Башҡорт ихтилалдары

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3649</id>
    <revision>
      <id>1301381</id>
      <parentid>1050814</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:25:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19698" sha1="99vl2p3xag6x6bveb12sk0x5b3dx13r" xml:space="preserve">
{{Вооружённый конфликт
|конфликт     = Башҡорт ихтилалдары
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = XVII—XVIII бб.
|место        = [[Тарихи Башҡортостан]] ([[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғалары)
|причина      =  [[Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы]] шарттарын боҙоу, һалымдарҙың һәм йөклмәләрҙең артыуы, мосолмандарҙы суҡындырырға тырышыу һ.б. 
|изменения    = 
|итог         = 
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] 
|противник2   = [[Башҡорттар|башҡорт ихтилалсылары]]
|командир1 = Д. Полуэктов, И. М. Павлов, У. Сниттер, А. М. Коркодинов, Д. А. Барятинский, Ю. С. Урусов, В. И. Лопатин, Ф. Ф. Волконский, [[Волконский Андрей Михайлович (воевода)|А. М. Волконский]], Ю. С. Урусов, [[Әйүкә]], [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]], [[Сергеев Александр Саввич|А. С. Сергеев]], И. Я. Якушкин, [[Румянцев Александр Иванович|А. И. Румянцев]], [[Кирилов Иван Кириллович|И. К. Кириллов]], [[Соймонов Леонтий Яковлевич|Л. Я. Соймонов]], [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|А. И. Тевкелев]], [[Татищев Василий Никитич|В. Н. Татищев]], [[Урусов Василий Алексеевич|В. А. Урусов]], Б. Л. Останков, П. Мартаков, М. С. Хрущев, [[Неплюев Иван Иванович|И. И. Неплюев]] и др.
|командир2 = [[Сәйет Йәғәфәров]], [[Һары Мәргән]], [[Арыҫланбәк Бәккин]], [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]], [[Морат Солтан]], [[Дөмәй Ишкәев]], [[Ураҡай Юлдашбаев]], [[Хажи Аҡҡусҡаров]], [[Ҡараһаҡал]], [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Байыҡ сәсән]], [[Йосоп Арыҡов]], [[Кинйә Арыҫланов]], [[Баҙарғол Юнаев]], [[Ҡаранай Моратов]], [[Салауат Юлаев]], [[Ҡасҡын Һамаров]], [[Юламан Ҡушаев]], [[Юлай Аҙналин]], [[Байым Ҡыҙраев]] һ.б. {{cl|Башҡорт ихтилалдары етәкселәре}}
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''Башҡорт ихтилалдары''' — [[XVI быуат|XVI]]—[[XVIII быуат]]тарҙа [[башҡорттар]]ҙың [[Рәсәй]] батшалығының феодаль-колониаль сәйәсәтенә ҡаршы милли-азатлыҡ көрәше.

Башҡорт ихтилалдары тарихи феномен булып һанала, сөнки азатлыҡ өсөн йәнен-тәнен аямай көрәшеү миҫалдары тарихта һирәк осрай. Башҡорттар үҙ хоҡуктары өсөн көрәшеп кенә ҡалмай, батша хөкүмәтен етди ташламалар яһарға мәжбүр иткән. Ошо мәсьәләләрҙе өйрәнмәйенсә, башҡорттарҙың һәм тотош Урал-Волга буйы халыҡтарының тарихын күҙ алдына тулы баҫтырыу мөмкин түгел.

XVI быуаттың ҡатмарлы осоронда башҡорттар үҙ ирке менән [[Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы|Урыҫ дәүләтенә килешеү нигеҙендә ҡушылыу]] тураһында ул заман өсөн аҡыллы сәйәси ҡарар ҡабул итә. Урыҫ хөкүмәте уларға тыныс тормош, сит баҫҡынсыларҙан яҡлау гарантиялай, ер биләмәләренә хокуҡты ҡалдырыуға ризалаша, эске үҙидаралыҡты һәм дин тотоу иреклеге бирә. Башҡорттар үҙҙәрен Урыҫ дәүләтенең гражданы итеп таный, ер өсөн яһаҡ түләргә, үҙ иҫәбенә хәрби хеҙмәт итергә ризалаша. [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостандың]] [[Тубыл]]дан алып [[Волга]]ға, [[Яйыҡ]]тан [[Кама]]ға тиклемге ҙур территорияһы [[Рәсәй]] составында тороп ҡала.

Килешеү башҡорттарҙың да, Урыҫ дәүләтенең дә мәнфәғәттәренә яуап бирә.
[[XVI быуат]]тың икенсе яртыһында — XVII быуаттың башында урыҫ хөкүмәтенең сәйәсәте килешеү буйынса бара.
[[Файл:Башҡорт ихтилалдары.jpeg|400 px|thumb| right|17-18 бб. башҡорт ихтилалдары]]
Әммә [[XVII быуат|XVII быуаттың]] тәүге яртыһынан батша власы [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостанда]] ике йөҙлө сәйәсәт үткәрә башлай: ҡушылыу шарттарын рәсми рәүештә таныһа ла, ғәмәлдә уны боҙоуға юл ҡуя. Ерҙәрҙе тартып алыуҙар башлана, яһаҡтар арта, [[христианлыҡ|христиан]] диненә дүндереү ынтылышы яһала. Өфө воеводалары баш-баштаҡлыҡ һәм йәбер-золом ҡыла. XVIII быуаттың 30-сы йылдарынан урыҫ батшалығы иҙеү сәйәсәтен нығыраҡ көсәйтә, ул колониаль төҫ ала. Яуап итеп башҡорттар ҡоралға тотона. Ике йөҙ йыл дауам иткән башҡорт ихтилалдары ошолай башланып китә.

XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында батшалыҡ сәйәсәтенең ҡайһы бер яҡтарына ризаһыҙлыҡ белдергән башҡорттар башҡа күрше халыҡтарҙың Рәсәй батшалығына ҡаршы хәрәкәтенә ҡушыла. Урта Волга буйы халыҡтарының [[1572]], [[1581]] һәм [[1616]] йылдарзағы ихтилалдарында уларзың әүҙем ҡатнашыуҙары ошо хаҡта һөйләй. Артабан башлап йөрөүселәре һәм төп әйҙәүсе көсө башҡорттар булған күтәрелештәр китә. Шундайҙарҙың береһе [[1645]] йылдағыһы була. Уға батша властарының, башҡорттар менән иҫәпләшмәйенсә, улар ерендә [[Минзәлә]] ҡәлғәһен төҙөү сәбәпсе була.
Тубылдан Волгаға, [[Яйыҡ|Яйыҡтан]] [[Кама (йылға)|Камаға]] тиклемге Башҡортостан еренә йәйелгән дөйөм башҡорт ихтилалдары XVII быуаттың уртаһында башлана.

== Ихтилалы ==
=== 1662—1664 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1662—1664)}}
* [[1662]]—[[1664]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — ерҙәрҙе талап алыу, яһаҡтарҙың үҫеүе, Өфө властарының баш-баштаҡлығы. Етәкселәре — [[Һары Мәргән]], [[Ғәүер Аҡбулатов]], [[Аҙнағол Ырыҫҡолов]], [[Бикйән Туҡтамышев]], [[Арыҫланбәк Бәккин]], [[Дәүләтбаевтар|Ишмөхәмәт Дәүләтбаев]]. Һөҙөмтәлә Рәсәй башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын тағы рәсми раҫлай, Өфө властарының баш-баштаҡлығын шелтәләй, Өфө воеводаһы ваҡытынан алда алмаштырыла.

=== 1681—1684 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1681—1684)}}
* [[1681]]—[[1684]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — башҡорт ерҙәрен талап алыузар, башҡорттарҙы көсләп христианлаштырырға маташыу. Етәкселәре — [[Сәйет Йәғәфәров]] мулла, [[Көсөк Юлаев]]. Һөҙөмтәлә Рәсәй башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын рәсми раҫлай, христиан диненә күсереүҙән баш тарта, Өфө воеводаһын ваҡытынан алда алышына.

=== 1704—1706 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1704—1711)}}
* [[1704]]—[[1706]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — башҡорт ерҙәрен баҫып алыу, яңы яһаҡтар, халыҡ иҫәбен алыу һәм башҡорттарҙы христиан диненә күсереү. Етәкселәре — [[Иман батыр]], [[Дөмәй Ишкәев]]. һөҙөмтәлә башҡорттарҙың ялыуҙарын ҡәнәғәтләндерергә һүҙ бирелә.

=== 1707—1708 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1704—1711)}}
* [[1707]]—[[1708]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — ерҙәрҙе тартып алыу, яңы һалымдар, яһаҡ күләмен арттырыу өсөн халыҡтың иҫәбен алыу, христианлаштырыу. Етәкселәре — [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]]. Һөҙөмтәлә Рәсәй башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын рәсми раҫлай, яңы һалымдарҙы, халыҡты иҫәпкә алыуҙарҙы бөтөрә, христианлаштырыуҙы туҡтата.

=== 1709—1711 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1704—1711)}}
* [[1709]]—[[1711]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — Рәсәй хөкүмәтенең 1708 йылда бирелгән вәғәҙәләрен даими үтәмәүе, батша властарының баш-баштаҡлығы. Етәкселәре — Алдар Иҫәкәев, [[Ураҡай Юлдашбаев]], Һөҙөмтәлә Рәсәй [[1708]] йылда башҡорттарға бирелгән ташламаларҙы раҫлай.

=== 1735—1736 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1735—1740)}}
* [[1735]]—[[1736]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — ерҙәрҙе күпләп тартып алыу өсөн Башҡортостанға [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур хәрби экспедицияһы]] ойоштороу. Етәкселәре — [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Йосоп Арыҡов]]. Һөҙөмтәлә Рәсәй хөкүмәте көрәште ҡанлы баҫтыра, 15 меңдән ашыу башҡорт һәләк була.

=== 1737—1738 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1735—1740)}}
* [[1737]]—[[1738]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур хәрби экспедицияһы]] ойоштороу, [[1735]]-[[1736]] йылддарҙағы көрәште аяуһыҙ бастрыу. Етәкселәре —  [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Сәйетбай Әлкәлин]]. Һөҙөмтәлә көрәш ҡанлы баҫтырыла, 10 меңдән ашыу башҡорт ҡырыла.

=== 1739—1740 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1735—1740)}}
* [[1739]]—[[1740]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — [[Ырымбур экспедицияһы|Ырымбур хәрби экспедицияһы]] ойоштороу, башҡорттарың иҫәбен алыу, 1737—1738 йылдарҙағы ихтилалды аяуһыҙ баҫтырыу. Етәкселәре — [[Ҡараһаҡал]] (Миндеғол Юлаев), [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Теләүкәй Олотимеров]]. Һөҙөмтәлә ихтилал аяуһыҙ баҫтырыла, 15 меңдән ашыу башҡорт һәләк була. Шулай ҙа батша хөкүмәте башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын рәсми раҫлай, башҡорттарзың иҫәбен алыуҙан һәм йән башына яһаҡ һалыуҙан баш тарта.

=== 1755—1756 ===
{{main|Башҡорт ихтилалы (1755—1756)}}
* [[1755]]—[[1756]] йылдар. Ихтилалдың сәбәптәре — башҡорт ерҙәрен баҫып алыу, яһаҡты ҡаҙнанан тоҙ һатып алыу менән алмаштырыу, христианлаштырыу. Етәкселәре — Ялан Эткол, Хоҙайбирҙе мулла, [[Сурағол Миңлебаев]], [[Әликәш Һөйөндөков]], идеологы — [[Батырша]]. Һөҙөмтәлә көрәш ҡанлы баҫтырыла, бер нисә тиҫтә мең башҡорт һәләк була, күптәр [[Ҡаҙағстан]]ға ҡаса. Рәсәй батшалығы башҡорттарҙың ер биләмәләренә хоҡуғын раҫлай, мосолмандарҙы христианлаштырыу һүрелә.
Башҡорт ихтилалдары Рәсәй батшалығының феодаль-колониаль сәйәсәтенә ҡаршы милли-азатлыҡ һыҙатлы көрәш булыуы менән тарихи әһәмиәткә эйә. Куп юғалтыуҙар кисерһә лә, башҡорттар заманында шәхси иреген һәм ер биләмәләренә хоҡуғын һаҡлай алды.

XVIII быуаттың һуңғы сирегендә башҡорт көрәшенең яңы этабы башлана. Улар урыҫ һәм башҡа халыҡтар менән бергәләп күтәрелә. Уның асыҡ миҫалы — [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] һәм [[Башҡортостанда ихтилал (1834—1835)|1835 йылғы ихтилал]].

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775)]]

== Сығанаҡтар ==
* Башкирское восстание 1735 - 1740 // История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX в. - Уфа, 1996. - С. 231 - 248. 
* Донелли А. С. Завоевание Башкирии Россией, 1552 - 1740: Страницы истории империализма / Пер. с англ. Л. Р. Бикбаевой. - Б. м.: Междунар.корпорация &quot;Ватан&quot;, 1995. - 287 с. С. 141 - 218: Башкирские восстания.
* Акманов И. Г. Башкирия в составе росссийского государства в XVI -  первой половине XVIII вв. - Свердловск, 1991. - 154 с. С. 98 - 140: Башкирские восстания.
* Башкирское восстание 1735 - 1740 // Очерки по истории Башкирской АССР. - Уфа, 1956. - Т. 1, ч. 1. - С. 169 - 186.
* Ирек Аҡманов. Башҡортостан календары 2004 йылға.
* Башҡортостан тарихы: Боронғо замандарҙан XIX быуат аҙағына тиклем/ Яуаплы ред.И.Ғ. Аҡманов. -Өфө: Китап, 2007. һүрәттәре менән 248 бит. ISBN 978-5-295-04137-2

== Һылтанмалар ==
* {{ЭБЭ2013|index.php/2-statya/9095-bashkirskie-vosstaniya-17-18-vv|Башкирские восстания 17-18 вв.|автор= [[Акманов, Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]}}
* {{книга
 | автор         = [[Акманов, Ирек Гайсеевич|Акманов И. Г.]]
 | заглавие      = Башкирские восстания (17—18 вв.)// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 151—153
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ. Башкирские восстания 17—18 вв. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [https://w.histrf.ru/articles/article/show/bashkirskii.. Энциклопедия Всемирная история.БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ второй половины XVII ‒ первой половины XVIII веков ]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/67886/ Башкирские восстания 17-18 вв. БСЭ]
* [https://web.archive.org/web/20070522155011/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/102/374.htm Башкирские восстания 17-18 вв]
* [https://www.booksite.ru/fulltext/1/001/008/102/374.htm Башкирские восстания 17-18 вв.]
* [https://web.archive.org/web/20070522155011/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/102/374.htm Башкирские восстания 17—18 вв]
* [http://www.hrono.ru/sobyt/1600sob/1662bash.html Хронос Всемирная история]
* [http://www.book-chel.ru/ind.php?what=card&amp;id=3322 Энциклопедия Челябинска]
* [http://bash.bashkortostan450.ru/history/xvi-xix/XVII-XVIII.html XVII-XVIII быуаттарҙа башҡорт ихтилалдары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104044714/http://bash.bashkortostan450.ru/history/xvi-xix/XVII-XVIII.html |date=2007-11-04 }}

[[Категория:Тарих]]
[[Категория:Рәсәй тарихы]]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVII быуат ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]</text>
      <sha1>99vl2p3xag6x6bveb12sk0x5b3dx13r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бал ҡорттары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7881</id>
    <revision>
      <id>1301377</id>
      <parentid>1270810</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T21:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50837" sha1="p5yrcbpig73zje27h6z9tistd29rjij" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Бал ҡорто
| image file = Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg
| image title = Бал йыйыусы ҡорт
| image descr = [[Бал йыйыусы ҡорт]]
| regnum = Хайуандар
| phylum = [[Быуынтыҡ аяҡлылар]] 
| classis = [[Бөжәктәр]]
| ordo = [[Ярыҡ ҡанатлылар]]
| subordo = [[Һабаҡҡорһаҡлылар]]
| superfamilia = [[Apoidea]]
| sectio = '''Ҡорттар'''
| latin = {{btname|Anthophila}}
| wikispecies = Anthophila
| commons =Category:Apoidea
| section name = Ғаилә
| section text =
* [[Andrenidae|Андрениды]] (''Andrenidae'')
* [[Ысын бал ҡорттары]], Апиды (''Apidae'')
* [[Colletidae|Коллетиды]] (''Colletidae'')
* [[Halictidae|Галиктиды]] (''Halictidae'')
* [[Megachilidae|Мегахилиды]] (''Megachilidae'')
* [[Melittidae|Мелиттиды]] (''Melittidae'')
* [[Stenotritidae|Стенотритиды]] (''Stenotritidae'')

}}
 
'''Бал ҡорто''' ({{lang-la|Apis mellifera}}) — осоусы ҡорт, күмәкләп тереклек итеүсе, [[ҡаяу]]лы, ''[[Яры ҡанатлылар|яры ҡанатлы]]'' [[бөжәктәр]] вәкиле.
Ғалимдарҙың иҫәпләүенсә, ер йөҙөндә 40-50 мең млн. [[күс]] бал ҡорто йәшәй, шуларҙың 8 млн самаһы [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]гә тура килә. Һәр [[күс]] йылына 10 кг тауар балы бирә ала. Бал ҡорттары тышҡы ҡиәфәте, башҡарған эше, ғаиләләге урыны буйынса бик күп атамалар менән йөрөй: инә ҡорт, ата ҡорт, эшсе ҡорт, бур ҡорт, рәшә ҡорт, шәйләк ҡорт, ҡарауылсы ҡорт, тәрбиәсе ҡорт, ҡабул итеүсе ҡорт, һаҡсы ҡорт, йыйыштырыусы ҡорт, елпеүсе ҡорт, ана ҡорт, һоро ҡорт, ҡары ҡорт, һары ҡорт һ.б.&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot;&gt;{{китап |автор= Г.Д.Зәйнуллина|заглавие=«Урыҫса-башҡортса умартасылыҡ һүҙлеге» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2001 й |страницы=6-сы, 10-сы  }}&lt;/ref&gt;
[[Рәсем:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|right|Бал ҡорто]].

== Этимологияһы ==
Бал ҡорттарын был һүҙ менән билдәләү боронғо сығышлы. Урыҫ һүҙе «пчела» праславиеға барып тоташа. *bъčela йәки *bъčela. Һәр форма үҙенсә этимологиялана: *bъčela onomatopeacic *bučati «жужжать-безелдәү» , өноҡшаш менән бәйле *bčela «жужжать безелдәү» *bhei-, бал ҡорттарының исемдәре башҡа һинд-европа телдәрендә (ирланд телендә: ''*bhei-' «бал ҡорто») менән бәйле. Латинса fūcus «трутень», лит. bìtė, Ҡalyp: Lang-prg, латыш. тешләү «бал ҡорто», {{lang-lv|bitе}} «пчела», {{lang-goh|bîа}}, ''bini'', {{lang-de|Biene}}, {{lang-en|bee}} «пчела»)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=3|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=416&amp;vol=3|место=М.|издание=Прогресс|год=1964—1973|страницы=416}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Этимологический словарь славянских языков|место=М.|издательство=Наука|год=1976|том=3|страницы=104—105}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|заглавие=Encyclopedia of Indo-European culture|ссылка=https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall|место=London|издательство=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|страницы=[https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall/page/57 57]|isbn=9781884964985}}&lt;/ref&gt;..

== Бал ҡорттары күсенең тереклеге ==
Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң (ҡорт инәһенең йәки батшабикәнең) нәҫеле булған 10 000 — 50 000, ә ҡайһы берҙә 100 000 эшсе ҡорт була. Бал ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Бының өсөн умартала ата ҡорттар, йәки әреғорттар, үҫтерелә һәм яңы инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала. Йәш инә ҡорт күҙәнәктән сыҡҡас, эшсе ҡорттарҙың сама менән яртыһы ҡарт инә ҡорт менән бергә умартанан сығып китә — күс айырыла. Был күс тәүҙә, эшсе ҡорттар яңы оя өсөн урын эҙләп тапҡансы, ниндәй булһа ла ағас ботағына һырый.

Иҫке умартала ҡалған йәш инә ҡорт әре ҡорттар менән умартанан осоп сығып, һауала аталана. Шунан умартаға ҡайтып, йомортҡа һала.

Яңы ояла йәки умартала эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы бик күп күҙәнәктәрҙән тороусы кәрәҙҙәр яһай. Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ — нектар һәм сәскәләр һеркәһе йыя. Шул уҡ аҙыҡ менән үҫеп килеүсе быуын һәм бала сығарыусы инә ҡорт та туҡлана.
[[Яҙ]]ын, көндәр йылынғас, ҡышлаған эшсе ҡорттар ояларынан осоп сыға. Тәүге [[сәскә|сәскәләр]] күренеү менән, эшсе ҡорттар уларҙан [[сәскә]] һеркәләре һәм нектар йыя башлай. Инә ҡорт кәрәҙ күҙәнәктәренә йомортҡалар һалырға тотона. Йомортҡаларҙан сыҡҡан ҡарышлауыҡтарға бал ҡорттары бал менән сәскә һеркәһе ҡатнашмаһын ашата. Инә ҡорттарҙың һәм әреғорттарҙың личинкалары эрерәк күҙәнәктәрҙә үҫә.

[[йәй|Йәйҙең]] икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡа [[бал]] запасы әҙерләй. Һалҡындар башланғас, бал ҡорттары умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә. [[Ҡыш]]ын улар кәрәҙҙәр өҫтөндә тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән туҡлана.

Умартала бал ҡорттары бер-береһенә хәбәр тапшыра ала. Мәҫәлән, нектарға бай сәскәле үҫемлектәрҙе эҙләп тапҡан бал ҡорто умартаһына әйләнеп ҡайта. Ул ҡорһағын төрлөсә бороп, кәрәҙ өҫтөндә әйләнеп йөрөй башлай. Ҡорт ошолай бейегәндәй тойола. Әммә ул шул юл менән башҡа эшсе ҡорттарға табыш артынан ҡайҙа һәм ниндәй алыҫлыҡҡа осорға кәрәклеген хәбәр итә. Ул шулай уҡ башҡаларға әле күптән түгел үҙе нектар һәм һеркә йыйған сәскәләрҙең еҫен дә тапшыра. Шунан һуң эшсе ҡорттар шәйләк бал ҡорто күрһәткән [[үҫемлектәр|үҫемлектәрҙән]] аҙыҡ йыйырға осоп китә.

== Эшсе ҡорттоң төҙөлөшө ==
Бал ҡортоноң төктәр менән ҡапланған ҙур башының ян-яҡтарында ике ҡатмарлы [[күҙ]], ә улар араһында өс бәләкәй ябай күҙ урынлашҡан. Алдан кәкре оҙон мыйыҡтары һуҙылып киткән.

Һиҙеү ағзалары бал ҡорттарының тереклегендә бик мөһим роль уйнай. Ҡараңғы умарта эсендә тейеп һиҙеү ағзалары иң ҙур әһәмиәткә эйә, улар башлыса мыйыҡтарҙа урынлашҡан. Еҫ һиҙеү һәм күреү һәләте бал ҡорттары [[сәскә|сәскәләр]] эҙләгәндә кәрәк.
Бал ҡортоноң кимереүсе өҫкө яңаҡтары ныҡ үҫешкән. Улар ярҙамында бал ҡорто күҙәнәктәр төҙөгәндә балауыҙҙы иҙеп эшкәртә, ә сәскәләргә ҡунғанда һеркә япраҡтарынан һеркәне йыйып ала. Аҫҡы яңаҡтары һәм оҙон аҫҡы ирене менән бал ҡорто нектарҙы ялай һәм һура, шуға күрә бал ҡортоноң ауыҙ ағзаларын ''кимереүсе-ялаусы'' ағзалар тип атайҙар.

Бал ҡорто сәскәнән һурып алған [[нектар]] ҙур ғына боғаҡҡа килеп инә һәм боғаҡ биҙәре бүлеп сығарған [[матдә|матдәләр]] менән ҡушыла. Унан һуң бал ҡорттары нектарҙы кәрәҙ күҙәнәктәренә һала, шунда ул [[бал]]ға әүерелә.

Бал ҡортоноң күкрәге ҡуйы төк менән ҡапланған, арҡаһында ике пар ярым үтә күренеүсән яры ҡанаттары бар. Эшсе ҡорттоң аяҡтары сәскәләрҙән [[һеркә]] йыйыуға һәм кәрәҙ күҙәнәктәрен төҙөүгә яраҡлашҡан. Эшсе ҡорт ҡорһағының осонда ҡаяуы була. Ҡорт уны хайуан йәки кеше тәненә ҡаҙағанда, яраға [[бал ҡортоноң ағыуы]] эләгә һәм тәндең сағылған урыны ныҡ һыҙлай башлай. Ҡаяу ҙа ярала ҡала, шунлыҡтан саҡҡан ҡорт үҙе лә йәрәхәтләнә һәм һәләк була.

=== Бал ҡортоноң башы ===
Бал ҡортоноң кәүҙәһе баштан, күкрәктән һәм ҡорһаҡ өлөштән тора. Инә ҡорттоң башы түңәрәк, ә эшсе ҡорттоҡо өсмөйөш рәүешендә була. Баш өлөшөндә — баш мейеһе, биш күҙ, һиҙеү һәм тойоу ағзаһы булған мыйыҡсалары, шулай уҡ өҫкө яңаҡ менән мороно урынлашҡан&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;.

=== Күреү һәләте ===
Бал ҡорттарының күҙҙәре ике төрлө: өс ябай һәм ике ҡатмарлы. Ябай күҙҙәрҙең роле тулыһынса аңлашылмай: улар яҡтыртыу кимәлен билдәләү өсөн хеҙмәт итә тип фаразлайҙар. Ҡатмарлы күҙҙәр гексагональ күҙәнәктәрҙән — ҡабырғаларҙан тора. Бигерәк тә уларҙың урынлашыуы һәм ҡабырғалар һаны бал ҡортоноң кастаһына бәйле: ул дүрт меңдән ун меңгә тиклем үҙгәреп тора. Бал ҡорттары [[һары]] һәм [[күк]] төҫтәрҙе айыра һәм хатта кеше күрә алмай торған [[Ультрафиолет нурланыш|ультрафиолет нур]]ҙарҙы ла күрә, ләкин [[ҡыҙыл]] төҫтө улар күрмәй.
Фараз ителеүенсә, һүрәт мозаика рәүешендә һалына&lt;ref&gt;{{Cite web | url=https://mirpchelovoda.com/pchelovodstvo-stati/vse-o-pchelah/93-vneshnee-stroenie-golovy-medonosnoy-pchely-s-foto.html | title=Как видят пчелы: зрение и строение глаз пчелы фото|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pchelovod.com/pchely/skolko-glaz-u-pchely-kakie-cveta-vidyat-osobennosti-zreniya.html|title=Сколько глаз у пчелы: какие цвета видят, особенности зрения|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.meedov.ru/beetexture/nervoussystem/5.html|title=Строение и функции нервной системы. Цветное зрение пчелы|accessdate=2018-10-28}}&lt;/ref&gt;. Бындай күҙҙәр ҙур тиҙлектә осоусы объекттарҙы күреү өсөн тәғәйенләнгән. Бынан тыш, бал ҡортоноң күҙе яҡтылыҡтың полярлашыуын ҡабул итергә һәләтле, был уларға тирә-йүнгә юҫыҡланыуға яҡшыраҡ ярҙам итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://n-t.ru/nj/nz/1984/0401.htm|title=Поляризованный свет в природе|accessdate=2019-10-28}}&lt;/ref&gt;.

=== Мыйыҡсалар ===
Мыйыҡсалар — ҡорттарҙың ауыҙ-мороно тирәһендә үҫкән шырт йөн. Инә ҡорт менән эшсе ҡорттоң мыйыҡсаһы — 10 быуынтыҡтан, ата ҡорттоҡо 11 быуынтыҡтан тора. Мыйыҡсалар ярҙамында ҡорттар йылылыҡты, дымлылыҡты, һауа баҫымын тоя.

=== Аш һеңдереү ағзалары ===
Аҙыҡты һеңдереү эшкәртеү һәм һеңдереү эсәктәрҙә башҡарыла: ул алғы, урта һәм артҡы бүлектәрҙән тора. Алғы бүлектә йотҡолоҡ, үңәс, бөрләтәү инә; аш һеңдереү урта бүлектә башҡарыла; артҡы бүлек нәҙек һәм йыуан эсәктәрҙән тора.&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;

=== Үрсеү ағзалары ===
Үрсеү ағзалары әре ҡортта — сперматозоид, инә ҡортта инә күҙәнәктәр хасил итеп, уларҙы үҙ-ара ҡауыштыра торған енес ағзалары; улар фәҡәт инә һәм әре ҡорттарҙа ғына үҫешкән була.&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;

=== Тын алыу ағзалары ===
Бал ҡорттарының тын алыу ағзалары өс өлөштән; боғарлыҡтан, һауа тоҡсайҙарынан, һәм тын алғыстарҙан тора. Тын алғыстар — һулыш ала һәм һауалағы саңды тотоп ҡала торған ваҡ ҡына тишектәр; бал ҡорттарының 10 пар тын алғысы бар; өс пары — күкрәгендә, ете пары ҡорһағында урынлашҡан. Бал ҡорто тын алғыстар ярҙамында тыныс хәлендә минутына 40 тапҡыр, осоп килгәндән һуң 120—150 тапҡыр тын ала.&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;

== Һеркәләндереү ==
[[Файл:The bee collects nectar.jpg|thumb|300px|Бал ҡорто эш өҫтөндә]]
Бал ҡорттары сәскә менән бәйле экосистемаларҙа һеркәләнеүселәрҙең иң ҙур төркөмө булып, сәскәле үҫемлектәрҙең һеркәләнеүендә мөһим роль уйнай. Хәҙерге ихтыяжға ҡарап бал ҡорттары нектар йыйыуға ла, һеркә йыйыуға ла туплана ала. Ике осраҡта ла бал ҡорттары үҫемлектәрҙең һеркәләнеүенә булышлыҡ итә, ләкин һеркә йыйған осраҡта был процесс күпкә һөҙөмтәлерәк була.

Бал ҡортоноң кәүҙәһе күп һанлы электростатик йөнтәҫ төк менән ҡапланған, улар һеркәнең йәбешеүенә булышлыҡ итә. Ваҡыт-ваҡыт һеркәне үҙҙәренән таҙарталар, щеткалар (шырт йөндәренә, күпселек төрҙәрҙә аяҡтарҙа, ә ҡайһы берҙәрендә ҡарынында) йыйып алалар, һуңынан артҡы аяҡтар араһында урынлашҡан махсус һеркә кәрзиненә (корбикула) күсерәләр. Бал ҡорттарының күп төрҙәре һеркәне үҫемлектәрҙең айырым төрҙәренән генә йыя, икенселәре ул тиклем ҡәтғи түгел һәм төрлө сәскәле үҫемлектәрҙән йыя. Бик аҙ һанлы үҫемлектәр һеркә урынына туҡлыҡлы сәскә майы сығара, уны йыйыу бал ҡорттарының айырым төрҙәрендә генә махсуслаша.

Саҡмай торған ҙур булмаған төркөм (''Meliponini'') каррионды (үләкһәне) ашауға яраҡлашҡан — был үҫемлек продукцияһы менән туҡланмаған берҙән-бер бал ҡорто. Һеркә менән нектар бергә ҡушылып, ваҡ күҙәнәктәргә (бал ҡорттарына) бөкләп йәбештерелгән туҡлыҡлы матдәләр массаһын барлыҡҡа килтерә. Масса өҫтөндә буласаҡ бал ҡорттарының йомортҡалары һалына, артабан өлкән бал ҡорттары һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары бәйләнешкә инмәһен өсөн, күҙәнәк герметик рәүештә ябыла.

Бал ҡорттары ауыл хужалығында һеркәләндереүҙә бик мөһим роль уйнай. Был күп илдәрҙә игенселәрҙең умартасылар менән ауыл хужалығы ерҙәре янында бал ҡорттарын үҙ-ара файҙалы үрсетеү тураһында килешеп эш итеүенә килтерә. Монокультура (йәғни бер үк өлкәлә бер төрҙәге үҫемлектәрҙе оҙаҡ һәм өҙлөкһөҙ үҫтереү) һәм һеркәләндерелгән үҫемлектәр һанының ҡыҫҡарыуы умартасыларҙың үҙ ваҡытында ҡайһы бер үҫемлектәрҙе һеркәләндереү талап ителгән территориялар аша миҙгелле күсенеүенә килтерә. Бал ҡорттары ҡоштарҙың һәм башҡа хайуандар донъяһының туҡланыуында ла бик мөһим роль уйнай. Күп кенә ҡырағай бал ҡорттары ауыл хужалығы ерҙәренән алыҫ йәшәй һәм ҡайһы берҙә москиттарҙы, ебәк ҡорттарын (Lymantria dispar) һәм башҡа бөжәк ҡоротҡостарын юҡҡа сығарыу буйынса махсус программалар ҡорбаны була.

Сәскә өҫтөндә ултырып бал ҡорто триатомик ҡандалалар (Triatominae) йәки унда йәшенеп ятҡан үрмәкселәр ('Thomisida) ҡорбаны була ала. Осоп барғанда уны ҡоштар эләктерә ала. Инсектицидтар (зарарлы бөжәктәрҙе үлтереү өсөн ҡулланылған дарыуҙар) бал ҡорттарын күплеген — туранан-тура ла, үҫемлектәрҙең сәскәләрен бысратыу юлы менән дә юҡ итә ала. Инә бал ҡорты яҙ көнө көнө 2000-гә тиклем йомортҡа һала, ә бал уңышы ваҡытында тәүлегенә 1000-дән алып 1500-гә тиклем йомортҡа һала, шулай үлгәндәр урынына ғаилә һаны тергеҙелә.

Бал ҡорттарының артыуы уларҙың һөҙөмтәлелегенә лә, уларҙың һанына ла бәйле. Мәҫәлән, ҡабаҡ ғаиләһе үҫемлектәре (Cucurbitaceae) майҙанында ҡырағай күбәләктәрҙең һөҙөмтәлелеге яҡынса 10 тапҡырға арта, ә бал ҡорттары колонияһының дөйөм һөҙөмтәлелеге популяция ҙурлығына бәйле. Икенсе яҡтан, иртә яҙ баҡса үҫемлектәре сәскә атҡан саҡта күбәләктәрҙә иңкештәрҙең инә популяцияһы бер нисә зат (особь) менән сикләнә, шуға күрә иртә емештәрҙе һеркәләндереүҙә улар әллә ни ҙур роль уйнамай.

== Бал ҡорттарының эволюцияһы ==
Бал ҡорттары , [[ҡырмыҫҡалар]] кеүек үк, асылда махсуслаштырылған [[һағыҙаҡтар]] формаһы булып тора. Бал ҡорттарының ата-бабалары булып ҡом ғаиләһенең йыртҡыс һағыҙаҡтар тора. Йыртҡыс бөжәк йәшәү рәүешенән һеркә диетаһына күсеү һеркә һибелгән [[һеркә]] бөжәктәрен ашау һөҙөмтәһе булып торғанға оҡшай. Ошоға оҡшаш эволюцион сценарий веспоидеяла ла күҙәтелә, уның төркөмдәренең береһе хәҙерге ваҡытта һеркәләндеүселәр сәскә һағыҙаҡтары йәки мазариндар булараҡ билдәле. Улар йыртҡыс тоҡомдан барлыҡҡа килгән.

Бөгөнгө көндә бал ҡорттарының иң боронғо ҡаҙылмаһы — бирма гәрәбәһендәге «Hukawng Valley» (Мьянма) (2006 йылда тасуирланған) табылдыҡ. Табылдыҡтың йәше — яҡынса 100 миллион йыл (иртә крит осоро), табылған бал ҡорттары төрө Мелиттосфекс бурменсисы тип атала һәм йыртҡыс һағыҙаҡтан һеркәләнеүсе бал ҡортона күсеүҙең асыҡ формаһы булып тора. М. бурменсис (M. burmensis) бөжәгенең  артҡы аяҡ формаһы йыртҡыс [[Һағыҙаҡ һары|һағыҙа]]ҡтыҡына оҡшаш, әммә ҡалын йөнлө һеркә бөжәк-һеркәләндереүсегә хас.

Һеркәләнеүсе үҫемлектәрҙе тәүге осорҙа башҡа [[Бөжәктәр|бөжәк]]тәр һеркәләндергән, мәҫәлән, ҡаты ҡанатлы бөжәктәр (магнолия). Тимәк, бал ҡорттары барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк сәскә һеркәләнеү күренеше тәбиғәттә булған. Бал ҡорттары һеркәләнеүгә тулыһынса махсуслашҡан һәм [[Ҡуңыр ҡуңыҙ|ҡуңыҙ]]ҙар, [[сысҡандар]], [[күбәләктәр]] һәм башҡа бөжәктәргә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк һеркәләндереүселәргә әйләнгән. Бындай «сәскә белгестәренең»
барлыҡҡа килеүе сәскәле үҫемлектәрҙең дә, бал ҡорттарының үҙҙәренең дә тирә-яҡ мөхит шарттарының системалы рәүештә үҙгәреүенә яраҡлашыуға килтергән тип иҫәпләнә.

== Тоҡомдары ==
Рәсәйҙә бал ҡорттары тоҡомдарының түбәндәгеләре үрсетелә:
* Европа ҡара ҡорттар (үҙәк рус) — Apis mellifera mellifera L.;
* Украин дала ҡорттары — Apis mellifera sosimai Engel.;
* Кавказ һарыһы — Apis mellifera remips Gerstacker;
* Кавказ тау ҡорттары — Apis mellifera caucasica Gorb.;
* Карпат — Apis mellifera carpatica;
* Итальян — Apis mellifera ligustica;
* Рәсәй урта һыҙаты ҡорто;
* Алтай тоҡомо;
* Алыҫ Көнсығыш тоҡомо;
* Башҡорт тоҡомо.
Итальян тоҡомо — [[Италия]]ла, [[Канада]]ла, [[Америка]]ла һәм башҡа илдәрҙә йәшәгән алтын һары төҫтәге эре бал ҡорто. Был тоҡом ҡышҡы ҡырыҫ климатка түҙемһеҙ, аҙыҡты ла күп тотоноусан.

Кабахтапин ҡорттары —[[Әзербайжан]]дың таулы райондарында йәшәгән асыҡ һоро төҫтәге, оҙон моронло бал ҡорто.

[[Кавказ]]дағы һоро төҫтәге тау ҡорто — оҙон моронло, һоро төҫтәге ваҡ ҡорт; һыуыҡҡа, төрлө ауырыуҙарға бирешеп барыусан.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] урта һыҙаты ҡорто — Урта Рәсәйҙә аҫралған ҡарағусҡыл төҫтәге эре ҡорт; ҡышҡа сыҙамлы, ауырыуҙарға бирешмәүсән, күс айырырға әүәҫ һәм уҫал булыуы менән айырыла.

[[Алыҫ Көнсығыш федераль округы|Алыҫ Көнсығыш]] ҡорто — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] урта һыҙаты тоҡомло ҡорттарҙан таралып, хәҙерге көндә [[Хабаровск крайы]]нда йәшәгән , ҡырыҫ климатҡа сыҙамлы һәм төрлө ауырыуҙарға бирешеп бармаған бал ҡорто.

[[Башҡорттар|Башҡорт]] солоҡ ҡорто — урта урыҫ ҡортоноң урындағы тәбиғәт шарттарына яраҡлашҡан һәм хәҙерге көндә [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бөрйән районы]]ндағы йәшәгән тоҡомо. Уны һаҡлау , үрсетеү эше менән [[Башҡортостан ҡурсаулығы]]ның Ағиҙел филиалы шөғөлләнә; ул [[1986 йыл]]да үҙ аллы [[Шүлгәнташ ҡурсаулығы|«Шүлгәнташ» ҡурсаулы]]ғына әйләндерелде. «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында «Байсалан» һәм «Шүлгәнташ» исемле ике умарталыҡ төп башҡорт ҡорттарының популяцияһын һаҡлап ҡала алған. Ҡорттарҙың тоҡомо морон оҙонлоғона ҡарап билдәләнә. Иң оҙон моронлоларға Рәсәйҙең урта һыҙаты һәм [[Кавказ]]дағы һоро төҫтәге тау ҡорттары инә.&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; caption=&quot;Бал ҡорттарының төрлөлөгө&quot;&gt;
Файл:Bienenkoenigin 43a.jpg|Бал йыйыусы ҡорт (''[[Apis mellifera]]'')
Файл:Cerana.jpg Ҡытай бал ҡорто (''[[Apis cerana]]'')
Файл:Apis dorsata.jpg|Гигант бал ҡорто (''[[Apis dorsata]]'')
Файл:Abeille charpentière Margy 2.jpg|Көрән иңкеш-балта оҫтаһы (''[[Xylocopa violacea]]'')
Файл:Megachile rotundata.JPG|Люцерн бал ҡорто-япраҡ киҫеүсе (''[[Megachile rotundata]]'')
Файл:OsmiaCornuta2008 03 15.jpg|''[[Osmia cornuta]]''
&lt;/gallery&gt;

== Бал ҡорттары ойошмаһы ==
[[Файл:Bienen 35b.jpg|thumb|right|Бал йыйыусы ҡорттар кәрәҙ өҫтөндә]]

Бал ҡорттары — юғары кимәлдә ойошҡан бөжәктәр. Атап әйткәндә, социаль бал ҡорттары бергәләп аҙыҡ- түлек, һыу, кәрәк булған осраҡта торлаҡ эҙләй, бергәләп дошмандарҙан һаҡлана. Ояла бал ҡорттары бергәләп кәрәҙ төҙөй, үрсем һәм инә ҡорт тураһында хәстәрлек күрәләр.

=== Социаль һәм ярым социаль бал ҡорттары ===
Бал ҡорттары бер-береһенән бойондороҡһоҙ йәшәй ала (йәғни айырым йәшәү рәүеше алып бара) һәм төрлө ижтимағи ойошмала йәшәй ала. Был йәһәттән иң алға киткәндәре — бал йыйыусы ҡорттары, иңкештәр һәм саҡмай торған бал ҡорттары йәшәгән эусоциаль (социаль) колониялар. Бал ҡорттарының социаль характеры төрлө төркөмдәрҙә бер нисә тапҡыр бер-береһенә бойондороҡһоҙ эволюция кисергән, тип иҫәпләнә.

Ҡайһы бер төрҙәрҙә бер төркөм инә ҡорттар бер-береһенә туғандаш булалар. Әгәр бал ҡорттары төркөмөндә билдәле бер хеҙмәт бүленеше бар икән, тимәк, бындай төркөм ярым социаль тип атала. Әгәр ҙә, хеҙмәт бүленешенән тыш, төркөм инә һәм уның инә тоҡомдарынан (ҡыҙҙарынан) торһа, ундай төркөм социаль төркөм тип атала. Был ҡоролмала инә ҡорт умарта инәһе тип атала, ә ҡыҙҙарын эшсе бал ҡорттары тип атайҙар. Әгәр бындай бүленеш бал ҡорттарының тәртибе менән генә сикләнһә, бындай төркөм ябай социаль төркөм тип атала; ҡатламдар араһында морфологик айырма булһа (төрлө структура), бындай формация юғары социаль төркөм тип атала.

Ябай социаль тәртипле төрҙәр һаны күпкә күберәк, ләкин улар аҙ өйрәнелгән, һәм уларҙың күбеһенең биологияһы билдәһеҙ тиерлек. Бындай төрҙәрҙең ҙур өлөшө Halictidae (Halictidae) ғаиләһенә ҡарай. Бындай бал ҡорттарының колониялары бик аҙ, бал ҡорттары һаны тиҫтәнән артмай, ә эшсе бал ҡорттары менән инә ҡорттарҙың берҙән-бер айырмаһы — уларҙың ҙурлығы. Был бал ҡорттарының күбеһендә колониялар бер йыллыҡ циклға эйә, ҡышты тик аталанған инә ҡорттар ғына (буласаҡ ҡорт инәһе) сыға. Ҡайһы бер төрҙәрҙә колониялар күп йыллыҡ, ә ҡорттарҙың һаны бер нисә йөҙгә етә.

=== Яңғыҙаҡ ҡорттар ===
[[Файл:Apis mellifera carnica worker hive entrance 3.jpg|thumb|right|''Apis mellifera carnica'' Яңғыҙаҡ ҡорт]]
Башҡа бал ҡорттарының күбеһе, шул иҫәптән люцерн бал ҡорттары (Megachile rotundata), Xylocopa virginica, Osmia lignaria, Осмия корнифрондары — яңғыҙаҡ бал ҡорттарына инә, сөнки уларҙың инәләре яңғыҙ оя ҡора. Бер генә төр инә бал ҡорто бар, улар үрсем бирә һәм тоҡомға аҙыҡ һаҡлай. Был бал ҡорттарының тәғәйенләнгән эшсе ҡорттары юҡ. Ҡағиҙә булараҡ, бындай бал ҡорттары бал да, балауыҙ ҙа сығармай. Был төрҙәр талпандарға ҡаршы иммунитетҡа эйә, шулай ҙа уларҙың үҙенсәлекле паразиттары, ҡоротҡостары һәм ауырыуҙары бар.

Яңғыҙаҡ бал ҡорттары үҫемлектәрҙең мөһим һеркәләндереүселәре булып тора, улар алған һеркә бала ҡорттарҙы ашатыуға китә. Йыш ҡына һеркәлек нектар менән ҡушылып, пастаға оҡшаш масса барлыҡҡа килә. Яңғыҙаҡ бал ҡорттарының күп төрҙәренең тәнендә һеркә ташыу өсөн ҡатмарлы ҡулайламалар бар. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереү маҡсатында яңғыҙаҡ бал ҡорттарының ҡайһы бер төрҙәре генә үрсей, ҡалғандары ҡырағай тәбиғәттә генә осрай.

Яңғыҙаҡ бал ҡорттары йыш ҡына үҫемлектәрҙең айырым төрҙәренән генә (мәҫәлән, бал ҡорттарынан йәки [[Иңкештәр|иңкеш]]тәрҙән айырмалы рәүештә) йыйылған һеркә менән туҡлана. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай үҫемлектең һеркәләнеүсеһе бал ҡортоноң айырым бер төрө генә булыуы мөмкин, әгәр был бал ҡорттары ниндәй ҙә булһа сәбәптәр арҡаһында үлһә, үҫемлеккә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай.

Яңғыҙаҡ бал ҡорттары ояларын йышыраҡ ерҙәге ояларға, өңдәргә, ағас тишектәрендә, [[ҡамыш]] йәки [[ҡара бөрлөгән]] һабаҡтарына урынлаштыра. Ҡағиҙә булараҡ, инә ҡорт күҙәнәк (кәрәҙ) барлыҡҡа килтерә, уға бер йомортҡа һала, ҡарышлауыҡ өсөн туҡлыҡлы матдәләр ҡатнашмаһын өҫтәй һәм герметик рәүештә яба. Бер ояла бер тиҫтәнән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем [[күҙәнәк]] булыуы мөмкин. Оя ағас ҡыуышлығында булһа, ғәҙәттә, ситке күҙәнәктәрҙә ата ҡорттар йомортҡалары була. Артабан бал ҡорттары үрсем тураһында хәстәрлек күрмәй һәм бер йәки бер нисә оя яһап үлә. Ата ҡорттар тәүҙә сығалар һәм инә ҡорттар сығыуға парлашыу өсөн әҙер булалар. Баҡсасылар араһында яңғыҙаҡ бал ҡорттарын оялау өсөн шарттар тыуҙырыу бик популяр. Яңғыҙаҡ бал ҡорттары саҡмай йәки үҙ-үҙең һаҡлаған осраҡта ғына сағырға мөмкин.
  
Ҡайһы бер төрҙәрҙең инә ҡорттары ояларын шул уҡ төрҙәге башҡа ояларға яҡын яһай. Икенсе төрҙәрҙәрҙең бер нисә инә ҡорттары йомортҡа һалыу өсөн бер үк ояны ҡуллана, ләкин һәр береһе үҙ күҙәнәктәрен генә һеркә һәм нектар менән тултыра — йәшәүҙең был һирәк төрө «коммуналь» тип атала. Был төрҙәге бал ҡорттарының төп өҫтөнлөгө шунда: бер нисә инә ҡорт сиратлап бер ояны һаҡлай. Был тәртип ксилокопин бал ҡорттары өсөн хас, оя төҙөлөшө тамамланғандан һуң, инә ҡорт ояның төп инеү өлөшөндә ҡала һәм үҫеп килеүсе бала ҡорттарҙы һаҡлай.

== Бал йыя торған ҡорт ==
[[Файл:Pchela.jpg|thumb|Бал ҡорто]]
Был бал ҡорто — [[яры ҡанатлылар]] төркөмөнә ҡараған нәҙек билле, бал йыя торған бөжәк. Улар ҙур ғаилә булып йәшәй. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт һәм 10-80 мең эшсе ҡорт була.
Бал ҡорто ғаиләһе — үҙенә бер төрлө [[Биологик төр|биологик]] берәмек. Һәр ғаиләһенең үҙ индивидуаль сифаттары һәм үҙенә генә хас [[Нәҫелсәнлек|нәҫел]] һыҙаттары бар.
Ғаиләге бал ҡорттары ысыҡ кибеп, сәскәләр татты ныҡлап бүлеп сығарған мәлдә әүҙемләшәлр. Аяҙ йылы көндәрҙә улар иртәнге 4-тән киске 21 сәғәт 30 минутҡа тиклем тат һәм һеркә йыйыу менән мәшғүлдәр. Умарта эсендәгеләре көнөн-төнөн эшләйҙәр. Умарталағы эшкә: инә ҡортто, үрсемде тәрбиәләү, кәрәҙ ҡойоу, буш [[күҙәнәк]]тәрҙе бал һәм һитә менән тултырыу, ояла даими йылылыҡ, дымлылыҡ булдырыу, уны сүп-сарҙан таҙартыу, күҙәнәктәрҙе мисәтләү, ғаиләне ҡортоҡос бөжәктәрҙән һаҡлау һ. б. инә. Яландағы эшкә: тат (нектар), [[һеркә]] йыйыу, ғаиләне һыу менән тәьмин итеү керә&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;.

Башҡарған эштәре буйынса бал ҡорттары бүленәләр: елпеүсе, ҡабул итеүсе, шәйләк, йыйыусы, һаҡсы, эшсе ҡорттарға.

* Елпеүсе ҡорттар — ҡанаттарын елпеп, ояла даими микроклимат һәм буш күҙәнәктәргә һыу ташып, даими дымлылыҡ булдырыусы ҡорттар;
* Ҡабул итеүсе ҡорттар — йыйыусы ҡорттар килтергән татты мороно менән ҡабул итеп, буш күҙәнәктәргә тултырыусы йәш ҡорттар;
* Шәйләк (разведчик) ҡорттар — сәскәле урынды эҙләп табып, шул ергә әйҙәүсе ҡорттар;
* Йыйыусы ҡорттар — сәскәнән сәскәгә ҡунып тат йыйыусы, үрсемдәрҙе тәрбиәләүсе төп эшсе ҡорттар;
* Һаҡсы ҡорттар — кейә (леток) янында йөрөп, оялағыларҙы ҡоротҡос бөжәктәрҙән, һурнаҡтарҙан (бур ҡорт) һаҡлай торған йәш ҡорттар;
* Эшсе ҡорттар — билдәле шарттарҙа йомортҡа һалырға һәләтле эшсе ҡорттар.
== Һурнаҡ йәки паразит бал ҡорттары ==
Бал корттары араһында һурнаҡтар (клептопаразиттар) бар, йәғни башҡа ҡорттарҙың ризығын урлау йәки үҙҙәренә тартып алыусылар. Бындай бал ҡорттарының ҡылығы кәкүк менән оҡшаш булғанлыҡтан, уларға «кәкүк бал ҡорттары» ҡушаматы бирелгән. Был ғаилә бал ҡорттарының һеркә йыйыу өсөн ҡулайламалары етмәй, үҙ ояларын да ҡормай. Улар әҙер нектарлы һеркә һәм күҙәнәктәр ҡулланып, башҡа бал ҡорттарының ояларына йомортҡа һалалар. «Кәкүк бал ҡорттары» үҙҙәренең ҡарышлауыҡтарын үлтерә һәм ашай, шулай уҡ башҡа сит ҡарышлауыҡтарҙы ла, (әгәр быға тиклем инә үҙе быны эшләмәһә) әҙерләнгән аҙыҡ-түлекте лә ашай.
== Бал ҡорттарының ҡырылыуы ==
[[2006 йыл]]да [[Америка Ҡушма Штаттары]] бал ҡорттарының умарталарҙы ҡалдырып сығып китеү һәм уларға кире әйләнеп ҡайтмау синдромын теркәгән. Был бал ҡорттарының дөйөм һанына йоғонто яһамай, сөнки уны умартасылар контролдә тота. Шуға ҡарамаҫтан, был күренеш бал ҡорттарының һаулығы менән бәйле проблемаларға киң йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итә. Ауыл хужалығында ҡулланылған пестицидтар һәм башҡа химик матдәләр бал ҡорттарының иммунитетын көсһөҙләндерә һәм уларҙы ауырыуға тағы ла нығыраҡ дусар итә. Бынан тыш, ҡалаларҙың үҫеүе һәм ҡырағай бал үҫемлектәре һанының кәмеүе бал ҡорттарының нектар эҙләп бик алыҫҡа осоуына килтерә, был иһә [[Вирустар|вирус]] таралыу хәүефен арттыра.

Бал ҡорттары умартасыларҙың контролдә тотоуы арҡаһында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янамай, ләкин ҡырағай бал ҡорттарының күп төрҙәренә хәүеф янай. Һуңғы 100 йыл эсендә үҙҙәренең тарихи ареалынан Урта Көнбайыш ҡырағай бал ҡорттарының 50 проценты юҡҡа сыҡҡан. Һуңғы 20 йылда урындағы иңкештең дүрт төр 96 процентҡа кәмегән, ә өс төрө бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан тип һанала&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Статья|автор=Gwen Pearson|год=2015-04-29|issn=1059-1028|издание=Wired|заглавие=You're Worrying About the Wrong Bees|ссылка=https://www.wired.com/2015/04/youre-worrying-wrong-bees/}}&lt;/ref&gt;.
Был борсолоу тыуҙыра, сөнки ҡырағай бал ҡорттары бал ҡорттарына ҡарағанда күп үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә һөҙөмтәлерәк. Мәҫәлән, ҡарбуз һеркәләндереүҙең 90 проценты ҡырағай бал ҡорттары тарафынан башҡарыла, ә помидорҙы бал ҡорттары ҙур булмағанлыҡтан һөҙөмтәле һеркәләндерә алмай&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
[[2019 йыл]]да [[Башҡортостан]]да, [[Удмуртия]]ла, [[Марий Эл]]дә, [[Тула өлкәһе]]ндә һәм [[Алтай крайы]]нда бал ҡорттарының күпләп һәләк булыуы күҙәтелә. Был күренештең сәбәбен Россельхознадзор пестицидтарҙы һәм агрохимияларҙы рапс баҫыуҙарында ҡоротҡостарға һәм ҡый үләндәренә ҡаршы әүҙем һәм контролһеҙ ҡулланыу тип атай&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/668953 |title=Россельхознадзор обвинил Минэкономразвития в массовой гибели пчел|author=|date=12 июля 2019 |publisher=[[interfax.ru]]|accessdate=2019-07-13|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

Бал ҡорттарына ярҙамды ихатала пестицидтар ҡулланыуҙан баш тартыуҙа һәм төрлө бал биреүсе үҫентеләре ултыртыуҙа сағылдырырға мөмкин&lt;ref&gt;[https://пчеловодам.рф/vymiranie-pchel-na-planete-zemlya/ Землю ожидает полное вымирание пчёл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210507092136/https://xn--80adgc4ajkbe4f.xn--p1ai/vymiranie-pchel-na-planete-zemlya/ |date=2021-05-07 }}&lt;/ref&gt;

== Бал ҡортоноң файҙаһы ==
[[Рәсем:Honey comb02.jpg|200px|thumb|right|Бал]]

Бал ҡортоноң файҙаһы бик ҙур һәм күп төрлө. Бал ҡорттары туҡлыҡлы һәм шифалы [[бал]], шулай уҡ төрлө техник маҡсаттарҙа ҡулланыла торған [[балауыҙ]] бирә. Бал ҡорто ағыуы ла шифалы үҙенсәлеккә эйә, уны байтаҡ аурыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланалар. Бал ҡорттары күп [[үҫемлектәр|үҫемлектәрҙе]] һеркәләндереүҙә мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{китап |автор= Б.Е.Быховский, Е.В. Козлова, А.С.Мончадский һ.б.  |заглавие= Биология:Урта мәктәптнң 7-8 кластар өсөн дәреслек |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=1990 й |страницы=268 }}&lt;/ref&gt;

== Былар ҡыҙыҡлы ==
* Тәбиғәтте өйрәнеүсе бөйөк [[Чарльз Дарвин]] ҡорттарҙың кәрәҙ эшләү инстинктын «бөтә инстинкттарҙан» иң ғәжәбе тип атаған;
* Бал ҡортоноң күҙәнәге тәбиғәттәге иң рациональ геометрик формалы һауыт булып тора;
* Инә ҡорт ата (әре) ҡорт менән бер генә тапҡыр аталана, уның орлоғон махсус ағзаһында һаҡлай һәм үҙенә ҡасан кәрәк, шул саҡта файҙалана;
* Ҡорттар һиҙеү буйынса «чемпиондар». Улар еҫтәрҙе кешегә ҡарағанда мең тапҡырға нығыраҡ тоя һәм айырып таный;
* Ҡорттар — «синоптиктар». Улар ямғыр алдынан «команда» буйынса берҙәм рәүештә умарталарға әйләнеп ҡайта;
* Күпселек үҫемлектәрҙең татлы һутының составында өс төр шәкәр — сахароза, глюкоза һәм фруктоза бар. Улар төрлө үҫемлектә төрлөсә миҡдарҙа була. Ҡорттар күп глюкозалы ([[көнбағыш]], горчица, тиле шалҡан һәм башҡалар) татлы һуттан эшкәрткән бал тиҙерәк ҡомоға (йәки шәкәрләнә, ултыра). Әгәр ҙә татлы һутта фруктоза күберәк булһа (аҡ һәм һары акация, арса-вереск) бал аҡырыныраҡ ҡомоға&lt;ref name=&quot;Г.Д.&quot; /&gt;.

== Ҡарағыҙ ==
* [[Умартасылыҡ]]
* [[Бал ҡортоноң ауырыуҙары]]
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{китап |автор= Г.Д.Зәйнуллина|заглавие=«Урыҫса-башҡортса умартасылыҡ һүҙлеге» |место=Өфө |издательство=«Китап» |год=2001 й |страницы=6-сы, 10-сы  }}
{{Навигация|Тема=Пчёлы|Викисловарь=пчела|Викитека=БЭАН/Пчела, пчеловодство}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Пчелы}}
* [https://web.archive.org/web/20060428075519/http://cache.ucr.edu/~heraty/beepage.html Пчёлы мира]
* [http://www.bwars.com/ Общество пчёл, ос и муравьёв]{{ref-en}}
* [http://gears.tucson.ars.ag.gov Исследовательский пчелиный центр Карла Хайдена] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051101200313/http://gears.tucson.ars.ag.gov/ |date=2005-11-01 }}
* [http://www.abc.net.au/science/scribblygum/may2003/default.htm Спасение австралийских нежалящих пчёл]
* [https://web.archive.org/web/20110404153423/http://antclub.ru/lib/brian-m-v/obshchestvennye-nasekomye Книга «Общественные насекомые» Майкл Брайен]
* [http://www.discoverlife.org/20/q?search=Apoidea All Living Things] Определение и фото пчелиных Apoidea.
* [http://www.earthlife.net/insects/solbees.html Solitary Bees] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061002024313/http://www.earthlife.net/insects/solbees.html |date=2006-10-02 }} Популярное введение в мир Apoidea.
* [http://www.bombus.it/pdf/fiori_e_api/fiori_e_api.pdf Пчёлы на цветах Европы pdf].
* [https://web.archive.org/web/20090618113113/http://research.calacademy.org/research/entomology/Entomology_Resources/Hymenoptera/sphecidae/Genera_and_species_PDF/introduction.htm История классификации надсемейства]

[[Категория:Бал ҡорттары]]
[[Категория:Ауыл хужалығы]]
[[Категория:Бал]]
[[Категория:Ашау-эсеү]]
[[Категория:Аҙыҡ]]</text>
      <sha1>p5yrcbpig73zje27h6z9tistd29rjij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баҡалы (Баҡалы районы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10342</id>
    <revision>
      <id>1301400</id>
      <parentid>1300853</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49362" sha1="62mcn3xokhua9g6z2x54c4gbsyhchbb" xml:space="preserve">{{НП+Россия
 | статус                   = ауыл
 | русское название         = Баҡалы
 | оригинальное название    = {{lang-ba|Баҡалы}}
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 55.176353
 | lon_deg                  = 53.802647
 | CoordAddon               = type:city_region:RU-BA
 | CoordScale               = 
 | регион                   = Башҡортостан
 | регион в таблице         = Башҡортостан
 | вид района               = муниципаль район
 | район                    = Баҡалы районы
 | район в таблице          = Бакалинский район{{!}}Бакалинский
 | вид поселения            = ауыл биләмәһе
 | поселение                = Баҡалы ауыл советы
 | поселение в таблице      = Бакалинский сельсовет (Бакалинский район){{!}}Бакалинский сельсовет
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | глава                    = Андреев Александр Георгиевич
 | дата основания           = 
 | первое упоминание        = XVIII быуат
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 1924 йыл
 | площадь                  = 
 | высота центра НП         = 
 | население                = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | тс }}
 | год переписи             = {{ Население | Бакалы (Бакалинский район) | г }}
 | плотность                = 
 | агломерация              = 
 | национальный состав      =[[башҡорттар]], [[татарҙар]], [[урыҫтар]], [[керәшендәр]]
 | конфессиональный состав  =мосолман-сөнниҙәр, православтар 
 | этнохороним              = бакалинец, бакалинцы &lt;ref name=&quot;этнохороним&quot;&gt;{{Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник|39}}&lt;/ref&gt;
 | почтовый индекс          = 452650
 | телефонный код           = 34742
 | цифровой идентификатор   = 80207807001
 | категория в Commons      = 
 | сайт                     = 
}}

'''Баҡалы''' ({{lang-ru|Бакалы}}) — [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Баҡалы районы]]ндағы [[Татарҙар|татар]] ауылы. Баҡалы районының һәм ауыл советының административ үҙәге. [[2010 йыл]]дың [[14 октябрь|14 октябр]]енә халыҡ һаны 9568 кеше булған&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452650, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80207807001.

== Географик урыны һәм инфраструктураһы ==
Баҡалы ауылы — [[1930 йыл|(1930]]—[[1963 йыл]]дар һәм [[1964 йыл]]дан) [[Баҡалы районы]] һәм [[Баҡалы ауыл Советы (Баҡалы районы)|Баҡалы ауыл Советы]] үҙәге. [[Өфө]]нән төньяҡ-көнбайышҡа 175 километрҙа, [[Туймазы]] тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 75 километрҙа, [[Бәләбәй]]-[[Николаевка (Борай районы)|Николаевка]]-[[Туймазы]]-Баҡалы һәм [[Кушнаренко]]—[[Саҡмағош]]—Баҡалы, Баҡалы—[[Үрге Йәркәй]] автомобиль юлында, [[Сөн]] йылғаһы буйында урынлашҡан.

[[2002 йыл]]ғы мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]], [[урыҫтар]], [[татарҙар]] йәшәй.

Баҡалыла ике урта [[мәктәп]], шул иҫәптән 1-се һанлы Баҡалы урта мәктәбе, насар ишетеүсе балалар өсөн коррекцион мәктәп-интернаты бар, балалар сәнғәт мәктәбе, профессиональ лицей, 3 [[балалар баҡсаһы]], балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (ДЮСШ), балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, үҙәк район дауаханаһы, 2 Мәҙәниәт йорто (4 художество үҙешмәкәр халыҡ коллективы), «Керәшен» милли-мәҙәни үҙәге, үҙәк һәм балалар китапханалары, музей, сиркәү, [[мәсет]] бар.

== Тарихы ==
[[XVII быуат]]та [[Ҡырғыҙ]], [[Биләр]] һ. б. улустарҙың [[Аҫабалыҡ|аҫаба]] [[башҡорттар]]ы үҙ ерҙәрендә йәшәгән. Аҫаба башҡорттар [[игенселек]], [[малсылыҡ]] менән шөғөлләнгән. [[XVIII быуат]] башында, [[1736 йыл]]дан яңы суҡындырылған татар-керәшендәр күсеп килгән.

[[1730 йыл|1730]]-сы йылдар — төбәккә Кама аръяғы нығытмаларын төҙөү менән бәйле, урыҫтар килә. Аҫаба башҡорттар ерендә [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре һәм ҡатнаш милләтле ауылдар барлыҡҡа килә. Шул осорҙан урыҫ мәҙәниәте — крайҙағы рухи тормоштоң айырылғыһыҙ өлөшө. Бер үк ваҡытта Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәт үтеүсе татар-керәшендәр урындағы мәҙәниәт үҫешендә мөһим роль уйай. Нуғайбәк-казактар һуңыраҡ, 1842 йылда, Силәбе өлкәһе территорияһына күсерелгән.

[[1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы|Крәҫтиәндәр һуғышы]] осоронда төбәктә В. И. Торнов һәм И. И. Ульянов етәкләгән баш күтәреүселәр менән генерал А. Л. Ларионов командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре араһында ҡаты һуғыштар барған. Баҡалы һәм [[Нуғайбәк]] ҡәлғәләре [[Башҡортостан]]дың көнбайышында мөһим стратегик пункт булған, шуның өсөн уларҙың һәр ваҡыт ҡаршы яҡтарҙың иғтибар үҙәгендә булыуы осраҡлы түгел.

[[1834 йыл]]да бында дәүләт һәм биләмә крәҫтиәндәре, [[Ырымбур казак ғәскәре]] [[казактар]]ы теркәлгән.

[[1865 йыл]]да 166 хужалыҡта 1001 кеше йәшәгән. [[Игенселек]], [[малсылыҡ]], [[умартасылыҡ]], тимерселек менән шөғөлләнгәндәр.

[[XVIII быуат|XVIII]] һәм [[XIX быуат]]тың беренсе яртыһында крайҙа [[баҡыр]] [[мәғдән]]е табылған, һәм ул Г. И. Осокиндың 
[[Үрге Троицкий (Баҡалы районы)|Үрге Троицк заводы]]н тәьмин иткән. Ул заманда край территорияһының 80%-н тәшкил иткән урманды (бигерәк тә поташный заводтарына сеймал сифатында) сәнәғәттә файҙаланыу ҙур ҡолас алған. [[XIX быуат]]тан уҡ [[Баҡалы (Баҡалы районы)|Баҡалы]] төбәктең төп мәҙәни һәм сауҙа-сәнәғәт үҙәге булған

[[XIX быуат]]тың уртаһынан [[Ҡазан]], [[Минзәлә]], [[Бәләбәй]] һәм [[Алабуға (ҡала)|Алабуға]] сауҙагәрҙәре эре сауҙа килешеүҙәре төҙөгән.

== Ауылдың XX быуаттағы үҫеше ==
[[1917 йыл]]ға тиклем Баҡалыла улус идаралығы, 2 училище, земство дауаханаһы, дарыухана, 20-нән ашыу кибет булған, баҙар һәм йәрминкәләр ойошторолған.

[[1906 йыл]]да 2 сиркәү, земство мәктәбе, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, дарыуханаһы булған земство дауаханаһы, һыу тирмәне, 6 тимерлек, слесарь һәм ауырлыҡ үлсәү оҫтаханалары, 8 бакалея, 7 мануфактура, 2 тимерҙән эшләнгән әйберҙәр, 2 башлыҡ, һыра һәм 2 шарап кибете, икмәк запасы һаҡлау мөгәзәйе булған.

[[1918 йыл]]дың февралендә район сираттағы крәҫтиән һуғышы үҙәге була, Баҡалы ауылында «Ҡарағош» штабы урынлашҡан.

[[1917 йыл]]ғы [[Октябрь революцияһы]]на тиклем район [[Өфө губернаһы]]ның [[Бәләбәй өйәҙе]] составындағы улус була. [[1918 йыл|1918]]—[[1924 йыл]]дарҙа [[Баҡалы районы]] биләмәһенә 9 улус, шул иҫәптән [[Илеш]], [[Шаран]] улустары, ингән. Һуңынан [[1930 йыл]]ға тиклем Баҡалы биләмәһе [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-]]ның [[Бәләбәй кантоны]] Баҡалы улусы тип аталған.

[[Баҡалы районы]] [[1930 йыл |1930 йыл]]дың [[20 август|20 авгус]]ында [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ҡарары менән ойошторола. [[1930 йыл|1930]]-сы йылдарҙа ҡул хеҙмәте күп була әле. Халыҡ тракторҙарға, полуторка машиналарға ғәжәпләнеп ҡараны, ләкин кешеләр, көстәрен йәлләмәй, хеҙмәт итте.

Тәүге клубтар, балалар баҡсалары һәм яслиҙар төҙөлә, [[радио]] барлыҡҡа килә.

[[1933 йыл]]да ауыл хужалығы өсөн кадрҙар әҙерләй башлайҙар. [[1923 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нда тәүге коллектив хужалыҡ өлгөләре барлыҡҡа килә. Шул йылда Буғабаш ауыл советы биләмәһендә «Аң» һәм Кольцов исемендәге ике бәләкәй коммуна барлыҡҡа килә. [[1925 йыл]]да, берләшеп, «Фордзон» тракторын һатып алалар, ул МТС ойошторолғанға тиклем районда берҙән-бер трактор була. [[1930 йыл]]да 15 колхоз булған. [[1932 йыл]]дың яҙында МТС ойошторола. Ул сәсеү майҙаны 20 мең гектарҙан ашыу булған 30 колхозды берләштергән. [[1933 йыл]]да районда ударник-колхозсыларҙың I слёты була.

[[1941 йыл|1941]]—[[1945 йыл]]дарҙағы [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда баҡалылар әүҙем ҡатнаша. [[Баҡалы районы]] 16,5 мең самаһы улын фронтҡа оҙата, һәм 6 мең самаһы ир-егет яу яланында ятып ҡала. Уларҙың батырлығын наградалары дәлилләй. Тылда башлыса [[ҡатын-ҡыҙҙар]] һәм ҡарттар эшләгән.

Баҡалы ере алты Советтар Союзы Геройы бирҙе: [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]], [[Карманов Афанасий Георгиевич]], [[Нурҡаев Талип Латип улы]], [[Петров Михаил Петрович]], [[Соколов Михаил Анисимович]], [[Утин Василий Ильич]].

[[Костин Яков Дмитриевич]], [[Туснолобов Степан Сергеевич]], [[Варфоломеев Василий Михайлович]], [[Зотов Виктор Никифорович]] [[Дан ордены]]ның тулы кавалерҙары булып ҡайта.

[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусы һәм етәкләүсе, [[Чехословакия]] Геройы [[Мурзин Даян Баян улы |Даян Баян улы Мурзин]], [[Польша]]ның милли геройы Александр Васильевич Кузнецов кеүек кешкләр Баҡалы районын данланы.

Хәрби традицияларҙы йәштәр дауам итә. 300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ [[Афғанстан]]да һәм [[Чечен Республикаһы]]нда хәрби бурысын үтәне. 11 егет башын һалды.

[[XX быуат]]тың 50-се йылдарында электр уты тоҡандырыла. Баҡалынан 5 саҡрым алыҫлыҡта [[Сөн]] йылғаһында һигеҙ колхоз көсө менән 105 КВт ҡеүәтле гидроэлектростанция төҙөлгән. Йорттарҙа ут барлыҡҡа килгән, шунан [[электр]]ҙы [[колхоз]] производствоһында файҙалана башлағандар. [[1962 йыл]]да территория үҙгәртеп ҡорола, территория [[Туймазы районы]] составына инә. [[1964 йыл]]да [[Баҡалы районы]] ҡайтанан тергеҙелә, [[1967 йыл]]да [[Баҡалы районы]]нан [[Шаран районы]] бүленеп сыға. [[1960 йыл|1960]]-сы йылдарҙа төҙөлөш комплексы әүҙем үҫешә башлай. Район үҙәгендә генә түгел, башҡа [[ауыл]]дарҙа ла типовой [[мәктәп]]тәр, балалар баҡсалары, төҙөкләндерелгән айырым [[йорт]]тар барлыҡҡа килгән. [[1970 йыл|1970]]-се йылдарҙа бер биш йыллыҡта ике биш йыллыҡ йөкләмәләре үтәлгән. Мәҫәлән, И. А. Селиванов етәкселегендәге «Совет» колхозы ҡошсолары В. Бикбов, Р. Саватеев, Е. Исавлина, Т. Измайлова әҙерләү пунктына план буйынса 1 450 000 урынына 2 млн 910 мең йомортҡа тапшырған.

Иң лайыҡлы хеҙмәтсәндәр [[республика |республика]], [[район]] исеменән съездарҙа сығыш яһаны, [[Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе]] (ВДНХ) наградалары алды. [[1970 йыл]]дың [[Август|авгус]]ында Баҡалыла [[Сөн]] йылғаһы аша күпер төҙөлә. Һуңғы егерме биш йылда районда ҙур темптар менән төҙөлөш алып барылған. Район үҙәгендә ике ҡатлы йорттар һәм биналар төҙөлдө. Мәҙәниәт һарайы асылды. Районда газ үткәрелә, юлдарға асфальт түшәлә, киң ҡоласлы шәхси торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. Билдәле игенселәр, малсылар, оҫталар һаны йылдан-йыл арта барған&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.travellers.ru/city-bakaly-(bakalinskijj-rajjon)|title=Бакалы (Бакалинский район), население, экономика, история|publisher=www.travellers.ru|accessdate=2017-11-09}}&lt;/ref&gt;.

== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)||||||
|-
| 1906 ||1200||||
|-
| 1920 йыл 26 август||2400||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||4439||2120||2319
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||5079||2505||2574
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||6150||3080||3070
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||7903||4288||3615
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||8057||3771||4286
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||9514||4491||5023
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||9568||4541||5027
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Бөйөк Ватан һуғышы батырҙары ==
;Алты Советтар Союзы Геройы:
* [[Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы]]
* [[Карманов Афанасий Георгиевич]]
* [[Нурҡаев Талип Латип улы]]
* [[Петров Михаил Петрович]]
* [[Соколов  Михаил Анисимович]]
* [[Утин Василий Ильич]]

;Дан орденының тулы кавалерҙары:
* [[Костин Яков Дмитриевич]]
* [[Туснолобов Степан Сергеевич]]
* [[Варфоломеев Василий Михайлович]]
* [[Зотов Виктор Никифорович]]

* [[Мурзин Даян Баян улы]] — '''Чехословакия геройы''', Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Чехословакияла партизан хәрәкәте ойоштороусыһы һәм етәксеһе булған.

* [[Кузнецов Александр Васильевич]] — '''Польшаның милли геройы'''&lt;ref&gt;[http://chel-portal.ru/encyclopedia/Kuznecov/t/9336 Национальный герой Польши Кузнецов Александр Васильевич]&lt;/ref&gt;.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Антонова Нина Васильевна]] (2.12.1935) — [[украиндар|украин]] [[СССР|совет]] киноактёры, [[Киев]]тың А. Довженко исемендәге киностудияһында күп йылдар төрлө тематикалағы ике тиҫтә ярымға яҡын, шул иҫәптән ире режиссёр Анатолий Буковский ҡуйған фильмдарҙа уйнай. [[Украина ССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1980).
* [[Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы]] (1.12.1968), иҡтисадсы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
* [[Дьяков Владимир Анатольевич]] (14.06.1919—16.11.1995), ғалим-тарихсы. 1960—1995 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Славяноведение һәм балканистика институты ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (1966). [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры&lt;ref&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich Башҡорт энциклопедияһы — Дьяков Владимир Анатольевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421203446/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/5846-dyakov-vladimir-anatolevich |date=2016-04-21 }}&lt;/ref&gt;.
* [[Зотов Виктор Никифорович]] (25.05.1925—16.07.1996), педагог, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, гвардия майоры (1953). Уҡсылар дивизияһының айырым миномёт полкы миномётсыһы. Дан ордендарының тулы кавалеры. [[Башҡорт АССР-ы]] мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975).
* [[Костин Яков Дмитриевич]] (20.10.1917—20.09.1993) — Дан орденының тулы кавалеры. Ил һаҡсыһы булараҡ, 1938 йылда Хәсән күле янындағы совет-япон ҡораллы бәрелешендә һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, миномётсы, кесе сержант&lt;ref&gt;[http://www.xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich Башҡорт энциклопедияһы — Костин Яков Дмитриевич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421154100/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6885-kostin-yakov-dmitrievich |date=2016-04-21 }}{{V|08|10|2017}}&lt;/ref&gt;.
* [[Маҡулов Айрат Һәүбән улы]] (27.10.1934—28.07.2017), ғалим-иҡтисадсы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, 1991—2002 йылдарҙа — эшҡыуарлыҡ иҡтисады кафедраһы мөдире. Иҡтисад фәндәре докторы (1990), профессор (1992). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1992)&lt;ref&gt;[http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly Башҡорт энциклопедияһы — Маҡулов Айрат Һәүбән улы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191010182947/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9747-ma-ulov-ajrat-b-n-uly&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; {{БЭ2013|80626}}&lt;/ref&gt;.
* [[Сәйетов Илдар Ширҡәт улы]] ([[25 ғинуар]] [[1957 йыл]] — [[14 октябрь]] [[2020 йыл]]) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған (2008) һәм  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ (2002) артисы.  [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры (2019).

== Хәтер ==
Биш меңдән ашыу кеше орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Бөгөн яугирҙәр иҫтәлегенә Баҡалының иң матур урамдары уларҙың исемдәре менән атала. Тыуған ил азатлығы һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыштарҙа һәләк булған баҡалылар хөрмәтенә район үҙәге Баҡалыла һәм башҡа ауылдарҙа обелисктар һәм һәйкәлдәр ҡалҡып сыҡты.

== Иҫтәлекле урындары ==
Баҡалы ауылы эргәһендәге Маты йылғаһы тамағындағы Ҡарағай урмандары — тәбиғәт һәйкәле.

== Рәүиз мәғлүмәттәре ==

=== 1917 йылғы ауыл хужалығын иҫәпкә алыу карточкалары ===
* [https://basharchive.ru/census/1917/10980/ Материалы поземельной переписи 1917 года по: д. Бакалы, Белебеевский уезд, Бакалинская волость; фонд , опись , дело] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220127001959/https://basharchive.ru/census/1917/10980/ |date=2022-01-27 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Баҡалы районы]]

== Әҙәбиәт ==
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.{{ref-ru}}
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4{{ref-ru}}
* Бакалинская земля: история и люди. — Уфа: ГУП РБ УПК, 2010. — 320 с.: ил.(урыҫ.)

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|80626}}
* {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/1832-ba-aly-auyl-ba-aly-r-ny-ge|автор=Ғафаров Ғ. Ә.}}
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}

{{Bakal-stub}}
{{Баҡалы районы ауылдары}}

[[Категория:Баҡалы районы ауылдары]]
[[Категория:Башҡортостан район үҙәктәре]]
[[Категория:Сөн буйындағы тораҡ пункттар]]</text>
      <sha1>62mcn3xokhua9g6z2x54c4gbsyhchbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Батшалар үҙәне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27514</id>
    <revision>
      <id>1301379</id>
      <parentid>1266554</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T00:45:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35336" sha1="400gufkvjlru27mqrvbl2zx0kgb8yxc" xml:space="preserve">{{coord|display=title|25|44|27|N|32|36|7|E|type:landmark_region:EG}}
[[Файл: Ägypten Tal der Könige.jpg|right|250px|thumb|Батшалар үҙәне]]
'''Батшалар үҙәне''' ({{lang-ar|وادي الملوك‎}}, ''Үәҙи-(э)ль-мөлөк'')&lt;ref&gt;Reeves and Wilkinson (1996), p.6&lt;/ref&gt; — [[Мысыр]]ҙағы беҙҙең эраға тиклемге 16-сы быуаттан алып 11-се быуатҡа тиклем яҡынса 500 йыл дәүерендә Яңы Батшалыҡтың ([[Боронғо Мысыр]]ҙың Ун һигеҙенсе династияһынан алып Егерменсе династияһына тиклем) [[фирғәүен]]дәре һәм юғары дәрәжә эйәләре өсөн кәшәнәләр төҙөлгән үҙән&lt;ref&gt;Maspero (1913), p.182&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | title = Theban Mapping Project |publisher=Theban Mapping Project| url=http://www.thebanmappingproject.com | accessdate = 2006-12-04 }}&lt;/ref&gt;. Үҙән [[Нил йылғаһы]] буйында, [[Фива]] (хәҙерге [[Луксор]] ҡалаһы) ҡаршыһында урынлашҡан һәм ике өлөштән — Көнсығыш үҙәндән (кәшәнәләрҙең күпселеге бында төҙөлгән) һәм Көнбайыш үҙәндән тора.

Рәсми исеме:
&lt;hiero&gt;G41-G1-Aa1:D21-O1-O29:Y1-A50-s-Z4:Y1-G7-N35-C11-Z2:N35-M4-M4-M4-t:Z2:N35-O29:O1*O1-G7-S34-U28-s-D2:Z1-R14-t: t-N23*Z1:N35-R19-t:O49-G7&lt;/hiero&gt;

Үҙәндә алтмыштан ашыу билдәле кәшәнә бар, араларында ҙурлығы менән кескәй соҡорҙан алып йөҙҙән артыҡ бүлмәле кәшәнәләр осрай. Улар [[Боронғо Мысыр мифологияһы]]нан төрлө күренештәр менән биҙәлгән һәм шул ваҡыттағы ерләү тантаналары, ғөрөф-ғәҙәттәр тураһында мәғлүмәт сығанағы булараҡ үтә әһәмиәтле. Бөтә кәшәнәләр ҙә тиерлек беҙгә тиклем бик күп быуаттар элек үк асылып, таланған, тик һаман да үҙ дәүере хакимдарының бөтмәҫ байлығы, оло ҡеүәте күрһәткесе булып тора.

== Тарихы ==
[[Файл: Tombe TaousertetSethnakht.jpg|right|250px|thumb|Таусерт кәшәнәһендә]]
Батшалар үҙәне [[Фива]] ҡалҡыулығы битендә урынлашҡан. Был ҡалҡыулыҡты пирамидаға оҡшаған үҙенсәлекле һыны өсөн урындағы халыҡ ''әл-Ҡурн'' — «Мөгөҙ» тип атай. Бәлки, тауҙың Боронғо батшалыҡ дәүерендәге пирамидаларға оҡшап тороуы Ун һигеҙенсе династия фирғәүендәрен нәк ошо урынды мәңгелек йоҡо урыны төҙөү өсөн һайларға этәргәндер.

[[Тутмос I]] тәү башлап ошо үҙәнде үҙенең кәшәнәһе өсөн һайлай. Уның архитекторы [[Инени]] ҡаяларҙа йәшерелгән кәшәнә барыһына ла асыҡ күренгән пирамидаларға ҡарағанда нығыраҡ һаҡланырына өмөтләнгән, булһа кәрәк.

Боронғо [[архитектор]]ҙарҙың бар тырышлыҡтарын һалып, кәшәнәләрҙе кеше күҙенән йәшереүенә ҡарамаҫтан, улар шулай ҙа боронғо дәүерҙә үк таланыуға дусар була. Тик ун туғыҙ йәшендә генә донъянан киткән фирғәүен [[Тутанхамон]]дың кәшәнәһе генә ниндәйҙер мөғжизә менән бөтөн килеш һаҡланып ҡала. Уның ҡәберлегендә табылған муллыҡтар таң ҡалдырырлыҡ, тик Боронғо Мысыр тарихында күпкә әһәмиәтлерәк роль уйнаған башҡа фирғәүендәрҙең ҡәберлектәре байтаҡҡа зиннәтлерәк булған, тип фаразлана.

«Батшалар үҙәне» исеме йөрөтөүенә ҡарамаҫтан, бында батшаларҙан тыш юғары ҡатлам әһелдәре, уларҙың йәки фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм балаларының кәшәнәләре лә урын алған, шуға күрә яҡынса тик 20 кәшәнә генә — батша кәшәнәһе. [[Рамзес I]] осоро тирәһендә батша ҡатындары, балалары, дини әһелдәр өсөн айырым төҙөлөш ''Батша ҡатындары үҙәне'' исеме аҫында билдәле биләмәлә башлана.

Яңы Батшалыҡ дәүере тамамланыуына Мысыр өсөн оҙайлы сәйәси һәм иҡтисади тарҡалыш осоро башлана. Был Фивалағы төҙөлөш эштәренә лә тәьҫир итмәй ҡалмай. Егерме беренсе династия башында яңы ҡәберлектәр булдырыу урынына булған кәшәнәләрҙе асып, ҡулланалар.

Үҙән ныҡ талана башлағанға күрә, Егерменсе династия ваҡытында [[Амон]] аллаһы әһелдәре кәшәнәләрҙең күбеһен аса һәм ундағы мумияларҙы һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләргә күсерә. Уларҙың күбеһе [[Дейр-әл-Бахри]] янында йәшерелә, ҡалғандары [[Аменхотеп II]]-нен кәшәнәһенә күсерелә.

Өсөнсө үҙгәреш дәүерендә һәм артабан ерләү өсөн асыҡ кәшәнәләрҙең күбеһе үҙләштерелә. Мысырҙа [[христиан дине]] таралып, урындағы копт йүнәлеше хөкөм һөргәндә кәшәнәләр сиркәүҙәр, хатта өйҙәр рәүешендә ҡулланыла.

== Кәшәнәләрҙең төҙөлөшө ==
Кәшәнәләр башлыса ҡая эсенә табан уйылған ҡыя коридорҙан тора, унан бер йәки бер нисә ерләү бүлмәһе айырылып китә. Тәүге кәшәнәләрҙә кәмендә бер мәртәбә коридорҙар 90 градусҡа боролған (мәҫәлән, KV43, [[Тутмос IV]]-нең кәшәнәһе), һәм тәүге кәшәнәләрҙә картуш формаһында ерләү бүлмәләре булған. Ерләүҙән һуң коридор ҙур таш менән ҡапланып, ҡәберлеккә кереү урынының йәшерелеүе ихтимал. [[Боронғо Мысыр]]ҙа [[Эхнатон]] индергән [[Атон]] аллаһына табыныу осоро — [[Амарна дәүере]]нән һуң, [[Амон]] аллаһына табыныу ҡайтанан тергеҙелгәс, кәшәнәләрҙең планы әкренләп турайған, һәм Ун туғыҙынсы династияның һуңғы кәшәнәләре һәм Егерменсе династияның кәшәнәләре туп-тура коридорҙан торған (мәҫәлән, [[Рамзес III]] һәм [[Рамзес IX]]-ның кәшәнәләре, KV11 һәм KV6). Кәшәнәләр турайыу менән бергә коридорҙарҙың ҡыялығы ла кәмегән һәм Егерменсе династияның һуңғы кәшәнәләрендә бөтөнләй тиерлек юғалған.

== Кәшәнәләрҙең биҙәлеше ==
[[Файл: Egypt.KV34.07.jpg|right|250px|thumb|KV34 кәшәнәһендә «Ам-Дуат» китабынан күренеш. Ҡояш аллаһы ун беренсе сәғәттә һәм [[Хор]] үҙенең дошманы [[Осирис]]ты еңеп сыға]]
Боронғо мысырлылар теге донъяға юл ''Дуат'' — йәһәннәм аша үтеүенә, унда осраған ҡурҡыныс заттар һәм бүтән төрлө ҡаршылыҡтарҙы еңеү өсөн ҡайһы бер йолаларҙы үтәү кәрәклегенә ышанғандар. Фирғәүенгә теге донъяла ярҙам итергә тейешле дини текстар, рәсемдәр кәшәнәләрҙең диуарҙарында уйылған һәм бөтәһе бергә ерләү китапарын тәшкил иткән. Тәүге кәшәнәләрҙә «''Ам-Дуат''», шулай уҡ «''Йәшерен бүлмә китабы''» исеме аҫтында билдәле китаптан рәсемдәр һәм текстар менән биҙәлеп, ҡояш аллаһының төнгө ун ике сәғәт эсендәге сәйәхәтен һүрәтләй. [[Хоремхеб]] дәүеренән алып кәшәнәләрҙә &quot;''Ҡапҡалар китабы''&quot;ның төрлө өлөштәре уйылып, ҡояш аллаһының төнгө ваҡытта бүленгән ун ике ҡапҡа аша үтеүен күрһәтә. Ун туғыҙынсы династия аҙағындағы фирғәүендәрҙең кәшәнәләрендә һүрәтләнгән &quot;''Мәмерйәләр китабы''&quot;нда иһә йәһәннәм мәмерйәләргә бүленгән һәм был мәмерйәләрҙә төрлө аллалар ҡояштың килеүен көтә. Бынан тыш, һуңғы осор кәшәнәләрендә «''Ер китабы''», «''Һауа китабы''» һәм «''Ра аллаһына доға''» китаптары уйылған.

Һәр кәшәнә теге донъяла бөтә уңайлыҡтар менән йәшәүҙе дауам итеү өсөн йыһазландырылған. Ҡайһы бер йыһаздарҙы фирғәүендең тере сағында уҡ ҡулланған булған, ә ҡайһы берҙәре ерләү өсөн махсус әҙерләнгән.

== Үҙәндәге кәшәнәләр исемлеге ==
Хәҙерге «KV» аббревиатураһы «Kings' Valley»— «Батшалар үҙәне» атамаһының ҡыҫҡартылышы, һәм уларға номерҙар табылыуҙары тәртибендә бирелгән. Миҫал өсөн, [[Рамзес VII]]-нең кәшәнәһе — KV1, ә [[2005]] йылда табылғаны — KV63. Көнбайыш үҙәндәге кәшәнәләр йыш «WV» — «West Valley» аббревиатураһы менән билдәләнә.

&lt;div style=&quot;position: relative; width: 650;&quot;&gt;
[[Файл:East Valley of the Kings Sketch Map (Topo).png|650px|]]
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:391.15px; top: 19.3px;&quot;&gt;KV1&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:352.15px; top: 32.3px;&quot;&gt;KV2&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:427.55px; top: 71.3px;&quot;&gt;KV3&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:434.05px; top: 123.3px;&quot;&gt;KV4&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:343.05px; top: 123.3px;&quot;&gt;KV5&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:335.25px; top: 140.85px;&quot;&gt;KV6&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:296.25px; top: 103.8px;&quot;&gt;KV7&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:195.5px; top: 112.25px;&quot;&gt;KV8&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:242.3px; top: 155.8px;&quot;&gt;KV9&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:259.85px; top: 218.85px;&quot;&gt;KV10&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:211.75px; top: 220.8px;&quot;&gt;KV11&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:163px; top: 181.15px;&quot;&gt;KV12&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:59.65px; top: 291.65px;&quot;&gt;KV13&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:55.1px; top: 310.5px;&quot;&gt;KV14&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:55.1px; top: 375.5px;&quot;&gt;KV15&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:287.15px; top: 229.25px;&quot;&gt;KV16&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:313.15px; top: 235.75px;&quot;&gt;KV17&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:343.05px; top: 242.25px;&quot;&gt;KV18&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:462.65px; top: 329.35px;&quot;&gt;KV19&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:526.35px; top: 311.8px;&quot;&gt;KV20&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:462.65px; top: 253.95px;&quot;&gt;KV21&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:59.65px; top: 105.75px;&quot;&gt;WV22&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:59.65px; top: 118.75px;&quot;&gt;WV23&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:59.65px; top: 131.75px;&quot;&gt;WV25&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:197.45px; top: 337.8px;&quot;&gt;KV26&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:482.15px; top: 227.95px;&quot;&gt;KV28&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:193.55px; top: 273.45px;&quot;&gt;KV29&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:142.85px; top: 344.3px;&quot;&gt;KV30&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:155.85px; top: 363.8px;&quot;&gt;KV31&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:142.85px; top: 395px;&quot;&gt;KV32&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:187.7px; top: 466.5px;&quot;&gt;KV34&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:98px; top: 192.85px;&quot;&gt;KV35&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:102.55px; top: 253.95px;&quot;&gt;KV36&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:194.85px; top: 398.25px;&quot;&gt;KV37&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:55.1px; top: 328.7px;&quot;&gt;KV38&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:175.35px; top: 318.3px;&quot;&gt;KV40&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:181.85px; top: 424.25px;&quot;&gt;KV42&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:449px; top: 363.8px;&quot;&gt;KV43&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:482.15px; top: 195.45px;&quot;&gt;KV44&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:469.15px; top: 183.1px;&quot;&gt;KV45&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:427.55px; top: 103.8px;&quot;&gt;KV46&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:108.4px; top: 322.85px;&quot;&gt;KV47&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:163px; top: 220.15px;&quot;&gt;KV48&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:375.55px; top: 253.95px;&quot;&gt;KV54&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:306.65px; top: 157.75px;&quot;&gt;KV55&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:218.25px; top: 174px;&quot;&gt;KV56&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:179.9px; top: 190.9px;&quot;&gt;KV57&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:205.25px; top: 187px;&quot;&gt;KV58&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:185.1px; top: 369.65px;&quot;&gt;KV59&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:193.55px; top: 253.95px;&quot;&gt;KV61&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:263.75px; top: 162.95px;&quot;&gt;KV62&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;font-size: smaller; line-height: 10px;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;position: absolute; text-align: center; left:272.85px; top: 186.35px;&quot;&gt;KV63&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

KV1 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес VII]]-неке.

KV2 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес IV]]-неке.

KV3 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес III]]-нөң улыныҡы.

KV4 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес XI]]-неке.

KV5 — 19-сы династия фирғәүене [[Рамзес II]]-нең улдарыныҡы.

KV6 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес IX]]-ныҡы.

KV7 — 19-сы династия фирғәүене [[Рамзес II]]-неке.

KV8 — 19-сы династия фирғәүене [[Мернептах]]тыҡы.

KV9 — 20-се династия фирғәүендәре [[Рамзес V]] һәм [[Рамзес VI]]-ныҡы. Ул шулай уҡ «''Мемнон кәшәнәһе''» йәки «''La Tombe de la Métempsychose''» исеме аҫтында билдәле.

KV10 — 20-се династия фирғәүене [[Аменмес]]тыҡы.

KV11 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес III]]-нөкө («''Брюс кәшәнәһе''»). Был кәшәнә үҙәндә иң ҙурҙарҙың береһе. Ул туристар өсөн асыҡ, биләмәнең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм диуарҙары бик матур биҙәлеп, рәсемдәренең төҫтәре бик яҡшы һаҡланған, шуға ла туристар йышыраҡ ошо кәшәнәгә керә.

KV12 — эйәһе билдәһеҙ.

KV13 — [[Сиптах]] һәм [[Таусерт]] осорондағы вәзир Баиҙыҡы. Һуңыраҡ 19-сы, 20-се династия принцтары Аменхерхепшеф һәм Ментухерхепшеф тарафынан ҡулланыла.

[[Файл: Louvre egyptologie - Hathor accueille Sethi 1er.jpg|right|160px|thumb|Сети I [[Хатхор]], Боронғо Мысыр алиһәһе ҡаршыһында. KV17 кәшәнәһендә уйылған рәсем]]
KV14 — 19-сы династия фирғәүене [[Таусерт]]тыҡы. 20-се династия фирғәүене [[Сетнахт]] тарафынан ҡайтанан ҡулланыла.

KV15 — 19-сы династия фирғәүене [[Сети II]]-неке.

KV16 — 19-сы династия фирғәүене [[Рамзес I]]-неке.

KV17 — 19-сы династия фирғәүене [[Сети I]]-неке, ул шулай уҡ «Бельцони кәшәнәһе» исеме аҫтында бидләле. Ул ҙурлығы менән генә түгел, төҙөлөшөнөң ҡатмарлылығы менән дә үҙәндәге бер кәшәнә менән дә сағыштырырлыҡ түгел. Кәшәнә әллә күпме баҫҡыстар һәм залдарға илтеүсе пилондар менән биҙәлгән галереяларҙан тора, ә диуарҙары дини рәсемдәр менән бай биҙәлгән.

KV18 — 20-се династия фирғәүене [[Рамзес X]]-ныҡы.

KV19 — 20-се династия принцы Ментухерхепшефтыҡы.

KV20 — 18-се династия фирғәүендәре [[Тутмос I]] һәм [[Хатшепсут]]тыҡы.

KV21, KV24, KV26, KV27, KV28, KV29, KV31, KV33, KV37, KV40, KV44, KV49, KV53, KV58, KV59, KV61, KV63, KV64, KV65 — эйәләре билдәһеҙ.

KV30 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «''Лорд Белмор кәшәнәһе''» тип йөрөтөлә.

KV32 — 18-се династия фирғәүене [[Тутмос IV]]-нең әсәһе Тианыҡы.

KV34 — 18-се династия фирғәүене [[Тутмос III]]-нөкө. Үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе, бынан тыш, «Ам-Дуат» китабының тулы тексы уйылған иң боронғо кәшәнә.

KV35 — 18-се династия фирғәүене [[Аменхотеп II]]-неке. Был ҡәберлек шуныһы менән үҙенсәлекле — бында талаусыларҙан һаҡлап ҡалыр өсөн башҡа кәшәнәләрҙән килтереп йәшерелгән тиҫтәләп мумия табыла.

KV36 — Маихерпериҙыҡы, 18-се династия, [[Хатшепсут]] осорондағы юғары ҡатлам кешеһе.

KV38 — 18-се династия фирғәүене [[Тутмос I]]-неке.

KV39 — 18-се династия фирғәүене [[Аменхотеп I]]-неке, булһа кәрәк.

KV41 — эйәһе билдәһеҙ, 18-се династия дәүерендәге фирғәүен Тетишери өсөн төҙөлгән, тип фаразлана.

KV42 — 18-се династия фирғәүене [[Тутмос III]]-нөң ҡатыны Меритра Хатшепсуттыҡы.

KV43 — 18-се династия фирғәүене [[Тутмос IV]]-неке.

KV45 — 18-се династияла юғары ҡатламдарҙан булған Усерхеттыҡы.

KV46 — 18-се династия фирғәүене [[Аменхотеп III]]-нөң ҡатыны Тианың ата-әсәһе — Юя һәм Туяныҡы. [[Тутанхамон]] кәшәнәһен тапҡанға тиклем үҙәндә табылған кәшәнәләрҙең иң яҡшы һаҡланғаны була.

KV47 — 19-сы династия фирғәүене [[Саптах]]тыҡы.

[[Файл: Egypt.KV62.01.jpg|right|250px|thumb|KV62 кәшәнәшендә]]
KV48 — Аменемипет (Пайри), 18-се династия фирғәүене [[Аменхотеп II]] дәүерендә ҡала башлығы һәм вәзир вазифаһын биләй.

KV50, KV51, KV52, KV52 — был кәшәнәләр бергә «''Йәнлектәр кәшәнәләре''» тип атала, — бында йәнлек мумиялары табыла. Кәшәнәләр 18-се династияға ҡарай, тәүгеһендә [[Аменхотеп II]]-нең йорт йәнлектәре булыуы ихтимал.

KV54 — [[Тутанхамон]]дың ҡәберлеген бәлзәмләү өсөн ҡулланылған бүлмә, тип фараз ителә.

KV55 — 18-се династия осорона ҡарай, бында бер нисә мумия табыла, шуларҙың береһе башта [[Сменхкара]]ныҡы тип фаразлана, һуңынан [[Эхнатон]]дыҡы булыуы асыҡлана.

KV56 — эйәһе билдәһеҙ, ул шулай уҡ «''Алтын кәшәнә''» исеме аҫтында билдәле.

KV57 — 18-се династия фирғәүене [[Хоремхеб]]тыҡы.

KV60 — 18-се династия фирғәүене [[Хатшепсут]] осорондағы юғары ҡатлам кешеһе Ситрҙыҡы (Ин исеме аҫтында ла билдәле).

KV62 — 18-се династия фирғәүене [[Тутанхамон]]дыҡы. Был кәшәнә бөгөнгө көнгәсә үҙәндәге иң оло табыш тип иҫәпләнә. Ҡәберлектәге бар йыһаздар бөтөн килеш һаҡланған була. Бында табылған алтын биҙәүестәр һам башҡа хазиналар кәшәнәгә, уның эйәһе Тутанхамонға һәм уны табыусы египтолог [[Говард Картер]]ға ысын мәғәнәһендә танылыу килтерә.

WV22 — 18-се династия фирғәүене [[Аменхотеп III]]-нөкө.

WV23 — 18-се династия фирғәүене [[Эйе]]неке.

WV24 — эйәһе билдәһеҙ.

WV25 — был кәшәнә эшләнеп бөтмәгән, [[Эхнатон]]ды [[Фива]]ла ерләү өсөн башланған, булһа кәрәк.

== Үҙәндәге ҡаҙыу эштәре ==
[[Файл: Horemheb tomb entrance.png|right|250px|thumb|Хоремхебтың кәшәнәһенә кергән урын, кәшәне тапҡас, [[1908]] йыл]]
[[Файл: Tuts Tomb Opened.JPG|right|250px|thumb|Говард Картер Тутанхамондың саркофагын тикшерә. [[1923]] йыл]]
Һуңғы ике быуат дауамында Батшалар үҙәне — ул төп египтологик эҙләнеүҙәр урыны. Боронғо заманда (айырыуса [[Боронғо Рим]] дәүерендә) был биләмә туризм урыны булып торған. Кәшәнәләрҙең күбеһендә боронғо туристар ҡалдырған яҙмалар, шул иҫәптән [[грек теле|грек]] һәм [[латтн теле|латин]] яҙмалары бар. Был яҙмаларҙың күбеһе, 1000-гә яҡыны, KV9 кәшәнәһендә табылған. Иң тәүге бындай яҙма б.э.т. 278 йылға ҡарай.

[[1799]] йылда [[Наполеон]] экспедицияһы билдәле кәшәнәләрҙең картаһын һәм планын һыҙа.

[[Европа]]ның [[Фива]] биләмәләрендәге эҙләнеүҙәре 19-сы быуатта, [[Жан Франсуа Шампольон|Шампольондың]] быуат башында Боронғо Мысыр иероглифтарын тәржемә итеүенән һуң яңы көс менән дауам итә. Быуат башында бында [[Джованни Батиста Бельцони|Бельцони]], итальян сәйәхәтсеһе, бер нисә кәшәнәне, шул иҫәптән [[1816]] йылда [[Эйе]]нең WV23 кәшәнәһен аса, ә киләһе йылда үҙәндәге иң матур кәшәнәләрҙең береһе — [[Сети I]]-нең KV17 кәшәнәһен таба. Һуңғыһын хатта ҡайһы берҙә «''Бельцони кәшәнәһе''» тип атайҙар.

[[1898]] йылда француз египтологы [[Виктор Лоре]] KV35 — [[Аменхотеп II]]-нең кәшәнәһен таба. Был табыш шуныһы менән айырыуса әһәмиәтле — бында [[Тутмос IV]], [[Аменхотеп III]], [[Мернептах]], [[Сети II]], [[Саптах]], [[Сатнах]], [[Рамзес IV]], [[Рамзес V]] һәм [[Рамзес VI]]-ның мумиялары менән тағы туғыҙ саркофаг табыла.

Егерменсе быуат башында американ [[Теодор Девис]] үҙәндә эҙләнеүҙәргә рөхсәт ала һәм уның төркөмө бер нисә кәшәнә, шул иҫәптән KV43, KV46 һәм KV57 кәшәнәләрен таба. KV54 һәм KV58 кәшәнәләренәге Тутанхамондың ерләүенән һуң һаҡланған ҡомартҡыларҙы тапҡас, үҙән тулыһынса өйрәнелгән һәм бында башҡа ерләү урындары юҡ, тип иғлан ителә.

[[1915]] йылда, Девистың үлеменән һуң инглиз египтологы [[Джордж Карнарвон]] үҙәнде өйрәнеүгә керешә һәм [[Говард Картер]]ҙы был эш өсөн яллай. [[Тутанхамон]] кәшәнәһе — хәҙерге көнбайыш археологияһының иң билдәле асышылыр, моғайын. Нәҡ Говард Картер [[1922]] йылдың 4 ноябрендә KV62 исеме аҫтындағы киң билдәле Тутанхамон кәшәнәһен таба. [[Боронғо Мысыр]] тарихында артыҡ ҙур әһәмиәте булмаған был фирғәүендең ҡәберлеге алтын биҙәүестәр менән шул тиклем тулы була, хатта был асыш арҡаһында Тутанхамондың исеме бөгөнгө көндә иң билдәле фирғәүендәр рәтенә керә.

Үҙәндә төрлө экспедициялар бөгөнгө көндә лә дауам итә, һәм был биләмәгә бәйле яңынан-яңы асыштар пәйҙа була.

Батшалар үҙәне ун һигеҙенсе быуат аҙағынан археологик һәм египтологик эҙләнеүҙәр үҙәге булып тора. Тутанхамондың кәшәнәһен тапҡан көндән алып бөгөнгө көнгәсә үҙән — донъялағы иң билдәле археологик урын.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Боронғо Мысыр]]
* [[Карнак]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* [http://ru-egypt.com/lexicon/king_valley/ «Древний Египет» сайты. «Долина Царей»]
* [http://books.google.ru/books?id=WVitsxfQXVcC'pg=PA139#v=onepage'q'f=false Jean-Paul Labourdette, Dominique Auzias «Египет»]
* [http://books.google.ru/books?id=ojiQTtPEFckC'pg=PA229#v=onepage'q'f=false Cherine Badawi «Egypt»]
* [http://books.google.ru/books?id=ajM14WwuaQwC'pg=PA179#v=onepage'q'f=false Кристиан Жак «В стране фараонов»]
* [http://books.google.ru/books?id=94uwc4RYrCAC'pg=PA76#v=onepage'q'f=false Abbas Chalaby «Весь Египет»]
* [http://thetombs.org/text_100_001_tombs_valley_of_kings.htm «Гробницы древности» сайты. «Гробницы Долины Царей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131207105954/http://thetombs.org/text_100_001_tombs_valley_of_kings.htm |date=2013-12-07 }}
* [http://www.thebanmappingproject.com/sites/browse_tomb_848.html «Theban Mapping Project» сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304112240/http://www.thebanmappingproject.com/sites/browse_tomb_848.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.luxoregypt.org/English/historical_sites/VALLEY_OF_THE_KINGS/Pages/default.aspx «Luxor» сайты. «The Valley Of The Kings»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120615015025/http://www.luxoregypt.org/English/historical_sites/VALLEY_OF_THE_KINGS/Pages/default.aspx |date=2012-06-15 }}
* [http://egtravel.ru/sights/hurgadasights/hurgadamainsights/kingsvalley/kingsvalleytombs/ «Все об отдыхе в Египте» сайты. «Гробницы Долины Царей»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126032235/http://egtravel.ru/sights/hurgadasights/hurgadamainsights/kingsvalley/kingsvalleytombs/ |date=2012-01-26 }}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Category:Valley of the Kings}}
* [http://www.cesras.ru/ Центр египтологических исследований Российской академии наук]
* [http://manefon.org/show.php?t=1&amp;txt=2 Викс К. Отчёт о деятельность Фиванского картографического проекта. Август 2006]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://ru-egypt.com/library/king_valley_list Гробницы Долины Царей] на сайте «[http://ru-egypt.com/ Древний Египет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309180840/http://ru-egypt.com/ |date=2009-03-09 }}»
{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]
[[Категория:Мысыр]]
[[Категория:Боронғо Мысыр географияһы]]</text>
      <sha1>400gufkvjlru27mqrvbl2zx0kgb8yxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танзания</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65025</id>
    <revision>
      <id>1301384</id>
      <parentid>1223843</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T04:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Tanzania_National_Main_Stadium_Aerial.jpg рәсеме [[commons:User:Krd|Krd]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: [[:c:Commons:Deletion requests/File:Tanzania National Main Stadium Aerial.jpg|]].</comment>
      <origin>1301384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42980" sha1="2nrl9skhavdvc78ioc2wgi64ff5k610" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = 
 |Башҡортса исеме        =  Берләшкән Танзания Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = Jamhuri ya Muungano wa Tanzania 
United Republic of Tanzania
 |Эйәлек килеш       = Танзания
 |Флаг                    = Flag of Tanzania.svg
 |Герб                    = Coat of arms of Tanzania.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = Uhuru na Umoja 
({{lang-ru|Азатлыҡ һәм Берҙәмлек}})
 |Гимн исеме          = 
 |Аудио                   = 
 |Идара итеү төрө         = [[Президент республикаһы]]
 |Дәүләт дине = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 5|lat_min = 55|lat_sec = 0
  |lon_dir = E|lon_deg = 34|lon_min = 32|lon_sec = 0
  |region                 = TZ
  |CoordScale             = 7000000
 |Картала                = Tanzania in its region.svg
  |картаға яҙыу        = 
 |Картала2               = 
 |Рәсми телдәр             = [[суахили]] һәм [[Инглиз теле|инглиз]]
 |Нигеҙләнгән      = [[26 апрель]] [[1964]] ([[Танганьика Республикаһы]] һәм [[Занзибар]] берләшмәһе)
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = 
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = 
 |Баш ҡала                 = [[Додома]] (закон сығарыу баш ҡалаһы), [[Дар-эс-Салам]] (административ үҙәк)
 |Эре ҡалалар       = [[Дар-эс-Салам]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = Президент
 |Территория буйынса урыны     = 31
 |Территория              = 945 203
 |% һыу өҫтө            = 6,2
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 30
  |Халыҡ              = 38 860 170&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20020623155905/http://www.tanzania.go.tz/population/tzclock.html Tanzania Population Today]&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 
  |Иҫәп алыу йылы           = 2009
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 41,1
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 
 |ЭТП (ҺАМП)               = 
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = {{рост}} 0,530
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 151
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = танзания шиллингы
 |Домен            = [[.tz]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 255 (+007 и [[Кения]] һәм [[Уганда]])
 |Сәғәт бүлкәте            = 3
 |Иҫкәрмәләр              = 
}}

'''Танзания''' — ({{lang-sw|Jamhuri ya Muungano wa Tanzania}}) — көнсығыш [[Африка]]ла урынлашҡан [[дәүләт]]. Төньяҡта [[Кения]] һәм [[Уганда]], көнбайышта [[Руанда]], [[Бурунди]] һәм [[Конго Демократик Республикаһы]], көньяҡта [[Замбия]], [[Малави]] һәм [[Мозамбик]] менән сиктәш. Көнсығыш ярын [[Һинд океаны]] йыуа.

«Танзания» һүҙе элекке ике колония Танганьика һәм [[Занзибар]] исеменән берләштереп алынған. Танзанияның ике баш ҡалаһы бар: административ үҙәге — [[Дар-әс-Сәләм]], ә закон сығарыусы баш ҡалаһы [[Додома]]ла урынлашҡан. Хөкүмәт Додомаға 1970-се йылдарҙа күсенә.

== Географияһы ==
Ил территорияһында Африканың бөйөк күлдәре урынлашҡан — төньяҡта [[Виктория күле]], көнбайышта [[Танганьика]] күле һәм көньяҡта [[Ньяса]] күле.

[[Файл:Tanzania map-ru.svg|thumb|left|250px]]
Илдең күп өлөшөн яҫы таулыҡтар биләй. Һинд океанының яры буйлап яр буйы уйһыулығы һуҙыла.

Танзания территорияһында Африканың иң бейек тауы — [[Килиманджаро]] стратовулканы урынлашҡан (5895 м&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi-id=3&amp;num=285.html|title=ASTROLAB.ru - Земля - Характеристики материков|publisher=astrolab.ru|accessdate=2020-03-28}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200707011758/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi-id%3D3%26num%3D285.html |date=2020-07-07 }}&lt;/ref&gt;).

Ҡоро ер сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 3402 км тәшкил итә: [[Бурунди]] менән — 451 км, [[Кения]] менән — 769 км, [[Малави]] менән — 475 км, Мозамбик менән — 756 км, [[Руанда]] менән — 217 км, [[Уганда]] менән — 396 км һәм [[Замбия]] менән — 338 км.

=== Климаты ===
Танзания субэкваториаль климат бүлкәтендә ята. Төньяҡ өлөшөндә ямғырҙарҙың ике миҙгеле (март — май һәм сентябрь — ноябрь), көньяғында бер ямғыр миҙгеле (ноябрь — апрель). Утрауҙарында климат дымлы, көндөҙ уртаса температура +28 алып 30 ℃ тиклем градус тәшкил итә, диңгеҙҙән иҫкән бриздар һауа торошон көйләүгә бик яҡшы ярҙам итә. [[Һинд океаны]]нда һыу температураһы — 24-26 градус. Илдең үҙәк өлөшөндә (диңгеҙ кимәленән 1200—1700 м бейеклектә) уртаса температура 22-25 градус тәшкил итә, төндә һалҡын булыуы мөмкин.

== Тарихы ==
[[Файл:LH 18 Replica 01.JPG|thumb|200px|справа|[[Лаэтоли]] төбәгендә табылған Ngaloba LH 18 баш һөйәге]]

=== Колонияларға тиклемге осор ===
Хәҙерге Танзанияның территорияһында борондан бушмен һәм готтентоттарға туғандаш халыҡ йәшәгән, улар һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән. Һуңынан б.э. тиклем I мең йыллыҡта Эфиопия таулығынан кушит ҡәбиләләре килгән. Беҙҙең эраның башына банту ҡәбиләләре килә.

Б.э. яҡынса I меңйыллығы уртаһында хәҙерге Танзанияның яр буйында фарсы, ә һуңынан ғәрәп ҡол һатыусылары күренә башлай. Шул осорҙан бирле суахили яңы этник төркөмө формалаша башлай. Ул урындағы яр буйы ҡәбиләләренән, [[Иран]]дан, [[Ғәрәбстан]]дан, шулай уҡ [[Һиндостан]]дан килгән кешеләрҙән торған.

Суахили халыҡ-ара сауҙа менән шөғөлләнгән, [[Африка]]нан [[Ҡоллоҡ|ҡол]]дар, фил һөйәге, [[алтын]] килтерелгән, ә утрауҙарҙан кәсеп әйберҙәре, туҡыма, [[аҙыҡ-түлек]] сығарылған.

XVI быуат башында хәҙерге Танзанияның яр буйына [[Португалия|португалдар]] килеп сыға. 1505 йылдан улар бөтә тиерлек порт ҡалаларын баҫып ала, әммә [[XVII быуат]]тың икенсе яртыһында ғәрәптәр һәм негрҙар португалдарҙы ҡыуып сығара.

Португалдарҙы ҡыуып сығарғандан һуң, ғәрәптәр һәм урындағы халыҡ ҡолдар һатыуҙы әүҙемләштерә. Ҡол-негрҙар [[Яҡын Көнсығыш]] илдәренә, шулай уҡ [[Һиндостан]]ға һәм [[Һинд океаны]] утрауҙарындағы Европа плантаторҙарына һатыла. Һөҙөмтәлә [[XVIII быуат]]та хәҙерге Танзанияның төпкөлөндә ҡайһы бер райондар һиҙелерлек бушап ҡала.

Шамбала, джагга, хехе, хайя, ньямвези халыҡтарының дәүләтселек башланғыстары һалына башлай. Мәҫәлән, шамбала ҡәбиләһенең юғары юлбашсыһы Кимвери дәүләте [[Килиманджаро]] битләүҙәренән алып Һинд океанына тиклем һуҙыла. Шулай уҡ хехе ҡәбиләһе иле юғары юлбашсыһы Муюгумба етәкселеге аҫтында барлыҡҡа килә.

[[XIX быуат]] уртаһында хәҙерге Танзания яры буйына европалылар: [[Бөйөк Британия]]нан, [[Франция]]нан, [[Германия]]нан һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]-тан сауҙагәрҙәр һәм миссионерҙар күпләп килә. Бигерәк тә инглиздәр әүҙем эш итә, улар Занзибар солтанына ҡолдар менән сауҙа итеүҙе тыя.

=== Колониаль осор ===
[[Файл:Bundesarchiv Bild 105-DOA0148, Deutsch-Ostafrika, Wassaramoleute.jpg|мини|Зарамо халҡы вәкилдәре (хәҙерге Танзанияла) байрамса кейемдә, 1906 йыл]]
1885 йылда Танзания яр буйына 29 йәшлек немец Карл Петерс төшә. Ул 12 ҡәбилә башлығы менән протекторат тураһында, йәғни уларҙың Германия хакимлығы аҫтына күсеүе тураһында ярайһы уҡ тиҙ килешеү төҙөй, ә 1888 йылда Занзибар солтанынан хәҙерге Танзанияның бөтә яр буйын 50 йылға ҡуртымға ала.

Хәүефләнгән инглиздәр 1890 йылдың ноябрендә Занзибар солтаны менән уның өҫтөнән проекторат тураһында килешеү төҙөй, ә 1891 йылда Петерс Германияның Көнсығыш Африка империя колонияһын төҙөү тураһында иғлан итә.

Немецтар Германия Көнсығыш Африкаһын үҙенең ерле колонияһына әйләндерегә теләй. Улар плантациялар булдыра һәм каучуклы үҫемлектәр, [[ҡәһүә]], [[мамыҡ]], сизаль эшкәртә. [[1902 йыл]]дан яр буйы порттарын төпкөл райондар менән тоташтырған тимер юлдар төҙөй башлай. 1914 йылға күскенсе немецтар һаны 5400 кешегә етә.

1905—1907 йылдарҙа Танзанияла ихтилал ҡабына, әммә ул баҫтырыла.

1914 йылдың авгусында [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана, Танзания хәрби хәрәкәттәр театрына әүерелә. Урындағы халыҡты ла йәлеп иткән немец ғәскәрҙәрен полковник фон Леттов-Форбек етәкләй, ул үҙенең һалдаттары менән бергә Бөйөк Британия, [[Бельгия]] һәм Португалия ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, 1918 йылдың ноябрендә Германияның [[Антанта]] менән тыныслыҡ килешеүен төҙөгәнгә тиклем, был илдәрҙең колонияларына рейдтар яһай.

Беренсе донъя һуғышынан һуң Танзания Бөйөк Британия ҡарамағына күсә. Инглиздәр плантация хужалығы үҫешен, беренсе сиратта, сизаль, ҡәһүә һәм мамыҡ үҫтереүҙе дауам итә.

=== Бойондороҡһоҙлоҡ осоро ===
1961 йылдың 9 декабрендә Британия Танганьикаға, хәҙерге Танзанияның материк өлөшөнә, ә 1963 йылдың 10 декабрендә — солтанлыҡ булып ҡалған Занзибарға бойондороҡһоҙлоҡ бирә. Ләкин 1964 йылдың 12 ғинуарында Занзибарҙа ихтилал ҡабынып китә, солтан хакимлығы ҡолатыла, 1964 йылдың 26 апрелендә Танганьика Республикаһы һәм Занзибар һәм Пемба Халыҡ Республикаһы Берләшкән Таньганьика һәм Занзибар Республикаһы төҙөү тураһында иғлан итә. 1964 йылдың 29 октябрендә атамаһы ҡыҫҡара, ил Танзания тип атала башлай.

Джулиус Ньерере етәкләгән Танзанияла милләт төҙөүгә курс иғлан ителә. Бөтә ил буйлап йәштәрҙең, ҡатын-ҡыҙҙарҙың, ҡарттарҙың йәмәғәт объекттары, юлдар, күперҙәр төҙөлөшөндә ҡатнашыуы буйынса «ирекле кампания» башлана. Был йөкләмә хәрби эшкә өйрәтеү менән аралаша. Шул уҡ ваҡытта етәксе партия (Танганьика Африка милли союзы) башлыҡтарының күбеһе шәхсән байыу менән шөғөлләнә башлай. 1966 йылда хеҙмәт йөкләмәләренән баш тартыусы студенттарҙың протестары ҡабына. Танзания властары был сығыштарҙы хәрби көс менән баҫтыра.

1967 йылдың ғинуарында Танганьиканың Африка милли союзы етәкселеге Танзанияла коммунизм төҙөү программаһын иғлан итә. Бынан һуң илдә банктар, сәнәғәт предприятиелары, тышҡы сауҙа ойошмалары, шулай уҡ ауыл хужалығы плантациялары, шул иҫәптән сит ил кешеләре ҡулындағылар, дәүләтләштерелә.

Ауыл ерендә, Танзания коммунизмы ''уджамаа'' концепцияһына ярашлы, колхоздар ойошторола башлай. Был яңылыҡтар Занзибарҙа айырыуса ҡаршылыҡҡа осрай, унда хәл хатта төп партия лидерын үлтереүгә тиклем барып етә. Быға үс итеп Танзания властары бер нисә тиҫтә заговорсыны язалап үлтерә.

1970 йылдар уртаһында илдә бөтә ваҡлап һатыуҙы тулыһынса национализациялау буйынса «Мадука» операцияһы үтә, әммә ул уңышһыҙ тамамлана.

1970 йылдан башланған идаралыҡтың бер партиялы системаһы 1995 йылда юҡҡа сыға, һайлауҙар күп партиялылыҡ нигеҙендә үткәрелә.

== Административ-территориаль бүленеш ==
[[Файл:Regions of Tanzania ru.svg|thumb|450px|2012 йылға тиклем Танзания өлкәләре]]
Танзания 30 өлкәгә бүленә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Tanzania: State Gazettes New Regions, Districts|newspaper=Daily News|location=Dar es Salaam, Tanzania|url=http://allafrica.com/stories/201203090225.html}}&lt;/ref&gt; ({{lang-sw|мкоа}}):

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! |№
! |Өлкәләр
! |Өлкәләр ({{lang-en|}})
! |Адм. үҙәк
! |Майҙаны,&lt;br&gt;км²
! |Халҡы,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |title=2012 National Bureau of Statistics, Ministry of Finance, United Republic of Tanzania, 2012 |accessdate=2015-06-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131126120431/http://www.nbs.go.tz/takwimu/references/Tanzania_in_figures2012.pdf |archivedate=2013-11-26 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;кеше (2012)
! |Тығыҙлығы,&lt;br&gt;кеше/км²
|-
| 1
| Аруша
| ''Arusha''
| Аруша
| align=&quot;right&quot;|37 576
| align=&quot;right&quot;|1 694 310
| align=&quot;right&quot;|45,09
|-
| 2
| Геита
| ''Geita''
| Геита
| align=&quot;right&quot;|20 054
| align=&quot;right&quot;|1 739 530
| align=&quot;right&quot;|86,74
|-
| 3
| [[Дар-әс-Сәләм]] 
| ''Dar es Salaam''
| Дар-әс-Сәләм
| align=&quot;right&quot;|1 393
| align=&quot;right&quot;|4 364 541
| align=&quot;right&quot;|3133,20
|-
| 4
| Додома
| ''Dodoma''
| Додома
| align=&quot;right&quot;|41 311
| align=&quot;right&quot;|2 083 588
| align=&quot;right&quot;|50,44
|-
| 5
| Көнбайыш Занзибар&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ''Zanzibar Urban/West''
| Занзибар
| align=&quot;right&quot;|230
| align=&quot;right&quot;|593 678
| align=&quot;right&quot;|2581,21
|-
| 6
| Төньяҡ Занзибар&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ''Zanzibar North''
| Мкокотони
| align=&quot;right&quot;|470
| align=&quot;right&quot;|187 455
| align=&quot;right&quot;|398,84
|-
| 7
| Үҙәк-Көньяҡ Занзибар&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ''Zanzibar Central/South''
| Коани
| align=&quot;right&quot;|854
| align=&quot;right&quot;|115 588
| align=&quot;right&quot;|135,35
|-
| 8
| Иринга
| ''Iringa''
| Иринга
| align=&quot;right&quot;|35 503
| align=&quot;right&quot;|941 238
| align=&quot;right&quot;|26,51
|-
| 9
| Кагера
| ''Kagera''
| Букоба
| align=&quot;right&quot;|25 265
| align=&quot;right&quot;|2 458 023
| align=&quot;right&quot;|97,29
|-
| 10
| Катави
| ''Katavi''
| Мпанда
| align=&quot;right&quot;|45 843
| align=&quot;right&quot;|564 604
| align=&quot;right&quot;|12,32
|-
| 11
| Кигома
| ''Kigoma''
| Кигома
| align=&quot;right&quot;|37 040
| align=&quot;right&quot;|2 127 930
| align=&quot;right&quot;|57,45
|-
| 12
| Килиманджаро
| ''Kilimanjaro''
| Моши
| align=&quot;right&quot;|13 250
| align=&quot;right&quot;|1 640 087
| align=&quot;right&quot;|123,78
|-
| 13
| Линди
| ''Lindi''
| Линди
| align=&quot;right&quot;|66 040
| align=&quot;right&quot;|864 652
| align=&quot;right&quot;|13,09
|-
| 14
| Маньяра&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| ''Manyara''
| Бабати
| align=&quot;right&quot;|44 522
| align=&quot;right&quot;|1 425 131
| align=&quot;right&quot;|32,01
|-
| 15
| Мара
| ''Mara''
| Мусома
| align=&quot;right&quot;|21 760
| align=&quot;right&quot;|1 743 830
| align=&quot;right&quot;|80,14
|-
| 16
| Мбея
| ''Mbeya''
| Мбея
| align=&quot;right&quot;|60 350
| align=&quot;right&quot;|2 707 410
| align=&quot;right&quot;|44,86
|-
| 17
| Мванза
| ''Mwanza''
| Мванза
| align=&quot;right&quot;|9 467
| align=&quot;right&quot;|2 772 509
| align=&quot;right&quot;|292,86
|-
| 18
| Морогоро
| ''Morogoro''
| Морогоро
| align=&quot;right&quot;|70 624
| align=&quot;right&quot;|2 218 492
| align=&quot;right&quot;|31,41
|-
| 19
| Мтвара
| ''Mtwara''
| Мтвара
| align=&quot;right&quot;|16 710
| align=&quot;right&quot;|1 270 854
| align=&quot;right&quot;|76,05
|-
| 20
| Нджомбе
| ''Njombe''
| Нджомбе
| align=&quot;right&quot;|21 347
| align=&quot;right&quot;|702 097
| align=&quot;right&quot;|32,89
|-
| 21
| Төньяҡ Пемба&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ''Pemba North''
| Вете
| align=&quot;right&quot;|574
| align=&quot;right&quot;|211 732
| align=&quot;right&quot;|368,87
|-
| 22
| Көньяҡ Пемба&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| ''Pemba South''
| Мкоани
| align=&quot;right&quot;|332
| align=&quot;right&quot;|195 116
| align=&quot;right&quot;|587,70
|-
| 23
| Пвани
| ''Pwani''
| Кибаха
| align=&quot;right&quot;|32 547
| align=&quot;right&quot;|1 098 668
| align=&quot;right&quot;|33,76
|-
| 24
| Рувума
| ''Ruvuma''
| Сонгеа
| align=&quot;right&quot;|63 669
| align=&quot;right&quot;|1 376 891
| align=&quot;right&quot;|21,63
|-
| 25
| Руква
| ''Rukwa''
| Сумбаванга
| align=&quot;right&quot;|22 792
| align=&quot;right&quot;|1 004 539
| align=&quot;right&quot;|44,07
|-
| 26
| Симию
| ''Simiyu''
| Бариади
| align=&quot;right&quot;|25 212
| align=&quot;right&quot;|1 584 157
| align=&quot;right&quot;|62,83
|-
| 27
| Сингида
| ''Singida''
| Сингида
| align=&quot;right&quot;|49 340
| align=&quot;right&quot;|1 370 637
| align=&quot;right&quot;|27,78
|-
| 28
| Табора
| ''Tabora''
| Табора
| align=&quot;right&quot;|76 150
| align=&quot;right&quot;|2 291 623
| align=&quot;right&quot;|30,09
|-
| 29
| Танга
| ''Tanga''
| Танга
| align=&quot;right&quot;|26 677
| align=&quot;right&quot;|2 045 205
| align=&quot;right&quot;|76,67
|-
| 30
| Шиньянга
| ''Shinyanga''
| Шиньянга
| align=&quot;right&quot;|18 901
| align=&quot;right&quot;|1 534 808
| align=&quot;right&quot;|81,20
|- style=&quot;background: #CCC;&quot;
|  ||Бөтәһе||   ||   ||885 803||44 928 923||50,72
|}

&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;Автономиялы Занзибарҙы тәшкил итә.

&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Маньяра өлкәһе [[2002 йыл]]да Аруша өлкәһенән айырылып сыға.

== Ҡалалары ==
Танзанияла 12000 ашыу халҡы менән 200 ҡала иҫәпләнә.

== Халҡы ==
[[Файл:Tanzania-demography.png|230px|мини|Танзанияла 1961 йылдан алып 2003 йылға тиклем халыҡ һаны артыуы]]
[[Файл:Tanzania_single_age_population_pyramid_2020.png|thumb|300px|2020 йылға ҡарата Танзания халҡының йәш-есем пирамидаһы]]
2019 йыл мәғлүмәттәренә ярашлы илдең халҡы яҡынса 60 млн кеше тәшкил итә. Халыҡ ярайһы уҡ тигеҙ ултырмаған. Илдең 80 % яҡын халҡы ауыл ерҙәрендә йәшәй. Танзанияның иң ҙур ҡалаһы [[Дар-әс-Сәләм]], унда 4 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Илдә 120-гә яҡын төрлө этник төркөмдәр бар, уларҙан иң күп һанлыһы: сукума, ньямвези, джагга, нгонде, мхая, хехе, бена, гого һәм маконде, курия, чагга, ваха, ниатуру. Этник төркөмдәрҙең күп өлөшө банту халыҡтары төркөмөнә ҡарай, бер өлөшө нилоттарға һәм койсан халыҡтарына ҡарай. Танзания халҡының ҙур булмаған өлөшө — [[һинд]], [[ғәрәптәр|ғәрәп]], [[Европа]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|ҡытай]] сығышлы.

15 йәшкә тиклем кешеләр — 44,3 %; 65 йәштән өлкәндәр — 2,6 %.

Уртаса йәш кимәле 17,8 йәш тәшкил итә.

2011 йылға ҡарата уртаса ғүмер оҙонлоғо — 58 йәш&lt;ref&gt;[http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&amp;met_y=sp_dyn_le00_in&amp;idim=country:SWZ&amp;dl=ru&amp;hl=ru&amp;q=средняя%20продолжительность%20жизни%20свазиленд#!ctype=l&amp;strail=false&amp;bcs=d&amp;nselm=h&amp;met_y=sp_dyn_le00_in&amp;scale_y=lin&amp;ind_y=false&amp;rdim=region&amp;idim=country:TZA&amp;ifdim=region&amp;hl=ru&amp;dl=ru&amp;ind=false «Показатели мирового развития»]&lt;/ref&gt;.

Халыҡтың уртаса артымы — 2 % тирәһе. Тыуым 1000 кешегә 32,64; үлем 1000 кешегә — 12,09. Бала табыу — 1 ҡатын-ҡыҙға 4,16 бала.

Иммун дефициты вирусы ([[ВИЧ]]) менән зарарланыу — 6,2 % (2007 йылға ҡарата баһа).

=== Телдәр ===
Танзанияның рәсми телдәре — [[Инглиз теле|инглиз]] һәм [[суахили]]. Суахили ғәҙәттә этник-ара аралашыу теле булып тора, был бигерәк тә бай этник һәм лингвистик төрлөлөк менән айырылған ил өсөн актуаль. Әммә Танзанияның күп халҡы өсөн уларҙың этник төркөмө теле туған тел иҫәпләнә. Инглиз һәм суахили теле абсолют күпселектә икенсе һәм өсөнсө тел булып тора.

Танзанияның тел сәйәсәтенә ярашлы, суахили социаль һәм сәйәси өлкәләрҙә, башланғыс һәм өлкән белем алыуҙа ҡулланылырға тейеш, инглиз теле — урта һәм юғары белем алыуҙа, технологияларҙа һәм илдең юғары судында ҡуланылырға тейеш&lt;ref name=&quot;masebo&quot;&gt;''J. A. Masebo &amp; N. Nyangwine.'' Nadharia ya lugha Kiswahili 1. S. 126, ISBN 978-9987-676-09-5&lt;/ref&gt;. Һуңғы тиҫтә йылдарҙа төрлө тармаҡтарҙа инглиз теленең әһәмиәте кәмей һәм суахили теленең роле артыу тенденцияһы бара.

=== Дине ===
{{See also|Танзанияла христианлыҡ|Танзанияла ислам}}
[[Файл:Zanzibar Stone Town10.jpg|thumb|130px|Баш ҡалала Изге Иосиф соборы]]
Танзания халҡының яртыһынан саҡ ҡына күберәге (55—60 %&lt;ref name=&quot;thearda&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_219_2.asp|title=Tanzania - Religious Adherents, 2010 (World Christian Database)|author= |date= |work= |publisher=The Association of Religion Data Archives|accessdate=2014-03-10|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pew&quot;&gt;{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=January 2011|work=|publisher=Pew Research Center|accessdate=2014-03-07|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AkbXpB0H?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2012-09-17|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211223/http://www.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |date=2018-12-24 }}&lt;/ref&gt;) [[Христианлыҡ|христиандар]] булып тора. Мосолмандар өлөшө 30—32 % баһалана&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|title=The Future of the Global Muslim Population|author=|date=January 2011|work=|publisher=Pew Research Center|accessdate=2014-03-07|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf|archivedate=2014-02-11|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140211123722/http://www.pewforum.org/files/2011/01/FutureGlobalMuslimPopulation-WebPDF-Feb10.pdf |date=2014-02-11 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thearda&quot; /&gt;. Халыҡтың тағы яҡынса 12 % урындағы автохтон динен тота&lt;ref name=&quot;thearda&quot; /&gt;. Этник аҙсылыҡтар араһында [[Индуизм|индуистар]], бахаиҙар, [[Буддизм|буддистар]], [[Сикхизм|сикхтар]], [[Джайнизм|джайнистар]] һ.б. бар.

Иң ҙур христиан конфессиялары булып [[католиктар]] (12,4 млн), [[лютерандар]] (5,8 млн), илленселәр (2,35 млн) һәм [[англикандар]] (2 млн) тора.

Мосолмандар күберәк [[Занзибар]]ҙа (97 %), күп яр буйы райондарында, шулай уҡ ҡайһы бер илдең эске өлөшөндәге ҡала райондарында тәшкил итә. Бөтә мосолмандар ҙа тиерлек — сөнниселәр (от 80 до 90 %), шиғисылар аҙсылыҡ.

== Сәйәси структура ==
[[Республика]]. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — Танзания президенты, ул халыҡ тарафынан 5-йыллыҡ срокҡа һайлана.

[[2005 йыл]]дың [[14 декабрь|14 декабрендә]] президент һайлауҙарында еңеүҙе етәксе Революцион партиянан кандидат, Танзания Эске Эштәр министрлығы башлығы Джакайя Киквете еңеп сыға, ул 80 % артыҡ тауыш йыя. Уның төп дәғүәсеһе оппозицион Граждандар берләшкән фронты кандидаты Ибраһим Липумба була. [[2015 йыл]]да Джакайю Кикветены президент вазифаһында шулай уҡ етәксе партиянан Джон Магуфули алмаштыра. Ул 58 % тауыш менән еңеп сыға. Киквете Революцион партия лидеры вазифаһында ҡала.

Парламент — бер палаталы Дәүләт йыйылышы (Бунге), 274 депутат, уларҙан 232 депутат халыҡ тарафынан 5-йыллыҡ срокҡа һайлана, 37 ҡатын-ҡыҙ-депутат шәхсән президент тәғәйенләй, һәм 5 депутат автономиялы Занзибар парламенты тарафынан тәғәйенләнә.

Сәйәси партиялар
* Чама Ча Мапиндузи (Революцион партия) — парламентта 206 урын;
* Граждандар Берләшкән Фронты — 19 урын;
* Чама Ча Демокрасиа на Маенделело (демократия һәм үҫеш партияһы) — 5 урын.

[[Economist Intelligence Unit]] ярашлы ил 2018 йылда демократия индексы буйынса гибрид режим кеүек классификациялана&lt;ref name=&quot;euidata2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2018.pdf |title=Democracy Index 2018: Me too? Political participation, protest and democracy |website=The Economist Intelligence Unit (The EIU) |accessdate=2019-01-25}}&lt;/ref&gt;.

== Тышҡы сәйәсәт ==
Танзания Көнсығыш Африкала Африка көньяғының үҫеш берләшмәһенә (САДК) ингән берҙән-бер ил булып тора. 2005 йылдан 2006 йылға тиклем Танзания БМО Хәүефһеҙлек советының даими булмаған ағзаһы була.

СССР һәм Танзания араһында дипломатик мөнәсәбәттәр (шул саҡта Танганьика) 1961 йылдың 11 декабрендә урынлаштырыла.

== Иҡтисады ==
Танзанияның эске тулайым продукты 2014 йылда — 33 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://data.worldbank.org/country/tanzania Tanzania]&lt;/ref&gt;. Йән башына һатып алыу һәләтлелеге паритеты буйынса $1813 тәшкил итә&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&amp;pr.y=7&amp;sy=2014&amp;ey=2014&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=738&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a= | title=Tanzania | publisher=International Monetary Fund | accessdate=14 October 2014}}&lt;/ref&gt;.

Тәбиғәт ресурстары: гидроэнергия, [[аҡ ҡурғаш]], фосфаттар, уран, тимер мәғдәне, күмер, алмаз, ҡиммәтле таштар, [[алтын]], [[газ]], никель. [[2012 йыл]]дың февраль аҙағында Танзания шельфында Зафарани газы ятҡылығы табыла.

Бай тәбиғәт ресрустарына ҡарамаҫтан Танзания иҡтисады ауыл хужалығына нигеҙләнә, унда эшселәрҙең 80 % тирәһе шөғөлләнә. Эске тулайым продукт 2012 йылда йән башына — 3,4 мең доллар тәшкил иткән (донъяла 156-сы урын).

Ауыл хужалығы (27 % ЭТП) — [[ҡәһүә]], сизаль, [[сәй]], [[мамыҡ]], кешью сәтләүеге, табак, ҡәнәфер, [[һарыҡ]], [[кәзә]].

Сәнәғәт (23 % ЭТП) — ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү ([[шәкәр]], [[һыра]], тәмәке), алмас, [[алтын]], тимер мәғдәне, [[тоҙ]] сығарыу, аяҡ кейемдәре етештереү.

Хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе — эске тулайым продукттың 50 % тәшкил итә.

=== Тышҡы сауҙа ===
2017 йылда экспорт&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127225447/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html |date=2020-11-27 }} Экономика Танзании по данным Книги фактов ЦРУ&lt;/ref&gt;: 5,19 млрд доллар — алтын, ҡәһүә, сәй, кешью сәтләүеге, мамыҡ.

Төп һатып алыусылар: [[Һиндостан]] — 21,8 %, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] — 17,9 %, [[Кения]] — 8,8 %, [[Швейцария]] — 6,7 %.

2017 йылда импорт: 8,61 млрд доллар — ҡулланыу тауарҙары, машиналар һәм транспорт саралары, яғыулыҡ.

Төп тәьмин итеүселәре: Һиндостан — 16,5 %, [[Ҡытай]] — 15,8 %, [[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] — 9,2 %, Көньяҡ Африка Республикаһы — 5,1 %.

Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан (АКТ илдәре) төбәге илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.

== Мәҙәниәт ==
Танзания халыҡтары мәҙәниәте бай традицияларға эйә. Был ағас һырлау, улар үҙҙәренең битлектәре, скульптуралары, көнкүреш әйберҙәре менән дан тота. Занзибарҙа кокос ҡабығын, ағас һырлау йолаһын һаҡлайҙар. Танзанияла һынлы сәнғәттең тингатинга стиле барлыҡҡа килә, ул уның авторы Эдуардо Саиди Тингатинга исеменән сыҡҡан.

=== Спорт ===
Танзанияла [[футбол]] популяр (иң көслө клубтар — баш ҡаланың «Янг Африканс» һәм «Симба» клубтары), [[бокс]], [[волейбол]], [[еңел атлетика]], регби. Футбол буйынса Танзания йыйылмаһы бер ваҡытта ла донъя чемпионатының финал өлөшөнә сыҡмаған, Африка нацияһы Кубогында 1980 йылда берҙән-бер тапҡыр Нигерияла Кубокта уйнай, унда төркөмдә ике уйында отола һәм Кот-д’Ивуар йыйылма командаһы менән тигеҙ иҫәптә була. Танзанияның бөтә тиерлек уйынсылары урындағы клубтарҙа сығыш яһай.
Африкала халыҡ иҫәбе буйынса иң ҙуры булыуға ҡарамаҫтан, Танзания хатта төбәк кимәлендәге спорт төрҙәренең береһендә лә уңыш яуламай.
Олимпия уйындарында Танзания тәүге тапҡыр 1964 йылда Токиола Берләшкән Танганьики һәм Занзибар республикаһы булараҡ сығыш яһай. 1980 йылда Мәскәүҙә Олимпия уйындарында Танзания вәкилдәре тарихта беренсе һәм әлегә берҙән-бер олимпия наградаларын ала: йүгереүсе Сөләймән Нямбуи]] 5000 метр дистанцияла көмөш яулай, ә Филберт Байи ҡамасауҙар менән 3000 метрлыҡ дистанцияла икенсе була. Ҡышҡы Олимпия уйындарында Танзаниянан ҡатнашыусылар булмай. Олимпия уйындарынан тыш, Танзания Дуҫлыҡ Уйындары, Бөтә Африка уйындары, еңел атлетика буйынса Африка чемпионаты кеүек, ҙур халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша.

Танзаниянан иң билдәле спортсыларының береһе баскетболсы Хашим Табит, 2009 йылғы НБ драфтында дөйөм икенсе номер аҫтында һайланған һәм «Мемфис», «Хьюстон» һәм «Оклахому-Сити» өсөн лигаларҙа 220-ҙән ашыу сығыш яһаған.

=== Мәғариф ===
Грамоталылыҡ кимәле Танзанияла [[2011 йыл]]да 73 % тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.unicef.org/infobycountry/tanzania_statistics.html |title=Tanzania, United Republic of – Statistics |publisher=UNICEF |accessdate=2011-06-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120228053633/http://www.unicef.org/infobycountry/tanzania_statistics.html |date=2012-02-28 }}&lt;/ref&gt;. Ете йыллыҡ белем мотлаҡ һанала, әммә күп уҡыусылар мәктәпте иртә ташлай, ә ҡайһы бер балалар бөтөнләй мәктәпкә йөрөмәй. [[2000 йыл]] мәғлүмәттәре буйынса, 5 йәштән алып 14 йәшкә тиклем балаларҙың тик 57 % мәктәпкә йөрөгән.

=== Һаулыҡ һаҡлау ===
5 йәшкә тиклем балалар араһында үлем осрағы — 1000 яңы тыуған балаға 76&lt;ref name=&quot;Child Mortality Report 2011&quot;&gt;[http://www.unicef.org/media/files/Child_Mortality_Report_2011_Final.pdf Levels &amp; Trends in Child Mortality] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017005012/http://www.unicef.org/media/files/Child_Mortality_Report_2011_Final.pdf |date=2011-10-17 }}. UN Inter-agency Group for Child Mortality Estimation. 2011&lt;/ref&gt;. Уртаса ғүмер оҙонлоғо 51,45 йәш (ир-аттар өсөн 50,06 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 52,88 йәш). Илдең 5,7 % өлкән халҡы [[ВИЧ]] менән зарарланған. Балалар үлеме араһында киң таралған сәбәп булып тапма ауырыуы тора&lt;ref name=&quot;Mortality Country Fact Sheet&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.who.int/whosis/mort/profiles/mort_afro_tza_tanzania.pdf|title=Mortality Country Fact Sheet – United Republic of Tanzania|format=PDF|accessdate=2010-04-25|deadlink=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061010131434/http://www.who.int/whosis/mort/profiles/mort_afro_tza_tanzania.pdf|archivedate=2006-10-10}}&lt;/ref&gt;. Ә өлкәндәр араһында үлем сәбәбе булып ВИЧ/[[СПИД]] тора. 2006 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса эсәр һыуҙың яҡшыртылған сығанаҡтарына халыҡтың тик 55 % инә алған. 33 % яҡшыртылған санитария шарттарына эйә булған.

=== Киң мәғлүмәт саралары ===
Танзанияла 693 ваҡытлы матбуғат теркәлгән, уларҙың 171 баҫмаһы даими сыға.
Иң популяр баҫмаларға түбәндәге гәзиттәр инә (бөтәһе лә Дар-әс-Сәләм ҡалаһында нәшер ителә):
* ''Daily News'' — хөкүмәт баҫмаһы, 1972 йылдан инглиз телендә сыға, тиражы 50 мең дана;
* ''The Guardian'' — 1994 йылдан сыға, инглиз телендә һәм суахили телендә, тиражы 70 мең дана;
* ''Uhuru'' — 1961 йылдан сыға, суахили телендә, тиражы 120 мең дана&lt;ref name=&quot;multiple&quot;&gt;[https://bigenc.ru/ethnology/text/4181789 Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

Дәүләт ТВС телерадиокомпанияһы (Tanzania Broadcasting Corporation — «Танзания радиотапшырыуҙар корпорацияһы»), үҙ эсенә шул уҡ исемле телеканалды, TBC Redio ya Taifa, TBC FM һәм TBC International радиостанцияларын ала.

Илдә радиотапшырыуҙар 1956 йылдан, телевидение 1994 йылдан алып барыла (Занзибарҙа — 1972 йылдан).
Телевизион приёмниктарына халыҡтың 5 % кәмерәге эйә&lt;ref name=&quot;multiple&quot;/&gt;.

Дәүләт мәғлүмәт агентлығы — Press Services Tanzania&lt;ref name=&quot;multiple&quot;/&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Библиоинформация}}
		
{{Африка илдәре}}
{{Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе}}
[[Категория:Танзания]]


{{countries-stub}}</text>
      <sha1>2nrl9skhavdvc78ioc2wgi64ff5k610</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>26 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71517</id>
    <revision>
      <id>1301369</id>
      <parentid>1301238</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:21:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19465" sha1="476l9mmpxj88s5whue2bfmv457gsii8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө.

;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Анатомия|анатом]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. 
* [[Иванов Александр Ильич]] (1960), ғалим-[[ветеринария]] табибы. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.    
* [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Щебекин районының Яңы Таволжанка ауылынан.
* [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.  1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. 
* [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан.
* [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). 
* [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан.
* [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
* [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993).
* [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы.
* [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]].
* [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал.
* [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се.
* [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист.
* [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы.
* [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер.
* [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе.
* [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты.
* [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры.
* [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе.
* [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж26]]
[[Категория:26 июль]]</text>
      <sha1>476l9mmpxj88s5whue2bfmv457gsii8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301370</id>
      <parentid>1301369</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21320" sha1="6d0zbweyd2rovxjy29m8hah0548x632" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө.
* Хәрби-Диңгеҙ флоты көнө (июлдең һуңғы йәкшәмбеһе). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. 
* [[Иванов Александр Ильич]] (1960), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.    
* [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Щебекин районының Яңы Таволжанка ауылынан.
* Сухов Борис Васильевич (1921—1986), урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Әбйәлил районының Гусев ауыл советы башҡарма комитетының элекке рәйесе. Октябрь Революцияһы, II дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. 
* Кучимова Наилә Ғабдрахман Улы (1931), нефтсе, быраулау мастеры, диспетчер хеҙмәте начальнигы, 1955-1974 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресының КБ-ның баш инженеры, 1974-1989 йылдарҙа өфө БЫРАУЛАУ ЭШТӘРЕ ИДАРАЛЫҒЫНЫҢ начальник урынбаҫары, баш инженеры,»Почет Билдәһе &quot; ордены кавалеры 
* Мишкин Виктор Александрович (1951) слесарь-монтажсы, электромеханик, участка начальнигы, 30-сы төҙөлөш Идаралығының 680-се Төҙөлөш-монтаж идаралығының 1-се урынбаҫары, III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры, Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе 
* Танһыҡҡужина Ғәлиә Ғәли Ҡыҙы (1951), Малсы, 1967-2010 йылдарҙа Баймаҡ районының Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы, башҡортостан РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.  1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. 
* [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан.
* [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). 
* [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан.
* [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
* [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993).
* [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы.
* [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]].
* [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал.
* [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се.
* [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист.
* [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы.
* [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер.
* [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе.
* [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты.
* [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры.
* [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе.
* [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж26]]
[[Категория:26 июль]]</text>
      <sha1>6d0zbweyd2rovxjy29m8hah0548x632</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301371</id>
      <parentid>1301370</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:42:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21632" sha1="ip7fwlayvkmnu1d5f68b16oxs6n8w4b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө.
* Хәрби-Диңгеҙ флоты көнө (июлдең һуңғы йәкшәмбеһе). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. 
* [[Иванов Александр Ильич]] (1960), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.    
* [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Щебекин районының Яңы Таволжанка ауылынан.
* [[Сухов Борис Васильевич]] (1921—1986), урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Әбйәлил районы]]ның [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл советы башҡарма комитетының]] элекке рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
* [[Күсимов Наил Ғабдрахман улы]] (1931—?), [[нефть|нефтсе]], быраулау мастеры, диспетчер хеҙмәте начальнигы, 1955—1974 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресы конструкторлыҡ бюроһының баш инженеры, 1974—1989 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының начальник урынбаҫары, баш инженеры, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* Мишкин Виктор Александрович (1951) слесарь-монтажсы, электромеханик, участка начальнигы, 30-сы төҙөлөш Идаралығының 680-се Төҙөлөш-монтаж идаралығының 1-се урынбаҫары, III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры, Рәсәйҙең почетлы төҙөүсеһе 
* Танһыҡҡужина Ғәлиә Ғәли Ҡыҙы (1951), Малсы, 1967-2010 йылдарҙа Баймаҡ районының Салауат исемендәге колхозы һауынсыһы, башҡортостан РЕСПУБЛИКАҺЫНЫҢ атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
* [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.  1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. 
* [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан.
* [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). 
* [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан.
* [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
* [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993).
* [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы.
* [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]].
* [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал.
* [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се.
* [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист.
* [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы.
* [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер.
* [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе.
* [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты.
* [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры.
* [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе.
* [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж26]]
[[Категория:26 июль]]</text>
      <sha1>ip7fwlayvkmnu1d5f68b16oxs6n8w4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301372</id>
      <parentid>1301371</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21704" sha1="bbz6rpie8053m2cs6thzcyvqnrc09bq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө.
* Хәрби-Диңгеҙ флоты көнө (июлдең һуңғы йәкшәмбеһе). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. 
* [[Иванов Александр Ильич]] (1960), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.    
* [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Щебекин районының Яңы Таволжанка ауылынан.
* [[Сухов Борис Васильевич]] (1921—1986), урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Әбйәлил районы]]ның [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл советы башҡарма комитетының]] элекке рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
* [[Күсимов Наил Ғабдрахман улы]] (1931—?), [[нефть|нефтсе]], быраулау мастеры, диспетчер хеҙмәте начальнигы, 1955—1974 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресы конструкторлыҡ бюроһының баш инженеры, 1974—1989 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының начальник урынбаҫары, баш инженеры, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Мишкин Виктор Александрович]] (1951), слесарь-монтажсы, электромеханик, участка начальнигы, 30-сы Төҙөлөш идаралығының 680-се Төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигының 1-се урынбаҫары. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. 
* [[Танһыҡҡужина Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]], 1967-2010 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Салауат исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.  1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. 
* [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан.
* [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). 
* [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан.
* [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
* [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993).
* [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы.
* [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]].
* [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал.
* [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се.
* [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист.
* [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы.
* [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер.
* [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе.
* [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты.
* [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры.
* [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе.
* [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж26]]
[[Категория:26 июль]]</text>
      <sha1>bbz6rpie8053m2cs6thzcyvqnrc09bq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301373</id>
      <parentid>1301372</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T18:56:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Башҡортостан менән бәйле шәхестәр */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21944" sha1="cu0v4qo6azma4eftoxiiut5wklm30bu" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''26 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 207-се ([[кәбисә йыл]]ында 208-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 158 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Эсперанто көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Куба}}: Милли күтәрелеш көнө.
* {{Флагификация|Либерия}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Мальдивы}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
* {{USSR}} / {{RUS}}: Парашютсылар көнө.
* Хәрби-Диңгеҙ флоты көнө (июлдең һуңғы йәкшәмбеһе). 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1956]]: Хәҙерге [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]]ның [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһындағы]] филиалы ойошторола.

== {{Тыуым}} ==

=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===

==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Рәфиҡ Тәлғәт улы]] (1950), [[Анатомия|анатом]]-[[фән|ғалим]]. 1977 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] һәм [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1990 йылдан хәҙерге «Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургияһы үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1999). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2006) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2000) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1982). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мишкә районы]] [[Мишкә (Мишкә районы)|Мишкә]] ауылынан. 
* [[Иванов Александр Ильич]] (1960), [[ветеринария]] табибы-ғалим. 1995 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Ветеринария фәндәре докторы (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Пугачёв (Хәйбулла районы)|Пугачёв]] ауылынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Алһыу Бәхтиева]] (1970), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы. 1993 йылдан [[Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры]], 2000 йылдан — [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры]] актёры. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы]] (2004).
* [[Яковлева Марина Петровна]] (1965), ғалим-[[Химия|химик]]. 1988 йылдан хәҙерге [[Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге]]нең [[Органик химия институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)|Органик химия институты]] ғилми хеҙмәткәре, 1999 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.    
* [[Рөстәм Булатов]] (ижади [[псевдоним]]ы «Тэм»; 1980), йырсы, 1997 йылдан «Lumen», 2014 йылдан — «23» төркөмө вокалсыһы һәм йыр текстары авторы. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сериков Иван Павлович]] (1916—5.03.1958), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашҡан [[хәрби хеҙмәткәр]], уҡсылар полкының батальон командиры. 1944 йылда [[Өфө]]лә хәрби пехота училищеһын тамамлай, һуғыштан һуң Өфө гарнизонында хеҙмәт итә, 1952 йылда запасҡа сыҡҡандан һуң Өфөлә йәшәй. Полковник. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Белгород өлкәһе]] Щебекин районының Яңы Таволжанка ауылынан.
* [[Сухов Борис Васильевич]] (1921—1986), урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[Әбйәлил районы]]ның [[Гусев ауыл Советы (Әбйәлил районы)|Гусев ауыл советы башҡарма комитетының]] элекке рәйесе. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]], ике [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]], [[Ватан һуғышы ордены|II дәрәжә Ватан һуғышы]] һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Күсимов Наил Ғабдрахман улы]] (1931—?), [[нефть|нефтсе]], быраулау мастеры, диспетчер хеҙмәте начальнигы, 1955—1974 йылдарҙа «Туймазабурнефть» тресы конструкторлыҡ бюроһының баш инженеры, 1974—1989 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының начальник урынбаҫары, баш инженеры, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. 
* [[Мишкин Виктор Александрович]] (1951), слесарь-монтажсы, электромеханик, участка начальнигы, 30-сы Төҙөлөш идаралығының 680-се Төҙөлөш-монтаж идаралығы начальнигының 1-се урынбаҫары. III дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры, Рәсәйҙең почётлы төҙөүсеһе. 
* [[Танһыҡҡужина Ғәлиә Ғәли ҡыҙы]] (1951), [[Малсылыҡ|малсы]], 1967-2010 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] Салауат исемендәге колхоздың элекке һауынсыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Антонов Алексей Ананьевич]] (1961), техник-механик. 1984 йылдан Салауат нефть эшкәртеү заводы хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2003). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Федоровка районы]] [[Петровка (Дедов ауыл советы, Фёдоровка районы)|Петровка]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Ниғмәтуллин Ғәлимйән Әмирйән улы]] (ижади псевдонимы ''Ғәлимйән Ниғмәти''; 1897—4.11.1941), [[Журналистика|журналист]], әҙәбиәт белгесе. 1926 йылдан «Кызыл Татарстан» гәзитенең, 1928 йылдан — Татиздаттың баш мөхәррире; 1931—1932 йылдарҙа «Яналиф» журналының яуаплы мөхөрире, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Татар педагогия институты уҡытыусыһы, 1934—1937 йылдарҙа татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире.  1934 йылдан [[СССР Яҙыусылар союзы]] ағзаһы, яҙыусыларҙың бөтә Союз съезы делегаты (1934). Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылынан. 
* [[Калегин Анатолий Александрович]] (1952), инженер-энергетик. 1974 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө]] электр һәм йылылыҡ селтәрҙәренең яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1994—2012 йылдарҙа — директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2002). Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Калегин Юрий Александрович]] (1957), хәрби хеҙмәткәр, инженер-подполковник. 1974—2002 йылдарҙа [[СССР]] һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәре хеҙмәткәре. Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән Дүртөйлө ҡалаһынан.
* [[Әбүбәкерова Суфия Фиҙаил ҡыҙы]] (1957), табип һәм йәмәғәтсе. 1999-2016 йылдарҙа [[Архангел районы|Архангел район]] үҙәк дауаханаһының баш табибы, 2012 йылдан район Советы рәйесе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Абдуллин Айҙар Риват улы]] (1962), инженер, философ-ғалим. 1984 йылдан Өфө аэропорты инженеры, 1986 йылдан ВЛКСМ дың Өфө район комитеты секретары, 1988 йылдан — Өфө авиация техникумының лаборатория мөдире, 1991—1992 йылдарҙа [[Өфө авиация институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1995—1999 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]] социалогик фәндәр бүлегенең ғилми секретары, 2002 йылдан [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]], 2003 йылдан — [[Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһы]] уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009). 
* [[Ғүмәрова Зарина Азат ҡыҙы]] (1992), [[спорт]]сы. [[Карате]] (2010) һәм кикбоксинг (2014) буйынса спорт мастерлығына кандидат. Кикбоксинг буйынса Рәсәй (2007) һәм Башҡортостан (2009) чемпионы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әбйәлил районы]] [[Булат (Әбйәлил районы)|Булат]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хохряков Виктор Иванович]] (1913—20.09.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, нәфис һүҙ оҫтаһы (тасуири уҡыусы). 1962—1986 йылдарҙа [[Мәскәү]]ҙең Бәләкәй театры актёры. [[СССР]]-ҙың (1973) һәм [[РСФСР]]-ҙың (1965) халыҡ артисы. Ике тапҡыр [[Сталин премияһы]] лауреаты (1949, 1951). [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1974), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1983) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] (1945, 1950) кавалеры. Сығышы менән [[Өфө|Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Плеханов Игорь Александрович]] (1933—2.08.2007), [[спорт]]сы. Ҡырсынташ юлда мотоциклда ярышыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси иҫәптә һәм [[Өфө]]нөң «Башкирия» командаһы составында ике тапҡыр донъяның вице-чемпионы, биш тапҡыр СССР чемпионы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның күренекле спортсыһы (1993) һәм [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|«Халыҡтар дуҫлығы»]] ордены кавалеры (2004).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәфүров Олег Гәрәй улы]] (1938), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[фән|ғалим]], [[нефть|нефтсе]]. 1962 йылдан «Башзападнефтеразведка» тресының быраулаусы ярҙамсыһы, мастеры, [[Арлан нефть ятҡылығы|«Арланнефть»]] нефть промыслалары идаралығы инженеры; 1963 йылдан «Аксаковнефть» нефть промыслалары идаралығы инженеры, өлкән инженеры, төркөм етәксеһе; 1965 йылдан «Башнипинефть» институтының өлкән инженеры, өлкән ғилми хеҙмәткәре, лаборатория мөдире. Техник фәндәр кандидаты. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған нефтсеһе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Аксёнов (Әлшәй районы)|Аксёнов]] ауылынан.
* [[Исламова София Ғиззәт ҡыҙы]] (1948), зоотехник-ғалим. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2004), биология фәндәре кандидаты (1993), профессор. Башҡортостан Республикаһының фән эшмәкәре (2011), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
* [[Вәлиева Фирҙәүес Мөбәрәк ҡыҙы]] (1953), табип. 1990—2020 йылдарҙа [[Күмертау]] ҡала дауаханаһы терапевы. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы.
* [[Зиннуров Рафаил Нариман улы]] (1953), хоҡуҡ белгесе, дәүләт органдары хеҙмәткәре, яҙыусы, скульптор, йәмәғәтсе. 2013—2018 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы дәүләт власының закондар сығарыусы (вәкәләтле) органдарынан [[Федерация Советы|Рәсәй Федерация Советы]] ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының 5-се саҡырылыш (2013—2018) [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2003). 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»]] һәм [[Салауат Юлаев (орден)|Салауат Юлаев]] (2013) ордендароы кавалеры, [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (1993).
* [[Асҡарова Баныу Рәхмир ҡыҙы]] (1963), педагог. 1985 йылдан (өҙөклөк менән) [[Хәйбулла районы]] мәктәптәре уҡытыусыһы. 1986 йылдан ВЛКСМ район комитеты секретары — мәктәптәр бүлеге мөдире. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Ҡыуандыҡ районы]] [[Ҡолбирҙе (ауыл)|Ҡолбирҙе]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Константин Брумиди, [[АҠШ]] рәссамы.
* [[1815]]: Роберт Ремак, [[Германия]] [[фән|ғалим]]-[[Эмбриология|эмбриологы]], невропатолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1844]]: [[Илья Репин]], [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1856]]: [[Джордж Бернард Шоу]], [[Бөйөк Британия]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], [[драма]]тург, [[Нобель премияһы]] лауреаты.
* [[1875]]: Антонио Мачадо-и-Руис, [[Испания]] [[шиғриәт|шағиры]].
* [[1875]]: Карл Густав Юн, [[Швейцария]] психиатры, [[психология|психолог]] һәм [[Философия|философ]].
* [[1885]]: Андре Моруа, [[Франция]] яҙыусыһы.
* [[1890]]: Дэниел Дж. Каллаган, [[АҠШ]]-тың хәрби-диңгеҙ флоты эшмәкәре, контр-адмирал.
* [[1900]]: Аделина Адалис, [[СССР]] шағиры, яҙыусы, [[тәржемә]]се.
* [[1900]]: Жак Феврие, [[Франция]] [[музыка]]нты, пианист.
* [[1920]]: Константин Рудницкий, СССР-ҙың [[театр]] тәнҡитсеһе һәм [[тарих]]сыһы.
* [[1928]]: [[Стэнли Кубрик]], АҠШ кинорежиссёры, продюсер.
* [[1945]]: Хелен Миррен, [[Англия]] актрисаһы, «[[Оскар]]» премияһы эйәһе.
* [[1955]]: Әсиф Әли Зардари, [[дәүләт]] эшмәкәре, 2008—2013 йылдарҙа [[Пакистан]] президенты.
* [[1955]]: Александр Старков, СССР [[футбол]]сыһы, [[Латвия]]ның футбол тренеры.
* [[1970]]: Андрей Григорьев-Апполонов, [[Рәсәй]] [[йыр]]сыһы, «Иванушки International» төркөмө солисы.
* [[1980]]: Дэйв Бэкш, [[Канада]] [[музыка]]нты, «Sum 41» панк-рок төркөмө [[Гитара|гитарисы]].
* [[1985]]: Гаэль Клиши, Франция футболсыһы, «Истанбул Башакшехир» клубы һәм ил йыйылма командаһы һаҡсыһы.  }}

== {{Үлем}} ==
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:26 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], [[башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]] етәксеһе.
* [[2013]]: [[Суң Чжә-ки]], [[Көньяҡ Корея]] йәмәғәт эшмәкәре, хоҡуҡ яҡлау һәм граждандар активисы.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж26]]
[[Категория:26 июль]]</text>
      <sha1>cu0v4qo6azma4eftoxiiut5wklm30bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан автономияһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77315</id>
    <revision>
      <id>1301386</id>
      <parentid>1272947</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44553" sha1="na1b9rw7xvs9y8ejfl3st1f7panwoid" xml:space="preserve">{{Историческое государство
|название                         = Башҡортостан автономияһы
|статус                           = '''милли-территориаль автономия'''&lt;ref&gt;{{книга|автор=Еникеев З. И., Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =228|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}&lt;/ref&gt;
|флаг                             = Флаг Башкурдистана.png|Башҡортостан автономияһының дәүләт флагы
|карта                            = 
|размер                           = 250px
|описание                         = Башҡортостан автономияһының дәүләт флагы
|p1                               = Рәсәй республикаһы
|flag_p1                          = Flag of Russia.svg
|образовано                       = 15 ноябрь 1917&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного Курултая Башкурдистана]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Касимов С. Ф.'' [https://web.archive.org/web/20070316100228/http://turkolog.narod.ru/info/I14.htm Ахметзаки Валидов и образование автономии башкирского народа]&lt;/ref&gt;
|ликвидировано                    = 20 март 1919&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Переговоры Башкирского правительства с представителями Советской республики завершились подписанием 20 марта 1919 года Соглашения Российского рабоче-крестьянского правительства с Башкирским правительством о советской автономии Башкирии. В результате республика Башкурдистан была преобразована в Советскую Автономную Социалистическую Республику — [[Башҡорт АССР-ы|Башкирскую АССР]]{{конец цитаты|источник={{книга|автор=Еникеев З. И., Еникеев А. З.|заглавие=История государства и права Башкортостана|место=Уфа|издательство=Китап|год=2007|страниц=432|страницы  =417|isbn=978-5-295-04258-4|ref=}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В период с 3 (4) февраля 1918 года по 3 (4) апреля 1918 года члены [[Башҡорт Хөкүмәте|Башкирского Правительства]] находились под арестом в Оренбурге.&lt;/ref&gt;
|s1                               = БАССР
|flag_s1                          = Flag of the Bashkir ASSR.svg
|столица                          = [[Ырымбур]]&lt;br /&gt;[[Темәс]]
|площадь                          = 78 439 км²
|население                        = 1 219 852
|форма_правления                  = Автономия
}}
'''Башҡурдистан''', '''Башҡортостан автономияһы''' — [[Башҡорт Хөкүмәте]] 1917 йылдың 15 ноябрендә иғлан иткән һәм III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы раҫланған милли-территориаль автономия&lt;ref&gt;''Еникеев З. И.'' Правовой статус Башкортостана в составе России. Уфа: «Гилем», 2002. — 374 с. — с. 228.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           = 1
 |страниц       = 304
 |страницы      = 49, 53
 |isbn          = 5-8258-0203-7
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановление Учредительного курултая]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
{{Викитека|:ru:Категория:3-й Курултай Башкурдистана|Ойоштороусы ҡоролтайҙың ҡарарҙары һәм резолюциялары}}
{{Викитека|:ru:Категория:Фарманы 1917 года|Башҡорт Хөкүмәте фармандары}}
Рәсәйҙәге 1917 йылғы [[Февраль революцияһы]]нан һуң [[Башҡорт милли хәрәкәте]]нең башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын төҙөү процессы башлана. 1917 йылдың июль — авгусында [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында I һәм II [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] уҙа, унда делегаттар федератив Рәсәй составында милли-территориаль формала демократик республика төҙөргә ҡарар итә. I һәм II ҡоролтайҙар менән һайланған Башҡорт Хөкүмәте Ырымбурҙағы [[Каруанһарай]]ҙа эшләй һәм 1918 йылдың ғинуарында үтәсәк [[Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы]]на әҙерләнә. [[Октябрь революцияһы]] автономия үҫешенә ыңғай йоғонто яһай.

Башҡорт Мәркәз Шураһы 1917 йылдың 11 ноябрендә донъя күргән 1-се һанлы фарманында башҡорттарға үҙ милли идараһы кәрәклеген раҫланы&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Фарман № 1 Центрального Башкирского Шуро]&lt;/ref&gt;. Ә инде 15 ноябрҙә [[Башҡорт мәркәз шураһы]] 2-се һанлы фарман менән Башҡортостан автономияһын иғлан итә. Был тарихи документҡа  шура рәйесе [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]], уның урынбаҫары [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]] һәм сәркәтибе [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]], һәм алты шураның бүлек мөдирҙәре үҙҙәренең ҡултамғаларын ҡуя.&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Зулькарнаева Е. З., Кульшарипова Н. М.
 | заглавие      = Фарман. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 603
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. Фарманда былай итеп яҙылған: ''«Башҡорт мәркәз шураһы Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының башҡорт территорияһын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә».'' Ғәскәрҙәр, банктар, тимер юлдары, почта, телеграф, һалым йыйыу Башҡортостандың дәүләт учреждениеларына күсә, ә губерналар һәм өйәҙҙәргә административ бүленеү кантондарға бүленеү менән алыштырыла.

Был фармандар 1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа уҙған III Бөтә башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында раҫлана. Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостан автономияһы менән идара итеү сараларын билдәләй. [[Кесе Ҡоролтай]] (предпарламент) булдырыла, унда һәр 100 мең төбәк халҡынан берәр вәкил һайлана&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Сулейманова Л.
 |заглавие      = Основы федерализма в период становления автономии Башкортостана
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=222
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2006
 |том           = 
 |номер         = 3
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан автономияһын тәүгеләрҙән булып [[Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты]] (КОМУЧ) таныған. 1918 йылдың сентябрендә КОМУЧ һәм Башҡорт Хөкүмәте менән килешеү төҙөлә, унда комитет милли-территориаль автономияһын таный&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Ырымбур казак даирәһе атаманы [[Дутов Александр Ильич|А. И. Дутов]] 1917—1918 йылдарҙа шулай уҡ автономияны яҡлаған&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf А. В. Ганин. Оренбургское казачество и Церковь в годы Гражданской войны 1917—1922 гг. // «Белая Гвардия», 2008 № 10, с. 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115070253/http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt;. Ул Башҡорт Хөкүмәте рәйесе [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатовҡа]] былай тип хәбәр иткән:&lt;blockquote&gt;«Мы, казачие, так же будем управлять сами собой; конечно, вы имеете полное право на такое управление&lt;ref name=autogenerated3 /&gt;».&lt;/blockquote&gt;

1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙған [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Дәүләт кәңәшмәһендә]] Башҡорт Хөкүмәте ағзалары ла ([[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Ю. Ю. Бикбов]], [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы|А. К. Әҙеһәмов]] һәм башҡалар) ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» ([[Өфө директорияһы]]) ҡабул ителә, уға автономия исеменән [[Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов|Искәндәр Солтанов]]та ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_2898.html Акт об образовании всероссийской верховной власти]&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың 18 ноябрендә [[А. В. Колчак]] хәрби түңкәрелеш яһай һәм үҙен Рәсәйҙең юғары етәксеһе һәм юғары баш командующийы итеп иғлан итә. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымай. Бөтә төбәк хөкүмәттәренә үҙ-үҙен бөтөрөргә тәҡдим ителә. Бындай шарттарҙа Башҡортостан автономияһы етәкселәренә 1919 йылда Советтар менән һөйләшеүҙәр башларға тура килә. Оҙаҡ барған һөйләшеүҙәрҙән һуң 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Советтар яғына сыға&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Акдавлетов С.
 |заглавие      = В преддверии 100-летия первой республики
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=2281
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2013
 |том           = 
 |номер         = 4
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «[[Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү]]гә» ҡул ҡуйыла. Был документҡа ҡул ҡуйып, Совет хөкүмәте 1917 йылдан алып йәшәгән милли-территориаль автономияны таный&lt;ref name=autogenerated2&gt;{{статья
 |автор         = Зиннатуллин З.
 |заглавие      = Караван-Сарай и 90-летие провозглашения Республики Башкортостан
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1591
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2008
 |том           = 
 |номер         = 2
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

== Республиканың дәүләт органдары ==
Башҡортостан автономияһының иң юғары органы булып парламент — [[Кесе Ҡоролтай|Кесе-Ҡоролтай]] булып торған. Парламент депутаттары итеп 22 йәштән кесе булмаған, төрлө енестәге, шулай уҡ милли һәм дини айырмалыҡһыҙ һәр кеше һайлана алған. Депутаттарҙың хоҡуҡ ваҡыты — 3 йыл. Республиканың предпарламенты Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында 22 ағза итеп һайланылған&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Члены Кесе-Курултая]&lt;/ref&gt;. Предпарламенттың республиканың министрларын һәм хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү хоҡуғы булған. Кесе Ҡоролтайҙың беренсе рәйесе итеп [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов]] һайлана.

[[Башҡорт Хөкүмәте]] — Башҡортостан Хөкүмәте 1917—1919 йылдарҙа автономияның башҡарма хакимиәте булып торған.
                                                                                                     
1917 йылдың ноябрендә түбәндәге бүлектәрҙән торған:
# Хәрби — [[Илдархан Ибраһим улы Мутин|Илдархан Мутин]];
# Финанс — Фәтих Дәүләтшин;
# Иҡтисад — [[Йыһангәрәй Әмиров]];
# Халыҡ мәғарифы — [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы|Муса Смаҡов]];
# Статистика — [[Хәсәнов Ғәлиәхмәт Вәлимөхәмәт улы|Ғәлиәхмәт Хәсәнов]];
# Ер эштәре — [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғәлиәхмәт Айытбаев]];
# Рухи эштәре — [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]].

1918 йылдың июлендә йәмғиәт тәртибен һаҡлау өсөн башҡорт милицияһы ойошторола, уның менән [[Бейешев Әхмәт Әлмөхәммәт улы|Әхмәт Бейешев]] етәкселек итә.

Ҡоролтайҙарҙағы ҡабул ителгән ҡарарҙар буйынса, автономия территорияһында мир һәм дөйөм суд органдары төҙөлә, улар уртаҡ дәүләт ҡанундары буйынса эш итә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Еникеев З. И.
 |заглавие      = Когда и как возникла Башкирская республика?
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=1785
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2009
 |том           = 
 |номер         = 3
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;.

12-се һанлы ҡарарҙа диндең дәүләттән айырылыуын һәм бөтә диндәрҙең тиң хоҡуҡлы булыуы иғлан ителә. Бойондороҡһоҙ [[Башҡортостан]] мосолмандары диниә назаратына үҙ теләге буйынса рухи һәм башҡа рухи-мәҙәни һәм мәғәриф-ағартыу учреждениялары (мәктәп, мәҙрәсә, китапхана һәм башҡалар) асыуға хоҡуҡ бирелә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Юнусова А. Б.
 |заглавие      = К истории Духовного управления мусульман Республики Башкортостан
 |ссылка        = http://www.tataroved.ru/publicat/mir_isl.pdf
 |язык          = 
 |издание       = Мир Ислама
 |тип           = 
 |год           = 1999
 |том           = 
 |номер         = 1/2
 |страницы      = 149—162
 |doi           = 
 |issn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

=== Башҡорт Хөкүмәте рәйестәре ===
* [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы]] (20 июль 1917 — 4 февраль 1918);
* [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы]] (май 1918);
* [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы]] (1918);
* [[Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы]] (декабрь 1918 — 20 февраль 1919).

=== Кесе Ҡоролтай ===
Предпарламент ағзалары булып йәшерен тауыш биреп түбәндәгеләр һайланған: [[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Юныс Бикбов]] (рәйес), полковник [[Аҡсулпанов Шаһихәйҙәр Шаһингәрәй улы|Шаһихәйҙәр Аҡсулпанов]], [[Йәғәфәров Аллабирҙе Нурмөхәмәт улы|Аллабирҙе Йәғәфәров]], [[Мағазов Сәйетгәрәй Сәйетйәғәфәр улы|Сәйетгәрәй Мағазов]], [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Ғабдрахман Фәхретдинов]], [[Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы|Нуриәғзәм Таһиров]], Ғәйнулла Ғирфанов, [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]], Хәжиәхмәт Рәмиев, [[Смаҡов Муса Ғәтиәтулла улы|Муса Смаҡов]], [[Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы|Ғәлиәхмәт Айытбаев]], [[Ғәбитов Хәбибулла Ғәбделҡаһир улы|Хабибулла Ғәбитов]], [[Ризаитдин Фәхретдинов]], [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]], [[Мерәҫов Сәғит Ғөбәйҙулла улы|Сәғит Мерәҫов]], [[Йомағолов Харис Йомағол улы|Харис Йомағолов]], [[Йыһангәрәй Әмиров]], [[Ҡыуатов Ғүмәр Ғәлим улы|Ғүмәр Ҡыуатов]], [[Илдархан Ибраһим улы Мутин|Илдархан Мутин]], [[Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов|Искәндәрбәк Солтанов]], [[Усман Тоҡомбәтов]], [[Иҙелбаев Ғабдулла Сәфәрғәли улы|Ғабдулла Иҙелбаев]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 53
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/members_of_the_pre_parliament/ Постановление III Всебашкирского учредительного курултая от 20 декабря 1917 года]&lt;/ref&gt;.

== Дәүләт символдары ==
[[Файл:Флаг Башкурдистана.png|150px|thumb|Башҡурдистандың дәүләт флагы]]
Башҡурдистан дәүләт флагы өс горизонталь үҙ-ара тигеҙ һыҙаттан торған: күк төҫ башҡорттарҙың [[төрки халыҡтар]]ға ҡарауын, йәшел — [[ислам]] төҫө, аҡ төҫө — тыныслыҡҡа, бәхеткә һәм именлеккә ынтылышты аңлатҡан&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/news/342972/ День Государственного флага Республики Башкортостан]&lt;/ref&gt;. Флаг 1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт Мәркәз Шураһының 4547-се һанлы фарманына ярашлы рәсми ҡабул ителгән&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/the_flag/ Национальный флаг]&lt;/ref&gt;.

[[Башҡорт ғәскәрҙәре]] частарының үҙенең айырым байраҡтары һәм формалары булған&lt;ref&gt;[http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm Башкирский корпус на Востоке России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140903170050/http://kolchakiya.narod.ru/uniformology/bashkir_korp.htm |date=2014-09-03 }}&lt;/ref&gt;.

== Территорияһы һәм халҡы ==
{{шуҡ|Башҡортостан автономияһының административ-территориаль бүленеше}}
[[Файл:Big Bashkiriya - ru.svg|200px|left|thumb|Әхмәтзәки Вәлиди проекты буйынса Башҡортостан автономияһының сиктәре]]

Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостандың милли-территорриаль автономияһын иғлан итеүҙе раҫлағандан һуң, республиканың сиктәре тураһында мәсьәлә күтәрелә. Башҡортостан автономияһы сиктәренең ике проект тәҡдим ителә һәм улар икеһе лә III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы менән раҫлана:
* «[[Бәләкәй Башҡортостан]]» исемле 1-се проекты буйынса автономия составына Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының ҡайһы бер башҡорт ерҙәре инә;
* «[[Оло Башҡортостан]]» исемле 2-се проект буйынса республика составына Өфө губернаһы бөтөнләй һәм Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының өлөштәре инә&lt;ref&gt;{{книга
 | автор =
 | заглавие = А. А. Валидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920). Документы и материалы. Ч. 1. / Сост. Н. М. Хисматуллина, Р. Н. Бикметова, А. М. Галеева, Ю. Р. Сайранов
 | ссылка =
 | ответственный =
 | место = Уфа
 | издательство = Китап
 | год = 2005
 | том =
 | страниц = 392
 | страницы = 20
 | isbn = 5-295-03702-9
 | ref =
}}&lt;/ref&gt;.

Әхмәтзәки Вәлиди Башҡортостан автономияһының картаһын төҙөгән&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           = 1
 |страниц       = 304
 |страницы      = 51
 |isbn          = 5-8258-0203-7
}}&lt;/ref&gt;, ул 1922 йылғы «Оло Башҡортостан» территорияһынанда ҙур була, сөнки унан башҡа [[Минзәлә өйәҙе|Минзәлә]] һәм [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]] өйәҙҙәрен, [[Верхнеурал өйәҙе]]нең өлөшен, һәм тағы ла [[Троицк өйәҙе|Троицк]], [[Силәбе өйәҙе|Силәбе]] һәм [[Шадринск өйәҙе|Шадринск]] өйәҙҙәренең башҡорт улустарын үҙенә&lt;ref&gt;{{статья
 |автор         = Таймасов Р. С., Хамидуллин С. И.
 |заглавие      = Большая Башкирия
 |ссылка        = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1816
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2009
 |том           = 
 |номер         = 5
 |страницы      = 70
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышы ваҡиғалары арҡаһында ҡоролтайҙың был проекты тормошҡа аша алмаған, шуға ла Башҡортостан автономияһы ҡыҙылдар ҡулында булған Өфө менән аҡтар ҡулында булған Ырымбур араһында урынлашҡан территорияны үҙ эсенә алған «Бәләкәй Башҡортостан» проектын тормошҡа ашыра башлай.
[[Файл:Бәләкәй Башҡортостан 1919.jpg|200px|thumb| «[[Бәләкәй Башҡортостан]]» кантондары]]

Башҡортостан автономияһы тәүге осорҙа үҙенең составына түбәндәге территорияларҙы индергән: [[Пермь губернаһы]]ның [[Красноуфимск өйәҙе]]нең көньяҡ өлөшөн, [[Екатеринбург өйәҙе]]нең көньяҡ-көнсығыш өлөшөн, [[Шадринск өйәҙе]]нең көньяҡ-көнбайыш өлөшөн; [[Ырымбур губернаһы]]ның [[Силәбе өйәҙе]]нең көньяҡ-көнбайыш, [[Орск өйәҙе]]нең төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, [[Ырымбур өйәҙе]]нең төньяҡ өлөшөн, [[Троицк өйәҙе]]нең һәм [[Верхнеурал өйәҙе]]нең көнбайыш өлөштәрен; [[Өфө губернаһы]]ның [[Өфө өйәҙе]]нең, [[Бөрө өйәҙе]]нең һәм [[Стәрлетамаҡ өйәҙе]]нең көнсығыш өлөшөн, [[Һамар губернаһы]]ның [[Боғорослан өйәҙе]]нең көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған.

1917 йылдың декабрендә [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы]] «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: [[Арғаяш кантоны|Барын-Табын]], [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]], [[Ете ырыу кантоны|Ете ырыу]], [[Ялан кантоны|Иҫкен-Ҡатай]], [[Ҡыпсаҡ кантоны|Ҡыпсаҡ]], Ҡыуаҡан, Тамъян, [[Туҡ-Соран кантоны|Туҡ-Соран]] һәм [[Үҫәргән кантоны|Үҫәргән]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 128
 |isbn          = 
}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{БЭ|6580|Кантон|автор=[[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Әсфәндиәров Ә. З.]]}}&lt;/ref&gt;. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: [[Арғаяш кантоны|Арғаяш]], [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны|Бөрйән-Түңгәүер]], [[Дыуан кантоны|Дыуан]], [[Ете ырыу кантоны|Ете ырыу]], [[Көҙәй кантоны|Көҙәй]], [[Ҡошсо кантоны|Ҡошсо]], [[Ҡыпсаҡ кантоны|Ҡыпсаҡ]], [[Табын кантоны|Табын]], [[Тамъян-Ҡатай кантоны|Тамъян-Ҡатай]], [[Туҡ-Соран кантоны|Туҡ-Соран]], [[Үҫәргән кантоны|Үҫәргән]], [[Юрматы кантоны|Юрматы]] һәм [[Ялан кантоны|Ялан]]&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 72
 |isbn          = 
}}&lt;/ref&gt;.

Баһалау буйынса автономияның территорияһы 78 439 км² тирәһе тәшкил иткән, халҡы — 1 219 852 кеше булған.
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot;
|-
|+ Башҡортостандың урындағы хакимиәт органдары (1918 йылдың сентябренә ҡарата){{sfn|У истоков Башкирской республики|2017|страницы  =215—216}}&lt;ref&gt;Список сведений о кантональных управах от 14 сентября 1918 года.&lt;/ref&gt;
! Кантон
! Административ үҙәк
! Кантон идаралығы рәйесе
! Кантон составындағы улустар
! Халыҡ һаны, кеше
|-
| [[Арғаяш кантоны]]
| [[Арғаяш]] ауылы
|[[Нуриәғзәм Таһиров]]
| Һыҙғы, Мәүлит, Мөхәмәтҡолой, Мәтәл, Сырҙы, Һолтай, Әмин, Башҡорт-Тәңес, Ҡоншаҡ, Түләк, Бүре, Байбур-Асҡар, Бәгәрәктамаҡ, Ҡунаҡбай, Һары, Ҡараболаҡ, Макрушин
| 82 186
|-
| [[Бөрйән-Түңгәүер кантоны]]
| [[Баймаҡ|Таналык (Баймаҡ)]] ауылы
|[[Булатов Мөхәмәтйән Ғәлиулла улы| Мөхәмәтйән Булатов]]
|1-се Бөрйән, 2-се Бөрйән, 3-се Бөрйән, Бөрйән-Таналыҡ, 4-се Бөрйән, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Байназар, 1-се Түңгәүер, 2-се Түңгәүер
| 64 847
|-
| [[Дыуан кантоны]]
| [[Арҡауыл]] ауылы
|[[Төхвәтуллин Шакир Динислам улы|Шакир Төхвәтуллин]]
|Нәсибаш, Ҡалмаҡкүл, 1-се Әйле, 2-се Әйле, Мырҙалар, Үрге Ҡыпсаҡ, Дыуан-Мәсетле, Яңы Бай, Яңы Балаҡатай, Түбәнге Ҡыйғы, Яхъя, Ибрай
| 84 115
|-
| [[Ете ырыу кантоны]]
| [[Беренсе Иманғол|Иманғол]] ауылы
|[[Фәттәх Сәлтәшев]]
|Иманғол, Аллабирҙе, Бөрйән, Мораптал, Таймаҫ
| 33 943
|-
| [[Көҙәй кантоны]]
| [[Таутөмән]] ауылы
|[[Мәхмүт Ҡотоев]]
|Урман-Көҙәй, Илек, Бәләкәй Көҙәй, Иглин
| 59 668
|-
| [[Ҡошсо кантоны]]
| [[Оло Аҡа]] ауылы
|[[Мөхәмәтхай Ғөзәйеров]]
| Билән, Шәкүр, Теләш, Оло Аҡа, Яңы Златоуст, Сажин, Әжеғол, Маншыр, Юва, Оло Ҡошсо
| 66 748
|-
| [[Ҡыпсаҡ кантоны]]
| [[Мораҡ (Күгәрсен районы)|Мораҡ (Ҡыҙыл мәсет)]] ауылы
|[[Миһран Сыртланов]]
|Бөрйән-Ҡыпсаҡ, 1-се Ҡара Ҡыпсаҡ, 2-се Ҡара Ҡыпсаҡ, Йомағужа, Бошман-Һыуын-Ҡара Ҡыпсаҡ
| 65 328
|-
| [[Табын кантоны]]
| [[Еҙем-Ҡаран]] ([[Архангел (Ғафури районы)|Архангел]]) ауылы
|[[Үзбәков Шаһибәк|Шаһибәк Үзбәков]]
|Бишаул-Унғар, Биштәкә, Кәлсер-Табын, Кесе Табын, Бишҡайын, Дыуан-Табын, Яңы Андреевка, Өршәк-Мең, Гәрәй-Ҡыпсаҡ
| 17 941
|-
| [[Тамьян-Ҡатай кантоны]]
| [[Верхнеурал]] ҡалаһы
|[[Рәсүлев Талха Ғайса улы|Талха Рәсүлев]]
|Тамьян-Түңгәүер, Күбәләк-Теләү, Типтәр-Учалы, Ахун, Ҡатай, Усман-Әйле, Байһаҡал, Таңғатар, Мулдаҡай
| 92 685
|-
| [[Туҡ-Соран кантоны]]
| [[Иҫке Ғүмәр (Ырымбур өлкәһе)|Иҫке Ғүмәр]] ауылы
|[[Абдрахман Ильясов]]
|Ҡыпсаҡ, Яңы Башҡорт, Йомран-Табын, Туҡ
| 23 436
|-
| [[Үҫәргән кантоны]]
| [[Ейәнсура]] ауылы
|[[Ҡыуатов Мөхәмәтғәлим Әбделғәни улы|Мөхәмәтғалим Ҡыуатов]]
|Сәлих, 1-се Үҫәргән, 2-се Үҫәргән, 3-се Үҫәргән, 4-се Үҫәргән, 5-се Үҫәргән, 6-се Үҫәргән, Үҫәргән-Хәйбулла
| 132 743
|-
| [[Юрматы кантоны]]
| [[Ергән]] ауылы
|[[Ишмырҙин Әүхәҙи Ғәләүетдин улы|Әүхәҙи Ишмырҙин]]
|Ҡарамыш, Петровка, Макаровка, Илсек-Тимер, Аҙнай, Бошман-Ҡыпсаҡ, Мәләүез, Ҡурағош, Сытырман, Ҡалҡаш, Петровка, Татьяновка, Рязановка
| 152 695
|-
| [[Ялан кантоны]]
| [[Тәңрекүл]] ауылы
|[[Ғәлимйән Тағанов]]
|Иҫке, Ҡатай, Һарт-Ҡалмаҡ, Һарт-Әбдрәшит, Карасевка
| 33 092
|-
|}

== Баш ҡалаһы ==
Башҡортостан автономияһының тәүге баш ҡалаһы [[Ырымбур]] булған&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Башҡорт Хөкүмәте һәм Кесе Ҡоролтайҙың резиденцияһы [[Каруанһарай]]ҙа урынлашҡан&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Кутушев Р. Р., Валеева М. Г.
 | заглавие      = Караван-сарай. // Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 324
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;. Август башынан республиканың дәүләт учреждениелары яңынан Ырымбурға ҡайта. Колчак түңкәрелешенән һуң һәм аҡтар менән мөнәсәбәттәре боҙолоу сәбәпле Башҡорт хөкүмәте үҙенең эшен Темәс ауылында дауам итергә мәжбүр була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 |автор         = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.
 |заглавие      = Парламентаризм в Башкортостане: история и современность
 |ссылка        = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = ГРИ «Башкортостан»
 |год           = 2005
 |том           =
 |страниц       = 304
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Багаутдинов Р. О.
 |заглавие      = Участие башкир в Белом движении (1917 — 1920)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 2009
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = Башкирское национальное движение 1917 — 1920 гг. и А. Валиди: Зарубежные исследования // Сост. и вступительная статья И. В. Кучумова
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 1997
 |том           =
 |страниц       = 250
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Еникеев 3. И., Еникеев А. 3.
 |заглавие      = История государства и права Башкортостана
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2007
 |том           =
 |страниц       = 432
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = [[Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы|Идельгужин К. А.]]
 |заглавие      = Башкирские движения (в 1917, 1918, 1919 гг.)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = 
 |год           = 1926
 |том           =
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = 
 |заглавие      = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов ; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Гилем
 |год           = 2010
 |том           = V
 |страниц       = 468
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Кульшарипов М. М.
 |заглавие      = Башкирское национальное движение (1917—1921 гг.)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = Китап
 |год           = 2000
 |том           =
 |страниц       = 364
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
 |автор         = Таймасов Р. С.
 |заглавие      = Участие башкир в Гражданской войне. Книга первая: В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919)
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = Уфа
 |издательство  = РИЦ БашГУ
 |год           = 2009
 |том           =
 |страниц       = 200
 |страницы      = 
 |isbn          = 
}}
* {{книга
|автор         = Юлдашбаев Б. Х.
 |заглавие      = Учредительный курултай как вершина Башкирского национального движения// Этнополитическая мозаика Башкортостана. В 3 т.
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |место         = М.
 |издательство  = 
 |год           = 1992
 |том           = II
 |страниц       = 
 |страницы      = 
 |isbn          =
}}

== Һылтанмалар ==
* [https://ru.wikisource.org/wiki/Категория:3-й_Курултай_Башкурдистана  III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы ҡарарҙары]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/third_kurultai_8_20_december_1917/resolution_third_kurultai/ Постановления III съезда (курултая) Башкурдистана]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Фарман № 1 Центрального Башкирского Шуро]
* [http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Постановления II Областного съезда башкир]
* [http://www.youtube.com/playlist?list=PL242BCA6C1C9B75FB ''Рождение Башкирской Республики. В 9-ти частях''] — {{YouTube}}
* {{YouTube|zQH3idUZGMY|logo=1|15 ноября — День провозглашения Башкирской республики}}

{{Яҡшы мәҡәлә|Тарих|Башҡортостан}}
{{Башкортостан в темах}}
{{Граждандар һуғышы һәм СССР ойошҡан дәүерҙәге дәүләт берәмектәре (1917-1924)}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡортостан автономияһы]]
[[Категория:Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осорондағы совет булмаған дәүләт берәмектәре]]</text>
      <sha1>na1b9rw7xvs9y8ejfl3st1f7panwoid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94804</id>
    <revision>
      <id>1301388</id>
      <parentid>1268059</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:01:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165948" sha1="linqfwbo0wvxhnjb1bx58aj54dlusgz" xml:space="preserve">{{Башҡортостан тарихы}}
'''Башҡортостан тарихы''' — Башҡортостанда йәмғиәт үҫешен өйрәнгән ижтимағи фәндәр комплексы.

== Боронғо дәүер ==
[[Файл:Kapova.png|thumb|left|260px|[[Шүлгәнташ]] мәмерйәһендәге һүрәттәр, яҡынса 20 мең йыл элек төшөрөлгән тигән мәғлүмәт бар ине{{sfn|Хрестоматия по истории Башкортостана|1996|страницы=9}}]]. &lt;!-- ЭНЦИКЛОПЕДИК СТИЛДӘ ЯҘЫЛЫРҒА ТЕЙЕШ:
«Киске Өфө» гәзитенең 2016 йылдағы 18-се һанында (30 апрель — 6 май) «Яҡшы хәбәр!» тигән баш аҫтында бирелгән «Бик боронғо…» тигән ҡыҫҡаса мәғлүмәттә былай тип яҙылған: «Австралияла Шүлгәнташ мәмерйәһендәге рәсемдәрҙең датаһын билдәләү буйынса ғилми-тикшеренеү эштәре тамамланды. Һөҙөмтәләрҙән күренеүенсә, һүрәттәр бик боронғо. Тикшеренеүҙәр рәсемдәрҙең 36400 йыл элек төшөрөлөүен күрһәтте. Уларҙың минималь йәше 14500 йыл элек тип билдәләнгән. Шулай итеп, мәмерйәнең аҫҡы ҡатындағы һүрәттәр 21900 йыл элек эшләнгән. Тикшеренеүҙәрҙе Юрий Дублянский етәкселегендә уран-торий алымы менән Инсбрук университетының Геология институты белгестәре үткәргән…» --&gt;
Башҡортостандың иң боронғо кеше төйәкләнгән урыны — иртә һәм урта [[палеолит]] дәүеренә ҡараған [[Урта түбә]] торамаһы. Ул Урал аръяғындағы [[Ҡарабалыҡты]] күле буйында урынлашҡан, унда яҡынса 200—100 мең йыл элек Боронғо Таш быуат кешеһе ҡулланған төрлө ҡоралдар табылған. Был осорҙа [[Төньяҡ Боҙло океан]]дан боҙлоҡтар ҡоро ерҙе ҡаплай башлаған һәм кешеләргә был ерҙә көн итергә бик ныҡ ҡамасаулаған. Шунлыҡтан тик палеолиттың һуңғы этабында ғына (бынан 40—20 мең йыл элек) кешеләр тулыһынса Көньяҡ Уралда төйәкләнгән{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=5—6}}. &lt;!-- ручные остроконечники, рубила, сколы, различные изделия из местных пород камня. --&gt;

Боронғо ғибәҙәтханалар тип иҫәпләнгән Көньяҡ Уралдағы [[Шүлгәнташ]] һәм [[Игнатьев мәмерйәһе|Игнатьев]] мәмерйәләрендә һаҡланып ҡалған һүрәттәр һуңғы палеолит осорона ҡарай. Шүлгәнташ мәмерйәһендә [[мамонттар]], мөгөҙморондар (носорогтар), аттар һәм башҡаларҙың рәсемдәре табылған{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=7}}.

[[Мезолит]] дәүерендә (б.э.т. XII—VII мең йыллыҡтар) Уралда климат йылына башлай, боҙлоҡтар иреп бөтә. Был ваҡытта халыҡ һаны арта, кешеләр башлыса һунар итеү, балыҡ тотоу һәм йыйыусылыҡ менән шөғөлләнә. Уларҙың ҡоралдары үҫешә, ян һәм уҡ, гарпун уйлап сығарыла. Урта таш быуат осоронда [[Илмырҙа мәҙәниәте|Илмырҙа]] һәм [[Йәнгел мәҙәниәте|Йәнгел]] мәҙәниәттәре барлыҡҡа килә, ошо осорға ҡараған күп кенә әйберҙәр Йәнгел, Морат, [[Дәүләкән (археологик ҡомартҡылар)|Дәүләкән]], Романовка һәм башҡа торамаларҙа табыла&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/10179-mezolit|Мезолит|автор=Котов В. Г.}}&lt;/ref&gt;.

[[Неолит]] дәүерендә (б.э.т. VI—IV мең йыллыҡтар) ер эшкәртеүгә һәм малсылыҡҡа күсеү бара&lt;ref&gt;[http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-13-1359.html Неолит Урала — Уральская Историческая Энциклопедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402163917/http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-13-1359.html |date=2015-04-02 }}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа балсыҡтан һауыт-һаба эшләү үҫеш ала. Кешеләр таштарҙы йыша, тишә, быса белгәндәр һәм уларҙан сүкеш, балта, бысаҡ, уҡ һәм һөңгө ослоҡтарын һ. б. эшләгәндәр. Хужалыҡ үҫешә барыу менән халыҡ һаны арта бара, даими тораҡ пункттар барлыҡҡа килә{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=8}}. Неолитта Ағиҙел буйы, Кама һәм Ташбулат мәҙәниәттәре формалаша&lt;ref name=&quot;Морозов Ю. А.&quot;&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/1296-arkheologik-m-ni-tt-r|Археологик мәҙәниәттәр|автор=Морозов Ю. А.}}&lt;/ref&gt;.

[[Энеолит]] дәүерендә (б.э.т. IV меңлек аҙағы— II меңлек) төбәк халҡы эре һәм ваҡ мал аҫрағандар. Ҡайһы бер ғалимдар фекере буйынса, Көньяҡ Уралда ат ҡулға эйәләштерелә йәғни йортлаштырыла, һәм шунлыҡтан был ерҙәр йылҡысылыҡтың барлыҡҡа килеү урыны тип иҫәпләнә. Был осорҙа Урал алдының үҙәк өлөшөндә — [[Ағиҙел буйы мәҙәниәте]], Башҡортостандың төньяғында — [[Гарин мәҙәниәте]], Көньяҡ Урал далаларында — [[Соҡор мәҙәниәте]], Урал аръяғында — [[Суртанды мәҙәниәте]] формалаша&lt;ref name=&quot;Морозов Ю. А.&quot; /&gt;.

[[Бронза быуат]]ында (б.э.т. II меңлек уртаһы — I меңлек) Көньяҡ Уралда баҡыр рудаһын сығара башлайҙар. Тәүге эре рудниктар — Ҡарғалы, Ташҡаҙған, Еленово, Баҡырүҙәк һ. б. баҡыр рудаһын сығарыу, уларҙан төрлө баҡыр-бронза изделиелар эшләү һәм сауҙа итеү буйынса үҙәктәр булып китә{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=9}}. Ҡайһы саҡта шундай үҙәктәр [[Ҡалалар иле|ҡәлғә-ҡаласыҡ]] булып үҫешәләр, улар араһында [[Арҡайым]], Баланбаш, Төбәк, Һынташты һ.б. ҡаласыҡтары булған. Был дәүерҙә [[Абаш мәҙәниәте|Абаш]], Алакүл, Бура, [[Межа мәҙәниәте|Межа]], Петровка, Саргары, Фёдоровка, [[Һынташты мәҙәниәте|Һынташты]] һәм [[Черкаскүл мәҙәниәте|Черкаскүл]] мәҙәниәттәре барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;Морозов Ю. А.&quot; /&gt;.

Иртә тимер быуатта Башҡортостан территорияһының урман зонаһында — [[Ананьин мәҙәниәте|Ананьин]], [[Гамаюн мәҙәниәте|Гамаюн]], [[Горохов мәҙәниәте|Горохов]], [[Ҡараабыҙ мәҙәниәте|Ҡараабыҙ]], [[Пьяный Бор мәҙәниәте|Пьяный Бор]], [[Саргатка мәҙәниәте|Саргатка]] мәҙәниәттәре, дала зонаһында — [[Ҡормантау мәҙәниәте|Ҡормантау]], [[Савромат мәҙәниәте|Савромат]], [[Сармат мәҙәниәте|Сармат]] мәҙәниәттәре формалашҡан.&lt;ref name=&quot;Морозов Ю. А.&quot; /&gt;. Ҡәбиләләрҙең ҡайһылары башлыса малсылыҡ менән көн иткәндәр, ә башҡалары, мәҫәлән урман зонаһында йәшәгән [[Ананьин мәҙәниәте]] ҡәбиләләре ултыраҡ тормош көтөп ер эшкәрткәндәр, һунар итеү һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Боронғо грек тарихсыһы [[Геродот]] яҙып ҡалдырған фиссагет ҡәбиләләрен Ананьин мәҙәниәте вәкилдәренең ысын исеме тип фаразлайҙар. Был осорҙа [[Урал]], [[Себер]] һәм [[Ҡаҙағстан]] территорияларында йәшәгән күсмә ҡәбиләләрҙе тарихи әҙәбиәттә шартлы рәүештә [[Сактар (ҡәбиләләр)|«саҡтар»]] тип атайҙар. Был атама боронғо фарсы һәм грек авторҙары хеҙмәттәре аша билдәле. Саҡтарҙың төньяҡ-көнбайыш өлөшө [[Дайҙар|«дайых» (дайҙар)]] атмаһын йөрөткән, уларҙан был атама [[Яйыҡ]] йылғаһына күскән. Саҡтар далаларҙа меңәрләгән ҡурғандар, шул иҫәптән Филлиповка ҡурғанын ҡалдырғандар. Боронғо грек авторҙары Көньяҡ Уралда күсмә тормошта йәшәгән исседон, иирк, аримасп ҡәбиләләрен иҫкә алалар. Саҡ ҡәбиләләренең Боронғо Хорезм, Согда, Бактрия, [[Боронғо Мысыр|Мысыр]]&lt;ref&gt;Мәҫәлән, [[Орск]] ҡалаһы янындағы б.э.т. V—IV быуаттарға ҡараған саҡ ҡурғанында «Бөйөк фараон Артаксеркс» яҙыуы менән мысыр һауыты табылған.&lt;/ref&gt; һәм башҡа илдәр менән сауҙа һәм мәҙәни бәйләнештәре булған{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=13—14}}.

Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында Көньяҡ Уралға Үҙәк Азиянан сыҡҡан күп һанлы [[Төрки телле халыҡтар|төрки телле]] [[Һундар|һун ҡәбиләләре]] килгәндәр. Һундарҙың күсенеүе [[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе]] дәүере башланыуына нигеҙ һалған. Һун ҡәбиләләренең Себер, Ҡаҙағстан, [[Урта Азия]] һәм [[Көнсығыш Европа]]ның көньяғында төйәкләнеүе күп кенә төрки халыҡтарҙың, шул иҫәптән боронғо башҡорттарҙың, формалышыуында әүҙем роль уйнаған{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=15—16}}.

== Урта быуаттар ==
{{шуҡ|Башҡортостан Алтын Урҙа составында|Башҡортостан Ҡазан ханлығы составында|Башҡортостан Нуғай Урҙаһы составында|Башҡортостан Себер ханлығы составында}}

[[Файл:Мавзолей Хусейн-бека в посёлке Чишмы.JPG|thumb|200px|[[Хөсәйенбәк кәшәнәһе]]]]
[[Урта быуаттар]]ҙа Башҡортостан территорияһында [[Бахмут мәҙәниәте|Бахмут]], [[Имәнкиҫкә мәҙәниәте|Имәнкиҫкә]], [[Кушнаренко мәҙәниәте|Кушнаренко]], [[Ҡараяҡуп мәҙәниәте|Ҡараяҡуп]], [[Мазунин мәҙәниәте|Мазунин]], [[Сейәлек мәҙәниәте|Сейәлек]] һәм [[Турбаҫлы мәҙәниәте|Турбаҫлы]] мәҙәниәттәре формалаша&lt;ref name=&quot;Морозов Ю. А.&quot; /&gt;.

Беҙҙең эраның VI быуат уртаһында Үҙәк Азияла [[Төрки ҡағанлығы]] барлыҡҡа килә, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә яулап алыуҙар арҡаһында был төрки империяһының ерҙәре [[Тымыҡ океан]]дан алып Төньяҡ Кавказға тиклем барып еткән. Дәүләт ике өлөшкә — Көнбайыш һәм Көнсығыш ҡағанлыҡтарға тарҡалғас, Башҡортостандың территорияһы юлбашсы Истәми ҡаған менән нигеҙләнгән [[Көнбайыш Төрки ҡағанаты|Көнбайыш ҡағанлыҡ]] составында була{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=20}}&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/13812-t-rki-a-anaty|Төрки ҡағанаты|автор=[[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мәжитов Н. А.]]}}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостанда ислам|Башҡортостанға ислам диненең]] үтеп инеүенә VIII—XI быуаттарҙа мосолман дәүләттәре менән урынлаштырылған сауҙа-иҡтисади бәйләнештәр булышлыҡ итә&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/4447-islam|Ислам|автор=Юнысова А. Б.}}&lt;/ref&gt;. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Ишембай районындағы Левашёв ҡәберлеге Уралда тәүге мосолман археологик ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, бында [[Ғәрәп хәлифәлеге]]нең 706 йылғы алтын динары һәм 712 йылғы көмөш дирһәмдәр табыла. Шулай уҡ Көньяҡ Уралға [[Мөхәммәт пәйғәмбәр]]ҙең сәхәбәләре килеүе тураһында мәғлүмәттәр бар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bashinform.ru/news/372688/|title=В Миякинском районе установили мемориал сподвижникам пророка Мухаммада|date=2011-06-17|publisher=[[Башинформ|ИА «Башинформ»]]|accessdate=2015-08-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы|Хамидуллин С. И.]]|заглавие = Пути ислама на Южный Урал |ссылка = http://vatandash.ru/index.php?article=2372|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2013|том = |номер= 12|страницы= |doi= |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

Фарсы тарихсыһы [[Гардизи]], Ибн әл-Мукафтың (яҡынса 780 йылғы) мәғлүмәттәрендә нигеҙләнеп яҙыуынса, [[Башҡорт (ҡәбиләләр башлығы)|Башҡорт (Башгирд, Башджурт)]] исемле шәхес «[[Хазар ҡағанаты|хазарҙарҙың]] иң юғары дәрәжәлеләренән була. Ул 2000 һыбайлыһы менән [[хазарҙар]] һәм [[ҡыймаҡтар]] араһында урынлаша…»{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=32}}.

Урта быуаттарҙа Көньяҡ Уралда кешеләр башлыса малсылыҡ, [[Башҡортостанда игенселек|ер эшкәртеү]], [[Башҡортостанда умартасылыҡ|умартасылыҡ]], һунар итеү һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгәндәр, металлургия тармағы үҫешә барған. IX—XII быуаттарҙа башҡорт ҡәбиләләре [[Урта Азия]] илдәре менән әүҙем сауҙа иткәндәр, ә ҡайһы бер сығанаҡтарға ярашлы Башҡортостан аша [[Себер]]ҙән Көнсығыш Европаға сауҙа юлы үткән. X—XIII быуаттарҙа Тарихи Башҡортостандың көнбайыш өлөшө [[Волга буйы Болғары]] составында була, [[Болғарҙар|болғар ҡәбиләләре]] башҡорттарҙың этногенезында әүҙем ҡатнашалар. Шәжәрәләр буйынса, башҡорттар [[Биләр]] ҡалаһына нигеҙ һалғандар һәм уның төп халҡын тәшкил иткән. Болғар ҡәбиләләре менән сауҙа-иҡтисади, мәҙәни һәм хәрби бәйләнештәр була. Ғәрәп географы [[Иҙриси]] хәбәр итеүенсә болғар ҡәбиләләре башҡорттарҙың Ҡараҡыя, Касра һәм Масра ҡалаларына йыш ҡына һөжүм иткәндәр{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=27}}.

VIII быуатҡа ҡараған [[Фазылулла Рәшит әт-Дин]]дең «[[Уғыҙнамә]]»һенә ярашлы, [[Уғыҙҙар|Уғыҙ хандың]] ғәскәрҙәре башҡорттарҙың ''Оло Балғур'' исемле ҡәлғәһен һәм илдәрен яулап ала, уларҙың ''Ҡарашит'' яғбу тигән падишаһын әсиргә ала&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}&quot;[Войска] победоносно и с триумфом возвратились и присоединились к Огузу. После этого они все вместе переселились в области северных стран и направились в сторону К.р.л. и Башгурда. Сначала они добрались до высокой крепости под названием Улу Багур. Здешнего правителя звала Кара-шит Ягы. Огуз одержал верх над его войсками и подчинил тамошние края. За то, что Огуз ко всякому проявлял милосердие и любовь, и взрослые, и старшие дали ему имя «Огуз ака». Когда начинался поход против К.р.л. и Башгурдов, то к Огузу собрались люди из девяносто тысяч юртов и поэтому их стали называть Он тогуз Огуз. В пути Огуз обнародовал приказ о том, что «всякий, кто отстанет в пути, должен быть наказан по закону (яса), чтобы не отставал… Что касается жителей страны К.р-л. и Башгурд, то они были весьма необузданными и коварными. Из-за своей гордости и надменности они не склоняли свои головы ни перед одним владыкой. Огуз захватил их падишаха по имени Кара-шит. К.р.л. и Башгурды стали илем и обязались выплачивать дань…»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= [[Рәшит әд-Дин|Фазлаллах Рашид ад-Дин.]]|заглавие= Огуз-наме / Пер. с персидского, предисловие, комментарии, примечания и указатели Р. М. Шукюровой|ссылка= |ответственный = |место= Баку|издательство =Элм|год = 1987|том=|страниц = |страницы= 33|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;. [[Әбү әл-Ғази]]ға ярашлы, [[мадъярҙар]] һәм башҡорттар Уғыҙ ханға ҡаршы баш күтәрәләр&lt;ref&gt;{{книга |автор= Антонов И. В.|заглавие=  Абу-л-Гази. Из «Шеджере-и таракимэ» («Родословная туркмен») // Башкиры в эпоху средневековья|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц= 308|страницы=300|isbn= 978-5-905-269-05-9 }}&lt;/ref&gt;.

IX—X быуаттарҙа тарихи әҙәбиәттә Көньяҡ Урал ҡәбиләләре тураһында байтаҡ мәғлүмәттәр килеп сыға. [[Ибн Хордадбех]]тең «Худуд әл-әләм» хеҙмәтендә Иртыш буйынан Урал тауҙарына [[ҡыпсаҡтар]]ҙың күсеүе хаҡында хәбәр ителә, ошондайыраҡ мәғлүмәтте [[әл-Истахри]], Ибн Хаукаль, ҡытай авторҙары ҡалдыралар. Ҡыпсаҡтар [[Ҡыймаҡ ҡағанлығы]]на нигеҙ һалалар. 840 йылдарҙа Көньяҡ Уралға ғәрәп сәйәхәтсеһе [[Сәләм Тәржемән]] килгән, ул башҡорт илен үҙ исеме менән атап һүрәтләй. IX—X быуаттар сығанаҡтарында теркәлгән «башҡорт иле» («[[Тарихи Башҡортостан]]») төшөнсәһе шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килмәгән һәм уның формалашыуының иртә этаптарына Көньяҡ Уралда V—VIII быуаттарҙа барған тарихи процестар инә. Был нисбәттә Бахмут, Ҡараяҡуп һәм Турбаҫлы мәҙәниәттәре ҡәбиләләрен IX—X бб. башҡорттарының иң яҡын ата-бабалары тип иҫәпләргә мөмкин һәм улар араһында «башҡорт» этнонимын йөрөткәндәре лә булыуы ихтимал. [[Башҡорт теле]]ндә һәм [[Башҡорт теленең диалекттары|диалектарында]] булған үҙенсәлектәре нигеҙендә&lt;ref&gt;Мәҫәлән, башҡа төрки телдәрҙә юғалған, әммә боронғо төрки яҙма ҡомартҡыларында күрһәтелгән [-лт-], [-мт-], [-нт-], [-мк-], [-мҡ-], [-нҡ-] һәм [-нк-] өндәре хәҙерге башҡорт телендә һәм уның диалектарында ҡулланыла.&lt;/ref&gt;, төркиәтселәр С. Е. Малов, [[Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы|Ж. Ғ. Кейекбаев]], [[Баскаков Николай Александрович|Н. А. Баскаков]] һ. б. буйынса был телдә һөйләшеүселәр төрки халыҡтарынан V—VIII быуаттарҙа айырылғандар һәм Көньяҡ Уралда йәшәгәндәр{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=28}}. Үҙенең архаик сюжеттары менән айырылып торған «[[Урал батыр]]» эпосының формалашыуы IX—XII быуаттарға ҡарай. Айырым ғалимдар, мәҫәлән, [[Салауат Ғәлләмов]], [[Салауат Хәмиҙуллин]] «Урал батыр»ҙың йәше 4 мең йылдан артыҡ тип раҫлай.

922 йылда [[Бағдад хәлифәлеге]]нең [[Волга буйы Болғары]]на илселеге составында [[Ибн Фаҙлан]] була. Ибн Фаҙлан үҙенең сәйәхәте хаҡында яҙмаларында ғәрәп илселеге Яйыҡ йылғаһы аша сыҡҡас башҡорттарҙың иленә барып инеүе хаҡында һәм уларҙа мәжүсилек менән бер рәттән ислам дине лә таралыуы тураһында хәбәр итә. [[Истахри|Әл-Истархи]], [[Ибн Даста]], [[Балхи|әл-Бәлхи]], [[әл-Мәсүди]] һәм башҡалар шулай уҡ башҡорттар хаҡында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдыралар. «Башгурд» атамаһы менән башҡорттар [[Рәшит әд-Дин]]дең «Уғыҙнәмә» хеҙмәтендә осрай&lt;ref&gt;''Фазлаллах Рашид-ад-дин.'' Огуз-наме. — Баку, 1987. —С. 68—69.&lt;/ref&gt;.

[[Мәхмүт Ҡашғари]] билдәләүенсә [[Башҡорт теле|башҡорттарҙың теле]] төрки телдәргә ҡараған. [[Ибн Русте]] буйынса, башҡорттар — ''«Волга, Кама, Тубыл һәм Яйыҡтың үрге ағымы араһында Урал тауҙарының ике яғында биләгән үҙ аллы халыҡ»'' тип һүрәтләнгән. Географ [[Иҙриси]] башҡорттарҙың ике өлкәһе — «эске» һәм «тышҡы» өлкәләр тураһында яҙа һәм уларҙың ҡалаларын — Немжан, Гурхан, Караҡыя, Касра һәм Масра ҡалаларын — һанап үтә&lt;ref&gt;{{статья |автор = Антонов И. В.|заглавие  = Башкиры и Башкирия по данным ал-Идриси|ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1617|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип  = |год = 2008|том = |номер  = 4|страницы = |doi  =|issn  = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

1220 йылдан алып 1234 йылға тиклем, 14 йыл дауамында башҡорттар бер туҡтауһыҙ [[монголдар]]ға ҡаршы һуғыша. Башҡорттар күп алыштарҙа еңеү яулайҙар һәм монголдар менән килешеү төҙөйҙәр&lt;ref&gt;''[[Гумилёв Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н.]]'' [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/gumil1/25.php «Древняя Русь и Великая степь». гл. 165. «То же на уровне массы»]&lt;/ref&gt;. [[:ru:Сокровенное сказание монголов|«Монголдарҙың хикәйәте»ндә]] башҡорттар монголдарға иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡтар араһында атап үтелгән&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}«Встречал сильное сопротивление со стороны тех народов и городов, завоевание которых ему ([[Субәҙәй]]гә) было поручено Чингисханом, а именно: Канлин ([[ҡаңлы]]лар), Кибчаут ([[ҡыпсаҡтар]]), Бачжиат ([[башҡорттар]]), Орусут ([[урыҫтар]]), Асут (асс-осетиндар), а также и городов за многоводными реками Адиль ([[Волга]]) и Чжаях ([[Яйыҡ]])»{{конец цитаты|источник={{книга|автор = |заглавие = История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|М. М. Кульшарипов]]; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН |ссылка  =  |ответственный = |место = Уфа |издательство = Гилем |год  =|том= II |страниц = 400 |страницы  = 175 |isbn = 978-5-91608-100-8}}}}&lt;/ref&gt;. [[Рәшит әт-Дин]] буйынса, 1236 йылдың көҙөндә монгол-татарҙар ''«бүләр һәм башҡорттарға ҡаршы яу асып, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, бик ҙур көс түкмәйенсә, яулап ала»'', Бүләр һәм Башгирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы йәнә баш күтәрә&lt;ref&gt;{{статья|ссылка=http://vatandash.ru/index.php?article=1890|автор= Антонов И. В.|заглавие= Башкиры и Башкортостан в письменных источниках ХIII—XIV вв |язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2010|том = |номер= 1|страницы= |doi= |issn= 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

XIII—XIV быуаттарҙа Башҡортостан [[Алтын Урҙа]] дәүләтенең Шәйбан улусы составында була. Башҡорттар бейлеккә ярлыҡ алғандар, был уларҙың [[Монгол империяһы]] составында территориаль автономияһы булыуы тураһында һөйләй{{sfn| Мажитов Н. А., Султанова А. Н.|1994|страницы=}}. Алтын Урҙа 1243 йылда барлыҡҡа килеп һәм 1391 йылға тиклем Башҡортостанда ике «ил» булған — Башҡорт һәм Табын, улар менән бейҙәр хакимлыҡ иткәндәр&lt;ref name=&quot;Zaripov&quot;&gt;''Зарипов А. Б.'' Об истории башкирской государственности. 2007.&lt;/ref&gt;. Мадьяр сәйәхәтсеһе [[Юлиан Венгерский|Юлиан]] билдәләүенсә, Башҡортостан үҙ ханы менән идара ителгән, әммә ул монгол вәкилдәре контроле аҫтында булған. Икенсе венгр авторы Рихтер хәбәр итеүенсә башҡорт хандары ислам динен бик ныҡ ҡурсалағандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=35—36}}. Итальян монахы [[Джиованни дель Плано Карпини|Дж. П. Карпини]] XIV быуатта Көньяҡ Урал далалары аша үткән, һуңынан күргәндәрен үҙенең картаһында һүрәтләй. Голланд сәйәхәтсеһе [[Гильом де Рубрук]] буйынса, монголдар башҡорттарҙан ҡиммәтле йәнлек тиреләрен сығарғандар, яһаҡты һәр кеше башына, хатта яңы тыуған сабый өсөн дә, түләгәндәр. Башҡорттар шулай уҡ хандарға, һунар итеү өсөн, шоңҡарҙар ебәреп торорға тейеш булғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=39—40}}. Был осорҙа башҡорттар составына ҡатай, ҡыпсаҡ, мең, табын һәм башҡа ҡәбиләләр инә, монголдар үҙҙәре лә ҡыпсаҡтар менән ҡатнашалар&lt;ref&gt;Урта быуат тарихсыһы әл-Омар былай тип яҙған:{{начало цитаты}}«и земля одержала верх над природными и расовыми качествами их (татар) и все они стали точно кипчаки, как будто они одного (с ними) рода»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= 42|isbn=5-295-01918-7}}}}&lt;/ref&gt;.

XIV быуаттың аҙағында Алтын Урҙа ханы [[Туҡтамыш хан|Туҡтамыш]] менән Сәмәрҡәнд әмире [[Аҡһаҡ Тимер]] араһында оҙайлы һуғыш барған. Башҡорттар Туҡтамыш яғында көрәшкәндәре өсөн 1391 йылда Аҡһаҡ Тимер Башҡортостан ерҙәрен бөлгөнлөккә төшөрә&lt;ref&gt;{{статья|автор= [[Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы|Баимов Р. Н.]]|заглавие = Тайная история монголов и следы их завоеваний|ссылка = http://vatandash.ru/pdf/08.2010.pdf|язык = |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год = 2010|том = |номер= 8|страницы= 42|doi= |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/4521-a-a-timer|Аҡһаҡ Тимер|автор=}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ йылдың 18 июнендә [[Ҡондорса буйындағы яу|Ҡондорса йылғаһы буйында ике дәүләт ғәскәрҙәренең ҙур алышы]] булған&lt;ref&gt;Хәҙерге [[Һамар өлкәһе]] территорияһында.&lt;/ref&gt;. Һуғыш Алтын Урҙаның еңелеүе һәм уның күп кенә ҡаларының емерелеүе менән тамамлана&lt;ref&gt;[http://i-gagin.ru/content_art-19.html Битва на реке Кондурче 1391 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129175410/http://i-gagin.ru/content_art-19.html |date=2020-01-29 }}&lt;/ref&gt; һәм дәүләттең тарҡалыуына килтерә. Алтын Урҙа тарҡалғас, Башҡортостандың территорияһы [[Нуғай Урҙаһы]], [[Ҡазан ханлығы|Ҡазан]] һәм [[Себер ханлығы|Себер]] ханлыҡтары составында була. Был дәүләттәр араһында йыш ҡына низағтар тыуып торған һәм башҡорттарға был көрәштәрҙә ҡатнашырға тура килгән.

Көньяҡ Уралда XIV—XV быуаттарҙа төҙөлгән һәм ислам архитектураһына ҡараған унға яҡын кәшәнә, шул иҫәптән [[Бәндәбикә кәшәнәһе|Бәндәбикә]], [[Турахан кәшәнәһе|Турахан]], [[Хөсәйенбәк кәшәнәһе|Хөсәйенбәк]] кәшәнәләре һ. б. һаҡланып ҡалған&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы| index.php/read/8-statya/7316-k-sh-n|Кәшәнә|автор=Гарустович Г. Н.}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы ==
{{main| Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы }}
XVI быуаттың икенсе яртыһынан алып XIX быуат башына тиклем башҡорттарҙың ерҙәре көньяҡ-көнсығышта [[Волга]]ның һул яр буйынан алып көнсығышта [[Тубыл]] йылғаһына тиклем, төньяҡта [[Сылва]] йылғаһынан көньяҡта [[Яйыҡ]] йылғаһының урта ағымына тиклем һуҙылған{{sfn| История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. |2004|страницы=111}}.

1552 йылда Рус дәүләте Ҡазан ханлығын яулап ала, ә Нуғай Урҙаһы эске үҙ-ара низағтар арҡаһында көсһөҙләнә. Себер ханлығы был дәүләттәрҙең Башҡортостандағы барлыҡ ерҙәренә дәғүәһен белдерә башлай. Шул уҡ ваҡытта урыҫ батшаһы [[Иван IV]] башҡорттарға үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылыуына саҡырып мөрәжәғәт итә. 1554 йылда [[Ҡазан]]дағы батша наместнигына элекке Ҡазан ханлығына буйһонған төньяҡ-көнбайыш башҡорт ҡәбиләләре ([[байлар]], [[ғәйнә]], [[гәрәй]], [[йәнәй]], [[уран]] һ. б.) илселәре баралар һәм берләшеү шарттары тураһында килешәләр. 1554—1556 йылдарҙа Ҡазанға элек Нуғай Урҙаһына буйһонған [[бөрйән]], [[ҡыпсаҡ]], [[мең]], [[табын]], [[тамъян]], [[түңгәүер]], [[үҫәргән]], [[юрматы]] һ. б. илселәре килешеү төҙөргә баралар. Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш өлөшө XVII быуат уртаһында, Себер ханлығы тарҡалып, ерҙәре урыҫтар тарафынан яулап алынғас, Рус дәүләтенә ҡушыла.

1555—1557 йылдарҙа башҡорт илселәре [[Мәскәү]]гә барып грамоталар алалар, шул грамоталарҙа Рус дәүләтенә ҡушылыуҙың шарттары билдәләнгән була. Башҡорттарға үҙ территорияһы менән файҙаланырға тулы хоҡуҡ — аҫабалыҡ хоҡуғы бирелә, шулай уҡ үҙидаралыҡ, ғәскәр тотоу, ислам динен ирекле тотоу билдәләнә. Икенсе яҡтан башҡорттар яһаҡ түләргә, илде һаҡлау һуғыштарына ғәскәр ебәреп торорға тейеш булғандар&lt;ref&gt;''Горохов А. В.'' Присоединение Урала и Западной Сибири к России в конце XVII — первой половине XVIII веков.&lt;/ref&gt;. Башҡорттарҙың Рәсәй менән мөнәсәбәте 1649 йылғы &quot;Собор Уложениеһы&quot;нда билдәләнә, унда башҡорттарҙан ер алырға тыйылған&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}&quot;у башкир под страхом конфискации имущества и государевой опалы запрещалось «…бояром, околничим, и думным людям, и стольникам, и стряпчим и дворяном московским и из городов дворяном и детям боярским и всяких чинов русским людям поместным всяких земель не покупать и не менять и в заклад, и сдачею и в наём на многие годы не имать»{{конец цитаты|источник=}}&lt;/ref&gt;.
&lt;!-- О добровольном присоединении к России и получении башкирами жалованных грамот говорится и в хронике старшины Кидраса Муллакаева, сообщенной [[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычкову]] и опубликованной затем в его книге «История Оренбургская»: ''«…не только те земли, где они прежде подданства своего, будучи ещё малолюдни и в крайнем убожестве жили, а именно — за Камою рекою и около Белой Волошки (коя после Белою рекою названа), им, башкирцам, подтверждены, но сверх того и другими многими, на которых они ныне жительствуют, пожалованы, как это свидетельствуют и жалованныя грамоты, которыя у многих поныне имеются».''--&gt;
[[Файл:Bashkir in Paris.jpg|thumb|200px| Башҡортто һуғышҡа оҙаталар. Париж, 1812 йыл]]
[[Иван Грозный]] хакимлығы осоронда килешеү шарттары үтәлгән һәм ул башҡорт халҡы хәтерендә мәрхәмәтле, «аҡ батша» булараҡ ҡалған. Рәсәйҙә власҡа Романовтар нәҫеле килгәс, батшалыҡтың Башҡортостандағы сәйәсәте насар яҡҡа үҙгәрә башлай. Властар, башҡорттарға килешеүҙең шарттарын боҙмаясаҡтары хаҡында әйтһәләр ҙә, ғәмәлдә уны үтәмәү юлына баҫҡандар. Башҡорт аҫаба ерҙәре тартып алынып, ҡәлғәләр, слободалар, сиркәүҙәр һ. б. төҙөлә башлаған. XVI быуат аҙағында элекке Өфө-II (Башҡорт) ҡаласығы урынында урыҫтар Өфө ҡәлғәһен, ә [[ғәйнә]]ләр ерендә —  [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] ҡәлғәһен төҙөйҙәр. XVII быуаттың уртаһында һәм икенсе яртыһында Ҡазан даруғаһы башҡорттары ерҙәрендә — [[Минзәлә]], Яңы Шишмә (Новошешминск), Кисеү, Зәй, Бөрө һ. б., Нуғай даруғаһының [[табын]]дар ерендә — Соловар, Себер даруғаһында — Иҫәт, Ҡатай, Колчедан, Шадринск, Арамиль, Теча һ. б. ҡәлғәләр, острогтар һәм слободаларға нигеҙ һалына. XVIII быуат башына ҡарата Башҡортостанда барлығы 31 нығытма иҫәпләнгән. Уларҙы төҙөгән ваҡытта ер хужалары — башҡорттарҙан рөхсәт һорап тормағандар, ҡәлғәләр тирәһендәге биләмәләр офицерҙарға, дворяндарға, чиновниктарға, уҡсыларға һәм казактарға таратылған. Тиҙҙән ҡәлғәләр һәм слободалар тирәһендә күскенселәрҙең ауылдары барлыҡҡа килгән. XVIII быуат башында Себер даруғаһына ҡараған [[һалйот]]тарҙың ерендә Каменск һәм Уктус заводтарына нигеҙ һалына. Һөҙөмтәлә башҡорттар ерҙәренең бер өлөшөн юғалта, был уларҙың тормошона кире йоғонто яһай{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=68—70}}.

XVII быуат урталарында һәм унан һуңыраҡ батша хөкүмәте һәм сиркәү руханиҙары  башҡорттарҙы көсләп суҡындырмаҡ булғандар, әммә ихтилалдар ҡабынғас, был пландарынан баш тартҡандар. Батша хөкүмәте күскенселәргә булышлыҡ күрһәтә башлай, Башҡортостанға [[Урыҫтар|урыҫ]], [[Мишәрҙәр|мишәр]], [[мари]] һәм башҡа милләт крәҫтиәндәре күсеп киләләр, уларҙың ҡайһылары, ерһеҙ ҡалған башҡорттар һымаҡ, [[Типтәрҙәр|типтәр ҡатламы]] составына ингәндәр. XVII быуат аҙағынан башлап башҡорттарҙан алынған һалым — яһаҡ яйлап аҡсаға алыштырыла башлай. XVIII быуат башында һалымдар йәнә арта. Мәҫәлән, 1704 йылда Мәскәүҙән Өфөгә килгән махсус чиновниктар — прибыльщиктар халыҡҡа һәр бер үлтерелгән йәки үлгән аттың тиреһенә, йорт умарталарына, мунсаларға, тирмәндәргә, дуға һәм дилбәгәләргә, мейестәргә, күперҙәргә, тәҙрәләргә, ҡапҡаларға һ. б. оброк түләргә бойорғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=68—70}}.

Рус дәүләтенә ҡушылыуҙың шарттарына ярашлы, башҡорттар хәрби хеҙмәт үтәргә тейеш булғандар. XVI быуат аҙағында башҡорт отрядтары [[Ливония һуғышы]]нда, 1612 йылда Мәскәүҙе поляк-литва баҫҡынсыларынан азат итеүҙә ҡатнашҡандар. Башҡорт яугирҙары Рәсәйҙең XVII—XVIII быуаттарҙа алып барған барлыҡ һуғыштарында ла: ([[Ғосман империяһы]]на ҡаршы Ҡырым һәм [[Аҙау походтары|Азов яуҙарында]], [[Төньяҡ һуғыш]]ында, Речь Посполитаяға һәм Пруссияға ҡаршы һуғыштарҙа, урыҫ-төрөк һуғыштарында) ҡатнашҡандар. Башҡорттар хәрби хеҙмәттәрен тулыһынса үҙ иҫәбенә башҡарғандар, һәр бер яугирҙың бер нисә аты, ҡоралы, хәрби кейеме булырға тейеш булған. Йыл һайын хәрби хеҙмәт үтәүселәр үҙ хужалыҡтарын ташлап китергә мәжбүр булғандар, ҡайһылары тыуған ерҙәренә бөтөнләй әйләнеп ҡайта алмағандар. Былар бөтәһе лә хәрби хеҙмәтте ауыр һәм күп сығымлы иткән{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=71}}.

1730-сы йылдарҙа батша хөкүмәте ҡаҙаҡтарҙың Кесе жузы ханы [[Әбелхәйер]]ҙе Рәсәй подданствоһын алырға өгөтләйҙәр. Был осорҙа Сенаттың обер-секретары [[Кирилов Иван Кириллович|И. К. Кириллов]] [[Ырымбур экспедицияһы]]н ойоштороуға империатрица [[Анна Иоановна]]нан рөхсәт алыуға ирешә. Проектҡа ярашлы, Башҡортостанды ҡәлғәләр менән уратып алыу, башҡорт ерҙәрен заводтар, ҡаҙна, дворяндар һәм башҡалар файҙаһына тартып алыу ҡаралған була. Экспедиция менән И. К. Кириллов етәкселек иткән, уның урынбаҫары — А. И. Тевкелев булған. Эскпедиция составында 130 төрлө һөнәр кешеләре (офицерҙар, төҙөүселәр, инженерҙар, географтар, сауҙагәрҙәр, геодезистар), шулай уҡ 3500 һалдат, драгундар һәм казактар булған. 1735 йылда Яйыҡ буйының Үр ({{lang-ru|Орь}}) йылғаһы тамағында [[Ырымбур]] (хәҙерге [[Орск]]) ҡалаһына нигеҙ һалына. 1730—1760-сы йылдарҙа барлығы 114 ҡәлғә төҙөлә. 1750 йылдар башына ҡарата башҡорттарҙың яҡынса аҫаба ерҙәренең яртыһын тартып алалар, һалымдар күпкә арттырыла. Экспедиция начальниктары үҙәк райондарҙан Башҡортостанға урыҫ һәм урыҫ булмаған килмешәктәрҙең килеүенә, улар һәм башҡорттар араһында низағтар барлыҡҡа килеп тороуына булышлыҡ күрһәткән. Башҡорттарҙың старшиналары һәм мосолман руханиҙары властар контроле аҫтына ҡуйылған. Йәнә мосолмандарҙы көсләп суҡындырыу күҙәтелә башлай{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=93—95}}.

Батша хөкүмәтенең бындай эшмәкерлеге һәм Рус дәүләтенә ҡушылыу шарттарын боҙоуы күп кенә башҡорт ихтилалдары тоҡаныуының сәбәбе булып тора.

== Башҡорт ихтилалдары ==
{{main| Башҡорт ихтилалдары}}
Батша хөкүмәтенең эшмәкәрлек һөҙөмтәһен үҙендә тәү тапҡыр көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш башҡорттары кисерә. 1581 йылда Ҡазан һәм Уҫы даруғалары башҡорттары күрше манси һәм удмурт халыҡтары менән бергә завод биләүсе Строгановтарҙың тораҡ пункттарына һөжүм иткәндәр, шулай уҡ 1616 йылда ихтилалсылар Ҡазанды, Сарапул һәм Уҫы ҡәлғәләрен ҡамауға алалар. 1645 йылда Ҡазан даруғаһы башҡорттары үҙҙәренең ерҙәрендә Миңзәлә ҡәлғәһен төҙөүгә ҡаршылыҡ күрһәткәндәр, ҡәлғәғә һөжүм яһап, уны юҡ итергә теләгәндәр, әммә еңелеүгә дусар булғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=74}}.

[[Башҡорт ихтилалы (1662—1664)|1662—1664 йылдарҙағы ихтилал]] бөтә Башҡортостан территорияһында ҡабына. [[Һары Мәргән]] етәкселегендәге Себер даруғаһы башҡорттары Ҡатай ҡәлғәһен һәм Долматов монастырҙарын ҡамауға алалар, Мырҙа, Белослудск һәм Усть-Ирбит слободаларын яулап алалар. Көңгөр өйәҙендә Уҫы һәм Себер даруғаһы башҡорттары [[Көңгөр]] ҡалаһын, Степанов бастругын, Воздвиженск һәм Рождественск монастырҙарын һәм эргә-тирәләге ауылдарҙы алалар, тик Спасск монастыры иҫән ҡала. Был төбәктә ихтилалсыларҙың пушкалары булыуы билдәле. Ҡазан һәм Нуғай даруғаһы башҡорттары башлыса Өфө тирәһендә хәрәкәт иткәндәр, уларҙың еткәселәре [[Ғәүер Аҡбулатов]] һәм Үләкәй булған. Хөкүмәт каратель отрядтарын Төмәндән һәм Ҡазандан йүнәлткән, килешеү юлдарын да эҙләгәндәр. Һары Мәргән вафат булғас, ихтилалсылар себер ханы тоҡомонан сыҡҡан Көсөк ханын саҡыралар. Шулай уҡ ҡалмыҡтар менән һөйләшеү алып баралар. Себер даруғаһы башҡорттары 1663 йылда Себер даруғаһы Арамышев, Ҡырғын, Эрбет һәм Усть-Ирбит биҫтәләренә һәм эргә-тирәләге ауылдарға һөжүм яһайҙар, Невьяновск острогын ҡамайҙар, 1664 йылда Невьяновск монастырын яулап алалар, Краснопольск, Мырҙа һәм Беляковск биҫтәләрен, Мехонск бастругын ҡамауға алалар. Ихтилалсылар менән [[Аҙнағол Ырыҫҡолов]], [[Бикйән Туҡтамышев]], [[Арыҫланбәк Бәккин]] һ. б. етәкселек итә. Нуғай һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары 1663 йылда башлыса Өфө тирәһендә һәм Ҡама аръяғы һыҙығында хәрәкәт итәләр, уларға ҡалмыҡтар булышлыҡ күрһтәләр. 1664 йылда батша хөкүмәте ихтилалсыларҙың күп кенә талаптарын ҡәнәғәтләндерәләр. Өфө воеводаһы А. М. Волконский вазифаһынан бушатыла, яңы воеводаға башҡорттарҙың ер буйынса ярлыҡауҙарын тикшерергә ҡушыла. Батша хөкүмәте йәнә рәсми рәүештә башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын таный{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=75—78}}.

[[Башҡорт ихтилалы (1681—1684)|1681—1684 йылдарҙағы ихтилал]] воеводаның башбаштаҡлығы, ерҙәрҙе талау һәм батшаның 1681 йылдың 15 майында мосолман халҡын христианлаштырыу хаҡындағы бойороғо сыҡҡандан һуң тоҡанған. Ихтилалсылар Ҡама аръяғы сик һыҙығында хәрәкәт иткәндәр. Башҡорт ерҙәрендә нигеҙләнгән сиркәүҙәрҙе һәм монастырҙарҙы, алпауыт һәм хөкүмәт ауылдарын яндырғандар. Пьяный Бор ауылын баҫып алғандар, [[йәнәй]]ҙәрҙең биләмәһендә таланған башҡорт ауылы урынына төҙөлгән Ҡаракүл ауылын ҡамауға алалар. Төньяҡта башҡорттар Көңгөргә һәм уның тирәһендәге ҡәлғәләргә һөжүм итәләр һәм ҡамайҙар, көнбайышта [[Һамар]] ҡалаһына һөжүм яһайҙар, үҙәктә Өфөнө ҡамауға алалар һәм эргә-тирәһендәге ауылдарҙы яулап алалар. Ихтилалға сығышы менән дин әһелдәре нәҫеленә ҡараған [[Сәйет батыр]] етәкселек иткән. Хөкүмәт ихтилалсыларға ҡаршы ғәскәр ебәрә һәм рәсми рәүештә көсләп суҡындырыу сәйәсәтенән баш тартыуы тураһында иғлан итә. Боласыларҙың ҡайһылары көрәште туҡтаталар, ҡалғандары Сәйет етәкселегендә ихтилалды дауам итәләр, уларға ҡалмыҡ отрядтары ҡушыла. Ихтилалсылар Ҡама аръяғы сик һыҙығы ҡәлғәләренә һөжүм яһайҙар, Миңзәлә ҡалаһын ҡамауға алалар, бер нисә ауылды яулап алалар. Себер даруғаһында башҡорттар Уткинск һәм Чусовой биҫтәләрен, Колчедан бастругын алалар, Ҡатай бастругын ҡамайҙар, башҡа ҡәлғәләргә көслө һөжүм ойошторалар. Батша хөкүмәте рәсми рәүештә башҡорттарҙың ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен тәнҡитләй, воевода Коркодинов вазифаһынан бушатыла. Ихтилалсылар һаны кәмей бара, Миңзәлә ҡалаһы янындағы батша ғәскәрҙәре менән алышта башҡорттар еңелеүгә дусар булалар. Айырым отрядтар көрәште 1684 йылда Өфө янында булған алышҡа тиклем дауам итәләр{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=78—81}}.

[[Башҡорт ихтилалы (1704—1711)|1704—1711 йылдарҙағы ихтилал]] властар менән өҫтәмә һалымдар индереү, йән иҫәбен алыу (перепись) һ. б. сараларға ризаһыҙлыҡ йөҙөнән тоҡанған. Батша хөкүмәте ихтилалды баҫтырыр өсөн, 1705 йылда Башҡортостанға А. Сергеев етәкселегендә алты һалдат һәм драгун полктарын ебәрә. Сергеев Өфөлә дүрт даруғанан һайланған вәкилдәр менән осраша һәм уларҙан армия файҙаһына 20 мең ат талап итә. Вәкилдәр ат биреүҙән баш тартҡан өсөн, Сергеев уларҙы туҡмарға бойора, ҡайһылары вафат булалар, ҡалғандары ҡаты йәрәхәт алалар һәм үлем язаһы ҡурҡынысы менән һәр бер даруғанан 1300-әр ат бирергә мәжбүр ителәләр. Был аттарҙы йыйыу һалдаттар һәм офицерҙар тарафынан халыҡты талауға әүерелә. Башҡорттар, шул ғәҙелһеҙлеккә яуап итеп, һалым түләргә һәм төбәк властарға буйһонорға баш тарталар. Дөмәй Ишкеев етәкселегендәге Ҡазан даруғаһы башҡорттары Ҡама аръяғы ҡәлғәләре районында каратель отрядтары менән һуғыша. [[Иман батыр]] етәкселегендә Нуғай даруғаһы ихтилалсылары Соловар ҡаласығына һөжүм итәләр. Батша [[Пётр I]] фельдмаршал Б. П. Шереметьевты Башҡортостанға, крайҙы тынысландырырға, ебәрә. Шереметьев Сергеев тарафынан төрмәгә ябылған башҡорттарҙы иреккә сығара, воеводаны алмаштыра. Уның кәңәше буйынса, һигеҙ һайланған башғорт вәкиле Дөмәй Ишкеев етәкселегендә Мәскәүгә бара. Был крайҙағы хәлде бер ни тиклем тынысландыра, әммә Шереметьев киткәс, Ҡазан һарай приказы үҙенсә эш итә башлай һәм ихтилалдың яңынан тоҡаныуына килтерә. 1706 йылда Ҡазан даруғаһы башҡорттары Ҡама аръяғы ҡәлғәләре районында хәрәкәт итә, Нуғай даруғаһы ихтилалсылары Һамар һәм Һарытау ҡалалары янында һуғышалар, ә Иман батырҙың отряды Соловар ҡаласығы янында көрәшә. Себер даруғаһы башҡорттары Көңгөр өйәҙенең торама пункттарына һөжүм яһағандар. Ихтилалсылар [[Ҡырым ханлығы]]на һәм [[Ғосман империяһы]]на ярҙам һорап мөрәжәғәт итәләр, әммә һуңғылары боласыларға булышлыҡ күрһәтергә баш тарта. Башҡорттарҙың вәкиле [[Морат Солтан]] тик ҡайһы бер Төньяҡ Кавказ халыҡтары менән бәйләнеш төҙөй алған, улар ҡораллы отрядтар ойоштороп Терек ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр. 1707 йылда [[Алдар Иҫәнгилдин]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге Ҡазан һәм Нуғай даруғаһы башҡорттары Соловар ҡаласығы янында каратель полкын ҡыйрата. Ихтилалсыларҙың береһе Юрматы улусы башҡорто [[Хажи Аҡҡусҡаров]] хан тип иғлан ителә, был инде уларҙың бойондороҡһоҙ Башҡорт дәүләте төҙөүгә йүнәлеш алыуҙарын аңлатҡан. Өфө һәм Ҡама аръяғы һыҙығындағы ҡәлғәләр ҡамауға алына, Ҡаракүл, Алабуға һәм Сарапул өсөн һуғыштар була. Уҫы даруғаһы башҡорттары Уҫы янында, ә Себер даруғаһы ихтилалсылары — Көңгөр янында хәрәкәт иткәндәр. Башҡорттар күп көс туплап Ҡазанға йүнәлгәндәр, батша хөкүмәте уларға ҡаршы 5 регуляр полкты ҡаршы ҡуйған, Пётр I ҡалмыҡтарға, яйыҡ казактарына һәм урыҫ крәҫтиәндәренә ихтилалсыларға ҡаршы көрәшергә мөрәжәғәт итә. Тиҙҙән 9 меңгә яҡын һалдат һәм драгундар Ҡазан тирәһендә йыйыла, улар менән П. И. Хованский етәкселек итә. Ихтилалсылар Биләр һәм Сергиевск районында, Көңгөр өйәҙендә һ. б. урындарҙа хәрәкәт итәләр. Алдар Иҫәнгилдин һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә ихтилалсылар башлыса Себер даруғаһындағы ҡәлғәләргә һөжүм яһайҙар. Урыҫ каратель отрядтарына ярҙамға ҡалмыҡ ханы 5 меңлек отряд ебәрә. Каратель полктары тарфынан күп кенә башҡорттар ҡоллоҡҡа алына һәм үлтерелә, уларҙың мөлкәттәре тартып алына, ауылдары яндырыла. Ихтилалсылар килешеү төҙөргә мәжбүр була, уларҙың вәкилдәрен аманатҡа алғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=84—90}}. 1725 йылда.
[[Файл:Башҡорт ихтилалдары.jpeg|400 px|thumb| right|XVII—XVIII бб. [[башҡорт ихтилалдары]]]]
[[Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)|1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙың]] башланыуы [[Ырымбур экспедицияһы]]ның эшмәкәрлегенә бәйле. 1735 йылда [[Килмәк Нурышев]] етәкселегендәге Нуғай даруғаһы һәм [[Аҡай Күсемов]] етәкселегендәге Ҡазан даруғаһы башҡорттары драгун полктарына һөжүм яһайҙар. Ихтилалсылар Өфө тирәһендәге дворяндарҙың ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм итәләр. Аҡай Күсемов етәкселегендәге Ҡазан даруғаһы башҡорттары [[Минзәлә]], Яңы Шишмә, [[Зәй]], Кисеү һәм башҡа ҡәлғәләрҙе штурмлайҙар. Уҫы даруғаһы башҡорттары һарай һәм монастырь ауылдарына, [[Йосоп Арыҡов]] етәкселегендәге Себер даруғаһы ихтилалсылары [[Үрге Яйыҡ]] ҡәлғәһен ҡамауға алалар, Килмәк һәм Аҡай етәкелегендәгеләр Өфө тирәһендә йыйылалар һәм бер нисә тораҡ пункттарҙы яулайҙар. Кирилловтың командаһы тик тәүге ун көн эсендә генә 21 башҡорт ауылын юҡҡа сығара. Уға ярҙамға хөкүмәт генерал-лейтенант А. И. Румянцев етәкселегендә 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагын, 3000 ҡалмыҡты ебәрә. 1736 йылда Йосоп Арыҡов етәкселегендәге Себер даруғаһы ихтилалсылары [[Үрге Яйыҡ]] ҡәлғәһен яулап алалар. 19 ғинуарҙа А. И. Тевкелевтең командаһы [[балыҡсы]]ларҙың [[Һөйәнтүҙ]] ауылы халҡын, ҡатындары һәм балалары менән бергә яҡынса 1000 кешене, атып һәм сәнсеп үлтерәләр, тағы ла 105 кешене аҙбарға йыйып яндыралар. Бынан һуң Тевкелевтең командаһы ошондай уҡ «сараларҙы» башҡа урындарҙа ҡуллана, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Балыҡсы, [[Унлар]], [[Танып|Ҡыр-Танып]] һ. б. улустарының 51 ауылы яндырылған. [[Төлкөсура Алдағолов]] етәкселегедәге 4 меңлек ихтилалсылар отряды Өфө тирәһендә каратель командалары менән алышҡан. [[1736 йылдың 11 февралендәге Указдар]]ға ярашлы, башҡорттарға тимерлектәр тоторға, ҡорал йөрөтөргә, дары һатып алырға һ. б. тыйылған. Хөкүмәт ихтилалды «ут һәм ҡылыс» менән баҫтырыға ҡарар итә. 1736 йылдың яҙында А. И. Румянцев, И. К. Кириллов һәм В. Н. Татищев етәкселегендәге 22 мең һалдат, драгундар һәм казактар ихтилалсылар менән көрәш алып бара. Башҡорттар ҙур юғалтыуҙар кисерә, 503 башҡорт ауылы яндырыла. Шуға ҡарамаҫтан, ихтилал дауам итә, ихтилалсылар, батша отрядтары менән һуғышыуҙан тыш, ҡәлғәләргә һөжүм итәләр. Ихтилалды баҫтырырға Мәскәүҙән Башҡортостанға өҫтәп 3 драгун полкы йүнәлтелә. Властарҙың хәрби саралары башҡорттарҙың хәлен насарайта, шулай уҡ, карателдәр күп кенә улустарҙа малдарҙы бөтөргәс, аслыҡ башлана. Алмаштырылған Ырымбур экспедицияһы начальнигы, бригадир М. С. Хрущев, менән алып барылған һөйләшеүҙәр ҙә һөҙөмтәһеҙ үтә. Ихтилалсылар [[Солтанморат Дүскәев]], Ғабдулла Аҡаев, Төлкөсура Алдағолов, [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]] етәкселегендә туплана. 1736 йылдың аҙағына властар күп кенә ихтилал етәкселәрен, Аҡай Күсемовты, Йосоп Арыҡовты һ. б., ҡулға алғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=94—102}}.&lt;!--1737 йылдың февралендә — Килмәк Нурышев үҙе карателдәр ҡулына бирелгән, В. Н. Татищев Һабан Сәфәрғолды, Бокшурга Сәфәрғолдо колесовать иткән, Бокшурга Назаровты четвертовать иткән, Иҫәнғол Мәмбәтовтың башын сабып өҙгәндәр, М. С. Хрущев Килмәк Нурышевҡа, Аҡай Күсемовҡа, Йосоп Арыҡовҡа һәм тағы биш күренекле ихтилал етәкселәренә ҡаты яза әҙерләй, әммә тормошҡа ашырып өлгөрмәй. --&gt;

1737 йылда [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Сәйетбай Әлкәлин]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Юлдаш Һөйәрембәтов]] һәм башҡалар етәкселегендәге башҡорттар ҡәлғәләргә һөжүм итәләр. Ихтилалсылар ҡаҙаҡ аҡһөйәктәренән һәм хандарынан ярҙам һорайҙар, әммә улар ярҙамдан баш тарталар һәм, хөкүмәт саҡырыуы буйынса, ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашалар, шул уҡ ваҡытта ябай ҡаҙаҡтарҙың бер нисә отрядының башҡорттар яғында һуғышыуы билдәле. Ырымбур экспедицияһы начальнигы В. Н. Татищев һәм Башҡорт комиссияһы начальнигы Л. Я. Соймонов Башҡортостанды бөтә яҡтан каратель отрядтары менән уратырға ҡарар итәләр. Мариҙарҙы, мишәрҙәрҙе, мордваларҙы, сыуаштарҙы, татарҙарҙы һәм удмурттарҙы ихтилалсыларға ҡаршы ҡуйыр өсөн уларға башҡорт ерҙәрен вәғәҙә итәләр. 1738 йылда башҡорттар [[Силәбе]], [[Сыбаркүл (ҡала)|Сыбаркүл]] һәм Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һ. б. һөжүм яһайҙар, ҙур каратель отрядтары менән бер нисә тапҡыр алышҡа инәләр. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 32 башҡорт ауылын яндыралар, халҡын язалайҙар йәки ҡоллоҡҡа оҙаталар. Бөтә Башҡортостан буйлап каратель отрядтары йөрөйҙәр, бик күп ҡәлғәләр төҙөлә башлай. 1738 йылдың аҙағында Ырымбур экспедицияһы начальнигы В. Н. Татищев ихтилалдың эҙемтәләре һәм таланған башҡорт халҡының йәнә властарға ҡаршы сыға алмаясағы тураһында хөкүмәткә хәбәр итә&lt;ref&gt;{{начало цитаты}} «…две опаснейшие — Казанская и Ногайская — дороги так разорены, что едва половина осталась, а протчия — Осинская и Сибирская дороги — хотя не столько людей пропало, однако у всех лошади и скот пропали, деревни пожжены, и, не имея пропитания, многие с голоду померли»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= 106|isbn=5-295-01918-7| ref =}}}}&lt;/ref&gt;. 1739 йылдың ғинуарында хөкүмәт башҡорттарҙың иҫәбе тураһында мәғлүмәт йыя башлай, был асыҡ ҡаршылыҡ тыуҙыра һәм ихтилал формаһына күсә. Ихтилал менән Төлкөсура Алдағолов, Әләнейәнғол Ҡотлоғужин, [[Ҡараһаҡал|Миңдеғол Юлаев (Ҡараһаҡал)]], Мәндәр Ҡарабаев, Исламғол Юлдашев, [[Теләүкәй Олотимеров]], Солтан Арыҫланбәков, Аҙнабай батыр, [[Йәрмөхәмәт Хажиев]] һ.б. етәкселек итәләр. Миңдеғол Юлаев (Ҡараһаҡал) 1740 йыл башында Солтангәрәй исеме аҫтында башҡорт ханы тип иғлан ителә. Ҡараһаҡал улустар буйлап йөрөй һәм яңы көстәр йыя. Генерал Л. Я. Соймонов баш күтәреүселәргә ҡаршы ҙур көстәрҙе: көнсығыштан полковник Арсеньев һәм подполковник Павлуцкий, төньяҡтан — подполконик Путятин, көнбайыштан — капитан Кублицкий командаларын йүнәлтә. Оҙайлы һуғыштарҙан һуң баш күтәреүселәрҙең хәле насарая бара. Каратель отрядтары ихтилалсыларҙы һәм уларҙың ғаиләләрен юҡ итеү буйынса операция башлайҙар, мал һәм мөлкәттәрен тартып алалар, ә ауылдарҙы һәм сәсеүлектәрҙе яндырғандар. Күп кешеләр аслыҡтан яфаланған. Урусовҡа һәм Соймоновҡа был да аҙ һымаҡ тойолған һәм улар башҡорттарҙа «быуындан күсеүсе ҡурҡыу» ҡалдырыу маҡсатында Ырымбур (хәҙерге Орск) ҡалаһы янында 6 мең ихтилалсыны һәм уларҙың ғаиләләрен йыйып экзекуция һәм язалау ойоштора: 5 кеше ҡолғаға ултыртыла, 11 кешене ҡабырғаһынан аҫалар, 85 кешене аҫалар, 21 кешенең башын ҡырҡалар. Һуңыраҡ Һаҡмар ҡаласығы янында тағы ла 170 кешене язаға тартыралар, 301 кешенең ҡолаҡтарын һәм танауҙарын ҡырҡалар. 1740 йылдың июненән алып сентябргә тиклем карателдәр 725 башҡорт ауылын, баҫыуҙарҙы, йыйылған ашлыҡты һәм бесәндәрҙе яндыралар, 5298 атты, 5735 һыйыр малын һ. б. тартып алалар. Ихтилалдар барышында башҡорттар 40 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан, АҠШ тарихсыһы А. С. Доннелли иҫәпләүе буйынса, башҡорттарҙың һәр дүртенсеһе һәләк булған.
&lt;!-- После жестокого подавления, многие вотчинные земли башкир были отняты и переданы служилым [[мещеряки|мещерякам]]&lt;ref name=&quot;keppen&quot;&gt;''Кеппен П. И.'' Хронологическій указатель матеріаловъ для исторіи инородцевъ Европейской Россіи. 1862.&lt;/ref&gt;. --&gt;

1740—1750 йылдарҙа батша хөкүмәте башҡорт аҫаба ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен дауам итә, һалымдарҙы арттыра, ҡәлғәләр һәм заводтар төҙөлә, күскенселәр килеүенә булышлыҡ күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта мосолмандарға рөхсәтһеҙ мәсет һәм мәҙрәсә төҙөргә тыйылған, хөкүмәт һәм сиркәү христанизация сәйәсәтен алып баралар. Мосолман руханиҙары властар күҙәтеүе аҫтында булған, ахундарҙың һаны дүртәүгә тиклем кәметелгән — улар барыһы ла хөкүмәт файҙаһына мәғлүмәт йыйырға тейеш булғандар. Көсләп суҡындырылып, кире ислам диненә ҡайтыусылар ҡаты язаланғандар (Мәҫәлән, Екатеринбургта башҡорттарҙан сыҡҡан [[Юлаҡов Туйгилде|Туйгилде Жуляковты]], [[Байрасова Киҫәнбикә|Катеринаны]], Роман Исаевты һ.б. яндырғандар. 1754 йылда сыҡҡан указға ярашлы, башҡорттарға һәм мишәрҙәргә яһаҡ урынына хөкүмәттән ҡиммәт хаҡҡа тоҙ һатып алырға бойора һәм үҙҙәренең тоҙ сығарыуын тыя. Был яһаҡ түләүҙән 6 тапҡыр ҡиммәтерәк килеп сыға, шул уҡ ваҡытта башҡорт ерҙәрендә тоҙ сығарыу урындары ҡаҙна файҙаһына күскән. Башҡорттар яһаҡ түләүҙе ғәмәлдән сығарыуҙы аҫабалыҡ хоҡуғын бөтөрөү тип тойғандар. 1754 йылда Нуғай даруғаһы башҡорттары ихтилалға әҙерлек башлай, тиҙҙән улар Уҫы һәм Себер даруғалары халҡы менән бәйләнеш урынлаштыра, мишәрҙәр ҙә болаға ҡушыласаҡтары хаҡында белдерә. Руханиҙар араһында иң билдәлеләрҙең һәм белемлеләрҙең береһе булған [[Ғабдулла Ғәлиев]]ты (Батыршаны) ла ихтилалда ҡатнашырға йәлеп итәләр. Батырша барлыҡ мосолман халҡына 1755 йылдың 3 июлендә баш күтәрергә өндәп саҡырыу яҙа. [[Башҡорт ихтилалы (1755—1756)|1755—1756 йылдарҙағы ихтилал]] Нуғай даруғаһының Бөрйән улусында 1755 йылдың 15 майында тоҡана, һуңыраҡ уға Түңгәүер, Үҫәргән, Бошман-Ҡыпсаҡ, Һыуын-Ҡыпсаҡ, Сәнкем-Ҡыпсаҡ, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Гәрәй-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Ҡатай улустары халҡы ҡушыла. Ихтилалсылар ҡәлғәләргә һәм заводтарға һөжүм яһайҙар. [[Көсөкбай]] батыр етәкселегендәге баш күтәреүселәр Покровка заводын юҡ итәләр, капитан Шкапский командаһын тар-мар итәләр. [[Сурағол Миңлебаев]] етәкселегендәге Уҫы даруғаһының ғәйнә башҡорттары ла көрәшкә күтәреләләр. Батырша, ихтилал башланғас та, үҙенең ҡыйыуһыҙлығын һәм баҙнатһыҙлығын күрһәтә, шунлыҡтан Уҫы һәм Себер даруғаһында ихтилал киң ҡолас ала алмай, мишәрҙәр ҙә көрәшкә күтәрелмәйҙәр. Батша хөкүмәте ихтилалды баҫтырыр өсөн ҙур көстәр йыя башлай — 1755 йылдың авгусына ҡарата Ырымбур губернаторы Неплюев командаһында яҡынса 36700 һалдат, драгундар, казактар һәм мобилизацияланған крәҫтиәндәр була, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙы ла йәлеп итәләр. Неплюев баш күтәреүселәрҙе тотҡонға алмаҫҡа, шунда уҡ язаларға бойора. Ғәмәлдә каратель отрядтары ихтилалда ҡатнашмағандарҙы ла язалағандар. Властар шулай уҡ мишәрҙәрҙе һәм ҡазан татарҙарын ихтилалды баҫтырырға йәлеп итәләр. Яҡынса 50 мең баш күтәреүсе ваҡытлыса ҡаҙаҡтарға ҡасалар. Неплюев, бүләктәр биреп, ҡаҙаҡ ханын һәм аҡһөйәктәрен ихтилалсыларҙың барлыҡ мөлкәтен тартып алырға һәм уларҙың үҙҙәрен властарға тапшырырға саҡырған. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәргә ҡаҙаҡтар менән дә, карателдәр менән дә алышҡа инергә тура килгән, күптәрен каторгаға йәки һалдат полктарына оҙатҡандар, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын илдең үҙәк райондарына ҡоллоҡҡа таратҡандар. 1759 йылда Сенат башҡорттарҙы ҡурсалау кәрәген белдерә лә&lt;ref&gt;{{начало цитаты}} «…впредь оному башкирскому народу отнюдь никому обид и разорений не чинить, и в угодьях их насильством не селиться, и от того всего их, башкирцев, не токмо защищать, но притом показывать им всякую благосклонность и надлежащее указом охранение.»{{конец цитаты|источник={{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= 128—129|isbn=5-295-01918-7| ref =}}}}&lt;/ref&gt;, урындағы властар бәләкәй генә ташламаларға барғандар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=128—129}}.

[[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы]] Яйыҡ казактарҙың атаманы Емельян Пугачёв үҙен Пётр III батша тип иғлан иткән.

Һуңғы башҡорт ихтилалы тип башҡорттарҙың 1773—1775 йылдарҙағы [[Пугачёв Емельян Иванович|Емельян Пугачёв]] етәкселегендәге [[Крәҫтиәндәр Һуғышы (1773—1775)|1773—1775 йй. Крәҫтиәндәр һуғышында]] ҡатнашыуы атала: ихтилалдың ҡурҡыу белмәҫ етәкселәренең береһе [[Салауат Юлаев]]тың исеме шулай уҡ халыҡ хәтерендә һаҡлана һәм башҡорт халҡының милли батыры тип хөрмәт ителә&lt;ref&gt;[http://uic.bashedu.ru/encikl/s/sal_yul.htm Статья «Салават Юлаев» в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102070516/http://uic.bashedu.ru/encikl/s/sal_yul.htm |date=2009-01-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте ==
{{see also|Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте|1812 йылғы Ватан һуғышы}}
[[Файл:Bashkirian archer.jpg|thumb|180px|Башҡорт. Унтер ден Линден. 1813 й. 11 марты К. Л. Кубейль. 1813 йылдағы гравюра]]

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм [[Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)|Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походтары]]нда барыһы һәр береһе биш йөҙ яугирҙан торған 28 башҡорт полкы ҡатнашҡан. Бынан тыш, Көньяҡ Уралдағы башҡорт халҡы армия өсөн 4139 ат биргән.

[[Халыҡтар һуғышы|Лейпциг алышы]]нда ҡатнашҡан һәм батырлыҡ күрһәткән бер нисә башҡорт полкының атамалары Рус армияһы частарының айырыуса батырлыҡ күрһәткәндәре иҫәбенә индерелгән. Был мәғлүмәтте беҙгә [[Лейпциг]]тағы музей-сиркәүендә бөгөнгә саҡлы һаҡланған мемориаль яҙыуҙар еткергән&lt;ref&gt;{{мәҡәлә
 |авторы      = Әсфәтуллин С.
 |атамаһы     = Башҡорт полктарының 1813—1814 йй. Германияны азат итеүҙә ҡатнашыуы  
 |һылтанма    = http://www.vatandash.ru/index.php?article=2356
 |теле        = 
 |баҫма       = [[Ватандаш]]
 |тип         = 
 |йылы        = 2013
 |том         = 
 |һаны        = 11
 |биттәре     = 
 |doi         = 
 |issn        = 1683-3554
}}&lt;/ref&gt;. Рус армияһы составында Сит илгә, Германияға, походында, Веймар ҡалаһында, башҡорт яугирҙары менән немец шағиры [[Иоган Вольфганг Гёте|Иоһанн Вольфганг Гёте]] осрашҡан. Башҡорттар уға йәйә менән уҡтар бүләк иткән&lt;ref&gt;{{цитатаның башы}}Иоһанн Вольфганг Гёте был хаҡта шулай тигән: ''«… беҙҙә хәҙер шундай ваҡиғалар булғанын бер күрәҙәсе лә алдан әйтә алмаҫ ине. Бер нисә йыл элек кем генә протестант гимназияһы залында мосолман ғибәҙәте ҡылырҙар һәм унда Ҡөрьән сүрәләрен шыбырлап уҡып ултырырҙар, тип раҫлай алыр ине. Әммә был шулай булды, беҙ башҡорттарҙың ғибәҙәтендә ултырҙыҡ, муллаларын күрҙек һәм кенәзде театрҙа сәләмләнек»''{{цитатаның аҙағы|сығанаҡ={{мәҡәлә
 |авторы        = Кауфман М
 |атамаһы       = Беренсе республиканың 100 йыллығы алдынан 
 |һылтанма      = http://vatandash.ru/index.php?article=2311
 |теле          = 
 |баҫма         = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |йылы          = 2013
 |том           = 
 |һаны          = 7
 |биттәре       = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Baschkiren gegen Franzosen.jpg|thumb|180px|1813 йылда француздарға ҡаршы башҡорттар һәм казактар. Ф. М. Брюкнер. Акварель, 1840 йыл.]]
[[Париж]]ға туғыҙ башҡорт полкы инде. Француздар башҡорт һуғышсыларын «төньяҡ амурҙары» тип атаған. Башҡорт халҡы хәтере 1812 йылдағы Ватан һуғышы [[Байыҡ (йыр)|«Байыҡ»]], [[Кутузов (йыр)|«Кутузов»]], [[Эскадрон (йыр)|«Эскадрон»]], «[[Ҡаһым Мырҙашев|Ҡаһым турә]]», «[[Любизар (йыр)|Любизар]]» тигән халыҡ йырҙарында һаҡланған. «Любизар» йыры булған фактҡа нигеҙләнеп яҙылған. Рус армияһының баш командующийы [[Кутузов Михаил Илларионович|Михаил Илларионович Кутузов]] башҡорт яугирҙарын күрһәткән батырлыҡтары өсөн маҡтап: «Любезные мои башкиры, молодцы!»,- тигән һәм рәхмәт һүҙҙәрен еткергән. Ошо һүҙҙе «любезники» тип бер аҙ үҙгәртеп, ата-бабайҙарыбыҙ бөгөн дә беҙҙе дәртләндергән йырҙы ижад иткән. [[«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы|«Парижды 1814 йылдың 19 мартында алған өсөн»]] и «1812—1814 йй. һуғыш иҫтәлеге» көмөш миҙалдары алған ҡайһы бер яугирҙар тураһында мәғлүмәттәр бар&lt;ref&gt;[http://www.kurultai74.ru/znamenatelnyie-datyi/200-letie-pobedyi-rossii-v-otechestvennoj-vojne-1812goda.html «Северные амуры»: взгляд очевидца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121029082519/http://www.kurultai74.ru/znamenatelnyie-datyi/200-letie-pobedyi-rossii-v-otechestvennoj-vojne-1812goda.html |date=2012-10-29 }}&lt;/ref&gt;.

== XVI—XIХ бб. Башҡортостандың административ-территориаль бүленеше ==
{{see also|Башҡортостандың административ-территориаль бүленеш тарихы}}
XVI—XVII быуаттарҙа башҡорттар йәшәгән территория [[:ru:Уфимский уезд (конец XVI - начало XVIII вв.)|Өфө өйәҙе]] йәки Башҡортостан ({{lang-ru|Башкирия}}) тип билдәләнгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;''[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]'' Топография Оренбургская. —СПб., 1762.&lt;/ref&gt;, ул үҙ сиратында [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] һәм [[Себер даруғаһы|Себер]] даруғаларына бүленгән&lt;ref&gt;{{цитатаның башы}} «С того времени Уфимский уезд или паче вся Башкирь (Башкирия) разделена на четыре дороги, именованные по сему: к Сибири лежащая сторона названа Сибирская дорога, к Казани — Казанская, к пригороду Осе (кой построен на Каме реке) — Осинская, а к степным народам прозвана Ногайскою, которые наименования в рассуждении всей Башкирии и поныне наблюдаются&quot;{{ цитатаның аҙағы|источник{{книга|автор= |заглавие= ''[[Рычков Пётр Иванович|Рычков П. И.]]'' Топография Оренбургская. —СПб., 1762.}}&lt;/ref&gt;.: ''«С того времени Уфимский уезд или паче вся Башкирь (Башкирия) разделена на четыре дороги, именованные по сему: к Сибири лежащая сторона названа Сибирская дорога, к Казани — Казанская, к пригороду Осе (кой построен на Каме реке) — Осинская, а к степным народам прозвана Ногайскою, которые наименования в рассуждении всей Башкирии и поныне наблюдаются&quot;, тәржемәһе: «Ул ваҡыттан бирле Өфө өйәҙе йәиһә бөтөн Башкирь (Башҡортостан) түбәндәге дүрт даруғаға бүленгән: Себер йүнәлешендә ятҡаны — Себер даруғаһы, Ҡаҙанға йүнәлгәне — Ҡаҙан даруғаһы, Уҫы яны ҡаласығы янындағыһы — Уҫы даруғаһы (Кама буйында төҙөлгәне), ә дала халыҡтарына сыға торған яғы — Нуғай даруғаһы, тип аталған, һәм был атамаларҙың Башҡортостан тураһында һөйләгәндә әле һаман ҡулланышта булыуы күҙәтелә»''&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.  Даруғалар башҡорт ырыуҙарынан һәм ҡәбиләләренән торған, һуңыраҡ улар улустар тип атала башланған.
[[Файл:Ufimskie Darugi.jpg|thumb|right|180px|Өфө провинцияһының һәм Башҡортостандың даруғаларға бүленеше картаһы, 1755 йыл]]

Ул замандың &quot;дорога&quot; йәки &quot;даруга&quot; тигән административ бүленеше бында шул саҡтағы хужалыҡ ер ҡоролошо кеүек ҡабул ителә. Һәр даруғаның идара итеүсе старшинаһы булған. Даруғалар ырыу-ҡәбилә атамаларын йөрөткән улустарҙан торған, һәм улустар,үҙ сиратында, ырыуҙарға (аймаҡ, түбәләргә) бүленгән.&lt;ref&gt;[http://www.hrono.ru/land/russ/nogay_doroga.html Ногайская дорога]&lt;/ref&gt;

[[1708 йыл]]да край [[Ҡазан губернаһы]]на Өфө воеводствоһы булараҡ беркетелгән&lt;ref&gt;''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' «И. И. Неплюев и Оренбургскій край в прежнем его составе в 1758 г» — 1897: «Өфө воеводствоһы Ҡаҙан губернаһына ҡушылған»&lt;/ref&gt;, Өфө воеводствоһы 1719 йылдан [[Өфө провинцияһы]] булып  киткән.

[[1737 йыл]]да тарихи Башҡортостандың Урал арты яңы төҙөлгән [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт провинция]]на теркәлгән, уның территорияһы хәҙерге Ҡурған, Силәбе өлкәһененең төньяҡ-көнсығышын, Төмән өлкәһенең - көньяғын, Свердловск өлкәһенең - көнсығышын биләгән.

[[1744 йыл]]да императрица [[Елизавета Петровна]] иң юғары бойороғо менән әмер биргән: «быть в Оренбурге губернии и именоваться [[Оренбургская губерния]] и в ней быть губернатором Тайному советнику Неплюеву», тәржемәһе: &quot;булһын Ырымбур губернаһы һәм исемләнһен ул [[Ырымбур губернаһы]] һәм губернаторы уның булһын тайный советник Неплюев&quot;.  Ырымбур губернаһы составына элекке Ырымбур, Өфө һәм [[Иҫәт провинцияһы|Иҫәт провинция]]лары ингән. Иҫәт провинцияһына Урал арты Башҡортостаны һәм  Иҫәт, Шадринский, Окуневский өйәҙҙәре; [[Өфө провинцияһы]]на - Уҫы, Бөрө һәм Минзәлә өйәҙҙәре инә.

[[1774 йыл]]да Өфө провинцияһы яңы төҙөлгән [[Ырымбур губернаһы]]на беркетелгән.

[[1781 йыл]]да [[Өфө наместниклығы]] ике өлкәнән - Өфө һәм Ырымбур өлкәләренән торған. [[1796 йыл]]дан Өфө наместниклығы Ырымбур губернаһы тип атала башлаған.
[[Файл:KartaZemelOrenburgskogo&amp;Uralskogo&amp;BashkirskogoKW 1858.jpg|250px|мини|1858 й. Ырымбур, Урал, Башҡорт казак ғәскәрҙәре ерҙәренең картаһы.]]

[[1798 йыл]]ғы [[Башҡортостанда идаралыҡтың кантон системаһы|Кантонлы реформа]] даруғаларҙы юҡҡа сығарған. Шул ваҡыттан бирле үтенес ҡағыҙҙарында губерна, өйәҙ, башҡорт кантондары һәм хәрби йорттарҙың (командаларҙың) һаны күрһәтелгән.
[[1798 йыл]]дың [[10 апрель]] бойороғо менән крайҙың башҡорт халҡы хәрби-хеҙмәт [[сословие, ҡатлам]]ға күсерелә. ([[Башҡорт ғәскәре]])нә Рәсәйҙең көнсығыш рубеждарында сик хеҙмәте алып барыу бурысы йөкләтелгән. Кантондар идаралыҡты ҡатыландырыу өсөн төҙөлгән булған.

[[1731 йыл]]да [[Ҡаҙаҡ ерҙәренең|Кесе жуз]] [[Рәсәй]]гә ҡушылғас, Башҡортостан империяның күп эске өлкәләренең береһенә әйләнгәс,   башҡорттарҙы, [[мишәрҙәр]]ҙе һәм [[типтәрҙәр]]ҙе сик һыҙығында хеҙмәт итеүгә саҡырыу кәрәклеге юҡҡа сыҡҡан.  [[Батша Александр II|1860—1870 йй.реформалары]] башланғас, кантон системаһы [[1864]]—[[1865]] йй. бөтөрөлә, башҡорттар һәм уларҙың [[припущенник]]тары менән идара итеү рус йәмғиәтенекенә оҡшаған ауыл һәм өйәҙ (йорт) йәмғиәттәре ҡулына күскән. Әйткәндәй, башҡорттар өсөн ер менән файҙаланыу өҫтөнлөгө һаҡланған: башҡорттар өсөн норматив - йән башына 60 дИҫәтинә, ә элекке крепостнойҙарға - 15 дИҫәтинә.

1865 йылда ҙур Ырымбур губернаһын, Өфө һәм Ырымбур  губерналарына бүлеп, яңы [[Өфө губернаһы]] булдырылған. Ҙур Ырымбур губернаһы  [[Өфө өйәҙе|Өфө]], [[Бәләбәй өйәҙе|Бәләбәй]], [[Бөрө өйәҙе|Бөрө]], [[Златоуст өйәҙе|Златоуст]], [[Минзәлә өйәҙе|Минзәлә]] һәм [[Стәрлетамаҡ өйәҙе|Стәрлетамаҡ]] өйәҙҙәренән торған.

Башҡортостан тарихы менән бәйле ХVI-XVIII быуаттарҙың бик күп документтары Рәсәй боронғо акттар дәүләт архивында, Рәсәй дәүләт хәрби-тарих архивында (Мәскәү) һәм Рәсәй дәүләт тарих архивында (Санкт-Петербург) һаҡлана.

== Беренсе донъя һуғышы==
{{see also|Беренсе донъя һуғышы}}
1914 йылдың 1 авгусында (19 июлендә) [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана. Рәсәй империяһы һуғышҡа бер ниндәй әҙерлекһеҙ инә. Һуғыштың башында уҡ Башҡортостанда, шул иҫәптән Стәрлетамаҡ, Бәләбәй, Бөрө ҡалаларында, мобилизация башлана. Тыуған Ватан ҡурҡыныс аҫтында икәнен һәр кеше аңлай, өндәмәле сығыш яһайҙар. 1914—1916 йылдарҙа Өфө губернаһынан барлығы 296706 кеше армияға мобилизациялана{{sfn|Хрестоматия по истории Башкортостана|1996|страницы=330}}. Был ауыл хужалығында ла, металлургия сәнәғәтендә лә эшсе ҡулдары етешмәүенә килтерә. Заводтарҙа һәм фабрикаларҙа эш ваҡыты оҙоная, эш хаҡы кәмей, штрафтар арта. 1914—1916 йылдарҙа крәҫтиәндәрҙең 25459 атын тартып алалар, был үҙ сиратында сәсеү майҙандары һәм мал һаны кәмеүенә килтерә. Икмәк етештереү өстән бер өлөшкә кәмей, аҙыҡ-түлеккә хаҡтар 2—3 тапҡыр арта. 1916 йылда аҙыҡ-түлеккә карточка системаһын индерәләр.

Сәнәғәт хәрби рельстарға күсә, ҡорос һәм суйын етештереү күпкә арта. Һуғыш завод һәм фабрика хужаларының байыу сығанағына әүерелә. Мәҫәлән, 1915 йылда, 1913 йыл менән сағыштырғанда, Белорет акционерҙар йәмғиәтенең килеме 5 тапҡырға, ә Эҫем йәмғиәтенеке 3 тапҡырға арта{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=232}}. 1913—1915 йылдарҙа граждан продукцияһын сығарыу 40 %-ҡа ҡыҫҡара.

Һуғыш ауырлыҡтары халыҡтың ризаһыҙлығы көсәйеүенә килтерә. Минйәр заводында забастовка туғыҙ ай дауам итә (1914 йылдың майынан алып 1915 йылдың февраленә тиклем). 1915 йылда Башҡортостанда — 15 стачка, 1916 йылда — 28 забастовка була, уларҙың иң ҙурҙары Минйәр, Белорет, Усть-Ҡытау һәм Аша-Балашов заводтарында була. Шул уҡ ваҡытта крәҫтиән сығыштары ла башлана, улар һалымдар түләргә баш тарталар, алпауыттар һәм кулактар яғынан эксплуатация көсәйеүенә ҡаршы сығалар{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=232}}.

1917 йылдың февралендә илдә буржуаз-демократик революция еңә, Рәсәй республика тип иғлан ителә, батша [[Николай II]] тәхеттән баш тарта. Был революцияның иң төп үҙенсәлеге - ике власть барлыҡҡа килеүе. Мартта Башҡортостанда Рәсәй ваҡытлы хөкүмәтенең өйәҙ һәм улус органдары ойошторола башлай, шул уҡ ваҡытта эшсе һәм һалдат депутаттары советы органдары ла барлыҡҡа килә{{sfn| Акманов И. Г.|1996|страницы=233}}.

== Беренсе республика==
{{Викитека|:ru:Категория:3-й Курултай Башкурдистана|Ойоштороусы ҡоролтайҙың ҡарарҙары һәм резолюциялары}}
{{main|Башҡортостан автономияһы}}
[[Файл:Big Bashkiriya - ru.svg|200px|thumb|[[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Ә. Вәлиди]] буйынса [[Башҡортостан автономияһы]]ның сиктәре]]
[[Файл:Флаг Башкурдистана.png|200px|thumb| [[Башҡортостан автономияһы]]ның дәүләт флагы]]
Рәсәйҙәге 1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң [[Башҡорт милли хәрәкәте]] башҡорттарҙың милли-территориаль автономияһын төҙөү процесын башлаған. 1917 йылдың июль — авгусында [[Ырымбур]] һәм [[Өфө]] ҡалаларында [[Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары|I һәм II Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары]] уҙа, унда делегаттар федератив Рәсәй составында милли-территориаль демократик республика төҙөргә ҡарар итәләр. I һәм II ҡоролтайҙар менән һайланған [[Башҡорт мәркәз шураһы]] Ырымбурҙағы [[Каруанһарай]]ҙа эшләй һәм 1918 йылдың ғинуарында үтәсәк Бөтөн Рәсәй Ойоштороу йыйылышына әҙерләнә. [[Октябрь революцияһы]] автономия үҫешенә яңы йоғонто яһай.

Башҡорт Мәркәз Шураһы 1917 йылдың 11 (25) ноябрында донъя күргән 1-се һанлы фарманында башҡорттарға үҙенең милли идараһы кәрәклеген раҫланы&lt;ref&gt;[http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/parliamentary_museum/second_kurultai_august_25_30_1917/farman_number_1/ Фарман № 1 Центрального Башкирского Шуро]&lt;/ref&gt;. Ә инде 15 (29) ноябрҙа Башҡорт мәркәз шураһы 2-се һанлы фарман менән [[Башҡортостан автономияһы]]н иғлан итә. Был тарихи документҡа үҙҙәренең ҡултамғаларын шура рәйесе [[Манатов Шәриф Әхмәтйән улы|Шәриф Манатов]], уның урынбаҫары [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Әхмәтзәки Вәлидов]] һәм сәркәтибе [[Бабич Шәйехзада Мөхәмәтзакир улы|Шәйехзада Бабич]] һәм шураның алты бүлек мөдире ҡул ҡуя&lt;ref&gt;{{книга | автор = Зулькарнаева Е. З., Кульшарипова Н. М.| заглавие= Фарман. // Башкортостан: краткая энциклопедия| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство  = Башкирская энциклопедия| год= 1996| том = | страниц= 672| страницы= 603| isbn= 5-88185-001-7| ref=}}&lt;/ref&gt;. Фарманда былай итеп яҙылған: ''«Башҡорт мәркәз шураһы Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының башҡорт территорияһын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә».'' Ғәскәрҙәр, банктар, тимер юлдары, почта, телеграф, һалым йыйыу Башҡортостандың дәүләт учреждениеларына күсә, ә губерналар һәм өйәҙҙәргә административ бүленеш кантондарға бүленеү менән алмаштырыла.

Был фармандар 1917 йылдың декабрында Ырымбурҙа уҙған III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында раҫлана. Ойоштороу Ҡоролтайы Башҡортостан автономияһы менән идара итеү сараларын билдәләй. [[Кесе Ҡоролтай]] (предпарламент) булдырыла, унда һәр 100 мең төбәк халҡынан берәр вәкил һайлана&lt;ref&gt;{{статья|автор= Сулейманова Л.|заглавие= Основы федерализма в период становления автономии Башкортостана|ссылка= http://www.vatandash.ru/index.php?article=222|язык= |издание = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип=|год= 2006|том=|номер= 3|страницы=|doi=|issn= 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

Башҡортостан автономияһын тәүгеләрҙән булып Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты (КОМУЧ) таныған. 1918 йылдың сентябрында КОМУЧ һәм [[Башҡорт Хөкүмәте]] араһында килешеү төҙөлә, унда комитет милли-территориаль автономияны таный&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Ырымбур казак даирәһе атаманы А. И. Дутов 1917—1918 йылдарҙа шулай уҡ башҡорт автономияһын яҡлаған&lt;ref name=autogenerated3&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf ''Ганин А. В.'' Оренбургское казачество и Церковь в годы Гражданской войны 1917—1922 гг. // «Белая Гвардия», 2008 № 10, с. 149.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121115070253/http://kraeved.opck.org/biblioteka/kazachestvo_stati/pdf/oren_kaz_i_cerkov.pdf |date=2012-11-15 }}&lt;/ref&gt;. 1918 йылдың сентябрында Өфөлә уҙған [[Өфө дәүләт кәңәшмәһе|Дәүләт кәңәшмәһендә]] ([[Өфө директорияһы]]) Башҡорт Хөкүмәте ағзалары ла ([[Бикбов Юныс Юлбарыҫ улы|Ю. Ю. Бикбов]], А. К. Әҙеһәмов һ. б.) ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» ҡабул ителә, уға автономия исеменән [[Искәндәрбәк Мөхәмәтйәр улы Солтанов|Искәндәр Солтанов та]] ҡул ҡуя&lt;ref&gt;[http://scepsis.ru/library/id_2898.html Акт об образовании всероссийской верховной власти]&lt;/ref&gt;.

1918 йылдың 18 ноябрендә [[А. В. Колчак]] хәрби түңкәрелеш ойошторған һәм үҙен Рәсәйҙең хакимы һәм юғары баш командующийы тип иғлан иткән. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымаған. Бөтә төбәк хөкүмәттәренә үҙ-үҙҙәрен бөтөрөргә тәҡдим иткән. Бындай шарттарҙа Башҡортостан автономияһы етәкселәренә 1919 йылда Советтар менән һөйләшеүҙәр башларға тура килә. Оҙаҡ барған һөйләшеүҙәрҙән һуң, 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Советтар яғына сығалар&lt;ref&gt;{{статья|автор  = Акдавлетов С.|заглавие  = В преддверии 100-летия первой республики|ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=2281|язык = |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип= |год = 2013 |том = |номер = 4 |страницы =  |doi =  |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «[[Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү]]»гә ҡул ҡуйыла. Был документҡа ҡул ҡуйып, Совет хөкүмәте 1917 йылдан башлап йәшәгән милли-территориаль автономияны таныған&lt;ref&gt;{{статья|автор= Зиннатуллин З.|заглавие= Караван-Сарай и 90-летие провозглашения Республики Башкортостан|ссылка = http://www.vatandash.ru/index.php?article=1591|язык= |издание= [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]]|тип = |год= 2008|том=|номер= 2|страницы=|doi= |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт АССР-ы ==
{{main| Башҡорт АССР-ы }}
{{Викитека|:ru:Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии|«Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте&lt;br &gt; араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»}}

[[1919 йыл]]дың 20 мартында «Рәсәй эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең Башҡорт хөкүмәте менән Башҡортостан совет автономияһы тураһында Килешеүе». Был килешеү матбуғатта [[1919 йыл]]дың [[23 март]]ында баҫылып сыҡҡан, шуның өсөн республика барлыҡҡа килгән рәсми дата тип ошо көн алына. «Килешеү…» нигеҙендә Автономиялы Башҡорт  Совет Республикаһы (АБСР) төҙөлә. «Кесе Башҡортостан» термины аҙаҡ та АБСР-ға ҡарата ҡулланылған.

[[1920]] йылдың [[19 май]]ында ҡабул ителгән ВЦИК ''«Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында'' декреты&lt;ref&gt;[http://base.consultant.ru/cons/cgi/online.cgi?req=doc;base=ESU;n=16969 Постановление ВЦИК от 28 мая 1920 года]&lt;/ref&gt; 1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында  Башҡортостан Совет автономияһы тураһында» килешеүендә ҡаралған автономиялы республиканың хоҡуҡтарын шаҡтай киҫкән. Республика ревкомы ағзалары был документты дөйөм ризаһыҙлыҡ менән ҡабул иткән.

1920 йылдың 16 июнендә Башревком протест йөҙөнән отставкаға китеүе һәм үҙтаралыш тураһында ҡарарын иғлан итә. РСФСР ВЦИК һәм СНК-ның [[1920]] йылдың [[19 май]]ындағы «Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм үҙәк властарҙың сәйәсәтенә ҡаршы партизан һуғыштарына алып килә.

1918—1921 йылдарҙа совет власының сәйәсәтенә ризаһыҙлыҡ белдергән крәҫтиәндәрҙең большевиктарға ҡаршы күмәк сығыштары күҙәтелгән.

[[1922 йыл]]дың [[14 июнь|14 июн]]ендә Бөтөн Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты, башҡорт халҡының теләген иғтибарға алып, «Башҡорт Автономиялы Социалистик Республикаһының сиктәрен киңәйтеү тураһында» тигән декрет ҡабул итә. Был декрет буйынса Өфө губернаһы бөтөрөлә, ә уның территорияһы Башҡорт республикаһына бирелә — йәғни «[[Оло Башҡортостан]]» барлыҡҡа килә. Республиканың баш ҡалаһы [[Стәрлетамаҡ]]тан [[Өфө]]гә күсерелә.

[[1925 йыл]]дың [[27 март]]ында беренсе Башҡорт Автономия Социалистик Республикаһы Конституцияһы ҡабул ителә.

[[1936]] йылда рәсми рәүештә,  Башҡорт АССР-ына [[СССР]] составындағы союздаш республика статусы биреүҙә баш тартыла&lt;ref&gt;{{Башҡорт энциклопедияһы|index.php/read/8-statya/12542-sovet-sotsialistik-respublikalar-soyuzy|Совет Социалистик Республикалар Союзы|автор=Калашников Ю. В.}}&lt;/ref&gt;. ВКП(б)-ның ҮК генераль секретары [[Сталин Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]] быны былай итеп аргументациялай: {{цитата башы}}«Башҡорт һәм Татар республикаларын союз республикаһы төркөмөнә күсерергә ярамай, сөнки улар бөтөн яҡтарынан да совет республикалары һәм өлкәләре менән уратып алынған, һәм, асығын әйткәндә, СССР составынан сыҡһалар, барыр ерҙәре юҡ ...»{{цитата аҙағы|источник={{книга|автор  = Аҙнағолов В. Г., Хәмитова З. Г.|заглавие = Башҡортостанда парламентаризм: тарих һәм хәҙерге заман |ссылка  = http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf |ответственный =  |место  = Уфа |издательство  = ГРИ «Башкортостан» |год  = 2005|том= |страниц= 304 |страницы  = 110 |isbn  = }}}}

[[1937 йыл]]дың [[23 июнь|23 июн]]ендә икенсе БАССР Конституцияһы ҡабул ителгән.

== Бөйөк Ватан һуғышы йылдары ==
{{main|Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында }}
[[Файл:Shaimuratov.jpg|180px|thumb|Генерал-майор, легендар [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]ның командиры [[Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы|М. М. Шайморатов]]]]
1939 йылдан 1945 йыл арауығында Башҡорт АССР-ынан СССР Ҡораллы көстәре сафтарына 700 меңдән артыҡ кеше саҡырылған&lt;ref&gt;[http://www.vatandash.ru/index.php?article=1634 ''Бикмеев Михаил.'' Вклад Башкирской АССР в развитие военно-морского флота страны в годы великой отечественной войны//«Ватандаш», 2008. № 5] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150210143418/http://vatandash.ru/index.php?article=1634 |date=2015-02-10 }}&lt;/ref&gt;.

Һуғыш дауамында республика территорияһында бик күп ғәскәри частар әҙерләнә: 170-се, 186-сы,214-се, 361-се (21-се), 87-се (300-сө), 219-сы 74-се, 76-сы, [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се һәм 113-сө кавалерия дивизиялары]], 124-се, 134-се уҡсылар һәм 40-сы миномёт бригадалары; 17-се запас, 4-се учебный, 2-се запас кавалерия бригадаһы; 120-се, 121-се, 122-се, 123-сө, 134-се, 144-се, 476-сы миномёт, [[Салауат Юлаев исемендәге 1292-се Башҡорт танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкы]], 587-се гаубица, 1097-се, 1098-се пушка-артиллерия һәм 15-се кавалерия полктары, 9-сы запас кавалерия полкы һәм 23-сө айырым элемтә полкы. «Полководец Суворов», «Александр Невский», «Салауат Юлаев» и «Уфимец» бронепоездары төҙөлгән&lt;ref&gt;{{статья |автор = [[Бикмәев Михаил Әхмәт улы|Бикмеев М. А.]] |заглавие  = История создания и развития военного комиссариата Республики Башкортостан |ссылка  =http://www.vatandash.ru/index.php?article=1548 |язык =  |издание  = [[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип=  |год = 2007|том =  |номер = 12 |страницы=  |doi  =  |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.
1941 йылдың 17 ноябрендә [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты|ВКП(б) Обкомы]] һәм Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары Советы бюроһы «Урындағы милләттең ике кавалерия дивизияһын төҙөү тураһында» постановлениеһын ҡабул иткән&lt;ref&gt;{{статья |автор = Бикмеев М. А. |заглавие= Национальные воинские формирования башкирского народа периода Великой Отечественной войны 1941—1945 гг|ссылка  = http://vatandash.ru/index.php?article=1927 |язык  =  |издание   =[[Ватандаш (журнал)|Ватандаш]] |тип  =  |год  = 2010 |том  =  |номер = 4 |страницы = |doi =  |issn = 1683-3554}}&lt;/ref&gt;.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында республикаға 100 артыҡ сәнәғәт предприятиеһы, тиҫтәләгән госпиталь, күп кенә үҙәк дәүләт органдары, 278 мең ҡасаҡ (шулар араһынан 104 меңе — Өфөлә) эвакуациялана&lt;ref&gt;[http://www.bashkortostan450.ru/history/XX/1941-1945.html В годы Великой отечественной войны | XX век | История — 450 лет в составе России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090208115753/http://www.bashkortostan450.ru/history/XX/1941-1945.html |date=2009-02-08 }}&lt;/ref&gt;.

1941 йылдың июлендә В. И. Ленин исемендәге Одесса станоктар төҙөү заводы [[Стәрлетамаҡ]]ҡа күсерелә, ә 1941 йылдың 11 октябрендә уҡ производство эшен башлай.&lt;br /&gt;
Һуғыш ваҡытында [[Башҡортостан]]да илебеҙ Ҡораллы көстәренең ике Академияһы урынлашҡан була. [[1941]] йылдың ноябрендә Генераль штабтың К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары Академияһы [[Мәскәү]]ҙән Өфөгә дислокациялана. [[1941]] йылдың ноябрендә Ленин исемендәге Хәрби-политик Академия Бәләбәй ҡалаһына күсерелә. [[1941]] йылдың 22 июненән алып [[1944]] йылдың 30 июненә тиклем республиканан Хәрби-политик Академияға һәм хәрби-политик училищеларға 5475 кеше мобилизацияланған. Республикала барыһы 17 хәрби уҡыу йорто эшләгән.

1941—1945 йылдарҙа Өфөлә халыҡ-ара коммунистик хәрәкәте штабы — Коммунистик Интернационалдың Башҡарма комитеты урынлашҡан булған. [[1943]] йылда радиотапшырыуҙар Европа халыҡтарының 18 телендә алып барылған.

Башҡортостанда һуғыштың тәүге көндәренән госпиталь базаларының киң селтәре асыла. 1941 йылдың 28 июлендә хәрби-санитар поезд Өфөгә яралы һалдаттарҙың тәүге партияһын алып килгән. [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында республика территорияһында, лазареттары менән бергә, дөйөм карауат һаны 22500 дана тәшкил иткән 63 эвакогоспиталь эшләгән.

Дөйөм алғанда, [[Башҡорт АССР-ы]] тыл һәм фронтты аҙыҡ-түлек, ҡорал, яғыулыҡ менән тәьмин итеүгә һиҙелерлек өлөш индергән. Фронттарҙа республиканан 600 мең яугир һуғышҡан. Уларҙан 278 яугир [[Советтар Союзы Геройы]] исеменә (ике тапҡыр — [[Муса Гәрәев]]) лайыҡ булған, шулай уҡ Дан орденының 35 тулы кавалеры ла — Башҡортостан батырҙары.

'''Һуғыштан һуңғы дәүер'''

[[1940]] йылдар һуңында — [[1950]] йылдар башында Башҡортостанда ауыл хужалығы йылдам темпта үҫешкән. Мәҫәлән, 1945 йылдан 1950 йылға тиклем колхоздарҙа малдар һаны артҡан: эре мөгөҙлө мал (КРС) — 184,6 мең баштан 347,4 меңгә тиклем, аттар — 192,2 мең баштан 248,8 меңгә саҡлы, сусҡа башы 36,8 меңдән — 188,2 меңгә, һарыҡ һәм кәзә башы 412,1 меңдән — 882,4 меңгә.

[[1945]] йылдан [[1953]] йылға дәүләт күмәртәләп һатып алыуҙары (госзакупки) һәм хужалыҡтың бөтөн категорияларының әҙерләүҙәре: ашлыҡтың — 467,1 меңдән 888,9 мең тоннаға, һөттөң — 65,9 меңдән 149,1 мең тоннаға, йомортҡаның — 21,4 миллиондан 47,3 млн данаға үҫкән. Ләкин үҫеш планда ҡаралғандан күпкә ҡайтыш булған.

Мәҫәлән, 1949 йылда БАССР-ҙа икмәк әҙерләү планы тик 52,2 %-ҡа, май бирә торған культуралар буйынса — тик 30 %-ҡа, һөт әҙерләү — 81 %-ҡа, йөн әҙерләү — 76 %-ҡа. 1950 йылдарҙа Башҡортостанға колхоздарҙы эреләтеү кеүек дөйөм союз коллективизацияһының икенсе тулҡыны ябырылған: 1953 йылға 4387 ауыл хужалығы артеле урынына 1593 колхоз барлыҡҡа килә[1].

Шулай уҡ, [[1948]] йылдың 2 июнендәге, [[1951]] йылдың 23 июлендәге «дөйөм йәмғиәткә хеҙмәт итеүҙән баш тартҡан һәм паразиттарса йәшәү рәүеше алып барған өсөн» енәйәт (уголовный) яуаплылығы индереү тураһындағы дөйөм союз Бойороҡтары (Указдары) БАССР-ҙы ла урап үтмәгән: 1950 йылда Башҡортостанда тейешле эш көнө (трудодень) минимумын үтәмәгән өсөн 2,5 меңдән артыҡ колхозсы язаға тарттырыла, ә 1952 йылдың 20 февраленә республиканан 425 кеше ҡыуып ебәрелә[1].

[[1952]] йылдың майында Башҡорт АССР-ы Өфө һәм Стәрлетамаҡ өлкәләренә бүленә. [[1953]] йылдың апрелендә был ҡарар юҡҡа сығарыла һәм Башҡорт АССР-ын өлкәләргә бүлеү кире ҡағыла.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа республикала тиҙ темптар менән сәнәғәт, ауыл хужалығы, төҙөлөш, медицина һ.б. өлкәләре үҫешә. (Салауат, Күмертау) ҡалалары — сәнәғәт үҙәктәре, Европалағы эре нефть химияһы предприятиеһы (Салауатнефтьоргсинтез), автомобиль заводтары, электростанциялары төҙөлә.

[[1957]] йылда Башҡортостандың Рәсәйгә үҙ ирке менән ҡушылыуына 400 йыл тулыу айҡанлы, сәнәғәт, ауыл хужалығы һәм мәҙәниәте үҫешендәге уңыштары өсөн Башҡорт АССР-ы икенсе Ленин ордены менән билдәләнә.

[[1969]] йылда республика нефть табыу буйынса икенсе урынға сыға (1968 йылда 44 400 мең тонна), эре мөҙөҙлө малдар һаны 2035 мең башҡа етә (1969), бөртөклө культуралар 5,6 млн тонн йыйылған(1968)[2].

1969 йылда Башҡорт АССР-ы Октябрь Революцияһы ордены менән наградлана.

ХХ быуаттың 70-се йылдары урталарында [[СССР]]-ҙа һәм [[БАССР]]-ҙа үҫешкән социализм төҙөлгән. Республика халҡына түләүһеҙ урта һәм юғары белем, түләүһеҙ медицина хеҙмәтләндереүе, түләүһеҙ торлаҡ гарантиялана. Хеҙмәткә һәм ялға хоҡуҡ булдырыла. Киң мәғлүмәт саралары хужалары талаптары буйынса баҫма азатлығы сикләнмәгән (сөнки киң мәғлүмәт саралары (СМИ) дәүләттеке булған). Социаль тигеҙһеҙлек булмаған (предприятиеларҙың ябай хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡы кимәле етәкселәрҙең эш хаҡы кимәленә 1/5 нисбәтендә торған, идаралыҡтар зданиеларындағы арзан ашханалар булыуы социаль тигеҙһеҙлек, тип һаналған).

[[1978]] йылда республика яңы — өсөнсө БАССР Конституцияһын ҡабул итә. Мәғариф өлкәһендә башҡорт мәктәптәре һаны кәмей: 1945/46 уҡыу йылында 1164 башҡорт мәктәбе булһа, 1976/77 уҡыу йылында тик 685 кенә башҡорт мәктәбе һаҡланып ҡала (яртылаш кәмей)[1]. Шуның менән бергә башҡорт телендәге журналдарҙың тиражы арта, русса-башҡортса һүҙлек баҫылып сыға. 1950 йылда башҡорт теленең яңы орфографияһы ҡабул ителә[1].

=== Башҡорт АССР-ында үҙгәртеп ҡороу ===

1969 йылдан башлап БАССР менән КПСС өлкә комитетының беренсе секретары М. З. Шакиров етәкселек иткән&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html История башкирского народа. Том 7 &quot; Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006185817/http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html |date=2014-10-06 }}&lt;/ref&gt;. БАССР-ҙа үҙгәртеп ҡороуҙарҙың башын 1987 йылдың 6 майында «Правда» гәзите корреспонденты В. Прокушевтың «Эҙәрлекләүҙәрҙе туҡтатырға…» тигән мәҡәләһе менән бәйләргә мөмкин&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Был мәҡәләлә КПСС өлкә комитеты беренсе секретары М. З. Шакировтың фекере менән риза булмағаны өсөн КПСС-тың Өфө ҡала комитеты икенсе секретары Л. Сафронов партиянан сығарыла. Эштән китергә мәжбүр була, депутатлыҡ иммунитетынан мәхрүм ителә һәм, бер нигеҙһеҙ, енәйәт яуаплылығына тарттырыла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Шулай уҡ, Башҡорт икмәк аҙыҡ-түлек идаралығы начальнигы И. Печников, 21-се Өфө ҡала дауаханаһының баш табипы Р. Богданов партиянан сығарыла, эшенән бушатыла һәм енәйәт яуаплылығына тарттырыла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Публикацияға яуап итеп, КПСС Үҙәк Комитеты тарафынан төҙөлгән Комиссия «республикала үҙгәртеп ҡороуҙарҙың төп тормозы булып КПСС өлкә комитетының хәҙерге етәкселеге тора» тигән һығымта яһай&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 1987 йылдың 9 июнендә КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының VI Пленумы М. З. Шакировтың, пенсияға китеү сәбәпле, вазифаһынан бушатыуҙы һораған ғаризаһын ҡәнәғәтләндерҙе&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

[[1987]] йылдың көҙөндә айырым уңыштарға өлгәшкән экологик хәрәкәт барлыҡҡа килә: БАССР Юғары Советының Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөүҙе туҡтатыу тураһындағы Постановлениеһы (рәсми күрһәтмә) ҡабул ителде&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

[[1990]] йылдың 28 мартында Өфөнөң көньяҡ һыу үткәргес селтәрҙәрендә рөхсәт ителгән миҡдарҙан (концентрациянан) 26 тапҡыр артыҡ дәрәжәлә фенол булыуы билдәләнде&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Был күренеш Өфөлә һәм башҡа ҡалаларҙа күмәк кеше ҡатнашҡан митингыларға килтерҙе&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Протест хәрәкәтенең икенсе формаһы — милли-мәҙәни хәрәкәттәрҙең барлыҡҡа килеүе: 1988 йылдың мартында Өфөлә Ғ. Ибраһимов ис. татар мәҙәниәте, теле һәм әҙәбиәте клубы эш башлай&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

Бер аҙҙан «Аҡ тирмә» башҡорт милли-мәҙәни үҙәге үҙ эшен йәйелдерә. Шулай уҡ К. Иванов ис. сыуаш, немецтәрҙең &quot;Видергбурт&quot;ы, еврейҙәрҙең «Штерн», марийҙарҙың «Мари», украиндарҙың «Кобзарь» клубтары булдырыла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 1989 йылдың ғинуарында Татар йәмәғәт, ә 1989 йылдың авгусында «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәктәре барлыҡҡа килә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.
{{Викитека|Декларация о государственном суверенитете Башкирской Советской Социалистической Республики|Декларация о государственном суверенитете Башкортостана}}

[[1990]] йылдың [[11 октябрь|11 октябренд]]ә [[Башҡортостан Республикаһы]]ның Юғары Советы тарафынан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты Декларацияһы иғлан ителә&lt;ref&gt;[http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 ПЯТЬ АРГУМЕНТОВ В ПОЛЬЗУ СУВЕРЕНИТЕТА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119205259/http://versia.bashinform.ru/show.php?i=116 |date=2012-01-19 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php Декларация о государственном суверенитете] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014115805/http://vatan.yeshlek.ru/nardata.php |date=2008-10-14 }}&lt;/ref&gt;.

ГКЧП барлыҡҡа килеүгә нейтраль мөнәсәбәт һаҡлана: тик 1991 йылдың 21 авгусында ғына республика гәзиттәре ГКЧП-ның &quot;Совет халҡына мөрәжәғәт&quot;ен һәм башҡа документтарын баҫтырып сығара&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. «Ленинец» гәзите шулай уҡ Рәсәй Президенты Б. Н. Ельциндың халыҡты, демократияны яҡлап, митингыларға сығырға өндәгән материалдарын да баҫтыра&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

ГКЧП көндәрендә Республикабыҙҙың Юғары Советы һәм Министрҙар Советы етәкселәре Мәскәүҙә була&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Халыҡ тыныс тормошон һәм хеҙмәтен дауам итә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. Тик 23 августа ғына демократия яҡлылар Өфөлә ГКЧП-ның эшен, Рәсәй етәкселеге ҡарарҙарын һәм эшен «һанға һуҡмаған» республика етәкселәрен һәм ҡайһы бер киң мәғлүмәт саралары етәкселәрен ғәйепләү митингыһы үткәрә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

== Хәҙерге заман ==
[[1992]] йылдың [[31 март]]ында [[Башҡортостан Республикаһы]] һәм [[Рәсәй Федерацияһы]] араһында килешеү нигеҙендәге мөнәсәбәттәрҙе дәлилләп, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт идараһы органдары һәм уның составындағы суверен республикаларҙың идаралыҡ органдары араһында вәкәләттәр бүлешеү һәм етәкселек итеү предметтары буйынса Федератив килешеүгә һәм уның [[Башҡортостан Республикаһы]] Ҡушымтаһына ҡул ҡуйҙы. Килешеүҙең Ҡушымтаһында Башҡортостан Республикаһы үҙ аллы закондар сығарыу системаһын, суд системаһын, прокуратураһын булдырырға хоҡуҡлы, тип нығытылып ҡуйылды. Шулай уҡ Башҡортостан территорияһындағы ер өҫтө, ер аҫты, тәбиғәт байлыҡтары Башҡортостандың күп милләтле халҡының милеге, һәм уға эйә булыу, файҙаланыу һәм улар менән эш итеү мәсьәләләре республика закондарына таянып көйләнергә тейеш, тип яҙылып ҡуйылды. [[Урал (башҡорт халыҡ үҙәге)|«Урал» Башҡорт милли үҙәге]] активистары, Федератив килешеүгә ҡаршы булыуын күрһәтеп, 20 көн дауам иткән асығыу (голодовка) иғлан итте. Активистар [[Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов]] менән осрашып һөйләште һәм ул, Килешеү проекты Республика Советында ҡараласаҡ, тип аңлатып биргәс кенә, асығыу туҡтатылды&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

[[1993]] йылдың [[25 апрель|25 апреленд]]ә референдум уҙғарылды: «Башҡортостан Республикаһы, үҙенең халыҡтары мәнфәғәтен яҡларға, иҡтисади үҙаллылыҡҡа эйә булырға, Федератив Килешеү һәм уның Башҡортостан Республикаһы Ҡушымтаһы нигеҙендә йәшәргә тейеш, тип иҫәпләйһегеҙме?» тигән һорауға тауыш биреүселәрҙең 75,5 % ыңғай яуап бирҙе&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = [[Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы|Самигуллин В. К.]]
 | заглавие      = Референдум.// Башкортостан: краткая энциклопедия
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Уфа
 | издательство  = Башкирская энциклопедия
 | год           = 1996
 | том           = 
 | страниц       = 672
 | страницы      = 499
 | isbn          = 5-88185-001-7
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.
{{Викитека|Конституция Республики Башкортостан|Конституция Республики Башкортостан}}

[[1993]] йылдың [[24 декабрь|24 декабренд]]ә [[Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы]] ҡабул ителде.

Суверенитеттың тәүге йылдарында [[Башҡортостан Республикаһы]] федераль бюджетҡа, ысынлап та, артыҡ күп түләмәй, ләкин [[1995]] йылдан уҡ бүленгән сумма күтәрелә башлай: йыйылған килемдең 1992 й. — 5 %, 1993 й.- 10 %, 1994 й. — 10 %, 1995 й. — 27,6 %, 1996 й.- 26 %, 1997—1998 йй. — 17 % үҙәккә оҙатыла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 90-сы йылдарҙа республикала 13 кодекс: Ер кодексы (1991 йылдың 22 мартында), Урман кодексы (1991 йылдың 18 июнендә), Экология, Ер аҫты байлыҡтары тураһындағы кодекстар (икеһе лә — 1992 йылдың 28 октябрендә), Киң мәғлүмәт саралары тураһындағы кодекс (1992 йылдың 5 ноябрендә), Һыу кодексы (1993 йылдың 13 июлендә), Граждандарҙың һаулығын һаҡлау тураһындағы кодекс (1993 йылдың 7 ноябрендә), Торлаҡ, Никах һәм ғаилә тураһында, Арбитраж-процессуаль кодекстары (өсөһө лә — 1994 йылдың 2 мартында), Ҡала төҙөлөшө кодексы, Халыҡтың санитар-эпидемиологик хәүефһеҙлеге, Хеҙмәт кодекстары (1994 йылдың 20-21 декабрында) ҡабул ителә&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

1993 йылдың 23 сентябрендә РФ Президентының халыҡ депутаттары Съезы эшмәкәрлеген туҡтатыу тураһындағы 1400-сө һанлы Указы (Бойороғо) донъя күргәс, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советы, Башҡортостанда 21 сентябрҙан һуң сыҡҡан Рәсәй Президенты Указдарын да, Рәсәй Юғары Советы Рәсми күрһәтмәләрен дә (Постановление) туҡтатып торорға ҡарар итеп, нейтраль позиция һайланы, Рәсәй халыҡ депутаттары Съезын саҡырыуҙы талап итте һәм халыҡты тыныслыҡҡа өндәне&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

[[1993]] йылдың 12 декабрендә, бөтөн халыҡтың берҙәм тауыш биреүе менән, Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов [[Башҡортостан Президенты|Башҡортостан Республикаһының тәүге Президенты]] итеп һайланды, 1998 һәм 2003 йылдарҙа ул ҡабаттан ике тапҡыр был вазифаға һайланды.

[[1995]] йылдың 17 декабрендә республикала «1) Башҡортостан Республикаһы ерҙәре сикләнмәгән һатыу-һатып алыу (алыш-биреш) объекты була аламы, 2) „Рәсәй Федерацияһы дәүләте идара органдары һәм Башҡортостан Республикаһы дәүләте идара органдары араһында етәкселек итеү предметтарын айырыу һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында“ килешеүе нигеҙендә иҡтисади үҙаллылыҡты нығытыу сәйәсәтен дауам итеү кәрәкме» тигән ике һорау буйынса референдум уҙғарылды. Беренсе һорауға һайлаусыларҙың 84 % «юҡ», тип, ә икенсе һорауға 97 % «эйе» тип яуап бирҙе{{sfn|Кульшарипов М. М.|2005|страницы=223}}.

[[2000]] йылдың февралендә үк республикала урындағы закондар сығарыу эшен федераль закондар менән тура килтереү буйынса Комиссия барлыҡҡа килде&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 2000 йылдың октябрендә Башҡортостан Республикаһы Конституция суды түбәндәгене иғлан итә: Башҡортостандың «дәүләт суверенитеты» тик «Башҡортостан Республикаһы, Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы сикләнмәләрҙән тыш һәм РФ Конституцияһының 5-се статьяһы (3-сө өлөш), 73-сө һәм 76-сы статьяларында (4-се өлөш) ҡаралған федерация субъекттары менән уртаҡ вәкәләттәр бүлешеү нигеҙендә генә, дәүләт идаралығы тулылығына эйә, тигән шартты ҡуйҙы»&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 2000 йылдың ноябрында уҡ Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы яңынан ҡаралды&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;. 2002 йылда Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы икенсе тапҡыр таҙартыуға дусар ителде: «суверенитет» төшөнсәһе алып ташланды&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;.

2006 йылдың октябрында Рәсәй президенты [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] Рәхимов кандидатураһын [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] тикшереүенә ҡуйҙы, һәм Ҡоролтай уның вәкәләттәрен [[2011 йыл]]ға тиклем раҫланы.

2010 йылдың 15 июлендә Башҡортостан президенты [[Рәхимов, Мортаза Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов]] отставкаға китте&lt;ref&gt;[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1290240 Указ Президента Российской Федерации от 15 июля 2010 года № 913 «О досрочном прекращении полномочий Президентом Республики Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218233430/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1290240 |date=2014-02-18 }}&lt;/ref&gt;.

2010 йылдың 19 июлендә Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы [[Хәмитов Рөстәм Зәки улы|Рөстәм Зәки улы Хәмитовты]] Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһына раҫлай&lt;ref&gt;[http://bashinform.ru/news/286611/ Рустэм Хамитов наделен полномочиями Президента Башкортостана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141030185853/http://www.bashinform.ru/news/286611/ |date=2014-10-30 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йылдың 14 сентябрендә Башҡортостан Республикаһы президентын ваҡытынан алда һайлау уҙғарылды, уның йомғаҡтары буйынса Рөстәм Хәмитов күпселек тауыш йыйҙы.

[[2018 йыл]]дың [[11 октябрь|11 октябренән]] [[Радий Хәбиров]] Башҡортостан Республикаһы Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/10/2018/5bbf8d469a794714f299b0ef?utm_source=vk_rbc|title=Путин назначил новых глав Курской области и Башкирии|publisher=РБК|accessdate=2018-10-11}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылдың 8 сентябрендә Радий Хәбиров Башҡортостан Республикаһы Башлығы итеп һайланды&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1352438/ Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы республика Башлығын һайлауҙың рәсми йомғаҡтарын раҫланы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2019 йыл, 11 сентябрь]{{V|11|09|2019}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|автор= Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.|заглавие= Парламентаризм в Башкортостане: история и современность|ссылка= http://www.gsrb.ru/ru/about_parliament/history/parlament_tom_1-1.pdf|ответственный =|место = Уфа|издательство = ГРИ «Башкортостан»|год = 2005|том =1|страниц = 304|страницы = |isbn = Азнагулов В. Г., Хамитова З. Г.}}
* {{книга |автор= Антонов И. В.|заглавие= Башкиры в эпоху средневековья|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц= 308|страницы=|isbn= 978-5-905-269-05-9 }}
* {{книга| автор = [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|Асфандияров А. 3.]]| заглавие = История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство = Китап| год = 2009| том = | страниц = 744| страницы = | isbn = | ref = Асфандияров А. 3.}}
* {{книга |автор= Асфандияров А. 3.|заглавие= Кантонное управление в Башкирии (1798—1865)|ссылка=|ответственный = |место= Уфа|издательство  = Китап|год= 2005|том=|страниц= 256|страницы=|isbn= 5-295-03586-7}}
* {{книга| автор= [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған|Валиди А.-З.]]| заглавие= История башкир: (перевод с турецк. А. М. Юлдашбаева; авт. вступ. статей А. М. Юлдашбаев, [[Иҫәнбикә Туған|И. Тоган]])| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Китап| год= 2010| том = | страниц= 352| страницы= | isbn = 978-5-295-05000-8| ref =}}
* {{книга|автор=|заглавие= Документы и материалы по истории башкирского народа (1790–1912). Сост. А. 3. Асфандияров, Р. Н. Рахимов, Ф. Г. Хисамитдинова|ссылка= http://vk.com/doc704697_284987640?hash=49a62598f0ff104a83&amp;dl=287404f0419596869c|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год= 2012|том=|страниц=544|страницы=|isbn= 978-5-916-08094-0}}
* {{книга| автор= [[Доннели Алтон Стюарт|Доннелли А. С.]]| заглавие= Завоевание Башкирии Россией. Перевод с английского Л. Р. Бикбаевой| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство= Башкортостан| год= 1995| том = | страниц= 287| страницы= | isbn =| ref =}}
* {{книга|автор= [[Йәнекәев Зөфәр Ирғәле улы|Еникеев 3. И.]], Еникеев А. 3.|заглавие= История государства и права Башкортостана|ссылка= |ответственный =|место= Уфа|издательство= Китап|год= 2007|том=|страниц= 432|страницы= |isbn= 978-5-295-04258-4}}
* {{книга | автор =| заглавие= История башкирского народа: в 7 т.| ссылка= http://rihll.ru/library/188-istoriya-bashkirskogo-naroda-tom-1.html| ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| место= М.| издательство=Наука| год= 2009| том= I| страниц= 400| серия=| isbn = 978-5-02-037010-4| тираж=}}
* {{книга| автор =| заглавие= История башкирского народа: в 7 т.| ссылка = http://rihll.ru/library/255-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-2.html| ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| место= Уфа| издательство = Гилем| год= 2012| том= II| страниц= 400| серия=| isbn= 978-5-91608-100-8| тираж= }}
* {{книга|автор=|заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство= Гилем|год= 2011|том=III|страниц= 476|страницы=|isbn= 978-5-7501-1301-9}}
* {{книга|автор=| заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| ссылка= | ответственный =| место= СПб.| издательство= Наука| год= 2011| том= IV| страниц= 400| страницы= | isbn= 978-5-02-038276-3| ref=}}
* {{книга|автор=|заглавие= История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН|ссылка= |ответственный =|место= Уфа|издательство = Гилем|год= 2010|том= V|страниц= 468|страницы=|isbn= }}
* {{книга| автор= | заглавие= История башкирского народа: в 7 т.| ссылка= http://rihll.ru/library/230-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-6.html| ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| место= М.| издательство= Наука| год= 2009| том= VI| страниц= 374| серия=| isbn= 978-5-02-036494-3| тираж= }}
* {{книга| автор=| заглавие= История башкирского народа: в 7 т.| ссылка= http://rihll.ru/library/256-rssrsres-rrsryeressryerrr-rrsrrr-rrr-7.html| ответственный = гл. ред. М. М. Кульшарипов; Ин-т истории, языка и литературы УНЦ РАН| место= Уфа| издательство= Гилем| год= 2012| том= VII| страниц= 424| серия=| isbn= 978-5-4466-0040-3| тираж=}}
* {{книга| автор=| заглавие= Военная история башкир: энциклопедия| ссылка=| ответственный = гл. ред. А. З. Асфандияров| место= Уфа| издательство= Башкирская энциклопедия| год= 2013| том=| страниц= 432| серия=| isbn= 978-5-4466-0040-3| тираж=}}
* {{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана с древнейших времен до наших дней: В 2 т.: Т. 1. История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. / [[Аҡманов Ирек Ғайса улы|И. Г. Акманов]], Н. М. Кулбахтин, [[Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы|А. З. Асфандияров]], и др.; Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 2004|том=|страниц = 488|страницы= |isbn=| ref =  История Башкортостана с древнейших времен до конца XIX в. }}
* {{книга|автор= |заглавие= История Башкортостана. Ч. 1. С древнейших времён до 1917 г. / Учебник для 8—9 кл. — Под ред. И. Г. Акманова|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 240|страницы= |isbn=5-295-01918-7| ref = Акманов И. Г.}}
* История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. // Под ред. [[Усманов Хәмзә Фәтих улы|Х. Ф. Усманова]]. — Уфа: Китап, 1991. — 520 с.
* {{книга| автор = [[Кузеев Рәил Ғүмәр улы|Кузеев Р. Г.]] | заглавие = Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения| ссылка= http://rihll.ru/library/190-rg-kuzeev-proishozhdenie-bashkirskogo-naroda-etnicheskiy-sostav-istoriya-rasseleniya.html| ответственный = | место= М.| издательство= Наука| год= 1974| том=| страниц= 571| серия=| isbn=| тираж=}}
* {{книга| автор = [[Ҡолшәрипов Марат Мәхмүт улы|Кульшарипов М. М.]]| заглавие = История Башкортостана: ХХ в. Учебник для 9 кл.| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство = Китап| год = 2005| том = | страниц = 248| страницы =| isbn = 5-295-03552-2| ref = Кульшарипов М. М.}}
* {{книга| автор = [[Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы|Мажитов Н. А.]], Султанова А. Н. |заглавие = История Башкортостана с древнейших времен до XVI в| ссылка = | ответственный = | место= Уфа| издательство = Китап| год = 1994| том = | страниц = | страницы =| isbn = | ref = Мажитов Н. А., Султанова А. Н.}}
* {{книга| автор= [[Таймаҫов Салауат Усман улы|Таймасов С. У.]]| заглавие= Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане| ссылка = | ответственный = | место = Уфа| издательство  = Башкирское издательство «Китап» | год = 2000| том = | страниц = 376| страницы = | isbn = | ref = Таймасов С. У.}}
* {{книга|автор= |заглавие= Хрестоматия по истории Башкортостана XX века|ссылка= http://vk.com/doc704697_280507732?hash=0f53400b0c4ee7fd47&amp;dl=3f587fe56f6382df77|ответственный = |место= Уфа|издательство = |год = 2005|том=|страниц = 212|страницы= |isbn=| ref =Хрестоматия по истории Башкортостана XX века}}
* {{книга|автор= |заглавие= Хрестоматия по истории Башкортостана. Часть первая. Документы и материалы с древнейших времён до 1917 г. // Учебное пособие / Составитель: Гумеров Ф. Х|ссылка= |ответственный = |место= Уфа|издательство = Китап|год = 1996|том=|страниц = 336|страницы= |isbn=5-295-01671-74| ref =Хрестоматия по истории Башкортостана}}
* {{книга| автор= [[Мөнир Һаҙый|Хадыев М.]], [[Фәхретдинов Ғабдрахман Ризаитдин улы|Фахретдинов А.]]| заглавие= История башкир| ссылка= | ответственный = | место= Уфа| издательство  = Китап| год = 2007| том= | страниц= 136| страницы= | isbn= 978-5-295-04231-7| ref=}}
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
* {{книга|автор =|часть =|заглавие = Башҡорт энциклопедияһы (Электрон ресурс)|оригинал =|ссылка = http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/|место = Өфө
|издательство = «[[Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы)|Башҡорт энциклопедияһы]]» ғилми-нәшриәт комплексы|год = 2013|страниц =|isbn = 978-5-88185-143-9}}
* {{книга|автор =|часть =|заглавие = Башкирская энциклопедия (Электронный ресурс)|оригинал =|ссылка = http://башкирская-энциклопедия.рф/|место = Уфа|издательство = НИК «Башкирская энциклопедия»|год = 2013|страниц = |isbn = 978-5-88185-143-9}}{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/longread/rojdenie_respubliki РОЖДЕНИЕ РЕСПУБЛИКИ. Хроника событий, архивные фото и документы, воспоминания очевидцев и комментарии историков – в специальном проекте ИА «Башинформ» к 100-летию Республики Башкортостан. ИА «Башинформ», 21.03.19]{{ref-ru}} {{V|25|03|2019}}

== Видеояҙмалар ==
* [http://www.youtube.com/playlist?list=PL242BCA6C1C9B75FB ''Рождение Башкирской Республики. В 9-ти частях''] — {{YouTube}}
* {{YouTube|zQH3idUZGMY|logo=1|15 ноября — День провозглашения Башкирской республики}}
* {{YouTube|_5Pesbf4MvA|logo=1|Мятеж. Крестьянские восстания в Уфимской губернии 1918-1920 гг. и образование Большой Башкирии}}
* {{YouTube|0ZkoHxhHZG8|logo=1|Образование Большой Башкирии}}
* {{YouTube|Su7IaIlq2j8|logo=1|Они верили в Победу. Часть 1}}
* {{YouTube|AyjjGHzd4vY|logo=1|Они верили в Победу. Часть 2}}

{{Башҡортостан темаларҙа}}
{{Башҡортостан}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы| ]]</text>
      <sha1>linqfwbo0wvxhnjb1bx58aj54dlusgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалдары (1735—1740)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108874</id>
    <revision>
      <id>1301382</id>
      <parentid>1297991</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40323" sha1="ttl22946b13dgqkbeqif2g76xfoxjcd" xml:space="preserve">{{БМ|Башҡорт ихтилалдары}}

{{Ҡораллы конфликт
|конфликт     = 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = 1735—1740
|место = [[Тарихи Башҡортостан]]дың территорияһын, йәғни [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]], [[Ҡазан даруғаһы|Ҡазан]], [[Себер даруғаһы|Себер]] һәм [[Уҫы даруғаһы|Уҫы]] даруғаларын солғап алған.
|причина      = Рәсәй экспансияһы көсәйеү сәбәпле, башҡорттар, ергә аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыуға юл ҡуймау маҡсатынан, Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыуға ынтылыштан, баш күтәргән.
|изменения    = 
|итог         = Рәсәйҙең еңеүе
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] Рәсәй империяһы 
|противник2   = Башҡорттар, башҡорт баш күтәреүселәре
|командир1 = [[Румянцев Александр Иванович]], [[Кирилов Иван Кириллович]], [[Соймонов Леонтий Яковлевич]], [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы]], [[Урусов Василий Алексеевич]] һ.б.
|командир2 = [[Килмәк Нурышев]], [[Аҡай Күсемов]], [[Бәпәнәй Төрөпбирҙин]], [[Юлдаш Һөйәрембәтов]], [[Төлкөсура Алдағолов]], [[Ҡараһаҡал]], [[Йосоп Арыҡов]], [[Алдар Иҫәкәев]], [[Әләнейәнғол Ҡотлоғужин]], [[Солтанморат Дүскәев]], [[Көҫәп Солтанғолов]], [[Рысай Иғембәтов]], [[Сәйетбай Әлкәлин]], [[Мәндәр Ҡарабаев]], [[Теләүкәй Олотимеров]], [[Йәрмөхәмәт Хажиев]] һ.б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}
'''1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары''' — XVII—XVIII быуаттарҙағы [[Башҡорт ихтилалдары]] серияһынан иң ҙурҙарының береһе. Башҡорт халҡы күтәрелешенең туранан-тура сәбәпсеһе булып [[Ырымбур экспедицияһы]] эшмәкәрлеге торған&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;.

== Ихтилал сәбәптәре ==
Ихтилалдың төп сәбәбе — Рәсәй экспансияһының көсәйеүе. Башҡорт халҡын Рәсәй составына ингәндәге килешеү нигеҙендә алған ергә  аҫабалыҡ хоҡуғын юғалтыу ҡурҡынысы борсоған. Бынан тыш, Тарихи Башҡортостандың эске үҙидара системаһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында баш күтәргәндәр һәм һалым күләменең үҫеүенә, уны йыйғанда чиновниктарҙың енәйәти эштәренә ризаһыҙлыҡ белдергәндәр, үҙҙәренең мәҙәни-дини һәм көнкүреш традицияларын һаҡлап ҡалырға ынтылғандар.
{|
|
{{начало цитаты}}«Был осорҙа уларҙың ихтилалдары икенсе нигеҙгә таянған; мосолман пропагандаһы үҙенең әһәмиәтен юғалтҡан, Мөхәммәт батшалығын тергеҙеү өмөтө бөтөнләйе менән юғала барған. Ләкин элегерәк ерҙәренең тартып алыныуы тураһында башҡорттар һирәк һөйләһә, хәҙер инде улар үҙҙәренең ер биләмәләрен юғалтыу хәүефенә аяуһыҙ борсолған. Ысынлап та, Башҡортостанға бик етди колонизация янаған»{{конец цитаты|источник={{ВТ-ЭСБЕ|Башкиры}}}}
|}

Тарихнамәлә ихтилалдың характеры, маҡсаты, идеяһы, этәргес көстәре төрлөсә аңлатыла. Ҡайһы бер тарихсылар был фажиғәле ваҡиғаларҙа социаль һәм синфи ҡапма-ҡаршылыҡтар сағылышын күрә, башҡорт этносының түбән социаль кимәлдә торған вәкилдәренең әйҙәүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә алып, был «хеҙмәтсән халыҡтың феодаль һәм милли иҙеүгә ҡаршы ҡораллы ҡаршылығы» булған, тип иҫәпләй (Аҡманов Ирек Ғайса улы, Усманов Әбүбәкир Нуриман улы). Бәғзеләре Рәсәй һәм Башҡортостандың үҙ-ара үҙенсәлекле мөнәсәбәттәрен цивилизацияның төрлө кимәлендә торған этносәйәси система һәм Рәсәйҙең Тарихи Башҡортостандағы экспансияһы, һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуын, башҡорттарҙың бөтөн баш күтәреү хәрәкәттәрендә лә ирекле вассалитет тураһындағы урта быуаттар идеологияһы булғанын иҫбатлап, Рәсәйҙең баҫып алыуы тип атай. Башҡорт ихтилалдарында юғары социаль баҫҡыста тороусыларҙың лидерлығы, рус ватандашлығынан баш тартыу идеяһы, милли хәрәкәт алды билдәләре һәм үҙенең дәүләтселеген булдырыу тенденциялы дөйөм халыҡ характерлы булғаны таныла (Доннели Алтон Стюарт, Кузеев Рәил Ғүмәр улы, Р. Порталь, Н. В. Устюгов).

== Ихтилалдың урыны һәм этаптары ==

Ихтилал административ сиктәрҙә бөтөн Башҡортостан территорияһына — көнбайыштан Ағиҙелдән алып көнсығышта Тобол йылғаһына һәм көньяҡта Яйыҡ йылғаһына саҡлы майҙанды биләп, Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫы даруғаларына таралған. Ихтилалдың төньяҡ сиге [[Уҫы (ҡала)|Уҫы]] һәм [[Көңгөр]] ҡалаларына барып еткән.

Ихтилал тарихында 3 этап билдәләнә:

* 1-се — 1735—1736 йй.
* 2-се — 1737—1738 йй.
* 3-сө — 1739—1740 йй.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40|date=2016-04-05}}&lt;/ref&gt;

== Хәрби хәрәкәттәр барышы ==

=== 1-се этабы ===
Ырымбур экспедицияһы әҙерләнгәнлеген башҡорттар 1734 йылда [[Килмәк Нурышев]]ҡа — Нуғай даруғаһының күренекле бейенә Петербургтан башҡорт старшинаһы һәм муллаһы ''Туҡсура Алмаҡовтан'' килгән хаттан белгән. 1734 йылдың һуңында һәм 1735 йылдың яҙында бөтә 4 даруға вәкилдәре [[Ҡазый мәсете]]нә ҡоролтайға йыйылған. Пётр Иванович Рычков  раҫлағанса, ерҙәренән һәм азатлығынан мәхрүм ҡалыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан&lt;ref&gt;''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.&lt;/ref&gt;, башҡорттар &lt;blockquote&gt;«…бөтөнләй иректән яҙҙырырҙар, тип һөйләшеп, Ырымбур ҡалаһын (хәҙерге Орск  ҡалаһы) төҙөүгә бөтөн көстәре менән ҡаршы торорға ҡарар иткән».&lt;/blockquote&gt; 1735 йылдың май һуңында — июнь башында Өфө эргәһендә Килмәк Нурышев һәм [[Аҡай Күсемов]] етәкселегендә йыйылған башҡорттар, Ырымбурҙы төҙөү тураһындағы ҡарарҙан баш тартыуҙы талап итеп, [[Кирилов Иван Кириллович|Иван Кириллович Кириловҡа]] ике вәкил ебәргән. Хөкүмәт кешеләре, ебәрелгән вәкилдәрҙе язалаған, береһе хатта үлтерелгән. 1735 йылдың 15 июнендә Кирилов экспедицияһының Өфөнән [[Ур (Яйыҡ ҡушылдығы)|Ур]]на табан хәрәкәте ихтилал тоҡаныуын белдергән. Тәүге бәрелеш 1-6 июлдә булған: Килмәк Нурышевтың 3 меңлек отряды, экспедицияны һаҡлап уның артынан килгән, Вологда полкының роталарына һөжүм иткән.

1735 йылдың йәйендә күмәк кеше йәлеп иткән башҡорт хәрәкәте Башҡортостандың европа өлөшөндә йәйелдерелә. Өфө янындағы рус ауылдарына, Табын ҡәлғәһенә һөжүм иткәндәр, [[Минзәлә]] һәм башҡа тораҡтар ҡамауҙа ҡалған. Августа Тенис биҫтәһенән Ырымбурға сыҡҡан аҙыҡ-түлек ылауы ҡыйратыла. Баш күтәреүселәрҙең төп көстәре Ағиҙел йылғаһы бөгөлөндә һәм Дим йылғаһы буйында туплана. Баш ҡалаға ихтилал башланыуы тураһындағы хәбәр июль һуңында барып етә. Баш күтәреүселәргә ҡаршы торор өсөн Башҡорт эштәре комиссияһы булдырылған. Комиссия етәксеһе һәм Башҡортостандағы хәрби көстәр командиры итеп 1735 йылдың 13 авгусында генерал-лейтенант [[Румянцев Александр Иванович|Александр Иванович Румянцев]] тәғәйенләнгән. Уның ҡарамағына 3 регуляр полк, 500 яйыҡ казагы, 3000 ҡалмыҡ булған. Баш күтәреүселәргә ҡаршы 20 меңдән ашыу кешенән торған бер нисә каратель экспедицияһы ойошторолған.

Шулар араһында иң ҡанһыҙы суҡындырылған мишәр [[Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы|А. И. Тевкелевтең]] (башҡорт халҡы уны Тәфтиләү тип йөрөткән һәм уның яуызлығын ҡарғаған «Тәфтиләү» йырын сығарған) [[Балыҡсы]] улусы [[Һөйәнтөҙ]] ауылы башҡорттарын ҡаты язалауы булған.
1736 йылдың ғинуарында Тәфтиләү Һөйәнтөҙ ауылын юҡ итергә бойороҡ биргән. П. И. Рычков, ошо ваҡиғаларҙың шаһиты: «Был ауылдың, ҡатындары, балалары менән, меңләгән кешеһен, атып, драгундар штык менән сәнсеп, үлтерҙе. Бынан тыш 105 кешене, келәткә ябып, ут төрттөләр. … Шулай итеп, бөтөн Һөйәнтүҙ ауылы кешеләре, беренән-бере кесе балалары, ҡатындары менән, бер төн эсендә ут-ҡоралдан һәләк булды, ә торлаҡтары көл-күмергә әйләндерелде».
Артабан Тевкелев һәм полковник Мартыновтың каратель отрядтары тағы ла 51 ауылды туҙҙыра һәм яндыра, Себер даруғаһы Балыҡсы, Унлар, Ҡыр-Танып улустарының (хәҙерге Башҡортостандың Асҡын, Балтас, Ҡариҙел райондары территориялары) 2 меңдән ашыу кешеһен үлтерә.

26 сентябрь — башҡорт халҡының XVII—XVIII быуаттарҙағы милли-азатлыҡ хәрәкәтендә һәләк булған милләттәштәребеҙҙе хәтергә алыу һәм ҡайғы көнө. Ошо осорҙа 8 ҙур ихтилал булып, башҡорттар һаны 1/3 кәмегән.

Хөкүмәттең 1736 йылғы 11 февраль бойороғо һәм 1736 йылғы 16 февраль бойороҡтары Башҡортостандағы үҙидара системаһын контролдә тотоуға йүнәлтелә. Башҡорттарҙа бойороҡтоң ер фондының аҫабалығын юҡҡа сығарыу тураһындағы положениелары айырата нәфрәт тыуҙыра. Ихтилалдың үҙәге Башҡортостандың Себер даруғаһына яҡын ятҡан буласаҡ Иҫәт провинцияһы территорияһында формалаша. 1736 йылдың яҙында башҡорттар Утятский, Крутихинский биҫтәләренә, Окуневский төрмәһенә (острог), Полевской заводына һөжүм итә. Был райондағы баш күтәреүселәрҙе Татищев Василий Никитичтың хәрби командаһы баҫтырған.

Нуғай даруғаһында, Дим йылғаһы буйында, 1736 йылдың март ахырынан үҙенең ғәскәрҙәре менән 200 ауылды һәм Башҡортостандың төп мәсете — [[Ҡазый мәсете]]н яндырыусы И. К. Кирилов торған&lt;ref&gt;''[[Витевский, Владимир Николаевич|Витевский В. Н.]]'' И. И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. Казань, 1897. Т. 1. с.146&lt;/ref&gt;. И. К. Кириллов, майор Б. Л. Останков һәм генерал-лейтенант А. И. Румянцев командалары тарафынан барлығы 500-гә яҡын ауыл юҡ ителгән (3 мең кеше үлтерелгән), Мартта Сыбаркүл ҡәлғәһенә нигеҙ һалынғанлыҡтан, уның гарнизоны яҡын-тирә территорияны контролдә тоторға тейеш булған. Хәрби команда баш күтәреүселәрҙең баҫымын бер аҙ ҡаҡшатҡан, [[Силәбе]] ҡәлғәһенә ихтилалдың 1-се тулҡыны түбәнәйеүе шарттарында нигеҙ һалынған.

1736 йылдың 25 июнендә [[Төлкөсура Алдағолов]] отряды менән хөкүмәт командаһы араһында [[Красноуфимск алышы (1736)|Красноуфимск алышы]] була.

=== 2-се этабы ===
1737—1738 йылдарҙағы ихтилал башында Бәпәнә Төрөпбирҙин, Көҫәп Солтанғолов, Рысай Игембәтов, Мандар Ҡарабаев, Сәйетбай Әлҡәлин, Төлкөсура Алдағолов һ.б. торған. Ихтилалдың яңы көс менән күтәрелеүенең сәбәбе — 1735—1736 йылдарҙағы хәрәкәтте ҡанһыҙ баҫтырыу, йөкләмә үтәү шарттарының күтәрә алмаҫлыҡ булыуы. 1737 йылдың яҙында тәүгеләрҙән булып Себер һәм Уҫа даруғалары башҡорттары күтәрелгән. Апрель-майҙа баш күтәреүселәр Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә һөжүм иткәндәр.
Тулы булмаған мәғлүмәт буйынса, баш күтәреүселәр 15 меңдән ашыу кешеһен юғалтҡан. 1737 йыл башына ихтилалдың бөтөн әһәмиәтле лидерҙары ҡулға алынған.

1738 йылдың ҡышы-яҙында Себер, Уҫа һәм Нуғай даруғалары территорияларында тағы ла көслө ихтилал тоҡанған.''Көҫәп Солтанғолов'' батыр отрядының генерал Л. Я. Соймоновтың хәрби лагерына һөжүм итеүе баш күтәреүселәрҙең иң эре операцияларының береһе булған. Апрель—майҙа башҡорт отрядтары Сыбаркүл, Силәбе, Красноуфимск ҡәлғәләренә, Ревда заводына һөжүм иткән, июндә полковник И. С. Арсеньев һәм майор Люткиндарҙың хөкүмәт командаларына ҡаршы һуғышҡан. Башҡорт эштәре комиссияһы начальнигы Леонтий Яковлевич Соймонов етәкселегендә 1738 йылдың йәй-көҙөндә карателдәр 30-ҙан артыҡ ауылды туҙҙырған һәм яндырған, 900 кешене үлтергән&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/2-statya/10210-bashkirskie-vosstaniya-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Йәй көнө Татищев һәм Соймонов әҙерләгән Башҡортостанды ғәскәрҙәр менән уратып алыу планы баш күтәреүселәрҙең әүҙемлеген кәметкән һәм ике арала һөйләшеүҙәр алып барыу мөмкинлеген асҡан. 1738 йылдың сентябрендә күренекле ихтилал етәкселәре Бәпәнә Төрөпбирҙин менән ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'' хөкүмәт вәкилдәренә баш һалып килгән&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Ырымбур экспедицияһы начальнигы Василий Никитич Татищев башҡорттар инде баш күтәрерлек хәлдә түгел, тип иҫәпләгән. Ул хөкүмәткә крайҙағы хәл-торошто түбәндәгесә тасуирлаған:
{{начало цитаты}}«… Ике иң ҡурҡыныс — Ҡазан һәм Нуғай — даруғалары шул дәрәжәлә таланған, исмаһам, халҡының яртыһы ҡалдымы икән, ә ҡалғандары — Уҫы һәм Себер даруғаларында юғалтыу шул дәрәжәлә булмаһа ла, барыһының да аттары һәм башҡа малы юҡҡа сыҡты, ауылдар яндырылды, ризыҡтары булмағанлыҡтан, күпселек кеше асҡа үлде…»{{конец цитаты|источник=''История Башкортостана. Ч 1. Под ред. И. Г. Акманова. Уфа: Китап, 1996.- С.106''}}

=== 3-сө этабы ===

1739—1740 йылдарҙағы ихтилал Нуғай, Ҡазан, Себер, Уҫа даруғалары — бөтөн Башҡортостан территорияһында йәйелдерелгән. Ихтилал етәкселәре: Ҡараһаҡал (Солтангәрәй), Аллайейәнғол Ҡотлоғужин, Мандар Ҡарабаев, Солтан Арыҫланбәков, Теләүкәй Олотимеров, Булат Йәлекәйев, Күҙәш Рахманғолов, Миңдейәр Арҡаев, Шағанай Бурһыҡов һ.б.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре командующийҙары: Я. Павлуцкий, Языков һ.б.

Ихтилалдың яңынан тоҡанып китеүенең сәбәбе — 1739 йылдың ғинуарында башланған йәниҫәп алыу (перепись). Йәниҫәп алыуҙы башҡорттар яңы һалым, бигерәк тә йән башына һалым һалыу сараһы кеүек ҡабул иткән. Башҡорттарҙың был сараны өҙөү өсөн тырышлыҡтары (саботаж), Петербургҡа үтенес ҡағыҙы менән барасаҡ вәкилдәргә паспорт биреүҙе талап итеүе йәниҫәп алыуҙы туҡтатып тороуға килтергән.

Ихтилалдың 3-сө этабында элекке башҡорт ихтилалдарының идеяһы — Рәсәй ватандашлығынан (подданство) баш тартыу — яңынан ҡалҡып сыҡҡан. ''Юлдаш-мулла'' етәкселегендәге башҡорттарҙың бер төркөмө, яңы таяныс эҙләп, жунгарҙарға мөрәжәғәт иткән. Бәғзе башҡорттар ҡаҙаҡтар менән берлек төҙөүгә йүнәлеш алған, ләкин Кесе һәм Урта жуздар быны кире ҡаҡҡан, ярҙам итеүҙән һәм таяныс булыуҙан баш тартҡан.

1739 йылдың декабрендә йәниҫәп алыу яңынан башланған. Башҡорттар уны һаман да һанға һуҡмаған, әммә крайҙа төҙөлгөн ҡәлғәләрҙең халҡын иҫәпкә алғандар. 1739—1740 йылдар сигендә Силәбе ҡәлғәһенең Иҫәп алыу китабы барлыҡҡа килгән.

1740 йылдың ғинуарында хәрәкәт башына яңы ҡорбаш — ''Башҡортостан ханы'' тип иғлан ителгән '''Солтангәрәй''' исеме аҫтында Ҡараһаҡал баҫҡан. Ихтилал тағы ла ҡораллы бәрелештәр формаһына күскән. Ҡараһаҡалға арҡаҙаш булған күренекле етәкселәр ''Аллайейәнғол Ҡотлоғужин'', ''Мандар Ҡарабаев'' булған. Ихтилал Себер даруғаһының бөтөн территорияһын ялмап алған. Март урталарынан ''Арсеньев'', ''Павлуцкий'', ''Путянин'' һәм ''Кублицкий'' ҡыҫымы аҫтында баш күтәреүселәр тауҙарға сигенгән. Ҡараһаҡал Нуғай даруғаһы территорияһына сыҡҡан.
Ихтилалдың һуңғы этабында баш күтәреүселәр һәм Рәсәй ғәскәре яғында һуғышҡан «тоғро башҡорттар» араһындағы көрәш киҫкенләшкән.
1740 йылдың май-июнендә Ҡараһаҡал бер нисә тапҡыр еңелгән. 3 июндә Павлуцкий командаһы баш күтәреүселәрҙе Тобол йылғаһы районында ҡыуып еткән, һәм баш күтәреүселәр баҫтырылған. Отрядтың тере ҡалған яугирҙары, яралы Ҡараһаҡалды ла алып, Яйыҡ  йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына киткән. Тау-урмандарҙа йәшеренгән баш күтәреүселәрҙе физик юҡ итеү операцияһы 1740 йылдың сентябренә тиклем дауам иткән.

== Ихтилалдың һөҙөмтәһе ==

1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә инеүенән һуң күп быуаттар дауамында алып барылған баш күтәреү һуғыштарының иң ҙуры булған&lt;ref&gt;{{книга
 | автор         = Алеврас Н. Н., Конюченко А. И.
 | заглавие      = История Урала. XI — XVIII века
 | ссылка        = 
 | ответственный = 
 | место         = Челябинск
 | издательство  = Южно-уральское книжное издательство
 | год           = 2000
 | том           = 
 | страниц       = 280
 | страницы      = 172
 | isbn          = 5-7688-0771-3
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;.

Ошо ваҡиғаларҙың замандашы П. И. Рычков баш күтәреүселәрҙе язалау хаҡында шундай мәғлүмәт килтергән:&lt;ref&gt;''Рычков П. И.'' История Оренбургская по учреждении Оренбургской губернии. Уфа: ЦЭИ УНЦ РАН, 2002. с.105-106&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;standard collapsible &lt;!-- collapsed--&gt;&quot; width=&quot;100%&quot;
!ВЕДОМОСТЬ, һуңғы фетнәнән һуң, йәғни 1735 йылдан 1741 йылға саҡлы, командировкаға ебәрелгән Ырымбур һәм Башҡорт комиссиялары тарафынан нисәмә бур башҡорт (воров башкирцов) үлтерелде, язаланды, ҡарауыл аҫтында үлде, флотҡа оҙатылды, Остзей полктарына һәм Рогервикка эшкә ебәрелде, уларҙың ҡатындары һәм ҡыҙ-улдары Рәсәй эсендә таратылып бирелде…
|-
|
{| class=&quot;wikitable&quot; width=&quot;100%&quot; style=&quot;font-size:85%&quot;
|- align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;lightsteelblue&quot;
|'''Йылдар'''
|colspan=4| '''Ырымбур комиссияһы буйынса'''
|colspan=4| '''Башҡорт эштәре комиссияһы буйынса'''
| '''Ике командала барыһы'''

|-bgcolor=&quot;#cccccc&quot; align=&quot;center&quot;
|
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы
|Үлтерелгән||Каторгаға оҙатылған||Таратылған||Барыһы

|- align=&quot;center&quot;
|'''1735'''
|500||—||20||520
|—||—||—||—
|'''520'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1736—1737'''
|4500||—||200||4700
|692||1692||1457||3801
|'''8501'''
|- align=&quot;center&quot;
|'''1738—1740'''
|2134||135||1862||4131
|8746||1449||4843||15038
|'''19169'''

|- align=&quot;center&quot;
|'''Всего'''
|7134||135||2082||9351
|9438||3101||6300||18839
|'''28190'''

|}
|}

П. И. Рычков 1740 йылдың көҙөндә Ырымбурҙа һәм Һаҡмар ҡаласығында В. А. Урусов ойошторған экзекуцияларҙы бына нисек тасуирлаған:

&quot;… 11 кеше, шул иҫәптән телгә алынған Ҡараһаҡалдың 7 есаулы — ҡабырғаларынан, 85 кеше муйынынан аҫып, 21 кешенең, башы киҫелеп, ҡолғаға эленеп ҡуйылды, шул иҫәптән, Ҡараһаҡалды уйлап сығарыусы, башҡорттарҙы иң баш болартыусы Аллайейәнғолдоң (исемен ''Аландзи Айгул'' тип боҙоп яҙған) башын үле кәүҙәһенән киҫеп алдылар, сөнки ул, ҡарауыл аҫтында Ырымбурға килтерелгәндә, ун көн дауамында һыу эсеүҙән, ашауҙан баш тартып, үҙен-үҙе үлемгә дусар иткәйне.

Һәм ҡалған яуыздарҙы 17 сентябрҙә, генерал-лейтенант Һаҡмарға килгәс, экзекуцияланылар: 120 кешенең башын киҫтеләр, 50 кешене аҫтылар һәм 301 кешене, танау-ҡолаҡтарын ҡырҡып, язаланылар … баш күтәреүселәрҙән тыш, уларҙың ҡатындары, ул-ҡыҙҙары, балалары — барыһы 8380 кеше Рәсәй эсендә таратылып бирелде&lt;ref&gt;''Валеев Г. К., Сляднев М. И.'' Ислам на Южном Урале: История и современность//Салават Юлаев — руководитель Крестьянской войны 1773—1775 годов на Южном Урале.- Челябинск, 2004. С.105-133.&lt;/ref&gt; &lt;/blockquote&gt;

Карателдәрҙән ҡасып, тыуған илен ташлап, ҡаҙаҡтарға һәм ҡалмыҡтарға киткән башҡорттарҙы һанап бөтөрлөк түгел. Уларҙың күбеһе әсирлеккә эләкте һәм урындағы феодалдарҙың ҡолона әйләндерелде. Әсирлеккә эләккәндәрҙең күпселеге, шулай уҡ уларҙың ҡатындары һәм балалары, суҡындырылды һәм «теләгән рус кешеләренә» (охочим) бирелде, баш бирмәгәндәрҙе — язаланылар. Мәҫәлән, 1738 йылдың апрелендә Екатеринбургта яңы суҡындырылған Туйгилде Жүләков, «суҡындырылғандан һуң да, Мөхәммәт ҡанунынан сыҡмаған өсөн», балаларының күҙ алдында яндырылып үлтерелгән.

1739 йылдың апрелендә, өс тапҡыр тыуған иленә ҡайтыу теләге менән ҡасып киткән, суҡындырылған башҡорт ҡатыны [[Киҫәнбикә Байрасова]] яндырылған.

П. И. Рычков язаланғандарҙың һанын дөйөмләштергән — 28491 кеше. Ҡорбандар тураһында был мәғлүмәт тулы булмаһа ла, ихтилалды баҫтырыу ни тиклем дәрәжәлә аяуһыҙ, ҡанһыҙ булғанлығын күрһәткән.

Рәсәй тарихсыһы Борис Эммануилович Нольде үҙенең китабында ихтилал йомғаҡтары буйынса шундай статистика мәғлүмәте килтергән&lt;ref&gt;La formation de l’empire russe: études, notes et documents par Boris Nolde: tome I-er, 1952. 297 1 vols. Paris: Institut d’Etudes slaves, 1952. Р.297//VI.&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;«16634 язалап үлтерелгәндәр, 3236 каторгаға, һөргөнгә оҙатылғандар; 12283 штраф тип тартып алынған аттар, 6076 үлтерелгән ат, 696 емерелгән ауылдар …»&lt;/blockquote&gt;

Америка тарихсыһы Алтон Стюарт Доннелли, һәр дүртенсе башҡорт үлтерелгән, тип иҫәпләп сығарған. Был ихтилал барышында күп аҫаба башҡорт ерҙәре, хужаларынан тартып алынып, мишәрҙәргә бирелгән.

1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда 40 меңдән артыҡ кеше үлтерелгән, язаланған йәки каторгаға оҙатылған (Василий Никитич Татищев мәғлүмәттәре буйынса, 60 меңгә яҡын башҡорт)&lt;ref&gt;[http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания 1735—1740 гг.//Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305224628/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/read/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-03-05 }}{{ref-ba}}&lt;/ref&gt;.

Батша хөкүмәте, башҡорт общиналарының эске тормошон контролдә тоторлоҡ, административ реформалар уҙғарған&lt;ref&gt;[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Акманов И. Г.'' Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* ''Акманов И. Г.'' Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 ''Акманов И. Г.'' Челобитная башкир Уфимской провинции на имя императрицы России.// Статья в ж. «Ватандаш»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102940/http://www.vatandash.ru/index.php?article=390 |date=2016-03-04 }}
* [http://vatandash.ru/index.php?article=2210 ''Амантаев Ирек'' Взаимоотношения власти и башкир в документах первой трети XVIII века.// Статья в ж.&quot;Ватандаш&quot;, 2013, № 11.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202020119/http://vatandash.ru/index.php?article=2210 |date=2017-02-02 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* ''Жуковский П. В.'' Дополнения к «Истории Оренбургской» П. И. Рычкова //Труды Оренбургской ученой архивной комиссии. Вып.33. Оренбург.1916. С.102-103; РГАДА. Ф.248. Кн.1236. Л.34-35.
* {{Книга|автор=[[Устюгов Николай Владимирович|Устюгов Н. В.]]|заглавие=Башкирское восстание 1737—1739 гг.|ссылка=http://militera.lib.ru/h/ustyugov_nv01/index.html|место=М.-Л.|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1950|страниц=154|тираж=2000}}

== Һылтанмалар ==
* [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 Статья в Башкирской энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160405194543/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/1868-bash-ort-ikhtilaldary-1735-40 |date=2016-04-05 }}{{ref-ba}}
* [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 |date=2016-11-15 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255/ Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117081648/http://vatandash.ru/index.php?article=255%2F |date=2020-11-17 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [http://ufagen.ru/node/28779 Башкирские восстания 30-х годов XVIII в.]
* [http://www.iie.kz/pages/310.jsp ''Избасарова Г.'' Башкирские восстания XVIII века] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029185020/http://www.iie.kz/pages/310.jsp |date=2013-10-29 }}
* {{статья
 |автор         = Сагидулин Р.
 |заглавие      = Красноуфимское сражение 25 июня 1736 года
 |ссылка        = http://vatandash.ru/index.php?article=2458
 |язык          = 
 |издание       = [[Ватандаш]]
 |тип           = 
 |год           = 2014
 |том           = 
 |номер         = 8
 |страницы      = 
 |doi           = 
 |issn          = 1683-3554
}}
* {{YouTube|dUWEQMlUBjE|Акаевщина или Башкирское восстание 1735-1736 гг.}}
* {{YouTube|RVKm1JjACp0|Восстание Бепени или Башкирское восстание 1737-1738 гг.}}
* {{YouTube|Lt1dJvRTlr0|Восстание Карасакала или Башкирское восстание 1740 гг.}}
{{Башҡортостан темаларҙа}}
* [https://www.facebook.com/photo/?fbid=115798644107215&amp;set=gm.1004022060334036 История башкир. В 1736 году в селе Сунарчи перестреляли 1200 человек]
[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]
[[Категория:Рәсәй империяһында ихтилалдар]]
[[Категория:Этник эҙәрлекләү]]
[[Категория:Мосолмандарҙы эҙәрлекләү]]
[[Категория:Башҡортостанда 1735 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1736 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1737 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1738 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1739 йыл]]
[[Категория:Башҡортостанда 1740 йыл]]
[[Категория:Башҡорттар тарихы]]</text>
      <sha1>ttl22946b13dgqkbeqif2g76xfoxjcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорт ихтилалы (1704—1711)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>108945</id>
    <revision>
      <id>1301383</id>
      <parentid>1297992</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T02:30:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22129" sha1="r9iig2ru2aqaz5kyh3j4mv0hbb78ne4" xml:space="preserve">{{БМ|Башҡорт ихтилалдары}}
{{Ҡораллы конфликт
|конфликт     = Башҡорт ихтилалы (1704—1711)
|часть        = 
|изображение  = 
|заголовок    = 
|дата         = [[1704]]—[[1711]]
|место        = [[Тубыл]] йылғаһынан алып Волгаға (Иҙел), [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан алып Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы территорияны солғап алған
|причина      = 1704 йылда өҫтәлмә һалымдар һәм башҡорттарҙың дини тойғоларына ҡағылған сараларҙы индереү менән бәйле тоҡанып киткән.
|изменения    = 
|итог         = Статус-кво&lt;ref&gt;{{cite web |title=Bashkirs between Two Worlds, 1552-1824 |url=https://www.academia.edu/1768124/Bashkirs_between_Two_Worlds_1552-1824 |page=85 |first=Mehmet |last=Tepeyurt |publisher=West Virginia University |date=2012 |quote=&quot;The wars between Russians and Bashkirs by 1711 ended in a stalemate. Neither party could continue to fight, so they reached a compromise. The government was too weak to impose its will on the natives and the Bashkirs were incapable of removing Russians.&quot;}}&lt;/ref&gt; 
|противник1   = [[Файл:Flag of Russia.svg|22px]] [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] 
|противник2   = [[Башҡорттар|башҡорт баш күтәреүселәре]]
|командир1 = [[Сергеев Александр Саввич|Сергеев]], Хохлов, [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]], И. Я. Якушкин һ.б.
|командир2 = [[Алдар Иҫәкәев]], [[Күсем Түләкәев]], [[Иман батыр]], [[Дөмәй Ишкәев]], [[Хажи Аҡҡусҡаров]], Ураҡай Юлдашбаев һ.б.
|силы1 =
|силы2 =
|потери1 =
|потери2 =
|примечание =
}}

'''1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы''' — XVII—XVIII быуаттағы [[башҡорт ихтилалдары]] серияһында иң оҙайлыларҙың береһе (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, [[башҡорттар]] императорға тик 1725 йылда ғына яңынан ант иткән).

== Ихтилал сәбәптәре ==
Ихтилал 1704 йылдың авгусында прибыльщиктар (һалым йыйыусылар) А. Жихарев һәм М. Доховтың [[Хажи мәсете]]ндә уҙған башҡорт ырыуҙары йыйынында иғлан иткән бойороҡтан башланған. Бойороҡта күрһәтелгәнсә, 72 яңы һалым индерелгән, шул иҫәптән — [[мәсет]]кә, муллаға, мәсеткә доға ҡылырға килгән һәр дин тотоусыға һалым. Бойороҡта шулай уҡ мәсеттәрҙе христиан храмдары өлгөһөндә төҙөргә, зыяраттарҙы мәсеттәр эргәһенә урынлаштырырға, мәхәллә кешеләренең никахын һәм вафат булыуҙы теркәгәндә мулла эргәһендә рус руханийы торорға тейеш, тип күрһәтелгән булған. Башҡорттар был хәлдең милләтте туранан-тура тулы масштаблы көсләп суҡындырыуға алып киләсәген аңлағандар&lt;ref&gt;[http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации]&lt;/ref&gt; Бынан тыш, прибыльщиктар 20 000 ат, артабан тағы ла 4000 яугир талап иткәндәр: был дәүерҙә Рәсәй шведтарға ҡаршы [[Төньяҡ һуғыш|Төньяҡ һуғышы]] алып барған булған.&lt;ref&gt;[http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}&lt;/ref&gt;

[[Рычков, Пётр Иванович|П. И. Рычков]] «Ырымбур губернаһын ойоштороу һәм Ырымбур тарихы» тигән китабында ул ваҡиғалар һәм уларҙың сәбәптәре тураһында яҙып ҡалдырған:
{{цитата|Алдар һәм  Күсем фетнәһе, 1704 йылдың декабрь айында [[Алдар]] һәм [[Күсем Түләкәев|Күсем]] (исемен боҙоп, Кузюк тигән) етәкселегендә башланған. Бының сәбәптәре [[Өфө]]лә торған [[Сергеев Александр Саввич|Александр Сергеевтың]] уйламай эшләнгән ҡылыҡтарынан: ул самаһыҙ ныҡ ҡәтғилек менән башҡорттарҙан ат һәм өйҙәрендә йәшертеп тотҡан ҡасаҡтарҙы биреүҙе талап иткән, һәм тағы ла, үҙенең табынында бер нисә старшинаны, үлтергәнсе, араҡы эсергән, тип һөйләйҙәр. Өфө, [[Бөрө (ҡала)|Бөрө]] һәм [[Минзәлә|Миңзәлә]] ҡалаларына башҡорттар шундай ҡаты һөжүмдәр ойошторған, Ҡазанға 30 саҡрым ғына ҡалған, унан ҡазан губернаторы Кудрявцов, Ҡазанда йәшәгән татарҙарҙы, ҡатындарын һәм балаларын аманатҡа алып, бына шул яуыздарға ҡаршы ебәргән. Былары башҡорттарҙы Башҡортостан эсенә ҡыуған. Был башҡорт яуызлығын тамам туҡтатыу маҡсатында март айында бояр кенәз Хованский 8 полк һалдат һәм күп кенә регуляр булмаған ғәскәр менән командировкаға ебәрелгән, һәм Алабуға ситенә барып еткәс, туҡтаған, Башҡортостан эсенә подполковниктар Хохлов һәм Аристов етәкслегендәге ике полкты индергән, шуларҙан Хохлов полкы, Соловарный ҡаласығына етмәҫ элек, бурҙар (воры) тарафынан ҡыйратылған.}}

== Ихтилалдың урыны һәм этаптары ==
Ихтилал [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]]дың бөтөн территорияһына һәм күрше райондарға — Көнсығышта [[Тубыл (йылға)|Тубыл]] йылғаһынан башлап көнбайышта Волгаға, көньяҡта [[Яйыҡ]]тың урта ағымынан төньяҡта Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы йәйелдерелгән.

Ихтилал 4 этапҡа бүленә:

* 1-се этап: 1704—1706 йй. — ихтилалдың башланыуы;
* 2-се этап: 1707—1708 йй. — ихтилал хәрәкәтенең иң юғары нөктәһе;
* 3-сө этап: 1709—1710 йй. — Урал арты өсөн көрәш;
* 4-се этап: 1711 йыл — ихтилалдың тамамланыуы&lt;ref&gt;[http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm БАШКИРСКИЕ ВОССТАНИЯ 17-18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәрби хәрәкәттәр барышы ==
1-се этабы. Ихтилал 1704 йылдың йәйендә башланған. 1705 йылдың башында Өфө өйәҙенә (1586 — 1708) [[Сергеев Александр Саввич|А. С. Сергеев]] етәкселегендәге каратель экспедицияһы ебәрелгән. Башҡорттар ебәргән вәкилдәрҙе Өфөлә йыйып, армия мәнфәғәттәре өсөн 5 мең баш ат биреүҙе талап иткән. Үлем язаһы янағанлыҡтан, улар ҡаҙнаға 5 мең баш ат бирергә ризалашырға мәжбүр булған. 1705 йылдың яҙында ат йыйыу халыҡты оло талауға әүерелгән. [[Башҡорттар]] яуап итеп һалым түләүҙән һәм урындағы властарға буйһоноуҙан баш тартҡан. [[Дөмәй Ишкәев]] етәкселегендәге [[Ҡазан даруғаһы]] баш күтәреүселәре Ҡама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүм иткән, [[Иман батыр]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы]] көрәшселәре Солеваренный ҡаласыҡ тирәһендә хәрәкәт иткән. Башҡорт баш күтәреүселәре батшаға мөрәжәғәт итеү тәҡдимен күтәргән, һәм 1706 йылдың йәйендә 8 башҡорт вәкиле үтенес ҡағыҙын Мәскәүгә алып барған&lt;ref&gt;Ҡазан даруғаһынан — [[Дөмәй Ишкәев]], Урсай Мятиков, Үсәй Биғәнәйев, Нуғай даруғаһынан — Тимербулат Яҡшыуанов, Уҫы даруғаһынан — Смаҡ Исаев, Тыныс Тереғолов, Себер даруғаһынан — Ишбай Небесов, Сурағол Туйгилдин.&lt;/ref&gt;, делегацияны  Дөмәй Ишкәев етәкләгән. Ләкин батша хөкүмәте үтенес ҡағыҙын ҡарауҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәевте аҫып үлтергәндәр, ҡалғандарҙы ҡулға алғандар. Быны ишеткән башҡорттар көрәште дауам иткәндәр.

=== Күмәк халыҡ ҡатнашҡан ихтилал һәм уны баҫтырыу ===
2-се этабы. [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]] яҙыуынса, башҡорттар [[Бәрҫеүән (йылға)|Бәрҫеүән]] буйында ([[Хажи мәсете]]ндә) ҡоролтайға йыйылалар, унда [[Алдар|Алдар тархан]] (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан [[Сәйет батыр]]ҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа [[Өфө]]гә һөжүм итергә ҡарар итәләр&lt;ref&gt;{{книга|автор= [[Ахметзаки Валиди Тоган]]|заглавие=История башкир|ответственный= |ссылка= |место=Уфа |издательство=Китап |год=2010 |том= |страниц= 352|страницы= 21—23|isbn= 978-5-295-05000-8|ref= }}&lt;/ref&gt;.

1707 йылдың көҙөндә хәрәкәткә бик күп халыҡ йәлеп ителгән. [[Алдар Иҫәкәйев]] һәм [[Күсем Түләкәев]] етәкселегендәге [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғалары башҡорттары 1707 йылдың октябрендә Солеваренный ҡаласығы эргәһендә Хохлов полкын тар-мар иткән. Крайҙың күп ҡәлғәләре ҡаты һөжүмгә дусар ителгән. Декабрҙә баш күтәреүселәр Ҡама йылғаһын аша сыҡҡандар, күрше Көнгөр, Вятка һәм Ҡазан өйәҙҙәренә баҫып ингәндәр.

Рус ватандашлығынан баш тартып, башҡорт феодал юғары ҡатламы [[Ғосман империяһы]] йәиһә [[Ҡырым ханлығы]] менән вассал мөнәсәбәттәрендә торасаҡ '''Башҡорт ханлығы''' булдырыуға ынтылыш яһаған&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Башкирские восстания 17—18 вв.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}&lt;/ref&gt; Баш күтәреүселәрҙең береһе Юрматы улусы башҡорто [[Хажи Аҡҡусҡаров]] хан тип иғлан ителгән, башҡорттарҙың илсеһе — [[Морат Солтан]] ҡырым ханына һәм унан төрөк солтанына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостанға ҡайтырға сыҡҡан Морат Солтан Төньяҡ Ҡаф тауына йүнәлгән. Был ваҡытта унда [[чечендар]], аҡсайҙар һәм башҡа төньяҡ ҡаф тауы халыҡтары ла, башҡорттар кеүек, баш күтәргән һәм улар рус ҡаласығы Терскийҙы ҡамауға алған булалар. Әммә [[Әстерхан]]дан килгән ғәскәр баш күтәреүселәрҙең ҡамауын өҙгән һәм уларҙы сигенергә мәжбүр иткән&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]&lt;/ref&gt;.

[[1708 йыл]] башында хөкүмәт [[Хованский Пётр Иванович Змей|П. И. Хованский]] командалығында баш күтәреүселәргә ҡаршы каратель көстәрен ебәргән. 1708 йылдың апрель-майында башҡорттар К. А. Булавин етәкселегендә баш күтәргән крәҫтиәндәр һәм Дон казактары менән бәйләнеш булдырғандар. [[1708 йыл]]дың майында хөкүмәт башҡорттарға тағы ла һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт иткән. Хөкүмәт исеменән Хованский, «прибыльщиктарҙың» талаптарын юҡҡа сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ғәфү итеү мөмкинлеген һәм уларҙың урындағы властарҙың башбаштаҡлығы тураһындағы ялыуҙары ҡараласаҡ, тип вәғәҙә биргән. Башкиры согласились прекратить борьбу. Но власти нарушили условия соглашения.

=== Урал артында йәйелдерелгән хәрәкәт ===
3-сө этабы. [[1709 йыл]]дың яҙында ихтилал Себер һәм [[Нуғай даруғаһы]]ның көнсығыш өлөшөндәге территорияларҙа яңынан тоҡанған. [[Алдар Иҫәкәйев|Алдар Иҫәнгилдин]] һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә Урал артында көрәш йәйелдерелгән. Баш күтәреүселәр [[ҡараҡалпаҡтар]] менән бәйләнеш булдырған һәм улар менән берлектә башҡорт ерҙәрендә Иҫәт, [[Мейәс (йылға)|Мейәс]] һәм [[Тинес]] йылғалары бассейнында урынлашҡан баструктарға (острог), биҫтәләргә (слобода), заводтарға, монастырь һәм ауылдарға һөжүм иткәндәр. 1710 йылда көрәште башҡорт баш күтәреүселәре үҙҙәре генә дауам иткән. Хөкүмәт Урал артына И. Я. Якушкин командалығындағы 2 полк ебәргән.

Шулай уҡ ихтилалға ҡаршы көрәштә батша хөкүмәте, [[1710 йыл]]дың йәйендә баш күтәреүселәрҙең етди еңелеүенә килтергән, Чакдор-Джаб командалығындағы ҡалмыҡ ғәскәрен файҙаланған.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Баш күтәреүселәр көрәштән баш тартырға мәжбүр булғандар.

=== Нуғай һәм Ҡазан даруғаларындағы ихтилал ===
4-се этабы. Ихтилалдың һуңғы этабында, 1711 йылда, башҡорттар [[Тарихи Башҡортостан|Башҡортостан]] үҙәгендә көрәште яңыртырға тырышып ҡараған. Был ынтылыш [[Нуғай даруғаһы|Нуғай]] һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары инициативаһы булған. Ихтилал баҫтырылған, ләкин батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙең талаптарын үтәргә мәжбүр булған.

== Ихтилал һөҙөмтәләре ==
Батша хөкүмәте башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын раҫларға, яңы һалымдарҙан баш тартырға, урындағы властарҙың башҡорттарға ҡарата башбаштаҡлығын һәм көс ҡулланыуын танырға мәжбүр булған, һәм 1711 йылдың аҙағында крайҙа сығыштар баҫылған. Шунан һуң ғына (1725 йылда башҡорттар ебәргән илселек императорға яңынан ант иткән) — хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һәм айырым статусын раҫлаған, закон тарафынан ҡаралмаған ҙур күләмдәге һалымдар талап иткән һәм шул ваҡиғаның ихтилалға килтереүендә ғәйепле хөкүмәт «прибыльщиктары» Сергеевты, Дохов һәм Жихаревты хөкөм иткәндәр һәм язалағандар. Ихтилал һөҙөмтәләре: халыҡ күп ҡырылған, матди юғалтыуҙар иҫ киткес ҙур булған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Акманов И. Г. Башкирские восстания XVII — начала XVIII вв. — Уфа: Китап, 1998.
* Акманов И. Г. Башкирия в составе Российского государства в XVII — первой половине XVIII века. — Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991.
* Рычков П. И. История Оренбургская. — Уфа, 2001. — С.7.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|83287}}{{V|01|07|2022}}
* [http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 Башкирское восстание 1735—1740 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115012310/http://klenovskoe.ru/index.php?page=post&amp;id=95 |date=2016-11-15 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 Вожди восстаний XVII—XVIII вв. из башкир Казанской дороги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304102052/http://www.vatandash.ru/index.php?article=255 |date=2016-03-04 }}
* [http://www.vatandash.ru/index.php?article=1617 ''Таймасов Р. С.'' Алдар-Кусюмовское восстание и политическое положение Башкортостана в первой трети XVIII века//«[[Ватандаш]]», 2008. № 8] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507024841/http://vatandash.ru/index.php?article=1617 |date=2017-05-07 }}
* [http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130602184340/http://encycl.bash-portal.ru/bash_vosst.htm |date=2013-06-02 }}
* [http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm/ Башкирия в составе русского государства. Восстания против гнёта и насилия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230125909/http://www.oktb.ru/history/bashkirii/glava1_1.htm |date=2011-12-30 }}
* [http://ufagen.ru/node/5557 Политика христианизации]
* [http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470/ Башкирские восстания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923203855/http://enc.permculture.ru/showObject.do?object=1803749470%2F |date=2018-09-23 }}
* [http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 Статья в БСЭ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207123015/http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_9193 |date=2018-02-07 }}
* [http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html Алдар Исекеев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131209011049/http://tarkhan.ru/49-aldar-isekeev.html |date=2013-12-09 }}
* [https://archive.is/20120719023437/politazbuka.ru/biblioteka/115-texts/426-lebedev-v-i-bulavinskoe-vosstanie.htm Лебедев В. И. Булавинское восстание]
* {{YouTube|BfX5bVYnvp0|Башкирское восстание 1704-1711 гг. или Алдаровщина}}

[[Категория:Башҡортостан тарихы]]
[[Категория:Башҡорт ихтилалдары]]
[[Категория:XVIII быуат ихтилалдары]]</text>
      <sha1>r9iig2ru2aqaz5kyh3j4mv0hbb78ne4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белорус аш-һыуы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112096</id>
    <revision>
      <id>1301408</id>
      <parentid>1285766</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T10:20:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20858" sha1="ps629qoczllhjtdrgatpli3lpczmmg3" xml:space="preserve">'''Белорус аш-һыуы'''— Белорусияның милли аш-һыуы. Картуфтан әҙерләнгән блюдоларҙың киң таралыуы һәм төрлө колбаса, ярма, бәшмәк, сусҡа ите ҡулланыу был кухняның үҙенсәлекле яғы.

== Тарихы ==
Белорус кухняһы бер нисә йөҙ йылдар дауамында барлыҡҡа килгән. Был кухняның үҙенсәлеге климатик шарттар һәм ниндәйҙер дәрәжәлә илдең географик урынлашыуы менән дә билдәләнә. Вильям Похлёбкин бары тик белорус кухняһына ғына хас булған милли кулинар алымдарҙы һәм айырым блюдоларҙы булдырыуға ҡаршылыҡ тыуҙырған белорус халҡының дини һәм ҡатлам айырмалығын да күрһәтә&lt;ref&gt;[http://kuking.net/8_646.htm В. Похлёбкин «Национальные кухни наших народов». Глава «Белорусская кухня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070227145642/http://kuking.net/8_646.htm |date=2007-02-27 }}&lt;/ref&gt;. Уның фекеренсә, белорус кухняһы бары тик XIX быуат аҙағына ғына үҙаллылыҡ ала.
Борон белорустарҙа ит ҡулланыу бик насар кимәлдә була. Күрше украин халҡындағы кеүек бында ла тиреһе менән бергә тоҙланған сало популярлыҡ ала. Бәшмәкте башлыса тоҙламайҙар ҙа маринадламайҙар ҙа, ә киптерәләр.
Башҡа славян аш-һыуынан айырмалы рәүештә, белорустарҙа һөтлө блюдолар, татлы ризыҡтар юҡ. Бындай ризыҡты төрлө татлы эсемлектәр алыштыра, мәҫәлән, десертты һоло, емеш-еләк кеҫәле, емешле бәлештәр һәм төрлө ҡамыр аштары алыштыра &lt;ref&gt;&quot;Белорусская кухня&quot; из цикла передач «Секрет фирмы» (Беларусь ТВ, 13 января 2013)&lt;/ref&gt;.

== Милли аш-һыу ==
Белорус милли аш-һыуының күп өлөшөн ҡырғыс аша үткәрелгән картуф алып тора, мәҫәлән: драниктар, клецки, колдун, картуф запеканкаһы, бабка, драчена, ит йәки бәшмәк менән быҡтырылған картуф һәм башҡалар. Ҡырғыстан үткәреп, картуф массаһы алыуҙың бер нисә ысулы бар:
* сей көйө үткәреп, бүленеп сыҡҡн һыуын һыҡмай бергә файҙаланған картуф;
* сей көйө үткәреп, һыуы һығылған;
* бешереп иҙелгән (бешкән картуф иҙмәһе)
Картуф шулай уҡ ҡайһы бер салаттар әҙерләгәндә лә файҙаланыла. Белорусияның тәбиғи шарттары милли аш-һыу әҙерләүҙә бәшмәктәрҙең, еләктәрҙең, балыҡтың һәм башҡа төрлө йәшелсәләрҙең ҡулланылыуына булышлыҡ итә. 
Киң таралған итле блюдолар араһында бигос — кәбеҫтә менән быҡтырылған ит, колдун — итле эслек менән драник һәм шулай уҡ зразы, полендвица, сальтисон, мачанка, шкварки, итле бәлеш смажня, төрлө колбасалар, ҡаҡланған һәм ыҫланған ит популяр һанала.
Итле блюдолар менән төрлө соустар бирелә. Мәҫәлән, сусҡа майында ҡыҙҙырылған һуған һәм сало киҫәктәренә аҡ әнис, ҡара борос ҡушылған ҡаймаҡлы соус бирергә мөмкин.
Популяр һаналған аштар: уха, жур, бәшмәкле, борсаҡлы аштар һәм башҡалар.
Тәмләткестәр араһында керән, аҡ әнис, кориандр, укроп киң таралған. Әсе тәмләткестәр, мәҫәлән, борос элек башлыса ҡулланылмаған.
Белорус халҡының алкоголле эсемлектәренә- араҡы ({{lang-be|гарэлка}}), араҡыла төнәтелгән Зубровка эсемлеге, араҡы һәм бал менән эшләнгән эҫе эсемлектәр — крамбамбуля, крупник һәм төрлө бәлзәмдәр инә.
Ҡамыр аштары араһында — ҡоймаҡ, коржик, оладьи, печенье популяр.
Шулай уҡ тоҙло кәбеҫтә, ҡыяр, төрлө ҡойҡалар йыш ҡулланыла.
Һөт аҙыҡтарынан ҡаймаҡ, йомшаҡ һәм ҡаты сырҙар, эремсек популяр.
Белорус кеүәҫе булып, әсегән ҡайын һыуы һанала.

== Хәҙерге кухняһы ==
Бик күп төрлө. Ике төп фактор йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән&lt;ref&gt;[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/cuisine Кухня Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520084819/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/cuisine |date=2017-05-20 }}&lt;/ref&gt;:
* әүҙем игенселек һәм урындағы ризыҡтарҙы киң ҡулланыу;
* күрше илдәрҙең һәм күсеп килеүселәрҙең йоғонтоһо.
Ошо сәбәптәр арҡаһында хәҙерге белорус аш-һыу [[Рәсәй]], [[Литва]], Украин һәм [[Польша]]ныҡы менән оҡшаш. Йәһүд берләшмәһе лә хәҙерге белорус кухняһына бик күп яңылыҡтар индерә.
Ябай, туҡлыҡлы был кухняның үҙенсәлеге шунда: продукттарҙың киң палитраһы булмауы әҙерләүҙә төрлө алымдар ҡулланыу сәбәпле һиҙелмәй. Бешекләү, быҡтырыу, ҡамырға төрөп бешереү, ҡайнатыу, ә ҡайһы бер осраҡта бөтә алымдар бер юлы ҡулланған осраҡтар ҙа бар. Был иһә аҙыҡты артыҡ майлы итмәҫкә ярҙам итә, традицияларҙан сыҡмай ғына ижади ҡараш менән бешеренгергә мөмкинлек бирә. XIX быуат башында ныҡ ошондай ризыҡҡа өҫтөнлөк биргәндәр ҙә инде.
Хәҙер ата-бабалар алымы буйынса бер нәмә лә әҙерләп булмай. Боронғо Белорус аҙыҡтары — шалҡан, фасоль (ә ҡуҙаҡлылар элек бик киң ҡулланылған була) юғалған, ярмалар бөтөнләй башҡа сифатлы. Шулай ҙа элек популяр булған күп кенә ризыҡтар бөгөн дә һаҡланып ҡалған — кәбеҫтә, ҡарабойҙай, ҡабаҡ ҡоймағы, бешкән ҡамыр киҫәге менән лазанка, клецки, тоҙланған продукттар, ҡайын кеүәҫендә, аҡ бәшмәк һәм сөгөлдәр менән бешерелгән аштар, еләк-емеш шарабы, өйҙә әҙерләнгән колбасалар, ҡамырҙа бешерелгән эре киҫәкле ит, Радзивилловски буйынса һыла балығы&lt;ref&gt;М. Наумова, шеф-повар ресторана, который позиционирует себя как «сапраўдная беларуская страўня» // Литовский курьер, № 52 (879), декабрь 2011&lt;/ref&gt;.
Хәҙерге белорус йылына яҡынса 162 килограмм картуф ашай&lt;ref&gt;[http://csl.bas-net.by/xfile/agroeco/2013/10/n71k6w.pdf Журнал «Аграрная экономика», № 10, 2003 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141208075025/http://csl.bas-net.by/xfile/agroeco/2013/10/n71k6w.pdf |date=2014-12-08 }}&lt;/ref&gt; (көнөнә яҡынса 0,5 килограмм), уның рационы 11 %-ҡа ғына үләндән һәм йәшелсәнән тора.
Шулай уҡ үҫемлек майы ла бик әҙ генә күләмдә ҡулланыла. Ә бына шәкәрҙе бик күп ашаһалар, итте белорустар күрше Польша халҡына ҡарағанда ярты тапҡырға әҙерәҡ ҡуллана. Тик уныһы ла файҙалы ҡош ите түгел, ә сусҡа ите.

== Галерея ==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Image:Russian borsch.jpg|Әҙерләү процессында борщ 
Image:Knoedeltopf.jpg| Әҙерләү ваҡытында клёцки 
Image:Гречневая каша.jpg| Май менән ҡарабойҙай бутҡаһы
Image:Bigos.jpg| тәрилкәлә бигос
Image:Th babka.jpg| картуф бабкаһы
Image:Potato pancakes.jpg|Драники
File:Kołduny_(2).jpg| итле колдун
Image:Cepelinai.jpg|Картуф колдуны (цеппелин)
Image:Kishke.jpg| Соус менән эсәк
Image:Lower East Side - Schimmel Knish 2.jpg|Кныш 
Image:Škvarky.jpg|Шкварка
Image:Belarusian Easter Eggs.jpg| Пасха йомортҡаһы
Image:Salo with pepper closeup.jpg|Тоҙло сусҡа салоһы
Image:Kvaschennaja-kapusta.jpg| Кишер ҡушылған тоҙло кәбеҫтә
Image:Heap of pancakes in Sweden.JPG|ҡоймаҡ
Image:Tvorog.jpg|Эремсек
Image:Red Currant Kissel.jpg|Кеҫәл
Image:Belorussian Krambambulya.jpg| Крамбамбуля эсемлеге
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Белоруссия тарихы

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.belarus.by/ru/about-belarus/cuisine Кухня Беларуси] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170520084819/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/cuisine |date=2017-05-20 }} на официальном сайте Республики Беларусь
* [http://tastybelarus.by/ Tasty Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305003414/http://tastybelarus.by/ |date=2016-03-05 }} — Национальная кухня Беларуси
* Кулинарно-историческое шоу [http://www.belarus2.by/ru/teleproekty/belorusskaya-kukhnya «Белорусская кухня»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204091136/http://www.belarus2.by/ru/teleproekty/belorusskaya-kukhnya |date=2015-02-04 }} на телеканале Беларусь 2 (''[http://www.belarus2.by/ru/arkhiv-video/belorusskaya-kukhnya-0 архив программы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808100701/http://www.belarus2.by/ru/arkhiv-video/belorusskaya-kukhnya-0 |date=2014-08-08 }}'')
* [http://belcook.com/ Прысмакі з кішэні. Современная белорусская кухня и другие…] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090512200624/http://belcook.com/ |date=2009-05-12 }}
* [http://www.umenu.ru/belorusskaya-kuxnya/ Особенности белоруской национальной кухни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824223449/http://www.umenu.ru/belorusskaya-kuxnya/ |date=2011-08-24 }} на Твоёменю.ру
* [http://www.gotovim.ru/national/beloruss/ Белорусская кухня, рецепты] на Готовим.ру
* [http://receptimira.com/belorusskaya-kuhnya/ Белорусская кухня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170117105823/http://receptimira.com/belorusskaya-kuhnya/ |date=2017-01-17 }} на портале «Рецепты Мира»
* [http://www.talerka.ru/recipes_all/belarus/ Беларусь — видео рецепты] на Talerka.ru
* [http://www.rh.by/by/250/10/7753/ Аляксандра Парахня. Традыцыйная стравы Мядзельшчыны непаўторныя сярод беларускіх] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202230432/http://www.rh.by/by/250/10/7753/ |date=2013-12-02 }}{{ref-be}} // «Рэгіянальная газета»
* проект Алексея Раковича «Гісторыя беларускай страўні» («История белорусской кулинарии») на youtube.com {{ref-be}}:
** [http://www.youtube.com/watch?v=qMzyOZpvhxQ Гісторыя беларускай страўні. Фільм 1. Мясныя прысмакі]
** [http://www.youtube.com/watch?v=Sm80E2UlHJw Гісторыя беларускай страўні. Фільм 2. Супы і сытныя стравы]
** [http://www.youtube.com/watch?v=Wpf-w9Y5JJU Гісторыя беларускай страўні. Фільм 3. Бульбяныя прысмакі]
** [http://www.youtube.com/watch?v=DIOLiMLZ9Tk Гісторыя беларускай страўні. Фільм 4. Піва]
* [http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/410830.html TUT.BY. В Минске стартовала «Неделя белорусской кухни»: оцениваем вкусовые качества и внешний вид блюд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180514180301/http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/410830.html |date=2018-05-14 }}
* [http://naviny.by/rubrics/society/2014/10/16/ic_articles_116_187285/ Naviny.by. Белорусские новости. Елена Спасюк. 16.10.2014. Рацион белорусов: больше мяса и рыбы, меньше молока и картошки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180117000431/http://naviny.by/rubrics/society/2014/10/16/ic_articles_116_187285 |date=2018-01-17 }}
* [http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/uroven-zhizni-naseleniya/operativnaya-informatsiya_7/potreblenie-osnovnyh-produktov-pitaniya-v-domashnih-hozyaistvah-v-iii-kvartale-2014-g/ Национальный статистический комитет Республики Беларусь. Потребление основных продуктов питания в домашних хозяйствах в III квартале 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141208192451/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/uroven-zhizni-naseleniya/operativnaya-informatsiya_7/potreblenie-osnovnyh-produktov-pitaniya-v-domashnih-hozyaistvah-v-iii-kvartale-2014-g/ |date=2014-12-08 }}

== Әҙәбиәт ==
* Белорусская кухня / В. А. Вапельник [и др.]. — 2-е изд., перераб. — Минск : Ураджай, 1984. — 96 с. : ил.
* ''Белы, А.'' Наша страва : Сапраўдная беларуская кухня / Алесь Белы [і інш.]; уклад., прадм. Алесь Белы. — 2-е выд. — Мінск : І. П. Логвінаў, 2010. — 287 с. : іл. — (Кнігарня «Наша Ніва»). — ISBN 978-985-6901-72-3. ''(бел.)''
* ''Bely, A.'' The Belarusian Cookbook / А. Bely. — New York : Hippocrene Books, Inc., 2009. — 250 p. — (Hippocrene’s Cookbook Library). — ISBN 0-7818-1209-7. — ISBN 978-0-7818-1209-2. ''(англ.)''
* ''Зайковский, Э.'' [http://belcook.com/post/starobelorusskaya-kuxnya/ Старобелорусская кухня] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817024825/http://belcook.com/post/starobelorusskaya-kuxnya/ |date=2009-08-17 }} / Э. Зайковский, Г. Тычко. — Минск : Полымя, 2001. — 93 с.
* Кухня народов СССР / сост. Т. В. Реутович. — Минск : Полымя, 1981. — 304 с.
* ''Качук, Ю.'' Моц смаку : Беларуская кухня / Юры Качук. — Беласток : Ортдрук, 2010. — 228 с. — ISBN 978-83-89396-48-8. ''(бел.)''
* Літоўская гаспадыня, ці Навука аб утрыманні ў добрым стане хаты і забеспячэнні яе ўсімі прыправамі і запасамі кухоннымі і аптэкарскімі і гаспадарчымі, а таксама гадаванні і ўтрыманні скаціны, птушкі і іншай жывёлы адпаведна спосабам найбольш выпрабаваным і правераным вопытам і да таго ж самым танным і простым / пер. з польс. П. Р. Казлоўскага, В. В. Нядзвецкай; прадм. А. І. Мальдзіса; маст. У. У. Даўгяла, І. А. Дзямкоўскі. — Мінск : Полымя, 1993. — 366 с. : іл. — (Літаратурныя помнікі Беларусі). ''(бел.)''
* ''Микульчик, Е.'' Лучшие блюда белорусской кухни. The best dishes of belarusian cuisine / Е. Микульчик; на русск. и англ. языках; пер. на англ. яз. Ф. Д. Уолклин, Ю. О. Уолклин. — Минск : ЧИУП «Галіяфы», 2014. — 198 с. — ISBN 978-985-7021-24-6.
* Першая беларуская гаспадарча-кулінарная энцыклапедыя : Літоўская гаспадыня, ці Навука аб утрыманні ў добрым стане хаты і забеспячэнні яе ўсімі прыправамі і запасамі кухоннымі, і аптэкарскімі, і гаспадарчымі, а таксама гадаванні і ўтрыманні скаціны, птушкі і іншай жывёлы адпаведна спосабам, найбольш выпрабаваным і правераным вопытам і да таго ж самым танным і простым / перакл. з польск. П. Р. Казлоўскага, В. В. Нядзвецкай; прадм. А. І. Мальдзіса. — Мінск : Беларусь, 2012. — 383 с. : іл. — ISBN 978-985-01-0914-9. ''(бел.)''
* ''Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин, В. В.'' [http://kuking.net/8_646.htm Национальные кухни наших народов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070227145642/http://kuking.net/8_646.htm |date=2007-02-27 }} / В. В. Похлёбкин. — М. : Центрполиграф. — 2004. — 329 с.
* ''Рэутовіч, Т. У.'' Пакаштуйце — смачна / Т. У. Рэутовіч, У. І. Рэутовіч. — Мінск : Полымя, 1993. — 319 с. : іл. ''(бел.)''
* Смачна есці : Энциклопедия белорусской кухни / сост. : Н. П. Познякевич, Е. И. Яроцкая. — Мінск : Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2014. — 417 с. — ISBN 978-985-11-0791-5.
* ''Фельдман, Израиль Аронович|Фельдман, И. А.'' [http://belcook.com/post/i-a-feldman-belorusskaya-kuxnya/ Кулинарная мудрость: Кухня народов мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090817024814/http://belcook.com/post/i-a-feldman-belorusskaya-kuxnya/ |date=2009-08-17 }} / И. А. Фельдман. — 4-е изд. — Киев : Реклама, 1978. — 256 с.
* Энциклопедия белорусской кухни / редкол. : Т. В. Белова [и др.]. — Минск : Беларуская Энцыклапедыя ім. П. Броўкі, 2008. — 720 с. : ил.
* [http://www.bsu.by/ru/main.aspx?guid=59781&amp;map=59801 Публикации на тему белорусской национальной кухни] к.и.н. Тадеуша Антоновича Новогродского (БГУ).

[[Категория:Белорус аш-һыуы]]</text>
      <sha1>ps629qoczllhjtdrgatpli3lpczmmg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь Олимпия уйындарында</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112436</id>
    <revision>
      <id>1301406</id>
      <parentid>1276841</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9887" sha1="l5xfkvkwcyzwh1e20907hozqzlt5o6w" xml:space="preserve">[[Белоруссия]] үҙаллы дәүләт булараҡ беренсе тапҡыр Лиллехаммерҙа 1994 йылғы ҡышҡы Олимпиадала ҡатнаша. [[1992 йыл]]дағы йәйге [[Олимпия уйындары]]нда [[Беларусь халҡы|белорус]] спортсмендары Берләшкән команда составына инә.

Беларусь Республикаһының милли олимпия комитеты [[1991 йыл]]дың 22 мартында төҙөлгән, 1992 йылдың 9 мартында — Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) тарафынан ваҡытлыса ағза сифатында таныла, ә [[1993 йыл]]дың 21 сентябрендә — рәсми рәүештә танылыу ала&lt;ref&gt;[http://www.noc.by/about/milestones НОК Беларуси. Главные вехи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626012952/http://www.noc.by/about/milestones |date=2015-06-26 }}&lt;/ref&gt;.

Белоруссияла тыуған беренсе олимпиада уйынсыһы тип Руммель Кароль иҫәпләнә, 1912, 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия уйындары ҡатнашсыһы ([[Рәсәй империяһы]] командаһы составында), [[Амстердам]]да 1928 йылғы IX Олимпиаданың бронза миҙалын алыусы (Польша командаһы составында).

== Миҙал зачёты ==

=== Йәйге Олимпия уйындары миҙалдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
| bgcolor=efefef|'''Уйындар'''
| bgcolor=gold|'''алтын'''
| bgcolor=silver|'''көмөш'''
| bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
| bgcolor=efefef|'''Бөтәһе'''
| bgcolor=efefef|'''Урын'''
| bgcolor=efefef|'''Урын &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(миҙалдар суммаһы буйынса)&lt;/small&gt;'''
|-
| align=center|1952-1988
|colspan=6 align=center |''СССР йыйылма командаһы составына инде''
|-
| align=center|1992
|colspan=6 align=center |''берләшкән команда составына инде''
|-
| align=center|1996
| align=center|1
| align=center|6
| align=center|8
| align=center|15
| align=center|37
| align=center|23
|-
| align=center|2000
| align=center|3
| align=center|3
| align=center|11
| align=center|17
| align=center|23
| align=center|15
|-
| align=center|2004
| align=center|2
| align=center|5
| align=center|6
| align=center|13
| align=center|26
| align=center|18
|-
| align=center|2008
| align=center|4
| align=center|5
| align=center|9
| align=center|18
| align=center|16
| align=center|15
|-
| align=center|2012
| align=center|2
| align=center|5
| align=center|5
| align=center|12
| align=&quot;center&quot; |26
| align=&quot;center&quot; |22
|-
  |2016
|1
|4
|4
|9
|40
|40
|-
! Бөтәһе !!13!! 28 !! 43 !!84!! !!
|}

=== Ҡышҡы Олимпия уйындары миҙалдары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=center
| bgcolor=efefef|'''Уйындар'''
| bgcolor=gold|'''Алтын'''
| bgcolor=silver|'''Көмөш'''
| bgcolor=cc9966|'''Бронза'''
| bgcolor=efefef|'''Бөтәһе'''
| bgcolor=efefef|'''Урын'''
| bgcolor=efefef|'''Урын &lt;br /&gt;&lt;small&gt;(миҙалдар суммаһы буйынса)&lt;/small&gt;'''
|-
| align=center|1952 — 1988
|colspan=6 align=center |''СССР йыйылма командаһы составына инде''
|-
| align=center|1992
|colspan=6 align=center |''Берләшкән команда составына инде''
|-
| align=center|1994
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|15
| align=center|
|-
| align=center|1998
| align=center|-
| align=center|-
| align=center|2
| align=center|2
| align=center|20
| align=center|
|-
| align=center|2002
| align=center|-
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|23
| align=center|
|-
| align=center|2006
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|-
| align=center|1
| align=center|21
| align=center|
|-
| align=center|2010
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|1
| align=center|3
| align=center|17
| align=center|18
|-
| align=center|2014
| align=&quot;center&quot; |5
| align=center|-
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |6
| align=&quot;center&quot; |8
| align=&quot;center&quot; |17
|-
! Бөтәһе !! 6 !! 4 !! 5 !! 15 !! !!
|}

=== Спорт төрҙәре буйынса миҙалдар ===
{| {{MedalTable|type=Спорт төрҙәре}}
|-
| colspan=5 align=center | ''Йәйге Олимпия уйындары''
|-
|align=left|[[Файл:Rowing pictogram.svg|25px]] Академик ишеү || 2 || 1 || 4 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Boxing pictogram.svg|25px]] Бокс || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Wrestling pictogram.svg|25px]] Көрәш || 0 || 3 || 5 || 8
|-
|align=left|[[Файл:Cycling pictogram.svg|25px]] Велоспорт || 0 || 0 || 1 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Canoeing pictogram.svg|25px]] Байдаркала ишеү һәм каноэ || 2 || 2 || 3 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Judo pictogram.svg|25px]] Дзюдо || 1 || 0 || 1 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Athletics pictogram.svg|25px]] Еңел атлетика || 4 || 5 || 7 || 16
|-
|align=left|[[Файл:Swimming pictogram.svg|25px]] Йөҙөү || 0 || 2 || 0 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Shooting pictogram.svg|25px]] Пулялы атыш || 1 || 2 || 4 || 7
|-
|align=left|[[Файл:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|25px]] Хәҙерге биш төр ярыш || 0 || 0 || 1 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Gymnastics pictogram.svg|25px]] Спорт гимнастикаһы || 0 || 0 || 4 || 4
|-
|align=left|[[Файл:Tennis pictogram.svg|25px]] Теннис || 1 || 0 || 1 || 2
|-
|align=left|[[Файл:Weightlifting pictogram.svg|25px]] Ауыр атлетика || 1 || 3 || 6 || 10
|-
|align=left|[[Файл:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|25px]] Художестволы гимнастика || 0 || 4 || 2 || 6
|-
| colspan=5 align=center | ''Ҡышҡы Олимпия уйындары''
|-
|align=left|[[Файл:Biathlon pictogram.svg|25px]] Биатлон || 3 || 2 || 3 || 8
|-
|align=left|[[Файл:Speed skating pictogram.svg|25px]] Конькиҙә йүгереү спорты || 0 || 1 || 0 || 1
|-
|align=left|[[Файл:Freestyle skiing pictogram.svg|25px]] Фристайл || 3 || 1 || 2 || 6
|-
! Бөтәһе !! 18 !! 28 !! 44 !! 90
|}

== Миссия шефтары ==
{|
|флаг|NOR 1994||— Хроменков Леонид Яковлевич ''(Госкомспорт рәйесе урынбаҫары)''
|-
|флаг|USA 1996||— Путьков Виктор Филиппович ''(НОК вице-президенты)''
|-
|флаг|JPN 1998||— Баричко Ярослав Михайлович ''(НОК башҡарма директоры)''
|-
|флаг|AUS 2000||— Григоров Александр Владимирович ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''
|-
|флаг|USA 2002||— Баричко Ярослав Михайлович ''(НОК башҡарма директоры)''
|-
|флаг|GRE 2004||— Иванов Анатолий Борисович ''(НОК генераль сәркәтибе)''
|-
|флаг|ITA 2006||— Шевель Александр Александрович ''(Милли командалар директораты рәйесе)''
|-
|флаг|CHN 2008||— Григоров Александр Владимирович ''(Спорт һәм туризм министры)''
|-
|флаг|CAN 2010||— Шичко Дмитрий Яковлевич ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''&lt;ref&gt;[http://belapan.by/archive/2009/01/15/277918/ Шефом белорусской миссии на зимней Олимпиаде в Ванкувере будет замминистра спорта и туризма Дмитрий Шичко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304141933/http://belapan.by/archive/2009/01/15/277918/ |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;
|-
|флаг|GBR 2012||— Неред Сергей Михайлович ''(Спорт һәм туризм министры урынбаҫары)''
|-
|флаг|RUS 2014||— Довгалёнок Дмитрий Александрович ''(НОК спорт олимпия төрҙәре үҫеше һәм мониторингы бүлеге башлығы)''
|-
|флаг|BRA 2016||— Гагиев Александр Славиевич ''(Спорт һәм туризм министрының беренсе урынбаҫары)''&lt;ref&gt;[http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/12/ic_news_125_455390/ Шефом белорусской миссии на Олимпиаде-2016 будет замминистра спорта Александр Гагиев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305123106/http://naviny.by/rubrics/sport/2015/03/12/ic_news_125_455390/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://noc.by/ Национальный олимпийский комитет Республики Беларусь]
* [http://www.olympic.org/en/content/National-Olympic-Committees/Belarus/ Беларусь на официальном сайте Олимпийского движения]
* [http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BLR/ Статистика на Sports-reference.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720044902/http://www.sports-reference.com/olympics/countries/BLR/ |date=2011-07-20 }}
* [http://olympteka.ru/olymp/country/profile/blr.html Беларусь на Олимпийских играх. Olympteka.ru]

[[Категория:Беларусь Олимпия уйындарында]]</text>
      <sha1>l5xfkvkwcyzwh1e20907hozqzlt5o6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларусь халҡы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112605</id>
    <revision>
      <id>1301407</id>
      <parentid>1300260</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31768" sha1="stgosfhbi18plah7ionkyba1rtj2v8i" xml:space="preserve">'''Белорусь халҡы''' — [[Беларусь Республикаһы]] территорияһында йәшәгән халыҡ. 2015 йылдың 1 апреленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, республика халҡы 9 481,1 мең кеше тәшкил итә&lt;ref name=autogenerated5&gt;[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ О демографической ситуации в январе-сентябре 2014 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141116023501/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/operativnaya-informatsiya_1/o-demograficheskoi-situatsii-v-yanvare-sentyabre-2014-g/ |date=2014-11-16 }}&lt;/ref&gt;. 2014 йыл башына халыҡ һанының үҫеше 9929 кеше була. 2014 йылдың ғинуар-сентябрен 2013 йылдың ошо осоро менән сағыштырғанда халыҡ һаны 75,3 процентҡа кәмегән һәм 1545 кеше тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;. Миграция үҫеше 2014 йылдың ғинуар-сентябренә 8 474 кеше була&lt;ref name=autogenerated5 /&gt;.

== Һаны ==
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар буйынса республика халҡы 9 млн. 503 кеше тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ЧислНас2009&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20100918154233/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.1-0.pdf Численность населения Республики Беларусь и областей] // Перепись населения — 2009. Выходные регламентные таблицы.&lt;/ref&gt; 2014 йылдың 1 октябренә халыҡ һаны 9 млн. 475 мең кеше була.
{|class=&quot;wikitable&quot;
|&lt;div style=&quot;width: 350px; height: 340px; overflow: auto;&quot;&gt;
'''Беларусь халҡы иҫәбе&lt;br&gt; 1897—2014 йылдарҙа'''&lt;br&gt;&lt;small&gt;(1897 йыл өсөн халыҡ һаны мәғлүмәттәре 9 февралдәге иҫәп алыуҙар буйынса; 1959 һәм 1970 йылдарҙағыһы 15 ғинуарҙағы; 1979 йылдағыһы 17 ғинуарҙағы; 1989 йылдыҡы 12 ғинуарҙағы; 1999 йылдыҡы 16 февралдәге иҫәп алыуҙары буйынса килтерелә &lt;/small&gt;
{| class=&quot;standard&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! rowspan=&quot;2&quot;| йыл
! rowspan=&quot;2&quot;|бөтәһе &lt;br&gt;мең кеше
! colspan=&quot;2&quot;| ҡала халҡы
! colspan=&quot;2&quot;|ауыл халҡы
|-
! width=&quot;50px&quot;| мең кеше
! width=&quot;25px&quot;|өлөш
! width=&quot;50px&quot;|мең кеше.
! width=&quot;25px&quot;|өлөш
|-
|1897 || 6 674,0 || 899,0 || 13,5 % || 5 774,0 || 86,5 %
|-
|1913 || 6 899,1 || 990,1 || 14,3 % || 5 909,0 || 85,7 %
|-
|1926 || 4 986,0 || 848,0 || 17,0 % || 4 138,0 || 83,0 %
|-
|1939 || 8 912,2 || 1 854,8 || 20,8 % || 7 057,4 || 79,2 %
|-
|1940 || 9 046,1 || 1 924,5 || 21,3 % || 7 121,6 || 78,7 %
|-
|1941 || 9 092,0 || 1 968,7 || 21,7 % || 7 123,3 || 78,3 %
|-
|1950 || 7 709,0 || 1 619,5 || 21,0 % || 6 089,5 || 79,0 %
|-
|1951 || 7 781,1 || 1 726,0 || 22,2 % || 6 055,1 || 77,8 %
|-
|1952 || 7 748,7 || 1 827,3 || 23,6 % || 5 921,4 || 76,4 %
|-
|1953 || 7 693,4 || 1 902,8 || 24,7 % || 5 790,6 || 75,3 %
|-
|1954 || 7 685,6 || 1 988,9 || 25,9 % || 5 696,7 || 74,1 %
|-
|1955 || 7 757,2 || 2 064,4 || 26,6 % || 5 692,8 || 73,4 %
|-
|1956 || 7 850,2 || 2 115,7 || 27,0 % || 5 734,5 || 73,0 %
|-
|1957 || 7 910,0 || 2 195,7 || 27,8 % || 5 714,3 || 72,2 %
|-
|1958 || 7 961,6 || 2 309,4 || 29,0 % || 5 652,2 || 71,0 %
|-
|1959 || 8 055,7 || 2 480,5 || 30,8 % || 5 575,2 || 69,2 %
|-
|1960 || 8 147,4 || 2 605,1 || 32,0 % || 5 542,3 || 68,0 %
|-
|1961 || 8 233,3 || 2 745,4 || 33,3 % || 5 487,9 || 66,7 %
|-
|1962 || 8 335,2 || 2 870,6 || 34,4 % || 5 464,6 || 65,6 %
|-
|1963 || 8 435,4 || 2 988,2 || 35,4 % || 5 447,2 || 64,6 %
|-
|1964 || 8 479,8 || 3 092,3 || 36,5 % || 5 387,5 || 63,5 %
|-
|1965 || 8 557,9 || 3 208,6 || 37,5 % || 5 349,3 || 62,5 %
|-
|1966 || 8 655,7 || 3 336,6 || 38,5 % || 5 319,1 || 61,5 %
|-
|1967 || 8 761,8 || 3 472,5 || 39,6 % || 5 289,3 || 60,4 %
|-
|1968 || 8 838,7 || 3 607,2 || 40,8 % || 5 231,5 || 59,2 %
|-
|1969 || 8 915,0 || 3 752,7 || 42,1 % || 5 162,3 || 57,9 %
|-
|1970 || 8 992,2 || 3 890,6 || 43,3 % || 5 101,6 || 56,7 %
|-
|1971 || 9 048,7 || 4 018,3 || 44,4 % || 5 030,4 || 55,6 %
|-
|1972 || 9 118,1 || 4 164,3 || 45,7 % || 4 953,8 || 54,3 %
|-
|1973 || 9 182,4 || 4 326,7 || 47,1 % || 4 855,7 || 52,9 %
|-
|1974 || 9 251,4 || 4 491,0 || 48,5 % || 4 760,4 || 51,5 %
|-
|1975 || 9 317,2 || 4 649,1 || 49,9 % || 4 668,1 || 50,1 %
|-
|1976 || 9 360,5 || 4 795,5 || 51,2 % || 4 565,0 || 48,8 %
|-
|1977 || 9 406,2 || 4 932,2 || 52,4 % || 4 474,0 || 47,6 %
|-
|1978 || 9 463,5 || 5 075,1 || 53,6 % || 4 388,4 || 46,4 %
|-
|1979 || 9 532,5 || 5 234,3 || 54,9 % || 4 298,2 || 45,1 %
|-
|1980 || 9 591,8 || 5 361,5 || 55,9 % || 4 230,3 || 44,1 %
|-
|1981 || 9 662,9 || 5 505,6 || 57,0 % || 4 157,3 || 43,0 %
|-
|1982 || 9 736,1 || 5 649,7 || 58,0 % || 4 086,4 || 42,0 %
|-
|1983 || 9 800,6 || 5 788,7 || 59,1 % || 4 011,9 || 40,9 %
|-
|1984 || 9 869,4 || 5 939,6 || 60,2 % || 3 929,8 || 39,8 %
|-
|1985 || 9 929,0 || 6 077,4 || 61,2 % || 3 851,6 || 38,8 %
|-
|1986 || 9 986,4 || 6 215,1 || 62,2 % || 3 771,3 || 37,8 %
|-
|1987 || 10 042,8 || 6 346,6 || 63,2 % || 3 696,2 || 36,8 %
|-
|1988 || 10 089,7 || 6 488,4 || 64,3 % || 3 601,3 || 35,7 %
|-
|1989 || 10 151,8 || 6 641,4 || 65,4 % || 3 510,4 || 34,6 %
|-
|1990 || 10 188,9 || 6 731,9 || 66,1 % || 3 457,0 || 33,9 %
|-
|1991 || 10 189,8 || 6 805,1 || 66,8 % || 3 384,7 || 33,2 %
|-
|1992 || 10 198,3 || 6 856,3 || 67,2 % || 3 342,0 || 32,8 %
|-
|1993 || 10 234,6 || 6 899,3 || 67,4 % || 3 335,3 || 32,6 %
|-
|1994 || 10 243,5 || 6 927,0 || 67,6 % || 3 316,5 || 32,4 %
|-
|1995 || 10 210,4 || 6 932,2 || 67,9 % || 3 278,2 || 32,1 %
|-
|1996 || 10 177,3 || 6 934,7 || 68,1 % || 3 242,6 || 31,9 %
|-
|1997 || 10 141,9 || 6 938,0 || 68,4 % || 3 203,9 || 31,6 %
|-
|1998 || 10 093,0 || 6 946,1 || 68,8 % || 3 146,9 || 31,2 %
|-
|1999 || 10 045,2 || 6 961,5 || 69,3 % || 3 083,7 || 30,7 %
|-
|2000 || 10 002,5 || 6 967,4 || 69,7 % || 3 035,1 || 30,3 %
|-
|2001 || 9 956,7 || 6 979,6 || 70,1 % || 2 977,1 || 29,9 %
|-
|2002 || 9 900,4 || 6 982,9 || 70,5 % || 2 917,5 || 29,5 %
|-
|2003 || 9 830,7 || 6 973,5 || 70,9 % || 2 857,2 || 29,1 %
|-
|2004 || 9 762,8 || 6 968,0 || 71,4 % || 2 794,8 || 28,6 %
|-
|2005 || 9 697,5 || 6 965,4 || 71,8 % || 2 732,1 || 28,2 %
|-
|2006 || 9 630,4 || 6 956,7 || 72,2 % || 2 673,7 || 27,8 %
|-
|2007 || 9 579,5 || 6 963,9 || 72,7 % || 2 615,6 || 27,3 %
|-
|2008 || 9 542,4 || 6 989,2 || 73,2 % || 2 553,2 || 26,8 %
|-
|2009 || 9 513,6 || 7 027,1 || 73,9 % || 2 486,5 || 26,1 %
|-
|2010 || 9 500,0 || 7 077,1 || 74,5 % || 2 422,9 || 25,5 %
|-
|2011 || 9 481,2 || 7 122,4 || 75,1 % || 2 358,8 || 24,9 %
|-
|2012 || 9 465,2 || 7 175,0 || 75,8 % || 2 290,2 || 24,2 %
|-
|2013 || 9 463,8 || 7 220,9 || 76,3 % || 2 242,9 || 23,7 %
|-
|2014 || 9 468,1 || н.д. || н.д. || н.д. || н.д.
|}
|&lt;div style=&quot;width: 350px; height: 340px; overflow: auto;&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;

Ағымдағы йылдың иҫәбе буйынса халҡы 50 меңдән ашыу булған ҡалалар
&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20100911200139/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/census.php Национальный статистический комитет Республики Беларусь: Предварительные итоги переписи населения 2009 года]&lt;/ref&gt;
! ҡала
! 1989
! 1999
! 2009
! 2015
|-
|[[Минск]]||1607,1||1680,5||1836,8||1938
|-
|Гомель||   497,5||475,5||482,7||517
|-
|Могилёв||   356,9||356,5||358,3||375
|-
|Витебск||   347,4||340,7||347,9||366
|-
|Гродно||   269,8||301,6||327,5||361
|-
|Брест||  256,0||286,4||309,8||336
|-
|Бобруйск||   220,9||220,7||215,1||218
|-
|Барановичи||   158,4||163,4||164,7||179
|-
|Борисов||142,1||150,7||147,4||145
|-
|Пинск||   118,3||129,9||125,0||138
|-
|Орша|||121,7||123,9||117,2||117
|-
|Мозырь|||101,0||109,8||108,8||112
|-
|Солигорск|||93,5||100,9||102,3||106
|-
|Новополоцк|||93,4||105,6||98,1||102
|-
|Лида|||91,3||100,7||97,6||100
|-
|Молодечно|||90,3||96,6||94,3||95
|-
|Полоцк|||76,6||82,5||82,5||85
|-
|Жлобин|||56,2||71,2||75,9||76
|-
|Светлогорск ([[Гомель өлкәһе]])|||69,5||73,3||70,0||69
|-
|Речица|||69,4||66,7||64,7||66
|-
|Жодино|||54,6||59,3||61,7||64
|-
|Слуцк|||57,2||63,5||61,4||62
|-
|Кобрин|||45,2||50,7||51,2||53
|}
|}
1993 йылдан башлап, республика халҡының һаны кәмей. Бының төп сәбәбе — тыуымдың үлем кимәленән түбән булыуы. Шулай ҙа һуңғы йылдарҙа үлем осраҡтарының әҙәйеүе, тыуымдың артыуы күҙәтелә. Мәҫәлән, 2008 йылдың ғинуар-мартында тыуым күрһәткесе 10,5, ә 2007 йылдың ошо осоронда 10,3 була&lt;ref name=&quot;news.tut.by&quot;/&gt;. 2012 йылдың тәүге 9 айында тыуым коэффициенты 12,0 промилль тәшкил итә. Үлем күрһәткесе иһә 2008 йылдың ғинуар-мартына — 14,5, 2007 йылдың ошо ваҡытына — 14,9, 2006 йылда — 14,3, 2005 йылда 14, 5 була. 2012 йылдың 9 айына был күрһәткес 13,2 промилль һанала. Бер йәшкә тиклемге балаларҙың үлем осрағы ла кәмей. Ҡалаларҙың 39 процентында һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙың 21 процентында тәбиғи артым билдәләнһә, ауыл ерҙәрендә, киреһенсә, тәбиғи кәмеү күҙәтелә&lt;ref name=&quot;news.tut.by&quot;&gt;[http://news.tut.by/109093.html Численность населения Беларуси — 9 млн 681 тысяча] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080809043638/http://news.tut.by/109093.html |date=2008-08-09 }}&lt;/ref&gt;. 2007 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 0,06 процентҡа арта, миграция сальдоһы ыңғай һанала. Илгә инеүселәр сығыусыларға ҡарағанда күберәк була.
{|class=&quot;graytable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+ Иҫәп алыуҙар араһындағы осорҙа Белорусь халҡының һаны үҙгәреүе (райондар, өлкә буйһоноуондағы ҡалалар, Минск ҡалаһы)
 |width=25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1970-1979.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1979-1989.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1989-1999.png|center|150px]]
 |width=&quot;25%&quot;|[[Файл:Belarus population intercensal dynamic 1999-2009.png|center|150px]]
 |-
 |1970—1979
 |1979—1989
 |1989—1999
 |1999—2009
 |}

== 1950 йылдан демографик күрһәткестәр&lt;ref&gt;[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2.htm#2001] United Nations. Demographic Yearbooks&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.belstat.gov.by/homep/en/main.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110403092907/http://belstat.gov.by/homep/en/main.html |date=2011-04-03 }} National Statistical Committee of the Republic of Belarus&lt;/ref&gt; ==
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
|-
!
!width=&quot;70pt&quot;|Халыҡ һаны (x 1000)
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуыусылар һаны
!width=&quot;70pt&quot;|Үлеүселәр һаны
!width=&quot;70pt&quot;|Тәбиғи үҫеш
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуымдың дөйөм коэффициенты (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Үлемдең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Тәбиғи үҫеш (1000-гә)
!width=&quot;70pt&quot;|Тыуымдың суммар коэффициенты
! width=&quot;80pt&quot;|Теркәләгән аборттар һаны
|-
|1950
|7 745
|197 200||62 000||135 200
|25.5||8.0||17.5
|-
|1951
|7 765
|198 200||61 200||137 000
|25.5||7.9||17.6
|-
|1952
|7 721
|191 100||64 200||126 900
|24.8||8.3||16.4
|-
|1953
|7 690
|176 200||61 900||114 300
|22.9||8.0||14.9
|-
|1954
|7 722
|193 100||61 600||131 500
|25.0||8.0||17.0
|-
|1955
|7 804
|194 400||58 000||136 400
|24.9||7.4||17.5
|-
|1956
|7 880
|199 500||56 000||143 500
|25.3||7.1||18.2
|-
|1957
|7 936
|200 800||58 000||142 800
|25.3||7.3||18.0
|-
|1958
|8 009
|207 700||53 700||154 000
|25.9||6.7||19.2
|-
|1959
|8 112
|204 600||62 600||142 000
|25.2||7.7||17.5
|-
|1960
|8 190
|200 218
|54 037
|146 181
|24.4
|6.6
|17.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.80
|170 787
|-
|1961
|8 284
|194 239
|53 682
|140 557
|23.4
|6.5
|17.0
|style=&quot;color: blue&quot; |2.61
|178 290
|-
|1962
|8 385
|185 302
|60 676
|124 626
|22.1
|7.2
|14.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.57
|185 554
|-
|1963
|8 458
|173 889
|58 291
|115 598
|20.6
|6.9
|13.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.46
|191 137
|-
|1964
|8 519
|161 794
|53 967
|107 827
|19.0
|6.3
|12.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.36
|200 534

|-
|1965
|8 607
|153 865
|58 156
|95 709
|17.9
|6.8
|11.1
|style=&quot;color: blue&quot; |2.27
|205 999
|-
|1966
|8 709
|153 414
|58 265
|95 149
|17.6
|6.7
|10.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.28
|203 430
|-
|1967
|8 800
|147 501
|61 263
|86 238
|16.8
|7.0
|9.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.26
|203 722
|-
|1968
|8 877
|146 095
|62 354
|83 741
|16.5
|7.0
|9.4
|style=&quot;color: blue&quot; |2.23
|198 955
|-
|1969
|8 957
|142 652
|65 912
|76 740
|15.9
|7.4
|8.6
|style=&quot;color: blue&quot; |2.18
|191 637
|-
|1970
|9 038
|146 676
|68 974
|77 702
|16.2
|7.6
|8.6
|style=&quot;color: blue&quot; |2.30
|187 935
|-
|1971
|9 112
|149 135
|68 511
|80 624
|16.4
|7.5
|8.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.34
|190 169
|-
|1972
|9 178
|147 813
|71 866
|75 947
|16.1
|7.8
|8.3
|style=&quot;color: blue&quot; |2.36
|185 101
|-
|1973
|9 245
|144 729
|73 927
|70 802
|15.7
|8.0
|7.7
|style=&quot;color: blue&quot; |2.29
|193 503
|-
|1974
|9 312
|146 876
|73 181
|73 695
|15.8
|7.9
|7.9
|style=&quot;color: blue&quot; |2.24
|194 247
|-
|1975
|9 367
|146 517
|79 701
|66 816
|15.6
|8.5
|7.1
|style=&quot;color: blue&quot; |2.20
|194 710
|-
|1976
|9 411
|147 912
|82 400
|65 512
|15.7
|8.8
|7.0
|style=&quot;color: blue&quot; |2.16
|199 121
|-
|1977
|9 463
|148 963
|84 565
|64 398
|15.7
|8.9
|6.8
|style=&quot;color: blue&quot; |2.11
|202 146
|-
|1978
|9 525
|151 053
|86 612
|64 441
|15.9
|9.1
|6.8
|2.08
|201 619
|-
|1979
|9 590
|151 800
|90 837
|60 963
|15.8
|9.5
|6.4
|2.05
|203 446
|-
|1980
|9 658
|154 432
|95 514
|58 918
|16.0
|9.9
|6.1
|2.04
|201 852
|-
|1981
|9 732
|157 899
|93 136
|64 763
|16.2
|9.6
|6.7
|2.08
|202 340
|-
|1982
|9 804
|159 364
|93 840
|65 524
|16.3
|9.6
|6.7
|2.02
|198 011
|-
|1983
|9 872
|173 510
|97 849
|75 661
|17.6
|9.9
|7.7
|2.09
|207 461
|-
|1984
|9 938
|168 749
|104 274
|64 475
|17.0
|10.5
|6.5
|style=&quot;color: blue&quot; |2.14
|210 844
|-
|1985
|9 999
|165 034
|105 690
|59 344
|16.6
|10.6
|5.9
|2.09
|200 888
|-
|1986
|10 058
|171 611
|97 276
|74 335
|17.1
|9.7
|7.4
|style=&quot;color: blue&quot; |2.10
|171 114
|-
|1987
|10 111
|162 937
|99 921
|63 016
|16.2
|9.9
|6.2
|2.04
|163 761
|-
|1988
|10 144
|163 193
|102 671
|60 522
|16.1
|10.1
|6.0
|2.03
|140 921
|-
|1989
|10 171
|153 449
|103 479
|49 970
|15.1
|10.2
|4.9
|2.02
|256 041
|-
|1990
|10 190
|142 167
|109 582
|32 585
|14.0
|10.8
|3.2
|1.91
|style=&quot;color: red&quot; |260 839
|-
|1991
|10 194
|132 045
|114 650
|17 395
|13.0
|11.2
|1.7
|1.80
|241 138
|-
|1992
|10 217
|127 971
|116 674
|11 297
|12.5
|11.4
|1.1
|1.76
|240 387
|-
|1993
|10 240
|117 384
|128 544
|style=&quot;color: red&quot; |−11 160
|11.5
|12.6
|style=&quot;color: red&quot; |−1.1
|1.62
|217 957
|-
|1994
|10 227
|110 599
|130 003
|style=&quot;color: red&quot; |−19 404
|10.8
|12.7
|style=&quot;color: red&quot; |−1.9
|1.53
|212 533
|-
|1995
|10 194
|101 144
|133 775
|style=&quot;color: red&quot; |−32 631
|9.9
|13.1
|style=&quot;color: red&quot; |−3.2
|1.40
|193 280
|-
|1996
|10 160
|95 798
|133 422
|style=&quot;color: red&quot; |−37 624
|9.4
|13.1
|style=&quot;color: red&quot; |−3.7
|1.33
|174 098
|-
|1997
|10 118
|89 586
|136 653
|style=&quot;color: red&quot; |−47 067
|8.9
|13.5
|style=&quot;color: red&quot; |−4.7
|1.25
|152 660
|-
|1998
|10 069
|92 645
|137 296
|style=&quot;color: red&quot; |−44 651
|9.2
|13.6
|style=&quot;color: red&quot; |−4.4
|1.30
|145 339
|-
|1999
|10 032
|92 975
|142 027
|style=&quot;color: red&quot; |−49 052
|9.3
|14.2
|style=&quot;color: red&quot; |−4.9
|1.31
|135 829
|-
|2000
|9 988
|93 691
|134 867
|style=&quot;color: red&quot; |−41 176
|9.4
|13.5
|style=&quot;color: red&quot; |−4.1
|1.31
|121 895
|-
|2001
|9 929
|91 720
|140 299
|style=&quot;color: red&quot; |−48 579
|9.2
|14.1
|style=&quot;color: red&quot; |−4.9
|1.28
|101 402
|-
|2002
|9 866
|88 743
|146 665
|style=&quot;color: red&quot; |−57 922
|9.0
|14.9
|style=&quot;color: red&quot; |−5.9
|1.24
|89 895
|-
|2003
|9 797
|88 512
|143 200
|style=&quot;color: red&quot; |−54 688
|9.0
|14.6
|style=&quot;color: red&quot; |−5.6
|style=&quot;color: red&quot; |1.23
|style=&quot;color: blue&quot; |80 174
|-
|2004
|9 730
|88 943
|140 064
|style=&quot;color: red&quot; |−51 121
|9.1
|14.4
|style=&quot;color: red&quot; |−5.3
|1.23
|style=&quot;color: blue&quot; |71 700
|-
|2005
|9 664
|90 508
|141 857
|style=&quot;color: red&quot; |−51 349
|9.4
|14.7
|style=&quot;color: red&quot; |−5.3
|1.25
|style=&quot;color: blue&quot; |64 655
|-
|2006
|9 605
|96 721
|138 426
|style=&quot;color: red&quot; |−41 705
|10.1
|14.4
|style=&quot;color: red&quot; |−4.3
|1.33
|style=&quot;color: blue&quot; |58 516
|-
|2007
|9 561
|103 626
|132 993
|style=&quot;color: red&quot; |−29 367
|10.8
|13.9
|style=&quot;color: red&quot; |−3.1
|1.42
|style=&quot;color: blue&quot; |46 287
|-
|2008
|9 528
|107 876||133 879||style=&quot;color: red&quot; |−26 003
|11.3||14.1||style=&quot;color: red&quot; |−2.7
|1.48
|style=&quot;color: blue&quot; |42 197
|-
|2009
|9 507
|109 263||135 056||style=&quot;color: red&quot; |−25 793
|11.5||14.2||style=&quot;color: red&quot; |−2.7
|1.50
|style=&quot;color: blue&quot; |35 967
|-
|2010
|9 491
|108 050||137 305||style=&quot;color: red&quot; |−29 255
|11.4||14.5||style=&quot;color: red&quot; |−3.1
|1.49
|style=&quot;color: blue&quot; |27 662
|-
|2011
|9 473
|109 147||135 099||style=&quot;color: red&quot;|−25 952
|11.5||14.3||style=&quot;color: red&quot;|−2.7
|1.51
|style=&quot;color: blue&quot; |26 858
|-
|2012
|9 464
|115 893||126 531||style=&quot;color: red&quot;|−10 638
|12.2||13.4||style=&quot;color: red&quot;|−1.2
|1.62
|-
|2013
|9 468
|117 997||125 326||style=&quot;color: red&quot;|−7 329
|12.5||13.2||style=&quot;color: red&quot;|−0.7
|1.67
|-
|2014
|9 469
|118 534||121 542||style=&quot;color: red&quot;|−3 008
|12.5||12.8||style=&quot;color: red&quot;|−0.3
|1.69
|-
|2015
|9 481
|119 509||120 130||style=&quot;color: red&quot;|−621
|12.6||12.7||style=&quot;color: red&quot;|−0.1
|
|}
&lt;big&gt;Белоруссия халҡының иҫәп диаграммаһы &lt;/big&gt;

{|class=&quot;whitetable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
 |+2014 йылда Белоруссия халҡының тәбиғи хәрәкәте.
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Birth rate 2014 Belarus.png|center|250px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Death rate 2014 Belarus.png|center|250px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | width=&quot;32%&quot;|[[File:Natural growth 2014 Belarus.png|center|250px]]
 |-
 |Тыуым иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
 |
 Үлем иҫәбенең дөйөм коэффициенты (1000-гә)
 |
 |Тәбиғи үҫеш (1000-гә)
 |}

&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;500px&quot; heights=&quot;270px&quot;&gt; 
File: 2016 йылға муниципаль берәмектәр буйынса Белоруссия халҡының тығыҙлығыjpg|thumb|.
&lt;/gallery&gt;

{{-}}

== Социаль күрһәткестәр ==
[[Файл:Pyramide Bielorussie.PNG|thumb|200px|Ил халҡының 2005 йылда енес һәм йәш буйынса күрһәткес пирамидаһы]]
[[Файл:Belarus mortality.png|thumb|200px|1950—2011 йылдарҙа Белорусь халҡының үлем күрһәткесе]]
2012 йылда Белорусиялағы ғүмер оҙонлоғо 72,2 йәш һанала. Был күрһәткес ирҙәрҙең — 66,6 ҡатындарҙың 77,6 йәшенән үтмәй&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 99.&lt;/ref&gt;. Украина һәм Рәсәй менән сағыштырғанда был күрһәткес бер нисә тапҡырға юғарыраҡ, ә башҡа европа илдәренекенән күпкә түбәнерәк. Ҡатын-ҡыҙҙар менән ирҙәр араһындағы ғүмер оҙонлоғоноң айырмаһы ҙур проблема булып һанала. 2008 йылда был айырма 12 йыл иҫәпләнә. Ҡала ерҙәрендә был күрһәткес — 11, ауылда −14 тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/133478.html Продолжительность жизни в Беларуси — 70,5 лет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102182618/http://news.tut.by/society/133478.html |date=2014-11-02 }}&lt;/ref&gt;.
2013 йылдың 1 ғинуарына Белоруссияла 60 йәште уҙған кешеләр республика халҡының 19,64 % -тын тәшкил итә&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Щавелева М. В., Глинская Т. Н., Гулицкая Н. И. Тенденции демографических процессов в Республике Беларусь // Здравоохранение. — 2014. — № 1. — С. 21&lt;/ref&gt; (по классификации ООН страна считается старой, если таких людей — 14 %)&lt;ref name=&quot;ng.by&quot;&gt;[http://www.ng.by/ru/issues?art_id=44546 Нас старость дома не застанет? (Беларусь рано или поздно придет к повышению пенсионного возраста)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120628185730/http://ng.by/ru/issues?art_id=44546 |date=2012-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Һуңғы йылдарҙа балалар һаны ла арта&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. 2008 йылда 100 ҡыҙға 106 малай тыуған. Бала табыусы ҡатындарҙың уртаса йәше — 26,8, тәүге балаһын табыусыларҙыҡы −24,4 йәш.
&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://news.tut.by/society/137739.html  2008 йылда Белоруссияла 1,4 мең самаһы бала балиғ булмаған әсәләрҙән тыуа ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414173329/http://news.tut.by/society/137739.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылға балалы ғаиләләр һаны 1205,6 мең була. Уларҙың 65,7%-ы бер генә балаға, 28,9 % -ты ике, өс йәки унан күберәк балаға ни бары 5 % ҡына ғаилә эйә&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/society/254030.html Минтруда: в большинстве белорусских семей воспитывается один ребёнок] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150414191303/http://news.tut.by/society/254030.html |date=2015-04-14 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылда балиғ булмаған әсәләрҙән 1383 бала тыуған&lt;ref name=autogenerated1/&gt;.
Иң юғары тыуым кимәле Брест өлкәһендә, ә түбән кимәл Витебск өлкәһендә күҙәтелә. Витебск өлкәһендә шулай уҡ, бөтә республика буйынса юғары үлем коэффициенты күҙәтелә. Ә Минск өлкәһендә был һан түбән.

=== Никахтар һәм өйләнешеүҙәр ===
2012 йылда Белоруссияла 76 245 никах (был 1000 кешегә 8,1тигән һүҙ) һәм 39 034 айырылышыу теркәлгән (1000 кешегә 4,1). Иң күп никахлашыу Могилев өлкәһендә (8,4), иң әҙе Брест өлкәһендә (7,6) теркәлгән; ә иң күп айырылышыу осрағы Витебск һәм Гомель өлкәләрендә һәм Минск ҡалаһында (1000 кешегә 4,3), ә иң әҙе Брест өлкәһендә (3,7) һанала&lt;ref name=yearbook2013 /&gt;. 2012 йылда тәүге тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше — ирҙәр өсөн — 26,7 (1980 йылда — 24,3) һәм ҡатын-ҡыҙар өсөн 24,6 (1980 йылда 22,9); 2012 йылда икенсе тапҡыр никахҡа инеүҙең уртаса йәше ирҙәр өсөн — 40,5, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 37,6 йәш&lt;ref name=yearbook2013 /&gt;.
Никах һәм айырылышуҙар статистикаһы&lt;ref name=yearbook2013&gt;[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статистический ежегодник Республики Беларусь, 2013]. — С. 100—102.&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Йыл
! Никахтар һаны
! &lt;small&gt;(1000 кешенә)&lt;/small&gt;
! Айырылышуҙар һаны
! &lt;small&gt;(1000 кешегә)&lt;/small&gt;
|-
| 1970
| 83 658
| 9,3
| 17 060
| 1,9
|-
| 1980
| 97 461
| {{рост}} 10,1
| 31 214
| {{рост}} 3,2
|-
| 1990
| 99 229
| {{спад}} 9,7
| 34 986
| {{рост}} 3,4
|-
| 1995
| 77 027
| {{спад}} 7,6
| 42 119
| {{рост}} 4,1
|-
| 2000
| 62 485
| {{спад}} 6,3
| 43 512
| {{рост}} 4,4
|-
| 2005
| 73 333
| {{рост}} 7,6
| 30 531
| {{спад}} 3,2
|-
| 2010
| 76 978
| {{рост}} 8,1
| 36 655
| {{рост}} 3,9
|-
| 2011
| 86 785
| {{рост}} 9,2
| 38 584
| {{рост}} 4,1
|-
| 2012
| 76 245
| {{спад}} 8,1
| 39 034
| {{нет изменений}} 4,1
|}

=== Хеҙмәт ресурстары ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| [[Файл:Population under employable age in Belarus, 2014.png|300px]]
| [[Файл:Population of employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]]
| [[Файл:Population over employable age (share of total) in Belarus, 2014.png|300px]]
|-
| Эшкә яраҡлы йәштән бәләкәйерәк халыҡ өлөшө {{legend|red|20—23,6%}}{{legend|#ffa200|18—19,9%}}{{legend|yellow|16—17,9%}}{{legend|#c5ff60|13,8—15,9%}}&lt;br&gt;
| Эшкә яраҡлы халыҡ иҫәбе{{legend|red|более 63%}}{{legend|#ffa200|60—62,9%}}{{legend|yellow|55—59,9%}}{{legend|#c5ff60|50—54,9%}}{{legend|#d8d8d8|менее 50%}}
| Эшкә яраҡлы йәштән олораҡ халыҡ өлөшө{{legend|#920000|более 34,7%}}{{legend|red|30—34,6%}}{{legend|#ffa200|25—29,9%}}{{legend|yellow|20—24,9%}}{{legend|#c5ff60|17,2—19,9%}}
|}

=== Уҡымышлылыҡ кимәле ===
Республика халҡы өсөн донъя үлсәме буйынса юғары белем кимәле характерлы.
2009 йылғы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһенә ярашлы, 10 һәм унан олораҡ йәштәгеләрҙең 17,9%-ы юғары, 25,6%-ы урта махсус белемгә эйә&lt;ref&gt;''Соколова Г. Н.'' Состояние и использование человеческого капитала в Республике Беларусь. // Социологический альманах. — 2015. — № 6. — С. 421.&lt;/ref&gt;.

=== Ғаилә ===
2009 йылдағы иҫәп алыуҙар һөҙөмтәһе республика халҡына аҙ балалыҡ хас тип күрһәтә, бер ғаиләг бер бала. Дөйөм ғаиләләрҙең 65,9 % -ы бер генә балаға, 28,3%-ы ике һәм 5,2%-ы өс һәм унан күберәк балаға эйә е&lt;ref name=autogenerated7&gt;''Привалова Н., Станишевская Л.'' Современные тенденции демографического развития Беларуси // Наука и инновации. — 2014. — Т. 2. — № 132. — С. 13&lt;/ref&gt;.
2010 йыл башында тыуым кимәленең суммар коэффициенты яйлап үҫә. 2012 йылда Ауылда ул ҡала еренә ҡарағанда юғарыраҡ була. [&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Розенблат Е., Еленская И.'' [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0105/analit03.php Динамика численности и расселения белорусских евреев в XX веке] // Диаспоры. — 2002. — № 4. — С. 27—52.
* ''Шахотько Л. П., Куделка Д. Н.'' [http://demoscope.ru/weekly/2003/097/analit01.php Этноязыковый состав населения Беларуси] // Вопросы статистики. — 2002. — № 11. — С. 30—37.
* [http://regnum.ru/news/1753866.html Белоруссия в 2013 году: политические итоги]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // ИА REGNUM. — 13.01.2014.
* [http://regnum.ru/news/1752886.html Белоруссия в 2013 году: экономические итоги] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222195529/https://regnum.ru/news/1752886.html |date=2017-02-22 }} // ИА REGNUM. — 10.01.2014.
* [https://web.archive.org/web/20140202114855/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/employment1.php О занятости населения в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 30.12.13
* [https://web.archive.org/web/20140528094018/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/demographics.php О демографической ситуации в январе-ноябре 2013 г.] // Белстат. — 27.12.13

== Һылтанмалар ==
* [https://web.archive.org/web/20121126082849/http://belstat.gov.by/index.htm Национальный статистический комитет Республики Беларусь].
* [http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc Правительственная рекомендация использовать в рекламе образ многодетной семьи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928051559/http://charter97.org/bel/news/2007/07/05/doc |date=2007-09-28 }}
* Чикалова И. Р. [http://rsijournal.net/page.php?id=204 Гендерная система (пост)советской Беларуси: воспроизводство и трансформация социальных ролей в публичной и приватной сфере]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 4 — 2009 г.
* [http://news.tut.by/society/163367.html В Беларуси женщины в среднем живут почти на 12 лет дольше мужчин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100311193727/http://news.tut.by/society/163367.html |date=2010-03-11 }}
* [http://www.sb.by/post/149366/ Численность населения и продолжительность жизни белорусов]

[[Категория:Беларусь халҡы]]
[[Категория:Беларусь халыҡтары]]</text>
      <sha1>stgosfhbi18plah7ionkyba1rtj2v8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡорттарҙың ҡунаҡ этикеты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116208</id>
    <revision>
      <id>1301395</id>
      <parentid>694722</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5112" sha1="l8s87o22lwg2d08k01b7kmrvtu0tgy4" xml:space="preserve">'''Башҡорт ҡунаҡ этикеты''' — [[Башҡорттар|башҡорт]] халҡының йола рәүешен алған ҡунаҡсыллыҡ ҡалыптары. 

Башҡорттарҙың ҡунаҡсыллығы һәм шуға бәйле тәртип нормалары ярымкүсмә башҡорттарҙың ҡырыҫ йәшәү шарттарына бәйле булған. Тормош ауырлыҡтары һәм төрлө ҡаршылыҡтар үҙ-ара ярҙамсыллыҡ һәм хеҙмәттәшлектә ҡунаҡсыллыҡ саралары ярҙамында еңеп сығылған. Ҡунаҡсыллыҡ алыҫтарға оҙайлы сәфәрҙәргә йөрөү мөмкинлеген биргән. Кешеләр ҡуналҡа һәм аҙыҡ табыу тураһында ҡайғырмаһа ла булған. 

== Тасуирлама ==
[[Файл:УФА-ЛАДЬЯ. АРТ.РЕМЕСЛА. СУВЕНИРЫ 13.jpg|мини]]

Башҡорт ҡунаҡсыллығы дәрәжәһе түбәндәге факторҙарға бәйле булған: саҡырылған ҡунаҡмы ул, саҡырылмағанмы, таныш түгел, таныш йә туғанмы. Таныштар һәм туған-тыумасаға ҡарата әҙәп нормалары әллә ни аныҡ булмаған. Саҡырылмаған ҡунаҡтарға айырыуса хөрмәт күрһәткәндәр (уны Раббы фәрештәһе йә Хызыр Ильяс булыуы ихтимал тип ҡарағандар). 

Ҡунаҡ саҡырғанда теүәл ваҡыты әйтелмәгән. 

Мәжлесте асҡанда ла, япҡанда ла доғалар уҡылған. 

Ҡунаҡтарҙы табынға ултыртып һыйлағандар. Тәүҙә ҡулдарҙы йыуҙырғандар, ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ айырым ултырған. Ҡунаҡтарҙың статусы ла иҫәпкә алынған: алыҫтан килгән йә иң хөрмәтле ҡунаҡтарға түрҙән урын бирелгән. Ит ризыҡтарынан һуң ҡулды һәм ауыҙҙы сайыу ҡаралған. Хужа табынға иң һуңғы булып килеп ултырыр булған. Шаулашмай ғына ашағандар. Иң аҙаҡтан ҡайнар сәй эселгән. Һыйлағанда бал балы, ҡымыҙ кеүек эсемлектәр тәҡдим ителгән, эскәндә маҡтау һүҙҙәре, рәхмәттәр әйтелгән. 

Хушлашҡанда ҡунаҡтарға бүләктәр һәм күстәнәстәр бирелгән. Айырыуса имсәк балаларға бүләк биреү мотлаҡ һаналған. Бүләккә яулыҡ, таҫтамал, туҡыма, [[уйынсыҡ]] бирелер булған. 

== Һынамыштар ==
Башҡорт ҡунаҡ этикетында ҡунаҡ килеренә ишара иткән юрауҙар ҙа булған: өйҙә өҫтән епсәһе буйлап үрмәксе төшөп килеүе, ҡапыл йоҡоға тартыу, бесәйҙең ишек төбөндә йыуынып ултырыуы, баланың туңҡайып аяғы араһынан ишек яғына ҡарап тороуы, танау осо ҡысытыу, өҫтәлгә артыҡ ҡалаҡ ҡуйылыу, ҡалаҡ төшөп китеүе. 

== Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ==
Ҡунаҡсыллыҡ тураһында ҡарата мәҡәлдәр һәм әйтемдәр бар: «Йылы һүҙең, ихлас йөҙөң булһын», «Йылмайған йөҙ менән йылы сәй булһа, ҡунаҡҡа тағы ни кәрәк», «Балың булмаһа ла, телең балдай булһын», «Һыйлағанда һыу эс».

== Әҙәбиәт ==
* Бикбулатов Н. В. Башкиры // Семейный быт народов СССР. — М.: Наука, 1990.
* Бикбулатов Н. В., Фатыхова Ф. Ф. Семейный быт башкир. ХIХ — ХХ вв. -М.: Наука, 1991.
* Валеев Д. Ж. Нравственная культура башкирского народа: прошлое и настоящее. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989.
* Кузбеков Ф. Т. История культуры башкир. — Уфа: Китап, 1997.
* Мурзабулатов М. В. Культура башкир. — Уфа: Гилем, 2000

== Һылтанмалар ==
[http://www.dslib.net/etnografia/tradicionnyj-jetiket-v-bashkirskoj-seme.html Традиционный этикет в башкирской семье] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170317213241/http://www.dslib.net/etnografia/tradicionnyj-jetiket-v-bashkirskoj-seme.html |date=2017-03-17 }}

[[Категория:Башҡорт мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>l8s87o22lwg2d08k01b7kmrvtu0tgy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бахметев Николай Николаевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>123944</id>
    <revision>
      <id>1301380</id>
      <parentid>799765</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T01:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8244" sha1="e55pkcji18jd6h7mjzw5drudleiq22b" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Бахметев}}
{{Хәрби эшмәкәр
 |имя     = Николай Николаевич Бахметев 1-се
 |оригинал имени =   
 |дата рождения  = 1772
 |дата смерти    = 1831
 |место рождения = {{ТУ|Курск губернаһы|Курск губернаһында}}
 |место смерти   = {{ВБУ|Курск|Курскиҙа}} ҡалаһы
 |изображение = N.N.Bahmetev.jpg
 |ширина = 200 px
 |описание изображения        =  
 |принадлежность = {{Флагификация|Рәсәй Империяһы}}
 |годы службы    = 1790—1813 (өҙөклөктәр менән)
 |звание         = Генерал-лейтенант
 |род войск      = пехота
 |командовал     = 11-се пехота дивизияһы (Рәсәй)
 |часть          = 4-се пехота корпусы&lt;br /&gt;Көнбайыш армия
 |сражения       = [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]:
* Островно янындағы һуғыш
* Смоленск янындағы һуғыш (1812)
* Бородино һуғышы
 |наградалары        = 
{{{!}}
{{!}} {{Орден Святой Анны 1 степени с алмазами}}{{!}}{{!}}{{Орден Святого Владимира 3 степени}}{{!}}{{!}}{{Орден Святого Иоанна Иерусалимского (Россия)}}
{{!}}-
{{!}}}
'''Наградное оружие'''
{{{!}} 
{{!}}[[File:Фрачный знак--.jpg|60пкс|Нагрудный фрачный знак к Золотому оружию «За храбрость»]]&lt;br /&gt;[[Золотое оружие «За храбрость»|Золотая шпага «за храбрость»]] с алмазами
{{!}}}
 |связи          = 
 |в отставке     =  
}}

'''Бахметев Николай Николаевич''' ([[1772]]—[[1831]]), ''Бахметев 1-се'' (1812) — рус император армияһының генерал-лейтенанты (1798), [[Ырымбур губернаһы|Ырымбур]], Смоленск һәм Волынск губерналарының хәрби губернаторы, [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ҡатнашсыһы. Алексей Николаевич Бахметевтың ағаһы.

== Биографияһы ==
1772 йылда Курск губернаһының боронғо дворян нәҫеле Бахметев ғаиләһендә тыуған. Был ғаиләлә өлкән ул була. Ата-әсәһе: Николай Иванович Бахметев һәм Наталья Ивановна, ҡыҙ ваҡытындағы фамилияһы Маслова. Хәрби хеҙмәтен 1789 йылда, лейб-гвардия Преображенск полкында сержант дәрәжәһендә башлай. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә лейб-гвардия Измайлов полкында обер-офицер чиндарын үтә. Шведтар менән алышта ҡатнаша, шул айҡанлы [[1790 йыл]]да прапорщик дәрәжәһе ала. [[1797 йыл]]да полковник дәрәжәһе ала. Император Павел I хакимлығы ваҡытында, [[1798 йыл]]дың 30 майында, генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә һәм Рыльск мушкетерҙар полкы шефы итеп тәғәйенләнә, Изге Иоанн Иерусалим ордены менән бүләкләнә.

Николай Николаевич үҙе, император Павел I, ә аҙаҡ Александр I исеменә, үҙе менән таныштырып, үҙенең тулы титулын түбәндәгесә күрһәтеп яҙа:
{{цитатаның башы}}Генерал-майор, [[Ырымбур губернаһы]]ның хәрби губернаторы, был губернаның граждандар эше менән идара итеүсе, Ырымбур сик буйы крайы башлығы, инфантерия буйынса Ырымбур инспекцияһы инспекторы,Рыльск мушкетёрҙар полкы шефы, Рәсәйҙең I дәрәжә Изге Анна һәм Мальтийск Изге Иоанн Иерусалим ордендары кавалеры командор Бахметев{{конец цитаты|источник=}}
Николай Николаевич [[1798 йыл]]дың [[30 сентябрь|30 сентябрендә]] [[Ырымбур губернаһы]]ның хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1801 йылда [[Ырымбур]] дворяндар хәрби училищеһы аса. 1803 йылдың декабрендә отставкаға сығарыла, ә [[1811 йыл]]дың 20 майында яңынан хеҙмәткә алына һәм ошо уҡ йылдың [[28 август|28 авгусында]] Смоленскиҙың хәрби губернаторы итеп тәғәйенләнә.

[[1812 йылғы Ватан һуғышы]] ваҡытында 1-се Көнбайыш армияһының йыйылма гренадерҙар дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә, һуңынан [[1812 йыл]]дың 22 апрелендә Көнбайыш армияһының 4-се пехота корпусы 11-се пехота дивизияһы командиры итеп тәғәйенләнә. Островень, Смоленск янында, Бородино эргәһендә һуғыша. Яуҙа аяғы ҡаты яралана һәм ул һуғыштан сыға. Һауығып сыҡҡандан һуң граждандар хеҙмәтенә күсә. [[1813 йыл]]дың 24 апрелендә отставкаға сыға.

1815 йылда Волынь губернаторы итеп тәғәйенләнә.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — '''Нарышкина Екатерина Александровна''' (1791—1821), бригадир Александр Александрович Нарышкиндың кенәз ҡыҙы Варвара Ивановна Белосельская менән никахтан тыуған ҡыҙы (1768—1825); И. А. Нарышкиндың ҡыҙ туғаны. Никахынан балалары булмаған.

== Иҫкәрмәләр ==

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=В. Г. Семенов, В. П. Семенова|заглавие=Губернаторы Оренбургского края|место=Оренбург|издательство=Оренбургское книжное издательство|год=1999|страницы=146–154|страниц=400}}
* Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М.: студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996. — Т. VII. — 311 бит.
* Бахметев, Николай Николаевич // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб., 1900. — Т. 2: Алексинский — Бестужев-Рюмин. — С. 604.

== Һылтанмалар ==
* [http://kraeved.opck.org/lichnosti/orenburgskie_voennie_gubernatori/bahmetev.php История Оренбуржья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170517090837/http://kraeved.opck.org/lichnosti/orenburgskie_voennie_gubernatori/bahmetev.php |date=2017-05-17 }}

[[Категория:III дәрәжә Изге Владимир ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1772 йылда тыуғандар]]
[[Категория:1831 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>e55pkcji18jd6h7mjzw5drudleiq22b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боронғо төркиҙәр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125515</id>
    <revision>
      <id>1301402</id>
      <parentid>1193067</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10897" sha1="024goyuoo3tpm8pun0x174ooiua6yr3" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Төркиҙәр}}
'''Боронғо төркиҙәр''' (''күктөркиҙәр''; [[Ҡытай теле|ҡыт.]] 突厥 — tūjué) — [[Төрки ҡағанаты]]ның башында [[Ашина]] ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. [[Урыҫ теле|Урыҫ телле]] тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына [[СССР|совет]] тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән '''төркөт''' ([[Төрки телдәр]]ҙәге — ''төрк'' һәм [[монгол теле]]ндәге күплек суффиксы ''-өт'') термины ҡулланыла. [[Физик антропология|Физик тип]] буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар&lt;ref&gt;''Артамонов М. И.'' [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf История хазар // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022212611/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf |date=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сорочан С. Б.'' [https://books.google.ru/books?id=lz8iAQAAIAAJ&amp;q=тюркюты+монголоиды&amp;dq=тюркюты+монголоиды&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;redir_esc=y Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2. — С. 1248.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Тан империяһы]] ҡулъяҙмаһы «Таншу»ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында [[Ашина]]ның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан ''хуннулар'' һәм ''сяньбиҙәр'' тарафынан яулап алынған [[Шэньси]]ның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы ''Хэси''ны (Ордостан көнбайышҡа табан [[Хуанхэ]] һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе ''Муганю''ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм [[Алтай тауҙары]]ның көньяғына барып урынлаша, жужандәргә [[тимер]] сығара» &lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Какого бы происхождения ни были те «пятьсот семейств», которые объединились под именем Ашина, между собою они объяснялись по монгольски до тех пор, пока перипетии военного успеха не выбросили их из Китая на Алтай. Однако столетнее пребывание в тюркоязычной среде, разумеется, должно было способствовать быстрой перемене разговорной речи, тем более что «пятьсот семейств» монголов были каплей в тюркском море. Надо полагать, что к середине VI в. и члены рода Ашина и их спутники были совершенно отюречены и сохранили следы монголоязычия лишь в титулатуре, которую принесли с собой. Слияние 500 семейств Ашина с местным населением оказалось настолько полным, что через сто лет, к 546 году, они представляли ту целостность, которую принято называть древнетюркской народностью Ашина. Тюркоязычная среда в то время уже успела распространиться далеко на запад от Алтая, в страны, где жили гузы, канглы, или печенеги, древние болгары и гунны{{конец цитаты|источник=[http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.]}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Дом Тугю, по-монгольски называется, как ниже увидим, Дулга [Тукюе]. Ориенталисты западной Европы пренебрегли уверением китайской истории, а обратили внимание на созвучность тугю с тюрки, и приняли в основание, что монголы, известные под народным названием дулга, были тюрки; а как предки дулгаского Дома происходили из Дома хуннов, то и хунны были народ тюркского же племени. Сие-то смешение монголов с тюрками повело ученых западной Европы к превратным понятиям о народах монгольского племени, обитавших в Средней Азии в древние времена{{конец цитаты|источник={{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе ([[Ҡытай теле|ҡыт.]] tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах Средней Азии|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград:|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm|title=Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху|author=Савинов Д. Г.|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[Византия империяһы|Византия]] сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр [[скифтар]] (Σκύθαι) тип атала&lt;ref&gt;G. Moravcsik, ''Byzantinoturcica'' II, p. 236–39&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/vizantijskie-istoriki-deksipp-evnapij-olimpiodor-malh-petr-patritsij-menandr-kandid-nonnos-i-feofan-vizantiets/|title=Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Пехлеви сығанаҡтарында [[Туран (ил)|турҙар]] исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына&lt;ref&gt;Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.&lt;/ref&gt;.

Таулы Алтай үҙәгендә ''телес'' ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер [[үзбәктәр]] составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай&lt;ref&gt;''Гумилёв Л. Н.'' [https://archive.is/20130407015108/kronk.narod.ru/library/gumilev-ln-1967-12.htm Л. Н.  Древние тюрки. — М.: 1967. 504 с.]&lt;/ref&gt;.

== Хужалығы ==
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр [[Мәхмүт Ҡашғари]]ның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Асадов Ф. М.|заглавие=Арабские источники о тюрках в раннее средневековье|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1993|страницы=|страниц=|isbn=5—8066—0343-1|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Ганиев Р. Т.
|часть =
|заглавие = Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание =
|место = Екатеринбург
|издательство = Издательство Уральского университета
|год = 2006
|страницы = 152
|isbn = 5-7525-1611-0
}}

{{Кёк-тюрки}}

[[Категория:Төрки ҡағанлығы]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>024goyuoo3tpm8pun0x174ooiua6yr3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301403</id>
      <parentid>1301402</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12834" sha1="41l0lx6h6doikn9uzsvywzz2iy4wh0t" xml:space="preserve">{{Этническая общность
| Название                = Боронғо төркиҙәр
| Самоназвание            = 𐱅𐰇𐰼𐰜
| Изображение             = [[File:Tyurki.jpg|200px]]
| Описание изображения    = Петроглифы из [[Орхон|Орхонской долины]], [[Монголия]] (6–8 века)
| Другие названия         = күктөркиҙәр, тюркөттәр
| Этнический таксон       = 
| Раса                    = [[южносибирская раса|южносибирская]]
| Тип расы                = 
| Группа народов          = [[тюркские народы]]
| Подгруппа               = 
| Язык                    = [[Древнетюркский язык|древнетюркский]]
| Письменность            = [[древнетюркское письмо]]
| Религия                 = [[тенгрианство]]
| Первые упоминания       = 
| Включают                = 
| Предки                  = [[хунну]]
| Родственны              = [[десятистрельные тюрки]], [[древние уйгуры]], [[енисейские кыргызы]], [[карлуки]]
| Современное расселение  = 
| Историческое расселение = 
* [[Алтай]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Орхон]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Тянь-Шань]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Семиречье]]{{нет АИ|06|01|26}}
| Государственность       = 
* [[Тюркский каганат]]
* [[Восточно-тюркский каганат]]
* [[Западно-тюркский каганат]]
* [[Второй Тюркский каганат]]
| Викисклад               = тюрки
}}
{{спецсимволы|Юникод}}
{{БМ|Төркиҙәр}}
'''Боронғо төркиҙәр''' (''күктөркиҙәр''; [[Ҡытай теле|ҡыт.]] 突厥 — tūjué) — [[Төрки ҡағанаты]]ның башында [[Ашина]] ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. [[Урыҫ теле|Урыҫ телле]] тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына [[СССР|совет]] тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән '''төркөт''' ([[Төрки телдәр]]ҙәге — ''төрк'' һәм [[монгол теле]]ндәге күплек суффиксы ''-өт'') термины ҡулланыла. [[Физик антропология|Физик тип]] буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар&lt;ref&gt;''Артамонов М. И.'' [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf История хазар // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022212611/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf |date=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сорочан С. Б.'' [https://books.google.ru/books?id=lz8iAQAAIAAJ&amp;q=тюркюты+монголоиды&amp;dq=тюркюты+монголоиды&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;redir_esc=y Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2. — С. 1248.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Тан империяһы]] ҡулъяҙмаһы &quot;Таншу&quot;ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында [[Ашина]]ның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан ''хуннулар'' һәм ''сяньбиҙәр'' тарафынан яулап алынған [[Шэньси]]ның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы ''Хэси''ны (Ордостан көнбайышҡа табан [[Хуанхэ]] һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе ''Муганю''ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм [[Алтай тауҙары]]ның көньяғына барып урынлаша, жужандәргә [[тимер]] сығара»&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Какого бы происхождения ни были те «пятьсот семейств», которые объединились под именем Ашина, между собою они объяснялись по монгольски до тех пор, пока перипетии военного успеха не выбросили их из Китая на Алтай. Однако столетнее пребывание в тюркоязычной среде, разумеется, должно было способствовать быстрой перемене разговорной речи, тем более что «пятьсот семейств» монголов были каплей в тюркском море. Надо полагать, что к середине VI в. и члены рода Ашина и их спутники были совершенно отюречены и сохранили следы монголоязычия лишь в титулатуре, которую принесли с собой. Слияние 500 семейств Ашина с местным населением оказалось настолько полным, что через сто лет, к 546 году, они представляли ту целостность, которую принято называть древнетюркской народностью Ашина. Тюркоязычная среда в то время уже успела распространиться далеко на запад от Алтая, в страны, где жили гузы, канглы, или печенеги, древние болгары и гунны{{конец цитаты|источник=[http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.]}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Дом Тугю, по-монгольски называется, как ниже увидим, Дулга [Тукюе]. Ориенталисты западной Европы пренебрегли уверением китайской истории, а обратили внимание на созвучность тугю с тюрки, и приняли в основание, что монголы, известные под народным названием дулга, были тюрки; а как предки дулгаского Дома происходили из Дома хуннов, то и хунны были народ тюркского же племени. Сие-то смешение монголов с тюрками повело ученых западной Европы к превратным понятиям о народах монгольского племени, обитавших в Средней Азии в древние времена{{конец цитаты|источник={{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе ([[Ҡытай теле|ҡыт.]] tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах Средней Азии|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград:|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm|title=Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху|author=Савинов Д. Г.|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[Византия империяһы|Византия]] сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр [[скифтар]] (Σκύθαι) тип атала&lt;ref&gt;G. Moravcsik, ''Byzantinoturcica'' II, p. 236-39&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/vizantijskie-istoriki-deksipp-evnapij-olimpiodor-malh-petr-patritsij-menandr-kandid-nonnos-i-feofan-vizantiets/|title=Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Пехлеви сығанаҡтарында [[Туран (ил)|турҙар]] исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына&lt;ref&gt;Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.&lt;/ref&gt;.

Таулы Алтай үҙәгендә ''телес'' ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер [[үзбәктәр]] составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай&lt;ref&gt;''Гумилёв Л. Н.'' [https://archive.is/20130407015108/kronk.narod.ru/library/gumilev-ln-1967-12.htm Л. Н. Древние тюрки. — М.: 1967. 504 с.]&lt;/ref&gt;.

== Хужалығы ==
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр [[Мәхмүт Ҡашғари]]ның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Асадов Ф. М.|заглавие=Арабские источники о тюрках в раннее средневековье|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1993|страницы=|страниц=|isbn=5—8066—0343-1|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Ганиев Р. Т.
|часть =
|заглавие = Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание =
|место = Екатеринбург
|издательство = Издательство Уральского университета
|год = 2006
|страницы = 152
|isbn = 5-7525-1611-0
}}

{{Кёк-тюрки}}

[[Категория:Төрки ҡағанлығы]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>41l0lx6h6doikn9uzsvywzz2iy4wh0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301404</id>
      <parentid>1301403</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12795" sha1="4dtmlt79xwaewq3pdf3hu2n5uror2iy" xml:space="preserve">{{Этническая общность
| Название                = Боронғо төркиҙәр
| Самоназвание            = 𐱅𐰇𐰼𐰜
| Изображение             = [[File:Tyurki.jpg|200px]]
| Описание изображения    = Петроглифы из [[Орхон|Орхонской долины]], [[Монголия]] (6–8 века)
| Другие названия         = күктөркиҙәр, тюркөттәр
| Этнический таксон       = 
| Раса                    = [[южносибирская раса|южносибирская]]
| Тип расы                = 
| Группа народов          = [[тюркские народы]]
| Подгруппа               = 
| Язык                    = [[Древнетюркский язык|древнетюркский]]
| Письменность            = [[древнетюркское письмо]]
| Религия                 = [[тенгрианство]]
| Первые упоминания       = 
| Включают                = 
| Предки                  = [[хунну]]
| Родственны              = [[десятистрельные тюрки]], [[древние уйгуры]], [[енисейские кыргызы]], [[карлуки]]
| Современное расселение  = 
| Историческое расселение = 
* [[Алтай]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Орхон]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Тянь-Шань]]{{нет АИ|06|01|26}}
* [[Семиречье]]{{нет АИ|06|01|26}}
| Государственность       = 
* [[Тюркский каганат]]
* [[Восточно-тюркский каганат]]
* [[Западно-тюркский каганат]]
* [[Второй Тюркский каганат]]
| Викисклад               = тюрки
}}

{{БМ|Төркиҙәр}}
'''Боронғо төркиҙәр''' (''күктөркиҙәр''; [[Ҡытай теле|ҡыт.]] 突厥 — tūjué) — [[Төрки ҡағанаты]]ның башында [[Ашина]] ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. [[Урыҫ теле|Урыҫ телле]] тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына [[СССР|совет]] тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән '''төркөт''' ([[Төрки телдәр]]ҙәге — ''төрк'' һәм [[монгол теле]]ндәге күплек суффиксы ''-өт'') термины ҡулланыла. [[Физик антропология|Физик тип]] буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар&lt;ref&gt;''Артамонов М. И.'' [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf История хазар // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022212611/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf |date=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сорочан С. Б.'' [https://books.google.ru/books?id=lz8iAQAAIAAJ&amp;q=тюркюты+монголоиды&amp;dq=тюркюты+монголоиды&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;redir_esc=y Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2. — С. 1248.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Тан империяһы]] ҡулъяҙмаһы &quot;Таншу&quot;ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында [[Ашина]]ның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан ''хуннулар'' һәм ''сяньбиҙәр'' тарафынан яулап алынған [[Шэньси]]ның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы ''Хэси''ны (Ордостан көнбайышҡа табан [[Хуанхэ]] һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе ''Муганю''ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм [[Алтай тауҙары]]ның көньяғына барып урынлаша, жужандәргә [[тимер]] сығара»&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Какого бы происхождения ни были те «пятьсот семейств», которые объединились под именем Ашина, между собою они объяснялись по монгольски до тех пор, пока перипетии военного успеха не выбросили их из Китая на Алтай. Однако столетнее пребывание в тюркоязычной среде, разумеется, должно было способствовать быстрой перемене разговорной речи, тем более что «пятьсот семейств» монголов были каплей в тюркском море. Надо полагать, что к середине VI в. и члены рода Ашина и их спутники были совершенно отюречены и сохранили следы монголоязычия лишь в титулатуре, которую принесли с собой. Слияние 500 семейств Ашина с местным населением оказалось настолько полным, что через сто лет, к 546 году, они представляли ту целостность, которую принято называть древнетюркской народностью Ашина. Тюркоязычная среда в то время уже успела распространиться далеко на запад от Алтая, в страны, где жили гузы, канглы, или печенеги, древние болгары и гунны{{конец цитаты|источник=[http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.]}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Дом Тугю, по-монгольски называется, как ниже увидим, Дулга [Тукюе]. Ориенталисты западной Европы пренебрегли уверением китайской истории, а обратили внимание на созвучность тугю с тюрки, и приняли в основание, что монголы, известные под народным названием дулга, были тюрки; а как предки дулгаского Дома происходили из Дома хуннов, то и хунны были народ тюркского же племени. Сие-то смешение монголов с тюрками повело ученых западной Европы к превратным понятиям о народах монгольского племени, обитавших в Средней Азии в древние времена{{конец цитаты|источник={{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе ([[Ҡытай теле|ҡыт.]] tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах Средней Азии|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград:|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm|title=Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху|author=Савинов Д. Г.|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[Византия империяһы|Византия]] сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр [[скифтар]] (Σκύθαι) тип атала&lt;ref&gt;G. Moravcsik, ''Byzantinoturcica'' II, p. 236-39&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/vizantijskie-istoriki-deksipp-evnapij-olimpiodor-malh-petr-patritsij-menandr-kandid-nonnos-i-feofan-vizantiets/|title=Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Пехлеви сығанаҡтарында [[Туран (ил)|турҙар]] исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына&lt;ref&gt;Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.&lt;/ref&gt;.

Таулы Алтай үҙәгендә ''телес'' ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер [[үзбәктәр]] составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай&lt;ref&gt;''Гумилёв Л. Н.'' [https://archive.is/20130407015108/kronk.narod.ru/library/gumilev-ln-1967-12.htm Л. Н. Древние тюрки. — М.: 1967. 504 с.]&lt;/ref&gt;.

== Хужалығы ==
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр [[Мәхмүт Ҡашғари]]ның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Асадов Ф. М.|заглавие=Арабские источники о тюрках в раннее средневековье|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1993|страницы=|страниц=|isbn=5—8066—0343-1|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Ганиев Р. Т.
|часть =
|заглавие = Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание =
|место = Екатеринбург
|издательство = Издательство Уральского университета
|год = 2006
|страницы = 152
|isbn = 5-7525-1611-0
}}

{{Кёк-тюрки}}

[[Категория:Төрки ҡағанлығы]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>4dtmlt79xwaewq3pdf3hu2n5uror2iy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301405</id>
      <parentid>1301404</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T09:02:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10900" sha1="airv2d7d6nhexofq5ww77lktmfqlkna" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{БМ|Төркиҙәр}}
'''Боронғо төркиҙәр''' (''күктөркиҙәр''; [[Ҡытай теле|ҡыт.]] 突厥 — tūjué) — [[Төрки ҡағанаты]]ның башында [[Ашина]] ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. [[Урыҫ теле|Урыҫ телле]] тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына [[СССР|совет]] тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән '''төркөт''' ([[Төрки телдәр]]ҙәге — ''төрк'' һәм [[монгол теле]]ндәге күплек суффиксы ''-өт'') термины ҡулланыла. [[Физик антропология|Физик тип]] буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар&lt;ref&gt;''Артамонов М. И.'' [http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf История хазар // Л.: Изд-во Гос. Эрмитажа, 1962. — С. 155.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201022212611/http://www.bulgari-istoria-2010.com/booksRu/M_Artamonov_Hazary.pdf |date=2020-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сорочан С. Б.'' [https://books.google.ru/books?id=lz8iAQAAIAAJ&amp;q=тюркюты+монголоиды&amp;dq=тюркюты+монголоиды&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;redir_esc=y Византийский Херсон: вторая половина VI-первая половина Х вв. : очерки истории и культуры, Часть 2. — С. 1248.]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
[[Тан империяһы]] ҡулъяҙмаһы &quot;Таншу&quot;ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында [[Ашина]]ның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан ''хуннулар'' һәм ''сяньбиҙәр'' тарафынан яулап алынған [[Шэньси]]ның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы ''Хэси''ны (Ордостан көнбайышҡа табан [[Хуанхэ]] һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе ''Муганю''ға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм [[Алтай тауҙары]]ның көньяғына барып урынлаша, жужандәргә [[тимер]] сығара»&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Какого бы происхождения ни были те «пятьсот семейств», которые объединились под именем Ашина, между собою они объяснялись по монгольски до тех пор, пока перипетии военного успеха не выбросили их из Китая на Алтай. Однако столетнее пребывание в тюркоязычной среде, разумеется, должно было способствовать быстрой перемене разговорной речи, тем более что «пятьсот семейств» монголов были каплей в тюркском море. Надо полагать, что к середине VI в. и члены рода Ашина и их спутники были совершенно отюречены и сохранили следы монголоязычия лишь в титулатуре, которую принесли с собой. Слияние 500 семейств Ашина с местным населением оказалось настолько полным, что через сто лет, к 546 году, они представляли ту целостность, которую принято называть древнетюркской народностью Ашина. Тюркоязычная среда в то время уже успела распространиться далеко на запад от Алтая, в страны, где жили гузы, канглы, или печенеги, древние болгары и гунны{{конец цитаты|источник=[http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot02.htm Гумилев Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.]}}&lt;/ref&gt;.

Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән&lt;ref&gt;{{начало цитаты}}Дом Тугю, по-монгольски называется, как ниже увидим, Дулга [Тукюе]. Ориенталисты западной Европы пренебрегли уверением китайской истории, а обратили внимание на созвучность тугю с тюрки, и приняли в основание, что монголы, известные под народным названием дулга, были тюрки; а как предки дулгаского Дома происходили из Дома хуннов, то и хунны были народ тюркского же племени. Сие-то смешение монголов с тюрками повело ученых западной Европы к превратным понятиям о народах монгольского племени, обитавших в Средней Азии в древние времена{{конец цитаты|источник={{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведении о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=}}}}&lt;/ref&gt;

Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе ([[Ҡытай теле|ҡыт.]] tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Бичурин Н. Я.|заглавие=Собрание сведений о народах Средней Азии|ответственный=|издание=|место=Москва-Ленинград:|издательство=Академия наук СССР|год=1950|страницы=220|страниц=|isbn=|isbn2=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm|title=Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху|author=Савинов Д. Г.|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. [[Византия империяһы|Византия]] сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр [[скифтар]] (Σκύθαι) тип атала&lt;ref&gt;G. Moravcsik, ''Byzantinoturcica'' II, p. 236-39&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/Istorija_Tserkvi/vizantijskie-istoriki-deksipp-evnapij-olimpiodor-malh-petr-patritsij-menandr-kandid-nonnos-i-feofan-vizantiets/|title=Византийские историки Дексипп, Эвнапий, Олимпиодор, Малх, Петр Патриций, Менандр, Кандид, Ноннос и Феофан Византиец|author=|website=|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;. Пехлеви сығанаҡтарында [[Туран (ил)|турҙар]] исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына&lt;ref&gt;Авеста в русских переводах. — Санкт-Петербург, 1997. — С. 457. — ISBN 5-88812-039-1.&lt;/ref&gt;.

Таулы Алтай үҙәгендә ''телес'' ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.

Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер [[үзбәктәр]] составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай&lt;ref&gt;''Гумилёв Л. Н.'' [https://archive.is/20130407015108/kronk.narod.ru/library/gumilev-ln-1967-12.htm Л. Н. Древние тюрки. — М.: 1967. 504 с.]&lt;/ref&gt;.

== Хужалығы ==
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр [[Мәхмүт Ҡашғари]]ның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған&lt;ref&gt;{{Книга|автор=Асадов Ф. М.|заглавие=Арабские источники о тюрках в раннее средневековье|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=1993|страницы=|страниц=|isbn=5—8066—0343-1|isbn2=}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
|автор = Ганиев Р. Т.
|часть =
|заглавие = Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв
|оригинал = 
|ссылка = 
|издание =
|место = Екатеринбург
|издательство = Издательство Уральского университета
|год = 2006
|страницы = 152
|isbn = 5-7525-1611-0
}}

{{Кёк-тюрки}}

[[Категория:Төрки ҡағанлығы]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]</text>
      <sha1>airv2d7d6nhexofq5ww77lktmfqlkna</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан мәҙәниәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127759</id>
    <revision>
      <id>1301387</id>
      <parentid>1276235</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T05:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10025" sha1="h96mpc3b9az3zmnslf7hxoga9ksvg4i" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостан мәҙәниәте''' — [[Башҡорттар|башҡорт халҡы]] һәм Башҡортостан Республикаһында йәшәгән башҡа халыҡтар мәҙәниәте.

Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтенең төп элементы булып халыҡ мәҙәниәте тора. Уның нигеҙендә профессиональ [[фән]], [[әҙәбиәт]], [[сәнғәт]] формалаша.

Республиканың үҙенсәлекле мәҙәниәте уның миллилегенә бәйле һәм ул үҙенә фольклор, музыка, театр, бейеү, һынлы сәнғәт, дин, әҙәбиәт элементтарын ала.

Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт мәсьәләләре мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.

== Тарихы ==
Башҡорт мәҙәниәте башҡорт халҡы этногенезы формалаша башлаған XII—XIV быуаттарҙан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҫешә. Мәҙәниәткә халыҡтың күсмә тормошта көнкүреше, тәңрелек һәм ислам дине йоғонто яһаған. Башҡорт мәҙәниәтенең үҙенсәлеге телгә, хужалыҡ алып барыуға (малсылыҡ, игенселек), кейемгә (оҙон күлдәк, түбәтәй, тире бүректәр, итек-ситектәр), торлаҡҡа (тирмә, ҡышҡы һәм йәйге тораҡтар), аҙыҡҡа (һөт, ит ризыҡтары, бутҡа, ҡуйы аштар), социаль берекмәләр (бер нәҫелдең берләшеп йәшәүе), ғаилә йолалары кеүек төрлөлөккә бәйле.

Республика биләмәһендә башҡорт мәҙәниәтенән тыш бында төрлө осорҙа күсеп килеп урынлашҡан урыҫ, татар, украин, сыуаш һәм башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте лә үҫешә.

Октябрь революцияһына тиклем республикала башлыса халыҡ ижады булараҡ үҙешмәкәр сәнғәт була. Революциянан һуң профессиональ мәҙәниәт — музыка, театр, һынлы сәнғәт, хореография һ. б үҫешә башлай.

== Хәҙерге торошо ==
ХХI быуатта Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт берҙәм система булараҡ үҫешә. Нәфис мәҙәниәттең төп өлөшө булып сәнғәт тора. Республикала сәнғәттең күп төрҙәре үҫешә: әҙәбиәт, театр, һынлы сәнғәт, графика, скульптура, архитектура, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, нәфис фотография, музыка, хореография, кино, цирк һ.б. Сәнғәттең бөтә төрҙәре лә финанслана.

Республиканың ижади союздары мәҙәниәт үҫетереүгә тос өлөш индерә: [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар союзы]], Б[[Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге|ашҡортостан Республикаһы композиторҙар союзы]], Башҡортостан Ресрубликаһының «Рәсәй рәссамдар союзы», Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы, Башҡортостан кинематографистар союзы, Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзы һәм башҡалар.

Республика театрҙары: [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]; [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]]; [[Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры]]; [[Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры]]; [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]]; [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] һ. б., күп һанлы музейҙар, күргәҙмәләр залы, китапханалар, мәҙәниәт һарайҙары.

Мәҙәниәт буйынса мәсьәләләр Башҡортостан Республикаһының [[Ватандаш]], [[Ағиҙел (журнал)|Ағиҙел]], [[Аманат (журнал)|Аманат]], [[Бельские просторы]], [[Аҡбуҙат (журнал)|Аҡбуҙат]] һәм башҡа журналдарында сағылдырыла.

Дәүләт тарафынан Башҡортостандағы 409 тарих һәм архитектура ҡомартҡылары, 28 сәнғәт ҡомартҡыһы, 126 ҡәбер, 7 парк, 4 тарихи һәйкәл, 1281 археологик һәйкәл һаҡлана. Шулар араһында федераль кимәлдәге 12 архитектура, 2 тарихи, 2 сәнғәт, 28 археологик ҡомартҡы бар&lt;ref&gt;[http://kulturarb.ru/monument/?PAGEN_1=2 Памятники истории и культуры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227191722/http://kulturarb.ru/monument/?PAGEN_1=2 |date=2015-02-27 }}&lt;/ref&gt;.

== Уҡыу йорттары ==
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт уҡыу йорттары: [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты|Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы]], [[Өфө сәнғәт училищеһы]], Салауат музыка колледжы, Салауат Низаметдинов исемендәге Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжы.

== Фән ==
Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәтен төрлө яҡлап өйрәнеү XIX быуат аҙаҡтары-XX быуат баштары ғалимдары Н. А. Аристов, В. И. Даль, Р. Г. Лоссиевский, Р. Г. Игнатьев, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, С. И. Руденко, С. Г. Рыбаков, И. С. Попов, В. И. Филоненко һ. б. тарафынан башлана.

Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте торошо һәм үҫеше мәсьәләләрен Башҡортостан Республикаһы ғалимдары В. Л. Бенин, Д. Ж. Вәлиев, А. М. Ҡадиров, Ф. Т. Күзбәков, Л. Н. Попова, З. Ғ. Ураҡсин, К. А. Федоров, С. А. Хәлфин, Ф. Ғ. Хисамитдинова һәм башҡалар өйрәнә.

Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары реестры булдырыла.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Башҡортостан китапханалары]]
* [[Башҡортостан сәнғәте]]

== Әҙәбиәт ==
* Башҡорт әҙәбиәте тарихынан /Ред. Ғ. Б. Хөсәйенов. Өфө, 1975.
* Из истории художественной культуры Урала: Сб. ст. Свердловск, 1980.
* Изобразительное искусство Башкирской АССР: Альбом /авт.-сост. Кушнеровская М.: Сов.худ., 1974.
* Башҡорт әҙәбиәте тарихы 6 томда. Өфө: Китап, 1990—1996.
* Кузбеков Ф. Т. Башҡорт мәҙәниәте тарихы. Өфө: Китап, 1997. — 128 б.
* Очерки по культуре народов Башкортостана /Сост. Бенин В. Л. Өфө: Китап, 1994.- 160 б.
* Башҡортостан Рәссамдары: Альбом. Өфө: Баш. китап нәшр. 1961.
* Ғөбәйҙуллин Н. Ш. Башҡорт совет музыкаһы тарихы: Өфө, 1968. — 311-се б.
* Ғәлин С. Башҡорт фольклоры. — Өфө: Китап, 2004. −392 б.

== Һылтанмалар ==
* [https://culture.bashkortostan.ru/ Министерство культуры Республики Башкортостан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200721213206/https://culture.bashkortostan.ru/ |date=2020-07-21 }}{{ref-ru}}
* [http://kulturarb.ru/ Интернет — портал «Культурный мир Башкортостана» учрежден по поручению Главы Республики Башкортостан]{{ref-ru}}
* [http://www.gumilev-center.ru/bashkirskaya-gorodskaya-kultura-osobennosti-i-problemy-formirovaniya/ Башҡорт ҡала мәҙәниәте]{{ref-ru}}
* [http://www.dslib.net/soc-filosofia/vlijanie-islama-na-bashkirskuju-kulturu-filosofskij-analiz.html Башҡорт мәҙәниәтенә ислам йоғонтоһо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180507164721/http://www.dslib.net/soc-filosofia/vlijanie-islama-na-bashkirskuju-kulturu-filosofskij-analiz.html |date=2018-05-07 }}{{ref-ru}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

{{БТ}}
{{башҡорттар}}

[[Категория:Башҡортостан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>h96mpc3b9az3zmnslf7hxoga9ksvg4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атлантас (футбол клубы)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157948</id>
    <revision>
      <id>1301368</id>
      <parentid>1300838</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T14:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9785" sha1="0kgoiq56sx938empm8a9ik0cly43qn3" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Атлантас»''' ({{Lang-lt|Futbolo klubas Atlantas}}) — [[Литва]]ның футбол клубы. Атлантас ҡалаһында урынлашҡан. [[1996 йыл]]да барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
[[1962 йыл]]да барлыҡҡа килгән. 1996 йылда тергеҙелгән.

== Ҡаҙаныштары ==
* '''Литва Чемпионы (0)''': &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litochamp.html&lt;/ref&gt;
* Литва вице-чемпионы (3): 2001, 2002, 2013
* Литва чемпионатының бронза призеры (5): 1999, 2000, 2004, 2014, 2015
* '''Литва кубогы эйәһе (2)''': 2000/01, 2002/03&lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/litocuphist.html&lt;/ref&gt;
* Литва кубогы финалсыһы (2): 2004, 2014/15

== Сығыштар статистикаһы (1996—2020) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Миҙгел
! Кимәл
! Лига
! Урын
! Иҫкәрмәләр
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1996–1997'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191117094035/http://almis.sritis.lt/1997_ltu.html |date=2019-11-17 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1997–1998'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1998–1999'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021053536/http://almis.sritis.lt/ltu99lyga.html |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1999'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820035032/http://almis.sritis.lt/ltu99flyga.html |date=2018-08-20 }}&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2000'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021054107/http://almis.sritis.lt/ltu00lyga.html |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2001'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034400/http://almis.sritis.lt/ltu01lyga.html |date=2018-08-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2002'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820033943/http://almis.sritis.lt/ltu02lyga.html |date=2018-08-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2003'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#f5f5f5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''5.'''
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180820034415/http://almis.sritis.lt/ltu03lyga.html |date=2018-08-20 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2004'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito04.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2005'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito05.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2006'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito06.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2007'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito07.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2008'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito08.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига''' 
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211123062951/http://almis.sritis.lt/ltu09lyga2w.html |date=2021-11-23 }}&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2010'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''I лига''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''7.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2011'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''11.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2012'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''8.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2013'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2014'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2015'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#deb678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2016'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2017'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2018'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2019'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''А лига'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.'''
|  &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#FFFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''II лига'''
| bgcolor=&quot;#FFAAAA&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''4.''' 
| 
|-
|}

== Билдәле уйынсылар ==
* {{Флаг Литвы|20px}} [[Робертас Пошкус]]
* {{Флаг России|20px}} Андрей Панюков

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* RSSSF.com

[[Категория:Литва футбол клубтары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол клубтары]]</text>
      <sha1>0kgoiq56sx938empm8a9ik0cly43qn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Барий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164769</id>
    <revision>
      <id>1301378</id>
      <parentid>1224707</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T23:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4407" sha1="sz3esziguer4qtr366gpcjehuuk80gt" xml:space="preserve">{{УК}}
'''Барий''' ({{lang-lat|Barium}}, Ba) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осоро, 2-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 56.Атом һаны 56. Ябай матдә '''барий''' — йомшаҡ, яҡшы сүкелеүсән, һелтеле металл, көмөш-аҡ [[Төҫ|төҫтә]]. Юғары химик активлығына эйә; ағыулы.

== Символы ==
Барий элементының символы — Ba (''Барий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Барий 1774 йылда BaO оксиды рәүешендә Карл Шееле һәм Юһан Ган тарафынан асыла.&lt;ref&gt;[http://n-t.ru/ri/ps/pb056.htm Барий]. // Популярная библиотека химических элементов. — М.: Издательство «Наука», 1977.&lt;/ref&gt;.

1808 йылда инглиз химигы Гери Дэви барийҙың дымлы гидроксидын терегөмөш катоды менән электролизлап, барий амальгамаһын килтереп сығара; йылытҡанда терегөмөш парға әйләнеп бөткәндән һуң, унда металлик барий тороп ҡала.

== Исеменең килеп сығышы ==
Атамаһы {{Lang-grc|βαρύς}} — «ауыр» һүҙенән алынған.

== Тәбиғәттә ==
[[Ер]] ҡабығында барий йөкмәткеһе массаһын буйынса 0,05 % тәшкил итә; диңгеҙ һыуында барий — 0,02 мг/л. Барий әүҙем, һелтеле металдар һәм минералдарҙың кесе төркөмсәһенә инә. Төп минералдары: барит (BaSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;) һәм витерит (BaCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;).

Барийҙың һирәк осрай торған минералдары: цельзиан йәки барий ялан шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (ҡатнаш калий һәм барий алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраттар) һ.б.

== Хаҡы ==
Металлик барий 99,9 % таҙалыҡтағы ҡойолмаларының хаҡы 30 доллар 1 кг самаһы.

=== Ағыулылығы ===
Барий һәм уның ҡайһы бер ҡушылмалары аҙыҡта һәм һыуҙа ПДК-нан артып киткәндә ағыулы булыуы ихтимал. Эсергә яраҡлы һыуҙа барийҙың рөхсәт ителгән иң сикке концентрацияһы 0,7 мг/дм³ тәшкил итә. Рәсәйҙә санитар-гигиеник нормативтарға ярашлы зарарлы матдәләр токсикологик лимитлау билдәһе буйынса нормалаштырыла; хәүефлелек класы - 2 (хәүефлелеге юғары матдәләр).
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Микроэлементы

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Барий}}
*Барий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
*[https://bigenc.ru/literature/text/862577 Барий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ba/key.html Барий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251017143930/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ba/key.html |date=2025-10-17 }}
* [https://web.archive.org/web/20060213012435/http://n-t.org/ri/ps/pb056.htm Барий в Популярной библиотеке химических элементов]
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Үтә хәүефле матдәләр]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>sz3esziguer4qtr366gpcjehuuk80gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168082</id>
    <revision>
      <id>1301385</id>
      <parentid>1252462</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T04:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6262" sha1="bqixm3jqdxb8eld669fdpbngw7tihp4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Башҡортостан Юғары Коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (Комвуз)''' — БАССР-ҙың ауыл хужалығына юғары белемле кадрҙар әҙерләгән уҡыу йорто (1933 йылдың ғинуары — 1939 йылдың феврале)&lt;ref&gt;http://guides.rusarchives.ru/funds/bashkirskaya-vysshaya-kommunisticheskaya-selskohozyaystvennaya-shkola-bvkshsh-g-ufa-1933-1939&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
1933 йылдың ғинуарында [[Башҡортостан Коммунистик университеты]] ВКП(б) Үҙәк Комитетының 1932 йылдың 21 сентябрь ҡарары нигеҙендә Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе (БВКСХШ) итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;https://studexpo.ru/1100450/istoriya/bashkirskaya_vysshaya_kommunisticheskaya_selskohozyaystvennaya_shkola&lt;/ref&gt;. Яңы барлыҡҡа килгән уҡыу йортоноң төп маҡсаты — республиканың колхоздары, совхоздары, машина-трактор станциялары өсөн, шулай уҡ партия район комитеттары һәм район Советы башҡарма комитеттары, МТС-тарҙың политбүлектәре, эре ауыл хужалығы парткомдары һәм эре ауыл советтары өсөн яҡшы белгестәр әҙерләү. Ошоға бәйле ике бүлексә асыла: 1-се бүлексәлә ике йыл уҡыу мөҙҙәте менән МТС-тар, колхоздар һәм совхоздар өсөн, ә 2-се бүлексәлә өс йыл уҡыу мөҙҙәте менән район партия һәм совет ойошмалары өсөн етәксе кадрҙар әҙерләнергә тейеш була.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе туранан-тура ВКП(б) Үҙәк Комитетының ҡарамағында була. Уҡыу йортоноң директорын тик ВКП(б) Үҙәк Комитет ҡына тәғәйенләй һәм эшенән бушата ала.

Ике йыллыҡ бүлексәлә студенттар ялан-баҫыу эштәре (180 студент) һәм малсылыҡ (120 студент) буйынса белем ала; өс йыл уҡығандар тулыһынса партия эше буйынса ғына махсуслаша (200 студент). Уҡыу-производство практикаһын студенттар Дәүләкән районы совхоздарында үтә. Комвузға студентлыҡҡа кандидаттарҙы һайлап алыу өсөн партияның өлкә комитетында мандат комиссияһы булдырыла (рәйесе өлкә комитет секретары). Мандат комиссияһы һайлап алған кандидаттар составы партия өлкө комитетында раҫлана.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбенең ректоры итеп ВКП(б) Үҙәк Комитетының Ойоштороу бюроһы ҡарары менән Х. А. Мусаев тәғәйенләнә. Ул 1937 йылға тиклем ошо вазифвлв эшләй. 1937—1939 йылдарҙа В. Донковцев ректор була. Әлбиттә, уҡыу-тәрбиә эшендә төп ролде юғары мәктәптең кафедралары үҙ өҫтөнә ала. 1932 йылда уҡыу йортонда биш кафедра булһа, 1934 йылда тағы ла өс кафедра эшләй башлай. Студенттар дөйөм белемдәргә эйә булыуҙан тыш агрономия, малсылыҡ, ауыл хужалығын механизациялау һәм производствоны ойоштороу кеүек махсус фәндәрҙе лә өйрәнә.

Ауыл хужалығы буйынса педагогтар Игенселек наркоматы һәм ауыл хужалығын үҙгәртеп ҡороу буйынса ғилми-тикшеренеү институтынан эшкә саҡырыла. Бынан тыш Мәскәүҙән тупраҡты өйрәнеү буйынса профессор, малсылыҡ һәм агрономия буйынса ике доцент студенттарға белем бирә.

Башҡортостан Юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбе 1933—1938 йылдарҙа 1303 белгес уҡытып сығара.

Был уҡыу йорто ВКП(б)ның Башҡоростан өлкә комитетының 1939 йылдың 2 февралендәге ҡарары нигеҙендә Башҡорт колхоз ауыл хужалығы техникумы итеп үҙгәртелә&lt;ref&gt;http://www.dslib.net/istoria-otechestva/podgotovka-kadrov-v-selskohozjajstvennyh-uchebnyh-zavedenijah-bashkirskoj-assr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623160057/http://www.dslib.net/istoria-otechestva/podgotovka-kadrov-v-selskohozjajstvennyh-uchebnyh-zavedenijah-bashkirskoj-assr.html |date=2018-06-23 }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Сығанаҡтар ==
* http://www.dslib.net/istoria-otechestva/podgotovka-kadrov-v-selskohozjajstvennyh-uchebnyh-zavedenijah-bashkirskoj-assr.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180623160057/http://www.dslib.net/istoria-otechestva/podgotovka-kadrov-v-selskohozjajstvennyh-uchebnyh-zavedenijah-bashkirskoj-assr.html |date=2018-06-23 }}

* http://guides.rusarchives.ru/funds/bashkirskaya-vysshaya-kommunisticheskaya-selskohozyaystvennaya-shkola-bvkshsh-g-ufa-1933-1939

* https://studexpo.ru/1100450/istoriya/bashkirskaya_vysshaya_kommunisticheskaya_selskohozyaystvennaya_shkola

[[Категория:Башҡортостандың юғары уҡыу йорттары]]</text>
      <sha1>bqixm3jqdxb8eld669fdpbngw7tihp4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195091</id>
    <revision>
      <id>1301374</id>
      <parentid>1262072</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:07:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41466-86</username>
        <id>48444</id>
      </contributor>
      <origin>1301374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57775" sha1="tocxffhrwth9fr38q5zle0sptsxjz57" xml:space="preserve">{{Сборная страны по футболу
| название = {{Флаг Уругвая}} Уругвай
| логотип = Uruguay national football team seal.svg
| прозвища = «[[чарруа]]» ({{lang-es|Charrúas}}), «[[Селесте Олимпика|небесные олимпийцы]]» ({{lang-es|La celeste Olímpica}}), «небесно-голубые» ({{lang-es|La celeste}})
| конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]]
| федерация = 
| тренер =
| менеджер = 
| капитан = 
| наибольшее кол-во игр = [[Годин Диего|Диего Годин]] (159)
| лучший бомбардир = [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] (68)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF2&quot; /&gt;
| стадион = «[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]»
| ФИФА max = 2 &lt;small&gt;(июль 2011)&lt;/small&gt;
| ФИФА min = 76 &lt;small&gt;(декабрь 1998)&lt;/small&gt;
| код ФИФА = URU
| первая игра = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 2:3 [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 16 май 1901)''
| победа = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 9:0 {{футбол|BOL|||R}}&lt;br&gt;''([[Лима]], [[Перу]]; 6 ноябрь 1927)''
| поражение = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 0:6 [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 20 июль 1902)''
| чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]
| участий ЧМ = 13
| первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]
| достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] чемпионы
| региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]]
| участий РЧ = 39
| первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]
| достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|1926]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1935|1935]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|1959]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|1967]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1987|1987]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]] чемпионы
&lt;!-- ФОРМА --&gt;| pattern_la1 = _uru22h
| pattern_b1 = _uru22h
| pattern_ra1 = _uru22h
| pattern_sh1 = _uru22h
| pattern_so1 = _uru22h
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _uru22a
| pattern_b2 = _uru22a
| pattern_ra2 = _uru22a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Футбол буйынса донъя чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|Уругвай 1930]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|Бразилия 1950]]}}
{{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1924|Париж 1924]]}}
{{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1928|Амстердам 1928]]}}
}}
'''Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Uruguay}}) — Халыҡ-ара футбол матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Уругвай]] исеменән сығыш яһай. Етәксе орган — Уругвай футбол ассоциацияһы. Ассоциация 1923 йылдан ФИФА һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора.

Уругвай йыйылма командаһы — донъяның иң абруйлы өс турнирында ла (Донъя кубогы, Олимпия уйындары һәм континент чемпионаты) еңгән беренсе команда.

Диего Годин йыйылма команда өсөн иң күп уйнаусы 159 матч; иң яҡшы бомбардир — Луис Суарес (68 гол)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bijtertje-intlg.html|title=Luis Alberto Suárez — Goals in International Matches|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|accessdate=2014-09-03|lang=en|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120904/http://www.rsssf.com/miscellaneous/bijtertje-intlg.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 16 сентябренә ҡарата йыйылма команда ФИФА рейтингында 12-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177 The FIFA/Coca-Cola World Ranking]&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың 7 мартынан 2021 йылдың 19 ноябренә тиклем команданың баш тренеры Оскар Табарес була, ул бер йыйылма команда менән эшләү буйынса донъя рекорды ҡуя&lt;ref name=&quot;sportrbc&quot;&gt;{{cite web|url=http://sport.rbc.ru/news/139922/|title=Табарес назначен тренером сборной Уругвая|publisher=''sport.rbc.ru''|accessdate=2014-09-03|archive-date=2014-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904235753/http://sport.rbc.ru/news/139922/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.championat.com/football/article-4386957-glavnyj-trener-urugvaya-oskar-tabares-tyazhelo-boleet-i-treniruet-komandu-kubok-ameriki-2021.html|title=«Иногда я чувствую себя чуточку лучше». Тренер Уругвая работает с костылями и на коляске|publisher=«[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]»|author=Артём Прожога|date=2021-06-26|accessdate=2021-11-20|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120003305/https://www.championat.com/football/article-4386957-glavnyj-trener-urugvaya-oskar-tabares-tyazhelo-boleet-i-treniruet-komandu-kubok-ameriki-2021.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; (һаулығы буйынса ҡыҫҡа тәнәфестәр менән, шулай уҡ 2020 йылда, коронавирус пандемияһы ваҡытында йыйылма команданың бөтә тренерҙар штабы ваҡытлыса эштән бушатыла).

== Тарихы ==

=== Беренсе уңыштар, Олимпиядала еңеүҙәр ===
Профессиональ футболдың тәүге йылдарында Уругвай йыйылма командаһы хаҡлы рәүештә көслө команда тип һанала. 1923 йылдан алып 1930 йылға тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ике олимпия алтын миҙалын яулай һәм донъя чемпионатында беренсе еңеүсеһе һәм шулай уҡ өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы була.

Уругвайға футболды инглиз эшселәре XIX быуат аҙағында алып килә. Тиҙҙән уйын бәләкәй дәүләттең милли спорт төрөнә әйләнә.

XX быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Уругвай йыйылма командаһы Көньяҡ Американың бер нисә турнирында еңеү яулай, ул йылдарҙағы төп дәғүәсеһе — Аргентина йыйылма командаһы менән тиң ярыша.

1924 йылда уругвайлылар донъя сәхнәһендә үҙҙәренең иң юғары кимәлдә уйнауын күрһәтә ала. Ябай эшселәрҙән торған команда Олимпия уйындарында ҡатнашыу өсөн [[Франция]]ға юллана. [[Париж]]да Уругвай командаһы бик яҡшы уйнай һәм финалда [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ны 3:0 иҫәбе менән еңә.

Көньяҡ Америка футболының Европа футболына ҡарағанда көслөрәк булыуын 1928 йылда [[Амстердам]]дағы Олимпиадала тағы ла бер тапҡыр күрһәтеләр.

=== Донъя чемпионаттары ===
[[Файл:Uruguay en el Mundial 1930, Los Sports, 1930-08-08 (387).jpg|thumb|right|300px|Уругвай — 1930 йылғы донъя чемпионы. Өҫкө рәт: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]] (тренер), [[Хестидо Альваро|Альваро Хестидо]], [[Насасси Хосе|Хосе Насасси]], [[Бальестерос Энрике|Энрике Бальестерос]], [[Маскерони Эрнесто|Эрнесто Масчерони]], [[Андраде Хосе Леандро|Хосе Леандро Андраде]], [[Фернандес Лоренсо|Лоренсо Фернандес]], [[Грекко Луис|Луис Грекко]] (тренер). Аҫҡы рәт: [[Дорадо Пабло|Пабло Дорадо]], [[Скароне Эктор|Эктор Скароне]], [[Кастро Эктор|Эктор Кастро]], [[Сеа Хосе Педро|Хосе Педро Сеа]], [[Ириарте Викториано Сантос|Викториано Сантос Ириарте]]]]
[[Файл:Urug1950.jpg|thumb|right|300px|Уругвай — 1950 йылғы донъя чемпионы. Өҫкө рәт: [[Варела Обдулио Хасинто|Обдулио Варела]], [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес]] (баш тренер), [[Техера Эусебио Рамон|Эусебио Рамон Техера]], тренер, тренер, [[Гамбетта Шуберт|Шуберт Гамбетта]], [[Гонсалес Матиас|Матиас Гонсалес]], [[Масполи Роке Гастон|Роке Гасто Масполи]], [[Родригес Андраде Виктор|Виктор Родригес Андраде]], тренер. Аҫҡы рәт: делегация вәкиле, [[Гиджа Альсидес Эдгардо|Альсидес Гиджа]], [[Перес Хулио Хервасио|Хулио Хервасио Перес]], [[Мигес Оскар|Оскар Омар Мигес]], [[Скьяффино Хуан Альберто|Хуан Альберто Скьяффино]], [[Моран Рубен|Рубен Моран]], [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]] (тренер һәм физиотерапевт)]]
Ул ваҡытҡа футболды яңы кимәлгә сығырға кәрәк була, һәм футбол буйынса беренсе айырым донъя чемпионатын үткәрергә ҡарар ителә. Быға тиклем ФИФА 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия турнирҙарын «һәүәҫкәрҙәр донъя чемпионаты» сифатында үткәреп килә. ФИФА ағзалары араһында күп бәхәстәрҙән һуң Уругвайға беренсе чемпионатты үткәреү хөрмәте бирелә, ул 1930 йылда бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығын билдәләргә йыйына. Һөҙөмтәлә [[Европа]]ның ҡайһы бер алдынғы командалары һуңғы мәлдә чемпионатҡа барыуҙан баш тарта. Европанан пароходта дүрт команда ғына килә.

Уругвай йыйылма командаһы беренсе донъя чемпионы була. Улар финалда [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ны 4:2 иҫәбе менән еңә, күршеләренән өҫтөнлөгөн тағы ла раҫлай.

Артабанғы ике донъя чемпионатында (Италияла һәм Францияла), Европа командаларының 1930 йылдағы бойкотына яуап итеп, Уругвай ҡатнашмай.

[[Икенсе донъя һуғышы|Һуғыш]]тан һуңғы беренсе донъя чемпионаты 1950 йылда Бразилияла үтә. Хужа команда чемпионаттың фавориттары тип һанала. Хәл иткес матчта Бразилия һәм Уругвай йыйылма командалары осраша.

Уругвайлылар чемпионат барышында ышанысһыҙ уйнай, әммә һуңғы матчта 2:1 иҫәбе менән еңеү яулай.

Уругвай йыйылма командаһы донъя чемпионатында иң ҙур уңышҡа өлгәшә: 1930 һәм 1950 йылдарҙа — донъя чемпиондары, 1970 һәм 2010 йылдарҙа — ярымфиналға тиклем барып етә. Шуныһы ҡыҙыҡ: 40 йылдан ашыу Уругвай, 1970 йылда сирек финалда СССР йыйылма командаһын 1:0 иҫәбе менән еңгәндән һуң, донъя чемпионатында Европа йыйылма командаларын еңә алмай.

== Донъя чемпионаттарында ==
[[Файл:Suárez Forlan (cropped).jpg|thumb|слева|Бомбардиры «Селесте» — Луис Суарес һәм Диего Форлан]]
[[Файл:Diego Godín 2018.jpg|thumb|right|Диего Годин — матчтар буйынса рекордсмен]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!colspan=9|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты]]
! colspan=&quot;8&quot; |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты (һайлап алыу турниры)|Һайлап алыу турниры]]
|-
!width=&quot;100&quot;|Йыл
!width=&quot;100&quot;|Раунд
!width=&quot;80&quot;|Урын
!width=&quot;60&quot;|{{comment|И|Уйындар}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}*
!width=&quot;60&quot;|{{comment|П|Еңелеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}}
!width=&quot;100&quot;|Йыл
!width=&quot;80&quot;|Урын
!width=&quot;60&quot;|{{comment|И|Уйындар}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}*
!width=&quot;60&quot;|{{comment|П|Еңелеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}}
|-bgcolor=Gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||'''Чемпион'''||'''1'''|| colspan=&quot;2&quot; |'''4'''||'''0'''||'''0'''||'''15'''||'''3'''
| colspan=&quot;8&quot; |Хужа булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Уйнауҙан баш тарта
| colspan=&quot;8&quot; |Ғәмәлдәге чемпион булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]
| colspan=&quot;8&quot; |
|-bgcolor=Gold
|{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||'''Чемпион'''||'''1'''||'''4'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3'''||'''1'''||'''0'''||'''15'''||'''5'''
| colspan=&quot;8&quot; |Аргентина, Эквадора и Перу уйындарҙан баш тартҡандан һуң квалификациялана
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг Швейцарии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''5'''||'''0'''||'''2'''||'''16'''||'''9'''
| colspan=&quot;8&quot; |Ғәмәлдәге чемпион булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| colspan=&quot;8&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]
|4
|2
|1
|1
|4
|6
|2/3
|-
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||Төркөм этабы||13||3|| rowspan=&quot;2&quot; |1||0||2||4||6
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]
|2
|1
|1
|0
|3
|2
|1/2
|-
|{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Сирекфинал||7||4||2||1||2|| rowspan=&quot;2&quot; |5
|{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]
|4
|4
|0
|0
|11
|2
|1/2
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''6'''||'''2'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''1'''||'''3'''||'''4'''
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]
|4
|3
|1
|0
|5
|0
|1/3
|-
|{{флаг ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||Төркөм этабы||13||3||0||2||1||6
|{{флаг ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]
|4
|2
|1
|1
|6
|2
|1/3
|-
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]
|4
|1
|2
|1
|5
|4
|2/3
|-
|{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]
|{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]
|4
|1
|2
|1
|5
|5
|2/3
|-
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]|| rowspan=&quot;2&quot; |1/8 финал|| rowspan=&quot;2&quot; |16|| rowspan=&quot;2&quot; |4||0||2|| rowspan=&quot;2&quot; |2|| rowspan=&quot;2&quot; |2||8
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]
|4
|3
|0
|1
|6
|4
|1/3
|-
|{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]|| colspan=&quot;2&quot; |1||5
|{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]
|4
|3
|0
|1
|7
|2
|1/3
|-
|{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]
|8
|4
|2
|2
|10
|7
|3/5
|-
|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]
|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]
|16
|6
|3
|7
|18
|21
|7/9
|-
|{{Флаг Республики Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||26||3||0||2||1||4||5
|{{Флаг Республики Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]
|20
|8
|6
|6
|22
|14
|5/10
|-
|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]|| colspan=&quot;8&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]
|20
|7
|7
|6
|24
|29
|5/10
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''7'''||'''3'''|| colspan=&quot;2&quot; |'''2'''||'''11'''||'''8'''
|{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]
|20
|7
|7
|6
|30
|21
|5/10
|-
| {{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||1/8 финал|1/8 финал||12||4||2|| rowspan=&quot;2&quot; |0||2||4||6
|{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]
|18
|8
|5
|5
|30
|25
|5/9
|-
|{{Флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||Сирекфинал||5||5||4||1||7||3
|{{Флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]
|18
|9
|4
|5
|32
|20
|2/10
|-
|{{Флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||Төркөм этабы||20||3||1||1||1||2||2
|{{Флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]
|18
|8
|4
|6
|22
|22
|3/10
|-
!'''Бөтәһе'''!!'''14/22'''!!'''2 титула'''!!'''59'''!!'''25'''!!'''13'''!!'''21'''!!'''89'''!!'''76'''
!Бөтәһе
!172
!77
!46
!49
!234
!186
!-
|-
|}

== Ҡаҙаныштары ==

=== [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|ФИФА-ның донъя чемпионаты]] ===
* Донъя чемпионы: [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]
* Дүртенсе урын: [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]

=== [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] ===
* 15 тапҡыр еңеүсе — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1916|1916]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1917|1917]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1920|1920]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1923|1923]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1924|1924]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1926|1926]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1935|1935]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1942|1942]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1956|1956]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1959 (Эквадор)|1959]] (II), [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1967|1967]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1987|1987]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]
* Көмөш призёр — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1919|1919]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1927|1927]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1939|1939]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1941|1941]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]
* Өсөнсө урын — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1921|1921]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1922|1922]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1929|1929]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1947|1947]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1953|1953]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1957|1957]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]

=== [[Олимпия уйындарында футбол|Олимпия уйындары]] ===
* Олимпия чемпионы — [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1924|1924]], [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1928|1928]]

=== [[Футбол буйынса донъя чемпиондарының Алтын кубогы|Донъя чемпиондарының Алтын кубогы]] ===
* Еңеүсе — [[1980 йыл|1980]]/[[1981 йыл|81]]

=== [[Конфедерациялар Кубогы]] ===
* 4-се урын — [[Конфедерациялар Кубогы 1997|1997]],[[Конфедерациялар Кубогы 2013|2013]]

== Йыйылма команда рекордсмендары ==
'''Ҡалын''' менән уйнауын дауам иткән спортсылар билдәләнгән.

Һылтанма: rsssf.com&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/uru-recintlp.html|title=Uruguay - Record International Players|author=Luis Fernando Passo Alpuin|date=2017-09-05|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|lang=en|accessdate=2018-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/65SagtZKo?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/uru-recintlp.html#|archivedate=2012-02-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{| width=&quot;100%&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

=== Матчтарҙа иң күп уйнаусылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!Уйынсы
!Йылдар
!Матчтар
!Голдар
|-
|1 ||align=left|'''[[Годин Диего|Диего Годин]]'''|| 2005-2026 || 159 || 8
|-
|2 ||align=left|'''[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]]'''|| 2007—2026 || 134 || 68
|-
|rowspan=2|3 ||align=left|'''[[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]]'''|| 2008—2026 || 133 || 58
|-
|align=left|'''[[Муслера Фернандо|Фернандо Муслера]]'''|| 2009—2026 || 133 || 0
|-
|5 ||align=left|'''[[Перейра Максимильяно|Максимильяно Перейра]]'''|| 2005—2018 || 125 || 3
|-
|6 ||align=left|'''[[Касерес Мартин|Мартин Касерес]]'''|| 2007—2026 || 115 || 4
|-
|7 ||align=left|[[Форлан Диего|Диего Форлан]]|| 2002—2014 || 112 || 36
|-
|8 ||align=left|'''[[Родригес Кристиан|Кристиан Родригес]]'''|| 2003—2018 || 110 || 11
|-
|9 ||align=left|[[Лугано Диего|Диего Лугано]]|| 2003—2014 || 96 || 9
|-
|10 ||align=left|[[Перес Диего|Диего Перес]]|| 2001—2014 || 91 || 2
&lt;!-- |-
|11 ||align=left|'''[[Аревало Риос Эхидио|Эхидио Аревало Риос]]'''|| 2006—2017 || 90 || 0
|-
|12 ||align=left|'''[[Перейра Альваро|Альваро Перейра]]'''|| 2008—2016 || 83 || 7--&gt;
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

=== Иң яҡшы бомбардирҙар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!Уйынсы
!Йылдар
!Голдар
!Матчтар
|-
|1 ||align=left|'''[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]]'''|| 2007—2026 || 68 || 134
|-
|2 ||align=left|'''[[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]]'''|| 2008—2026 || 58 || 133
|-
|3 ||align=left|[[Форлан Диего|Диего Форлан]]|| 2002—2014 || 36 || 112
|-
|4 ||align=left|[[Скароне Эктор|Эктор Скароне]]|| 1917—1930 || 31 || 52
|-
|5 ||align=left|[[Романо Анхель|Анхель Романо]]|| 1911—1927 || 28 || 69
|-
|6 ||align=left|[[Мигес Оскар|Оскар Мигес]]|| 1950—1958 || 27 || 39
|-
|7 ||align=left|[[Абреу Себастьян|Себастьян Абреу]]|| 1997—2012 || 26 || 72
|-
|8 ||align=left|[[Петроне Педро|Педро Петроне]]|| 1924—1930 || 24 || 29
|-
|rowspan=2|9 ||align=left|[[Морена Фернандо|Фернандо Морена]]|| 1971—1983 || 22 || 53
|-
|align=left|[[Агилера Карлос|Карлос Агилера]]|| 1983—1997 || 22 || 64
|-
|}
|}

== Йыйылма команда тренерҙары ==
{{кол|4}}
''Һәүәҫкәрҙәр дәүерҙә тренер ролен команда капитаны башҡара:''
* 1902—1903: [[Небель Мигель|Мигель Небель]]
* 1905—1906: [[Карве Уриосте Карлос|Карлос Карве Уриосте]]
* 1906—1907: [[Пена Хуан|Хуан Пена]]
* 1907—1908: [[Бертоне Хуан Карлос|Хуан Карлос Бертоне]]
* 1908: [[Пена Хуан|Хуан Пена]]
* 1909—1910: [[Бертоне Хуан Карлос|Хуан Карлос Бертоне]]
* 1910—1913: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1914—1915: [[Бенинкаса Хосе|Хосе Бенинкаса]]
* 1915: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1915: [[Бенинкаса Хосе|Хосе Бенинкаса]]

''Һәүәҫкәрҙәр дәүерендә:''
* 1916: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1916: [[Фольино Альфредо|Альфредо Фольино]]
* 1916: [[Харлей Джон|Джон Харлей]] (капитан, уйнаусы тренер)
* 1917—1919: [[Платеро Рамон|Рамон Платеро]]
* 1919—1920: [[Северино Кастильо]]
* 1920—1922: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1922—1923: [[Педро Оливьери]]
* 1923—1924: [[Де Лукка Леонардо|Леонардо Де Лукка]]
* 1924: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1924—1926: [[Мелианте Эрнесто|Эрнесто Мелианте]]
* 1926: [[Масали Андрес|Андрес Масали]]
* 1926: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1927—1928: [[Грекко Луис|Луис Грекко]]
* 1928: [[Джанотти Примо|Примо Джанотти]]
* 1928—1932: [[Суппичи Альберто|Альберто Суппичи]]

''Профессионалдар дәүерендә:''
* 1932—1933: [[Рауль Бланко]]
* 1933—1941: [[Суппичи Альберто|Альберто Суппичи]]
* 1941—1942: [[Сеа Хосе Педро|Педро Сеа]]
* 1942—1945: [[Насасси Хосе|Хосе Насасси]]
* 1945—1946: [[Техада Анибаль|Анибаль Техада]]
* 1946: [[Гусман Вила Гоменсоро]]
* 1946—1949: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1949: [[Марсенаро Оскар|Оскар Марсенаро]]
* 1949—1955: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1955: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1955—1957: [[Баньюло Уго|Уго Баньюло]]
* 1957—1959: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1959: [[Кастро Эктор|Эктор Кастро]]
* 1959—1961: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1961—1962: [[Фернандес Виола Энрике|Энрике Фернандес Виола]]
* 1962—1964: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1964—1965: [[Рафаэль Миланс]]
* 1965—1967: [[Вьера Ондино|Ондино Вьера]]
* 1967—1969: [[Фернандес Виола Энрике|Энрике Фернандес Виола]]
* 1969—1970: [[Хохберг Хуан|Хуан Хохберг]]
* 1970—1973: [[Баньюло Уго|Уго Баньюло]]
* 1974—1974: [[Порта Роберто|Роберто Порта]]
* 1974—1975: [[Скьяффино Хуан Альберто|Хуан Альберто Скьяффино]]
* 1975—1977: [[Хосе Мария Родригес]]
* 1977: [[Хохберг Хуан|Хуан Хохберг]]
* 1977—1979: [[Рауль Бентанкор]]
* 1979—1982: [[Масполи Роке Гастон|Роке Масполи]]
* 1982—1987: [[Омар Боррас]]
* 1987—1988: [[Флейтас Роберто|Роберто Флейтас]]
* 1988—1990: [[Табарес Оскар Вашингтон|Оскар Вашингтон Табарес]]
* 1991: [[Кубилья Педро|Педро Кубилья]]
* 1991—1993: [[Кубилья Луис|Луис Кубилья]]
* 1993: [[Манейро Ильдо|Ильдо Манейро]]
* 1993: [[Флейтас Роберто|Роберто Флейтас]]
* 1994—1996: [[Нуньес Эктор|Эктор Нуньес]]
* 1996—1997: [[Аунтчайн Хуан|Хуан Аунтчайн]]
* 1997—1998: [[Масполи Роке Гастон|Роке Масполи]]
* 1998—2000: [[Пуа Виктор|Виктор Пуа]]
* 2000—2001: {{Флаг Аргентины}} [[Пассарелла Даниэль Альберто|Даниэль Пассарелла]]
* 2001—2003: [[Пуа Виктор|Виктор Пуа]]
* 2003—2004: [[Карраско Хуан Рамон|Хуан Рамон Карраско]]
* 2004—2006: [[Фоссати Хорхе Даниэль|Хорхе Фоссати]]
* 2006—2021: [[Табарес Оскар Вашингтон|Оскар Вашингтон Табарес]]
* 2010: [[Версери Хуан|Хуан Версери]] {{и.о.}}
* 2014—2015: [[Отеро Сельсо|Сельсо Отеро]] {{и.о.}}
* 2018: [[Който Фабиан|Фабиан Който]] {{и.о.}}
* 2022—2023: [[Алонсо Диего|Диего Алонсо]]
* 2023: {{iw|Броли Марчело|Марчело Броли|en|Marcelo Broli}} {{и.о.}}
* 2023—2026: {{Флаг Аргентины}} [[Бьелса Марсело|Марсело Бьелса]]
{{конец кол}}

== Ғәмәлдәге составы ==
2022 йылдың 20 ноябренән 18 декабренә тиклем [[Катар]]ҙа үткән [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|донъя чемпионатында]] ҡатнашыу өсөн баш тренер Диего Алонсо йыйылма командаға түбәндәге уйынсыларҙы саҡыра.

: ''Уйындар һәм голдар 2022 йылдың 27 сентябренә ҡарата бирелә:''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:100%; width:100%;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot;
|- style=&quot;color:black;background:#8B0000;&quot;
!№
!Позиция
!Уйынсы
!Тыуған көнө / йәше
!Матчтар
!Голдар
!Клуб
|-
{{тсс г игрок|номер=23|позиция=вр|имя=[[Рочет Серхио|Серхио Рочет]]|возраст={{родился|23|3|1993|1}}|игры=8|голы=–2|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Де Аморес Гильермо|Гильермо де Аморес]]|возраст={{родился|19|10|1994|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Депортиво Кали]]|флаг=Колумбии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Доусон Кевин|Кевин Доусон]]|возраст={{родился|8|2|1992|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Пеньяроль]]|флаг=Уругвая}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:#87cefa; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=2|позиция=зщ|имя=[[Хименес де Варгас Хосе Мария|Хосе Мария Хименес]]|возраст={{родился|20|1|1995|1}}|игры=78|голы=8|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=4|позиция=зщ|имя=[[Араухо Рональд|Рональд Араухо]]|возраст={{родился|7|3|1999|1}}|игры=12|голы=0|клуб=[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=16|позиция=зщ|имя=[[Оливера Матиас|Матиас Оливера]]|возраст={{родился|31|10|1997|1}}|игры=8|голы=0|клуб=[[Наполи]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=17|позиция=зщ|имя=[[Винья Матиас|Матиас Винья]]|возраст={{родился|9|11|1997|1}}|игры=26|голы=0|клуб=[[Рома (футбольный клуб)|Рома]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=19|позиция=зщ|имя=[[Коатес Себастьян|Себастьян Коатес]]|возраст={{родился|7|10|1990|1}}|игры=47|голы=1|клуб=[[Спортинг (футбол клубы, Лиссабон)|Спортинг Лиссабон]]|флаг=Португалии}}
{{тсс г игрок|номер=22|позиция=зщ|имя=[[Касерес Мартин|Мартин Касерес]]|возраст={{родился|7|4|1987|1}}|игры=115|голы=4|клуб=[[Лос-Анджелес Гэлакси]]|флаг=США}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Родригес Бебанс Хосе Луис|Хосе Луис Родригес]]|возраст={{родился|14|3|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Гонсалес Апуд Джованни|Джованни Гонсалес]]|возраст={{родился|20|9|1994|1}}|игры=16|голы=0|клуб=[[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Пикерес Хоакин|Хоакин Пикерес]]|возраст={{родился|24|8|1998|1}}|игры=7|голы=0|клуб=[[Палмейрас]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Оливерос Агустин|Агустин Оливерос]]|возраст={{родился|17|8|1998|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Некакса]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Перейра Федерико (футболсы)|Федерико Перейра]]|возраст={{родился|24|2|2000|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Ливерпуль ( клубы, Монтевидео)|Ливерпуль (Монтевидео)]]|флаг=Уругвая}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Писсичильо Франко|Франко Писсичильо]]|возраст={{родился|3|1|1996|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Сантос Лагуна]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Сараччи Марсело|Марсело Сараччи]]|возраст={{родился|23|4|1998|1}}|игры=4|голы=0|клуб=[[Леванте (футбол клубы)|Леванте]]|флаг=Испании}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:black; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=5|позиция=пз|имя=[[Весино Матиас|Матиас Весино]]|возраст={{родился|24|8|1991|1}}|игры=62|голы=4|клуб=[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=6|позиция=пз|имя=[[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]]|возраст={{родился|25|6|1997|1}}|игры=51|голы=1|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}}
{{тсс г игрок|номер=8|позиция=пз|имя=[[Пельистри Факундо|Факундо Пельистри]]|возраст={{родился|20|12|2001|1}}|игры=7|голы=0|клуб=[[Алавес]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=10|позиция=пз|имя=[[Де Арраскаэта Джорджиан|Джорджиан Де Арраскаэта]]|возраст={{родился|1|5|1994|1}}|игры=40|голы=8|клуб=[[Фламенго]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=14|позиция=пз|имя=[[Торрейра Лукас|Лукас Торрейра]]|возраст={{родился|11|2|1996|1}}|игры=40|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=15|позиция=пз|имя=[[Вальверде Федерико|Федерико Вальверде]]|возраст={{родился|22|7|1998|1}}|игры=44|голы=4|клуб=[[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=25|позиция=пз|имя=[[Угарте Мануэль (футболист)|Мануэль Угарте]]|возраст={{родился|11|4|2001|1}}|игры=6|голы=0|клуб=[[Спортинг (футбол клубы, Лиссабон)|Спортинг (Лиссабон)]]|флаг=Португалии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Торрес Факундо|Факундо Торрес]]|возраст={{родился|13|4|2000|1}}|игры=10|голы=0|клуб=[[Орландо Сити]]|флаг=США}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Невес Габриэль|Габриэль Невес]]|возраст={{родился|11|8|1997|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]|флаг=Бразилии}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:#87cefa; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=9|позиция=нп|имя=[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] {{вице-капитан спорт}}|возраст={{родился|24|1|1987|1}}|игры=134|голы=68|клуб=[[Гремио (футбол клубы)|Гремио]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=11|позиция=нп|имя=[[Нуньес Дарвин|Дарвин Нуньес]]|возраст={{родился|24|6|1999|1}}|игры=13|голы=3|клуб=[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|флаг=Англии}}
{{тсс г игрок|номер=18|позиция=нп|имя=[[Каноббио Агустин|Агустин Каноббио]]|возраст={{родился|1|10|1998|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Атлетико Паранаэнсе]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гомес Максимилиано|Макси Гомес]]|возраст={{родился|14|8|1996|1}}|игры=27|голы=4|клуб=[[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]]|флаг=Турции}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Мартинес Берроа Федерико Андрес|Федерико Мартинес]]|возраст={{родился|28|2|1996|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Леон (футбол клубы)|Леон]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Лопес Николас Федерико|Нико Лопес]]|возраст={{родился|1|10|1993|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[УАНЛ Тигрес]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Рамирес, Игнасио|Начо Рамирес]]|возраст={{родился|1|2|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}--&gt;
|}

== Тренер штабы ==
* {{Флаг Уругвая}} 
* {{Флаг Уругвая}} 
* {{Флаг Аргентины}} 
* {{Флаг Уругвая}}

== Формаһы ==

=== Өй уйындарында ===
{|
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = _redbluehalfs_Uruguay_with_flag_1901 |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = FF0000|
  body     = 0000FF|
  rightarm    = 0000FF|
  shorts     = 0000FF|
  socks      = 0000FF|
  title      = [[Альбион (футбольный клуб)|1901]]
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = _whiterightsash |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = 0000AA |
  body     = 0000AA |
  rightarm    = 0000AA |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = |
  pattern_b  = |
  pattern_ra = |
  leftarm  = FFFFFF |
  body     = FFFFFF |
  rightarm    = FFFFFF |
  shorts     = 0000FF |
  socks      = 0000FF |
  title      = 1903
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = _white_stripes |
  pattern_b  = _whitestripes |
  pattern_ra = _white_stripes |
  leftarm  = 75AADB |
  body     = 75AADB |
  rightarm    = 75AADB |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = _white_stripes |
  pattern_b  = _bluestripes redrigthsash Uruguay 1901-1910|
  pattern_ra = _white_stripes |
  leftarm  = 0000AA |
  body     =  |
  rightarm    = 0000AA |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = 32CD32 |
  body     = 32CD32 |
  rightarm    = 32CD32 |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay1924-28|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=6bc6e5|body=6bc6e5|rightarm=6bc6e5|shorts=000000|socks=000000|title=1924—1928}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_URU1930|pattern_ra=|pattern_so=_skybluetop|leftarm=87cefa|body=87cefa|rightarm=87cefa|shorts=000000|socks=000000|title=1930}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_URU1950|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_band_blue|leftarm=87cefa|body=87cefa|rightarm=87cefa|shorts=000000|socks=000000|title=1950—1954}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_shoulder_stripes_white_stripes|pattern_b=_uruguay1980-83h|pattern_ra=_shoulder_stripes_white_stripes|pattern_sh=_adidas_sky_blue|pattern_so=_3_stripes_skyblue|leftarm=6bc6f0|body=6bc6f0|rightarm=6bc6f0|shorts=000000|socks=000000|title=1980—1983}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay1986h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=00b5e3|body=00b5e3|rightarm=00b5e3|shorts=000000|socks=000000|title=1986}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1990h|pattern_b=_uruguay1990h|pattern_ra=_uruguay1990h|pattern_sh=_uruguay1990h|pattern_so=_uruguay1990h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1990}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1995-96h|pattern_b=_uruguay1995-96h|pattern_ra=_uruguay1995-96h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=6ea0f7|body=6ea0f7|rightarm=6ea0f7|shorts=00009b|socks=6ea0f7|title=1995—1996}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1997-98h|pattern_b=_uruguay1997-98h|pattern_ra=_uruguay1997-98h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=8db7ef|body=8db7ef|rightarm=8db7ef|shorts=000000|socks=000000|title=1997—1998}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2001-02h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=8db7ef|body=8db7ef|rightarm=8db7ef|shorts=000000|socks=000000|title=2001—2002}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay2005h|pattern_b=_uruguay2005h|pattern_ra=_uruguay2005h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=97c3ff|body=97c3ff|rightarm=97c3ff|shorts=000000|socks=000000|title=2005}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2007h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_puma06onblack|pattern_so=_socks|leftarm=97c3ff|body=97c3ff|rightarm=97c3ff|shorts=97c3ff|socks=000000|title=2006—2007}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2008-09h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_uruguay|pattern_so=_skybluetop|leftarm=6bc6f0|body=6bc6f0|rightarm=6bc6f0|shorts=000000|socks=000000|title=2008—2009}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_Uru_2010b|pattern_b=_uruguay_2010|pattern_ra=_Uru_2010b|pattern_sh=_uru10h|pattern_so=_uru10h|leftarm=87CEEB|body=87CEEB|rightarm=87CEEB|shorts=000000|socks=000000|title=2010—2011}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uru2012h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=80BBFF|body=80BBFF|rightarm=80BBFF|shorts=000000|socks=000000|title=2011—2013}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uru2013h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=80BBFF|body=80BBFF|rightarm=80BBFF|shorts=000000|socks=000000|title=[[Кубок конфедераций 2013|КК-2013]]}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru2014_local|pattern_b=_uru2014_local|pattern_ra=_uru2014_local|pattern_sh=_uru2014_local|pattern_so=_uru2014_local|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2014—2015}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru16h|pattern_b=_uru16h|pattern_ra=_uru16h|pattern_sh=_uru16h|pattern_so=_toponblack|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=7e9fff|title=2016—2017}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru18h|pattern_b=_uru18h|pattern_ra=_uru18h|pattern_so=_uru18h|shorts=000000|socks=000000|название=[[Чемпионат мира по футболу 2018|ЧМ-2018]]}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru19h|pattern_b=_uru19h|pattern_ra=_uru19h|pattern_so=_uru18h|shorts=000000|socks=000000|название=2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru21h|pattern_b=_uru21h|pattern_ra=_uru21h|shorts=000000|socks=000000|название=2021}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru22h|pattern_b=_uru22h|pattern_ra=_uru22h|pattern_sh=_uru22h|pattern_so=_uru22h|socks=000000|название=[[Чемпионат мира по футболу 2022|ЧМ-2022]]}}
| colspan=&quot;6&quot; |
|}

=== Ситтәге уйындарҙа ===
{|
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1980-83a|pattern_b=_uruguay1980-83a|pattern_ra=_uruguay1980-83a|pattern_sh=_adidas_sky_blue|pattern_so=_3_stripes_skyblue|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1980—1983}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay1986a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1986}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1987-89a|pattern_b=_uruguay1987-89a|pattern_ra=_uruguay1987-89a|pattern_sh=_uruguay|pattern_so=_skybluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1987—1989}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1990|pattern_b=_uruguay1990|pattern_ra=_uruguay1990|pattern_sh=_uruguay1990|pattern_so=_uruguay1990|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1990}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1995-97a|pattern_b=_uruguay1995-97a|pattern_ra=_uruguay1995-97a|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1995—1997}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay2001-02 a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=e40344|body=e40344|rightarm=e40344|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2001—2002}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay2004a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2004}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay2005a|pattern_b=_uruguay2005a|pattern_ra=_uruguay2005a|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2005}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay2007a|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_puma06onwhite|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=ff1400|socks=ffffff|title=2006—2007}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay2008-09a|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_redsides|pattern_so=_uruguay2008-09a|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2008—2009}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru10A|pattern_b=_uruguay_2010b|pattern_ra=_uru10A|pattern_sh=_uru10A|pattern_so=_uru10A|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=AACCFF|title=2010—2011}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uru2012a|pattern_ra=|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2011—2013}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru2014_visitante|pattern_b=_uru2014_visitante|pattern_ra=_uru2014_visitante|pattern_sh=_uru2014_visitante|pattern_so=_uru2014_visitante|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2014—2015}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru16a|pattern_b=_uru16a|pattern_ra=_uru16a|pattern_sh=_uru16a|pattern_so=_toponwhite|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=7e9fff|title=2016—2017}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru18a|pattern_b=_uru18a|pattern_ra=_uru18a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=[[Чемпионат мира по футболу 2018|ЧМ-2018]]}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru19a|pattern_b=_uru19a|pattern_ra=_uru19a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru21a|pattern_b=_uru21a|pattern_ra=_uru21a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=2021}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru22a|pattern_b=_uru22a|pattern_ra=_uru22a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=[[Чемпионат мира по футболу 2022|ЧМ-2022]]}}
| colspan=&quot;4&quot; |
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.auf.org.uy/ Официальный сайт Уругвайской футбольной ассоциации]{{ref-es}}

{{Внешние ссылки}}
{{Чемпионы мира по футболу}}
{{Футбол буйынса Олимпия уйындары чемпиондары}}
{{Победители Кубка Америки по футболу}}
{{Южноамериканские футбольные сборные}}

[[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]]
[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]]</text>
      <sha1>tocxffhrwth9fr38q5zle0sptsxjz57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301375</id>
      <parentid>1301374</parentid>
      <timestamp>2026-07-25T20:08:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41466-86</username>
        <id>48444</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тренер штабы */</comment>
      <origin>1301375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57648" sha1="ozfmqduhrzxe4f57uv0n4mgtsth4p9g" xml:space="preserve">{{Сборная страны по футболу
| название = {{Флаг Уругвая}} Уругвай
| логотип = Uruguay national football team seal.svg
| прозвища = «[[чарруа]]» ({{lang-es|Charrúas}}), «[[Селесте Олимпика|небесные олимпийцы]]» ({{lang-es|La celeste Olímpica}}), «небесно-голубые» ({{lang-es|La celeste}})
| конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]]
| федерация = 
| тренер =
| менеджер = 
| капитан = 
| наибольшее кол-во игр = [[Годин Диего|Диего Годин]] (159)
| лучший бомбардир = [[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] (68)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF2&quot; /&gt;
| стадион = «[[Сентенарио (стадион)|Сентенарио]]»
| ФИФА max = 2 &lt;small&gt;(июль 2011)&lt;/small&gt;
| ФИФА min = 76 &lt;small&gt;(декабрь 1998)&lt;/small&gt;
| код ФИФА = URU
| первая игра = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 2:3 [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 16 май 1901)''
| победа = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 9:0 {{футбол|BOL|||R}}&lt;br&gt;''([[Лима]], [[Перу]]; 6 ноябрь 1927)''
| поражение = {{Флаг Уругвая}} '''Уругвай''' 0:6 [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] {{Флаг Аргентины (1812—1985)}}&lt;br&gt;''([[Монтевидео]], [[Уругвай]]; 20 июль 1902)''
| чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]]
| участий ЧМ = 13
| первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]
| достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]] һәм [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]] чемпионы
| региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]]
| участий РЧ = 39
| первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]
| достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1926|1926]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1935|1935]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|1959]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|1967]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1987|1987]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]] чемпионы
&lt;!-- ФОРМА --&gt;| pattern_la1 = _uru22h
| pattern_b1 = _uru22h
| pattern_ra1 = _uru22h
| pattern_sh1 = _uru22h
| pattern_so1 = _uru22h
| leftarm1 = FFFFFF
| body1 = FFFFFF
| rightarm1 = FFFFFF
| shorts1 = 000000
| socks1 = 000000
| pattern_la2 = _uru22a
| pattern_b2 = _uru22a
| pattern_ra2 = _uru22a
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FFFFFF
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = FFFFFF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = FFFFFF
| медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Футбол буйынса донъя чемпионаты]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|Уругвай 1930]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|Бразилия 1950]]}}
{{турнир|[[Йәйге Олимпия уйындары|Олимпия уйындары]]}}
{{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1924|Париж 1924]]}}
{{медаль|Алтын|[[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1928|Амстердам 1928]]}}
}}
'''Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы''' ({{lang-es|Selección de fútbol de Uruguay}}) — Халыҡ-ара футбол матчтарында һәм турнирҙарҙа [[Уругвай]] исеменән сығыш яһай. Етәксе орган — Уругвай футбол ассоциацияһы. Ассоциация 1923 йылдан ФИФА һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора.

Уругвай йыйылма командаһы — донъяның иң абруйлы өс турнирында ла (Донъя кубогы, Олимпия уйындары һәм континент чемпионаты) еңгән беренсе команда.

Диего Годин йыйылма команда өсөн иң күп уйнаусы 159 матч; иң яҡшы бомбардир — Луис Суарес (68 гол)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/bijtertje-intlg.html|title=Luis Alberto Suárez — Goals in International Matches|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|accessdate=2014-09-03|lang=en|archive-date=2013-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015120904/http://www.rsssf.com/miscellaneous/bijtertje-intlg.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2021 йылдың 16 сентябренә ҡарата йыйылма команда ФИФА рейтингында 12-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177 The FIFA/Coca-Cola World Ranking]&lt;/ref&gt;.

2006 йылдың 7 мартынан 2021 йылдың 19 ноябренә тиклем команданың баш тренеры Оскар Табарес була, ул бер йыйылма команда менән эшләү буйынса донъя рекорды ҡуя&lt;ref name=&quot;sportrbc&quot;&gt;{{cite web|url=http://sport.rbc.ru/news/139922/|title=Табарес назначен тренером сборной Уругвая|publisher=''sport.rbc.ru''|accessdate=2014-09-03|archive-date=2014-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20140904235753/http://sport.rbc.ru/news/139922/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.championat.com/football/article-4386957-glavnyj-trener-urugvaya-oskar-tabares-tyazhelo-boleet-i-treniruet-komandu-kubok-ameriki-2021.html|title=«Иногда я чувствую себя чуточку лучше». Тренер Уругвая работает с костылями и на коляске|publisher=«[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]»|author=Артём Прожога|date=2021-06-26|accessdate=2021-11-20|archive-date=2021-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120003305/https://www.championat.com/football/article-4386957-glavnyj-trener-urugvaya-oskar-tabares-tyazhelo-boleet-i-treniruet-komandu-kubok-ameriki-2021.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; (һаулығы буйынса ҡыҫҡа тәнәфестәр менән, шулай уҡ 2020 йылда, коронавирус пандемияһы ваҡытында йыйылма команданың бөтә тренерҙар штабы ваҡытлыса эштән бушатыла).

== Тарихы ==

=== Беренсе уңыштар, Олимпиядала еңеүҙәр ===
Профессиональ футболдың тәүге йылдарында Уругвай йыйылма командаһы хаҡлы рәүештә көслө команда тип һанала. 1923 йылдан алып 1930 йылға тиклем ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ике олимпия алтын миҙалын яулай һәм донъя чемпионатында беренсе еңеүсеһе һәм шулай уҡ өс тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы була.

Уругвайға футболды инглиз эшселәре XIX быуат аҙағында алып килә. Тиҙҙән уйын бәләкәй дәүләттең милли спорт төрөнә әйләнә.

XX быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында Уругвай йыйылма командаһы Көньяҡ Американың бер нисә турнирында еңеү яулай, ул йылдарҙағы төп дәғүәсеһе — Аргентина йыйылма командаһы менән тиң ярыша.

1924 йылда уругвайлылар донъя сәхнәһендә үҙҙәренең иң юғары кимәлдә уйнауын күрһәтә ала. Ябай эшселәрҙән торған команда Олимпия уйындарында ҡатнашыу өсөн [[Франция]]ға юллана. [[Париж]]да Уругвай командаһы бик яҡшы уйнай һәм финалда [[Футбол буйынса Швейцария йыйылма командаһы|Швейцария]]ны 3:0 иҫәбе менән еңә.

Көньяҡ Америка футболының Европа футболына ҡарағанда көслөрәк булыуын 1928 йылда [[Амстердам]]дағы Олимпиадала тағы ла бер тапҡыр күрһәтеләр.

=== Донъя чемпионаттары ===
[[Файл:Uruguay en el Mundial 1930, Los Sports, 1930-08-08 (387).jpg|thumb|right|300px|Уругвай — 1930 йылғы донъя чемпионы. Өҫкө рәт: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]] (тренер), [[Хестидо Альваро|Альваро Хестидо]], [[Насасси Хосе|Хосе Насасси]], [[Бальестерос Энрике|Энрике Бальестерос]], [[Маскерони Эрнесто|Эрнесто Масчерони]], [[Андраде Хосе Леандро|Хосе Леандро Андраде]], [[Фернандес Лоренсо|Лоренсо Фернандес]], [[Грекко Луис|Луис Грекко]] (тренер). Аҫҡы рәт: [[Дорадо Пабло|Пабло Дорадо]], [[Скароне Эктор|Эктор Скароне]], [[Кастро Эктор|Эктор Кастро]], [[Сеа Хосе Педро|Хосе Педро Сеа]], [[Ириарте Викториано Сантос|Викториано Сантос Ириарте]]]]
[[Файл:Urug1950.jpg|thumb|right|300px|Уругвай — 1950 йылғы донъя чемпионы. Өҫкө рәт: [[Варела Обдулио Хасинто|Обдулио Варела]], [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес]] (баш тренер), [[Техера Эусебио Рамон|Эусебио Рамон Техера]], тренер, тренер, [[Гамбетта Шуберт|Шуберт Гамбетта]], [[Гонсалес Матиас|Матиас Гонсалес]], [[Масполи Роке Гастон|Роке Гасто Масполи]], [[Родригес Андраде Виктор|Виктор Родригес Андраде]], тренер. Аҫҡы рәт: делегация вәкиле, [[Гиджа Альсидес Эдгардо|Альсидес Гиджа]], [[Перес Хулио Хервасио|Хулио Хервасио Перес]], [[Мигес Оскар|Оскар Омар Мигес]], [[Скьяффино Хуан Альберто|Хуан Альберто Скьяффино]], [[Моран Рубен|Рубен Моран]], [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]] (тренер һәм физиотерапевт)]]
Ул ваҡытҡа футболды яңы кимәлгә сығырға кәрәк була, һәм футбол буйынса беренсе айырым донъя чемпионатын үткәрергә ҡарар ителә. Быға тиклем ФИФА 1924 һәм 1928 йылғы Олимпия турнирҙарын «һәүәҫкәрҙәр донъя чемпионаты» сифатында үткәреп килә. ФИФА ағзалары араһында күп бәхәстәрҙән һуң Уругвайға беренсе чемпионатты үткәреү хөрмәте бирелә, ул 1930 йылда бойондороҡһоҙлоғоноң 100 йыллығын билдәләргә йыйына. Һөҙөмтәлә [[Европа]]ның ҡайһы бер алдынғы командалары һуңғы мәлдә чемпионатҡа барыуҙан баш тарта. Европанан пароходта дүрт команда ғына килә.

Уругвай йыйылма командаһы беренсе донъя чемпионы була. Улар финалда [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]ны 4:2 иҫәбе менән еңә, күршеләренән өҫтөнлөгөн тағы ла раҫлай.

Артабанғы ике донъя чемпионатында (Италияла һәм Францияла), Европа командаларының 1930 йылдағы бойкотына яуап итеп, Уругвай ҡатнашмай.

[[Икенсе донъя һуғышы|Һуғыш]]тан һуңғы беренсе донъя чемпионаты 1950 йылда Бразилияла үтә. Хужа команда чемпионаттың фавориттары тип һанала. Хәл иткес матчта Бразилия һәм Уругвай йыйылма командалары осраша.

Уругвайлылар чемпионат барышында ышанысһыҙ уйнай, әммә һуңғы матчта 2:1 иҫәбе менән еңеү яулай.

Уругвай йыйылма командаһы донъя чемпионатында иң ҙур уңышҡа өлгәшә: 1930 һәм 1950 йылдарҙа — донъя чемпиондары, 1970 һәм 2010 йылдарҙа — ярымфиналға тиклем барып етә. Шуныһы ҡыҙыҡ: 40 йылдан ашыу Уругвай, 1970 йылда сирек финалда СССР йыйылма командаһын 1:0 иҫәбе менән еңгәндән һуң, донъя чемпионатында Европа йыйылма командаларын еңә алмай.

== Донъя чемпионаттарында ==
[[Файл:Suárez Forlan (cropped).jpg|thumb|слева|Бомбардиры «Селесте» — Луис Суарес һәм Диего Форлан]]
[[Файл:Diego Godín 2018.jpg|thumb|right|Диего Годин — матчтар буйынса рекордсмен]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!colspan=9|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты]]
! colspan=&quot;8&quot; |[[Футбол буйынса донъя чемпионаты (һайлап алыу турниры)|Һайлап алыу турниры]]
|-
!width=&quot;100&quot;|Йыл
!width=&quot;100&quot;|Раунд
!width=&quot;80&quot;|Урын
!width=&quot;60&quot;|{{comment|И|Уйындар}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}*
!width=&quot;60&quot;|{{comment|П|Еңелеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}}
!width=&quot;100&quot;|Йыл
!width=&quot;80&quot;|Урын
!width=&quot;60&quot;|{{comment|И|Уйындар}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|В|Еңеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|Н|Тигеҙ иҫәп}}*
!width=&quot;60&quot;|{{comment|П|Еңелеүҙәр}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МЗ|Индерелгән туп}}
!width=&quot;60&quot;|{{comment|МП|Үткәрелгән туп}}
|-bgcolor=Gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||'''Чемпион'''||'''1'''|| colspan=&quot;2&quot; |'''4'''||'''0'''||'''0'''||'''15'''||'''3'''
| colspan=&quot;8&quot; |Хужа булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Италии (1861—1946)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Уйнауҙан баш тарта
| colspan=&quot;8&quot; |Ғәмәлдәге чемпион булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]
| colspan=&quot;8&quot; |
|-bgcolor=Gold
|{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||'''Чемпион'''||'''1'''||'''4'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3'''||'''1'''||'''0'''||'''15'''||'''5'''
| colspan=&quot;8&quot; |Аргентина, Эквадора и Перу уйындарҙан баш тартҡандан һуң квалификациялана
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг Швейцарии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''5'''||'''0'''||'''2'''||'''16'''||'''9'''
| colspan=&quot;8&quot; |Ғәмәлдәге чемпион булараҡ квалификациялана
|-
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| colspan=&quot;8&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]
|4
|2
|1
|1
|4
|6
|2/3
|-
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||Төркөм этабы||13||3|| rowspan=&quot;2&quot; |1||0||2||4||6
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]
|2
|1
|1
|0
|3
|2
|1/2
|-
|{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Сирекфинал||7||4||2||1||2|| rowspan=&quot;2&quot; |5
|{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]
|4
|4
|0
|0
|11
|2
|1/2
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''6'''||'''2'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''1'''||'''3'''||'''4'''
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]
|4
|3
|1
|0
|5
|0
|1/3
|-
|{{флаг ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||Төркөм этабы||13||3||0||2||1||6
|{{флаг ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]
|4
|2
|1
|1
|6
|2
|1/3
|-
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]
|4
|1
|2
|1
|5
|4
|2/3
|-
|{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]
|{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]
|4
|1
|2
|1
|5
|5
|2/3
|-
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]|| rowspan=&quot;2&quot; |1/8 финал|| rowspan=&quot;2&quot; |16|| rowspan=&quot;2&quot; |4||0||2|| rowspan=&quot;2&quot; |2|| rowspan=&quot;2&quot; |2||8
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]
|4
|3
|0
|1
|6
|4
|1/3
|-
|{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]|| colspan=&quot;2&quot; |1||5
|{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]
|4
|3
|0
|1
|7
|2
|1/3
|-
|{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]|| colspan=&quot;8&quot; rowspan=&quot;2&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]
|8
|4
|2
|2
|10
|7
|3/5
|-
|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]
|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]
|16
|6
|3
|7
|18
|21
|7/9
|-
|{{Флаг Республики Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||Төркөм этабы||26||3||0||2||1||4||5
|{{Флаг Республики Корея}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]
|20
|8
|6
|6
|22
|14
|5/10
|-
|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]|| colspan=&quot;8&quot; |''Квалификациянан үтмәй''
|{{Флаг Германии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2006|2006]]
|20
|7
|7
|6
|24
|29
|5/10
|-bgcolor=LemonChiffon
|{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||'''4-се урын'''||'''4'''||'''7'''||'''3'''|| colspan=&quot;2&quot; |'''2'''||'''11'''||'''8'''
|{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]
|20
|7
|7
|6
|30
|21
|5/10
|-
| {{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||1/8 финал|1/8 финал||12||4||2|| rowspan=&quot;2&quot; |0||2||4||6
|{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]
|18
|8
|5
|5
|30
|25
|5/9
|-
|{{Флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||Сирекфинал||5||5||4||1||7||3
|{{Флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]
|18
|9
|4
|5
|32
|20
|2/10
|-
|{{Флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||Төркөм этабы||20||3||1||1||1||2||2
|{{Флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]
|18
|8
|4
|6
|22
|22
|3/10
|-
!'''Бөтәһе'''!!'''14/22'''!!'''2 титула'''!!'''59'''!!'''25'''!!'''13'''!!'''21'''!!'''89'''!!'''76'''
!Бөтәһе
!172
!77
!46
!49
!234
!186
!-
|-
|}

== Ҡаҙаныштары ==

=== [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|ФИФА-ның донъя чемпионаты]] ===
* Донъя чемпионы: [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]
* Дүртенсе урын: [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1954|1954]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]

=== [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] ===
* 15 тапҡыр еңеүсе — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1916|1916]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1917|1917]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1920|1920]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1923|1923]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1924|1924]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1926|1926]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1935|1935]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1942|1942]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1956|1956]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1959 (Эквадор)|1959]] (II), [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1967|1967]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1987|1987]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]
* Көмөш призёр — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1919|1919]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1927|1927]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1939|1939]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1941|1941]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]
* Өсөнсө урын — [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1921|1921]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1922|1922]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1929|1929]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1947|1947]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1953|1953]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка Кубогы 1957|1957]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]

=== [[Олимпия уйындарында футбол|Олимпия уйындары]] ===
* Олимпия чемпионы — [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1924|1924]], [[Йәйге Олимпия уйындарында футбол 1928|1928]]

=== [[Футбол буйынса донъя чемпиондарының Алтын кубогы|Донъя чемпиондарының Алтын кубогы]] ===
* Еңеүсе — [[1980 йыл|1980]]/[[1981 йыл|81]]

=== [[Конфедерациялар Кубогы]] ===
* 4-се урын — [[Конфедерациялар Кубогы 1997|1997]],[[Конфедерациялар Кубогы 2013|2013]]

== Йыйылма команда рекордсмендары ==
'''Ҡалын''' менән уйнауын дауам иткән спортсылар билдәләнгән.

Һылтанма: rsssf.com&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/uru-recintlp.html|title=Uruguay - Record International Players|author=Luis Fernando Passo Alpuin|date=2017-09-05|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|lang=en|accessdate=2018-03-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/65SagtZKo?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/uru-recintlp.html#|archivedate=2012-02-15|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

{| width=&quot;100%&quot;
|-
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

=== Матчтарҙа иң күп уйнаусылар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!Уйынсы
!Йылдар
!Матчтар
!Голдар
|-
|1 ||align=left|'''[[Годин Диего|Диего Годин]]'''|| 2005-2026 || 159 || 8
|-
|2 ||align=left|'''[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]]'''|| 2007—2026 || 134 || 68
|-
|rowspan=2|3 ||align=left|'''[[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]]'''|| 2008—2026 || 133 || 58
|-
|align=left|'''[[Муслера Фернандо|Фернандо Муслера]]'''|| 2009—2026 || 133 || 0
|-
|5 ||align=left|'''[[Перейра Максимильяно|Максимильяно Перейра]]'''|| 2005—2018 || 125 || 3
|-
|6 ||align=left|'''[[Касерес Мартин|Мартин Касерес]]'''|| 2007—2026 || 115 || 4
|-
|7 ||align=left|[[Форлан Диего|Диего Форлан]]|| 2002—2014 || 112 || 36
|-
|8 ||align=left|'''[[Родригес Кристиан|Кристиан Родригес]]'''|| 2003—2018 || 110 || 11
|-
|9 ||align=left|[[Лугано Диего|Диего Лугано]]|| 2003—2014 || 96 || 9
|-
|10 ||align=left|[[Перес Диего|Диего Перес]]|| 2001—2014 || 91 || 2
&lt;!-- |-
|11 ||align=left|'''[[Аревало Риос Эхидио|Эхидио Аревало Риос]]'''|| 2006—2017 || 90 || 0
|-
|12 ||align=left|'''[[Перейра Альваро|Альваро Перейра]]'''|| 2008—2016 || 83 || 7--&gt;
|-
|}
| style=&quot;vertical-align:top;&quot; width=&quot;50%&quot; |

=== Иң яҡшы бомбардирҙар ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!№
!Уйынсы
!Йылдар
!Голдар
!Матчтар
|-
|1 ||align=left|'''[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]]'''|| 2007—2026 || 68 || 134
|-
|2 ||align=left|'''[[Кавани Эдинсон|Эдинсон Кавани]]'''|| 2008—2026 || 58 || 133
|-
|3 ||align=left|[[Форлан Диего|Диего Форлан]]|| 2002—2014 || 36 || 112
|-
|4 ||align=left|[[Скароне Эктор|Эктор Скароне]]|| 1917—1930 || 31 || 52
|-
|5 ||align=left|[[Романо Анхель|Анхель Романо]]|| 1911—1927 || 28 || 69
|-
|6 ||align=left|[[Мигес Оскар|Оскар Мигес]]|| 1950—1958 || 27 || 39
|-
|7 ||align=left|[[Абреу Себастьян|Себастьян Абреу]]|| 1997—2012 || 26 || 72
|-
|8 ||align=left|[[Петроне Педро|Педро Петроне]]|| 1924—1930 || 24 || 29
|-
|rowspan=2|9 ||align=left|[[Морена Фернандо|Фернандо Морена]]|| 1971—1983 || 22 || 53
|-
|align=left|[[Агилера Карлос|Карлос Агилера]]|| 1983—1997 || 22 || 64
|-
|}
|}

== Йыйылма команда тренерҙары ==
{{кол|4}}
''Һәүәҫкәрҙәр дәүерҙә тренер ролен команда капитаны башҡара:''
* 1902—1903: [[Небель Мигель|Мигель Небель]]
* 1905—1906: [[Карве Уриосте Карлос|Карлос Карве Уриосте]]
* 1906—1907: [[Пена Хуан|Хуан Пена]]
* 1907—1908: [[Бертоне Хуан Карлос|Хуан Карлос Бертоне]]
* 1908: [[Пена Хуан|Хуан Пена]]
* 1909—1910: [[Бертоне Хуан Карлос|Хуан Карлос Бертоне]]
* 1910—1913: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1914—1915: [[Бенинкаса Хосе|Хосе Бенинкаса]]
* 1915: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1915: [[Бенинкаса Хосе|Хосе Бенинкаса]]

''Һәүәҫкәрҙәр дәүерендә:''
* 1916: [[Пачеко Хорхе Херман|Хорхе Пачеко]]
* 1916: [[Фольино Альфредо|Альфредо Фольино]]
* 1916: [[Харлей Джон|Джон Харлей]] (капитан, уйнаусы тренер)
* 1917—1919: [[Платеро Рамон|Рамон Платеро]]
* 1919—1920: [[Северино Кастильо]]
* 1920—1922: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1922—1923: [[Педро Оливьери]]
* 1923—1924: [[Де Лукка Леонардо|Леонардо Де Лукка]]
* 1924: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1924—1926: [[Мелианте Эрнесто|Эрнесто Мелианте]]
* 1926: [[Масали Андрес|Андрес Масали]]
* 1926: [[Фиголи Эрнесто|Эрнесто Фиголи]]
* 1927—1928: [[Грекко Луис|Луис Грекко]]
* 1928: [[Джанотти Примо|Примо Джанотти]]
* 1928—1932: [[Суппичи Альберто|Альберто Суппичи]]

''Профессионалдар дәүерендә:''
* 1932—1933: [[Рауль Бланко]]
* 1933—1941: [[Суппичи Альберто|Альберто Суппичи]]
* 1941—1942: [[Сеа Хосе Педро|Педро Сеа]]
* 1942—1945: [[Насасси Хосе|Хосе Насасси]]
* 1945—1946: [[Техада Анибаль|Анибаль Техада]]
* 1946: [[Гусман Вила Гоменсоро]]
* 1946—1949: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1949: [[Марсенаро Оскар|Оскар Марсенаро]]
* 1949—1955: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1955: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1955—1957: [[Баньюло Уго|Уго Баньюло]]
* 1957—1959: [[Лопес Фонтана Хуан|Хуан Лопес Фонтана]]
* 1959: [[Кастро Эктор|Эктор Кастро]]
* 1959—1961: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1961—1962: [[Фернандес Виола Энрике|Энрике Фернандес Виола]]
* 1962—1964: [[Корассо Хуан Карлос|Хуан Карлос Корассо]]
* 1964—1965: [[Рафаэль Миланс]]
* 1965—1967: [[Вьера Ондино|Ондино Вьера]]
* 1967—1969: [[Фернандес Виола Энрике|Энрике Фернандес Виола]]
* 1969—1970: [[Хохберг Хуан|Хуан Хохберг]]
* 1970—1973: [[Баньюло Уго|Уго Баньюло]]
* 1974—1974: [[Порта Роберто|Роберто Порта]]
* 1974—1975: [[Скьяффино Хуан Альберто|Хуан Альберто Скьяффино]]
* 1975—1977: [[Хосе Мария Родригес]]
* 1977: [[Хохберг Хуан|Хуан Хохберг]]
* 1977—1979: [[Рауль Бентанкор]]
* 1979—1982: [[Масполи Роке Гастон|Роке Масполи]]
* 1982—1987: [[Омар Боррас]]
* 1987—1988: [[Флейтас Роберто|Роберто Флейтас]]
* 1988—1990: [[Табарес Оскар Вашингтон|Оскар Вашингтон Табарес]]
* 1991: [[Кубилья Педро|Педро Кубилья]]
* 1991—1993: [[Кубилья Луис|Луис Кубилья]]
* 1993: [[Манейро Ильдо|Ильдо Манейро]]
* 1993: [[Флейтас Роберто|Роберто Флейтас]]
* 1994—1996: [[Нуньес Эктор|Эктор Нуньес]]
* 1996—1997: [[Аунтчайн Хуан|Хуан Аунтчайн]]
* 1997—1998: [[Масполи Роке Гастон|Роке Масполи]]
* 1998—2000: [[Пуа Виктор|Виктор Пуа]]
* 2000—2001: {{Флаг Аргентины}} [[Пассарелла Даниэль Альберто|Даниэль Пассарелла]]
* 2001—2003: [[Пуа Виктор|Виктор Пуа]]
* 2003—2004: [[Карраско Хуан Рамон|Хуан Рамон Карраско]]
* 2004—2006: [[Фоссати Хорхе Даниэль|Хорхе Фоссати]]
* 2006—2021: [[Табарес Оскар Вашингтон|Оскар Вашингтон Табарес]]
* 2010: [[Версери Хуан|Хуан Версери]] {{и.о.}}
* 2014—2015: [[Отеро Сельсо|Сельсо Отеро]] {{и.о.}}
* 2018: [[Който Фабиан|Фабиан Който]] {{и.о.}}
* 2022—2023: [[Алонсо Диего|Диего Алонсо]]
* 2023: {{iw|Броли Марчело|Марчело Броли|en|Marcelo Broli}} {{и.о.}}
* 2023—2026: {{Флаг Аргентины}} [[Бьелса Марсело|Марсело Бьелса]]
{{конец кол}}

== Ғәмәлдәге составы ==
2022 йылдың 20 ноябренән 18 декабренә тиклем [[Катар]]ҙа үткән [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|донъя чемпионатында]] ҡатнашыу өсөн баш тренер Диего Алонсо йыйылма командаға түбәндәге уйынсыларҙы саҡыра.

: ''Уйындар һәм голдар 2022 йылдың 27 сентябренә ҡарата бирелә:''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size:100%; width:100%;&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; border=&quot;0&quot;
|- style=&quot;color:black;background:#8B0000;&quot;
!№
!Позиция
!Уйынсы
!Тыуған көнө / йәше
!Матчтар
!Голдар
!Клуб
|-
{{тсс г игрок|номер=23|позиция=вр|имя=[[Рочет Серхио|Серхио Рочет]]|возраст={{родился|23|3|1993|1}}|игры=8|голы=–2|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Де Аморес Гильермо|Гильермо де Аморес]]|возраст={{родился|19|10|1994|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Депортиво Кали]]|флаг=Колумбии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=вр|имя=[[Доусон Кевин|Кевин Доусон]]|возраст={{родился|8|2|1992|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Пеньяроль]]|флаг=Уругвая}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:#87cefa; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=2|позиция=зщ|имя=[[Хименес де Варгас Хосе Мария|Хосе Мария Хименес]]|возраст={{родился|20|1|1995|1}}|игры=78|голы=8|клуб=[[Атлетико Мадрид]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=4|позиция=зщ|имя=[[Араухо Рональд|Рональд Араухо]]|возраст={{родился|7|3|1999|1}}|игры=12|голы=0|клуб=[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=16|позиция=зщ|имя=[[Оливера Матиас|Матиас Оливера]]|возраст={{родился|31|10|1997|1}}|игры=8|голы=0|клуб=[[Наполи]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=17|позиция=зщ|имя=[[Винья Матиас|Матиас Винья]]|возраст={{родился|9|11|1997|1}}|игры=26|голы=0|клуб=[[Рома (футбольный клуб)|Рома]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=19|позиция=зщ|имя=[[Коатес Себастьян|Себастьян Коатес]]|возраст={{родился|7|10|1990|1}}|игры=47|голы=1|клуб=[[Спортинг (футбол клубы, Лиссабон)|Спортинг Лиссабон]]|флаг=Португалии}}
{{тсс г игрок|номер=22|позиция=зщ|имя=[[Касерес Мартин|Мартин Касерес]]|возраст={{родился|7|4|1987|1}}|игры=115|голы=4|клуб=[[Лос-Анджелес Гэлакси]]|флаг=США}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Родригес Бебанс Хосе Луис|Хосе Луис Родригес]]|возраст={{родился|14|3|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Гонсалес Апуд Джованни|Джованни Гонсалес]]|возраст={{родился|20|9|1994|1}}|игры=16|голы=0|клуб=[[Мальорка (футбол клубы)|Мальорка]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Пикерес Хоакин|Хоакин Пикерес]]|возраст={{родился|24|8|1998|1}}|игры=7|голы=0|клуб=[[Палмейрас]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Оливерос Агустин|Агустин Оливерос]]|возраст={{родился|17|8|1998|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Некакса]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Перейра Федерико (футболсы)|Федерико Перейра]]|возраст={{родился|24|2|2000|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Ливерпуль ( клубы, Монтевидео)|Ливерпуль (Монтевидео)]]|флаг=Уругвая}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Писсичильо Франко|Франко Писсичильо]]|возраст={{родился|3|1|1996|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Сантос Лагуна]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=зщ|имя=[[Сараччи Марсело|Марсело Сараччи]]|возраст={{родился|23|4|1998|1}}|игры=4|голы=0|клуб=[[Леванте (футбол клубы)|Леванте]]|флаг=Испании}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:black; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=5|позиция=пз|имя=[[Весино Матиас|Матиас Весино]]|возраст={{родился|24|8|1991|1}}|игры=62|голы=4|клуб=[[Лацио (футбол клубы)|Лацио]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=6|позиция=пз|имя=[[Бентанкур Родриго|Родриго Бентанкур]]|возраст={{родился|25|6|1997|1}}|игры=51|голы=1|клуб=[[Тоттенхэм Хотспур]]|флаг=Англии}}
{{тсс г игрок|номер=8|позиция=пз|имя=[[Пельистри Факундо|Факундо Пельистри]]|возраст={{родился|20|12|2001|1}}|игры=7|голы=0|клуб=[[Алавес]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=10|позиция=пз|имя=[[Де Арраскаэта Джорджиан|Джорджиан Де Арраскаэта]]|возраст={{родился|1|5|1994|1}}|игры=40|голы=8|клуб=[[Фламенго]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=14|позиция=пз|имя=[[Торрейра Лукас|Лукас Торрейра]]|возраст={{родился|11|2|1996|1}}|игры=40|голы=0|клуб=[[Фиорентина]]|флаг=Италии}}
{{тсс г игрок|номер=15|позиция=пз|имя=[[Вальверде Федерико|Федерико Вальверде]]|возраст={{родился|22|7|1998|1}}|игры=44|голы=4|клуб=[[Реал Мадрид (футбол клубы)|Реал Мадрид]]|флаг=Испании}}
{{тсс г игрок|номер=25|позиция=пз|имя=[[Угарте Мануэль (футболист)|Мануэль Угарте]]|возраст={{родился|11|4|2001|1}}|игры=6|голы=0|клуб=[[Спортинг (футбол клубы, Лиссабон)|Спортинг (Лиссабон)]]|флаг=Португалии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Торрес Факундо|Факундо Торрес]]|возраст={{родился|13|4|2000|1}}|игры=10|голы=0|клуб=[[Орландо Сити]]|флаг=США}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=пз|имя=[[Невес Габриэль|Габриэль Невес]]|возраст={{родился|11|8|1997|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]|флаг=Бразилии}}--&gt;
|-
! colspan=&quot;9&quot;  style=&quot;background:#87cefa; text-align:left;&quot;|
|-
{{тсс г игрок|номер=9|позиция=нп|имя=[[Суарес Луис Альберто|Луис Суарес]] {{вице-капитан спорт}}|возраст={{родился|24|1|1987|1}}|игры=134|голы=68|клуб=[[Гремио (футбол клубы)|Гремио]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=11|позиция=нп|имя=[[Нуньес Дарвин|Дарвин Нуньес]]|возраст={{родился|24|6|1999|1}}|игры=13|голы=3|клуб=[[Ливерпуль (футбол клубы)|Ливерпуль]]|флаг=Англии}}
{{тсс г игрок|номер=18|позиция=нп|имя=[[Каноббио Агустин|Агустин Каноббио]]|возраст={{родился|1|10|1998|1}}|игры=3|голы=0|клуб=[[Атлетико Паранаэнсе]]|флаг=Бразилии}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Гомес Максимилиано|Макси Гомес]]|возраст={{родился|14|8|1996|1}}|игры=27|голы=4|клуб=[[Трабзонспор (футбол клубы)|Трабзонспор]]|флаг=Турции}}
&lt;!-- {{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Мартинес Берроа Федерико Андрес|Федерико Мартинес]]|возраст={{родился|28|2|1996|1}}|игры=1|голы=0|клуб=[[Леон (футбол клубы)|Леон]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Лопес Николас Федерико|Нико Лопес]]|возраст={{родился|1|10|1993|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[УАНЛ Тигрес]]|флаг=Мексики}}
{{тсс г игрок|номер=|позиция=нп|имя=[[Рамирес, Игнасио|Начо Рамирес]]|возраст={{родился|1|2|1997|1}}|игры=0|голы=0|клуб=[[Насьональ (футбол клубы, Монтевидео)|Насьональ]]|флаг=Уругвая}}--&gt;
|}

== Тренер штабы ==

== Формаһы ==

=== Өй уйындарында ===
{|
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = _redbluehalfs_Uruguay_with_flag_1901 |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = FF0000|
  body     = 0000FF|
  rightarm    = 0000FF|
  shorts     = 0000FF|
  socks      = 0000FF|
  title      = [[Альбион (футбольный клуб)|1901]]
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = _whiterightsash |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = 0000AA |
  body     = 0000AA |
  rightarm    = 0000AA |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = |
  pattern_b  = |
  pattern_ra = |
  leftarm  = FFFFFF |
  body     = FFFFFF |
  rightarm    = FFFFFF |
  shorts     = 0000FF |
  socks      = 0000FF |
  title      = 1903
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = _white_stripes |
  pattern_b  = _whitestripes |
  pattern_ra = _white_stripes |
  leftarm  = 75AADB |
  body     = 75AADB |
  rightarm    = 75AADB |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la = _white_stripes |
  pattern_b  = _bluestripes redrigthsash Uruguay 1901-1910|
  pattern_ra = _white_stripes |
  leftarm  = 0000AA |
  body     =  |
  rightarm    = 0000AA |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Футбольная форма |
  pattern_la =  |
  pattern_b  = |
  pattern_ra =  |
  leftarm  = 32CD32 |
  body     = 32CD32 |
  rightarm    = 32CD32 |
  shorts     = 000000 |
  socks      = 000000 |
  title      = 1901—1910
}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay1924-28|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=6bc6e5|body=6bc6e5|rightarm=6bc6e5|shorts=000000|socks=000000|title=1924—1928}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_URU1930|pattern_ra=|pattern_so=_skybluetop|leftarm=87cefa|body=87cefa|rightarm=87cefa|shorts=000000|socks=000000|title=1930}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_URU1950|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_band_blue|leftarm=87cefa|body=87cefa|rightarm=87cefa|shorts=000000|socks=000000|title=1950—1954}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_shoulder_stripes_white_stripes|pattern_b=_uruguay1980-83h|pattern_ra=_shoulder_stripes_white_stripes|pattern_sh=_adidas_sky_blue|pattern_so=_3_stripes_skyblue|leftarm=6bc6f0|body=6bc6f0|rightarm=6bc6f0|shorts=000000|socks=000000|title=1980—1983}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay1986h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=00b5e3|body=00b5e3|rightarm=00b5e3|shorts=000000|socks=000000|title=1986}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1990h|pattern_b=_uruguay1990h|pattern_ra=_uruguay1990h|pattern_sh=_uruguay1990h|pattern_so=_uruguay1990h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1990}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1995-96h|pattern_b=_uruguay1995-96h|pattern_ra=_uruguay1995-96h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=6ea0f7|body=6ea0f7|rightarm=6ea0f7|shorts=00009b|socks=6ea0f7|title=1995—1996}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1997-98h|pattern_b=_uruguay1997-98h|pattern_ra=_uruguay1997-98h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=8db7ef|body=8db7ef|rightarm=8db7ef|shorts=000000|socks=000000|title=1997—1998}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2001-02h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=8db7ef|body=8db7ef|rightarm=8db7ef|shorts=000000|socks=000000|title=2001—2002}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay2005h|pattern_b=_uruguay2005h|pattern_ra=_uruguay2005h|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=97c3ff|body=97c3ff|rightarm=97c3ff|shorts=000000|socks=000000|title=2005}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2007h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_puma06onblack|pattern_so=_socks|leftarm=97c3ff|body=97c3ff|rightarm=97c3ff|shorts=97c3ff|socks=000000|title=2006—2007}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinblackborder|pattern_b=_uruguay2008-09h|pattern_ra=_thinblackborder|pattern_sh=_uruguay|pattern_so=_skybluetop|leftarm=6bc6f0|body=6bc6f0|rightarm=6bc6f0|shorts=000000|socks=000000|title=2008—2009}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_Uru_2010b|pattern_b=_uruguay_2010|pattern_ra=_Uru_2010b|pattern_sh=_uru10h|pattern_so=_uru10h|leftarm=87CEEB|body=87CEEB|rightarm=87CEEB|shorts=000000|socks=000000|title=2010—2011}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uru2012h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=80BBFF|body=80BBFF|rightarm=80BBFF|shorts=000000|socks=000000|title=2011—2013}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uru2013h|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=80BBFF|body=80BBFF|rightarm=80BBFF|shorts=000000|socks=000000|title=[[Кубок конфедераций 2013|КК-2013]]}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru2014_local|pattern_b=_uru2014_local|pattern_ra=_uru2014_local|pattern_sh=_uru2014_local|pattern_so=_uru2014_local|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2014—2015}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru16h|pattern_b=_uru16h|pattern_ra=_uru16h|pattern_sh=_uru16h|pattern_so=_toponblack|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=7e9fff|title=2016—2017}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru18h|pattern_b=_uru18h|pattern_ra=_uru18h|pattern_so=_uru18h|shorts=000000|socks=000000|название=[[Чемпионат мира по футболу 2018|ЧМ-2018]]}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru19h|pattern_b=_uru19h|pattern_ra=_uru19h|pattern_so=_uru18h|shorts=000000|socks=000000|название=2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru21h|pattern_b=_uru21h|pattern_ra=_uru21h|shorts=000000|socks=000000|название=2021}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru22h|pattern_b=_uru22h|pattern_ra=_uru22h|pattern_sh=_uru22h|pattern_so=_uru22h|socks=000000|название=[[Чемпионат мира по футболу 2022|ЧМ-2022]]}}
| colspan=&quot;6&quot; |
|}

=== Ситтәге уйындарҙа ===
{|
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1980-83a|pattern_b=_uruguay1980-83a|pattern_ra=_uruguay1980-83a|pattern_sh=_adidas_sky_blue|pattern_so=_3_stripes_skyblue|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1980—1983}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay1986a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1986}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1987-89a|pattern_b=_uruguay1987-89a|pattern_ra=_uruguay1987-89a|pattern_sh=_uruguay|pattern_so=_skybluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1987—1989}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1990|pattern_b=_uruguay1990|pattern_ra=_uruguay1990|pattern_sh=_uruguay1990|pattern_so=_uruguay1990|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1990}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay1995-97a|pattern_b=_uruguay1995-97a|pattern_ra=_uruguay1995-97a|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1995—1997}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay2001-02 a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=e40344|body=e40344|rightarm=e40344|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2001—2002}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uruguay2004a|pattern_ra=|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2004}}
|{{Football kit|pattern_la=_uruguay2005a|pattern_b=_uruguay2005a|pattern_ra=_uruguay2005a|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2005}}
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay2007a|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_puma06onwhite|pattern_so=_socks|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=ff1400|socks=ffffff|title=2006—2007}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_uruguay2008-09a|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_redsides|pattern_so=_uruguay2008-09a|leftarm=ff1400|body=ff1400|rightarm=ff1400|shorts=FFFFFF|socks=FF0000|title=2008—2009}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru10A|pattern_b=_uruguay_2010b|pattern_ra=_uru10A|pattern_sh=_uru10A|pattern_so=_uru10A|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=AACCFF|title=2010—2011}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_uru2012a|pattern_ra=|pattern_sh=_uru2012|pattern_so=_uru2012|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2011—2013}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru2014_visitante|pattern_b=_uru2014_visitante|pattern_ra=_uru2014_visitante|pattern_sh=_uru2014_visitante|pattern_so=_uru2014_visitante|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2014—2015}}
|{{Football kit|pattern_la=_uru16a|pattern_b=_uru16a|pattern_ra=_uru16a|pattern_sh=_uru16a|pattern_so=_toponwhite|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=7e9fff|title=2016—2017}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru18a|pattern_b=_uru18a|pattern_ra=_uru18a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=[[Чемпионат мира по футболу 2018|ЧМ-2018]]}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru19a|pattern_b=_uru19a|pattern_ra=_uru19a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru21a|pattern_b=_uru21a|pattern_ra=_uru21a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=2021}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_uru22a|pattern_b=_uru22a|pattern_ra=_uru22a|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|название=[[Чемпионат мира по футболу 2022|ЧМ-2022]]}}
| colspan=&quot;4&quot; |
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [https://www.auf.org.uy/ Официальный сайт Уругвайской футбольной ассоциации]{{ref-es}}

{{Внешние ссылки}}
{{Чемпионы мира по футболу}}
{{Футбол буйынса Олимпия уйындары чемпиондары}}
{{Победители Кубка Америки по футболу}}
{{Южноамериканские футбольные сборные}}

[[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]]
[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]]</text>
      <sha1>ozfmqduhrzxe4f57uv0n4mgtsth4p9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тимербаев Роберт Ғәфүр улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>199549</id>
    <revision>
      <id>1301401</id>
      <parentid>1301163</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T08:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ижады */</comment>
      <origin>1301401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8836" sha1="mjvmdxe9dtznbmco2cky0jwhn1clu29" xml:space="preserve">{{фш|Тимербаев}}
{{Ук}}
'''Тимербаев Роберт Ғәфүр улы''' ({{lang-ru|Тимербаев Роберт Гафурович}}; [[23 декабрь]] [[1960 йыл]]) — композитор, баянсы. 1999—2015 йылдарҙа «Фәриҙә менән Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнең художество етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011), «Алтын Урал» халыҡ ижади премияһы лауреаты.

== Биографияһы ==
Роберт Ғәфүр улы Тимербаев хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] ҡасабаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын тамамлағас, 1978―1979 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт филармонияһы|Башкорт дәүләт филармонияһы]]нда концертмейстер булып эшләй. 1979―1981 йылдарҙа эске ғәскәрҙәр оркестрында хәрби хеҙмәт үт&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;ә{{Cite news|title=Тимербаев Роберт Гафурович|url=https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich|work=Единый портал культуры народов РБ|accessdate=2025-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250525152822/https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich |date=2025-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

1981―1984 йылдарҙа Уфа сәнғәт училищеһында (ситтән тороп) уҡыуын дауам итә һәм 1999 йылға тиклем [[Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы]]нда эшләй. Филармонияла эшләгән йылдарында Рәсәйҙең ауыл, ҡалаларында, [[Германия]], [[Албания]], [[Франция]], [[Италия]], [[Голландия]], [[Таиланд]], [[Сәғүд Ғәрәбстаны|Ғәрәб]] Әмирлектәре, [[Төркиә]] кеүек сит илдәрҙә сығыш яһай, республика һәм район байрам сараларында ҡатнаша&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

1999—2015 йылдарҙа ул «Фәриҙә һәм Роберт Тимербаевтар» ижади төркөмөнөң художество етәксеһе&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Башҡортостанда йәшәп  ижат иткән популяр йырҙар авторы Роберт Тимербаевка — 60 йәш|url=https://baltachtan.ru/articles/t-rlesenn-n/2020-12-24/bashkortstanda-yash-p-i-at-itk-n-populyar-yrlar-avtory-robert-timerbaevka-60-yash-1245631?ysclid=m1cbvdvocv631522781|date=2020-12-20|accessdate=2025-05-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921175332/https://baltachtan.ru/articles/t-rlesenn-n/2020-12-24/bashkortstanda-yash-p-i-at-itk-n-populyar-yrlar-avtory-robert-timerbaevka-60-yash-1245631?ysclid=m1cbvdvocv631522781 |date=2024-09-21 }}&lt;/ref&gt;.

== Ижады ==
Роберт Ғәфүр улы, баянсы булараҡ, башҡарыу эшмәкәрлеген композиторлык ижады менән берләштерә. Уның репертуарына [[Урыҫтар|урыҫ]], [[Татарҙар|татар]] һәм [[Башҡорттар|башҡорт]] композиторҙары әҫәрҙәре инә. Ике йөҙгә яҡын йыр: һуғыш йырҙары, граждандар һәм мөхәббәт лирикаһы, шаян йырҙар, баян һәм инструменталь ансамблдәр өсөн әҫәрҙәр яҙа. Йырҙары менән танылыу ала һәм тамашасылар араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙана&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Йырҙары хәсрәттәрҙе баҫа, шатлыҡ өҫтәй|url=https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-12-24/yyr-ary-h-sr-tt-r-e-ba-a-shatly-t-y-1246130|work=Башҡортостан|date=2020-12-20|accessdate=2025-05-25 }}&lt;/ref&gt;.

Беренсе яҙған йыры [[Рәми Ғарипов]] һүҙҙәренә ― «Һанама, кәкүк». Популяр йырҙары: «Ғүмерҙәрҙе үлмәҫ йыр итәйек» (Хәния Фәрхи), «Тыуған яғым» ([[Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы|Гөлфия Юнысова]] һүҙҙәре, Фәриҙә Тимербаева башҡара), «Алла бирһә» (Рамил Сурағол һүҙҙәре, Иҙрис Кәлимуллин башҡара), «Аға һыуҙар» ([[Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы]] башҡара), «Тыуған яҡ ҡайындары» ([[Ғәли Хәмзин]]), «Талғын ғына ҡарҙар яүа» (Заһир Иҫәнсурин), «Йәш йөрәк» (Хәлимә Ғәббәсова), «Аҡ майҙарҙа — аҡ вәғәҙәләр», «Күрше хаҡы, тәңре хаҡы», «Һалма мине һары һағыштарға», «Туғандарҙың ҡәҙерен бел» һ.б.

Композитор [[Салауат Фәтхетдинов]] («Гармун», Клара Булатова һңҙҙәре), [[Айҙар Ғәлимов]] («Һинең өсөн», Светлана Шәрипова һүҙҙәре), [[Иҙрис Ғәзиев]], Роза Аккучукова, [[Хәниә Фәрхи|Хәния Фәрхи]], [[Нәзифә Ҡадырова]], [[Радик Гәрәев]], [[Тимерғәлиева Хәмдүнә Сәйетғәли ҡыҙы|Хәмдүнә Тимерғәлиева]], тормош иптәше Фәриҙә Тимербаева һ.б. танылған йырсылар менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
1983 йылда өйләнгән. Тормош иптәше ― йырсы, [[Башҡортостан Республикаһының  атҡаҙанған артисы]] Фәриҙә Ҡарый ҡыҙы Тимербаева (1963 йылғы, [[Борай районы]] [[Иҫке Ҡарағош]] ауылынан).

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011)&lt;ref&gt;[https://base.garant.ru/17733567/ Указ Президента Республики Башкортостан от 25 июля 2011 г. N УП-386 «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Тимербаеву Р. Г.»]&lt;/ref&gt;
* «Алтын Урал» халыҡ ижад премияһы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* «Мәҙәниәттәге ҡаҙаныштар өсөн» күкрәк билдәһе ([[Татарстан Республикаһы]])&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://bashgazet.ru/articles/-bi-t-m-m-ni-t/2020-12-24/yyr-ary-h-sr-tt-r-e-ba-a-shatly-t-y-1246130  Йырҙары хәсрәттәрҙе баҫа, шатлыҡ өҫтәй]{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://shonkar.com/articles/common_material/2020-12-24/robert-timerbaev-60-y-shlek-yubileyyn-bild-l-y-1246079 Роберт Тимербаев 60 йәшлек юбилейын билдәләй] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240921175412/https://shonkar.com/articles/common_material/2020-12-24/robert-timerbaev-60-y-shlek-yubileyyn-bild-l-y-1246079 |date=2024-09-21 }}
* [https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich Тимербаев Роберт Гафурович ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250525152822/https://bashmusic.nknrb.ru/ru/persons/kompozitory/timerbaev-robert-gafurovich |date=2025-05-25 }}
* [https://parnas-nko.ru/news/2022/12/457/ Наш земляк Роберт Тимербаев отметил свой день рождения.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240918085045/https://parnas-nko.ru/news/2022/12/457/ |date=2024-09-18 }}
* [https://base.garant.ru/17733567/ Указ Президента Республики Башкортостан от 25 июля 2011 г. N УП-386 «О присвоении почетного звания „Заслуженный деятель искусств Республики Башкортостан“ Тимербаеву Р. Г.» ]</text>
      <sha1>mjvmdxe9dtznbmco2cky0jwhn1clu29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фарсы моңдары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201322</id>
    <revision>
      <id>1301389</id>
      <parentid>1301218</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:38:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48616" sha1="c01n68gpnrahjcuqs1tvijh54o1pkpb" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы мотивтары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән. «Фарсы мотивтары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры Эркин Вахидовтың эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған). С. Есениндың «Фарсы мотивтары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: Сооронбай Жусуев, Э. Турсунов, Сагын Акматбекова һәм С. Эралиев тәржемә итә. Бынан тыш, «Фарсы мотивтары» циклын үҙ туған телдәренә Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), Мәхәмәт Әхмәдов (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы|Сөләймән Рөстәм]] (Азербайжан ССР-ының халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>c01n68gpnrahjcuqs1tvijh54o1pkpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301390</id>
      <parentid>1301389</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48558" sha1="nsehmv2eqvtk7fduhvcqj05vo76dz2b" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы мотивтары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән. «Фарсы мотивтары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры Эркин Вахидовтың эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған). С. Есениндың «Фарсы мотивтары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: Сооронбай Жусуев, Э. Турсунов, Сагын Акматбекова һәм С. Эралиев тәржемә итә. Бынан тыш, «Фарсы мотивтары» циклын үҙ туған телдәренә Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), Мәхәмәт Әхмәдов (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм Сөләймән Рөстәм (Азербайжан ССР-ының халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>nsehmv2eqvtk7fduhvcqj05vo76dz2b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301391</id>
      <parentid>1301390</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:56:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50433" sha1="olq5b5izjobabllq14w9v4gpuujulpt" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. &quot;Фарсы моңдары&quot;н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>olq5b5izjobabllq14w9v4gpuujulpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301392</id>
      <parentid>1301391</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T06:56:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Иҫкәрмәләр */</comment>
      <origin>1301392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50435" sha1="kv7ziu1nx5jbrnsb6t7fs341aniy26b" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. &quot;Фарсы моңдары&quot;н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>kv7ziu1nx5jbrnsb6t7fs341aniy26b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301393</id>
      <parentid>1301392</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:10:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <origin>1301393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50594" sha1="a7thtt7sr75bmsl2zauzpoj7ucuugiw" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. &quot;Фарсы моңдары&quot;н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;, ә башҡорт теленә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]] тәржемә итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>a7thtt7sr75bmsl2zauzpoj7ucuugiw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301394</id>
      <parentid>1301393</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:13:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50543" sha1="c9utj29wrwypoazz3xlyqxag6i5m76r" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>c9utj29wrwypoazz3xlyqxag6i5m76r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301396</id>
      <parentid>1301394</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51026" sha1="ernt3i9q0nsvcr71z882sjcak21qpzc" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>ernt3i9q0nsvcr71z882sjcak21qpzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301397</id>
      <parentid>1301396</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51619" sha1="gkjh6du605n8akom1d5wm4ppd94fq1k" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kulturarb.ru/ru/news/novosti/vystavka-vasilya-hannanova-persidskie-motivy-prodolzhaetsya|title=Выставка Василя Ханнанова &quot;Персидские мотивы&quot; продолжается!|website=Культурный мир Башкортостана|date=2016-10-04|publisher=kulturarb.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esenin.ru/novosti/persidskie-motivy-na-kovrakh|title=Персидские мотивы на коврах|author=Истомина .С.|date=206-10-02|publisher=esenin.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>gkjh6du605n8akom1d5wm4ppd94fq1k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301398</id>
      <parentid>1301397</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:26:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Әҙәбиәт */</comment>
      <origin>1301398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50409" sha1="b7yvwzrmx96t6hgwgczi5jnnya6fb5v" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kulturarb.ru/ru/news/novosti/vystavka-vasilya-hannanova-persidskie-motivy-prodolzhaetsya|title=Выставка Василя Ханнанова &quot;Персидские мотивы&quot; продолжается!|website=Культурный мир Башкортостана|date=2016-10-04|publisher=kulturarb.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esenin.ru/novosti/persidskie-motivy-na-kovrakh|title=Персидские мотивы на коврах|author=Истомина .С.|date=206-10-02|publisher=esenin.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>b7yvwzrmx96t6hgwgczi5jnnya6fb5v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301399</id>
      <parentid>1301398</parentid>
      <timestamp>2026-07-26T07:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Мәҙәни йоғонто */</comment>
      <origin>1301399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51619" sha1="him8jbkkr2ipbuxk52kxgx8d7t26qpx" xml:space="preserve"> {{Литературное произведение
 |Название            = Фарсы моңдары
 |Изображение         = Персидские мотивы 1925.jpg
 |Ширина              = 
 |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл  
 |Жанр                = Стихотворный цикл
 |Автор               = [[Сергей Есенин]]
 |Язык оригинала      = русский
 |Написан             = 1924—1925
 |Публикация          = 1925
 |Издательство        = Современная Россия
 |Цикл                = 
 |Викитека            = 
}}
'''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә.

«Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла.

Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай.

== Яҙылыу тарихы ==
[[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]]
«Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай&lt;ref name=&quot;Юшин&quot;&gt;{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}&lt;/ref&gt;.

[[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}&lt;/ref&gt;.

1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot;&gt;{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}&lt;/ref&gt;. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй&lt;ref name=&quot;Кошечкин&quot;&gt;{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}}
[[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]]

[[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}&lt;/ref&gt;.

Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]].
[[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot;&gt;{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}&lt;/ref&gt;.
1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай&lt;ref name=&quot;Рябчинская&quot; /&gt;.

== «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар ==
;«Уңалдылар иҫке яраларым…»

1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла:
{{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}}

Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ.

{{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }}

Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

; «Һораным мин бөгөн асламсынан…»
«Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә:
{{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға&lt;ref&gt;Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше&lt;/ref&gt; әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә:

{{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.
Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;.

;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…»
«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot;&gt;{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}&lt;/ref&gt;. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}&lt;/ref&gt;:

{{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була&lt;ref name=&quot;Белоусов1&quot; /&gt;.

;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…»)
«Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}}

{{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре)
1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға.
Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек.

{{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…»)
«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш.

Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;.

{{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…»)
(«Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925)

Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай.

{{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!  (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә.
{{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;.

;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…»)
1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға.

Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}}
Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә:
{{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}}
Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:
{{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}

;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…»)
(«Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле)

Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә&lt;ref name=&quot;Белоусов2&quot; /&gt;.
{{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…»)
«Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға.

Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә&lt;ref name=&quot;Белоусов3&quot; /&gt;:

{{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}}

{{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…»
(«Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925)

Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң&lt;ref name=&quot;Юшин&quot; /&gt;:
{{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}&lt;/ref&gt;.

Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя:

{{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла.
{{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта:
{{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}
; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…»)
(«Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

«Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай:
{{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:
{{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…»)

(«Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы)

Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә.
; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…»

(«Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы)

Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;:

{{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }}
{{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…»)

(«Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы)

Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы&quot;на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

{{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}}

Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)&lt;ref name=&quot;Белоусов4&quot; /&gt;.

== Мәҙәни йоғонто ==
Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән&lt;ref name=&quot;Хамидреза&quot;&gt;{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}&lt;/ref&gt;. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}&lt;/ref&gt;. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Койчуев&quot; /&gt;. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарпов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә&lt;ref name=&quot;Isaxanli&quot;&gt;''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.&lt;/ref&gt;.

Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kulturarb.ru/ru/news/novosti/vystavka-vasilya-hannanova-persidskie-motivy-prodolzhaetsya|title=Выставка Василя Ханнанова &quot;Персидские мотивы&quot; продолжается!|website=Культурный мир Башкортостана|date=2016-10-04|publisher=kulturarb.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://esenin.ru/novosti/persidskie-motivy-na-kovrakh|title=Персидские мотивы на коврах|author=Истомина .С.|date=206-10-02|publisher=esenin.ru|access-date=2026-07-26}}&lt;/ref&gt;.

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}
* {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}
* [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

[[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]]
[[Категория:Рус әҙәбиәте]]</text>
      <sha1>him8jbkkr2ipbuxk52kxgx8d7t26qpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-26</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201371</id>
    <revision>
      <id>1301376</id>
      <timestamp>2026-07-25T20:08:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Stage 20 Tour de France 2024 Col de la Couillole 40.jpg</comment>
      <origin>1301376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55" sha1="em8llz9m4098wm4yga4lsi0y4sqs595" xml:space="preserve">Stage 20 Tour de France 2024 Col de la Couillole 40.jpg</text>
      <sha1>em8llz9m4098wm4yga4lsi0y4sqs595</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-27</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201372</id>
    <revision>
      <id>1301409</id>
      <timestamp>2026-07-26T11:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Haigerloch - Altstadt - Schloss - Ansicht von SSW (2).jpg</comment>
      <origin>1301409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="9emqlog2ahmwikiol5u0e1hnrplwit1" xml:space="preserve">Haigerloch - Altstadt - Schloss - Ansicht von SSW (2).jpg</text>
      <sha1>9emqlog2ahmwikiol5u0e1hnrplwit1</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>