Көркәк

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Көркәк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12232</id>
    <revision>
      <id>1301202</id>
      <parentid>1054605</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:46:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4739" sha1="akpx2xazb82t8dkgeas44ncsc4bq8iq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Көркәк''' ({{lang-ru|Кургак}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың 14 октябренә халыҡ һаны 186 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452865, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80233805004.

== Халыҡ һаны ==

'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||347||143||204||41,2||58,8
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||324||117||207||36,1||63,9
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||516||220||296||42,6||57,4
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||304||142||162||46,7||53,3
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||207||101||106||48,8||51,2
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||198||99||99||50,0||50,0
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||186||98||88||52,7||47,3
|-
|}

{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Ҡалтасы]]): 33 км
* Ауыл Советы үҙәгенә тиклем ([[Оло Ҡасаҡ]]): 3 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы ([[Яңауыл]]): 63 км

== Билдәле шәхестәре ==
* [[Гадыршин Михаил Гадыршинович]] (1946), «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 
* [[Кужахметов Григорий Гильмиярович]] (14.10.1939—16.05.2015), ғалим-ботаник. 1973—2012 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002—2008 йылдарҙа экология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2000), профессор (2001). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2001)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8511-uzh-khm-tov-grigorij-ilmij-r-uly Башҡорт энциклопедияһы — Ҡужәхмәтов Григорий Ғилмийәр улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928153117/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/8511-uzh-khm-tov-grigorij-ilmij-r-uly |date=2019-09-28 }}{{V|28|09|2019}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}} {{V|28|09|2019}}
* [https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.] {{ref-ru}} {{V|28|09|2019}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/6810-k-rk-k-altasy-r-nynda-y-auyl}}{{V|28|09|2019}}

{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Ҡалтасы районы ауылдары}}

[[Категория:Ҡалтасы районы ауылдары]]</text>
      <sha1>akpx2xazb82t8dkgeas44ncsc4bq8iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шулған</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13528</id>
    <revision>
      <id>1301197</id>
      <parentid>1289848</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9880" sha1="sj9v4je8zwz9aqz70kwslmqc3nn84rv" xml:space="preserve">{{Айыҡ ауыл}}
{{НП-Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Шулған
 | оригинальное название    = {{lang-ru|Шульганово}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 56 
|lat_min = 9 
|lat_sec = 12
 | lon_deg                  = 55 
|lon_min = 30 
|lon_sec = 1
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = 
 | район                    = Тәтешле районы{{!}}Тәтешле
 | район в таблице          = 
 | вид поселения            = ауыл советы
 | поселение                = Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы){{!}}Шулған
 | поселение в таблице      = Шулған ауыл Советы (Тәтешле районы)
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = ауыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Шулганово | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Шулганово | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = башҡорттар
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | телефонный код           = 333,334
 | почтовый индекс          = 452843
 | почтовые индексы         = 
 | цифровой идентификатор   = 80250860001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = [shulgan.ucoz.ru]
}}
'''Шулған''' ({{lang-ru|Шулганово}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Тәтешле районы]]ндағы ауыл. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябренә]] халыҡ һаны 925 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452843, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80250860001.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||925||457||468||49,4||50,6
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}
[[Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002)]] мәғлүмәте буйынса — күпселек [[башҡорттар]] (97 процент) йәшәй&lt;ref name=&quot;справочник&quot;&gt;Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Географик урыны ==
* Район үҙәгенә тиклем ([[Үрге Тәтешле]]): 40 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Көйәҙе): 40 км

== Тарихы ==
[[1795 йыл]]да [[Гәрәй (йылға)|Гәрәй]] һәм [[Юрмияҙ]] йылғалары буйында 22 хужалыҡтан торған 86 аҫаба башҡорт йәшәгән Шулған ауылы теркәлгән. 1816 йылда 25 йорт хужалығы һәм 91 ир-ат йәшәгән. 1834 йылда VIII ревизия 53 хужалыҡта 291 башҡорт йәшәй тип күрһәтә. Ауылда 6 ғаиләлә күп ҡатынлы, был барлыҡ ғаиләләрҙең 11,3 процент тәшкил итә. 

1859 йылда ауылда 567 башҡорт (92 йорт) була. 1870 йылда 100 хужалыҡта 297 ир-ат һәм 280 ҡатын-ҡыҙ була. 1920 йылғы Совет халыҡ иҫәбен алыу  253 ихатала 1278 башҡортты иҫәпкә алған, 1816 йылда 91 ир-ат 18-е Ырымбур сик буйы һыҙығын һаҡлау өсөн хәрби хеҙмәттә булған.

1842 йылда 291 кешегә 960 бот ҡышҡы һәм 1448 бот яҙғы икмәк сәселә, йәғни бер кешегә 8,3 бот. 1870 йылда ауылда 3 тирмән була.

53 хужалыҡтың һәр береһендә 3,4 ат, һыйыр — 3,5, һарыҡтар — 4,0, кәзә — 2,7 булған. Умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр (ауылда 155 дәдән һәм 16 умарта булған).

[[Башҡорт энциклопедияһы]] мәғлүмәте буйынса, 2002 йылға торошло ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.&lt;ref&gt;{{БЭ|95866}}&lt;/ref&gt;
Ауылда мәсет булған.&lt;ref&gt;{{ИСДБ|страница=315}}&lt;/ref&gt;

=== Ревизия мәғлүмәттәре ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/12813/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Шулганово, т.1, Бирский уезд, Кызылъяровская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2515] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095823/https://basharchive.ru/census/1917/12813/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/1917/12814/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: с. Шулганово, т.2, Бирский уезд, Кызылъяровская волость; фонд Р-473, опись 1, дело 2516] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095822/https://basharchive.ru/census/1917/12814/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/56344/ Материалы ревизских сказок по: Иштиряева д., Бирский уезд, мещерякск. к-н; год 1834, фонд И-138, опись 2, дело 407д] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095826/https://basharchive.ru/census/reviz/56344/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/82651/ Материалы ревизских сказок по: Шулгинова д., Бирский уезд; год 1816, фонд И-138, опись 2, дело 165] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095831/https://basharchive.ru/census/reviz/82651/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/51600/ Материалы ревизских сказок по: Шулганова д., Бирский уезд, Кызыляровск.; год 1859, фонд i138, опись op2, дело 745] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095824/https://basharchive.ru/census/reviz/51600/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/38896/ Материалы ревизских сказок по: Шуганова д., Бирский уезд, 11 башк. к-н; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 641] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095828/https://basharchive.ru/census/reviz/38896/ |date=2022-02-10 }}
* [https://basharchive.ru/census/reviz/41270/ Материалы ревизских сказок по: Шулганова д., Бирский уезд, 11 башк. к-н; год 1850, фонд И-138, опись 2, дело 643] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220210095825/https://basharchive.ru/census/reviz/41270/ |date=2022-02-10 }}

=== Видеоматериалдар ===
# {{YouTube|-qiRXwFMBbA|logo=1}} История одного села. Шулганово. Татышлинский район

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Тәтешле районы ауылдары}}

[[Категория:Тәтешле районы ауылдары]]</text>
      <sha1>sj9v4je8zwz9aqz70kwslmqc3nn84rv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 июнь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71365</id>
    <revision>
      <id>1301193</id>
      <parentid>1299511</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23354" sha1="b82ayzey6v04opgmtk06wwf326lt99y" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июнь''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 170-се ([[кәбисә йыл]]ында 171-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 195 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-06-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} ==
=== {{Халыҡ-ара байрамдар}} ===
* [[Бала|Балалар]] [[футбол]]ы көнө.
* Мотоциклистар көнө.
=== {{Милли байрамдар}} ===
* {{Флагификация|США}}: [[Сәғәт]] көнө.
* {{Флагификация|Алжир}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Венгрия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Кувейт}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Кыргызстан}}: [[Һыу]] хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Әрмәнстан}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1910]]: [[АҠШ]]-тың [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штатындағы]] [[Спокан (Вашингтон)|Спокан]] ҡалаһында тәүге тапҡыр «Атайҙар көнө» билдәләнә.
* [[1910]]: АҠШ хөкүмәте илдең барлыҡ пассажир караптарына радиоҡорамалдар ҡуйырға күрһәтмә бирә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР]] Халыҡ Комиссарҙары Советы ''Наҙанлыҡты  бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһын'' ойоштора.
* [[1970]]: Хәҙерге «Транснефть-Урал» йәмғиәтенең Черкассы нефть үткәргес идаралығы эшләй башлай.
* [[2010]]: Мәскәү метрополитенының Люблин—Дмитров йүнәлешендә «Достоевский» һәм «Марьина Роща» станциялары асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Денисов Евгений Тимофеевич]] (1930), [[Фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның химик кинетика кафедраһын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1969—1971 йылдарҙа ошо кафедра мөдире. [[Химия]] фәндәре докторы (1966), профессор (1970). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). Сығышы менән [[Калуга]] ҡалаһынан.
* [[Ҡоҙаяров Ринат Ғабдулхаҡ ул]]ы (1940), ғалим-инженер-механик. 1970 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). [[СССР]]-ҙың уйлап табыусыһы (1983). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дың [[Алматы]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Шәрипов Валерий Мөхәмәт улы]] (1945), хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандарының (пенсионерҙарының) йәмәғәт ойошмаһы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның алтынсы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Пустова Нина Ивановна]] (1950), хеҙмәт ветераны. 1968—2005 йылдарҙа хәҙерге «[[Газпром Нефтехим Салауат]]» предприятиеһы лаборанты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған химигы. 
* [[Казакова Оксана Борисовна]] (1970), ғалим-[[Химия|химик]]. 1992 йылдан хәҙерге [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Органик химия институты]] хеҙмәткәре, 2000 йылдан өлкән, 2007 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 2011 йылдан [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]] Президиумының баш ғилми секретары вазифаһын башҡарыусы. Химия фәндәре докторы (2007), профессор (2009). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Гайдичар Сергей Владимирович]] (1916—1981), [[Тау эше|таусы]], 1954 йылдан [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] руда идаралығының [[Инженерлыҡ эше|баш инженеры]], 1972—1979 йылдарҙа — директоры. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1974) ордендары кавалеры.
* [[Рахманов Әсғәт Лотфулла улы]] (1926—16.02.1995), [[Агрономия|агроном]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1958—1987 йылдарҙа [[Илеш районы]] В. В. Куйбышев исемендәге колхоз рәйесе. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] (1980) һәм [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] (1976) атҡаҙанған агрономы. [[Ленин ордены|Ленин]] (1973), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1986) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Абдулла (Илеш районы)|Абдулла]] ауылынан. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] [[Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы|Тәлғәт Рахмановтың]] ҡустыһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ракитин Игорь Георгиевич]] (1936), инженер‐механик, рационализатор. 1960 йылдан Силәбе электрометаллургия комбинатының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1986 йылдан — комбинаттың баш инженер урынбаҫары, 1991—2001 йылдарҙа әйҙәүсе инженер. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980). Сығышы менән [[Белорет]] ҡалаһынан.
* [[Шакиров Павел Шакирьянович]] (1951), [[Журналистика|журналист]]. 1976 йылдан хәҙерге [[Мари Республикаһы]]ның «Марий Эл» гәзите тәржемәсеһе, 1980 йылдан — яуаплы секретарь урынбаҫары, 1994 йылдан — яуаплы секретарь, 1999 йылдан тәржемә бүлеге мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Марий Эл]]дең атҡаҙанған журналисы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡалтасы районы]]нан.
* [[Лапушкина Татьяна Михайловна]] (1956), муниципаль орган хеҙмәткәре. 2006—2019 йылдарҙа Ҡалтасы район хакимиәтенең баш бухгалтеры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]]. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы]] (ижади псевдонимы [[Хәлисә Рәйхан]]; 1956), журналист, [[шиғриәт|шағир]] һәм [[яҙыусы]]. 1991—2012 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы телевидение студияһының төбәк-ара һәм милләт-ара программалар ижади берекмәһе етәксеһе. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы, 2018 йылдан — Башҡортостан һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999).
* [[Хөснөтдинова Рәйхана Фәйзрахман ҡыҙы]] (1956), [[Педагогика|педагог]], 1973—2022 йылдарҙа [[Баймаҡ]] ҡалаһы хәҙерге 4-се лицейының география уҡытыусыһы, директорҙың уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009). Сығышы менән ошо ҡаланан.
* [[Буторина Любовь Владимировна]] (1976), опера йырсыһы. [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһы|Башҡорт дәүләт академия опера һәм балет театрының опера труппаһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]]. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Кәримова Миңзифа Идрис ҡыҙы]] (1942—11.12.2012), [[Педагогика|педагог]]. 1961 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]], 1983—1995 йылдарҙа [[Ырымбур өлкәһе]] мәктәптәре уҡытыусыһы. [[РСФСР]]-ҙың мәғариф отличнигы (1990). Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән Утарбай ауылынан.
* [[Кәримова Ләлә Имаметдин ҡыҙы]] (1947—1.07.1999), мәҙәниәт хеҙмәткәре. 1982—1999 йылдарҙа Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең [[Өфө]]ләге мәҙәниәт йортонда бүлек мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[Ғәҙелша (Баймаҡ районы)|Ғәҙелша]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиева Тәслимә Мөхтәсәр ҡыҙы]] (1957), [[китап]]ханасы. [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең [[иҡтисад]] һәм маркетинг бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]].  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} ||
* [[Ибатуллин Рафаил Әхәт улы]] (1953), санитария табибы. Роспотребнадзорҙың [[Башҡортостан Республикаһы]] буйынса идаралығының [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Мәләүез районы|Мәләүез]], [[Күгәрсен районы|Күгәрсен]], [[Көйөргәҙе районы|Көйөргәҙе]] һәм [[Федоровка районы|Федоровка]] райондары буйынса территориаль бүлек начальнигы, идаралыҡтың коллегия ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Йәмил Буранғолов]] (1958), [[журналистика|журналист]]. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1995).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Садиҡов Рәфис Нәзәт улы]] (1963), [[Педагогика|педагог]]. 1985 йылдан [[Дүртөйлө районы]] [[Түбәнге Аташ]] һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡытыусыһы; 1988—1990 йылдарҙа [[Түбәнге Аташ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)|Түбәнге Аташ ауыл советы]] башҡарма комитеты рәйесе; 1991 йылдан [[Иҫке Солтанбәк]] мәктәбе, 2005 йылдан — Мәктәп-ара уҡыу комбинаты директоры. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2011), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2016) һәм мәғариф отличнигы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Илеш районы]]ның [[Иләкшиҙе]] ауылынан.
* [[Ғафаров Алмас Айрат улы]] (1968), [[йыр]]сы, [[ҡурай]]сы, һәүәҫкәр композитор. 1991 йылдан [[Ант (төркөм)|«Ант» төркөмө]] етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1998). Педагог һәм дәүләт хеҙмәткәре [[Сәбилә Сөләймәнова]]ның улы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ибраһимов Вил Солтан улы]] (1929—19.05.1995), ғалим-инженер‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1964—1978 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның кафедра мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1962), профессор (1989). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
* [[Абузова Фатиха Фиттәх ҡыҙы]] (1934), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1979). [[РСФСР]]-ҙың (1985) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ильчанинов Виктор Петрович]] (1939—25.01.2012), ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1987), профессор (1992). 1988—2004 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]]ның кафедра мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Магнитогорск]] ҡалаһынан.
* [[Готман Наталья Залмановна]] (1954), ғалим-инженер-төҙөүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. 
* [[Сиражетдинов Иршат Фәрит улы]] (1954—15.12.2012), режиссёр. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Туңғатар]] ауылынан.
* [[Исхаҡов Эдуард Роберт улы]] (1964), ғалим-психофизиолог. 1995 йылдан [[Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1999—2006 йылдарҙа кафедра начальнигы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2006). Полиция полковнигы. (2006). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең [[Энгельс (ҡала)|Энгельс]] ҡалаһынан.
* [[Ғафаров Азамат Фидан улы]] (1974), театр актёры һәм йырсы. 1996 йылдан [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2014). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1910]]: Пол Флори, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] [[Физик химия|физик-химигы]], [[химия]] буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты (1974). 
* [[1910]]: Ғәбделбарый Әхтәмов, [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] [[балет]] артисы, [[Татарстан|Татар АССР-ының]] атҡаҙанған артисы (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1920]]: Ив Робер, [[Франция]] актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер.
* [[1930]]: Джина Роулендс, [[АҠШ]] актрисаһы, ике «[[Алтын глобус]]» һәм дүрт «Эмми» премияһы лауреаты.
* [[1935]]: Михаил Туманишвили, СССР һәм [[Рәсәй]] актёры, кинорежиссёр.
* [[1945]]: [[Аун Сан Су Чжи]], [[Мьянма]] [[сәйәси эшмәкәр]]е, Нобель премияһы лауреаты (1991).
* [[1945]]: Радован Караджич, [[дәүләт]] эшмәкәре. [[Серб Республикаһы]]ның беренсе президенты (1992—1996). 
* [[1945]]: Наталья Селезнёва, СССР һәм Рәсәйҙең [[театр]] һәм кино актёры, Рәсәйҙең халыҡ артисы (1996).
* [[1950]]: Энн Уилсон, АҠШ [[йыр]]сыһы, «Heart» хард-рок төркөмө етәксеһе.
* [[1950]]: Илдус Әхмәтйәнов, СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған (2013) һәм [[Татарстан]]дың халыҡ (1996) артисы.
* [[1955]]: Владимир Мышкин, СССР [[хоккей]]сыһы, ҡапҡасы, [[олимпия]] һәм алты тапҡыр [[Ер|донъя]] чемпионы; Рәсәйҙең хоккей тренеры.
* [[1957]]: [[Анна Линд]], [[Швеция]] [[сәйәсмән]]е.
* [[1958]]: [[Сергей Макаров]], хоккейсы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1979).
* [[1975]]: Оксана Чусовитина, СССР, [[Үзбәкстан]] һәм [[Германия]] [[Гимнастика|гимнасткаһы]], олимпия чемпионы (1992).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июндә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Е19]]
[[Категория:19 июнь]]</text>
      <sha1>b82ayzey6v04opgmtk06wwf326lt99y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71510</id>
    <revision>
      <id>1301195</id>
      <parentid>1246907</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22009" sha1="ru5us7p6057n2ej5sdgncnwgyg8xk60" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 200-се ([[кәбисә йыл]]ында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Яңы дуҫтар көнө.
** Тауар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лаос}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Азаниней көнө.
* {{Флагификация|Никарагуа}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|США}}: Авиация хәүефһеҙлеге белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: Инженерҙар көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡатын-ҡыҙ министрҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Париж]]да метро эшләй башлай.
* [[1920]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1965]]: [[Өфө]]лә Спорт һарайы нигеҙенә тантаналы шарттарҙа тәүге таш һалына.
* [[1980]]: [[Мәскәү]]ҙә XXII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (1860—20.07.1937), имам-хатиб, мөҙәрис. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы.
* [[Янғуразова Земфира Әхмәт ҡыҙы]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[экология|эколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан экология һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илһам Вәлиев]] (1975), [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], бер үк ваҡытта 2010—2016 йылдарҙа [[Екатеринбург]] дәүләт опера һәм балет театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2016), «Алтын битлек» милли театр фестивале лауреаты (2012). 
* [[Парфёнов Евгений Владимирович]] (1975), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электроника|электроник]]. 2000 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002—2009 йылдарҙа халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, 2011 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] хеҙмәткәре, 2014 йылдан — [[Бөйөк Британия]]ның Шеффилд университеты менән берлектәге ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2012). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Лилиә Ишемйәрова]] (1976), йырсы, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2000), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Коновалова Валентина Ильинична]] (1922—?), хеҙмәт ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, административ хеҙмәт өлкән лейтенанты (2000). 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитеты хеҙмәткәре, дөйөм бүлек мөдире, 1965—1977 йылдарҙа «Знамя коммунизма» район гәзитенең яуаплы секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]]ның Канск районы Слобцы ауылынан.
* [[Будов Виктор Михайлович]] (1927—9.06.2006), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1962—1976 йылдарҙа [[Салауатбыяла|Салауат техник быяла заводының]] баш инженеры. Техник фәндәр кандидаты (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ипатов Гаврил Гаврилович]] (1927—14.09.1989), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1987 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының мал ҡараусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1974). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Ҡананикольский]] ауылынан.
* [[Абдуллин Әнәс Нәзип улы]] (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны, ғалим-инженер-[[Технология|технолог]]. 1972 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан [[«Каустик» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Димтамаҡ|Дым-Тамаҡ]] ауылынан. 
* [[Сәйетов Валерий Ғәзиз улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1992—2005 йылдарҙа [[Шаран районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Теләүле]] ауылынан.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (1947), комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан [[Башҡортостан]]дың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2017). [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  һәм мәғариф отличнигы.  
* [[Әхмәҙиева Айгөл Уйылдан ҡыҙы]] (1972), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 2009 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның баш мөхәррире, [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы]] етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Үтәбаева Фәйрүзә Йонос ҡыҙы]] (1977), педагог. 1999 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се башҡорт гимназияһы, 2006 йылдан — [[Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). [[Рәсәй]]ҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты буйынса үткәрелгән иң яҡшы ил уҡытыусылары конкурсы (2006) һәм «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсы (2006) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Йәнтеш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Даниев Мәғәфүр Дани улы]] (1918—21.01.2005), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941 йылға тиклем комсомолдың [[Илеш районы|Илеш район]] комитетының  1-се секретары; 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты секретары, 2-се секретары; 1962—1979 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты секретары, рәйес урынбаҫары. 1981—1987 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡасабаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Етембәк]] ауылынан.
* [[Марьин Николай Иванович]] (1928—?), [[нефть|нефтсе]], [[геофизик]]. 1947 йылдан хәҙерге «Башнефтегеофизика» йәмғиәтенең техник-геофизигы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-оператор вазифаһын башҡарыусы, сейсмик партия начальнигы, геофизик ремонт-комплектлау контораһы директоры, йәмғиәт генераль директорының [[төҙөлөш]] буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы]] (1948), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире, 1992—1993 һәм 1998—2004 йылдарҙа [[математика]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор; 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гладков Александр Тимофеевич]] (1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһынан. 
* [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—7.01.1997), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эйгенсон Александр Генрихович]] (1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Пугачёв ҡалаһынан.
* [[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] (1959), [[Бөрйән районы]] үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[810]]: [[Әл-Бохари]], [[Мосолмандар|мосолман]] ғалимы, [[хәҙистәр]]ҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[1710]]: Прокофий Демидов, [[Рәсәй империяһы]] [[сәнәғәт]]сеһе, [[Урал]]дағы заводтар хужаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1855]]: Александр Эртель, Рәсәй империяһының үҙөйрәнсек [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1895]]: Сюй Бэйхун, [[Ҡытай]] рәссамы, график.
* [[1910]]: Франсиско Колоане Карденас, [[Чили]] яҙыусыһы.
* [[1935]]: Василий Ливанов, [[СССР]]-ҙың киноактёры, кино һәм мультипликация режиссёры һәм сценарист, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Вера Сотникова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1960]]: Атом Эгоян, [[Канада]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1970]]: [[Банат Батырова]], [[башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж19]]
[[Категория:19 июль]]</text>
      <sha1>ru5us7p6057n2ej5sdgncnwgyg8xk60</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301196</id>
      <parentid>1301195</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22198" sha1="3m4aqfz0b5fn3mxrn9uaklazxfkh575" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 200-се ([[кәбисә йыл]]ында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Яңы дуҫтар көнө.
** Тауар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лаос}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Азаниней көнө.
* {{Флагификация|Никарагуа}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: [[Металлургия|Металлургтар]] көнө (июлдең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
* {{Флагификация|США}}: Авиация хәүефһеҙлеге белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡатын-ҡыҙ министрҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Париж]]да метро эшләй башлай.
* [[1920]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1965]]: [[Өфө]]лә Спорт һарайы нигеҙенә тантаналы шарттарҙа тәүге таш һалына.
* [[1980]]: [[Мәскәү]]ҙә XXII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (1860—20.07.1937), имам-хатиб, мөҙәрис. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы.
* [[Янғуразова Земфира Әхмәт ҡыҙы]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[экология|эколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан экология һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илһам Вәлиев]] (1975), [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], бер үк ваҡытта 2010—2016 йылдарҙа [[Екатеринбург]] дәүләт опера һәм балет театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2016), «Алтын битлек» милли театр фестивале лауреаты (2012). 
* [[Парфёнов Евгений Владимирович]] (1975), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электроника|электроник]]. 2000 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002—2009 йылдарҙа халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, 2011 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] хеҙмәткәре, 2014 йылдан — [[Бөйөк Британия]]ның Шеффилд университеты менән берлектәге ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2012). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Лилиә Ишемйәрова]] (1976), йырсы, [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2000), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Коновалова Валентина Ильинична]] (1922—?), хеҙмәт ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, административ хеҙмәт өлкән лейтенанты (2000). 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитеты хеҙмәткәре, дөйөм бүлек мөдире, 1965—1977 йылдарҙа «Знамя коммунизма» район гәзитенең яуаплы секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]]ның Канск районы Слобцы ауылынан.
* [[Будов Виктор Михайлович]] (1927—9.06.2006), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1962—1976 йылдарҙа [[Салауатбыяла|Салауат техник быяла заводының]] баш инженеры. Техник фәндәр кандидаты (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ипатов Гаврил Гаврилович]] (1927—14.09.1989), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1987 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының мал ҡараусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1974). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Ҡананикольский]] ауылынан.
* [[Абдуллин Әнәс Нәзип улы]] (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны, ғалим-инженер-[[Технология|технолог]]. 1972 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан [[«Каустик» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Димтамаҡ|Дым-Тамаҡ]] ауылынан. 
* [[Сәйетов Валерий Ғәзиз улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1992—2005 йылдарҙа [[Шаран районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Теләүле]] ауылынан.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (1947), комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан [[Башҡортостан]]дың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2017). [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  һәм мәғариф отличнигы.  
* [[Әхмәҙиева Айгөл Уйылдан ҡыҙы]] (1972), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 2009 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның баш мөхәррире, [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы]] етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Үтәбаева Фәйрүзә Йонос ҡыҙы]] (1977), педагог. 1999 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се башҡорт гимназияһы, 2006 йылдан — [[Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). [[Рәсәй]]ҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты буйынса үткәрелгән иң яҡшы ил уҡытыусылары конкурсы (2006) һәм «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсы (2006) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Йәнтеш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Даниев Мәғәфүр Дани улы]] (1918—21.01.2005), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941 йылға тиклем комсомолдың [[Илеш районы|Илеш район]] комитетының  1-се секретары; 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты секретары, 2-се секретары; 1962—1979 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты секретары, рәйес урынбаҫары. 1981—1987 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡасабаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Етембәк]] ауылынан.
* [[Марьин Николай Иванович]] (1928—?), [[нефть|нефтсе]], [[геофизик]]. 1947 йылдан хәҙерге «Башнефтегеофизика» йәмғиәтенең техник-геофизигы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-оператор вазифаһын башҡарыусы, сейсмик партия начальнигы, геофизик ремонт-комплектлау контораһы директоры, йәмғиәт генераль директорының [[төҙөлөш]] буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы]] (1948), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире, 1992—1993 һәм 1998—2004 йылдарҙа [[математика]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор; 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гладков Александр Тимофеевич]] (1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһынан. 
* [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—7.01.1997), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эйгенсон Александр Генрихович]] (1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Пугачёв ҡалаһынан.
* [[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] (1959), [[Бөрйән районы]] үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[810]]: [[Әл-Бохари]], [[Мосолмандар|мосолман]] ғалимы, [[хәҙистәр]]ҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[1710]]: Прокофий Демидов, [[Рәсәй империяһы]] [[сәнәғәт]]сеһе, [[Урал]]дағы заводтар хужаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1855]]: Александр Эртель, Рәсәй империяһының үҙөйрәнсек [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1895]]: Сюй Бэйхун, [[Ҡытай]] рәссамы, график.
* [[1910]]: Франсиско Колоане Карденас, [[Чили]] яҙыусыһы.
* [[1935]]: Василий Ливанов, [[СССР]]-ҙың киноактёры, кино һәм мультипликация режиссёры һәм сценарист, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Вера Сотникова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1960]]: Атом Эгоян, [[Канада]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1970]]: [[Банат Батырова]], [[башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж19]]
[[Категория:19 июль]]</text>
      <sha1>3m4aqfz0b5fn3mxrn9uaklazxfkh575</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301199</id>
      <parentid>1301196</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22844" sha1="12ki1dqycdejjxkwgplc6wxf7scpm8s" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 200-се ([[кәбисә йыл]]ында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Яңы дуҫтар көнө.
** Тауар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лаос}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Азаниней көнө.
* {{Флагификация|Никарагуа}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: [[Металлургия|Металлургтар]] көнө (июлдең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
* {{Флагификация|США}}: Авиация хәүефһеҙлеге белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡатын-ҡыҙ министрҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Париж]]да метро эшләй башлай.
* [[1920]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1965]]: [[Өфө]]лә Спорт һарайы нигеҙенә тантаналы шарттарҙа тәүге таш һалына.
* [[1980]]: [[Мәскәү]]ҙә XXII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (1860—20.07.1937), имам-хатиб, мөҙәрис. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы.
* [[Янғуразова Земфира Әхмәт ҡыҙы]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[экология|эколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан экология һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илһам Вәлиев]] (1975), [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], бер үк ваҡытта 2010—2016 йылдарҙа [[Екатеринбург]] дәүләт опера һәм балет театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2016), «Алтын битлек» милли театр фестивале лауреаты (2012). 
* [[Парфёнов Евгений Владимирович]] (1975), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электроника|электроник]]. 2000 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002—2009 йылдарҙа халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, 2011 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] хеҙмәткәре, 2014 йылдан — [[Бөйөк Британия]]ның Шеффилд университеты менән берлектәге ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2012). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* Вәхитова Юлия Чужековна (1946), педагог, Тәтешле районы Шүлгән урта мәктәбенең элекке рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* Гадыршин Михаил Гадыршинович (1946), Ҡалтасы районы «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Лилиә Ишемйәрова]] (1976), [[йыр]]сы. 2002 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты. 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Коновалова Валентина Ильинична]] (1922—?), хеҙмәт ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, административ хеҙмәт өлкән лейтенанты (2000). 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитеты хеҙмәткәре, дөйөм бүлек мөдире, 1965—1977 йылдарҙа «Знамя коммунизма» район гәзитенең яуаплы секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]]ның Канск районы Слобцы ауылынан.
* [[Будов Виктор Михайлович]] (1927—9.06.2006), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1962—1976 йылдарҙа [[Салауатбыяла|Салауат техник быяла заводының]] баш инженеры. Техник фәндәр кандидаты (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ипатов Гаврил Гаврилович]] (1927—14.09.1989), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1987 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының мал ҡараусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1974). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Ҡананикольский]] ауылынан.
* [[Абдуллин Әнәс Нәзип улы]] (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны, ғалим-инженер-[[Технология|технолог]]. 1972 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан [[«Каустик» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Димтамаҡ|Дым-Тамаҡ]] ауылынан. 
* [[Сәйетов Валерий Ғәзиз улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1992—2005 йылдарҙа [[Шаран районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Теләүле]] ауылынан.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (1947), комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан [[Башҡортостан]]дың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2017). [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  һәм мәғариф отличнигы.  
* [[Әхмәҙиева Айгөл Уйылдан ҡыҙы]] (1972), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 2009 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның баш мөхәррире, [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы]] етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Үтәбаева Фәйрүзә Йонос ҡыҙы]] (1977), педагог. 1999 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се башҡорт гимназияһы, 2006 йылдан — [[Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). [[Рәсәй]]ҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты буйынса үткәрелгән иң яҡшы ил уҡытыусылары конкурсы (2006) һәм «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсы (2006) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Йәнтеш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Даниев Мәғәфүр Дани улы]] (1918—21.01.2005), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941 йылға тиклем комсомолдың [[Илеш районы|Илеш район]] комитетының  1-се секретары; 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты секретары, 2-се секретары; 1962—1979 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты секретары, рәйес урынбаҫары. 1981—1987 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡасабаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Етембәк]] ауылынан.
* [[Марьин Николай Иванович]] (1928—?), [[нефть|нефтсе]], [[геофизик]]. 1947 йылдан хәҙерге «Башнефтегеофизика» йәмғиәтенең техник-геофизигы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-оператор вазифаһын башҡарыусы, сейсмик партия начальнигы, геофизик ремонт-комплектлау контораһы директоры, йәмғиәт генераль директорының [[төҙөлөш]] буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы]] (1948), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире, 1992—1993 һәм 1998—2004 йылдарҙа [[математика]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор; 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гладков Александр Тимофеевич]] (1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһынан. 
* [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—7.01.1997), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эйгенсон Александр Генрихович]] (1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Пугачёв ҡалаһынан.
* [[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] (1959), [[Бөрйән районы]] үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[810]]: [[Әл-Бохари]], [[Мосолмандар|мосолман]] ғалимы, [[хәҙистәр]]ҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[1710]]: Прокофий Демидов, [[Рәсәй империяһы]] [[сәнәғәт]]сеһе, [[Урал]]дағы заводтар хужаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1855]]: Александр Эртель, Рәсәй империяһының үҙөйрәнсек [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1895]]: Сюй Бэйхун, [[Ҡытай]] рәссамы, график.
* [[1910]]: Франсиско Колоане Карденас, [[Чили]] яҙыусыһы.
* [[1935]]: Василий Ливанов, [[СССР]]-ҙың киноактёры, кино һәм мультипликация режиссёры һәм сценарист, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Вера Сотникова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1960]]: Атом Эгоян, [[Канада]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1970]]: [[Банат Батырова]], [[башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж19]]
[[Категория:19 июль]]</text>
      <sha1>12ki1dqycdejjxkwgplc6wxf7scpm8s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301200</id>
      <parentid>1301199</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23160" sha1="raojbcpjxlucqqg6dmm2myreziw59rf" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 200-се ([[кәбисә йыл]]ында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Яңы дуҫтар көнө.
** Тауар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лаос}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Азаниней көнө.
* {{Флагификация|Никарагуа}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: [[Металлургия|Металлургтар]] көнө (июлдең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
* {{Флагификация|США}}: Авиация хәүефһеҙлеге белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡатын-ҡыҙ министрҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Париж]]да метро эшләй башлай.
* [[1920]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1965]]: [[Өфө]]лә Спорт һарайы нигеҙенә тантаналы шарттарҙа тәүге таш һалына.
* [[1980]]: [[Мәскәү]]ҙә XXII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (1860—20.07.1937), имам-хатиб, мөҙәрис. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы.
* [[Янғуразова Земфира Әхмәт ҡыҙы]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[экология|эколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан экология һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илһам Вәлиев]] (1975), [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], бер үк ваҡытта 2010—2016 йылдарҙа [[Екатеринбург]] дәүләт опера һәм балет театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2016), «Алтын битлек» милли театр фестивале лауреаты (2012). 
* [[Парфёнов Евгений Владимирович]] (1975), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электроника|электроник]]. 2000 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002—2009 йылдарҙа халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, 2011 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] хеҙмәткәре, 2014 йылдан — [[Бөйөк Британия]]ның Шеффилд университеты менән берлектәге ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2012). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Вәхитова Юлия Чужековна]] (1946), [[Педагогика|педагог]], [[Тәтешле районы]] [[Шүлгән]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Гадыршин Михаил Гадыршинович]] (1946), [[Ҡалтасы районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лилиә Ишемйәрова]] (1976), [[йыр]]сы. 2002 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Коновалова Валентина Ильинична]] (1922—?), хеҙмәт ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, административ хеҙмәт өлкән лейтенанты (2000). 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитеты хеҙмәткәре, дөйөм бүлек мөдире, 1965—1977 йылдарҙа «Знамя коммунизма» район гәзитенең яуаплы секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]]ның Канск районы Слобцы ауылынан.
* [[Будов Виктор Михайлович]] (1927—9.06.2006), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1962—1976 йылдарҙа [[Салауатбыяла|Салауат техник быяла заводының]] баш инженеры. Техник фәндәр кандидаты (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ипатов Гаврил Гаврилович]] (1927—14.09.1989), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1987 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының мал ҡараусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1974). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Ҡананикольский]] ауылынан.
* [[Абдуллин Әнәс Нәзип улы]] (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны, ғалим-инженер-[[Технология|технолог]]. 1972 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан [[«Каустик» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Димтамаҡ|Дым-Тамаҡ]] ауылынан. 
* [[Сәйетов Валерий Ғәзиз улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1992—2005 йылдарҙа [[Шаран районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Теләүле]] ауылынан.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (1947), комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан [[Башҡортостан]]дың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2017). [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  һәм мәғариф отличнигы.  
* [[Әхмәҙиева Айгөл Уйылдан ҡыҙы]] (1972), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 2009 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның баш мөхәррире, [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы]] етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Үтәбаева Фәйрүзә Йонос ҡыҙы]] (1977), педагог. 1999 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се башҡорт гимназияһы, 2006 йылдан — [[Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). [[Рәсәй]]ҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты буйынса үткәрелгән иң яҡшы ил уҡытыусылары конкурсы (2006) һәм «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсы (2006) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Йәнтеш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Даниев Мәғәфүр Дани улы]] (1918—21.01.2005), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941 йылға тиклем комсомолдың [[Илеш районы|Илеш район]] комитетының  1-се секретары; 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты секретары, 2-се секретары; 1962—1979 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты секретары, рәйес урынбаҫары. 1981—1987 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡасабаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Етембәк]] ауылынан.
* [[Марьин Николай Иванович]] (1928—?), [[нефть|нефтсе]], [[геофизик]]. 1947 йылдан хәҙерге «Башнефтегеофизика» йәмғиәтенең техник-геофизигы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-оператор вазифаһын башҡарыусы, сейсмик партия начальнигы, геофизик ремонт-комплектлау контораһы директоры, йәмғиәт генераль директорының [[төҙөлөш]] буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы]] (1948), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире, 1992—1993 һәм 1998—2004 йылдарҙа [[математика]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор; 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гладков Александр Тимофеевич]] (1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһынан. 
* [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—7.01.1997), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эйгенсон Александр Генрихович]] (1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Пугачёв ҡалаһынан.
* [[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] (1959), [[Бөрйән районы]] үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[810]]: [[Әл-Бохари]], [[Мосолмандар|мосолман]] ғалимы, [[хәҙистәр]]ҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[1710]]: Прокофий Демидов, [[Рәсәй империяһы]] [[сәнәғәт]]сеһе, [[Урал]]дағы заводтар хужаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1855]]: Александр Эртель, Рәсәй империяһының үҙөйрәнсек [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1895]]: Сюй Бэйхун, [[Ҡытай]] рәссамы, график.
* [[1910]]: Франсиско Колоане Карденас, [[Чили]] яҙыусыһы.
* [[1935]]: Василий Ливанов, [[СССР]]-ҙың киноактёры, кино һәм мультипликация режиссёры һәм сценарист, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Вера Сотникова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1960]]: Атом Эгоян, [[Канада]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1970]]: [[Банат Батырова]], [[башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж19]]
[[Категория:19 июль]]</text>
      <sha1>raojbcpjxlucqqg6dmm2myreziw59rf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301201</id>
      <parentid>1301200</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:44:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23243" sha1="j7vobva5i9ukuqffdukg1ku5rcdi0fb" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''19 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 200-се ([[кәбисә йыл]]ында 201-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 165 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Яңы дуҫтар көнө.
** Тауар көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Лаос}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мьянма}}: Азаниней көнө.
* {{Флагификация|Никарагуа}}: Революция көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Мәскәү йылғаһы көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{Флагификация|Россия}}: [[Металлургия|Металлургтар]] көнө (июлдең өсөнсө йәкшәмбеһе). 
* {{Флагификация|США}}: Авиация хәүефһеҙлеге белгестәре көнө.
* {{Флагификация|Непал}}: [[Инженерлыҡ эше|Инженерҙар]] көнө.
* {{Флагификация|Япония}}: Ҡатын-ҡыҙ министрҙар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1900]]: [[Париж]]да метро эшләй башлай.
* [[1920]]: [[Совет Рәсәйе]]ндә Наҙанлыҡты бөтөрөү буйынса ғәҙәттән тыш комиссия төҙөлә.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1965]]: [[Өфө]]лә Спорт һарайы нигеҙенә тантаналы шарттарҙа тәүге таш һалына.
* [[1980]]: [[Мәскәү]]ҙә XXII [[Йәйге Олимпия уйындары]] асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Вәлидов Әхмәтшаһ Әхмәтйән улы]] (1860—20.07.1937), имам-хатиб, мөҙәрис. Сәйәси золом ҡорбаны. [[Башҡорт милли хәрәкәте]] етәксеһе [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]]дың атаһы.
* [[Янғуразова Земфира Әхмәт ҡыҙы]] (1945), [[фән|ғалим]]-[[экология|эколог]]. 1970 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1985 йылдан экология һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге кафедраһы мөдире. [[Биология]] фәндәре докторы (1997), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001), СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1985). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Илһам Вәлиев]] (1975), [[опера]] [[йыр]]сыһы (тенор). 2002 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]], бер үк ваҡытта 2010—2016 йылдарҙа [[Екатеринбург]] дәүләт опера һәм балет театры солисы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2008) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2009), [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған артисы (2016), «Алтын битлек» милли театр фестивале лауреаты (2012). 
* [[Парфёнов Евгений Владимирович]] (1975), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Электроника|электроник]]. 2000 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2002—2009 йылдарҙа халыҡ-ара бәйләнештәр бүлеге начальнигы урынбаҫары, 2011 йылдан [[Күмертау авиация производство предприятиеһы]] хеҙмәткәре, 2014 йылдан — [[Бөйөк Британия]]ның Шеффилд университеты менән берлектәге ғилми-тикшеренеү лабораторияһы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2012). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Вәхитова Юлия Чужековна]] (1946), [[Педагогика|педагог]], [[Тәтешле районы]] [[Шүлгән]] урта мәктәбенең элекке [[рус теле]] һәм [[рус әҙәбиәте|әҙәбиәте]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 
* [[Гадыршин Михаил Гадыршинович]] (1946), [[Ҡалтасы районы]] «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозының элекке зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Көркәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лилиә Ишемйәрова]] (1976), [[йыр]]сы. 2002 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Коновалова Валентина Ильинична]] (1922—?), хеҙмәт ветераны. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, административ хеҙмәт өлкән лейтенанты (2000). 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Баҡалы районы|Баҡалы район]] комитеты хеҙмәткәре, дөйөм бүлек мөдире, 1965—1977 йылдарҙа «Знамя коммунизма» район гәзитенең яуаплы секретары. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Красноярск крайы]]ның Канск районы Слобцы ауылынан.
* [[Будов Виктор Михайлович]] (1927—9.06.2006), [[сәнәғәт]] хеҙмәткәре, [[фән|ғалим]]-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1962—1976 йылдарҙа [[Салауатбыяла|Салауат техник быяла заводының]] баш инженеры. Техник фәндәр кандидаты (1967). [[Ленин ордены|Ленин]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ҡаҙағстан]]дан.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ипатов Гаврил Гаврилович]] (1927—14.09.1989), [[Малсылыҡ|малсы]]. 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1962—1987 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозының мал ҡараусыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы (1974). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]] [[Ҡананикольский]] ауылынан.
* [[Абдуллин Әнәс Нәзип улы]] (1947), сәнәғәт өлкәһе һәм [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәт]] ветераны, ғалим-инженер-[[Технология|технолог]]. 1972 йылдан [[Стәрлетамаҡ]]тағы «Авангард» берекмәһенең яуаплы хеҙмәткәре; 1995 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡала хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары; 2000 йылдан [[«Каустик» берекмәһе]]нең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш (2003—2008) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Техник фәндәр кандидаты. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған химигы. Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның [[Ютазы районы]] [[Димтамаҡ|Дым-Тамаҡ]] ауылынан. 
* [[Сәйетов Валерий Ғәзиз улы]] (1947), [[ауыл хужалығы]] һәм [[Муниципаль район|муниципаль органдар]] хеҙмәткәре. 1992—2005 йылдарҙа [[Шаран районы]] хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы (2005). Сығышы менән ошо райондың [[Иҫке Теләүле]] ауылынан.
* [[Солтанова Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы]] (1947), комсомол, профсоюз, партия органдары һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының социаль-гуманитар бүлеге мөдире; 1999—2003 йылдарҙа — ЗАГС-тар идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө саҡырылыш (2003—2008) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1998 йылдан [[Башҡортостан]]дың Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000). [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] (2021) һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] ордендары кавалеры (2017). [[Учалы районы]]ның [[Муса Мортазин]] исемендәге премияһы лауреаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре  һәм мәғариф отличнигы.  
* [[Әхмәҙиева Айгөл Уйылдан ҡыҙы]] (1972), [[Педагогика|педагог]], [[Журналистика|журналист]]. 2009 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]]ның баш мөхәррире, [[Ҡурай (телеканал)|«Ҡурай-ТВ» музыкаль телеканалы]] етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылынан.
* [[Үтәбаева Фәйрүзә Йонос ҡыҙы]] (1977), педагог. 1999 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 122-се башҡорт гимназияһы, 2006 йылдан — [[Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы]] уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2006). [[Рәсәй]]ҙең «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты буйынса үткәрелгән иң яҡшы ил уҡытыусылары конкурсы (2006) һәм «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсы (2006) еңеүсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы [[Йәнтеш]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Даниев Мәғәфүр Дани улы]] (1918—21.01.2005), комсомол, [[КПСС|партия]] һәм урындағы башҡарма органдар хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1941 йылға тиклем комсомолдың [[Илеш районы|Илеш район]] комитетының  1-се секретары; 1954 йылдан [[КПСС]]-тың [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] комитеты секретары, 2-се секретары; 1962—1979 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты секретары, рәйес урынбаҫары. 1981—1987 йылдарҙа һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының район советы рәйесе. 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1966) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. [[Дүртөйлө]] ҡасабаһының почётлы гражданы (1989). Сығышы менән ошо райондың [[Етембәк]] ауылынан.
* [[Марьин Николай Иванович]] (1928—?), [[нефть|нефтсе]], [[геофизик]]. 1947 йылдан хәҙерге «Башнефтегеофизика» йәмғиәтенең техник-геофизигы, [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-оператор вазифаһын башҡарыусы, сейсмик партия начальнигы, геофизик ремонт-комплектлау контораһы директоры, йәмғиәт генераль директорының [[төҙөлөш]] буйынса урынбаҫары. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нән.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Солтанаев Йәүҙәт Тәлғәт улы]] (1948), [[математик]]-[[фән|ғалим]]. 1971 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1990 йылдан дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире, 1992—1993 һәм 1998—2004 йылдарҙа [[математика]] факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор; 2005 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1989), профессор (1990). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1997). [[Рәсәй Федерацияһы]] юғары мәктәбенең почётлы хеҙмәткәре (2001), атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2011).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Гладков Александр Тимофеевич]] (1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]]ның мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нең Борисоглебск ҡалаһынан. 
* [[Низаев Әбүзәр Ғаяз улы]] (1914—7.01.1997), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Эйгенсон Александр Генрихович]] (1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.
* [[Ишемғужин Евгений Измайлович]] (1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), [[СССР]]‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Һарытау өлкәһе]]нең Пугачёв ҡалаһынан.
* [[Әлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы]] (1959), [[Бөрйән районы]] үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[810]]: [[Әл-Бохари]], [[Мосолмандар|мосолман]] ғалимы, [[хәҙистәр]]ҙе йыйыусы һәм өйрәнеүсе.
* [[1710]]: Прокофий Демидов, [[Рәсәй империяһы]] [[сәнәғәт]]сеһе, [[Урал]]дағы заводтар хужаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1855]]: Александр Эртель, Рәсәй империяһының үҙөйрәнсек [[Әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1895]]: Сюй Бэйхун, [[Ҡытай]] рәссамы, график.
* [[1910]]: Франсиско Колоане Карденас, [[Чили]] яҙыусыһы.
* [[1935]]: Василий Ливанов, [[СССР]]-ҙың киноактёры, кино һәм мультипликация режиссёры һәм сценарист, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1960]]: Вера Сотникова, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[1960]]: Атом Эгоян, [[Канада]] кинорежиссёры, сценарист, продюсер һәм актёр.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:19 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1944]]: [[Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы]], [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
* [[1970]]: [[Банат Батырова]], [[башҡорт]] ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]].

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж19]]
[[Категория:19 июль]]</text>
      <sha1>j7vobva5i9ukuqffdukg1ku5rcdi0fb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>103522</id>
    <revision>
      <id>1301194</id>
      <parentid>1252523</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T17:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8415" sha1="swkyd6vltxhdt8g32lrsywlsggfa1dy" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{фш|Мөхәмәҙиева}}
'''Мөхәмәҙиева Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы''' (ижади псевдонимы '''Хәлисә Рәйхан'''; [[19 июнь]] [[1956 йыл]]) — {{журналист|Рәсәй|СССР|Башҡортостан|XX быуат|XXI быуат}}, {{шағир|Рәсәй|СССР|Башҡортостан|Башҡорт|XX быуат|XXI быуат}} һәм {{яҙыусы/кат|Рәсәй|СССР|Башҡортостан|Башҡорт|XX быуат|XXI быуат}}. 1991—2012 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы телевидение студияһының төбәк-ара һәм милләт-ара программалар ижади берекмәһе етәксеһе. 1989 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы, 2018 йылдан — [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы|Башҡортостан]] һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (1999).

== Биографияһы ==
Хәлисә Мәсғүт ҡыҙы Мөхәмәҙиева (ҡыҙ фамилияһы Шәмсетдинова) 1956 йылдың 19 июнендә [[Башҡорт АССР-ы]] [[Нуриман районы]] [[Ҡушкүл (Нуриман районы)|Ҡушкүл ауылында]] тыуған.

Күрше [[Байгилде (Нуриман районы)|Байгилделә]] урта мәктәпте тамамлағас, шунда уҡ бер йыл пионервожатый булып эшләй. [[1974 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]] филология факультетының рус-татар бүлегенә уҡырға инә. [[1979 йыл]]да [[БДУ]]-ны ҡыҙыл дипломға тамамлап, юллама буйынса [[Туймазы ҡалаһы]]на эшкә ебәрелә. Унда «Ленин юлы» — «Ленинский путь» район газетаһында әҙәби хеҙмәткәр, баш мөхәррир урынбаҫары була. Редакция ҡарамағында ойошторолған «Алтын башаҡ» төбәк әҙәби ижад ойошмаһына етәкселек итә. [[1986 йыл]]да [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|КПСС өлкә комитеты]] күрһәтмәһе менән [[Өфө]]гә, [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|Башҡортостан радио һәм телевидение буйынса дәүләт комитетына]] эшкә күсерелә. Башта телевидениеның балалар редакцияһында мөхәррир, өлкән мөхәррир була, һуңынан халыҡ хужалығы редакцияһында хеҙмәт итә, ә [[1991 йыл]]дан [[2012 йыл]]ға тиклем «Милләт-ара тапшырыуҙар ижад берекмәһе»нә етәкселек итә. 19 йыл татар телендәге «Райхан» тапшырыуы авторы һәм алып барыусыһы була, [[2010 йыл]]дан [[2012 йыл]]дың октябренә тиклем «Орнамент» тапшырыуын эшләп эфирға сығара.

[[1980 йыл]]дан — КПСС, [[1989 йыл]]дан — СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы.

== Ижади эшмәкәрлеге ==
Хәлисә Мөхәмәзиева  әҙәби ижад менән дә әүҙем шөғөлләнә. [[2005 йыл]]да уның хикәйәләр, әкиәттәр һәм шиғырҙар ингән «Ҡышҡы ямғыр» тигән китабы донъя күрҙе. Авторҙың шиғырҙарына бик күп йырҙар яҙылған.

[[2017 йыл]]дың майында Өфөләге [[Китап (нәшриәт)|«Китап» нәшриәтендә]] Халисә Рәйхандың ике мең дана тираж менән балалар өсөн «Бал яратам» тигән китабы донъя күрҙе. Шиғырҙар йыйынтығы бәләкәй балаларға, уларҙың ата-әсәләренә, олатай-өләсәйҙәренә тәғәйенләнгән. Йыйынтыҡҡа Татарстандың халыҡ шағиры [[Роберт Миңнуллин]] инеш һүҙ яҙған. Баҫма рәссам Г. Камалованың сағыу һүрәттәре менән биҙәлгән&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/996347/ Өфөлә Халисә Рәйхандың балалар өсөн «Бал яратам» тигән китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017 йыл, 10 май]{{V|16|05|2017}}&lt;/ref&gt;.

== Китаптары ==
* Ҡышҡы ямғыр: Хикәйәләр, әкиәттәр һәм шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2005.
* Бал яратам: Балалар өсөн шиғырҙар. — Өфө: Китап, 2017.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [https://resbash.ru/pdf/2009/4/RB-15-4-3.pdf Альфия Нафикова. Халиса Мухамадеева: Я люблю людей, мне они интересны. Работники экрана трудятся исключительно для зрителей. Газета «Республика Башкортостан», 15 апреля 2009 года; № 73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604123905/https://resbash.ru/pdf/2009/4/RB-15-4-3.pdf |date=2019-06-04 }}{{ref-ru}} {{V|4|06|2019}}                  
* [http://vatandash.ru/pics/pdf/2825.pdf  Роман Никольский. Халиса Мухамадеева: жизнь в кадре. Журнал «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190604123237/http://vatandash.ru/pics/pdf/2825.pdf |date=2019-06-04 }}{{ref-ru}} {{V|4|06|2019}}                  

== Һылтанмалар ==
* [https://www.baig-museum.com/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B5/%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/ Сайт историко-краеведческого музея Байгильдинского сельского лицея. Деятели культуры. Халиса Мухамадеева] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161128164459/http://www.baig-museum.com/%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%8F/%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B5/%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B |date=2016-11-28 }}

[[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:СССР Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Нуриман районы]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй яҙыусылары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]</text>
      <sha1>swkyd6vltxhdt8g32lrsywlsggfa1dy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Куклева Галина Алексеевна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129980</id>
    <revision>
      <id>1301203</id>
      <parentid>1242949</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T19:48:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1301203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11067" sha1="t90ol1ndh40gej2nmvbn5rk7458p5un" xml:space="preserve">{{Биатлонист
 |Имя                    = Галина Куклева
 |Фотография             =
 |Полное имя             = Галина Алексеевна Куклева
 |Оригинальное имя       = 
 |Прозвище               = 
 |Гражданство            = {{СССР}}→{{RUS}}
 |Дата рождения          = 21.11.1972
 |Место рождения         = [[РСФСР]], [[Башҡорт АССР-ы]], {{ТУ|Ишембай}} ҡалаһы
 |Дата смерти            = 14.07.2026
 |Место смерти           = [[Төмән]] ҡалаһы
 |Проживание             = Төмән ҡалаһы
 |Олимпийский чемпион    = 1 (1998) 
 |Чемпион мира           = 3 (2000, 2001, 2003)
 |Кубок мира             = 0
 |Кубок мира-индивидуально = 
 |Кубок мира-спринт      = 
 |Кубок мира-преследование = 
 |Кубок мира-масс        = 
 |Сезон                  = 
 |Стойка                 = 
 |Лёжка                  = 
 |Точность               = 
 |Гонок                  = 
 |Побед                  = 23 (шуларҙан 9 - шәхси)
 |Подиумов               = 20 (9 - 6 - 5) (шәхси)
28 (13 - 8 - 7) (эстафеталар), 1 (1 - 0 - 0) (командалы ярыш, 1997)
 |Очков                  = 
 |Медали                 = 
{{турнир|[[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]}}
{{медаль|Алтын|Нагано 1998|спринт 7,5 км}}
{{медаль|Көмөш|Нагано 1998|эстафета 4x7,5 км}}
{{медаль|Бронза|Солт-Лейк-Сити 2002|эстафета 4х7,5 км}}
{{турнир|Донъя чемпионаттары}}
{{медаль|Бронза|Осрблье 1997|эстафета 4х7,5 км}}
{{медаль|Көмөш|Контиолахти 1999|эстафета 4х7,5 км}}
{{медаль|Алтын|Холменколлен 2000|эстафета 4х7,5 км}}
{{медаль|Көмөш|Холменколлен 2000|масс-старт 12,5 км}}
{{медаль|Алтын|Поклюка 2001|эстафета 4х7,5 км}}
{{медаль|Алтын|Ханты-Мансийск 2003|эстафета 4х6 км}}
{{турнир|Европа чемпионаттары}}
{{медаль|Бронза|Валь-Риданна 1996|индивидуаль ярыш 7,5 км}}
{{медаль|Алтын|Валь-Риданна 1996|эстафета 3x7,5 км}}
{{турнир|Дәүләт һәм ведомство бүләктәре}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Орден Почёта}}{{!!}}{{Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Заслуженный мастер спорта России}}{{!}}{{Почётный гражданин города Ишимбая}}
{{!}}}
}}
'''Куклева Галина Алексеевна''' ([[21 ноябрь]] [[1972 йыл]] — [[14 июль]] [[2026 йыл]]) — [[Рәсәй]] [[биатлон]]сыһы, [[Олимпия уйындары|олимпия чемпионы]] һәм өс тапҡыр донъя чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), биатлон буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1998).

2002/2003 миҙгел аҙағында профессиональ спорттан китеүе тураһында иғлан итә. Артабан Төмән ҡалаһында йәшәй, Төмән дәүләт университетында физик культура тренер-уҡытыусыһы булып эшләй. 2026 йылдың 14 июлендә ошо ҡалала вафат була&lt;ref&gt;{{cite web|author=|datepublished=14 июля 2026 года|url=https://72.ru/text/gorod/2026/07/14/76532460/|title=«Она была не просто великой чемпионкой»: в Тюмени умерла известная биатлонистка|lang=ru|publisher=Сетевое издание «72.ру»|accessdate=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{cite web|author=Инсаф Хужабирганов |datepublished=14 июля 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/sport/2026-07-14/ushla-iz-zhizni-olimpiyskaya-chempionka-iz-bashkirii-galina-kukleva-4659055|title=Ушла из жизни олимпийская чемпионка из Башкирии Галина Куклева|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ» |accessdate=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;. Тыуған төйәге Ишимбайҙа ерләнә&lt;ref&gt;{{cite web|author=Инсаф Хужабирганов|datepublished=18 июля 2026 года|url=https://www.bashinform.ru/news/sport/2026-07-18/v-bashkirii-prostilis-s-olimpiyskoy-chempionkoy-galinoy-kuklevoy-4659381|title=В Башкирии простились с олимпийской чемпионкой Галиной Куклевой|lang=ru|publisher=ИА «Башинформ»|accessdate=2026-07-18}}&lt;/ref&gt;. 

== Спорт карьераһы ==
[[Башҡортостан Республикаһы]] [[Өфө]] ҡалаһының биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — В. В. Новожилов.

1993—2003 йылдарҙа [[биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]] ағзаһы.

; [[Ҡышҡы Олимпия уйындары]]
* 1998 йылғы [[Нагано]]лағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында Галина Куклева спринт ярышында (7,5 км) олимпия чемпионы була, һәм шулай уҡ эстафета составында көмөш миҙал яулай. 
* 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситилағы Ҡышҡы Олимпия уйындары эстафета составында бронза миҙалын яулай.
 
;Донъя чемпионаттары 
* Өс тапҡыр донъя чемпионы (2000, 2001 һәм 2003 йылдарҙа, барыһыла эстафетала).
* Донъя чемпионатының ике тапҡыр көмөш миҙалсыһы (2000 йыл, масс-старт; 1999 йыл, эстафета).
* Донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы (1997 йыл, эстафета).

;Донъя кубогы
Донъя кубогының 9 этабында еңеүсе (1996—2000, 2002—2003), Донъя кубогының көмөш (1996, 2000, 2002—2003) һәм бронза (1993-94, 1996-99, 2002) миҙалсыһы.

;Европа чемпионаттары 
* Европа чемпионы (1996 йыл, эстафета). 
* Европа чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1996 йыл, спринт).

;Донъя һәм Европа чемпионаттары (юниорҙар)
* Донъя чемпионы (1990 йыл).
* Донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы (1992 йыл).
* Европа чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1991 йыл).

=== Рәсәй чемпионаттары ===
* Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалсыһы (1996 йыл).
* Йәйге биатлон буйынса Рәсәй чемпионы (1997 йыл).

== Белеме ==
Ишембайҙың 2-се урта мәктәбендә белем ала&lt;ref&gt;Ишимбайская средняя школа № 2// {{Ишимбайская энциклопедия|страницы=252}}&lt;/ref&gt;

1998 йылда Төмән дәүләт университетын тамамлай, артабан ошо уҡыу йорто профессоры.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Почёт ордены (1998)
* II дәрәжә «Ватан алдында хеҙмәттәре өсөн» ордены (5 май 2003) — ''физик
культура һәм спортты үҫтереүгә ҙур көс һалғаны, 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн''.&lt;ref&gt;[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=17257&amp;PSC=1&amp;PT=1&amp;Page=1 Указ Президента Российской Федерации от 5 мая 2003 года № 502]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры
* Ишембай ҡалаһының почётлы гражданы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|86184}}{{V|17|11|2022}}  
* [https://web.archive.org/web/20160304050318/http://data.biathlonworld.com/data/archives.aspx?IbuId=BTRUS22111197201 Профиль IBU]{{ref-en}}
* [http://www.bashkortostan450.ru/celebrities/sportsmen/kukleva/ Профиль на официальном сайте празднования 450-летия добровольного вхождения Башкирии в состав России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223093924/http://www.bashkortostan450.ru/celebrities/sportsmen/kukleva/ |date=2007-12-23 }}
&lt;!-- 
{{Биатлон буйынса спринт ярышында Олимпия чемпиондары}} --&gt;
{{Биатлон буйынса эстафетала донъя чемпиондары}}

[[Категория:Төмән дәүләт университетын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәй биатлонсылары]]
[[Категория:Биатлон буйынса Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:Рәсәйҙән Олимпия чемпиондары]]
[[Категория:2002 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының бронза миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:1998 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының чемпиондары]]
[[Категория:2002 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары биатлонсылары]]
[[Категория:1998 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары биатлонсылары]]
[[Категория:Биатлон буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Йәйге биатлон буйынса донъя чемпиондары]]
[[Категория:Биатлон буйынса Европа чемпиондары]]
[[Категория:Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастерҙары]]
[[Категория:Выпускники школы № 2 (Ишимбай)]]
[[Категория:Спортсмены Ишимбая]]</text>
      <sha1>t90ol1ndh40gej2nmvbn5rk7458p5un</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150686</id>
    <revision>
      <id>1301198</id>
      <parentid>1291380</parentid>
      <timestamp>2026-07-18T18:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңыртыу (мәғлүмәттәрҙе)</comment>
      <origin>1301198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7691" sha1="9zfubwzvnwmu8u6zxp02ebobucl5gq8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишемйәрова Лилиә Рауил ҡыҙы''' ([[19 июль]] [[1976 йыл]]) — [[йыр]]сы. 2002 йылдан хәҙерге [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]] солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2022), халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты.  

== Биографияһы ==
Лилиә Рауил ҡыҙы Ишемйәрова 1976 йылдың 19 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Ейәнсура районы]] [[Иҙелбәк]] ауылында тыуған.

1990 йылда 9-сы синыфты тамамлағас, уҡыуын Өфө сәнғәт училищеһында дауам итә, 1993 уның яңғыҙ йырлау бүлеген тамамлай. 

1993 йылда Сибай дәүләт филармонияһына артист-вокал башҡарыусыһы итеп эшкә саҡыралар.

1998 йылдан Өфө сәнғәт институты студенты. Был уҡыу йортон 2002 йылда тамамлаған.

2000 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» исеме бирелә.

2002 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә саҡыралар һәм ошо коллектив менән төрлө гастролдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнаша, әүҙем эшмәкәрлек алып бара &lt;ref&gt;[https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/297/ Ишемьярова Лилия Равиловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508091805/https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/297/ |date=2019-05-08 }}&lt;/ref&gt;. 

2022 йылдың 25 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/culture/2022-03-25/radiy-habirov-v-den-rabotnika-kultury-nagradil-vydayuschihsya-predstaviteley-otrasli-2744117 Радий Хабиров в День работника культуры наградил выдающихся представителей отрасли. Информационное агентство «Башинформ», 25 марта 2022 года]{{ref-ru}}{{V|25|03|2022}}]&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == 
* Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022) &lt;ref&gt;Указ Главы Республики Башкортостан от 22 марта 2022 №УГ-124&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2000)&lt;ref&gt;Указ Президента Республики Башкортостан от 22 мая 2000 №УГ-271&lt;/ref&gt;
* «2002 Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыуҙа ҡатнашҡан өсөн» тағылмалы билдә (2003)&lt;ref&gt;Приказ Госкомстата России от 30 июня 2003 №134&lt;/ref&gt;
* «Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» күкрәк билдәһе (2006) &lt;ref&gt;Приказ ФС государственной статистики от 29 декабря 2006 г №248&lt;/ref&gt;
 
=== Конкурстарҙа яңғыҙ еңеүҙәре ===
* «Яҙғы моңдар» республика конкурсы дипломанты (1992)  
* «Ирәндек моңдары» республика конкурсының 3-сө премияһы лауреаты (1996)
* Халыҡ-ара «Урал моңо» төрки йәштәр конкурсының 1-се премия лауреаты (1998)
* Халыҡ-ара «Европа-Азия» Оркестрҙар һәм халыҡ инструменттары ансамблдәре конкурсы дипломанты (2007).

== Видеояҙмалар ==
*{{YouTube|tyHZ3w88t5A|logo=1}} Өс егет
*{{YouTube|OF0nt7sUHJA|logo=1}} Һинд йырҙары
*{{YouTube|VobvvfcKP10|logo=1}} Enta El Hayat ( Muriam cover)
*{{YouTube|aCOK28KbP0M|logo=1}}Селестин и Лилия Ишемьярова - Helele (2012)
*{{YouTube|ebRke66KzvE|logo=1}}hағын мине
*{{YouTube|QHyDXXkDf28|logo=1}}  Ейәнсурам
*{{YouTube|vMFZVs-BBkA|logo=1}}Лилия Ишемьярова и Захир Исансурин - Куз нурым
*{{YouTube|L1IDcm2TVVo|logo=1}}Сольный концерт &quot;Ҡышҡы мөғжизә&quot;
*{{YouTube|OLUOEbz4Ws8|logo=1}}Лилия Ишемьярова и Тимур Рамазанов Башкорт йыры 2015 
*{{YouTube|c5lgOp6gz8U|logo=1}} Кит

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* [https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/297/ Ишемьярова Лилия Равиловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508091805/https://bashmusic.net/ru/vse-iskusstva/music/ispolniteli-music-profile/view/playlist/id/297/ |date=2019-05-08 }}
* [http://bashgf.ru/index.php?pg=persone_full&amp;persons_id=8/ ИШЕМЬЯРОВА Лилия Равиловна]{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* С.Кияшко.Тандем песни и танца» - «Уфа», 2011,декабрь  
* Л. Аралбаева - Ишморатова.Һандуғас та буйға , ай, ҙур түгел&quot; - &quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot;, 1999 
* Г. Ҡотоева. Гәүһәрҙәй сағыу, усаҡтай йылы. - &quot;Башҡортостан ҡыҙы&quot;, 2018, №5
* Л. Нәфиҡова. Ҡыҙы бар - наҙлы, улы бар - терәкле - &quot;Киске Өфө&quot;, 2012, №7
* Н. Фазлыева. Сәхнә һандуғасы  - &quot;Аманат&quot; , 2003, № 3
* З. Миңлебаева.Үҙ моңомдо эҙләйем - &quot;Йәншишмә&quot;, 1999,12 ноябрь 
* Г. Иҡбаева. Йөрәгем дә һинең өсөн - Ҡыҙыл таң, 2015, 30 октябрь

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1904-bash-ort-filarmoniya-y/ Башҡорт филармонияһы. Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508091807/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1904-bash-ort-filarmoniya-y/ |date=2019-05-08 }}.
* [http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12832-sibaj-filarmoniya-y/ Сибай филармонияһы. Рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508091807/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/12832-sibaj-filarmoniya-y/ |date=2019-05-08 }}
{{Двуязычность|ru=Проект:Двуязычность/Ишемьярова, Лилия Равиловна}}
[[Категория:Рәсәй йырсылары]]
[[Категория:Башҡортостан йырсылары]]
[[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған артистары]]
[[Категория:Шәхестәр:Башҡорт дәүләт филармонияһы]]
[[Категория:Башҡорт йырсылары]]</text>
      <sha1>9zfubwzvnwmu8u6zxp02ebobucl5gq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарсы моңдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201322</id>
    <revision>
      <id>1301205</id>
      <parentid>1301185</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40326" sha1="5l08owzurqyv0ae6w8sbiaxa5tif3ri" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе}}
; «Бер һөйгәнемдең ҡулдары - бер пар аҡҡош...»
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Һөйгәнемдең ҡулы - бер пар аҡҡош...» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына өндәшә, уны «мила Шагой» тип йөрөтә. Уның наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «аҡҡоштар пары» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡошто һәләк итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>5l08owzurqyv0ae6w8sbiaxa5tif3ri</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301206</id>
      <parentid>1301205</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40486" sha1="2g0k4yk20p5659e1uebcn2088yjmt3d" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе}}
; «Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...»
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына өндәшә, уны «наҙлы Шаһәм» тип йөрөтә. Уның наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡошто һәләк итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: 
{{Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>2g0k4yk20p5659e1uebcn2088yjmt3d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301207</id>
      <parentid>1301206</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40499" sha1="0ssu4a65c15vkiv47i8ugkelwcc72q9" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе}}
; «Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...»
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына өндәшә, уны «наҙлы Шаһәм» тип йөрөтә. Уның наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡошто һәләк итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: 
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>0ssu4a65c15vkiv47i8ugkelwcc72q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301208</id>
      <parentid>1301207</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41112" sha1="sdzfvpi4n98j8zjg3hs0xjno4cuabr7" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе}}
; «Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...»
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына өндәшә, уны «наҙлы Шаһәм» тип йөрөтә. Уның наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡошто һәләк итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: 
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «тегеран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>sdzfvpi4n98j8zjg3hs0xjno4cuabr7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301209</id>
      <parentid>1301208</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:36:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41434" sha1="ovlyo4encky1fy6d9zlt4ymp9n5oj8t" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...»
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош – йәрем ҡулдары ...» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына өндәшә, уны «наҙлы Шаһәм» тип йөрөтә. Уның наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡошто һәләк итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: 
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>ovlyo4encky1fy6d9zlt4ymp9n5oj8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301210</id>
      <parentid>1301209</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41469" sha1="50ul3lfsehsl5nb0ik59n4c6bntfqwa" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>50ul3lfsehsl5nb0ik59n4c6bntfqwa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301211</id>
      <parentid>1301210</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T09:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47048" sha1="214lgar20vo4y30kfiflhvvv2hgos3k" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Отчего луна так светит тускло…»

(«Бакинский рабочий» № 183, 14 августа 1925)
По сюжету своему оно является промежуточным звеном любовной линии персидского цикла. Поэт обращается к кипарисам и цветам с вопросом: «Отчего луна так светит тускло?» Не получает от них ответа и горько жалуется о том персиянке Лале. Лишь роза рассказывает поэту об измене Шаганэ, и он заключает: {{Цитата|Оттого луна так тускло светит.|Оттого печально побледнела}}
[[Белоусов, Владимир Германович|Владимир Белоусов]] отмечает, что Есенин и Шаганэ Тальян расстались друзьями в 1925 году и больше не виделись. Соответственно, он делает вывод, что тема измены Шаганэ была введена для завершения сюжетной линии романа с персиянкой&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.
«Отчего луна так светит тускло…» на башкирский язык:

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…»

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары»  циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай:

«Шуға ла ай шундай тоноҡ балҡый.
Шуға ла ул моңһоуланып ағарҙы...»

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.


; «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 7 августа 1925)

Продолжая тему рока, стихотворение описывает переломный момент в жизни лирического героя. Он потерял надежду на обретение счастья через просьбы к судьбе и отказался от его поисков. Образ Лалы, по-прежнему символический и неопределенный, вновь присутствует, но теперь она является единственной, кто не предал героя, и её любовь поддерживает его&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;: {{цитата|Может, и нас отметит|Рок, что течёт лавиной,|И на любовь ответит|Песнею соловьиной.}}

; «Голубая да весёлая страна…»

(«Бакинский рабочий» № 179, 10 августа 1925)

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>214lgar20vo4y30kfiflhvvv2hgos3k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301212</id>
      <parentid>1301211</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:08:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45977" sha1="hx928jliwl37vbu3u3hkx0oa4olv60m" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…»  («Отчего луна так светит тускло…»)
(«Бакинский рабочий» № 183,  1925 йылдың 14 авгусы)
Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары»  циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 7 августа 1925)

Продолжая тему рока, стихотворение описывает переломный момент в жизни лирического героя. Он потерял надежду на обретение счастья через просьбы к судьбе и отказался от его поисков. Образ Лалы, по-прежнему символический и неопределенный, вновь присутствует, но теперь она является единственной, кто не предал героя, и её любовь поддерживает его&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;: {{цитата|Может, и нас отметит|Рок, что течёт лавиной,|И на любовь ответит|Песнею соловьиной.}}

; «Голубая да весёлая страна…»

(«Бакинский рабочий» № 179, 10 августа 1925)

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>hx928jliwl37vbu3u3hkx0oa4olv60m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301213</id>
      <parentid>1301212</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46043" sha1="5ldurpwy146v16bw7hxa0m8gocrd90s" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{цитата|Может, и нас отметит|Рок, что течёт лавиной,|И на любовь ответит|Песнею соловьиной.}}

; «Голубая да весёлая страна…»

(«Бакинский рабочий» № 179, 10 августа 1925)

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>5ldurpwy146v16bw7hxa0m8gocrd90s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301214</id>
      <parentid>1301213</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46119" sha1="qj9pg0v3jbvco1wfm44z97n7nuh48hc" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}


; «Голубая да весёлая страна…»

(«Бакинский рабочий» № 179, 10 августа 1925)

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>qj9pg0v3jbvco1wfm44z97n7nuh48hc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301215</id>
      <parentid>1301214</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:36:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46393" sha1="cw9byu4rs3ax494ug7hy0hymzlo4j22" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Голубая да весёлая страна…»

(«Бакинский рабочий» № 179, 10 августа 1925)

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>cw9byu4rs3ax494ug7hy0hymzlo4j22</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301216</id>
      <parentid>1301215</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T10:56:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47377" sha1="t62n3gzf74yrf0304ihzoymltjuqtog" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы...» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы»на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «Омар Хәйямға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Согласно «Собранию сочинений в пяти томах», автографы (черновой и беловой), принадлежащие П. И. Чагину, содержат посвящения: «Гелии Николаевне» и «Гелии Николаевне Чагиной». Беловой автограф также отмечен заглавием «Подражание Омар Хаяму» и датой «8. IV-25. Баку». Это стихотворение поэт включает в персидский цикл последним (пятнадцатым)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Основная тема стихотворения — тема дружбы-любви. Поэт использует традиционные приёмы восточной поэзии, чтобы раскрыть эту тему. История взаимоотношений лирического героя с ребёнком переплетается с романтической [[Притча|притчей]] о соловье и розе. Имя Лала и Шаганэ сменяется новым образом — Гелией. Вторая часть произведения исследует роль творчества в жизни поэта. Эта тема открывается декларацией, утверждающей полное подчинение всех личных интересов и жизненных принципов творческому процессу: «Честь моя за песню продана». Эта же мысль, выраженная с ещё большей силой звучит в завершающей строфе: «вся жизнь моя за песню продана»&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>t62n3gzf74yrf0304ihzoymltjuqtog</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301217</id>
      <parentid>1301216</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар */</comment>
      <origin>1301217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46900" sha1="lhkx8c7wxu2e2v9did76xj1rc1q7jh2" xml:space="preserve"> {{Мөхәррирләү|Баныу|19.07.2026}}
{{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>lhkx8c7wxu2e2v9did76xj1rc1q7jh2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301218</id>
      <parentid>1301217</parentid>
      <timestamp>2026-07-19T11:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46851" sha1="sm57xkbmdqlmqlyddxxu1j36db8wllf" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>sm57xkbmdqlmqlyddxxu1j36db8wllf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-19</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201359</id>
    <revision>
      <id>1301204</id>
      <timestamp>2026-07-18T19:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Purple Sunbird in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</comment>
      <origin>1301204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="jenkgvww0x2tomtvu8nvtuqlhweiddi" xml:space="preserve">Purple Sunbird in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 01.jpg</text>
      <sha1>jenkgvww0x2tomtvu8nvtuqlhweiddi</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>