләй&lt;ref&gt;[https://www.erbp.ru/people/15767?ysclid=lsmsaqwrx335711689  Суркова Валентина Константиновна]&lt;/ref&gt;. [[2006 йыл]]дан алып күҙ мөгөҙсәһе һәм күҙ яҫмығы хирургияһы бүлегендә төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.

== Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары ==
Валентина Константиновнаның ғилми эшмәкәрлеге күреү ағзаһы имгәнгәндә һәм уның эҙемтәләре булғанда туҡымаларҙың регенерацияһы механизмдарын өйрәнеү, күҙҙең алғы бүлегенең реконструктив операцияларын эшләү, яраларҙы уңалтыу тәьҫире булған дарыу препараттарын уйлап табыу һәм уларҙың һөҙөмтәлелеген өйрәнеү мәсьәләләренә арналған. Ул гөлйемеш һәм каротолин майҙары нигеҙендә керакол, азидарег, күҙ майҙарының һөҙөмтәле препараттарын уйлап табыу авторы һәм авторҙашы. Валентина Суркованың иридопластика өсөн төрлө трансплантанттарҙың гистологик характеристикаһы буйынса тикшеренеүҙәре күҙ эсе структураларының реконструктив һәм тергеҙеү хирургияһында мөһим практик әһәмиәткә эйә һәм Башҡортостанда, Рәсәйҙә киң таралған&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Күпселек осраҡта Валентина Суркова урында йәки дөйөм дауаланыуҙы кәңәш итә, шулай уҡ күҙ өсөн күнегеүҙәр йәки физиопроцедуралар тәғәйенләргә мөмкин&lt;ref&gt;[https://zoon.ru/ufa/p-doctor/valentina_konstantinovna_surkova/?ysclid=lsmsbfkswh319822565 Валентина Константиновна Суркова]&lt;/ref&gt;.

Ул 300-гә яҡын ғилми хеҙмәт һәм монография, уйлап табыуҙарға 36 авторлыҡ танытмаһы һәм патент авторы. Уның «Пластическая хирургия радужки» (Өфө, 1997), «Витреоретинальная хирургия при заболеваниях и травмах глаз» (Өфө, 2007) китаптары  белгестәр араһында ҙур популярлыҡ яулай.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1988)
* Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (4 март 1998)&lt;ref&gt;[https://ru.nagrady.by/persona/130229/?ysclid=lsmsb4prou475604576 ''Награды России.'' Суркова Валентина Константиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240216084506/https://ru.nagrady.by/persona/130229/?ysclid=lsmsb4prou475604576 |date=2024-02-16 }}&lt;/ref&gt;. 
* «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы» (1979). 
* Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтының почётлы профессоры&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{БЭ2013|78891}}{{V|16|02|2024}}

[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса табиптар]]
[[Категория:Башҡортостанда тыуғандар]]
[[Категория:Медицина фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]]</text>
      <sha1>t17kl16woilwo69ilq18vzymsciigyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимербаев Роберт Ғәфүр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199549</id>
    <revision>
      <id>1301163</id>
      <parentid>1291578</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8933" sha1="lm3r8ijzxh8r10637t0oqcn4ntq7i38" xml:space="preserve">{{фш|Тимербаев}}
{{Ук}}
'''Тимербаев Роберт Ғәфүр улы''' ({{lang-ru|Тимербаев Роберт Гафурович}}; [[23 декабрь]] [[1960 йыл]]) — композитор, баянсы. 1999—2015 йылдарҙа «Фәриҙә менән Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), «Алтын Урал» халыҡ ижади премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Роберт Ғәфүр улы Тимербаев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ҡасабаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, 1978―1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башкорт дәүләт филармонияһы]]нда концертмейстер булып эшләй. 1979―1981 йылдарҙа эске ғәскәрҙәр оркестрында хәрби хеҙмәт үт&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ә{{Cite news|title=Тимербаев Роберт Гафурович|url=https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich|work=Единый портал культуры народов РБ|accessdate=2025-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250525152822/https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich |date=2025-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

1981―1984 йылдарҙа Уфа сәнғәт училищеһында (ситтән тороп) уҡыуын дауам итә һәм 1999 йылға тиклем [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда эшләй. Филармонияла эшләгән йылдарында Рәсәйҙең ауыл, ҡалаларында, [[Германия]], [[Албания]], [[Франция]], [[Италия]], [[Голландия]], [[Таиланд]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Ғәрәб]] Әмирлектәре, [[Төркиә]] кеүек сит илдәрҙә сығыш яһай, республика һәм район байрам сараларында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1999—2015 йылдарҙа ул «Фәриҙә һәм Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнөң художество етәксеһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Башҡортостанда йәшәп  ижат иткән популяр йырҙар авторы Роберт Тимербаевка — 60 йәш|url=https://baltachtan.ru/articles/t-rlesenn-n/2020-12-24/bashkortstanda-yash-p-i-at-itk-n-populyar-yrlar-avtory-robert-timerbaevka-60-yash-1245631?ysclid=m1cbvdvocv631522781|date=2020-12-20|accessdate=2025-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921175332/https://baltachtan.ru/articles/t-rlesenn-n/2020-12-24/bashkortstanda-yash-p-i-at-itk-n-populyar-yrlar-avtory-robert-timerbaevka-60-yash-1245631?ysclid=m1cbvdvocv631522781 |date=2024-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Роберт Ғәфүр улы, баянсы булараҡ, башҡарыу эшмәкәрлеген композиторлык ижады менән берләштерә. Уның репертуарына [[Урыҫтар|урыҫ]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[Башҡорттар|башҡорт]] композиторҙары әҫәрҙәре инә. Ике йөҙгә яҡын йыр: һуғыш йырҙары, граждандар һәм мөхәббәт лирикаһы, шаян йырҙар, баян һәм инструменталь ансамблдәр өсөн әҫәрҙәр яҙа. Йырҙары менән танылыу ала һәм тамашасылар араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Йырҙары хәсрәттәрҙе баҫа, шатлыҡ өҫтәй|url=https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-12-24/yyr-ary-h-sr-tt-r-e-ba-a-shatly-t-y-1246130|work=Башҡортостан|date=2020-12-20|accessdate=2025-05-25}}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Беренсе яҙған йыры [[Рәми Ғарипов]] һүҙҙәренә ― «Һанама, кәкүк». Популяр йырҙары: «Ғүмерҙәрҙе үлмәҫ йыр итәйек» (Хәния Фәрхи), «Тыуған яғым» ([[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфия Юнысова]] һүҙҙәре, Фәриҙә Тимербаева башҡара), «Алла бирһә» (Рамил Сурағол һүҙҙәре, Иҙрис Кәлимуллин башҡара), «Аға һыуҙар» ([[Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы]] башҡара), «Тыуған яҡ ҡайындары» ([[Ғәли Хәмзин]]), «Талғын ғына ҡарҙар яүа» (Заһир Иҫәнсурин), «Йәш йөрәк» (Хәлимә Ғәббәсова), «Аҡ майҙарҙа — аҡ вәғәҙәләр», «Күрше хаҡы, тәңре хаҡы», «Һалма мине һары һағыштарға», «Туғандарҙың ҡәҙерен бел» һ.б.

Композитор [[Салауат Фәтхетдинов]] («Гармун», Клара Булатова һңҙҙәре), [[Айҙар Ғәлимов]] («Һинең өсөн», Светлана Шәрипова һүҙҙәре), [[Иҙрис Ғәзиев]], Роза Аккучукова, [[Хәниә Фәрхи|Хәния Фәрхи]], [[Нәзифә Ҡадырова]], [[Радик Гәрәев]], [[Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы|Хәмдүнә Тимерғәлиева]], тормош иптәше Фәриҙә Тимербаева һ.б. танылған йырсылар менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
1983 йылда өйләнгән. Тормош иптәше ― йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]] Фәриҙә Ҡарый ҡыҙы Тимербаева (1963 йылғы, [[Борай районы]] [[Иҫке Ҡарағош]] ауылынан).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011)&lt;ref&gt;[https://base.garant.ru/17733567/ Указ Президента Республики Башкортостан от 25 июля 2011 г. N УП-386 «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Тимербаеву Р. Г.»]&lt;/ref&gt;
* «Алтын Урал» халыҡ ижад премияһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәк билдәһе ([[Татарстан Республикаһы]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-12-24/yyr-ary-h-sr-tt-r-e-ba-a-shatly-t-y-1246130  Йырҙары хәсрәттәрҙе баҫа, шатлыҡ өҫтәй]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://shonkar.com/articles/common_material/2020-12-24/robert-timerbaev-60-y-shlek-yubileyyn-bild-l-y-1246079 Роберт Тимербаев 60 йәшлек юбилейын билдәләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921175412/https://shonkar.com/articles/common_material/2020-12-24/robert-timerbaev-60-y-shlek-yubileyyn-bild-l-y-1246079 |date=2024-09-21 }}
* [https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich Тимербаев Роберт Гафурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250525152822/https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich |date=2025-05-25 }}
* [https://parnas-nko.ru/news/2022/12/457/ Наш земляк Роберт Тимербаев отметил свой день рождения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240918085045/https://parnas-nko.ru/news/2022/12/457/ |date=2024-09-18 }}
* [https://base.garant.ru/17733567/ Указ Президента Республики Башкортостан от 25 июля 2011 г. N УП-386 «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Тимербаеву Р. Г.» ]</text>
      <sha1>lm3r8ijzxh8r10637t0oqcn4ntq7i38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тикшеренеү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200610</id>
    <revision>
      <id>1301157</id>
      <parentid>1295131</parentid>
      <timestamp>2026-07-17T11:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10822" sha1="brxuzbqf1n1hqp9vl5nvpyab55t33pr" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Humanités_Numériques.JPG|мини|230x230пкс|Ҡайһы саҡта тикшеренеүҙәр өсөн бер ниндәй ҙә махсус ҡорамалдар кәрәкмәй]]
[[Файл:Microscopy_lab.jpg|мини|230x230пкс|Хәҙерге микроскоп ярҙамында тикшеренеүҙәр]]
[[Файл:Alcator_C-Mod.jpg|мини|274x274пкс|Массачусетс технология институтында фәнни тикшеренеү ҡорамалдары]]
[[Файл:Neue_Planet_von_vorn.jpg|мини|230x230пкс|Германияның «Планета» фәнни-тикшеренеү судноһы]]

'''Тикшеренеү:'''

* киң мәғәнәлә — яңы [[белем]] эҙләү йәки [[Факт|факттарҙы]] асыҡлау маҡсатында системалы тикшереү;
* тар мәғәнәлә ''тикшеренеү'' — нимәнелер өйрәнеү '''процесы'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |title=Что такое ИССЛЕДОВАТЬ — Толковый словарь русского языка (Ожегов С., Шведова Н) — Словари — Словопедия&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2010-04-07 |archive-date=2009-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090526010932/http://www.slovopedia.com/4/200/651465.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;;
* бындай эш һөҙөмтәһе (''тикшеренеүҙең''), фәнни хеҙмәт, өйрәнелгән объектты йәки нимәнелер тасуирлаусы документ.

'''Тикшеренеү предметы''' — был проблеманың шундай аспекты, уны тикшергәндә, беҙ бөтөн объектты танып беләбеҙ, уның төп, иң мөһим билдәләрен айырып күрһәтәбеҙ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|title=Объект и предмет исследования — Студопедия|website=studopedia.ru|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233449/https://studopedia.ru/8_20508_ob-ekt-i-predmet-issledovaniya.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Төрҙәре һәм типтары ==
Ғилми ысулды ҡулланыуға нигеҙләнгән ғилми тикшеренеүҙәр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|title=Научное исследование: принципы, структура, виды, этапы, направления, типы. — КиберПедия|website=cyberpedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233447/https://cyberpedia.su/13x11a1f.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Тирә-яҡ мөхит|тирә-яҡ мөхиттең]] тәбиғәтен һәм үҙенсәлектәрен аңлатыу өсөн [[Мәғлүмәт|ғилми мәғлүмәттәр]] һәм теориялар бирә. Бындай тикшеренеүҙең практик ҡулланыуҙары булыуы мөмкин.

Эмпирик һәм теоретик '''тикшеренеүҙәр''' айырыла. Ул түбәндәгесә '''төҙөлә''':

# Проблеманы ҡуйыу.
# [[Гипотеза]] тәҡдим итеү.
# Тикшеренеүҙе планлаштырыу.
# Тикшеренеүҙәр алып барыу.
# Мәғлүмәттәрҙе интерпретациялау.
# [[Гипотеза]]ны раҫлау йәеи кире ҡағыу. .

Фәнни тикшеренеүҙе хөкүмәттәр, коммерцияға ҡарамаған ойошмалар, коммерция компаниялары һәм айырым кешеләр финанслай ала. Фәнни тикшеренеүҙәрҙе академик һәм ғәмәли характерына ярашлы классификацияларға мөмкин. '''Ғәмәли тикшеренеүҙең''' төп маҡсаты ('''төп тикшеренеүҙән''' айырмалы рәүештә) — кеше белеменең төрлө тармаҡтарында [[:ru:Человеческие знания|кеше белемен]] камиллаштырыу ысулдарын һәм системаларын асыу, интерпретациялау һәм үҫтереү.

== Тикшеренеү методологияһының процедура характеристикаһы ==

=== Тәбиғәт фәндәре ===
Тәбиғи фәндәрҙә тикшеренеүҙең түбәндәге алгоритмы өҫтөнлөк итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|title=Исследовательские методики|website=studopedia.su|access-date=2023-06-10|archive-date=2023-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610233448/https://studopedia.su/3_14313_issledovatelskie-metodiki.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

# Күренеште күҙәтеү ;
# Донъяға ҡараш һәм методологик йәһәттән [[Теория|теоретик анализ]] һәм мөмкин булған [[:ru:Концепция|концепцияны]] эҙләү.
# [[Гипотеза]] төҙөү (һайлап алыу) ;
# Методтарҙы һәм алымдарҙы проектлау (эшләү);
# [[:ru:Эксперимент|Экспериментты]] шундай итеп ойошторорға, ул күрһәткесле йәки асыҡтан-асыҡ баһа бирһен:
#* гипотезаның сорттарға айырыу критерийҙары буйынса ышаныслылығына (күренеште ҡабатлау ышаныслылығы өсөн сик шарттары);
#* күренештең тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге критерийҙарына;
#* курстың йомғаҡлау һөҙөмтәһенә (процесс динамикаһы);
#* был күренеш процесының тамамланыу һөҙөмтәһенә.

=== Социаль һәм гуманитар цикл дисциплиналары ===
[[Йәмғиәт фәндәре|Йәмғиәт фәндәрtyl`]] ғәмәли тикшеренеүҙәр, ғәҙәттә, ошолай күренә:

# Проблеманы ҡуйыу, тикшеренеүҙең объектын һәм предметын асыҡлау (билдәләү), маҡсат һәм бурыстарҙы билдәләү; тикшеренеүҙе планлаштырыу;
# Теоретик өлөш: концептуаль тикшеренеү моделе, төшөнсәләрҙе һәм категорияларҙы, улар араһындағы бәйләнештәрҙе һүрәтләү;
# Методик өлөш: тикшеренеү алымы, мәғлүмәт йыйыу ысулдарын һәм мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдарын тасуирлау;
# Практик өлөш: мәғлүмәттәр йыйыу һөҙөмтәләре, уларҙы анализлау һәм һөҙөмтәләр менән таныштырыу;
# Тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса һығымталар һәм тәҡдимдәр.

== Фәнни методология контексында тикшеренеүҙәр ==
Тикшеренеү процедураһын һәм барышы һәм һөҙөмтәһе мәғлүмәттәрен ышаныслылыҡ критерийҙары буйынса анализлау тикшерелгән гипотезаны раҫлау йәки кире ҡағыу өсөн ҡулланыла. Фәнни ысул тәжрибә тикшеренеүҙәрен (планлаштырылған [[:ru:Эксперимент|эксперимент]] йәки серия, эксперименттар төркөмө) тәжрибә менән раҫланмаған теоретик фекерҙәрҙән юғарыраҡ ҡуя. Ҡайһы бер белдереүҙәрҙе һәм тарихи мәғлүмәттәрҙе тәжрибә менән раҫлау мөмкин түгел һәм улар мифтарға ([[тарих]]та) йәки мифологемаларға (тәжрибә юлы менән тикшерелмәгән гипотезаларға) ҡарай.

Фәнни тикшеренеүҙәр (процесстарҙың һәм күренештәрҙең тәбиғи барышын күҙәтеү, тәжрибә, эксперименталь тикшереү) [[гипотеза]]ны раҫлау һәм тәжрибә юлы менән алынған [[Белем|белемдәр]] нигеҙендә, был йүнәлештәге һәм [[тәбиғәт]] күренештәренең конкрет механизмдары буйынса теорияны формалаштырыу өсөн нигеҙ бирә.

Тикшеренеүҙәр тәбиғәтте тәжрибә аша фәнни танып белеү юлы булып тора һәм фәнни методологияның нигеҙен тәшкил итә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Методология
* Описательный метод
* Философия науки

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БСЭ3|Исследование научное}}
* Исследование // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия. Гл. редакция: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. 1983.
* [https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH0108965235320b67fb553108 Исследование] // Новая философская энциклопедия. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
* [http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm Исследование] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314024915/http://philosophy.niv.ru/doc/encyclopedia/epistemology/articles/504/issledovanie.htm |date=2022-03-14 }} // Энциклопедия эпистемологии и философии науки. М.: «Канон+», РООИ «Реабилитация». И. Т. Касавин. 2009.

== Һылтанмалар ==
[[Категория:Белеү]]
[[Категория:Фәнни ысул]]
[[Категория:Ғилми хеҙмәттәр]]
[[Категория:Методология]]</text>
      <sha1>brxuzbqf1n1hqp9vl5nvpyab55t33pr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-17</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201355</id>
    <revision>
      <id>1301099</id>
      <timestamp>2026-07-16T19:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Haltern am See, Westruper Heide -- 2025 -- 8721.jpg</comment>
      <origin>1301099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="ntq1bfhhaoovs0jlrnjorgnbwv4zuuv" xml:space="preserve">Haltern am See, Westruper Heide -- 2025 -- 8721.jpg</text>
      <sha1>ntq1bfhhaoovs0jlrnjorgnbwv4zuuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үрдүн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201356</id>
    <redirect title="Өрҙөн" />
    <revision>
      <id>1301159</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <comment>[[Үрдүн]] битенең исемен [[Өрҙөн]] тип Bababashqort алыштырҙы: Башҡорт ауаҙланмаһына ярашмаған атама</comment>
      <origin>1301159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="dl5pxh58sv4ydfpeml65ixi2q42pkop" xml:space="preserve">#перенаправление [[Өрҙөн]]</text>
      <sha1>dl5pxh58sv4ydfpeml65ixi2q42pkop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фекерләшеү:Үрдүн</title>
    <ns>1</ns>
    <id>201357</id>
    <redirect title="Фекерләшеү:Өрҙөн" />
    <revision>
      <id>1301161</id>
      <timestamp>2026-07-17T11:38:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bababashqort</username>
        <id>34664</id>
      </contributor>
      <comment>[[Фекерләшеү:Үрдүн]] битенең исемен [[Фекерләшеү:Өрҙөн]] тип Bababashqort алыштырҙы: Башҡорт ауаҙланмаһына ярашмаған атама</comment>
      <origin>1301161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="8i0zqopifclkoyo06pmbmqs9jor3ba3" xml:space="preserve">#перенаправление [[Фекерләшеү:Өрҙөн]]</text>
      <sha1>8i0zqopifclkoyo06pmbmqs9jor3ba3</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>