Википедия bawiki https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Махсус Фекерләшеү Ҡатнашыусы Ҡатнашыусы менән һөйләшеү Википедия Википедия буйынса фекерләшеү Файл Файл буйынса фекерләшеү MediaWiki MediaWiki буйынса фекерләшеү Ҡалып Ҡалып буйынса фекерләшеү Белешмә Белешмә буйынса фекерләшеү Категория Категория буйынса фекерләшеү Портал Портал буйынса фекерләшеү Проект Проект буйынса фекерләшеү TimedText TimedText talk Модуль Модуль буйынса фекерләшеү Event Event talk Буръяҡ (йылға) 0 44844 1301421 1278005 2026-07-27T00:10:38Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301421 wikitext text/x-wiki {{Река |Название = Буръяҡ |Оригинальное название = |Изображение = |Подпись = |Карта = |Подпись карты = |Длина = 13 |Площадь бассейна = 62,3 |Бассейн = [[Каспий диңгеҙе]] |Бассейн рек = Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем |Расход воды = |Место измерения = |Исток = |Местоположение истока = |Высота истока = |s_lat_dir = N |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = E |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Устье = Оло Киңел |Местоположение устья = уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк |Высота устья = |m_lat_dir = N |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = E |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Уклон реки = |Страна = Рәсәй |Регион = Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе |Район = |Позиционная карта = Рәсәй Ырымбур өлкәһе |Категория на Викискладе = }} '''Буръяҡ''' ({{lang-ru|Бурачка}}) — [[Рәсәй]]ҙәге йылға. Һамар өлкәһе<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Рәсәй гидротехник ҡоролмалар регистры һәм дәүләт һыу кадастры үҙәге}}</ref> биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кинель йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == [[Рәсәй дәүләт һыу реестры]] мәғлүмәте буйынса йылға [[Түбәнге Волга һыу бассейны округы]]нда урынлашҡан, [[һыу хужалығы участкаһы]] — [[Оло Киңел (Һамар ҡушылдығы)|Оло Киңел]] башынан тамағына тиклем, [[Көтөүлек (йылға)|Көтөүлек]] йылғаһынан башҡа (инешенән [[Көтөүлек һыуһаҡлағысы]]на тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем<ref name='Рәсәй МСР'/>. [[Һыу ресурстарының федераль агентлығы]] тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса<ref name='Рәсәй МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=185233|title=РФ һыу реестры: Бурачка}}</ref>: * Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010000812112100008630 * Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112100863 * Бассейн коды — 11.01.00.008 * ГӨ буйынса томы — 12 * ГӨ буйынса сығарылыш — 1 == Этимологияһы == Ҡыҫҡа ғына был йылға ямғырҙар, ташҡын ваҡытында буръяҡлана. Атама уның ошо сифатынан сығып бирелгән <ref>Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 178-се бит</ref> Урыҫ телендәге Бурачка атамаһының килеп сығышын ошо рәүешле фараз итеүҙәр осрай: ''Название могла получить за буровато-красноватый (свекольный, бурый) цвет воды в дождливые периоды года, обусловленые почвенными смывами''<ref>[http://travellers.ru/reka-burachka Бурачка//Путешественники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200115003830/http://www.travellers.ru/reka-burachka |date=2020-01-15 }}</ref><ref>[http://povolzje.yartel.ru/toponimika Бурачка//Словарь географических названий- История Среднего Поволжья] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201120215420/http://povolzje.yartel.ru/toponimika |date=2020-11-20 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://www.mnr.gov.ru/ Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} == Әҙәбиәт == *Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 1-се том, 861 бит [[Категория:Ырымбур өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Һамар өлкәһе йылғалары]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] {{hydro-stub}} lxjt3bujs0pc7gimb51lyihuqirbsyw Боғорослан (Ырымбур өлкәһе) 0 68819 1301419 1290574 2026-07-26T20:59:08Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301419 wikitext text/x-wiki {{БМ|Боғорослан}} {{НП-Россия |статус = Ҡала |русское название = Боғорослан |герб = Buguruslan coat of arms.gif |флаг = |lat_deg = 53 |lat_min = 37 |lat_sec = |lon_deg = 52 |lon_min = 25 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(53100)_region:RU-ORE |CoordScale = 40000 |размер карты региона = |размер карты района = |регион = Ырымбур өлкәһе |вид района = ҡала округы |район = Боғорослан |район в таблице = |внутреннее деление = |дата основания = 1748 |первое упоминание = 1748 |прежние имена = |статус с = 1781 |площадь = 76 |высота центра НП = |население = 49 942 |год переписи = 2013 |плотность = |этнохороним = Буғарыҫлансы |почтовые индексы = 461630-...-461639 |телефонный код = 35352 |цифровой идентификатор = 53408 |категория в Commons = Buguruslan |сайт = http://bugadmin.orb.ru/ }} '''Боғорослан''' (''Буғарыҫлан'') — {{lang-ru|Бугуруслан}} — [[Ырымбур өлкәһе]]ндә, [[Рәсәй]]ҙә өлкә әһәмиәтендә булған ҡала. Ҡалала [[Боғорослан районы]] үҙәге урынлашҡан. Буғарыҫлан ҡалаһы үҙе район составына инмәй. Ҡала [[Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы|Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында]], [[Оло Кинәле]] йылғаһы ярында урынлашҡан. [[Һамар]]ҙан — 180, [[Ырымбур]]ҙан — 360, [[Мәскәү]]ҙән — 1200 км алыҫлыҡта. == Этимологияһы == Исеме [[төрки телдәр|төрки телдән]] килә: ''боға''<ref>боға—племенной бык. ''Прим.'' күл боғаһы — большая выпь. Башкирско-русский словарь (под редакцией З. Г. Ураксина, 1996)</ref> (буға)<ref>Буға — Бык, корова. Боға, буға һүҙҙәре боронғо төрки ҡомартҡыларҙағы үгеҙ мәғәнәһендәге воуа~вUуа һүҙенә барып тоташа. — Слова боға, буға восходят к слову воуа/вUуа в значении `бык`, встречающемуся в древнетюркских памятниках. Мифологический словарь башкирского языка (Ф. Г. Хисамитдинова, 2010)</ref> — үгеҙ, телец; арслан — арыҫлан. Топонимдың килеп сығышын һәм урыҫ телендә әйтелеше тураһында Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев "Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки" тигән китабында ошондай фекер әйтә: {{Цитата|Многие краеведы и исследователи полагают, что слово Бугуруслан по происхождению сложное, образовалось из двух тюркских корней. Первая часть бугу- или богу-, вторая часть — -араслан или -арслан. Поэтому первоначально произносилось Богуараслан, затем после фонетических изменений установилось современное произношение Бугуруслан. В разных источниках по истории Бугуруслана встречаются и такие варианты названия, как Богорослан, Богоруслан, Богуруслан. Вторая часть названия переводится всеми одинаково — «лев». Слово широко употреблялось в прошлом в качестве имени собственного у многих народов: у татар, башкир, казахов, калмыков, ногайцев и даже у древних печенегов. Вот некоторые примеры: султан Араслан, Джан Араслан, Арасланбай, Арасланбек. <ref>Моисеев, Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1</ref>}}. Йәғни, ул да атаманың "буға" һәм "арыҫлан" һүҙҙәренән килеп сыҡҡанын дөрөҫләй. == Тарихы == [[Файл:Orenburg oblast Buguruslan Mosque.jpg|300px|right|Боғорослан мәсете|thumb]] [[Файл:Postkarte Buguruslan.jpg|center|thumb|300px| Буғарыҫлан XX быуат башында]] [[Файл:Buguruslan COA (Ufa Governorate) (1782).png|right|thumb|100px|Герб (1782)]] Ҡала 1748 йылда Боғорослан биҫтәһе булараҡ нигеҙ һалына<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Бугуруслан}}</ref>. Боғорослан 1781—1920 йылдарҙа [[Боғорослан өйәҙе]] үҙәге. Боғоросланда 267 йорт иҫәпләнгән, шул иҫәптән хәрби хеҙмәткәрҙәргә һәм отставкалағы чиндарға 63 йорт ҡараған, канцелярия хеҙмәткәрҙәренә — 3, сауҙагәр һәм мещандарға — 5, руханиҙарға — 4, крәҫтиәндәргә — 159 йорт. 1811 йылда 1300 кеше йәшәгән, 1897 — 12141 ([[башҡорттар]] — 66, [[мордвалар]] — 363, [[татарҙар]] — 868, [[урыҫтар]] — 10624 һ.б.), 1910 — 15000 кеше. 19 быуат аҙағында халҡы сауҙа, игенселек, баҡсасылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Һабын ҡайнатыу һәм балауыҙ һығыу заводтары эшләгән. Йыл һайын йәрминкәләр үткәрелгән. Покров ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, 2 сиркәү, дини, 2 класлы ҡала һәм 2 мәхәллә училищелары, ҡыҙ балалар прогимназияһы, 2 дауахана булған. 1935—1941 йылдарҙа ҡалала [[Желтый татар-башҡорт педагогия училищеһы|татар-башҡорт педагогия техникумы (училищеһы)]] эшләгән. == Климаты == {| |{{Климат города |Город_род= Буғарыҫландын |Источник=[http://www.retscreen.net/ru/home.php NASA. База данных RETScreen]<!--Для просмотра климатических данных необходимо установить программные средства RETScreen, войти в RETScreen и открыть базу климатических данных--> | Янв_ср=-10.7 | Янв_ср_осад= | Фев_ср=-10.6 | Фев_ср_осад= | Мар_ср=-5.5 | Мар_ср_осад= | Апр_ср=5.5 | Апр_ср_осад= | Май_ср=14.8 | Май_ср_осад= | Июн_ср=19.9 | Июн_ср_осад= | Июл_ср=21.6 | Июл_ср_осад= | Авг_ср=20.4 | Авг_ср_осад= | Сен_ср=13.6 | Сен_ср_осад= | Окт_ср=5.3 | Окт_ср_осад= | Ноя_ср=-3.9 | Ноя_ср_осад= | Дек_ср=-9.8 | Дек_ср_осад= | Год_ср=5.0 | Год_ср_осад= | Янв_ср_мин= | Янв_ср_макс= | Фев_ср_мин= | Фев_ср_макс= | Мар_ср_мин= | Мар_ср_макс= | Апр_ср_мин= | Апр_ср_макс= | Май_ср_мин= | Май_ср_макс= | Июн_ср_мин= | Июн_ср_макс= | Июл_ср_мин= | Июл_ср_макс= | Авг_ср_мин= | Авг_ср_макс= | Сен_ср_мин= | Сен_ср_макс= | Окт_ср_мин= | Окт_ср_макс= | Ноя_ср_мин= | Ноя_ср_макс= | Дек_ср_мин= | Дек_ср_макс= | Год_ср_мин= | Год_ср_макс= | Янв_а_макс= | Янв_а_мин= | Фев_а_макс= | Фев_а_мин= | Мар_а_макс= | Мар_а_мин= | Апр_а_макс= | Апр_а_мин= | Май_а_макс= | Май_а_мин= | Июн_а_макс= | Июн_а_мин= | Июл_а_макс= | Июл_а_мин= | Авг_а_макс= | Авг_а_мин= | Сен_а_макс= | Сен_а_мин= | Окт_а_макс= | Окт_а_мин= | Ноя_а_макс= | Ноя_а_мин= | Дек_а_макс= | Дек_а_мин= | Год_а_макс= | Год_а_мин= |}} |} ==== Элемтә==== * [[Вымпел-Коммуникации|Билайн]], * [[МегаФон]], * [[Мобильные ТелеСистемы|МТС]]. Ҡалала Боғорослан граждан авиацияһының осоу училищеһы, [[Ырымбур дәүләт университеты]] филиалы эшләй. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2323-bo-oroslan-bo-oroslan-j-e-ala-y|автор=[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Ҡолбахтин Н. М.]]}} * {{БЭ2013|index.php/component/content/article/8-statya/2326-bo-oroslan-bi-t-e|Боғорослан биҫтәһе|автор=[[Ҡолбахтин Нәзир Мырҙабай улы|Ҡолбахтин Н. М.]]}} * [http://orenobl.ru/town/buguruslan.php Боғорослан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921052706/http://orenobl.ru/town/buguruslan.php |date=2009-09-21 }} * [http://kraeved.opck.org/towns/buguruslanskii_raion/buguruslan.php История основания города Бугуруслана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610125044/http://kraeved.opck.org/towns/buguruslanskii_raion/buguruslan.php |date=2008-06-10 }} на сайте «История Оренбуржья» * [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/bugurus.htm Герб Бугуруслана] на сайте «Heraldicum» * [http://vbuguruslane.com/ В Бугуруслане — городской портал] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140208045258/http://vbuguruslane.com/ |date=2014-02-08 }} * [http://www.museum.ru/M1085 Бугурусланский историко-краеведческий музей] {{Ырымбур өлкәһе}} [[Категория:Ырымбур өлкәһе ҡалалары]] [[Категория:Ырымбур өлкәһе район үҙәктәре]] [[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]] raelruiiteo35zy6gdc653vf2emguw8 Ҡуңыр ҡуңыҙ 0 70468 1301418 768686 2026-07-26T20:45:57Z Arrow303 48453 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Eremitt larve MF.jpg]] → [[File:Osmoderma eremita-larve.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] (original uploader’s request) · Scientific name 1301418 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Ҡуңыр ҡуңыҙ | regnum = Хайуандар | image file = Osmoderma eremita male.jpg | image title = | image descr = Ата бөжәк | parent = Osmoderma | rang = Төр | latin = Osmoderma eremita | author = [[Scopoli]], 1763 | syn = | typus = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = nt | wikispecies = Osmoderma eremita | commons = Category:Osmoderma eremita | iucn = 15632 | itis = | ncbi = 314302 | eol = 292560 | grin = | ipni = }} '''Ҡуңыр ҡуңыҙ'''<ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Насекомые|с=118}}</ref> ([[лат.]] ''Osmoderma eremita'') — ҡаты ҡанатлылар отрядының [[суҡ мыйыҡлылар]] [[ғаилә]]һенә ҡараған [[бөжәк]]. == Ҡылыҡһырлама == Кәүҙәһе киң, яҫы, 24—30 мм оҙонлоҡта. Ҡуңыр төҫтә, йәшкелт металға оҡшаш ялтырауыҡлы. Башы йыйырсыҡлы, мыйығы ҡыҫҡа, япраҡ формаһында. Өҫкө ҡанаты ҡабарынҡы, даға рәүешле, түңәрәк. Алғы сирағы 3 тешле. Енси диморфизм хас: ата ҡуңыҙҙарҙың алғы арҡаһының уртаһында киң буй бураҙна, инә ҡуңыҙҙарҙың — ваҡ буй батынҡылыҡ һәм алғы өлөшөндә 2 түмһәләк бар. [[File:Osmoderma eremita-larve.jpg|thumb|upright=1.25|Личинка]] == Үрсеүе == Йомортҡаларын ҡарт ағас ҡыуышына һала. Ҡарышлауыҡтары дуға формаһында, 90—100 мм оҙонлоҡта, 3 йыл һәм унан да ашыу ваҡыт дауамында үҫешәләр. Ҡуңыҙҙарҙың осоуы июнь—сентябрҙә; эңерҙә һәм төндә әүҙемдәр. == Туҡланыуы == Ағастарҙың имгәнгән олондарынан ағып сыҡҡан һут менән, ҡарышлауыҡтары серек үҙағас менән туҡлана. Өлкән ҡуңыҙҙарҙың бер нисә метр алыҫлыҡтан һиҙелгән көслө, насар еҫе бар. == Таралышы == Башҡортостан Республикаһында Бөрө, Ғафури һәм Өфө райондарының ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарында осрай. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының "Ҡыҙыл китап"тарына индерелгән. {{БЭ}} == Иҫкәрмәләр == {{примечания}} == Һылтанмалар == * [http://www.zin.ru/Animalia/Coleoptera/rus/telosm08.htm Д. Тельнов: возможно в России не встречается жук-отшельник Osmoderma eremita] {{Красная книга России|2}} [[Категория:Евразия бөжәктәре]] [[Категория:Пластинка мыйыҡлылар]] [[Категория:1763 йылда тасуирланған хайуандар]] 0k26o7juhhe18t03ybxiq2q2bszkiez 27 июль 0 71518 1301414 1247405 2026-07-26T19:00:41Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу 1301414 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''27 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 208-се ([[кәбисә йыл]]ында 209-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 157 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Гамбургерҙың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}}: 1950—1953 йылдарҙағы Ватан һуғышында Еңеү көнө. * {{Флагификация|Финляндия}}: Йоҡосо көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Күп функциялы үҙәк хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1147]]: «Сказание об убиении Даниила Суздальского и начале Москвы» повесында яҙылыу буйынса, [[Мәскәү]]гә нигеҙ һалына. * [[1586]]: Инглиз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Рэли Уолтер [[Бөйөк Британия]]ға беренсе тапҡыр [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]] алып ҡайта. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]нда беренсе страховка ойошмаһы эшләй башлай. * [[1836]]: [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда еңеү хөрмәтенә Мәскәүҙә Христ Спаситель ҡорамына нигеҙ һалына. * [[1866]]: Бөйөк Британия һәм [[АҠШ]] араһында трансатлантик телеграф кабелен һуҙыу тамамлана. * [[1920]]: Һауа навигацияһында беренсе тапҡыр радиокомпас ҡулланыла. * [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ынан [[Совет Рәсәйе|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр сферик аэростат осорола. * [[1921]]: [[Канада]] физиологы Фредерик Бантинг беренсе тапҡыр инсулин айырып ала. * [[1922]]: [[Адыгей Республикаһы|Адыгей автономиялы өлкәһе]] ойошторола. * [[1925]]: [[СССР]]ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы «О признании Российской академии наук высшим учебным учреждением СССР» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1934]]: Верхнеудинск ҡалаһы «Улан-Удэ» тип үҙгәртелә. * [[1952]]: [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]] эшләй башлай. * [[1953]]: Корея һуғышы [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Көньяҡ Корея]] араһында Солох тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. * [[1985]]: 27 июлдән 3 авгусҡаса Мәскәүҙә Йәштәрҙең һәм студенттарҙың XII халыҡ-ара фестивале үтә. * [[1990]]: [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорусия ССР-ы]] Юғары Советы Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. * [[2010]]: [[Ҡырғыҙстан]]да яңы конституция ҡабул ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ярушин Борис Ильич]] (1930-1996), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1975—1996 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның «Мәсәғүт» совхозы директоры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Вишневская Любовь Михайловна]] (1950), [[театр]] актёры, рәссам. 1983 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһындағы «Омнибус» драма театры актрисаһы. 1978 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2005), РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтбаев Альберт Рафаил улы]] (1960), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1996 йылдан [[Дүртөйлө районы]] Ленин исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй]] агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы]] (1911—14.09.1979), нефть эшкәртеү инженеры. 1937—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] операторы, бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан. * [[Ғирфатуллин Урал Рәхмәтулла улы]] (1956), актёр, театр эшмәкәре. 1984 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1994 йылдан — [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]] директоры, директорҙың үҫеш буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2004—2009 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2006) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Гәрәев Таһир Лотфулла улы]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль орган хеҙмәткәре. 2004—2015 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән [[Таджикистан|Таджик ССР-ының]] Ленинабад өлкәһе Наус районының Наус ауылынан. * [[Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы]] (1961), [[сәнғәт]] белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ректоры. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008) һәм мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1887—9.10.1937), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә һәм [[граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1921 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары, 1923 йылдан Башҡортостан Баш суды ағзаһы, 1926 йылдан — [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]], 1929 йылдан — һөнәрселек сәнәғәтенең республика союзы инструкторы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Фәрхетдинов Әнүәр Нурый улы]] (1912—10.1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947—1960 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] колхоздары рәйесе, артабан «Ҡорос» һәм «Яңы маты» совхоз-рабкооптары хеҙмәткәре, икмәк комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡорос-Ҡаран]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтбаев Булат Сабир улы]] (1937—3.07.2020), [[Педагогика|педагог]], [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1962 йылдан [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1969 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. * [[Кулямин Пётр Григорьевич]] (1937—13.11.2005), механизатор. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр», 1989—2000 йылдарҙа – «Быҙаулыҡ» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән Архангельское утарынан. * [[Сөләймәнов Ренарт Вафа улы]] (1937), [[спорт]]сы, тренер, [[физика]]-[[математика]] фәндәре кандидаты (1966). Пуля менән атыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970) һәм атҡаҙанған тренеры (1984). [[Мехико]]ла 1968 йылда үткән [[Олимпия уйындары]]ның бронза призёры, күп тапҡыр донъя, [[Европа]] һәм СССР чемпионы, халыҡ-ара категориялы судья. * [[Ғиззәтуллина Зарима Ғиниәтулла ҡыҙы]] (1942), педагог. 1967 йылдан [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]]ҙәге 2-се урта мәктәптең математика уҡытыусыһы, 1975 йылдан — директоры; 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәғариф бүлеге инспекторы, 1986 йылдан [[Дүртөйлө]]ләге хәҙерге 2-се лицей директоры, 1999—2004 йылдарҙа математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). «Йыл директоры» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Йәркәй ауылынан. * [[Талхина Динә Азат ҡыҙы]] (1952—28.02.2007), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, шағир. 1974 йылдан [[Учалы районы]]ның [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1977 йылдан — «Серп и молот» — «Ураҡ һәм сүкеш» район гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1981—2005 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]ндә мөхәррир, бүлек мөдире. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). * [[Айдашев Айҙар Хәкимйән улы]] (1957), шахтёр. 1974—2009 йылдарҙа [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры (1996). Сығышы менән Хәйбулла районы [[Бүребай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәсәғүтов Рәфҡәт Мәжит улы]] (1928), [[Химик технология|химик‑технолог]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1975). [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Пономарёвка районы]] Дүсмәт ауылынан. * [[Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы]] (1938—6.12.2016), акушер-гинеколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2001) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы]] (1953), [[журналистика|журналист]]. 1981 йылдан «[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]» журналы, 2001 йылдан — «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзите хеҙмәткәре. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2001). * [[Богданов Сергей Леонидович]] (1953), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 19-сы ГПТУ-һы, 1988 йылдан — 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы; 1990—2013 йылдарҙа 22-се, 2015 йылдан — 20-се урта мәктәп директоры. «Башҡортостан рустары соборы» йәмәғәт ойошмаһының Салауат ҡала бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), [[Рәсәй]]ҙең мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Нәбиуллин Рим Миҙхәт улы]] (1958), эске эштәр һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, милиция полковнигы. 1995 йылдан [[Шишмә районы]] эске эштәр бүлеге начальнигы, 2009—2022 йылдарҙа район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Никифар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Саттаров Ғәлләм Саттар улы]] (1894—16.11.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, педагог. 1929–1963 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1943). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Шмидт Алексей Викторович]] (1894—26.04.1935), [[СССР]] археологы, шәрҡиәтсе, [[Кама]] буйы [[археология]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР Фәндәр Академияһының [[1928 йыл]]да [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Өфө йылғаһы|Өфө]] йылғалары бассейнындағы археологик ҡомартҡыларҙы ҡаҙыуҙы башҡарған Башҡортостан комплекслы экспедицияһының палеонтология отряды етәксеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллин Айрат Хәлил улы]] (1934—10.08.2008), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Төрөштамаҡ]] ауылынан. * [[Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы]] (1939—2.07.2012), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ, 1988—1990 йылдарҙа финанс министры, [[БАССР Министрҙар Советы]]ның Президиум ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Комаров Сергей Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор. (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1835]]: Джозуэ Кардуччи, [[Италия]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1906). * [[1870]]: Владимир Маковский, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың ғалим-механигы, турбиналар эшләү буйынса белгес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1880]]: Владимир Максимов, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем билдәлелек алған кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1925). * [[1885]]: Борис Збарский, СССР-ҙың [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимигы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1945). * [[1899]]: Ваупшасов Станислав Алексеевич, СССР разведчигы, партизан, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944), полковник. * [[1900]]: Чарльз Видор, [[АҠШ]] режиссёры, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1911]]: [[Кузнецов Николай Иванович]], СССР разведчигы, партизан, Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1915]]: Марио Дель Монако, [[Италия]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Ер|донъя]] вокал [[сәнғәт]]енең иң яҡшы тенорҙарының береһе. * [[1925]]: Александр Космодемьянский, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерия батареяһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945), [[Зоя Космодемьянская]]ның ҡустыһы. * [[1930]]: Анатолий Азольский, СССР һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы. * [[1940]]: Пина Бауш, [[Германия]] [[бейеү]]сеһе, [[хореография|хореограф]]. * [[1940]]: Владимир Шамшурин, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист һәм рәссам. * [[1945]]: Мәхмүт Ғасимов, СССР [[Скульптура|скульпторы]], [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). * [[1970]]: Николай Костер-Вальдау, [[Дания]] актёры. * [[1975]]: Яков Цвиркунов, Рәсәйҙең рок-[[музыка]]нты «Король и Шут» һәм «Северный Флот» төркөмдәре [[гитара]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1841]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[2000]]: [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж27]] [[Категория:27 июль]] oi3kdbwx26zk5o30op7v0guefbn61z3 1301415 1301414 2026-07-26T19:23:58Z Телсе 41238 /* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт 1301415 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''27 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 208-се ([[кәбисә йыл]]ында 209-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 157 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{Ер}} [[Ер]]: Гамбургерҙың тыуған көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|АҠШ}}: Мәрхәмәтлек көнө. * {{Флагификация|Вьетнам}}: Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һәләк булғандарҙы иҫкә алыу көнө. * {{Флагификация|Корейская Народно-Демократическая Республика}}: 1950—1953 йылдарҙағы Ватан һуғышында Еңеү көнө. * {{Флагификация|Финляндия}}: Йоҡосо көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|Россия}}: Күп функциялы үҙәк хеҙмәткәрҙәре көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1147]]: «Сказание об убиении Даниила Суздальского и начале Москвы» повесында яҙылыу буйынса, [[Мәскәү]]гә нигеҙ һалына. * [[1586]]: Инглиз диңгеҙ сәйәхәтсеһе Рэли Уолтер [[Бөйөк Британия]]ға беренсе тапҡыр [[Тәмәке (үҫемлек)|тәмәке]] алып ҡайта. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1827]]: [[Рәсәй империяһы]]нда беренсе страховка ойошмаһы эшләй башлай. * [[1836]]: [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда еңеү хөрмәтенә Мәскәүҙә Христ Спаситель ҡорамына нигеҙ һалына. * [[1866]]: Бөйөк Британия һәм [[АҠШ]] араһында трансатлантик телеграф кабелен һуҙыу тамамлана. * [[1920]]: Һауа навигацияһында беренсе тапҡыр радиокомпас ҡулланыла. * [[1920]]: [[Мәскәү]]ҙең [[Ҡыҙыл майҙан]]ынан [[Совет Рәсәйе|Рәсәйҙә]] тәүге тапҡыр сферик аэростат осорола. * [[1921]]: [[Канада]] физиологы Фредерик Бантинг беренсе тапҡыр инсулин айырып ала. * [[1922]]: [[Адыгей Республикаһы|Адыгей автономиялы өлкәһе]] ойошторола. * [[1925]]: [[СССР]]ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы «О признании Российской академии наук высшим учебным учреждением СССР» тигән ҡарар ҡабул итә. * [[1934]]: Верхнеудинск ҡалаһы «Улан-Удэ» тип үҙгәртелә. * [[1952]]: [[В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы|Волга-Дон каналы]] эшләй башлай. * [[1953]]: Корея һуғышы [[Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы]] һәм [[Көньяҡ Корея]] араһында Солох тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. * [[1985]]: 27 июлдән 3 авгусҡаса Мәскәүҙә Йәштәрҙең һәм студенттарҙың XII халыҡ-ара фестивале үтә. * [[1990]]: [[Белорус Совет Социалистик Республикаһы|Белорусия ССР-ы]] Юғары Советы Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул итә. * [[2010]]: [[Ҡырғыҙстан]]да яңы конституция ҡабул ителә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Ярушин Борис Ильич]] (1930-1996), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1975—1996 йылдарҙа [[Мәсетле районы]]ның «Мәсәғүт» совхозы директоры, [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1990), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. * [[Вишневская Любовь Михайловна]] (1950), [[театр]] актёры, рәссам. 1983 йылдан [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Златоуст]] ҡалаһындағы «Омнибус» драма театры актрисаһы. 1978 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (2005), РСФСР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Сығышы менән [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтбаев Альберт Рафаил улы]] (1960), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1996 йылдан [[Дүртөйлө районы]] Ленин исемендәге тоҡомсолоҡ заводының генераль директоры. Рәсәй Федерацияһының һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, [[Рәсәй]] агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондан. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы]] (1911—14.09.1979), нефть эшкәртеү инженеры. 1937—1963 йылдарҙа [[Өфө нефть эшкәртеү заводы]] операторы, бригадиры. [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1959). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Нуриман районы]] [[Нимесләр]] ауылынан. * [[Басимова Рәшиҙә Алмағи ҡыҙы]] (1956), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1978—2023 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез»|«Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһе]]нең һәм [[«Газпром нефтехим Салауат» |«Газпром нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең]] инженеры, химик-технологы. Химия фәндәре кандидаты. ВОИР йәмғиәтенең Башҡорт АССР-ы бүлексәһе премияһы лауреаты, почётлы химик. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Ғирфатуллин Урал Рәхмәтулла улы]] (1956), актёр, театр эшмәкәре. 1984 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1994 йылдан — [[Өфө «Нур» татар дәүләт театры]] директоры, директорҙың үҫеш буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 2004—2009 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (2006) һәм [[Татарстан Республикаһы]]ның (2001) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Гәрәев Таһир Лотфулла улы]] (1956), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль орган хеҙмәткәре. 2004—2015 йылдарҙа [[Өфө ҡалаһы]] [[Совет районы (Өфө)|Совет районы]] хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған (2006), [[Рәсәй Федерацияһы]] торлаҡ-коммуналь хужалығының почётлы хеҙмәткәре (2008). Сығышы менән [[Таджикистан|Таджик ССР-ының]] Ленинабад өлкәһе Наус районының Наус ауылынан. * [[Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы]] (1961), [[сәнғәт]] белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 2013 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] ректоры. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008) һәм мәғариф отличнигы. }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Сәғәҙиев Һиҙиәт Сибәғәт улы]] (1887—9.10.1937), [[дәүләт]] эшмәкәре, [[Башҡорт милли хәрәкәте]]ндә һәм [[граждандар һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1921 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның мәғариф халыҡ комиссары, 1923 йылдан Башҡортостан Баш суды ағзаһы, 1926 йылдан — [[ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты]], 1929 йылдан — һөнәрселек сәнәғәтенең республика союзы инструкторы. Сәйәси золом ҡорбаны. * [[Фәрхетдинов Әнүәр Нурый улы]] (1912—10.1997), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1947—1960 йылдарҙа [[Баҡалы районы]] колхоздары рәйесе, артабан «Ҡорос» һәм «Яңы маты» совхоз-рабкооптары хеҙмәткәре, икмәк комбинаты директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡорос-Ҡаран]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Дәүләтбаев Булат Сабир улы]] (1937—3.07.2020), [[Педагогика|педагог]], [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сы. 1962 йылдан [[Мәсетле районы]] [[Оло Аҡа]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1969 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]]ның ғилми хеҙмәткәре; 1978 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. * [[Кулямин Пётр Григорьевич]] (1937—13.11.2005), механизатор. 1955 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Аҡъяр», 1989—2000 йылдарҙа – «Быҙаулыҡ» совхозы тракторсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1986), [[БАССР Юғары Советы|Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының]] Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1976), коммунистик хеҙмәт ударнигы (1978). Сығышы менән ошо райондың хәҙер бөткән Архангельское утарынан. * [[Сөләймәнов Ренарт Вафа улы]] (1937), [[спорт]]сы, тренер, [[физика]]-[[математика]] фәндәре кандидаты (1966). Пуля менән атыу буйынса [[СССР]]-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970) һәм атҡаҙанған тренеры (1984). [[Мехико]]ла 1968 йылда үткән [[Олимпия уйындары]]ның бронза призёры, күп тапҡыр донъя, [[Европа]] һәм СССР чемпионы, халыҡ-ара категориялы судья. * [[Ғиззәтуллина Зарима Ғиниәтулла ҡыҙы]] (1942), педагог. 1967 йылдан [[Илеш районы]] [[Үрге Йәркәй]]ҙәге 2-се урта мәктәптең математика уҡытыусыһы, 1975 йылдан — директоры; 1981 йылдан [[Дүртөйлө районы|Дүртөйлө район]] мәғариф бүлеге инспекторы, 1986 йылдан [[Дүртөйлө]]ләге хәҙерге 2-се лицей директоры, 1999—2004 йылдарҙа математика уҡытыусыһы. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1978). «Йыл директоры» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Йәркәй ауылынан. * [[Талхина Динә Азат ҡыҙы]] (1952—28.02.2007), [[уҡытыусы]], [[Журналистика|журналист]], нәшриәт хеҙмәткәре, шағир. 1974 йылдан [[Учалы районы]]ның [[Миндәк (Учалы районы)|Миндәк]] урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1977 йылдан — «Серп и молот» — «Ураҡ һәм сүкеш» район гәзите хеҙмәткәре, бүлек мөдире, 1981—2005 йылдарҙа [[«Китап» нәшриәте]]ндә мөхәррир, бүлек мөдире. 1992 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы|Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2003). * [[Айдашев Айҙар Хәкимйән улы]] (1957), шахтёр. 1974—2009 йылдарҙа [[Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты]] эшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры (1996). Сығышы менән Хәйбулла районы [[Бүребай]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Мәсәғүтов Рәфҡәт Мәжит улы]] (1928), [[Химик технология|химик‑технолог]]-[[фән|ғалим]]. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1975). [[РСФСР]]-ҙың (1989) һәм [[Башҡорт АССР‑ы]]ның (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, [[СССР]]-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте отличнигы (1988). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1970). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Пономарёвка районы]] Дүсмәт ауылынан. * [[Хәмәтйәнов Өлфәт Рәхимйән улы]] (1938—6.12.2016), акушер-гинеколог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1987), профессор (1988). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2001) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған табибы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы]] (1953), [[журналистика|журналист]]. 1981 йылдан «[[Башҡортостан ҡыҙы (журнал)|Башҡортостан ҡыҙы]]» журналы, 2001 йылдан — «[[Башҡортостан (гәзит)|Башҡортостан]]» гәзите хеҙмәткәре. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2001). * [[Богданов Сергей Леонидович]] (1953), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1979 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 19-сы ГПТУ-һы, 1988 йылдан — 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы; 1990—2013 йылдарҙа 22-се, 2015 йылдан — 20-се урта мәктәп директоры. «Башҡортостан рустары соборы» йәмәғәт ойошмаһының Салауат ҡала бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002), [[Рәсәй]]ҙең мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән ошо ҡаланан. * [[Нәбиуллин Рим Миҙхәт улы]] (1958), эске эштәр һәм [[Муниципаль район|муниципаль]] органдар хеҙмәткәре, милиция полковнигы. 1995 йылдан [[Шишмә районы]] эске эштәр бүлеге начальнигы, 2009—2022 йылдарҙа район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2008). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Әлшәй районы]]ның [[Никифар]] ауылынан. }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Саттаров Ғәлләм Саттар улы]] (1894—16.11.1986), [[театр]] актёры, режиссёр, педагог. 1929–1963 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған артисы (1943). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1955). * [[Шмидт Алексей Викторович]] (1894—26.04.1935), [[СССР]] археологы, шәрҡиәтсе, [[Кама]] буйы [[археология]]һына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. СССР Фәндәр Академияһының [[1928 йыл]]да [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙел]] һәм [[Өфө йылғаһы|Өфө]] йылғалары бассейнындағы археологик ҡомартҡыларҙы ҡаҙыуҙы башҡарған Башҡортостан комплекслы экспедицияһының палеонтология отряды етәксеһе. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Хәйруллин Айрат Хәлил улы]] (1934—10.08.2008), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Төрөштамаҡ]] ауылынан. * [[Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы]] (1939—2.07.2012), [[КПСС|партия]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ, 1988—1990 йылдарҙа финанс министры, [[БАССР Министрҙар Советы]]ның Президиум ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (1975). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] [[Ишҡар]] ауылынан. * [[Комаров Сергей Сергеевич]] (1944), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор. (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002). Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур]] ҡалаһынан. }} }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1835]]: Джозуэ Кардуччи, [[Италия]] [[шиғриәт|шағиры]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1906). * [[1870]]: Владимир Маковский, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]]-ҙың ғалим-механигы, турбиналар эшләү буйынса белгес. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1880]]: Владимир Максимов, Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың [[Октябрь революцияһы]]на тиклем билдәлелек алған кино актёры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1925). * [[1885]]: Борис Збарский, СССР-ҙың [[фән|ғалим]]-[[Биохимия|биохимигы]], [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1945). * [[1899]]: Ваупшасов Станислав Алексеевич, СССР разведчигы, партизан, [[Советтар Союзы Геройы]] (1944), полковник. * [[1900]]: Чарльз Видор, [[АҠШ]] режиссёры, сығышы менән [[Венгрия]]нан. * [[1911]]: [[Кузнецов Николай Иванович]], СССР разведчигы, партизан, Советтар Союзы Геройы (1944). * [[1915]]: Марио Дель Монако, [[Италия]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, [[Ер|донъя]] вокал [[сәнғәт]]енең иң яҡшы тенорҙарының береһе. * [[1925]]: Александр Космодемьянский, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, артиллерия батареяһы командиры, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945), [[Зоя Космодемьянская]]ның ҡустыһы. * [[1930]]: Анатолий Азольский, СССР һәм [[Рәсәй]] яҙыусыһы. * [[1940]]: Пина Бауш, [[Германия]] [[бейеү]]сеһе, [[хореография|хореограф]]. * [[1940]]: Владимир Шамшурин, СССР һәм Рәсәй кинорежиссёры, сценарист һәм рәссам. * [[1945]]: Мәхмүт Ғасимов, СССР [[Скульптура|скульпторы]], [[Татарстан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2008). * [[1970]]: Николай Костер-Вальдау, [[Дания]] актёры. * [[1975]]: Яков Цвиркунов, Рәсәйҙең рок-[[музыка]]нты «Король и Шут» һәм «Северный Флот» төркөмдәре [[гитара]]сыһы. }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:27 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1841]]: [[Михаил Лермонтов]], [[Рәсәй империяһы]] [[шиғриәт|шағиры]]. * [[2000]]: [[Сәйетов Ғабдулхай Сәйет улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945). == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж27]] [[Категория:27 июль]] cs61y41umrlpp2vxm2bopycgh16tkqz 28 июль 0 71519 1301426 1247717 2026-07-27T05:03:40Z Телсе 41238 күренеште төҙәтеү 1301426 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''28 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 209-сы ([[кәбисә йыл]]ында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала. {{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}} <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || == {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == ;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара * {{БМО флагы}} [[БМО]]: Гепатит (һары ауырыу) менән көрәш көнө. * {{Ер}} [[Ер]]: Тәбиғәтте һаҡлау көнө. ;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли * {{Флагификация|Перу}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. * {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}: [[Киев Русе]]ндә [[Христиан дине]] ҡабул ителгән көн. * {{Флагификация|Сан-Марино}}: Фашизмды еңеү көнө. ;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри * {{Флагификация|АҠШ}}: Стажёр көнө. * {{Флагификация|Испания}}: Учреждениелар көнө. * {{Флагификация|Россия}}: PR-белгестәре (Йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгестәр) көнө. }}</onlyinclude> == {{Ваҡиғалар}} == * [[1914]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана. * [[1920]]: [[БашЦИК]] — [[Башҡортостан]] эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советттарының Үҙәк Башҡарма Комитеты ойошторола. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1923]]: [[Мәскәү]]ҙә [[СССР]]-ҙағы беренсе [[волейбол]] матчы үткәрелә. * [[1945]]: [[Өфө]] тимер юл станцияһына [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның демобилизацияланған яугирҙарының беренсе эшелоны килә. }} == {{Тыуым}} == === Башҡортостан менән бәйле шәхестәр === ==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || * [[Болотина Раиса Ипполитовна]] (1900—23.03.1984), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1929 йылдан Кушнаренко тәжрибә баҡсаһы хеҙмәткәре, 1937 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1941—1956 йылдарҙа — бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡырпы]] ауылынан. * [[Коротков Михаил Ефимович]] (1910—1.08.1976), [[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1970 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1965) һәм [[СССР]]-ҙың почётлы (1970) нефтсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Әсекәй районы]] Мартыновка ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Козлова Планета Павловна]] (1945), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]], [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—2009 һәм 2012—2013 йылдарҙа — педагогика кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Ғәҙелша]] ауылынан. * [[Исҡужин Рудик Ғәзиз улы]] (1950), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, 2004—2013 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышы]]ның [[Федерация Советы]] ағзаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. * [[Фаязов Радик Рәдиф улы]] (1960), ғалим-хирург. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның өҫтәлмә һөнәри белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Арыҫлан (Бүздәк районы)|Арыҫлан]] ауылынан. * [[Липатов Олег Николаевич]] (1965), ғалим-онколог. 1992 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан Дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан. * [[Лариса Абдуллина]] (1975), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. 2020 йылдың июненән [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Журналистар, 2007 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018) һәм [[Дәүләкән районы]]ның Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты. }} }}</onlyinclude> ==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || * [[Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы]] (1911—14.10.1995), театр актёры. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1930—1971 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1969) ордендары кавалеры. * [[Ульянов Илья Кузьмич]] (1931), хеҙмәт ветераны, [[фән|ғалим]]-[[иҡтисад]]сы, [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1962 йылдан «Баҡалы» совхозы директоры, 1965 йылдан «Башкирскптицепром» произвоство берекмәһе директоры, 1987—1991 йылдарҙа — генераль директоры, бер үк ваҡытта 1972—1987 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1985). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1986), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Кожай-Андреев]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Миңлеғәлиев Нәзиф Хажғәли улы]] (1941), муниципаль хеҙмәт ветераны. 1995—2003 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран район]] Советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996), райондың почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Нөрәй]] ауылынан. * [[Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы]] (1941—7.02.2005), режиссёр, театр эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш режиссеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998). }} }}</onlyinclude> ==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || * [[Баталин Юрий Петрович]] (1927—22.07.2013), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1985—1989 йылдарҙа [[СССР]] Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары советы депутаты. Рәсәй Инженер академияһы һәм Халыҡ-ара инженер академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1984). [[Ленин]] (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1987), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1971, 1977), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1999) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Ҡалҡан (ауыл)|Ҡалҡан]] ауылынан. * [[Сираева Миңлегүзәл Төхвәтулла ҡыҙы]] (1952), фельдшер. [[Оло Ыҡтамаҡ]] үҙәк район дауаханаһының элекке юғары категориялы шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дыуан районы]]ның [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Фәзуллин Фәрис Мөслим улы]] (1952), механизатор. 1969 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө районы]] Ленин исемендәге тоҡомсолоҡ заводы тракторсыһы, 1977—2015 йылдарҙа — водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың иң яҡшы механизаторы (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Үткен]] ауылынан. * [[Нәзиуллина Гөлнара Ғәбделхәй ҡыҙы]] (1967), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1992 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], бер үк ваҡытта [[Урта махсус музыка колледжы]] һәм 2007 йылға тиклем [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 2001 йылдан Башҡортостандың халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017), төрлө кимәлдәге музыка фестиваль-конкурстары лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]]. * [[Хажиәхмәтов Ғәзиз Йәнмырҙа улы]] (1967), механизатор. [[Белорет]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының экскаватор машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2019). }} }}</onlyinclude> ==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || * [[Әкрәм Вәли]] (1908—19.03.1963), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] (хәҙер [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]]) журналы мөхәррире. 1937 йылдан [[СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945). * [[Тимонин Владимир Федорович]] (1918—2004), матбуғат, [[КПСС|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] һәм урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[КПСС]]-тың [[Маҡар районы|Маҡар район]] комитеты секретары, [[Ишембай районы]]ның «Вперед» гәзите мөхәррире, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] исемендәге колхоз рәйесе, 1963—1978 йылдарҙа Петровский ауылындағы 21-се СПТУ директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. [[Ишембай]] ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[Мәзитов Нәстәғин Усман улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан. * [[Яппаров Нәжип Фазлый улы]] (1928—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1952—1983 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы, смена начальнигы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылынан. * [[Дәүләтова Нәсимә Ейәнбай ҡыҙы]] (1933—2.03.2012), [[китапхана]]сы. 1960 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] үҙәк китапханаһы мөдире, 1977—1994 йылдарҙа — үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Мәҫкәү (Учалы районы)|Мәҫкәү]] ауылынан. * [[Гусев Гаврил Николаевич]] (1938), [[нефть|нефтсе]]-водитель. 1966 йылдан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» НГДУ-һы]] технологик транспорт идаралығының автокран водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Хлебодаровка (Мәләүез районы)|Хлебодаровка]] ауылынан. * [[Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[сәнғәт]] белгесе 1994 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының милли мәҙәниәт институты уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006). * [[Фартуков Иван Иванович]] (1948), рәссам, йәмәғәтсе. 1987—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1983 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2017). * [[Туғанбаев Рамазан Әшрәф улы]] (1953), водитель. Әбйәлил районы Урал ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтенең элекке водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1996). Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан. * [[Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1958), [[журналистика|журналист]]. 2007—2017 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Кармаскалинская новь (гәзит)|«Кармаскалинская новь» гәзите]] мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2012). }} }}</onlyinclude> ==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ==== <onlyinclude>{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || * [[Ников Григорий Петрович]] (1924), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры. }}</onlyinclude> === Дөйөм исемлек === ''<categorytree depth="0">Категория:28 июлдә тыуғандар</categorytree>'' * [[1165]]: [[Ибн әл-Ғәрәби]], [[ислам дине]] белгесе, [[суфыйсылыҡ]] теоретигы. * [[1635]]: Роберт Гук, [[Англия]] ғалимы: [[Физика|физик]], [[Химия|химик]], [[математик]], [[Астрономия|астроном]], [[Биология|биолог]], уйлап табыусы һәм [[Архитектура|архитектор]]. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1745]]: граф Пётр фон дер Пален, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал. * [[1750]]: Филипп Фабр д’Эглантин, [[Франция]] [[Сатира|сатиригы]], революционер. * [[1845]]: Эмиль Бутру, Франция [[Философия|философы]], философия [[тарих]]сыһы. * [[1880]]: Николай Андреев, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың [[Физика|физик]]-акустигы, СССР Фәндәр академияһы академигы. * [[1900]]: Владимир Трибуц, СССР-ҙың [[хәрби эш]]мәкәре, адмирал, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Балтик флоты командующийы. * [[1900]]: Владимир Шнейдеров, СССР кинорежиссёры, сценарист һәм оператор, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1969). * [[1915]]: Чарльз Хард Таунс, [[АҠШ]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1964). * [[1925]]: Барух Бламберг, АҠШ [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1976). * [[1925]]: Хуан Альберто Скьяффино, [[Уругвай]] һәм [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Ер|донъя]] чемпионы, Уругвайҙың [[XX быуат]]тағы иң яҡшы футболсыһы. * [[1954]]: [[Уго Чавес]], [[Венесуэла]]ның [[дәүләт]] һәм хәрби эшмәкәре. * [[1960]]: Владимир Гришко, СССР, [[Украина]] һәм АҠШ [[йыр]]сыһы (тенор). }} == {{Үлем}} == ''<categorytree depth="0">Категория:28 июлдә вафат булғандар</categorytree>'' * [[1741]]: [[Антонио Вивальди]], [[Италия]] композиторы. * [[1750]]: [[Йоһанн Себастьян Бах]], [[Немецтар|немец]] композиторы. {{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content = * [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. }} == {{Йыл көндәре}} == {{Календарь}} {{Айҙар}} [[Категория:Йыл көндәре|Ж28]] [[Категория:28 июль]] og8aiazpervzxj6989d7f4nd8nb5mhv Ватикан музейҙары исемлеге 0 73986 1301429 1287342 2026-07-27T07:20:12Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lightmatter vaticanmuseum.jpg|thumb|right|200px|]] == Ватикан музейҙары == {| class="standard" |- ! Исеме !! Упынлашҡан !! Коллекции !! Иллюстрация |- align="center" |'''[[Григориан Этрус музейы]]''' |Иннокентий һарайында VIII (18 зал) |Этрустар көнкүреше әберҙәре, боронғо грек некрополе көршәктәре |[[Файл:Etruskisches Museum Vatican.JPG|130px]] |- align="center" |'''[[Ватикан китапханаһы]]''' |<small> * Sala degli Indirizzi di Pio IX * Sala degli Indirizzi * Альдобрандини никах залы * Папирустар залы * Александр залы * Павел залы * Климентин залы * Сикстин салоны * Сикстин залы * Урбан VIII галереяһы * Пий V капеллаһы * Дини сәнғәт музейы</small> |Боронғо ҡулъяҙмаларҙың иң бай йыйылмаһы. |[[Файл:The Sistine Hall of the Vatican Library (2994335291).jpg|140px]] |- align="center" |'''[[Пио-Кристиано музейы]]''' | |Рим катакомбаларынан иртә христиан сәнғәт әҫәрҙәренә бағышланған. |[[Файл:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|110px]] |- align="center" |'''[[Ватикан пинакотекаһы]]''' |Бельведер майҙаны | XI—XIX быуаттарҙағы Византия һәм Европа һынлы сәңғәте күрһәтелгән |[[Файл:Da Forli - Music-Making Angel.jpg|110px]] |- align="center" |''' [[Кьярамонти музейы]]''' | Кьярамонти музейының төп өлөшө коридорҙа |Антик скульптураға бағышланған |[[Файл:Statue-Augustus.jpg|120px]] |- align="center" |'''[[Тарих музей (Ватикан)]]''' | Латеран һарайында кареталар күргәҙмәһе |Ватикан тарихы менән бәйле экспонаттар коллеуцияһы күрһәтелә |[[Файл:Pavelig karet.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Хәҙерге заман сиркәү сәнғәте музейы]]''' |Борджиа һә Salette Borgia апартаменттарында |Хәҙерге заман дини сәнғәт әҫәрҙәре галереяһы | |- align="center" |[[Этнологик миссионерҙар музей]] |Папа һарайының яңы бинаһы |Төрлө илдәрҙең дини культы экспонаттары күрһәтелә | |} == Папа һарайындағы мезейҙар == {| class="standard" |- ! Исеме !! Урыны !! Коллекции !! Иллюстрация |- align="center" |'''[[Борджиа апартаманты]]''' |Никола V һарайы (5 зал, йоҡо бүлмәһе һәм хазиналар залы) | Пинтуриккьо биҙәгән Александр VI-нең шәхси апартаменты, хәҙерге ваҡытта Хәҙерге [[заман дини сәнғәт коллекцияһы]]ның бер өлөшө урынлашҡан. |[[Файл:Alexander VI - Pinturicchio detail.jpg|130px]] |- align="center" | '''[[Сикстин капеллаһы]]''' |Ватиканда элекке йорт сиркәүә |Микеланджело хеҙмәттәре: түшәмдәге рәсем һәм фреска «Ҡот осҡос хөкөм», Сандро Боттичелли, Пинтуриккьо һ.б. эшләгән фреска. |[[Файл:God2-Sistine Chapel.png|130px]] |- align="center" | '''[[Никколина капеллаһы]]''' |Папы Иннокентий III башняһында (Апостол һарайы) | Изге Стефан һәм Изге Лаврентийға бағышланған Фра Беато Анджелико биҙәгән Папы Николай V-нең шәхси капелаһы. | [[Файл:Fra Angelico 091.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Станцы Рафаэля]]''' |Папа һарайы | |[[Файл:Raffael 058.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Географик карталар галереяһы]]''' | | |[[Файл:Vatican. Galery IMG 4451.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Канделябрҙар галереяһы]]''' | | |[[Файл:Ganymede Leochares Vatican Inv2445.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Арацци галереяһы]]''' | | | |} * Кардинала Бибьен лоджияһы * [[Зал колесницы]] == Николай III-сө һарайындағы музейҙар == == [[Иннокентий VII һарайы]] == {| class="standard" |- ! Исеме !! Урыны !! Коллекции !! Иллюстрация |- align="center" | '''[[Пий-Климент музейы]]''' | Бельведер һарайында (8 зал), ихата (''Cortile Ottagono'') |Билдәле грек һәм рим сәнғәт әҫәрҙәрен һаклау нийәте менән асылған (скульптура, мозаика) | [[Файл:Laokoon in Museo Pio Clementino.JPG|110px]] |- align="center" |''' [[Григориан Египет музейы]]''' |9 зал |Рим һәм уның тирә-яғындағы мысыр сәнғәте әйберҙәре йыйылмаһы |[[Файл:Museo Gregoriano 003.jpg|110px]] |- align="center" |'''[[Кьяроскури залы]]''' | | | |- align="center" |'''[[Рафаэль лоджияһы]]''' | | | |} * [[Борджиа башняһы]] * [[Николай V һарайы]] * [[Сан Дамазо лоджияһы]] * [[Урбан VIII капелаһы]] * [[Дамалар залы]] * [[Богородица залы]] * [[Папа апартаменттары]] * [[Изге Мартазалы]] * Собиеска залы * Иммаколат залы == Һылтанмалар == * {{навигация|Тема=Музеи Ватикана}} * [http://www.europa.km.ru/italy/vatican4.htm Ватикан һарайҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090216063622/http://europa.km.ru/italy/vatican4.htm |date=2009-02-16 }} * [http://mv.vatican.va/ Ватикан музейҙары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121010257/http://mv.vatican.va/ |date=2016-11-21 }} * [http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/MUZEI_VATIKANA.html Музеи Ватикана. Статья в энциклопедии Кругосвет] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121943/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/MUZEI_VATIKANA.html |date=2016-03-04 }} [[Категория:Ватикан|*]] [[Категория:Музейҙар]] fz2d30nlrim4rydxsq35vy15p2k5h20 Куала-Лумпур 0 89577 1301430 1277596 2026-07-27T07:21:57Z CommonsDelinker 131 Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы "Seal_of_Kuala_Lumpur_(1992-2019).svg" рәсеме урынына [[Рәсем:Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg|Coat_of_Arms_of_Kuala_Lumpur.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: Repla 1301430 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = город |русское название = Куала-Лумпур |оригинальное название = {{lang-ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}<br />''джави''كوالا لومڤور<br />{{lang-en|Federal Territory of Kuala Lumpur}}<br />{{lang-zh|吉隆坡联邦直辖区}}<br />{{lang-ta|கோலாலம்பூர்}}<br />[[Файл:KL Composite2.jpg|center|330px]] |подчинение = |страна = Малайзия |герб = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg |флаг = Flag of Kuala Lumpur Malaysia.svg |ширина герба = |ширина флага = |lat_deg = 3 |lat_min = 9 |lat_sec = 35 |lon_deg = 101 |lon_min = 42 |lon_sec = 0 |CoordAddon = type:city(1453978)_region:MY |CoordScale = |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Малайзия%2C%20Куала-Лумпур&sll=101.675411%2C3.026736&sspn=11.249998%2C8.47454&ll=101.675411%2C3.026736&spn=21.511237%2C11.269319&l=map |размер карты страны = 350 |размер карты региона = |размер карты района = |вид региона = штат |регион = Федераль территория |регион в таблице = |вид района = |район = |район в таблице = |вид общины = |община = |община в таблице = |внутреннее деление = |вид главы = мэр |глава = Хаким бин Борхан |дата основания = |первое упоминание = |прежние имена = |статус с = |площадь = 243 |вид высоты = һыу өҫтө кимәле бейеклеге |высота центра НП = 21,95 |климат = |официальный язык = |официальный язык-ref = |население = 1 809 699 |год переписи = 2009 |плотность = 7427,5 |агломерация = 6 900 000 |национальный состав = |конфессиональный состав= |этнохороним = |часовой пояс = +8 |DST = |телефонный код = +60 3 |почтовые индексы = 40xxx - 48xxx, 62xxx - 64xxx |автомобильный код = W |вид идентификатора = |цифровой идентификатор = |категория в Commons = Kuala Lumpur |сайт = http://www.kualalumpur.gov.my/ |язык сайта = |язык сайта 2 = }} '''Куа́ла-Лу́мпур'''<ref>{{cite web|url=http://gramota.ru/slovari/dic/?word=%EA%F3%E0%EB%E0-%EB%F3%EC%EF%F3%F0&all=x|title=Словарь собственных имён русского языка|author=Ф. Л. Агеенко|date=2010|publisher=Издательство «Мир и Образование»|accessdate=2014-03-09}}</ref> ({{lang-ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}, тәржемәһе: «бысраҡ тамаҡ»; ''джави''كوالا لومڤور) — [[Малайзия]]ның баш ҡалаһы. 2009 йылға ҡарата халҡы 1 809 699 кеше тәшкил итә. == География == Куала-Лумпур ҡалаһы [[Малакка ярымутрауы]]ның көньяҡ-көнбайышында Кланг һәм Гомбак йылғалары араһындағы түбән таулы үҙәндә урынлашҡан. == Климат == Куала-Лумпур экваториаль климат бүлкәтендә ята. Күп миҡдарҙа яуым-төшөм (йылына уртаса 2627 мм) күҙәтелә. Йыл әйләнәһенә эҫе һәм дымлы була. Ҡойма ямғырҙар тигеҙ дәүмәлдә йыл дауамында тиерлек яуа, июнь-август айҙарында уның күләме аҙыраҡ кәмей. Ҡалала температура бер ваҡытта ла 38,5&nbsp;°C-тан юғары күтәрелмәй һәм 17,8&nbsp;°C-тан төшмәй. Уртаса тәүлек максимумдары 30—33&nbsp;°C кимәлендә, минимумдары — 23—25&nbsp;°C. <div style="width:80%"> {{Климат города |Город_род=Куала-Лумпура |Источник=[http://www.pogoda.ru.net/climate2/48647.htm Погода и Климат] | Янв_ср=26.9 | Янв_ср_осад=193 | Фев_ср=27.3 | Фев_ср_осад=198 | Мар_ср=27.6 | Мар_ср_осад=257 | Апр_ср=27.7 | Апр_ср_осад=290 | Май_ср=28.0 | Май_ср_осад=197 | Июн_ср=27.9 | Июн_ср_осад=131 | Июл_ср=27.4 | Июл_ср_осад=148 | Авг_ср=27.5 | Авг_ср_осад=162 | Сен_ср=27.2 | Сен_ср_осад=214 | Окт_ср=27.1 | Окт_ср_осад=265 | Ноя_ср=26.8 | Ноя_ср_осад=321 | Дек_ср=26.7 | Дек_ср_осад=252 | Год_ср=27.3 | Год_ср_осад=2627 | Янв_ср_мин=23.4 | Янв_ср_макс=32.0 | Фев_ср_мин=23.6 | Фев_ср_макс=32.8 | Мар_ср_мин=24.0 | Мар_ср_макс=33.1 | Апр_ср_мин=24.3 | Апр_ср_макс=33.1 | Май_ср_мин=24.6 | Май_ср_макс=33.0 | Июн_ср_мин=24.3 | Июн_ср_макс=32.8 | Июл_ср_мин=23.8 | Июл_ср_макс=32.3 | Авг_ср_мин=23.9 | Авг_ср_макс=32.3 | Сен_ср_мин=23.8 | Сен_ср_макс=32.1 | Окт_ср_мин=24.0 | Окт_ср_макс=32.0 | Ноя_ср_мин=23.8 | Ноя_ср_макс=31.7 | Дек_ср_мин=23.6 | Дек_ср_макс=31.5 | Год_ср_мин=23.9 | Год_ср_макс=32.4 | Янв_а_макс=38.0 | Янв_а_мин=17.8 | Фев_а_макс=36.2 | Фев_а_мин=18.0 | Мар_а_макс=36.7 | Мар_а_мин=18.9 | Апр_а_макс=37.2 | Апр_а_мин=20.6 | Май_а_макс=38.5 | Май_а_мин=20.5 | Июн_а_макс=36.3 | Июн_а_мин=19.1 | Июл_а_макс=36.3 | Июл_а_мин=20.1 | Авг_а_макс=38.0 | Авг_а_мин=20.0 | Сен_а_макс=35.8 | Сен_а_мин=21.0 | Окт_а_макс=37.0 | Окт_а_мин=20.0 | Ноя_а_макс=36.0 | Ноя_а_мин=20.7 | Дек_а_макс=35.5 | Дек_а_мин=19.0 | Год_а_макс=38.5 | Год_а_мин=17.8 |}} </div> == Тарих == Куала-Лумпурға 1857 йылда нигеҙ һалына. 1880 йылдан алып 1978 йылға тиклем — Селангор провинцияһы (штаты) үҙәге. 1946—1957 йылдарҙа шул уҡ ваҡытта [[Британия империяһы|британия]] колонияһы үҙәге, 1957—1963 бойондороҡһоҙ Малайя Федерацияһының баш ҡалаһы<!-- независимой Федерации Малайя, с [[1983]] — Малайзии, c [[1 февраля]] [[1972]] имеет статус сити ({{lang-en|city}}), с 1974 — статус Федеральной территории --><ref>Погадаев, В. А. Куала-Лумпур. — в Малайзия. Карманная энциклопедия. М.: Муравей-Гайд, 2000, с. 31</ref>. <!-- == Национальный состав == В городе проживают [[малайцы]], [[ханьцы|китайцы]], [[тамилы]], [[малаяли]], [[телугу]], [[бенгальцы]], [[джакуны]], [[ибаны]], [[сенои]]. == Экономика == Значительный торгово-промышленный и финансовый центр страны<ref>[http://geosfera.info/aziya/malajziya/678-gorod-kuala-lumpur-stolica-malayzii-kulturnyy-ekonomicheskiy-i-finansovyy-centr-strany.html Экономический и финансовый центр страны]</ref>. В городе и его окрестностях расположены предприятия по переработке каучука, производству пальмового масла и других пищевых продуктов, сборке автомобилей, электротехнических и электронных изделий, производству сельхозоборудования, металлических изделий, текстиля. Близ Куала-Лумпура происходит добыча олова и каменного угля. В Куала-Лумпуре находятся государственный центральный банк [[Банк Негара Малайзия]] и многие другие крупные банки, фондовая (с 1978 г.) и товарная (с 1980 г.) биржи, правления важнейших государственных организаций, государственных и частных страховых компаний, главные конторы малайзийских филиалов ТНК, различных фирм и предприятий. В городе функционирует метро (т. н. легкий рельсовый транзит), монорельс. [[Куала-Лумпур (аэропорт)|Куала-лумпурский международный аэропорт (KLIA)]] в [[Сепанг]]е (1998). == Искусство и культура == С 1986 года в Куала-Лумпуре раз в два года проводятся Международные поэтические чтения, в которых от [[Россия|России]] принимали участие [[Белла Ахмадулина]] (1988), [[Танева, Елена|Елена Танева]] (2002), [[Евгений Рейн]] (2004). В рамках трехмесячной выставки на рубеже 2011 и 2012 гг. городское управление Куала-Лумпура представило в районе [[:en:Bukit Bintang|Букит-Бинтанг]] международный художественный проект [[United Buddy Bears]], покоривший сердца почти 3 млн посетителей<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=vNtc5VF-2v4 Video: United Buddy Bears — Куала-Лумпур 2011 и 2012]</ref>. == Образование == В городе два [[университет]]а ([[Университет Малайя]] и Технологический университет), различные научно-исследовательские учреждения (Институт натурального каучука, Институт тропической медицины и др.), Национальный музей, Музей вооруженных сил, музеи-мемориалы певцу и актёру П. Рамли и бывшему премьер-министру Абдул Разаку, Национальная картинная галерея, Центр народных промыслов «Карьянека», Архив и [[Национальная библиотека Малайзии]]. == Спорт == Спортивные сооружения: спортивный комплекс «Букит Джалил» со [[стадион]]ом на 100 тыс. мест (1998), стадион «Мердека» (1957, 50 тыс. мест), хоккейный стадион им. Тун Разака (1982, 13 тыс. мест), Дворец спорта «Негара» (1957, 20 тыс. мест), [[Сепанг (трасса)|международный автодром Сепанг]] и др. == Достопримечательности == === Достопримечательности архитектуры === В Куала-Лумпуре богато представлены различные архитектурные стили. ==== Неомавританский стиль (архитектура моголов) ==== Основной ансамбль зданий (Бывший Главпочтамт, бывший Верховный Суд, Здание городского театра и Здание султана Абдул-Самада) расположен на Dataran Merdeka (площади Независимости), при колониальном правлении служившей полем для крикета. По соседству с площадью расположены Национальный музей текстиля и мечеть Джамек. Южнее площади, на улице султана Хисамуддина, друг напротив друга расположены Старый железнодорожный вокзал и Штаб-квартира малайзийских железных дорог (KTM Berhad). Все здания возведены в период конца XIX — начала XX веков. <gallery> Файл:Kuala Lumpur Sultan Abdul Building.jpg|[[Здание султана Абдул-Самада]] Файл:Sultan Abdul Samad National Day.jpg|Здание султана Абдул-Самада ночью Файл:Railway station KL 2007 010 pano.jpg|Старый железнодорожный вокзал Файл:Railway HQ KL 2007 017 pano.jpg|Штаб-квартира малайзийских железных дорог </gallery> ==== Тюдорский стиль ==== Также на площади Независимости расположены 2 здания в стиле тюдорского возрождения: клуб Royal Selangor и англиканский кафедральный собор Святой Мэри (St Mary’s Cathedral). <gallery> Файл:Royal Selangor Club, Merdeka Square, Kuala Lumpur.jpg|Клуб Royal Selangor </gallery> ==== Викторианский стиль ==== * Carcosa Seri Negara — ранее дворец, а теперь элитный отель в глубинах большого озерного парка (Taman Tasik Perdana). * Туристический центр Малайзии и генеральное консульства Пакистана друг напротив друга на улице Ампанг. * Часовая башня. * Музей национальной истории и городская библиотека на Площади независимости, с элементами неомавританского стиля от других зданий площади. ==== Неоготика ==== * Церковь священного розария (Holy Rosary Church) в районе Brickfields * Католический кафедральный собор Святого Иоанна (St. John’s Cathedral) ==== Исламская архитектура ==== Наиболее широко исламские мотивы представлены в архитектуре мечетей, из которых можно выделить мечеть Федеральной территории (самая вместительная мечеть города)<ref>[[:ms:Masjid Wilayah Persekutuan]]</ref><ref>[[:en:Masjid Negara]]</ref>, [[Масджид Негара|Национальную мечеть]], мечеть Усады бин Заида в районе Wangsa Maju, As-Syakirin в парке КLCC, Yayasan Al-Bukhary у станции Hang Tuah. Похожими на мечети выстроены здания планетария и музея исламского искусства, с минаретом и куполом. Исламские элементы также встречаются в архитектуре Комплекса Даябуми и [[Менара Куала-Лумпур|Телебашни Куала-Лумпура]] (421 м, уступает башням Tokyo Sky Tree в Токио (Япония) 634 м, CN в Торонто (Канада) 553 м, Останкинской телебашни в Москве (Россия) 540 м, Жемчужине Востока в Шанхае (Китай) 468 м, Бордже Милад в Тегеране (Иран) 435 м). <gallery> Файл:Dayabumi, Kuala Lumpur (February 2007).jpg|Комплекс Даябуми Файл:National Mosque KL 2007 pano.jpg|Национальная мечеть Файл:KualaLumpurTower.jpg|Телебашня Куала-Лумпура Файл:Blue dome mosque near hang tuah.jpg|Мечеть Yayasan Al-Bukhary </gallery> ==== Малайские мотивы ==== Начиная с 1980-х годов, в городе возводятся здания с традиционными малайскими элементами в дизайне. * Башня Maybank, штаб-квартира одноименного банка, выполненный в форме малайского кинжала Keris. * Menara Telekom, штаб-квартира TM Group, выполнена в виде наклоненной части бамбукового дерева. * Формой малайских головных уборов вдохновлены здания дворца культуры (Istana Budaya) и здание национальной библиотеки. * Здание национального музея выполнено в стиле народности минангкабау, живущей на острове Суматра в Индонезии и в малайском штате [[Негри-Сембилан]]. * Здание штаб-квартиры Tabung Haji (фонда организации [[хадж|паломничества в Мекку]]) выполнено в форме малайского барабана. <gallery> Файл:KL-national library.JPG|Здание национальной библиотеки Файл:Menara_telekom.jpg|Menara Telekom Файл:Istana Budaya KL 2007 004 pano.jpg|Дворец культуры (Istana Budaya) Файл:Istana Budaya closeup bw.jpg|Дворец культуры (Istana Budaya) Файл:Maybank Tower Kuala Lumpur.jpg|Башня Maybank Файл:National museum, KL.JPG|Национальный музей </gallery> --> ==== Һуңғы модернизм һәм постмодернизм ==== * Петронас башнялары (452 метр, 88 ҡат — донъялағы иң бейек ҡоролмаларҙың береһе)<!-- , штаб-квартира одноименной нефтяной компании, представляют в разрезе исламскую восьмиконечную звезду со скругленными углами. * Выставочный центр Куала-Лумпура. * Большое число небоскребов. --> <gallery> Файл:Torres Petronas Mayo 2004.jpg|Петронас башнялары төндә </gallery> <!-- ==== Прочие стили ==== * Индуистская культовая архитектура представлена храмами Sri Mahamariamman в китайском квартале, Sri Kandanswamy в районе Brickfields и храмовым комплексом в [[карстовая пещера|карстовых пещерах]] «[[Бату Кейвс]]» в окрестностях города. * Китайская культовая архитектура представлена храмами Тянь Хоу, Син Сзе Си Я, Пу Лин и другими менее крупными. * Здание театра Coliseum выстроен в стиле ар-деко. * Здание музея телекоммуникаций выполнено в стиле неоклассицизма. * Примечательным зданием колониальной эпохи является здание средней школы мальчиков Фонда Святого Джона. * Рядовая застройка старого города после пожара и наводнения в конце XIX века выполнена в стиле домов-магазинов, характерном для южного Китая<ref>[[:en:Kuala Lumpur#History]]</ref>. <gallery> Файл:St John's Institution (Secondary Boy's), Golden Triangle, Kuala Lumpur.jpg|Изге Джон фондының малайҙар өсөн урта мәктәбе. Файл:KL old shophouses.jpg|Йорт-магазиндарҙың ал яғы. Файл:Eng Choon Assembly Hall, Jalan Ampang, central Kuala Lumpur.jpg|Йорт-магазиндарҙың ал яғы. </gallery> --> === Башҡа иҫтәлекле урындары === * 5 ҙур парктар (иң әһәмиәтлеһе — «Үҙәк күлле парк» ({{lang-ms|Taman Tasik Perdana}}): орхидеялар паркы, күбәләктәр паркы, [[:ru:Kuala Lumpur Bird Park|ҡоштар паркы]], Милли мәсет, Ислам сәнғәте музейы, Милли монумент, кәмә станциялары, спорт һәм балалар майҙансыҡтары, асыҡ эстрада менән) һәм бихисап скверҙар. * ҡала янында «Zoo Negara» гигант зоопаркы. * ҡайһы бер битләүҙәрҙә кеше аяғы баҫмаған һаҡланған урман участкалары (Bukit Nanas). * ҡытай кварталы. * музей менән һөнәрселек комплексы (Kompleks Kraf). * ''Royal Selangor'' фабрикаһының туристик үҙәге. * ҡала үҙәгендә Kampung Bahru малай ауылы. * П. Рамли мемориаль музейы. <gallery perrow=5 widths="100px" heights="100px"> Файл:KL_Bird_park_net.jpg|Ҡоштар паркы өҫтөнән ауы Файл:KLBP_free_fly_2.jpg|Ҡоштар паркындағы күренеш Файл:KLBP_Flamingo_2.jpg|Фламинго менән быуа Файл:Aratinga solstitialis on perch.jpg|Ҡояшлы аратинга Файл:Toco_toucan_closeup.jpg|Токо тукан </gallery> {{панорама|KL-Skyline Night HDR.JPG|740px|<center><small>Куала-Лумпурҙың төнгө панорамаһы</small></center>}} == Туғандаш-ҡалалар == {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:100%;"| |- ! ! style="background:#811541; color: white; height:17px; width:120px;"| Дәүләт ! ! style="background:#811541; color: white; width:140px;"| Ҡала ! ! style="background:#811541; color: white; width:150px;"| Хеҙмәттәшлек ! ! style="background:#811541; color: white; width:150px;"| Иҫкәрмәләр |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Германия}} [[Германия]] |! !| [[Берлин]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia">{{cite web |title=KL’s Город-побратим |publisher=Poskod Malaysia |url=http://poskod.my/features/kls-sister-cities/ |accessdate=20 May 2013}}</ref><ref>{{cite web |title=US twin city for Subang Jaya? |publisher=The Star |url=http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=/2009/2/19/central/3257850&sec=central |accessdate=20 May 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090222103929/http://thestar.com.my/metro/story.asp?file=%2F2009%2F2%2F19%2Fcentral%2F3257850&sec=central |date=22 February 2009 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Индия}} [[Һиндостан]] |! !| Ченнаи |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref>{{cite news|url=http://hindu.com/2010/11/26/stories/2010112661760300.htm|title=Chennai, Kuala Lumpur sign Город-побратим pact|accessdate=26 November 2010|location=Chennai, India|work=The Hindu|date=26 November 2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101129155307/http://www.hindu.com/2010/11/26/stories/2010112661760300.htm |date=29 November 2010 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Индия}} [[Һиндостан]] |! !| [[Дели]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref name="times_sister">{{cite news|last=Kumar Das|first=Arun|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/15278423.cms|title=Delhi to London, it's a sister act|publisher=[[The Times of India]]|date=7 July 2002|accessdate=30 August 2008}}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Иран}} [[Иран]] |! !| Шираз |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref>[http://www.eshiraz.ir/main/en/scity,97102 Sister Cities of Shiraz<!-- Bot generated title -->]</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Иран}} [[Иран]] |! !| Исфахан |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref>{{cite web|year=2005|url=http://www.council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx |title=Sisterhoods|work=Isfahan Islamic Council|accessdate=4 December 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20071012171031/http://council.isfahan.ir/EStatic/WFESisterhood.aspx |archivedate = 12 October 2007}}</ref><ref name="APCS" /> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Иран}} [[Иран]] |! !| Мәшһәд |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref>{{cite news|title=Mashad-Kuala Lumpur Become Sister cities|date=14 October 2006|url=http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/|publisher=FARS News Agency|accessdate=4 December 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714174230/http://kuala-lumpur-news.newslib.com/story/453-3234431/ |date=14 July 2011 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Япония}} [[Япония]] |! !| Осака |! !| ҡала-эш партнеры |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref name="APCS" /><ref>{{cite web|url=http://www.city.osaka.lg.jp/seisakukikakushitsu/page/0000040993.html|title=ビジネスパートナー都市 (BPC)|date=28 December 2009|publisher=Osaka City Government|accessdate=23 September 2010|language=Japanese}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130120230641/http://www.city.osaka.lg.jp/seisakukikakushitsu/page/0000040993.html |date=20 January 2013 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Малайзия}} [[Малайзия]] |! !| Малакка |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref name="APCS">{{cite web|url=http://www.urc.or.jp/summit/summit/map/more_e.php?id=0605&apcs_mbr=715654f62317576a55d2271bbc82c814|title=About Members: Kuala Lumpur|publisher=Asian-Pacific City Summit|accessdate=3 November 2007}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425175410/http://www.urc.or.jp/summit/summit/map/more_e.php?id=0605&apcs_mbr=715654f62317576a55d2271bbc82c814 |date=25 April 2011 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Марокко}} [[Марокко]] |! !| Касабланка |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref name="APCS" /> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Пакистан}} [[Пакистан]] |! !| [[Карачи]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="Associated Press of Pakistan">{{cite web |title=Eight Pakistani cities have 47 sister cities around the world |publisher=Associated Press of Pakistan |url=http://app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=139385 |accessdate=8 July 2013 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220134359/http://app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=139385 |date=20 December 2015 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Флаг|Пакистан}} [[Пакистан]] |! !| Лахор |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="Associated Press of Pakistan" /> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|Турция}} [[Төркиә]] |! !| [[Анкара]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /><ref name="APCS" /><ref name="Ankara twinnings">{{cite web|url=http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx|title=Kardeş Kentleri Listesi ve 5 Mayıs Avrupa Günü Kutlaması ''[via WaybackMachine.com]''|publisher=Ankara Büyükşehir Belediyesi&nbsp;— Tüm Hakları Saklıdır|archivedate=14 January 2009|accessdate=21 July 2013|language=Turkish}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090114033014/http://www.ankara-bel.gov.tr/AbbSayfalari/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/avrupa_gunu_kutlamasi.aspx |date=14 January 2009 }}</ref> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|ОАЭ}}[[Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре]] |! !| [[Дубай (ҡала)|Дубай]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|United Kingdom}}[[Бөйөк Британия]] |! !| [[Лондон]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /> |- style="color:black; background:white;" |! !| {{Flag|United States}} [[АҠШ]] |! !| [[Нью-Йорк]] |! !| туғандаш-ҡала |! !|<ref name="PoskodMalaysia" /> |} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * Я познаю мир: Детская энциклопедия: Города мира. Автор Е. Чекулаева; — М.: ООО «Фирма „Издательство АСТ“»; ООО «Издательство „Апрель“», 1999—480 с.: ил. * Pogadaev, Victor. Dari Kuala Lumpur ke Moscow //Dewan Bahasa. Mac 2004, 24—29. {{Азия баш ҡалалары}} [[Категория:Куала-Лумпур]] [[Категория:Миллионер ҡалалар]] tjewx30b610bne994436oc3q7ljlmz4 Вильнюс 0 103310 1301433 1247090 2026-07-27T09:59:45Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301433 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Ҡала |русское название = Вильнюс |оригинальное название = Vilnius |страна = Литва |герб = Grand Coat of arms of Vilnius.png |флаг = Flag of Vilnius.svg |описание герба= Вильнюс гербы |ширина флага = |ширина герба = |вид региона = Уезды Литвы{{!}}Уезд |район = Вильнюс <!-- Параметр для ПозКарты --> |вид района = Самоуправления Литвы{{!}}Самоуправление |район в таблице = Вильнюс ҡала үҙидараһы |община = |вид общины = |община в таблице = |lat_deg= 54 |lon_deg= 25 |lat_min= 41 |lat_sec= |lon_min= 17 |lon_sec= |CoordAddon = type:city(541000)_region:LT |CoordScale = |внутреннее деление = |глава = ''Ремигиюс Шимашюс'' |вид главы = Мэр |дата основания = |первое упоминание = 1323 |прежние имена = Вильна<br/>Вильно |статус с = |площадь = 401 (2013)<ref name="Сайт департамента статистики Литвы">[http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010211&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=9116&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14=It Сайт департамента статистики Литвы (2013)] stat.gov.lt{{ref-lt}}</ref> |высота центра НП = 112 |вид высоты = Высота над уровнем моря |климат = |официальный язык = |население = {{Рост}} 539 939<ref name="Сайт департамента статистики Литвы" /> |год переписи = 2014 |плотность = |агломерация = |национальный состав = |конфессиональный состав = |этнохороним = вильнюстар ([[урыҫ теле|урыҫса]] вильнюсец, вильнюсцы) |часовой пояс = +2 |DST = есть |телефонный код = +370 |почтовый индекс = |почтовые индексы = |автомобильный код = |цифровой идентификатор = |вид идентификатора = |сайт = http://www.vilnius.lt/ |язык сайта = lt |язык сайта 2 = en |язык сайта 3 = |язык сайта 4 = |язык сайта 5 = |категория в Commons = Vilnius |ЯндексКарта = http://maps.yandex.ru/?text=Литва,%20Вильнюс&sll=25.294124,54.697511&sspn=1.406222,0.610854&l=map,trf,cmr |размер карты страны = 250 |размер карты региона = |размер карты района = 250 |Исторический регион = Дзукия Вильнюсский уезд |Регион = Вильнюсский уезд регион в таблице = Вильнюсский уезд{{!}}Вильнюсский |официальный язык-ref = }} '''Ви́льнюс''' (лит. ''Vilnius'', [[1918 йыл]]ға тиклем — ''Ви́льна''<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Вильна}} <br/> {{ВТ-ЕЭБЕ|Вильна}}</ref>, 1919—1939 йылдарҙа — ''Ви́льно''<ref name=autogenerated20140125-1>[http://slovari.yandex.ru/вильна/Географические%20названия/Вильнюс/ Словарь современных географических названий]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{недоступная ссылка|http://slovari.yandex.ru/Вильна/Географические%20названия/Вильнюс/}}</ref><ref name=autogenerated20140125-2>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=Вильно Энциклопедия «Вокруг Света»]</ref>, {{lang-pl|Wilno}}) — [[Литва]]ның [[баш ҡала]]һы. ''Вильнюс ҡала үҙидараһы'' муниципаль берәмеген тәшкил итә. Ҡалала 539 939 кеше (2014 йыл) йәшәй, был ил халҡының 18 процентын тәшкил итә; ҙурлығы буйынса [[Рига]]нан һуң [[Балтик диңгеҙе|Балтик буйы илдәрендәге]] икенсе ҡала. 2011 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йәшәүселәрҙең 63,2 % [[Литва|литовтар]], 16,5 % [[поляк теле|поляктар]], 12 % [[урыҫтар]]. Литваның көньяҡ-көнсығышында, ''Вильня'' йылғаһының ''Вилияға'' ҡойған ерендә, [[Белоруссия]] менән сиктән йыраҡ түгел урынлашҡан. Фараздар буйынса, ҡала исеме йылға атамаһынан алынған. Илдең төп [[сәйәсәт|сәйәси]], [[Иҡтисад (фән)|иҡтисади]] һәм [[мәҙәниәт|мәҙәни]] үҙәге. Ҡала Литваның [[эске тулайым продукт]]ының өстән берен, ә бөтә Вильнюс өйәҙе — 38 процентын етештерә<ref name="Уезды">[http://www.osp.stat.gov.lt/services-portlet/publication-file/9146/4_Lietuvos_apskritys_2012.pdf Уезды Литвы. Статистический справочник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201120917/http://www.osp.stat.gov.lt/services-portlet/publication-file/9146/4_Lietuvos_apskritys_2012.pdf |date=2014-02-01 }} (на лит. и англ.)</ref>. == Тарихы == [[Файл:Vilnia, Vialla-Zamkavaja hara. Вільня, Вяльля-Замкавая гара (I. Trutnev, 1870).jpg|thumb|240px|Гедимин тауы (1870 йылғы картина)]] Ҡаланың төрлө өлөшөндә үткәрелгән [[археология|археологик]] тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, хәҙерге Вильнюс биләмәләрендәге боронғо кешеләр йәшәгән осор [[мезолит]] дәүеренә ҡарай. Ҡала көнсығыш литва убаларының (кургандарының) иртә [[урта быуаттар|урта быуат]] [[феодализм]]ға тиклемге мәҙәниәтенә ҡараған территорияһында урынлашҡан<ref>[http://club-kaup.narod.ru/kaup_r_archussr_baltu_7.html Археология; Литовские племена]</ref><ref>[http://club-kaup.narod.ru/rec/archussr_baltu/archussr_baltu_map45.jpg Карта распространения восточнолитовских курганов]</ref>. Ҡалала ундан артыҡ уба асылған<ref>[http://piliakalniai.lt/district2.php?rajonas_id=34 Курганы на территории Вильнюса (которые были известны на 2005 г.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160320220724/http://www.piliakalniai.lt/district2.php?rajonas_id=34 |date=2016-03-20 }}</ref>. Яҙма сығанаҡтарҙа ҡала беренсе тапҡыр [[XIV быуат]]тың беренсе сирегендә телгә алына. Был ваҡытта ул бөйөк литва кенәздәренең даими торған урыны (резиденцияһы) һәм [[Бөйөк Литва кенәзлеге]]нең баш ҡалаһы була. 1316—1341 йылдарҙа хакимлек иткән кенәз ''Гедимин'' 1323 йылдың 25 ғинуарында [[латин теле]]ндә яҙған хатында ''Вильну''ны үҙенең баш ҡалаһы тип атай<ref>{{книга|автор = Venclova, Tomas.|часть = |заглавие = Wilno. Przewodnik|оригинал = |ссылка = |ответственный = Tłumaczenie Beata Piasecka|издательство = R. Paknio leidykla|год = 2006|том = |страницы = 13|страниц = 216|серия = |isbn = 9986-830-47-8}}{{ref-pl}}</ref>. Шулай итеп, был көнгә ошо кимәлгә еткән ҡалаға XIII быуатта нигеҙ һалынған булыуы мөмкин. Үҙенең үҫеш юғарылығына Вильна поляк короле һәм бөйөк литва кенәзе Оло Сигизмунд хакимлеге осоронда күтәрелә. Артабан ҡала даими үҫә һәм ҙурая. 1579 йылда [[Польша]] короле Стефан Баторий Вильнюста университет асыу тураһында фарман бирә, шулай итеп, Вильна Бөйөк Литва кенәзлегененең тәүге университетлы ҡалаһы, уның мөһим [[фән]]ни һәм [[мәҙәниәт|мәҙәни]] үҙәгенә әйләнә. Поляк короллеге һәм Бөйөк Литва кенәзлеге федерацияһы булған Речь Посполитая дәүләтен [[Австрия]], [[Пруссия]] һәм [[Рәсәй]] 1795 йылда өсөнсөгә бүлешкәндән һуң, Вильна [[Рәсәй Империяһы]] составына инә. Башта (1795—1797) ул Вилен губернаһының, аҙаҡ Литва (1797—1801), Литва-Вилен (1801—1840), ә 1840 йылдан яңынан батшалыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш крайына ҡараған Вилен губернаһының административ үҙәге була. 1803 йылдың апрелендә батша [[Александр I Павлович|Александр I]] Вилен университетына «император статусы»н бирә. [[XIX быуат|XIX]] һәм [[XX быуат|XX быуаттар]] киҫешкән осорҙа Вильна литва [[дәүләт|дәүләтселелегенең]] мәҙәни һәм сәйәси яҡтан яңырыу үҙәгенә әйләнә. [[1904 йыл]]да литва телендә [[Латин алфавиты|латин хәрефтәре]] менән яҙыуҙы тыйыу бөтөрөлгәс, бында литва телендәге ''«Вильняус жинёс»'' ([[урыҫ теле|урыҫса]] ''«Виленские вести»'', [[башҡорт теле|башҡортса]] ''«Вилен хәбәрҙәре»'') исемле тәүге [[гәзит]] сыға башлай. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{ВТ-ЭСБЕ|Вильна}} * ''Томас Венцлова.'' Вильнюс: город в Европе. / Пер. с литовского Марии Чепайтите. — {{СПб.}} Издательство Ивана Лимбаха, 2012. — 264 с., ил. == Һылтанмалар == * [http://www.panoramas.lt/index.php?lg=3&page_id=197 Карта Вильнюса с панорамами] * [http://www.vilnius.lt Официальная страница города] * [http://www.turmir.by/index.php?newsid=3313 Вильнюс: полезная информация для туриста. Отели, транспорт, полезные телефоны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330081301/http://www.turmir.by/index.php?newsid=3313 |date=2016-03-30 }} * [http://www.vilnius.skynet.lt/ Сайт о Вильнюсе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130820171659/http://www.vilnius.skynet.lt/ |date=2013-08-20 }} * [http://www.vilniustransport.lt/lt/ Расписание движения городского общественного транспорта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120116203222/http://www.vilniustransport.lt/lt/ |date=2012-01-16 }}{{ref-lt}} * [http://www.sviesoforai.lt/ sviesoforai.lt — актуальная информация о дорожном движении в городе,] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729023846/http://www.sviesoforai.lt/ |date=2013-07-29 }}([http://www.sviesoforai.lt/map/cameraviewer.aspx веб-камеры] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130805063802/http://www.sviesoforai.lt/map/cameraviewer.aspx |date=2013-08-05 }}){{ref-lt}} {{Европа баш ҡалалары}} [[Категория:Вильнюс]] [[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]] [[Категория:Ленин ордены менән наградланған ҡалалар]] [[Категория:Исемдәре алыштырылған тораҡ пункттар]] 9qdo6lvhri69g64fhm25auun5beev5v Франц Йозеф Гайдн 0 104763 1301410 1298623 2026-07-26T12:19:14Z Carsten Steger 32566 Aerial image of Esterházy Palace replaced with an aerial image of significantly higher resolution. 1301410 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Имя = Йозеф Гайдн |Изображение = Joseph Haydn, målning av Thomas Hardy från 1792.jpg |Описание изображения = Томас Харди хеҙмәте портрет, [[1792]] |Полное имя = Франц Йозеф Гайдн |Дата рождения = 31.3.1732 |Место рождения = Рорау, <br /> {{ТУ|Австрия эрцгерцоглығы|Австрияла|Австрия}} <br /> (хәҙер — федераль ил Түбәнге Австрия) |Дата смерти = 31.5.1809 |Место смерти = {{МестоСмерти|Вена|Венала}} ҡала, <br /> [[Австрия империяһы]] |Страна = {{Флагификация|Австрийская империя}} |Профессии = Композитор |Жанры = |Викисклад = }} '''Франц Йозеф Гайдн''' ({{lang-de|Franz Joseph Haydn}}<ref>{{audio|De-Joseph Haydn.oga|немец әйтелеш исеме}}</ref>, [[31 март]] [[1732 йыл]]<ref name="date">Достоверных сведений о дате рождения композитора нет, официальные данные говорят только о крещении Гайдна, которое произошло 1 апреля 1732 года. Сообщения самого Гайдна и его родственников о дате его рождения различаются — это может быть 31 марта или 1 апреля 1732 года. Сам Гайдн называл днём своего рождения 31 марта, так как не хотел прослыть «апрельским дураком» (''Новак Л.'' [http://www.libclassicmusic.ru/book_18.html Йозеф Гайдн. Жизнь, творчество, историческое значение] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021065423/http://www.libclassicmusic.ru/book_18.html |date=2013-10-21 }}. — {{М.}}, 1973. — стр. 93-94).</ref> — [[31 май]] [[1809 йыл]]) — [[Австрия]] композиторы, классик Вена мәктәбе вәкиле, [[симфония]] һәм ҡыллы квартет музыкаль жанрҙарына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. [[Германия]] һәм [[Австро-Венгрия]] гимндарының нигеҙенә уның мелодияһы һалынған<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref>. == Биографияһы == [[Файл:Eduard_Gurk_Sankt_Stephan.jpg|справа|мини|380x380пкс|Изге Стефан соборы, [[Вена]].]] ''Йозеф Гайдн  граф Гаррахтарҙың имениеһендә— Венгрия сигенән алыҫ түгел Түбәнге Австрияның ''Рорау ауылында, арба (кареталар) яһау оҫтаһы Маттиас Гайдн (1699—1763) ғаиләһендә тыуған. Музыка һәм вокал менән етди булышыусы ата-әсәһе малайҙың музыкаға әүәҫлеген, һәләтле икәнен улдарында белеп ҡалалар һәм 1737 йылда уны [[Дунай]]ҙағы Хайнбург ҡалаһына уҡырға ебәрәләр. Йозеф, туғандарының ғаиләһендә тороп, музыкаға һәм хорҙа йырларға өйрәнә башлай. 1740 йылда уның йырға һәләтле икәнен Изге (Святой) Стефан соборы капеллаһы директоры Георг фон Рейтер күреп ҡала. Ул малайҙы капеллаға ҡабул итә, һәм Йозеф (1740 −1749 йылдарҙа) үҙенең бәләкәй ҡустылары менән бергә капеллала туғыҙ йыл буйы йырлап йөрөй. Шунда уҡ ул төрлө музыка ҡоралдарында уйнарға ла өйрәнә<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Гайдн, Йозеф|Соловьёв Н. Ф.}}</ref>. Бәләкәй Гайдн өсөн капелла берҙән-бер музыкаға өйрәтеүсе мәктәп була. Хор менән бергә Гайдн төрлө ҡала байрамдарында, туйҙарҙа һәм шулай уҡ кешеләрҙе һуңғы юлға оҙатҡанда двор тантаналарында ҡатнаша. Шундай ваҡиғаларҙың береһе — [[Антонио Вивальди]]ҙы 1741 йылда ерләгәндәге матәм тантанаһы. === Йәшлеге === 1749 йылда Йозефтың тауышы үҙгәрә (һына) башлай, һәм уны хорҙан сығарып ебәрәләр. Киләһе ун йыл уның өсөн бик ауыр йылдар булып тора. Йозеф күп эштәргә тотоноп ҡарай, хатта итальян композиторы һәм музыка уҡытыусыһы Никола Порпораның ялсыһы һәм бер үк ваҡытта аккомпаниаторы булып та эшләй. Ялсылыҡ ваҡытында ул Никола Порпоранан композиция буйынса дәрестәр ала, үҙенең музыкаль белемен арттырырға тырыша. Был осорҙа ул Эммануил Бахтың әҫәрҙәрен уйнарға, композиция теорияһына өйрәнә. И. Фукс, И. Маттео һәм башҡаларҙың музыка әҫәрҙәрен өйрәнеү Йозеф Гайднға системалы музыкаль белем алырға ярҙам итә. Уның был осорҙа клавесин өсөн яҙылған сонаталары тыңлаусыларға бик оҡшай. Уның ике мессаһы : brevis, F-dur һәм G-dur — 1749 йылда Гайдн Изге (Святой) Стефан капеллаһынан киткәнсе үк яҙылған була. XVIII быуаттың 50-се йылдарында яҙған байтаҡ ҡына әҫәрҙәре уға дан килтерәләр. Йозеф яҙған «Аҡһаҡ шайтан» ({{lang-ru|«Хромой бес»}}) зангшпиле 1752 йылда Венала һәм Австрияның башҡа ҡалаларында ҡуйыла (ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған), барон Фюрнбергтың музыкаль түңәрәге өсөн яҙылған дивертисменттары һәм серенадалары<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref>, тиҫтәгә яҡын квартеттары (1755), беренсе симфонияһы (1759) композиторға ҙур күренеклелек килтерә. 1754—1756 йылдарҙа Гайдн Вена дворында иркен хоҡуҡлы музыкант булып эшләй. 1759 йылда граф Карл фон Морцин дворында капельмейстер вазифаһын башҡара башлай. Унда эшләгәндә композиторҙың ҡул аҫтында ҙур булмаған оркестр була. Был оркестр өсөн Гайдн үҙенең беренсе симфонияларын<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref> ижад итә. Әммә фон Морцин, финанс хәлдәренең мөшкөлләнеүе сәбәпле, үҙенең музыкаль проектынан баш тарта. 1760 йылда Гайдн ''Мария-Ана Келлер''гә өйләнә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғаилә балаһыҙ була. Ҡатыны композиторҙың һөнәри эшен хупламай<ref>[http://www.etextlib.ru/Book/Details/18402 ''А. К. Кенигсберг Л. В. Михеева'', 111 симфоний] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121123184754/http://etextlib.ru/Book/Details/18402 |date=2012-11-23 }}</ref>. Никах бәхетһеҙ<ref>See, e.g., {{Ҡалып:Harvard citation no brackets|Geiringer|1982|pp=36–40}}</ref> була, тик ул заманда никахты боҙоу закон тарафынан рөхсәт ителмәй. Шунлыҡтан ир ҙә, ҡатын да һөйәркәләре менән йәшәй башлайҙар<ref>Mrs. </ref>. === Кенәз Коротайвус дворында хеҙмәт итеү === [[Файл:Aerial image of Esterházy Palace and park, Fertőd (view from the south).jpg|справа|мини|250x250пкс| Кенәз Коротайвус замогы. Австрия.]] 1761 йылда, граф Морциндың музыкаль проекты юҡҡа сыҡҡас, Йозеф Гайднға кенәз Павел Антон Коротайвуста капельмейстер булып эшләргә тәҡдим итәләр. Башта Гайдн вице-капельмейстер вазифаһын башҡара, һуңынан элек Эстерхазиҙың музыкаль учреждениеларының күпселеге менән эшләгән капельмейстер Грегор Вернер менән бер рәттән етәкселек итергә ҡабул ителә. Вагнер тик сиркәү музыкаһы менән генә булыша башлай. 1766 йылда Гайдн тормошонда хәл иткес ваҡиға була — Грегор Вернер үлгәндән һуң, ул Австрияның иң билдәле, күренекле, бай кенәз Эстархазиҙарҙың дворында капельмейстер итеп үрләтелә. Композиторҙың төп вазифаһы булып музыка ижад итеү, оркестр менән етәкселек итеү, хужа алдында камерный әҫәрҙәр уйнау һәм опералар ҡуйыу бурысы тора. 1779 йылда Йозеф Гайдндың карьераһында ҡырҡа һынылыш була — әгәр быға тиклемге контракт буйынса ул яҙған музыкаль әҫәрҙәрҙең барыһы ла Эстерхазиҙарҙың мөлкәте булып һаналған булһа, композитор, ошо йылдан башлап, үҙенең ижади емештәрен башҡа хужаларға һатыу, башҡа нәшриәттәр өсөн яҙыу хоҡуғына эйә була. Ул операларҙы яҙыуын кәметә, ә мөмкин тиклем күберәк квартеттар һәм симфоник әҫәрҙәр яҙа башлай. Бынан тыш үҙ илендәге һәм сит илдәрҙең бер нисә нәшриәттәре менән һөйләшеүҙәр алып бара. Гайдндың яңы шарттарҙы үҙ эсенә алған хеҙмәт килешеүе (договор) , Джонс әйтеүе буйынса, композиторҙың карьераһында көслө катализатор булып тороп, уны яңы үрҙәр яуларға әйҙәй. Гайдн бөтә донъяға билдәле композиторға әйләнә. Быға тиклем бөтә Европаның төп әйҙәүсе композиторы пародаксаль, хатта ғәжәйеп хәлдә ижад иткән була: сөнки 1790 йылдағы контракт шарттары буйынса Гайдн үҙенең бөтә музыкаль һәләтлеген бары тик алыҫ венгр ауылындағы бәләкәй генә кенәз һарайында капельмейстер булып ҡына хеҙмәт итеп, үҙенең юлын кәртәләп ҡуйған була. 1779 йылғы договор, уны был контракттан азат итеп, карьераһында яңы ҙур мөмкинлектәр аса.<ref>Jones (2009b:136)</ref>. Эстерхазиҙың дворында утыҙ йыл эшләү дәүерендә композитор бик күп әҫәрҙәрен ижад итә һәм уны танып белеү арта бара. 1781 йылда Венала Гайдн [[Вольфганг Амадей Моцарт]] менән таныша. Ул Сигизмунд фон Нейкомды музыкаға өйрәтә. Һуңынан Нейком композиторҙың дуҫына әйләнә. 1785 йылдың 11 февралендә Гайдн «К Истинной Гармонии» («Zur wahren Eintracht») масон ложаһына ҡабул ителә. Был тантанала Моцарт була алмай, сөнки ул үҙенең атаһы Леопольдтың концертында була. XVIII быуат барышында байтаҡ илдәрҙә (Италияла, Германияла, Австрияла, Францияла һәм башҡаларҙа) музыкала яңы жанрҙарҙың һәм инструменталь музыканың формалашыу процессы бара. Был процесс Моцарт, Гайдн, Бетховен әҫәрҙәрен ҙур бейеклектәргә күтәрә һәм «Вена классик мәктәбенең» нигеҙ ташын һалыуға килтерә. Элекке полифоник фактура урынына гомофон-гармоник фактура барлыҡҡа килә. Щулай ҙа ҙур инструменталь әҫәрҙәрҙә полифоник эпизодтар, элеккесә ҡулланылып, улар музыкаль әҫәргә йән өрә, хәрәкәт, алға ынтылыш өҫтәй. 1761—1790 йылдарҙа венгр кенәздәре Эстерхазиҙарҙа эшләү ваҡыты Гайдндың ижадында сәскә атыу осоро булып тора. Ижадының иң бейек осоро XVIII быуаттың 80 — 90-сы йылдарына тура килеп, ошо ваҡытта уның иң шәп квартеттары (33-сө опустан башлап), 6 Париж (1785—86) симфониялары, ораторийҙәр, мессалар һәм башҡа бик күп әҫәрҙәре ижад ителәләр. Йозефтың хужаларының ҡайһы бер теләктәре уны ижади азатлыҡтан ситкә һөрһәләр ҙә, барыбер үҙе етәкселек иткән оркестр менән хор уның ҙур композитор дәрәжәһенә үҫеп етеүенә булышлыҡ итәләр. Эстерхазизәрҙең йорт театры һәм капеллаһы өсөн Гайдн бихисап симфониялар һәм опералар ижад итә, шуларҙың араһында иң күренеклеһе, иң таралғаны — «Хушлашыу»"Прощальная", 1772). .Композиторҙың Венаға барыуының иң билдәле һөҙөмтәһе булып үҙ заманының иң шәп композиторы Вольфганг Амадей Моцарт менән осрашыу тора.<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref>. === Яңынан ирекле музыкант === 1790 йылда, Николай Эстерхази вафат булғас, уның улы һәм вариҫы кенәз [[:en:Anton Esterházy|Антон Эстерхази]] музыкаға әүәҫлеге булмағанға күрә, атаһынан мираҫҡа ҡалған оркестрҙы тарата. 1791 йылда Гайдн Англияға контракт буйынса эшкә саҡырыла. Шунан һуң ул Австрияла һәм Бөйөк Британияла эшләй. 1791—1792 и 1794—1795 йылдарҙа ул ике тапҡыр Лондонға «Абонемент концерттарын» («Абонементные концерты») ойоштороусы скрипкасы И. П. Заломондың саҡырыуы буйынса килә һәм Заломон концерттары өсөн үҙенең иң яҡшы симфонияларын яҙа <small>[12 Лондон (1791—1792, 1794—1795) симфониялары]</small>. Был Гайдндың данын тағы ла нығыраҡ арттыра, ул иң популяр композиторға әйләнә<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref>. Лондонда Гайдндың музыкаһын тыңларға бик күп тамашасы килә, уны барыһы ла танып белә башлайҙар. Композитор дан-шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә кассаға бик күп аҡсалар индерә, һәм ошо ваҡыттан ул бик ныҡ байып китә<ref>According to Jones, the London visits yielded a net profit of 15,000 florins. </ref>. 1791 йылда Йозеф Гайднға Оксфорд университетының маҡтаулы докторы исеме бирелә. 1792 йылда Бонн аша үтеп барышлай ул йәш Бетховен менән осраша һәм уны үҙенә уҡыусылыҡҡа ҡабул итә. === Һуңғы йылдары === [[Файл:HaydnsHouseInVienna.PNG|справа|мини|250x250пкс|Гайдндың Венала һуңғы йылдарында йәшәгән йорто. Хәҙерге көндә бында музей.]] Гайдн 1795 йылда Венала йәшәй башлағанда Принц Антон үлә, һәм уның вариҫы кенәз Николай II Эстерхазиҙарҙың музыка йорттарын ҡабаттан тергеҙеп, уның капельмейстеры итеп Гайднды ҡуйырға ҡарар итә. Уның эшкә саҡырыуын Гайдн ҡабул итә һәм һәр эш көнөнөң яртыһында оркестр менән эшләй. Йәйҙе ул Эстерхази менән бергә Айзенштадт ҡалаһында үткәрә. Шунан һуңғы бер нисә йыл буйына ул алты месса ижад итә. Гайдн, билдәле йәмәғәт эшмәкәренә әйләнгәнлектән, күп ваҡытын Гумпендорфта ([[Немец теле|нем.]] [[:de:Gumpendorf|Gumpendorf]])<ref>The house, at Haydngasse 19, has since 1899 been a Haydn museum ([http://www.planetware.com/vienna/haydn-museum-a-w-hayd.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120521170651/http://www.planetware.com/vienna/haydn-museum-a-w-hayd.htm |date=2012-05-21 }}, [http://www.wienmuseum.at/de/standorte/ansicht.html?tx_wxlocation_pi2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408102625/http://www.wienmuseum.at/de/standorte/ansicht.html?tx_wxlocation_pi2 |date=2013-04-08 }} [showUid&#x5D;=27&cHash=0a55f69cfa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130408102625/http://www.wienmuseum.at/de/standorte/ansicht.html?tx_wxlocation_pi2 |date=2013-04-08 }}).</ref> уткәрә, бында ул бик күп әҫәрҙәрен яҙа. [[Георг Фридрих Һендель|Г.]] [[Георг Фридрих Һендель|Ф. Генделдең]] лиро-эпик ораторияларының традицияһын дауам итеп, Гайдн үҙенең данлыҡлы ике «Сотворение мира» (1798) һәм «Времена года» (1801) ораторияһын яҙа. Был ораторияларында Гайдн көнкүреште оҫта һүрәтләй, тәбиғәттең матурлығын раҫлай һәм композитор, колорист булып, үҙенең асылышын таба. Гайдн төрлө музыкаль жанрҙарҙа әҫәрҙәрен яҙып ҡарай. Уның өсөн иң уңышлы жанр булып инструменталь музыка әҫәрҙәре тора. XVIII—[[XIX быуат]]тарҙа Йозеф Гайдн был өлкәлә иң бөйөк композитор булып һанала. Был бигерәк тә «Сотворение мира» (1798) һәм « Времена года» (1801) ораторияларында музыкаль классицизмдың иң шәп өлгөләре булып, үҙенең сағылышын тапҡан. Тормошоноң һуңғы йылдарында Гайдн бик ҙур популярлыҡ яулай, тик һаулығының ҡаҡшай башлауы уны яҙған әҫәрҙәренең ҡайһы берҙәрен тамамлау өҫтөндә шәберәк эшләргә мәжбүр итә. Ораториялар яҙыу уның хәлен бигерәк ныҡ бөтөрә. Иң һуңғы әҫәрҙәре булып, «Harmoniemesse» (1802) һәм тамамланмай ҡалған ҡыллы квартет опус 103 (1802) тора. 1802 йылда Гайдндың хәле бик ныҡ мөшкөлләнә, шуға күрә ул бер ни ҙә йүнләп яҙа алмай.<ref>Diagnosis was uncertain in Haydn’s day, so the precise illness is unlikely ever to be identified. </ref> 1806 йылдан һуң уның ижады туҡтала. Композитор Венала вафат була. [[1809 йыл]]дың 31 майында Гайдн 77 йәшендә, [[Наполеон]] Венаға һөжүм ҡылған ваҡытта, үлә. Уның үлер алдынан әйткән һуңғы һүҙе ялсыларын пушка йәҙрәһе атҡан тауыштан ҡурҡмаҫҡа саҡырыуы була.<ref>{{Harvard citation no brackets|Geiringer|1982|p=189}}</ref>: Гайдн үлгәндән һуң ике аҙна үткәс, 1809 йылдың 15 июнендә, сиркәүҙең Шотландия монастырендә (нем. Shottenkirche) уға йыназа уҡыйҙар. Был тантанала Моцарттың «Реквиемын» уйнайҙар. == Ижади мираҫы == [[Файл:Joseph_Haydn_Signature.svg|справа|мини|250x250пкс|Композитор Йозеф Гайдн, ошолай итеп, үҙ әҫәрҙәренең аҫтына имзаһын һалған.]] [[Файл:Haydn_Kaiserlied_Reinschrift.jpg|справа|мини|350x350пкс| Йозеф Гайдндың үҙ ҡулы менән яҙған «Боже, храни императора Франца»ның партитураһы.]] Композитор  24 опера,  104 симфония , 83 ҡыллы квартет, 52 фортепиано өсөн  соната,  баритон өсөн 126 трио, увертюралар, марштар, бейеү көйҙәре, оркестр һәм төрлө  музыка ҡоралдары  өсөн дивертисменттар, клавир өсөн концерт әҫәрҙәре, ораторийҙәр, йырҙар, канондар, шотланд, ирланд, валлий халыҡтары йырҙарының эшкәртмәһен яҙған. 3 ораторияһы («Сотворение мира», «Времена года» и «Семь слов Спасителя на кресте»), 14 месса һәм башҡа сиркәү өсөн яҙылған әҫәрҙәре  Гайдндың иң ҙур эштәре булып һанала<ref name="БСЭ">{{БСЭ3|Гайдн Франц Иозеф|6|автор=П. А. Вульфиус}}</ref>. Композиторҙың яҙған әҫәрҙәренең исемлеге Хобокен Каталогында һаҡлана. === Камера музыкаһы === * скрипка һәм фортепиано (шул иҫәптән соната ми  минор, соната Ре  мажор) өсөн 12 соната * ике скрипка, альт  һәм виолончель өсөн 83 ҡыллы квартет * скрипка һәм альт өсөн 7 дуэт * фортепиано, скрипка (йәки флейта) һәм виолончель өсөн 40 трио * 2 скрипка һәм виолончель өсөн 21 трио * баритон, альт (скрипка) һәм виолончель өсөн 126 трио * ҡатнаш тынлы һәм ҡыллы уйын ҡоралдары өсөн 11 трио === Концерттар === Бер йәки бер нисә музыка ҡоралдары оркестры өсөн 36 концерт, шул иҫәптән: * [[скрипка]] менән оркестр өсөн 4 концерт (береһе юғалған) * виолончель менән оркестр өсөн 4 концерт * кларнет һәм оркестр өсөн 3 концерт (Гайдндыҡы булыуы тулыһынса дәлилләнмәгән) * валторна һәм оркестр өсөн 4 концерт (икеһе юғалған) * 2 валторна һәм оркестр өсөн концерт<br /> * гобой һәм оркестр өсөн концерт (Гайдндыҡы булыуы тулыһынса иҫбатланмай) * фортепиано менән оркестр өсөн 11 концерт * 6 орган концерттары * ике тәгәрмәсле лира өсөн 5 концерт * баритон һәм оркестр өсөн 4 концерт * контрабас һәм оркестр өсөн концерт (юғалған) * [[флейта]] һәм оркестр өсөн концерт (юғалған) * торбалар һәм оркестр өсөн концерт * клавир менән 13 дивертисмент === Вокаль әҫәрҙәре === ; Опералар Барлығы 24 опера, шул иҫәптән: * «Хромой бес» (Der krumme Teufel), 1751 (утрачена) * «Истинное постоянство» * «Орфей и Эвридика, или Душа философа», 1791 * «Асмодей, или Новый хромой бес» * «Аптекарь» * «Ацис и Галатея», 1762 * «Необитаемый остров» (L’lsola disabitata) * «Армида», 1783 * «Рыбачки» (Le Pescatrici), 1769 * «Обманутая неверность» (L’Infedeltà delusa) * «Непредвиденная встреча» (L’Incontro improviso), 1775 * «Лунный мир» (II Mondo della luna), 1777 * «Истинное постоянство» (La Vera costanza), 1776 * «Вознаграждённая верность» (La Fedeltà premiata) * «Роланд-паладин» (Orlando Раladino), героико-комическая опера на сюжет поэмы Ариосто «Неистовый Роланд» ; Ораторийҙәр 14 ораторий, шул иҫәптән: * «{{Ҡалып:Не переведено 5|Сотворение мира (Гайдн)|Сотворение мира|de|Die Schöpfung}}<span class="iw" data-title="Сотворение мира (Гайдн)" contenteditable="false"></span>» * «{{Ҡалып:Не переведено 5|Времена года (Гайдн)|Времена года|de|Die Jahreszeiten (Haydn)}}<span class="iw" data-title="Времена года (Гайдн)" contenteditable="false"></span>» * «Семь слов Спасителя на кресте» * «Возвращение Товия» * Аллегорическая кантата-оратория «Рукоплескания» * ораториальный гимн Stabat Mater ; Мессалар 14 месса,шул иҫәптән: * малая месса (Missa brevis, F-dur, около 1750) * большая органная месса Es-dur (1766) * месса в честь св. Николая (Missa in honorem Sancti Nicolai, G-dur, 1772) * месса св. Цецилии (Missa Sanctae Caeciliae, c-moll, между 1769 и 1773) * малая органная месса (В-dur, 1778) * Мариацелльская месса (Mariazellermesse, C-dur, 1782) * месса с литаврами, или Месса времён войны (Paukenmesse, C-dur, 1796) * месса Heiligmesse (B-dur, 1796) * Нельсон-месса (Nelson-Messe, d-moll, 1798) * месса Тереза (Theresienmesse, B-dur, 1799) * месса с темой из оратории «Сотворение мира» (Schopfungsmesse, B-dur, 1801) * месса с духовыми инструментами (Harmoniemesse, B-dur, 1802) === Симфоник музыка === [[:de:Liste der Sinfonien Joseph Haydns| Гайдн]] симфонияларының исемлеген ҡарарға 104 симфония, шул иҫәптән: * «Прощальная симфония» * «Оксфордская симфония» * «Траурная симфония» * 6 Парижских симфоний (1785—1786) * 12 Лондонских симфоний (1791—1792, 1794—1795), в том числе симфония № 103 «С тремоло литавр» * 66 дивертисментов и кассаций === Фортепиано өсөн әҫәрҙәр === * фантазиялар, вариациялар * фортепиано өсөн 52 соната == Хәтер == * Венала композиторҙың һуңғы йылдарҙа йәшәгән йортондағы Йорт-музей. * Гайдн хөрмәтенә [[Меркурий]] планетаһындағы кратер уның исеме менән аталған. === Нәфис әҙәбиәттә === * Жорж Санд «Консуэло» * Стендаль Гайдндың, Моцарттың, Россини һәм Метастазионың тормошон уларҙың хаттарында яҡтыртҡан. === Нумизматика һәм филателияла === <center><gallery widths=180 heights=180 caption="Монета и почтовая марка"> File:1959 CPA 2311.jpg|<small>[[СССР]] почта маркаһы, <br /> [[1959 йыл]]</small> </gallery></center> == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр|2}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор={{nobr|Новак Л.}}|часть=|ссылка часть=|заглавие=Йозеф Гайдн. Жизнь, творчество, историческое значение|оригинал=Joseph Haydn. Leben, Bedeutung und Werk|ссылка=|викитека=|ответственный=Перевод с немецкого Д. Каравкина и Вс. Розанова|издание=|место=М.|издательство=«Музыка»|год=1973|том=|страницы=|столбцы=|страниц=448|серия=|isbn=|тираж=10000|ref=Новак}} * ''Альшванг А. А.'' Иосиф Гайдн. — М<span contenteditable="false">.</span>—Л., 1947. * ''Альшванг А.'' И. Гайдн, в кн.: Избр. соч. — М<span contenteditable="false">.</span>., т. 2, 1965. * ''Кремлев Ю. А.'' Йозеф Гайдн. Очерк жизни и творчества. — М<span contenteditable="false">.</span>, 1972. * ''Рабинович А. С.'' Гайдн, в кн.: Избр. статьи и материалы. — М<span contenteditable="false">.</span>, 1959. * ''Вольман Б.'' Наследие Гайдна в России. // «Советская музыка», 1959, № 6. * ''Баттерворт Н.'' Гайдн. — Челябинск, 1999. * Й. Гайдн — І. Котляревський: мистецтво оптимізму. Проблеми взаємодії мистецтва, педагогіки та теорії і практики освіти: Збірник наукових праць / Ред.‑упорядн. — Л. В. Русакова. Вип. 27. — Харків, 2009. — 298 с. — [[:ru:Special:BookSources/9789668661556|ISBN 978-966-8661-55-6]]. {{Ref-uk}}(укр.) * ''Arnold Werner-Jensen''. Joseph Haydn. — München: Verlag C. H. Beck, 2009. — [[:ru:Special:BookSources/9783406562686|ISBN 978-3-406-56268-6]]. {{Ref-de}} * ''Botstiber Н.'' Haydn. — Bd 3. — Lpz., 1927. * ''Dies''. Haydn’s Biographie. — Вена, 1810.{{Ref-de}}(нем.) * ''Geiringer К.'' Haydn. A creative life in music. — N.&nbsp;Y., 1963.{{Ref-en}} * Haydn Jahrbuch, hrsg. von ''H. C. R. Landon''. — Bd 1—6. — W., 1962—69.{{Ref-en}} * Hoboken A. van, Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis. — Bd I. — Mainz, 1957. * ''H. C. Robbins Landon''. The Symphonies of Joseph Haydn. — Universal Edition and Rockliff, 1955.{{Ref-en}} * ''Koch L.'' J. Haydn, [Bibliographic]. — Bdpst., 1932. * ''Landon, H. C. Robbins; Jones, David Wyn''. Haydn: His Life and Music. — Indiana University Press, 1988. — [[:ru:Special:BookSources/9780253372659|ISBN 978-0-253-37265-9]].{{Ref-en}} * ''Landon H. C. R.'' The symphonies of J. Haydn. — L., 1955.{{Ref-en}}) * ''Ludwig''. Joseph Haydn. Ein Lebensbild. — Нордг., 1867.{{Ref-de}} * ''Lutz Görner'' Joseph Haydn. Sein Leben, seine Musik. 3 CDs mit viel Musik nach der Biographie von Hans-Josef Irmen. KKM Weimar 2008. — [[:ru:Special:BookSources/9783898162852|ISBN 978-3-89816-285-2]]. * ''Nowak L.'' J. Haydn. — W.—Lpz.—Z., 1951. * ''Pohl''. Mozart und Haydn in London. — Вена, 1867.{{Ref-de}} * ''Pohl''. Joseph Haydn. — Берлин, 1875.{{Ref-de}} * ''Pohi С. F.'' Joseph Haydn, Bd l—2. — Lpz., 1875—82.{{Ref-de}} * ''Webster, James; Feder, Georg'' (2001). «Joseph Haydn». The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Published separately as a book: (2002) The New Grove Haydn. — N.&nbsp;Y.: Macmillan. 2002. — [[:ru:Special:BookSources/0195169042|ISBN 0-19-516904-2]] == Һылтанмалар == * {{IMSLP|id=Haydn%2C_Joseph|cname=Гайдн}}International Music Score Library Project * [http://mus-info.ru/composers/gaidn.shtml Гайдн Франц Йозеф — Жизнь и творчество] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514015955/http://mus-info.ru/composers/gaidn.shtml |date=2016-05-14 }} * [http://haydn.ru/2.php Жизненный и творческий путь Гайдна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221000431/http://haydn.ru/2.php |date=2007-12-21 }} * [http://www.alenmusic.narod.ru/Stati/gaydn.html Йозеф Гайдн.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133546/http://alenmusic.narod.ru/Stati/gaydn.html |date=2016-04-12 }} [http://www.alenmusic.narod.ru/Stati/gaydn.html Список основных произведений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160412133546/http://alenmusic.narod.ru/Stati/gaydn.html |date=2016-04-12 }} * [http://artofpiano.ru/person.php?p=haydn Записи сонат и других произведений для фортепиано Гайдна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924072927/http://www.artofpiano.ru/person.php?p=haydn |date=2008-09-24 }} * [http://www.haydn107.com/ Партитуры симфоний Гайдна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207200922/http://haydn107.com/ |date=2011-02-07 }} * [http://www.sinor.ru/~raritet/ Гайдн.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=2012-07-01 }} [http://www.sinor.ru/~raritet/ Полные либретто опер на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120701150245/http://www.sinor.ru/~raritet/ |date=2012-07-01 }} [[Категория:Вена классик мәктәбе]] [[Категория:XVIII быуат композиторҙары]] [[Категория:Австрия композиторҙары]] [[Категория:Классицизм дәүере композиторҙары]] [[Категория:Алфавит буйынса композиторҙар]] [[Категория:Алфавит буйынса музыканттар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] 1dv1cn869m5hc42g7p9fjum6q4vmzuw Боронғо Мысыр 0 108272 1301417 1286751 2026-07-26T20:14:02Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301417 wikitext text/x-wiki {{Цивилизация Древнего мира |Географический регион = Төньяҡ-Көнсығыш Африка |Название = Боронғо Мысыр |Иллюстрирование = [[Файл:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|312px]] |Подпись к иллюстрации = Некрополдә Хефрен пирамидаһы һәм Ҙур Сфинкс<br /> [[Мемфис ( Боронғо Мысыр)|''Инбу-хедж'']] ({{lang-grc|}}Мемфис, хәҙерге [[Гиза]]). |Другие названия = Та-кемет, Та-мери, Та-уи, Кеми |Экзотопонимы = Мицраим, Мудраия, Миср, Маср |Время = Б.Э.Т 4 меңйыллыҡ — IV-VII быуаттар |Периодизация = Династияларға тиклемге осор <br />— Династиялар осоро (Батшалыҡтың башланғыс осоро, Боронғо батшалыҡ, Беренсе күсеү осоро, Батшалыҡтың урта осоро, Икенсе күсеү осоро, Батшалыҡтың яңы осоро, Өсөнсө күсеү осоро, Ахырғы осор<br />— Эллинлыҡ осоро<br /> |Локализация = Төньяҡ-Көнсығыш Африка |Колыбель = [[Мысыр]] |Макс. границы = {{s|[[Нубия]], [[Синайский ярымутрауы|Синай]], [[Киренаика]], [[Палестина]]}} |Население = мысырҙарға тиклем йәшәгән халыҡ, мысырҙыр, копт |Осн. этногенез = кушит, ливиялылар, семиттар, эллиндар-македонлылар |Прочее население = гиксос, [[йәһүдтәр]], финикиялылар, гректар-[[Иония]], гректар-[[Кария]] |Язык = [[мысыр теле]] |Письменность = [[мысыр яҙмаһы]] ([[Мысыр иероглифы|иероглифика]], [[иератика]], [[демотика]]) |Религия = [[Боронғо Мысыр дине]] ([[Боронғо Мысыр аллалары исемлеге]]) |Карта региона = |Государства = }} '''Боронғо Мысыр''' (бор. грек. <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;"><span class="polytonic" lang="grc" style="font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000, DejaVu Sans; font-family :inherit; font-size: 110%;">Αἴγυπτος</span></span></span> һәм [[Латин теле|лат.]] Aegyptus), үҙ атамаһы '''Та-кемет, Та-мери, Та-уи''' һ. б. (мысыр. транслит. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), '''Ке́ми''' ([[Копт теле|копт]] <span class="script-coptic" style="font-size:125%;line-height:150%;font-family:'Segoe UI Historic', 'Segoe UI Symbol', 'New Athena Unicode', 'MPH 2B Damase', 'Arial Coptic', FreeSerif, Quivira, Analecta, Antinoou;">Ⲕⲏⲙⲉ</span>) — Боронғо донъяның әһәмиәтле тарихи һәм мәҙәни төбәгенең атамаһы, Африканың төньяҡ-көнсығышында [[Нил]] йылғаһының түбәнге ағымында урынлашҡан булған. Боронғо Мысыр тарихы 40-лап быуатҡа һуҙыла һәм тикшеренеүселәр тарафынан династияларға тиклемге осорға (тарихҡа тиклемге осор аҙағына ҡарай, мәҡәләлә уға ла ҡыҫҡаса күҙәтеү бирелде), династиялар осорона (Мысыр цивилизацияһының 27 быуатлыҡ төп осоро), эллинлыҡ осорона (Птолемейҙар династияһы хакимлығы аҫтында грек-македон мәҙәниәте менән ҡатнаш) һәм Рим осорона ([[Боронғо Рим]] дәүләте эсендә, [[Рим империяһы]]<nowiki/>ның мөһим бер провинцияһы булараҡ) бүленә. Боронғо Мысыр мәҙәниәте б. э. т. IV мең йыллыҡ уртаһынан б. э. IV быуатына тиклем йәшәй. Византия-Копт осоро ([[Византия империяһы|Византия]] составында), иртә Урта быуаттарға ҡараһа ла, ҡайһы берҙә Боронғо Мысыр тарихы эсендә өйрәнелә, IV быуаттан VII быуатта ғәрәптәр баҫып алғанға тиклемге осорҙо биләй. Боронғо Мысыр цивилизацияһының күтәрелеүе уның Нил үҙәне менән Нил дельтаһы шарттарына яраҡлашыуына бәйле. Ташҡындың йыл да тупраҡты уңдырышлы ылымыҡ менән ашлап тороуы, һуғарыулы баҫыусылыҡты ойоштороу арҡаһында иген ихтыяждан артығыраҡ күләмдә етештерелә башлай. Был үҙ сиратында социаль һәм мәҙәни үҫешкә этәргес бирә. Кеше һәм матди ресурстарҙың хакимиәт ҡулында тупланғанлығы ҡатмарлы каналдар селтәрен эшләү һәм тотоу, даими армияны ойоштороу, сауҙаны киңәйтеү мөмкинлеген бирә. Тау тоҡомдары сығарыуҙың, ялан геодезияһының һәм төҙөлөш технологияларының үҫеше күмәк көс менән мөһабәт биналар һәм ҡоролмалар төҙөүгә булышлыҡ итә. [[Фирғәүен]] ҡулы аҫтындағы жрецтарҙан, кәтиптәрҙән һәм идарасыларҙан торған бюрократик аппарат мәжбүрләүсе һәм ойоштороусы көс булып тора. Боронғо Мысыр донъя цивилизацияһы өсөн ифрат ҙур мәҙәни мираҫ ҡалдыра, уның сәнғәт әҫәрҙәре борон замандарҙа уҡ донъяның төрлө мөйөштәренә сығарыла, башҡа илдәр оҫталары уларҙың күсермәләрен эшләй. Үҙенсәлекле архитектура формалары — мөһабәт пирамидалары, ҡорамдары, һарайҙары һәм обелисктары күп быуаттар дауамында сәйәхәтселәрҙең һәм тикшеренеүселәрҙең фекер-фараздарын ҡуҙғытып тора. Боронғо Мысыр оҫталары тарафынан стеналарға гүзәл биҙәктәр төшөрөлә һәм һындар яһала, быяла һәм фаянс етештереү үҙләштерелә, шағирҙары һәм яҙыусылары тарафынан яңы әҙәби формалар сығарыла. Боронғо мысырҙарҙың ғилми ҡаҙаныштары иҫәбендә — үҙенсәлекле имлә системаһы, математика, ҡулланма медицина, астрономик күҙәтеүҙәр һәм улар нигеҙендә барлыҡҡа килгән календарь. Боронғо Мысыр ҡомартҡыларына, артефакттарына һәм археологик ҡаҙылмаларына ҡыҙыҡһыныу XVIII—XIX быуаттарҙа тыуа һәм шул нигеҙҙә египтология фәне барлыҡҡа килә, уның модаға ла йоғонтоһо була. == Атамаһы == === Килеп сығышы === [[Файл:Hypostyle_de_Ptah_elevation.jpg|мини|220x220пкс|Мемфистағы ка Птах ҡорамы (реконструкцияланған һүрәт)]] Европа халыҡтарының телдәренә боронғо гректарҙан «А́йгюптос» (бор. грек. <span lang="grc"><span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;"><span class="polytonic" lang="grc" style="font-family: Athena, Gentium, Palatino Linotype, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Code2000, DejaVu Sans; font-family :inherit; font-size: 110%;">Αἴγυπτος</span></span></span>) тигән атама килеп инә. Был топонимдың килеп сығышына ҡағылышлы бер нисә аңлатма бар: # Боронғо грек мифологияһы — «Айгюптос» тигән илдең атамаһы Айгюптос (урыҫса яҙылышы Эги́пт, Еги́пт, Еги́пет)<ref group="~">Сын Бела, первоначально поселённый отцом в Аравии, не следует путать его с сыном-тёзкой Эгиптом, одним из его 50 сыновей-египтиадов, погибших от рук данаид.</ref> исемле батшаның исеменә бәйле тип ҡарала. Был батша Нил үҙәнендә меламподтар ҡәбиләһен ҡыйрата ла төбәккә үҙ исемен бирә<ref name="L.А.">{{Публикация|книга|автор=Любкер|автор имя=Ф.|автор линк=Любкер, Фридрих|заглавие=[[Реальный словарь классических древностей|Иллюстрированный словарь античности]]|издание=Испр. и доп. изд|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2005|isbn=5-699-14296-7}}</ref><sup>:1231</sup>. Ләкин мифтарҙың был персонажына, киреһенсә, боронғо гректар ул осорҙа булған илдең исемен биргәндер тигән фараз да бар. Эгиптты телгә алған антик авторҙар: Псевдо-Аполлодор<ref>{{Публикация|книга|автор=Аполлодор|автор линк=Псевдо-Аполлодор|заглавие=Мифологическая библиотека|ответственный=Изд. подгот. В. Г. Борухович|ответственный2=отв. ред. Я. М. Боровский|место=Л.|издательство=Наука|год=1972|страниц=216|страницы=25|раздел=кн. II, ч. I, абз. 4–5}}</ref>, Гесиод<ref>{{Публикация|книга|автор=Гесиод|автор линк=Гесиод|часть=Перечень женщин, фр. 127|заглавие=Полное собрание текстов|ответственный=вступ. ст. В. Н. Ярхо|ответственный2=комм. О. П. Цыбенко и В. Н. Ярхо|место=М.|издательство=Лабиринт|год=2001|страниц=256|страницы=128}}</ref>, Гекатей Милетский<ref>''Гекатей Милетский''. фр.19 Якоби = Схолии к Еврипиду. Орест 872.</ref>, Павсаний<ref>''Павсаний''. </ref>. # Тарихи фараз — «Айгюптос» тигән боронғо грек һүҙе Иртә һәм Иҫке батшалыҡтарҙың баш ҡалаһы Хут-ка-Птах (бор. грек. Мемфис) исеменән алынған. Был атама «ка Птах ҡорамы» (мысыр. транлит. Hwt-kA-ptH)<ref group="~">Также варианты перевода: Дворец ''ка Птаха'', Обитель ''ка Птаха'', Стена/ограда обители ''ка Птаха''.</ref> тигәнде аңлата. Боронғо мысырҙарҙа башта Мемфистағы Птах алланың изге төйәге Хут-ка-Птах тип йөрөтөлөп, артабан ул ҡала исеме, унан һуң тотош төбәк атамаһы булып китә, тора бара гректар бөтә илде шулай тип йөрөтә башлай<ref name="L.А.">{{Публикация|книга|автор=Любкер|автор имя=Ф.|автор линк=Любкер, Фридрих|заглавие=[[Реальный словарь классических древностей|Иллюстрированный словарь античности]]|издание=Испр. и доп. изд|место=М.|издательство=[[Эксмо]]|год=2005|isbn=5-699-14296-7}}</ref><sup>:403</sup><ref name="A.E.">{{Публикация|книга|заглавие=Древний Египет|подзаголовок=Энциклопедия|ответственный=Сост. и ред. В. В. Солкин|место=М.|издательство=Арт-Родник|год=2008|страниц=480|isbn=978-5-9794-0100-3}}</ref><sup>:294</sup>. Илдең һәм йылғаның атамалары араһында ла бәйләнеш барҙыр тип фараз ителә, мәҫәлән, [[Гомер|Гомерҙ]]<nowiki/>а «Айгюптос» тигән атама йылғаныҡы (Нилдыҡы) булып тора, шунан инде ошо йылға тарафынан хасил ителгән илгә лә шул исем бирелә<ref name="A.M.">{{Публикация|книга|автор=Морэ|автор имя=А.|заглавие=Нил и Египетская цивилизация|место=М.|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2007|страниц=504}}</ref><sup>:403</sup>. Һуңыраҡ был атаманы римлылар ҙа ала — [[Латин теле|лат.]] Aegyptus (классик әйтелеше — Айгюптос, традицион әйтелеше — Эгиптус), латин теле теле аша ул бөтә Европаға тарала<ref>{{Публикация|статья|заглавие=A Brief History of Alchemy|ссылка=http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|архив=http://web.archive.org/web/20130825040455/http://www.chm.bris.ac.uk/webprojects2002/crabb/history.html|архив дата=2013-08-25|издание=Alchemy|издательство=Univercity of Bristol School of Chemistry|-язык=en}}</ref>. === Башҡа атамалары === {| align="left" style="border: 1px solid darkgray; text-align: center; border-collapse: collapse; margin-right: 2em; margin-bottom: 10px;" ! class="bright" colspan="2" style="height:23px; width:200px; border-right: 1px solid DarkGray" | Илдең атамаһы — <br /> иероглиф яҙмаһында |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-km-m-t:O49</hiero></center> | style="width:150px; border: 1px solid DarkGray" | tA-kmt — ''Та-кемет'' <br /> «Ҡара ер» |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-U6:D21-M17-M5-N25</hiero></center> | rowspan="2" style="border: 1px solid DarkGray" | tA-mrj — ''Та-мери'' <br /> «Кәтмән ере» |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16-U6:D21-M17-N37:O49</hiero></center> |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N16:N16</hiero></center> | style="border: 1px solid DarkGray" | tA-wy — ''Та-уи'' <br /> «Ике ер» |- | style="border: 1px solid DarkGray" | <center><hiero>N21:N21</hiero></center> | style="border: 1px solid DarkGray" | jd-bwy — ''Иде-буи'' <br /> «Ике яр» |} '''Үҙ атамаһы.''' Боронғо мысырҙар иленә төрлө атамалар бирер булған. Күп осраҡта был атамалар уның тупрағының уңдырышлылығына ишара яһаған — ''Та-кемет'', йәғни «Ҡара ер» ([[Нил]]<ref>{{Публикация|книга|автор=Rosalie|автор имя=D.|заглавие=Pyramid Builders of Ancient Egypt|подзаголовок=A Modern Investigation of Pharaoh's Workforce|-язык=en|издательство=Routledge|год=1997|pages=18|allpages=304|isbn=0-41515-292-5}}</ref> буйындағы уңдырышлы ерҙәр күҙҙә тотолған), ә уны уратҡан сүллектәр «ҡыҙыл ер», йәғни ''Та-мери'', «Кәтмән ере», тип аталған. Тағы бер атамаһы — ''Та-уи'', «Ике ер», был атама, моғайын, Мысырҙың ике өлөшөнөң (Нил үрендәге Үҙән менән түбәнге ағышындағы Дельтаның) берләшеүе мәғәнәһен үҙ эсенә алғандыр. Боронғо Мысыр текстарында шиғри атамалар ҙа осрай — «Сикомор ере», «Хор күҙенең ере» һ. б.<ref>{{Публикация|книга|автор=Breasted|автор имя=J. H.|автор2=Piccione|автор2 имя=P. A.|заглавие=Ancient Records of Egypt|ссылка=http://books.google.com/?id=bT0q7nt1-gUC|-язык=en|издательство=University of Illinois Press|год=2001|pages=76, 40|allpages=456|isbn=0-25206-974-9}}</ref>. '''Башҡа халыҡтар биргән атамалар.''' Мысыр менән бәйләнештә булған күршеләре уны үҙенсә атаған: * Ашшурҙарҙа (ассириялылар) — Муцур, Мисир (аккад. Muṣur, Miṣir) Түбәнге Мысыр һәм Урису (аккад. Uriṣṣu) Үрге Мысыр. * Мицра́им (бор. йәһ. מִצְרַיִם транслит. Mitzráyim) — боронғо йәһүдтәрҙә. Мецар (бор. йәһ. מֵצַר) — «тарлауыҡ», «тар үткел», «муйын» төшөнсәләренә яҡын. Күсмә мәғәнәлә: бәхетһеҙлек, бәләнән сығыу юлы таба алмау. Библияла һүрәтләнгәнсә, был атама Хамдың улы Мицраимдан килеп сыҡҡан (Быт. [//ru.wikisource.org/wiki/Бытие#10:13 10:13-14]). * Мудраия — боронғо фарсы телендә. * Миср/Маср (ғәр. مصر) — ғәрәптәрҙә<ref group="~">В литературном арабском — Миср, в египетском диалекте — Маср.</ref>. == Географияһы == Боронғо Мысыр цивилизацияһы [[Нил]] йылғаһы буйында тыуа, һәм уның сәскә атыуы ла күп йәһәттән сәсеүлектәрҙе һуғарып торған ташҡындар менән бәйле. Нил [[Сахара]]ның төньяҡ-көнсығышындағы [[яйла]]ла хасил булған тар оҙон [[үҙән]] буйлап аға. Үҙәндең уртаса киңлеге 10 — 20 км, урыны-урыны менән ярҙарына тиклем тарая, көнбайышта Ливия сүллеге, көнсығыштан Ғәрәп сүллеге менән сикләнә. Үҙән ситендәге текә ҡаяларҙың бейеклеге 180 метрға еткеләй, яҡынса 900 километрҙан<ref group="~">Примерными границами древнего Верхнего Египта («Долины»), могут служить современные города Каир и Асуан. Протяжённость железной дороги от Каира до Асуана составляет 892 км.</ref> улар ситкәрәк — Киренаикалағы Барка яҫы таулығына ҡарай көнбайышҡа һәм [[Ҡыҙыл диңгеҙ]]гә табан көнсығышҡа тартыла. Артабан [[йылға]] тармаҡлана, тағы 200 километрҙан<ref group="~">Примерными границами древнего Нижнего Египта («Дельты») с севера на юг, могут служить современные города [[Искәндәриә|Александрия]] и [[Ҡаһирә|Каир]]. Протяжённость железной дороги от [[Искәндәриә|Александрии]] до [[Ҡаһирә|Каира]] составляет 201 км.</ref> был тармаҡтар, өсмөйөшлө дельта барлыҡҡа килтереп, [[ Урта диңгеҙ]]гә ҡоя (Мысырҙың төньяҡ сиге). === Яр буйы һыҙаты === Илде төньяҡтан йыуған диңгеҙҙе боронғо мысырҙар ''Уадж-Ур'' тип йөрөткән (транслит. мыс. wAD-wr, «Бөйөк Йәшеллек»)<ref name="A.E.">{{Публикация|книга|заглавие=Древний Египет|подзаголовок=Энциклопедия|ответственный=Сост. и ред. В. В. Солкин|место=М.|издательство=Арт-Родник|год=2008|страниц=480|isbn=978-5-9794-0100-3}}</ref><sup>:240</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>, хәҙер унда Урта диңгеҙ, дөрөҫөрәге, уның Кипр диңгеҙе тип тә йөрөтөлә торған көнсығыш өлөшө, ята<ref>[http://bse.sci-lib.com/article061317.html Кипрское море]//БСЭ. — «Советская Энциклопедия», 1969-78.</ref>. [[Антиклыҡ]] дәүеренән Мысырҙың яр буйы һыуҙары Мысыр диңгеҙе ([[Латин теле|лат.]] Aegyptium pelagus) тип йөрөтөлгән. Моғайын, [[Тәүтормош йәмғиәте|тарихҡа тиклемге осор]]ҙа Нилдың хәҙерге дельтаһы урынында диңгеҙ ҡултығы булғандыр һәм Төньяҡ Африканың сүллеккә әйләнеү барышында яйлап ҙур һаҙлыҡҡа әүерелгәндер һәм Боронғо Мысырҙағы тәүге мәҙәниәттәр барлыҡҡа килеүгә дельта ярҙары йырып үткеһеҙ ҡамышлыҡтар менән ҡапланған булғандыр<ref name="Д.М.">''Дьяконов И. ''</ref>. Шулай уҡ Мысырҙың төньяҡ яры буйлап диңгеҙ ҡултығы тибындағы тоҙло күлдәр сынйыры (әле лә бар) теҙелә, улар диңгеҙҙән тар ғына муйындар менән айырыла. Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйҙары мысырҙар тарафынан әҙ үҙләштерелә. Ҡыҙыл диңгеҙ буйын боронғо мысырҙар — ''Та-Нутер'', ә диңгеҙҙең үҙен ''Ше-Иару'' («Иару күле»)<ref name="A.E.">{{Публикация|книга|заглавие=Древний Египет|подзаголовок=Энциклопедия|ответственный=Сост. и ред. В. В. Солкин|место=М.|издательство=Арт-Родник|год=2008|страниц=480|isbn=978-5-9794-0100-3}}</ref><sup>:458</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>, ''Па-йам аа эн Му-кеду'' (транслит. pA-jjm-aA-n-mw-qd, «Таулы яҡтың/сит ерҙең „Түңкәрелгән һыуҙың“ Бөйөк диңгеҙе»<ref group="~">Страной «Перевёрнутой воды» древние египтяне называли регион прилегающий к реке «Перевёрнутой воды» — [[Евфрат|Ефрату]], в связи с тем, что к их удивлению, он тёк в обратную сторону по сравнению с их родной рекой — Нилом. </ref>)<ref>Папирус Харриса I. 77,10.</ref>, шулай уҡ Урта диңгеҙ ''Уадж-Ур ''тип тә йөрөтә. === Рельефы, тупрағы, файҙалы ҡаҙылмалары === Боронғо Мысырҙың төп ландшафтын тигеҙлек тәшкил итә. Тупрағын Нил йылғаһы ташҡанда сығып ҡалған [[ылымыҡтар]] [[калий]]ға байыта, шуға уның ере уңдырышлы, тупрағы еңел эшкәртелеүсән була<ref name="autogenerated9">Greaves (1929) p. 123</ref><ref name="autogenerated11">Lucas (1962) p. 413</ref>. Мысыр төҙөлөш һәм биҙәү ташына, [[баҡыр]]ға, ҡурғаш рудаларына, [[алтын]]ға һәм ярым аҫыл таштарға бай була. Был тәбиғәт байлыҡтары боронғо мысырҙарға һәйкәлдәр, статуялар, эш ҡоралдары, ювелир әйберҙәр эшләргә мөмкинлектәр аса. Бәлзәмләүселәр Вади-Натрун тоҙон — мумиялар эшләү, ә [[гипс]]ты штукатурлау өсөн файҙалана<ref name="autogenerated11">Lucas (1962) p. 413</ref>. Көнсығыш сүллектәге һәм Синайҙағы барып еткеһеҙ төпкөлдәрҙә рудалы тау-ташты эшкәртеү дәүләт хәстәрләүен талап итә. Нубияла алтын сығарыла. Вади-Хаммамат гранит, граувакк һәм алтын менән дан тота. Хеҙмәт ҡоралдары яһау өсөн тәүләп [[саҡматаш]] ҡулланыла<ref>Nicholson (2000) p. 28</ref>. Боронғо мысырҙар көкөрт һымаҡ [[минерал]]дарҙы ла косметик сара итеп беренсе булып ҡуллана башлай<ref>C.Michael Hogan. 2011. </ref>. Баҡыр Боронғо Мысырҙа эш ҡоралдары яһағанда иң мөһим металл була, уны Синайҙа сығарылған малахитлы руданан ҡоролған мейестәрҙә иретәләр<ref>Scheel (1989) p. 14</ref>. Үрге Мысырҙағы тимер ятҡылыҡтары Ахырғы осор дәүерендә эшкәртелә<ref>Nicholson (2000) p. 166</ref>. Мысырҙа юғары сифатлы төҙөлөш ташы күп була; Нил үҙәненең буйынан-буйына бурташ сығарыла, Асуан гранитҡа бай була. Көнсығыш сүллектә порфир, граувакк, алебастр һәм [[Аҡыҡ|сердолик]] ятҡылыҡтары бик күп була. Эллинлыҡ осоронда Вади-Сикаитта зөбәржәт, Вади-әл-Худиҙа аметист ятҡылыҡтары эшкәртелә<ref>Nicholson (2000) p. 51</ref>. === Климаты === XX быуат тикшеренеүселәренең күпселеге фекеренсә (С. Reed 1959, Х. А. Кинк 1964, H. Lamb 1966), Яҡын Көнсығышта (шул иҫәптән Мысырҙа ла) һуңғы 5000 йылда климат тотороҡло булған. Был фаразды тәүләп 1911 йылда Л. С. Берг әйтә<ref>''Берг Л. С.'' Об изменениях климата в историческую эпоху. 1911.</ref>. Ләкин һуңғы ваҡытта башҡа төрлө фекерҙәр ишетелә башланы. '''К. В. Бутцер теорияһы.''' 1958-59 йылдарҙа К. В. Бутцер Нил буйында тәбиғәт-климат шарттарының үҙгәреп торғанлығын фаразлай. Ул төбәктә бөтә экосистемаға һәм халыҡтың йәшәү рәүешенә ҙур йоғонто яһаған ҡоролоҡтоң өс тапҡыр булғанын белдерә (1995 йылда дүртенсеһен өҫтәй): 1) б. э. т. 3600 йыл тирәһе (Накад I дәүеренең ахыры) — Төньяҡ-Көнсығыш Африкала яуын-төшөмдөң ҡырҡа кәмеүе (йылына 50 миллиметрға тиклем), 2) б. э. т. 2850—2600 йылдар, 3) б. э. т. 2480/2400-2000 йылдар, 4) б. э. т. 1300 йыл тирәһе<ref>''Butzer К. ''</ref>. === Башҡалары === Боҙлоҡ дәүеренән һуң Мысыр климаты ҡоро һәм эҫегә әйләнә; саванналар юҡҡа сығып [[сүл]]гә әүерелә. Шул уҡ ваҡытта Нил үҙәне мөһабәт оазис булып ҡала. Боронғо Мысырҙың артабанғы үҫешенә ташҡындар хәл иткес йоғонто яһай. Ылымыҡлы тупраҡ баҫыусылыҡ өсөн бик уңдырышлы булып тора. Шул сәбәпле Мысырға төйәкләнгән ҡәбиләләр ауыл хужалығы менән бик иртә шөғөлләнә башлай. Мысырҙан көньяҡҡа табан семит-хамит телдәренең ҡуш тармағы телдәрендә һөйләшкән ҡараһыу тәнле халыҡ йәшәй (нуби ҡәбиләләре); нубиҙар [[малсылыҡ]] һәм баҫыусылыҡ менән шөғөлләнә. Көньяҡтараҡ, [[Судан]] тирәһендә, негр һәм пигмей ҡәбиләләре көн итә. Мысырҙың көнбайышында семит-хамит телдәренең бербер-ливи төркөмө телдәрендә һөйләшкән халыҡтар йәшәй. Улар нигеҙҙә [[һунар|һунарсылыҡ]] һәм малсылыҡ менән көн итә. Мысырҙан төньяҡ-көнсығышта малсылыҡ менән шөғөлләнгән скемит ҡәбиләләре йәшәй. Бөтә Мысыр иртә династиялар дәүеренән алып Үрге һәм Түбәнге Мысырға бүленә. Был ике өлкә гректар ном тип йөрөткән бәләкәй өлкәләрҙән тора. Һәр номдың төп ҡалаһы һәм үҙ аллалары була. Мысыр иҡтисады Нилдың уңдырышлы үҙәнендә алып барылған ауыл хужалығына нигеҙләнә<ref>{{Китап|автор=|заглавие=Всемирная история|ответственный=под ред. Жукова Е. М.|ссылка=|место=М|издательство=Мысль|год=1956—1965|том=I|страниц=801|страницы=144—148|isbn=}}</ref>. == Тарихы == [[Файл:NOR1521.JPG|мини|420x420пкс|Түбәнге һәм урта палеолиттың таш сапҡыстары Африка өсөн дә, Евразияға ла хас булған]] === Таш быуаты === '''[[Палеолит]].''' Кеше төркөмөнә (''Homo'') ҡараған ҡаҙылма төрҙәрҙең эшмәкәрлек эҙҙәре Мысыр ерендә әҙ осрай, ләкин хәҙерге заман фәне төҙ кәүҙәле кешенең (Homo erectus) Көнсығыш Африканан Алғы Азияға таралыу юлдары нәҡ ошонда ятҡан тип раҫлай. Уның африкан төркөмсәһе хеҙмәт кешеһе (''Homo ergaster'') тип нарыҡлана, ләкин тағы бер антропологик теорияға (ул һуңғыраҡ ваҡытҡа ҡарай) ярашлы, 1,8 миллион йыл элек ''Homo ergaster'' һәм уның тоҡомдары Африканан бөтә донъяға тарала башлай, ә ''Homo erectus ''тик Көнсығыш Азияла ғына хасил була. Урта һәм үрге палеолит осоронда Нил үҙәне буйлап аҡыллы кеше (''Homo sapiens'') үҙе барлыҡҡа килгән Африканан Азияға һәм Европаға таралғандыр тигән теория ла бар. [[Тәүтормош йәмғиәте]] эшмәкәрлеге үҙләштереп хужалыҡ итеүгә нигеҙләнә, кешеләр үләкһә ите, ҡырағай үҫемлектәр, моллюскылар менән туҡлана. Бер аҙҙан һунар итә башлайҙар, шул сәбәпле хайуандарҙы эҙәрләп, күсмә тормош рәүешенә күсәләр. Нил буйында улар фил, һыу һыйыры, [[жираф]], мөгөҙморон, ҡырағай ат, ҡырағай һарыҡ, ҡырағай ишәк, ҡабан сусҡаһы, мышы, ғәзәл, антилопа, дөйәғош аулай. Һуңғараҡ балыҡсылыҡ менән дә шөғөлләнә башлайҙар. Моғайын, кеше ашаусылыҡ та таралған булғандыр. Палеолит кешеләренең даими торлағы булмай, ризыҡҡа бай урынға барып сыҡһалар, унда ҡыуыш ҡороп йә мәмерйәгә урынлашып, оҙаҡҡа төйәкләнер булғандарҙыр. Ул осорҙа кешелектең төп ҡаҙаныштары чоппер тигән таш ҡорал (2,6 миллион йыл элек), ҡул сапҡыстары (1,3 миллион йыл элек) ҡулланыуҙан, ут файҙаланыуҙан (0,5 миллион йыл элек), таш ҡоралдар әҙерләүҙән (100 мең йыл элек), тотҡаға ултыртылған үткер осло һәм ҡырғыслы ҡатмарлы таш ҡоралдар әҙерләүҙән (45 мең йыл элек) ғибәрәт<ref name="MSU"><span class="citation">[http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/egypt/history/paleolithic%20egypt.htm Ancient Egyptian Culture: Paleolithic Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601171500/http://www.mnsu.edu/emuseum/prehistory/egypt/history/paleolithic%20egypt.htm |date=2010-06-01 }}.&#x20;</span></ref>. {| class="wide" | colspan="10" style="background: #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-top: 1px solid #FFFFFF" |'''Мысырҙа палеолит.''' 700/500 000—7/6000. Хәҙерге заманға тиклемге осор йылдарҙа яҡынсалатып бирелгән<ref name="P.E.">''Pierre M. Vermeersch.'' </ref><ref>Сайт [http://www.predynastic.co.uk/html/palaeolithic.html «Prehistoric and Predynastic Egypt»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130307104450/http://www.predynastic.co.uk/html/palaeolithic.html |date=2013-03-07 }}, автор Andie Byrnes.</ref>. |- style="text-align: center" ! class="bright" colspan="2" | Геологик дәүерҙәр ! class="bright" colspan="2" |Мәҙәни-тарихи осорҙар ! class="bright" colspan="2" | Археологик мәҙәниәттәр һәм индустриялар | class="bright" rowspan="21" style="vertical-align:middle" | <small>'''Особенности терминологии.'''<br /> </small><small>Использование терминов<br /> европейского палеолита<br /> в контексте палеолита<br /> долины Нила, как и всей<br /> Северной Африки, является<br /> несколько условным, так<br /> как между регионами<br /> существуют некоторые<br /> отличия. В частности,<br /> индустрии Мустье и<br /> Леваллуа, как правило,<br /> связаны с появлением<br /> неандертальцев, которых<br /> на территории Египта<br /> не было. Также в периодизации<br /> [[Таш быуат|каменного века]] Египта<br /> большинство исследователей<br /> не выделяют [[мезолит]],<br /> поэтому за палеолитом<br /> обычно сразу следует неолит.</small> |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | Урта<br /> плейстоцен | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 815 000—134 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Түбәнге палеолит | style="text-align: right" | 700/500 000—250 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | Ашёль |- | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8" |Урта | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | палеолит | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 250 000—70 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" |Иртә |<br /> | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" |<br /> | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 250 000—150 000 |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | Боронғо үрге <br /> плейстоцен | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 134 000—39 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | <small>Урта</small> | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8; text-align: right" | 150 000—80 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | <small>Ахыр</small> | style="text-align: right" | 80 000—70 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Мустьер |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | <small>Күсеш төркөмдәре </small> | style="text-align: right" | 70 000—50 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Тармасан |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | Ахырғы үрге <br /> плейстоцен | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 39 000—10 000 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | Үрге палеолит | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8; text-align: right" | 50 000—24 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Шувихат | style="text-align: right" | 29 700—25 000<ref name="B.M.">''Lawrence Barham, Peter Mitchell''. </ref><sup>:286</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Хормуси | style="text-align: right" | 26 300—23 900<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:11</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Фахури | style="text-align: right" | 25 000—23 400<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Ҡоббани | style="text-align: right" | 22 500—19 600<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Идфу | style="text-align: right" | 21 000/20 600—20 200<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Баллан-Силсили | style="text-align: right" | 19 300—18 500/18 100<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Себил | style="text-align: right" | 18 500/18 100—11 400<ref>Африка: Энциклопедический справочник. — Т. 2</ref><sup>:344</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Афи | style="text-align: right" | 16 700—14 150<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Исна | style="text-align: right" | 15 100—13 350<ref name="EAАЕ">Encyclopedia of Archaeology of Ancient Egypt. </ref><sup>:13</sup> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" |Ахырғы палеолит | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8; text-align: right" | 24 000—10 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | <small>Гиперарид осоро</small> | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8; text-align: right" | пик 21 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" |<small>«Көслө Нил» осоро</small> | style="border-bottom: 1px solid #F8F8F8; text-align: right" | 14 000—12 000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | <small>Гиперарид осоро</small> | style="text-align: right" | ок. 11 500 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | [[Голоцен|Иртә голоцен]] | style="text-align: right; border-bottom: 1px solid #F8F8F8" | 11 500—8000 | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | <small>Кеше эшмәкәрлеген туҡтатып тороу<br /> | rowspan="2" style="text-align: right; vertical-align:top" | 11 000—8000 | colspan="3" rowspan="2" | <small>Гипотеза 1 — кеше йәшәү өсөн яраҡһыҙлыҡ, сөнки ташҡындар үтә көслө була</small><ref>''Butzer K.W.'' Pleistocene History of the Nile Valley in Egypt and Lower Nubia. </ref>.<br /> <small>Гипотеза 2 — был осорҙа аллювиаль тупраҡтар йыйылыу Нилдың тар үҙәнендәге кеше торамалары эҙҙәрен юйып бөткән.</small> |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | <small>Дымланыу осоро</small> | style="text-align: right" | пик 9500—9000 |- | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Урта голоцен | style="text-align: right" | 8000—2500 | style="border-right: 1px solid #F8F8F8" | Эпипалеолит/[[Неолит|Иртә неолит]] | style="text-align: right" | 8000—6000 |} [[Файл:Egyptiskgrav.jpg|мини|340x340пкс|Реконструкцияланған ерләү соҡоро (Негада II), Бадари мәҙәниәте керамикаһы менән бергә (Британ музейы) ]] '''[[Неолит]]''' һәм '''[[энеолит]].''' Б. э. т. 8 — 7-се мең йыллыҡтан башлап Нил үҙәненең йәшәүгә яраҡһыҙ һаҙамыҡ джунглиҙары аша афразиат телдәренә ҡараған төрлө ҡәбиләләр миграциялай. А. Ю. Милитарев гипотезаһына ярашлы, был ҡәбиләләрҙең хәрәкәте [[Ғәрәп ярымутрауы|Ғәрәбстан ярымутрауы]]<nowiki/>ның сүллеккә әүерелеүенә бәйле Алғы Азиянан башлана. Климаттың үҙгәреүе уларҙы Суэц муйыны аша Төньяҡ Африкаға — уңдырышлы неолитик [[Сахара]]<nowiki/>ға күсергә мәжбүр итә. Икенсе бер фаразға ярашлы, был ҡәбиләләр Боронғо Мысырға көньяҡтан — хәҙерге [[Эфиопия]] һәм Көнсығыш Африканың башҡа өлкәләре яғынан — килеп төшкән. {| align="left" class="standard" style="margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;" | colspan="11" style="border-left: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-top: 1px solid #FFFFFF" | '''Мысырҙа неолит''' 8800—4700 һәм ''' энеолит''' 4600—2700 мәҙәниәттәре'''.''' <br /> <small>Беҙҙең эраға тиклемге ваҡыт сиктәре йылдарҙа яҡынсалатып бирелгән</small>. |- ! class="bright" colspan="3" | Дәүерҙәр бүленеше ! class="bright" colspan="2" | Үрге Мысыр ! class="bright" colspan="2" | Түбәнге Мысыр ! class="bright" |<br /> ! class="bright" colspan="2" |Көнбайыш сүллек |- | class="bright" style="vertical-align:top" | Иртә<br /> неолит | class="bright" colspan="2" style="vertical-align:top" | 8800—6800 | colspan="2" style="text-align: center" | Элькаб<br /> (<small>7000—6700</small>) | style="text-align: center" | Файюм B<br /> (<small>7000—6500</small>) | rowspan="8" style="text-align: center" | Ливийско <br /> -капсийская<br /> (<small>8000—3000</small>) |- | class="bright" style="vertical-align:top" | Урта<br /> неолит | class="bright" colspan="2" style="vertical-align:top" | 6500—5100 | style="text-align: center" | Тасси <br /> (<small>6000—4900</small>) | style="text-align: center" | Тарифи<br /> (<small>?</small>) | rowspan="2" style="text-align: center" | Файюм A <br /> (<small>5400—4400</small>) | style="text-align: center" | Раяяна<br /> (<small>?</small>) |- | class="bright" style="vertical-align:top" | Һуң<br /> неолит | class="bright" style="vertical-align:top" | 5100—4700 | class="bright" rowspan="6" | 1 | colspan="2" rowspan="2" style="text-align: center" | Бадари <br /> (<small>4900—3900</small>) | rowspan="2" style="text-align: center" | Меримде <br /> (<small>5000—4100</small>) |- | class="bright" rowspan="6" style="vertical-align:top" | Энеолит | class="bright" rowspan="6" style="vertical-align:top" | 4700—2700 | style="text-align: center" | Әл-Омари <br /> (<small>4600—4300</small>) | style="text-align: center" | Moerian<br /> (<small>4400—3800</small>) |- | colspan="2" rowspan="2" | Негада I~Амрат<br /> (<small>3900—3600</small>) | colspan="2" style="text-align: center; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | Маади-Буто<br /> (<small>4000—3400</small>) |- |- | colspan="3" style="text-align: left" | Негада II~Герзей<br /> (<small>3600—3300</small>) |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Негада III~ | colspan="4" style="text-align: center; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | Семайни (<small>3300—3000</small>) |- | class="bright" | 2 | colspan="4" style="text-align: center" | Иртә батшалыҡ (<small>3000—2700</small>) |- | colspan="9" style="border-right: 1px solid #FFFFFF; border-left: 1px solid #FFFFFF; border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | <sup>1Династияларға тиклемге осор</sup><small> — 5200-3000</small>, <sup>2</sup> <small>Династиялар осороноң башы.</small> |} Тәүмысыр халҡы таш, ағас, һөйәк ҡоралдар һәм ҡорамалдар ҡулланған. Балсыҡтан, фил һөйәгенән, ҡабырсаҡтан һәм төҫлө таштарҙан яһалған биҙәүестәр — мәрйендәр, сулпылар, йәнә керамиканан эшләнгән төрлө ҡоралдар табылған. Ошо осорҙа ҡайһы бер ҡәбиләләрҙә ер эшкәртеү общиналары хасил булған. Улар арпа, бойҙай, ҡарабойҙай, етен үҫтергән. Тәүмысырҙар шулай уҡ мал аҫраған, еп иләп, туҡымалар һуҡҡан. Энеолит осоронда кәтмән менән ер эшкәртелгән. Тәүтормош йәмғиәте мөнәсәбәттәре көсһөҙләнеп, синыфтарға айырылыу башланған. Технологик йәһәттән баҡыр иретеү мөһим ҡаҙаныш булып торған. ==== Династияларға тиклемге осор ==== [[Файл:Predynastic_collage.png|мини|305x305пкс|Династияларға тиклемге осорҙоң археологик табылдыҡтары ]] Мысырҙың баҡыр-таш быуатында тикшеренеүселәр династияларға тиклемге осорҙо айырып ала. Был осор Түбәнге һәм Үрге Мысыр мәҙәниәттәре үҫешендәге ахырғы осор булып тора һәм беренсе династия хакимлығы аҫтында берләшеүҙең элгәре һанала. {| align="left" class="standard" style="margin-right: 1em; margin-bottom: 10px;" | colspan="6" style="border-left: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF; border-top: 1px solid #FFFFFF" | '''Династияға тиклемге осор''' 5200—3000 һәм''' Накад мәҙәниәте''' 3900—2700. <br /> Ваҡыт сиктәре беҙҙең эраға тиклемге йылдарҙа яҡынса бирелә |- ! class="bright" colspan="2" | Осорҙоң киҫәктәре ! class="bright" colspan="2" | Осорҙоң мәҙәниәттәре ! class="bright" | Накад фазалары ! class="bright" | Династиялар |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Иртә | rowspan="2" | 5200—3750 | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Бадари | style="vertical-align:top" | 5200—3900 | <center>—</center> | <center>—</center> |- | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |иртә Амрат | 3900—3750 | <center>Ia, Ib,</center> | <center>—</center> |- | rowspan="3" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Средний | rowspan="3" | 3750—3400 | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |һуң Амрат | 3750—3600 | <center>Ic, IIa</center> | <center>—</center> |- | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |иртә Герзей | 3600—3500 | <center>IIb</center> | <center>—</center> |- | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |урта Герзей | 3500—3400 | <center>IIc</center> | rowspan="3" | <center>00</center> |- | rowspan="3" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Һуң | rowspan="3" | 3400—3000 | style="border-right: 1px solid #FFFFFF" |һуң Герзей | 3400—3300 | <center>IId1, IId2</center> |- | rowspan="2" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Семайни | style="border-bottom: 1px solid #FFFFFF" | 3300—3200 | <center>IIIa1, IIIa2</center> |- | 3200—3000 | <center>IIIb1, IIIb2</center> | <center>0</center> |- | colspan="6" style="border-left: 1px solid #FFFFFF; border-right: 1px solid #FFFFFF" |<br /> '''Династиялы осор башы һәм Накад мәҙәниәте.''' |- | colspan="3" rowspan="2" style="border-right: 1px solid #FFFFFF" | Иртә батшалыҡ | rowspan="2" | 3000—2700 | <center>IIIc1, IIIc2, IIIc3</center> | <center>I</center> |- | <center>IIId</center> | <center>II</center> |} Б. э. т. 4 мең йыллыҡ аҙағында мысырҙар ябай ғына һуҡа ҡуллана башлай, таш ҡоралдар менән бергә баҡырҙан эшләнгәндәре торған һайын киңерәк тарала. Династияларға тиклемге осорға мысыр иероглифтары менән яҙылған тәүге ҡомартҡылар ҡарай. Таш һәм балсыҡтан яһалған кеше һындары табыла<ref>[http://bse.sci-lib.com/article009771.html Герзейская культура]//БСЭ. — «Советская Энциклопедия», 1969-78.</ref>. Һуңғы осор тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, I династия тәхетте биләгәнгә тиклем үк Үрге Мысыр фирғәүендәренең ҡайһы берҙәре ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла Үрге һәм Түбәнге Мысырҙы үҙ хакимлығы аҫтына берләштергәндер<ref name="P."/><sup>:70</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. === Династиялар осоро === Осор Боронғо Мысыр тарихының 27 быуатын алып тора, уның төп өлөшөн тәшкил итә. Ошо осор, I династиянан башлап, [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]]<nowiki/>ҙең илде баҫып алғанына тиклемге дәүерҙе, дельтаның һәм Нил үҙәненең бөтә фирғәүендәренең хакимлыҡ иткән ваҡытын үҙ эсенә ала.<ref>Из неопубликованного исследования Перепёлкина Ю. </ref>. Династиялар осоронда Боронғо Мысыр бер нисә тапҡыр төбәктә гегемон булыу дәрәжәһенә тиклем етә, дәүләткә аныҡ административ-идара итеү структураһы, заманы өсөн алдынғы технологиялар, үҫешкән хужалыҡ, сауҙа, көслө армия хас була, ул Нубия, Синай, Фәләстин ерҙәрен баҫып ала. Төҙөлөш техникаһы алға китә — мөһабәт ҡорам комплекстары һәм пирамида рәүешендәге төрбәләр ҡалҡып сыға, ҡатмарлы гидротехник эштәр башҡарыла — [[Нил]] буйында, Фаюмда ирригацион системалар, [[Суэц каналы|Суэц]] каналының элгәре, беренсе тупһалар әйләнәһендә урау канал төҙөлә. Боронғо Мысыр мәҙәниәте төрлө үҫеш баҫҡыстары үтә — дин, сәнғәт, тел һәм яҙма барлыҡҡа килә, үҙгәрештәр кисерелә. Мысыр дәүләте тирә-йүндәге өлкәләргә лә йоғонто яһай. Ҡеүәтле осорҙар күсеш мәлдәре менән сиратлашып тора — гиксостар, либиҙар, ҡуштар, ашшурҙар, фарсылар һөжүм итә, биләмәләрҙе баҫып ала. Боронғо Мысырҙың башҡа империялар эсенә, ят фирғәүендәр ҡулы аҫтына инеп ҡалғаны ла булғылай<ref>Shaw (2002) pp. 78-80</ref>. ==== Батшалыҡтың башланғыс осоро ==== [[Файл:Palette_de_Narmer.jpg|мини|300x300пкс|«Нармер палеткаһы». Уңда: Нармер дошман хакимын туҡмай (алевролит, Ҡаһирә музейы)]] {| style="margin-bottom: 10px;" | Осорҙо даталарға бүлеү варианттары: * яҡынса б. э. т. 3000—2778 йылдар; * яҡынса б. э. т. 3032/2982—2707/2657 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2900—2545<sup>+25</sup> йылдар. |<br> <br /> <br /> |} Египтологияға ярашлы, яҡынса б. э. т. 3000 йылда Мысырҙың Үрге һәм Түбәнге өлөштәре бер батшалыҡ эсендә булған<ref name="P."/><sup>:66.</sup>. Бөгөн б. э. т. IV—III мең йыллыҡтар тирәһендә ике дәүләттең бер булғанлығы бәхәсһеҙ тип ҡарала<ref name="P.">''Перепёлкин Ю. Я.'' [http://static.egyptology.ru/scarcebooks/Perepelkin_IDE.pdf История древнего Египта]. — «Летний сад», 2000.</ref><sup>:66-67</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. Б. э. т. XXVII—XXVI быуаттарҙа Түбәнге Мысырҙа тоҡанған сираттағы ихтилал граждандар һуғышына әйләнә, фирғәүен Хасехемуи фетнәселәрҙе ҡанһыҙ язалай — 50 000 кешенең үлтерелгәнлеге телгә алына. Күрәһең, II династияға ҡараған һуңғы был фирғәүен хакимлыҡ иткәндә Боронғо Мысыр берҙәм дәүләткә әйләнгәндер. Батшалыҡтың башланғыс осорондағы фирғәүендәр, Мысырҙы ғына контролдә тотһа ла, күрше дәүләттәргә: көньяҡтағы ''Та-сетиға'' (Төньяҡ Нубия), төньяҡ-көнбайыштағы ''Та-хенаға'' (Боронғо Ливия), төньяҡ-көнсығыштағы ''Биауға'' (Синай ярымутрауы) һәм ''сечетиу'' ҡәбиләләренә (Көньяҡ Фәләстин) сауҙа һәм яу сәфәрҙәренә барып тора.<ref name="БСЭ">[http://bse.sci-lib.com/article036599.html Древний Египет]//БСЭ. — «Советская Энциклопедия», 1969-78.</ref> {| | colspan="2" |<br /> |} ==== Боронғо батшалыҡ ==== [[Файл:Piramida_Cheopsa.jpg|мини|300x300пкс| Мысыр пирамидаларының иң эреһе Хуфу, антик дәүерҙәге [[Донъяның ете мөғжизәһе|«Донъяның ете мөғжизәһе»]]<nowiki/>нең береһе (эзбизташ блоктарҙан һалынған, Гиза)]] {| | Осорҙо даталарға бүлеү варианттары: * б. э. т. 2778—2220 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2707/2657—2170/2120 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2543—2120<sup>+25</sup> йылдар. | <br> <br /> | <br> <br /> <ref name="H">''E. Hornung, R. Krauss and D. A. Warburton'' «Ancient Egyptian Chronology». </ref> |} Сама менән б. э. т. XXVI быуат башында Мысырҙа фирғәүен Джосер тәхеткә ултыра. Ул дәүләтте нығытҡан III династияның беренсеме, икенсеме хакимы була. Инбу-хедж ҡалаһының (бор. грек. Мемфис) некрополендә (хәҙерге заманда Саккара ауылы) алты баҫҡыслы мөһабәт пирамида төҙөп, Боронғо Мысырҙа «пирамидалар төҙөү осорона» башланғыс һала. Боронғо батшалыҡтың башҡа фирғәүендәре ''Снофру'', ''Хафра'', ''Менкаура'' һәм ''Хуфу'' ла (ярашлы рәүештә бор. грек. исемдәре — Сорис, Хефрен, Микерин һәм Хеопс) уның өлгөһөнә эйәрә. {| | colspan="2" |<br /> |} ==== Беренсе күсеү осоро ==== [[Файл:Ägyptisches_Museum_Leipzig_123b.jpg|мини|300x300пкс|Херишеф-хотеп төрбәһендәге кәмә моделе (Абусир, IX йә X династия осоро, Лейпциг университетындағы Мысыр музейы)]] {| style="margin-bottom: 10px;" | Осорҙо даталарға бүлеү варианттары: * б. э. т. 2220—2070/40 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2170/2120—2025/2020 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2118—1980<sup>+25</sup> йылдар. | <br> <br /> |} Был осорҙа Мысыр үҙ-ара дошманлашҡан ваҡ дәүләттәргә бүленә. Берҙәм ирригацион система емерелә, был ауыл хужалығын бөлдөрә. Осор аҙағына ''Нени-несу'' беренселекте ''Уасет'' (бор. грек. Фивы) ҡалаһына бирә, уның хакимдары (XI династия) яҡынса б. э. т. XXI быуатта илде ҡабат берләштерә<ref name="БСЭ"/>. ==== Батшалыҡтың урта осоро ==== [[Файл:Sesostris_III_Sphinxkopf.jpg|мини|300x300пкс|Сенусерт III-нөң йөҙө ҡуйылған сфинкс (Мюнхендағы Мысыр сәнғәте дәүләт музейы)<br /> ]] {| | Осорҙо даталарға бүлеү варианттары: * б. э. т. 2160—1785 йылдар; * яҡынса б. э. т. 2119—1794/93 йылдар; * яҡынса б. э. т. 1980<sup>+16</sup>−1760 йылдар. | <br> <br /> |<br /> |} Б. э. т. III мең йыллыҡ аҙағында Боронғо батшалыҡ харабаларында Үрге Мысырҙың Фива номынан сыҡҡан батшалар (XI династияның һуңғы хакимдары) тарафынан тергеҙелгән берҙәм Мысыр дәүләте дәүерен Батшалыҡтың урта осоро тип йөрөтәләр. Уны киләһе XII династия фирғәүендәре нығыта. Уларҙың ике йөҙ йыл дауамындағы батшалыҡ итеүе сәскә атыу һәм киҫкен бөлөү осоро булып ҡала<ref name="D.">''И. М. Дьяконов'' [http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_1of3.pdf История древнего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201932/http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_1of3.pdf |date=2016-03-04 }}. — «Наука», 1982.</ref><sup>:244</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. ==== Икенсе күсеү осоро ==== {| | Осорҙо даталарға бүлеү варианттары: * б. э. т. 1785—1580 йылдар; * б. э. т. 1794/1793—1550 йылдар; * б. э. т. 1759—яҡынса 1630 йылдар. |<br /> |<br /> |} Яҡынса б. э. т. 1700 йылда Суэц муйыны аша Түбәнге Мысырға Азиянан гиксос ҡәбиләләре бәреп инә һәм Нил дельтаһында бер быуаттан ашыуға төпләнеп ҡала. {| | colspan="2" |<br /> |} ==== Батшалыҡтың яңы осоро (б. э. т. 1549—1069 йылдар) ==== [[Файл:Egypt_NK_edit.svg|слева|мини|176x176пкс|Боронғо Мысыр территорияһы б. э. т. 15 быуатта]] Батшалыҡтың яңы осорона Боронғо Мысыр дәүләтенең сәскә атыуы хас. Был дәүерҙә Мысыр фирғәүендәренең XVIII, XIX һәм XX династиялары хакимлыҡ итә. Яңы батшалыҡҡа Яхмос I нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә<ref name="D."/><sup>:257</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. '''Даталарға бүлеү варианттары.''' 1) б. э. т. 1580—1085 йылдар (495 йыл)<ref name="B"><span class="citation">''Бикерман Э.''&#x20;Хронология древнего мира. — С. 176—179.</span></ref> 2) б. э. т. 1550—1070/1069 йылдар (480/481 йыл)<ref name="BKH"><span class="citation">''Jürgen von Beckerath.''&#x20;</span></ref> 3) яҡынса б. э. т. 1539—1077 йылдар (464 йыл самаһы)<ref name="H">''E. Hornung, R. Krauss and D. A. Warburton'' «Ancient Egyptian Chronology». </ref>. ==== Өсөнсө күсеү осоро ==== Мысыр бүленгәс, батшалыҡтың берҙәм хужалығы тарҡала. Номдарҙағы батша биләмәләре урындағы аҡһөйәктәр менән жрецтар ҡулына эләгә. Чиновниктарҙың шартлы мөлкәте бынан ары уларҙың шәхси милке булып китә. Мысыр төбәктәрҙәге аҡһөйәктәр төркөмдәренең үҙ-ара байлыҡ буйынса ярыш майҙанына әүерелә. Бөтә ерҙә, айырыуса көньяҡта, ҡорамдар ҡеүәтләнә. Тышҡы сәйәсәтте алып барырлыҡ берҙәм көс ҡалмай<ref><span class="citation">[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 Tomb reveals Ancient Egypt’s humiliating secret](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_29-7-2003_pg9_1 ''история'']).&#x20; </span></ref>. Мысыр Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы төбәгендә ҡеүәтле держава булыуҙан туҡтай, сит илдәрҙәге биләмәләрен юғалта, хатта мысырлашып бөткән Нубия өҫтөнән хакимлығы ла бик ныҡ көсһөҙләнә<ref>{{Cite book|last=Emberling|first=Geoff|title=Nubia: Ancient Kingdoms of Africa|year=2011|publisher=Institute for the Study of the Ancient World, NYU|location=New York, NY|isbn=978-0-615-48102-9|pages=9–10}}</ref>. Ливиҙарҙың Түбәнге Мысырға үтеп инеүе ҙур күләм ала: улар тотош ҡәбиләләре менән күсеп киләләр, Мысыр армияһының төп көсөнә әйләнәләр, уларҙың юлбашсылары торған һайын йышыраҡ номарх вазифаларына ҡуйыла һәм ерле аҡһөйәктәр, руханиәт менән туғанлаша. '''Даталарға бүлеү варианттары.''' 1) б. э. т. 1085—664 йылдар (421 йыл)<ref name="B"><span class="citation">''Бикерман Э.''&#x20;Хронология древнего мира. — С. 176—179.</span></ref> 2) б. э. т. 1070/1069—яҡынса 655 йылдар (415/414 йыл)<ref name="BKH"><span class="citation">''Jürgen von Beckerath.''&#x20;</span></ref> 3) яҡынса б. э. т. 1076—723 йылдар (353 йыл самаһы)<ref name="H">''E. Hornung, R. Krauss and D. A. Warburton'' «Ancient Egyptian Chronology». </ref>. ==== Ахырғы осор ==== <span>Боронғо Мысыр </span>тарихындағы '''ахырғы осор ''' XXVI—XXX династияларға ҡараған фирғәүендәрҙең хакимлығын үҙ эсенә ала (б. э. т. 664—332 йылдар). Был осорҙа Мысырҙың бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү өсөн аяуһыҙ көрәштәр, ауыр һуғыштар, ситтән һөжүмдәр бара. Ул илдең Фарсы ғәскәре, унан һуң [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] тарафынан баҫып алыныуы менән тамамлана<ref name="DI.">''И. М. Дьяконов'' [http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_2of3.pdf История древнего мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191326/http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_2of3.pdf |date=2016-03-04 }}. — «Наука», 1983.</ref><sup>:133</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. '''Даталарға бүлеү варианттары.''' 1) б. э. т. 664—343 йылдар (321 йыл)<ref name="B"><span class="citation">''Бикерман Э.''&#x20;Хронология древнего мира. — С. 176—179.</span></ref> 2) б. э. т. 664—336/335 йылдар (328/329 йыл)<ref name="BKH"><span class="citation">''Jürgen von Beckerath.''&#x20;</span></ref> 3) яҡынса б. э. т. 722—332 йылдар (390 йыл самаһы)<ref name="H">''E. Hornung, R. Krauss and D. A. Warburton'' «Ancient Egyptian Chronology». </ref>. === Ахеменид Мысыры === '''Дөйөм тасуирлама. ''' Б. э. т. 528 йылда Мысырҙы фарсы батшаһы Камбис яулай һәм Мысыр Фарсы провинцияһына (сатраплығына) әйләнә. 341 йылда фарсылар тағы һөжүм итә һәм илде ҡот осҡос талауға дусар итә. === Эллинлыҡ осоро === [[Файл:Lighthouse_-_Thiersch.png|слева|мини|Фарос маяғы.<small> А. Тирш реконструкцияһы </small>]] Птолемейҙар осоронда дәүләт яңынан күтәрелеп китә, уға Киренаика (хәҙерге [[Ливия]], шулай уҡ Дерна, Әл-Джәбәл-әл-Әдхәр, Әл-Мардж, Бәнғази, өлөшләтә Әл-Бутнан муниципалитеттары), Сива оазисы ҡушыла. Диадохтар һуғышы барышында Фәләстин ерҙәре һәм Кипр утрауы тартып алына<ref name="DI."/><sup>:304</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. 332 йылда Боронғо Мысырға [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] аяҡ баҫа.''' ''' Ил уның державаһының бер өлөшөнә әүерелә. Уның империяһы диадохтар араһында бүлгеләнгәндән һуң, Мысыр полководец Птолемей Лагҡа эләгә. Ул Птолемей Лагтарҙың грек-македон династияһына нигеҙ һала (б. э. т. 305-30 йылдарҙа)<ref>Shaw (2002) p. 418</ref>. [[Искәндәриә|Александрия]] баш ҡала булып китә. Птолемейҙар осоронда Мысыр эллин донъяһын иген менән төп тәьмин итеүсе була. Мысыр флоты [[Урта диңгеҙ]]<nowiki/>ҙә хакимлыҡ итә. Птолемейҙар династияһының һуңғы идарасыһы Клеопатра заманында Боронғо Мысыр [[Боронғо Рим]]<nowiki/>дың сәйәси көрәшенә ылыҡтырыла. Флоты б. э. т. 31 йылда Акциялар морононда тар-мар ителгәндән, [[Клеопатра VII]]-нең үҙен-үҙе үлтергәндән һәм Марк Антоний мәрхүм булғандан һуң, Мысыр Римдың провинцияһына әүерелә (б. э. т. 30 йыл). == Сәйәсәте == === Хакимиәт === [[Фирғәүен]] илдең абсолют монархы була һәм уның бөтә байлығын контролдә тота. Ул илдең юғары хәрби начальнигы һәм хөкүмәт башлығы була. Дәүләттә чати фирғәүендән ҡала икенсе кеше һанала. Чатиҙың бурыстары ҡатмарлы һәм күп һанлы була. Уның буйһоноуына «алтын палата» инә, алтын палатала ҡаҙна һәм батшаның хазиналары һаҡлана. Ул батша һарайының барлыҡ биләмәләренә идара итә<ref name="Manuelian358">Manuelian (1998) p. 358</ref>. Шулай уҡ төҙөлөш проекттары, хоҡуҡ системаһы, архивтар ҙа уның ҡарамағында була. Төбәктәр китмәлендә дәүләт 42 административ районға (номға) бүленә. Номдың административ аппараты өҫтөндә номарх тора. Ул фирғәүендең вәкиле булып иҫәпләнә һәм административ өлкәгә идара итә. Һалымдар йыйыу, суд хөкөмө башҡарыу, ғәскәргә алыу һәм уны тәьмин итеү, хужалыҡ алып барыу ҙа уның вәкәләттәренә инә<ref name="autogenerated15">Manuelian (1998) p. 363</ref>. === Йәмғиәт === [[Файл:Egypte_louvre_288_couple.jpg|мини|Ир менән ҡатын һәм уларҙың улы, IV династия]] Мысыр йәмғиәтенең ҡатламдарға бүленеше бик ҡәтғи була<ref name="Gomes53">Gomes (2010) p. 53</ref><ref name="Cotrim31">Cotrim (1999) p. 31-32</ref>. Ирҙәр ҡатындары менән бергә йортҡа идара итә һәм үҙ ихтыяры буйынса вариҫ һайлай. Аҡһаҡалдар кәңәштәр биреү менән шөғөлләнә, вафат булғандан һуң уларға ҙур хөрмәт күрһәтелә<ref name="Beting19">Beting (2009) p. 19</ref>. Никахтар моногам була (хәйер, фирғәүендәр араһында ике йә бер нисә ҡатын алыу осраҡтары булғылай) һәм дин тарафынан раҫланмай. Туй тантанаһы һәм никахты теркәү үткәрелә. Бының өсөн йәштәрҙең бергә йәшәргә теләк белдереүе етә. Ирҙәр ун алты — ун һигеҙ, ә ҡатын-ҡыҙҙар ун ике — ун дүрт йәштә ғаилә ҡора. Фирғәүендең үҙ ҡыҙҙарының береһенә өйләнеү йолаһы ла була<ref name="Besozzi24">Besozzi (2005) p. 24</ref>. Юғары иҡтисади статусҡа эйә булған ирҙәр, моғайын, законлы ҡатыны менән бергә йәриә лә тотҡандыр, был уның етеш йәшәү күрһәткесе булғандыр. Ләкин берәүҙән артыҡ ир менән бәйләнешкә ингән ҡатындарға яза бирелгән<ref name="autogenerated14">Gomes (2010) p. 55</ref>. Зинасылыҡ әхләҡи яҡтан хупланмаған, әммә ғәмәлдә булған. Папирустарҙа һәм остракондарҙа аҡсаға енси хеҙмәттәр күрһәтеү, шулай уҡ күмәк зина ҡылыу тураһындағы яҙмалар осрай<ref name="Beting24">Beting (2009) p. 24</ref>. Боронғо Мысырҙа ирҙәр һәм ҡатындар, ҡолдарҙан башҡа бөтә социаль синыфтар вәкилдәре, ҡануниәт алдында тиң тип ҡаралған. Ябай крәҫтиән дә чати өҫтөнән ялыу бирә алған. Ҡолдар хеҙмәтсе урынына тотолһа ла, улар ҙа ирек ала, хатта аҡһөйәк булып китә алған. Эш урынында уларҙы табиптар дауалаған.<ref><span class="plainlinks">[http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/slavery.htm Slavery in Ancient Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120830093437/http://www.reshafim.org.il/ad/egypt/timelines/topics/slavery.htm |date=2012-08-30 }}</span>from http://www.reshafim.org.il {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190405115906/http://reshafim.org.il/ad/egypt/geography/cities.htm |date=2019-04-05 }}.</ref> Ирҙәр ҙә, ҡатындар ҙа һатыу итә, килешеүҙәр төҙөй, никахҡа инә һәм айырыла, мираҫ ала, хоҡуҡтарын судта яҡлай алған. Ир менән ҡатын уртаҡ милеккә эйә булған йә никах контракты төҙөү юлы менән үҙен һәм балаларын фәҡирлектә ҡалыуҙан ҡурсалаған. Боронғо Мысырҙа ҡатын-ҡыҙ [[Боронғо Греция]] һәм [[Боронғо Рим|Рим]], хатта донъяның һуңғыраҡ осор йәмғиәттәрендәге ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ла күберәк шәхси иреккә һәм яҡлауға эйә булған. [[Хатшепсут]] һәм [[Клеопатра VII]] кеүек ҡатын-ҡыҙҙар хатта фирғәүен булып киткән. Ләкин дөйөм алғанда ҡатын-ҡыҙҙар дәүләткә идара итеүгә әллә ни ҡатнашмаған, ҡорамдарҙа ла икенсел вазифаларҙы башҡарған, улар, моғайын, ирҙәргә ҡарағанда белемһеҙерәк тә булғандыр<ref name="UCJohnson"><span class="citation">''Janet H. Johnson.''&#x20;</span></ref>. Ҡатын-ҡыҙҙар атаһының мираҫына хоҡуҡлы булған. Ҡағиҙә булараҡ, атаһы үлгәс, тәхетте улы биләгән, ләкин улы булмаһа, өлкән ҡыҙы кейәүгә сығырға ла уның ире тәхеткә ултырырға тейеш булған<ref name="Besozzi23">Beting (2009) p. 23</ref>. === Социаль иерархия === [[Файл:Pharaoh.svg|справа|мини|291x291пкс|Фирғәүен]] Социаль иерархия үрендә фирғәүен торған. Фирғәүен Һор исемле алланың, ә унан алдағы фирғәүен, улар бер нәҫелдән булһа ла-булмаһа ла, Һорҙың атаһы Осиристың кәүҙәләнеше тип һаналған. V династия батшаларынан башлап, ул шулай уҡ ҡояш аллаһы Раның да улы һаналған<ref name="Pedro28">Pedro (2005) p. 28</ref>. Фирғәүендәрҙең ҡатындары һәм улдары күп булған. Төп ҡатыны ''nesut Hemet'' — «батша ҡатыны» тип йөрөтөлгән, ул фирғәүендең үҙ һеңлеһе йә ҡыҙы булыуы ла ихтимал булған. [[Файл:GD-EG-Alex-MuséeNat056.JPG|слева|мини|Кәтиптең гранит статуяһы (Саккара) ]] Социаль пирамидала фирғәүен һәм уның ғаиләһенән түбәндәрәк кәтиптәр һәм чиновниктар торған. Улар «аҡ итәкле синыф» тип йөрөтөлгән, сөнки аҡ етен кейемдәр кейгән<ref name="Billard109">Billard (1978) p. 109</ref>. Улар араһынан иң өҫтә чатиҙар менән номархтар торған. Уларҙан түбәнерәк баҫҡысты жрецтар, табиптар һәм махсус әҙерлекле инженерҙар биләгән.<ref name="autogenerated16"><span class="citation">[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/social/index.html Social classes in ancient Egypt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213192904/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/social/index.html |date=2007-12-13 }}.&#x20; </span></ref> Жрецтар ҡорамдар, йолалар, дини байрамдар өҫтөнән баш булған, улар фирғәүендәрҙең кәңәшсеһе вазифаһын башҡарған һәм ергә, һалым ташламаларына һәм абруйға эйә булған. Хөкүмәт эшмәкәрлегендә кәтиптәр мөһим вазифалар башҡарған, улар һалымдар йыйған, закондар яҙған, ер хаҡын билдәләгән, шиғырҙар, йырҙар, хикәйәләрҙе күсереп яҙған, хаттар яҙған, халыҡ һанын алыуҙы үткәргән, аҙыҡ-түлек һаҡламын, ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙе, һөрөнтө ерҙәрҙе, коммерция эшмәкәрлеген, һалдаттарҙы, һарай ихтыяждарын һ. б. иҫәптә тотҡан<ref name="Gomes53">Gomes (2010) p. 53</ref><ref name="Cotrim31">Cotrim (1999) p. 31-32</ref><ref name="Braick103">Braick (2006) p. 103</ref>. Идара итеүсе синыфтан түбән өҫтөнлөккә эйә синыф торған. Унда беренсе юлды һалдаттар биләгән. Уларҙан түбәнерәк баҫҡысты һөнәрселәр (туҡыусылар, рәссамдар, парикмахерҙар, флотта хеҙмәт итеүселәр, көршәкселәр, скульпторҙар, зәргәрҙәр, тимерселәр һ. б.) биләгән, улар дәүләт ҡарамағында булған. Крәҫтиәндәр халыҡтың күпселек өлөшөн тәшкил иткән. Улар ер эшкәрткән, мал аҫраған, балыҡ тотҡан. Улар етештереүсе булһа ла, продукциялары дәүләттеке, ҡорамдыҡы йә ергә хужа бай ғаиләнеке булған<ref name="Manuelian383">Manuelian (1998) p. 383</ref>. Крәҫтиәндәр хеҙмәт һалымы түләгән һәм һуғарыу ҡоролмаларында һәм төҙөлөштәрҙә лә эшләргә мәжбүр булған<ref>James (2005) p. 136</ref> Йәнә улар транспортта, ҡайһы берҙә армияла ла хеҙмәт иттерелгән. Иң аҫтағы баҫҡыста ҡолдар торған<ref name="Beting54">Beting (2009) p. 54</ref>. Ҡолдар кеше тип һаналған, ҡануниәт тарафынан яҡланған, уларҙың законлы ғаиләһе, милке булған.<ref name="Brok"><span class="citation">[//ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Рабство Рабство]&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</span></ref><ref name="Billard109">Billard (1978) p. 109</ref><div style="text-align: center;"> <center> {| |[[Файл:Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|центр|180x180пкс]] |[[Файл:Maler_der_Grabkammer_des_Zenue_001.jpg|центр|235x235пкс]] |[[Файл:Tomb_of_Mereruka.jpg|центр|130x130пкс]] |- |<small>Ер һөрөү</small> |<small>Мал көтөү</small> |<small>Балыҡ һөҙөү</small> |} </center> </div>Боронғо Мысыр йәмғиәтенең нигеҙен «батша хемуу»ҙары тәшкил иткән<ref group="~">Термин «хемуу» (ед. ч. м. р. — ḥmw, мн. ч. м. р. — ḥmww) обычно переводят как «раб», «слуга», точное значение неизвестно.</ref>. Батша хемууҙары Урта батшалыҡ осоронда иҙелгән бөтә ерле халыҡтан торған<ref name="Berl"><span class="citation">''Берлев О. Д.''&#x20;Трудовое население Египта в эпоху Среднего царства. — Москва: Наука, 1972. — 368 с.</span></ref>. Билдәле бер йәшкә еткәс, улар ер эшкәртеүсе, һөнәрсе, яугир булып киткән. Хемууҙар батша һәм ҡорам хужалыҡтарында эшләгән, шәхси хужалыҡтарҙа ла хеҙмәт иткән<ref name="Dyak2"><span class="citation">''Дьяконов И. М.''&#x20;Пути истории. От древнейшего человека до наших дней. — Москва: КомКнига, 2007. — 384 с. </span></ref>. Батша хемууҙары хужаһының түгел, ә батшаның ҡоло тип иҫәпләнгән. === Армия === Хәрби тораҡтар рәүешендәге тәүге даими ғәскәр Боронғо батшалыҡ дәүерендә барлыҡҡа килә. Хеҙмәт өсөн яугирҙәргә ер биләмәһе бирелә. Уҡ һәм йәйә төп ҡорал була. Суҡмар, баҡыр балта, таш осло һөңгө, таш йә баҡыр кинжал да ҡулланыла. Яугирҙәр күн тарттырылған ағас ҡалҡан тотоп, күн торҡа кейеп йөрөй<ref name="SVE"><span class="citation" id="CITEREF.D0.A1.D0.92.D0.AD1979">Гражданская война в США — Йокота / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1979. — С. 294—297. — (Советская военная энциклопедия : [в 8 т.] ; 1976—1980, т. 3).</span></ref>. Ҡоро ерҙәге берҙән-бер ғәскәр төрө пехота була. Ғәскәр ополчениенан һәм нубиҙарҙың ярҙамсы отрядтарынан тора. Шул осорҙа уҡ сафҡа теҙелеп йөрөй башлағандар. Ҡәлғәләрҙе штурмлағанда баҫҡыстар ҡулланылған, ә диуарҙарҙы лом менән емергәндәр. [[Файл:Egyptian-Chariot.png|слева|250x250пкс|Египетская колесница]] Батшалыҡтың урта осоронда ҡоралланыу яҡшыра төшә: уҡ-һаҙаҡ камиллаша, атҡан уҡ 150—180 метрға тиклем оса, мәргәнлек арта. Ғәскәрҙең ойошторолошо яҡшыра, уҡсыларҙан йә һөңгөсөләрҙән генә торған махсус отрядтар барлыҡҡа килә. Подразделениелар 6, 40, 60, 100, 400, 600 яугирҙән, отрядтар 2, 3 һәм 10 мең һалдаттан тора<ref>Волковский Н. Н. Детская Военная Энциклопедия. Том 1 — ОЛМА-Пресс, 2001</ref>. Нығытылған ҡәлғәләр барлыҡҡа килә. Б. э. т. XVII быуат уртаһында Түбәнге Мысырҙы яулап алған гиксостар мысырҙарҙы яу арбаһы менән таныштыра. Яңы батшалыҡта армия даимиға әйләнә һәм касталарға бәйле була. Күпселек яугирҙәр сәнсеп кенә түгел, сабып та була торған тура йә бөгөлгән ҡылыс менән ҡораллана. Тәнде һаҡлау өсөн торҡанан тыш бронза пластиналарҙан торған күн панцирь ҡулланыла. Ҡорал дәүләттеке була һәм келәттәрҙә һаҡлана. Төп урынды пехота биләһә лә, яу арбаларының да әһәмиәте арта бара<ref name="autogenerated3">''Авдиев В. И.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st077.shtml История Древнего Востока]. — «Ленинград: Госполитиздат» 1953.</ref>. Яу арбаһында ике яугир баҫып тора, береһе дилбегә тота, икенсеһе атыусы була. Яугир яу арбаһын үҙе табырға тейеш була<ref name="autogenerated3"/>. Походта ғәскәр колонна менән хәрәкәт итә торған бер нисә отрядҡа бүленә. Төп подразделениеның байрағы була, XIX династия ваҡытында ул 200 яугирҙән тора. Ҡамау барышында «гөбөргәйел» булып теҙелеү ҡулланыла, яугирҙәр өҫтән ҡалҡандар менән һаҡлана<ref name="autogenerated3"/>. Был осорҙағы Мысыр ғәскәрендә ситтән ялланған һуғышсылар күп була. Мәҫәлән, XVIII династияның икенсе яртыһында нубиҙар [[Сүриә]]<nowiki/>лә һәм Фәләстиндә торған ғәскәрҙәрҙең төп өлөшөн тәшкил итә. Сик буйындағы ҡәлғәләрҙә лә сит илдәрҙән ялланған хәрбиҙәр тора. Аменхотеп IV-нең тән һаҡсылары араһында сүриәлеләр, ливиҙар, нубиҙар була. Антик авторҙар Мысырҙың ғәскәри кастаһын Нил дельтаһының көнсығышында йәшәгән каласириҙарға һәм көнбайышындағы гермотибиҙарға бүлә. Каласириҙарҙың һаны — 250 000, гермотибиҙар 140 000 була<ref>Геродот. </ref> Фирғәүендәр ғәскәриҙәргә бик ыңғай мөнәсәбәттә була. Уларға ҡолдар һәм ерҙәр, алтын һәм көмөш отличие билдәләре бирелә, ризыҡтары мул була. === Хоҡуҡи ҡоролош === [[Файл:Slavebeating.jpg|слева|мини|200x200пкс|Боронғо Мысырҙа яза биреү]] Хоҡуҡи ҡоролоштоң башында формаль рәүештә фирғәүен тора. Ул закондар ҡабул итеү, ғәҙел хөкөм башҡарыу, законсылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү өсөн яуаплы була. Быны боронғо мысырҙар ''Маат'' тип атай. Боронғо Мысырҙың бер хоҡуҡ кодексы ла беҙҙең көндәргә килеп етмәһә лә, суд документтары Мысыр закондарының яҡшы һәм яман тураһында дөйөм ҡабул ителгән ҡарашҡа нигеҙләнгәнлеген раҫлай. Аҡһаҡалдарҙың урындағы советтары Яңы батшалыҡта ''Kenbet'' тип йөрөтөлгән һәм улар ваҡ-төйәк суд эштәре буйынса хөкөм сығарырға тейеш булған<ref name="Manuelian358">Manuelian (1998) p. 358</ref>. Үлтереү, төрбәне талау, ер буйынса килешеүҙәр кеүек етди эштәр чати йә фирғәүен рәйеслегендәге <span>''Ҙур Kenbet''ҡа </span> тапшырылған. Дәғүәселәр һәм дәғүәлеләр дөрөҫ һөйләүе тураһында ант иткән. Суд кәтиптәре ялыуҙы, күрһәтмәләрҙе, хөкөмдө яҙма рәүештә теркәп барған<ref>Oakes (2003) p. 472</ref>. Яңы батшалыҡ осоронан хоҡуҡи ҡоролошта оракулдар мөһим роль уйнаған.<ref>McDowell (1999) p. 168</ref> === Тышҡы сәйәсәт === [[Файл:Egyptian_races.jpg|мини|270x270пкс|Һулдан уңға: ливи, нуби, азиат һәм мысыр (тәндәре XIX быуат иллюстраторы тарафынан буялған)]] Был осорҙағы Мысырҙың халыҡ-ара мөнәсәбәттәре беҙгә XVIII династия [[фирғәүен]]<nowiki/>дәренең Әл-Амарнала табылған ҙур дәүләт архивы аша билдәле. Был архивта Бабил, Ашшур, Митанни, Хет дәүләттәре һәм Кипр батшаларының, Сүриә-Фәләстин кенәздәренең һәм хакимдарының Мысыр фирғәүененә яҙған дипломатик хәбәр-хаттары һаҡланған. Амарна архивы табылдыҡтары ул осорҙоң дипломатияһын һүрәтләгән ҡиммәтле тарихи документтар булып тора. Ул хаттарға ҡарағанда, Мысыр Алғы Азиялағы бик күп дәүләттәр менән сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәрҙә торған. Айырым дәүләттәр араһында һөйләшеүҙәр махсус илселәр ярҙамында алып барылған. Был һөйләшеүҙәр йыш ҡына хәрби-сәйәси берлектәр һәм ҙур сер итеп тотолған килешеүҙәр төҙөүгә килтергән<ref name="AV...">''Авдиев В. И.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st089.shtml История Древнего Востока]. — «Ленинград: Госполитиздат» 1953.</ref>. Сәйәси берлектәр, мәҫәлән, Мысыр менән Митанни араһындағы союз кеүектәр, йыш ҡына династиялар араһындағы никахтар менән нығытылған. Илселәр аша телдән йә яҙма һөйләшеүҙәр төрлө аңлашылмаусылыҡтарҙы көйләү маҡсатында ла алып барылған. Әйтәйек, [[Вавилон|Бабил]] батшаһы бер хатында Мысыр фирғәүененән Бабил каруанын талаған кешеләргә яза биреүҙе һораған. Икенсе бер хатында ул Мысырҙың Ашшур менән дипломатик мөнәсәбәттәр ҡороуына ҡаршы булыуын белдерә, сөнки Ашшурҙы үҙ буйһоноуындағы төбәк тип иҫәпләй. Митанни батшаһы бер хатында Мысыр фирғәүененә сик буйы ҡалалары менән алмашырға тәҡдим итә. Был хаттарҙың күпселеге бабил телендә бабил шына яҙыуы менән яҙылған. Ул заманда нәҡ ошо тел халыҡ-ара дипломатик тел булып торған. Дипломатик документтар Аменхотеп III батшалыҡ иткән осорҙан башлап Мысырҙың Азияла абруйы төшә барыуын раҫлай<ref name="AV..."/>. == Иҡтисады == Иҡтисад нигеҙҙә үҙәкләштерелгән була һәм ныҡлы күҙәтеү аҫтында тора. Боронғо Мысырҙа Ахырғы осорға тиклем [[Валюта|тәңкә]] булмаһа ла, аҡса — бартер ҡоролошо<ref>Meskell (2004) p. 23</ref> хакимлыҡ итә, ул бер тоҡ бойҙайҙан һәм яҡынса 91 грамм баҡыр йә көмөш дебендан торған<ref name="Manuelian372">Manuelian (1998) p. 372</ref>. Эшселәргә игенләтә түләнгән; ябай эшсе айына 5 ½ тоҡ (200 кг) ашлыҡлата түләү ала алған, ә оҫтаның хеҙмәт хаҡы 7 ½ тоҡҡа (250 кг) еткән. Хаҡтар бөтә илдә нығытылған булған һәм сауҙа итеүҙе еңелләштереү өсөн исемлектәргә индерелгән. Мәҫәлән, ирҙәр күлдәге 5 баҡыр дебен, һыйыр 140 дебен торған. Ашлыҡты исемлектәге хаҡтарға ярашлы башҡа тауарҙарға алмаштырып булған<ref name="Manuelian372">Manuelian (1998) p. 372</ref>. Беҙҙең эраның бишенсе быуатында Мысырға сит илдәрҙән тәңкә аҡсалы ҡоролош инә. Башта тәңкәләр ҡиммәтле металл киҫәге рәүешендә сығарылһа, артабанғы быуаттарҙа ысын аҡса итеп эшләнә башлаған<ref>Walbank (1984) p. 125</ref>. === Ауыл хужалығы === [[Файл:Tomb_of_Nakht_Harvest.jpg|мини|270x270пкс| Nakht төрбәһендә һүрәтләнгән ауыл хужалығы күренеше, XVIII династия]] Ыңғай географик үҙенсәлектәр Боронғо Мысыр мәҙәниәтенең сәскә атыуына булышлыҡ итә. Хужалыҡ тормошонда төп урынды [[Нил]] алып тора. Ташҡындарҙан һуң тороп ҡалған ылымыҡтар тупраҡты байыҡтырып, уңдырышлылыҡты күтәрер була. Шулай итеп, боронғо мысырҙар аҙыҡ-түлек муллығында көн итә, был [[мәҙәниәт]], технологик һәм нәфис эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүгә ваҡыт ҡалдыра. Ер төҙөлөшө хәл иткес әһәмиәткә эйә була, сөнки һалымдар кешенең күпме ер биләгәненә ҡарап алына<ref name="autogenerated8">Manuelian (1998) p. 361</ref>. Теоретик йәһәттән бөтә ерҙәр фирғәүендеке була, әммә шәхси милеккә бирелеү осраҡтары ла булғылай<ref>Cardoso (2007) p. 28</ref>. Боронғо Мысыр иҡтисадының нигеҙен ер эшкәртеү һәм һөнәрҙәр тәшкил итә. Мысырҙар яр буйҙарына плотиналар төҙөргә өйрәнә, уларҙа баҫыуҙарға һыу сыға торған тишектәр яһай. Урта осор батшалығында ирригацион система һәм һуғарыу эштәре айырыуса алға китә. Һуғарыулы баҫыуҙар майҙаны һиҙелерлек арта, йыйып алына торған уңыш та күбәйә. Яңы батшалыҡ осоронда баҫыусылыҡ үҫештең юғарғы нөктәһенә етә<ref name="AV.">''Авдиев В. И.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st067.shtml История Древнего Востока]. — «Ленинград: Госполитиздат» 1953.</ref>. Ауыл хужалығы Нил йылғаһының циклдарына бәйле була. Мысырҙар өс миҙгелде бүлеп ҡарай: ''Ахет'' (ташҡын), ''Перет'' (сәсеү) һәм ''Шему'' (ураҡ). Ташҡындар осоро июндән сентябргә тиклем дауам итә. Октябрҙән февралгә тиклем үҫентеләр үҫештә була<ref>Nicholson (2000) p. 514</ref>. Марттан майға тиклем крәҫтиәндәр ураҡ ярҙамында уңышты ура, шунан шыбағастар менән һуға. Елгәргестәр ярҙамында ашлыҡты кәбәктән айыралар. Ашлыҡтан он тарталар<ref name="autogenerated12">Nicholson (2000) p. 506</ref>. Иген культураларының төрлөһө сәселә. Мәҫәлән, был осор яҙмаларында үрге мысыр һәм түбәнге мысыр арпа төрҙәре телгә алына. Йәшелсәселек, емешселек тә ныҡлы үҫештә була. Ялпаҡ һуған, һарымһаҡ, ҡауын, ташҡабаҡ, салат, ҡуҙаҡлылар һәм башҡа культуралар үҫтерелә. Йөҙөмдән шарап эшләйҙәр. Етен үҫтереү киң тарала. Унан еп иләп, туҡымалар һуғалар. Нил буйында папирус үҫә, унан ҡағыҙ етештерелә. Зәйтүн емешенән май һығыла<ref name="AV."/><ref>Nicholson (2000) pp. 577 и 630</ref>. ==== Малсылыҡ ==== <div class="tleft" style="clear:none"> {| rules="all" style="border: 1px solid DarkGray" ! class="bright" colspan="2" | Боронғо Мысыр сәнғәтендә хайуандар һәм ҡош-ҡорт |- style="text-align:center" | [[Файл:Egyptian_-_Head_of_a_Crocodile_-_Walters_47117.jpg|150x150пкс]]<br> <small>Крокодил башы.</small> | [[Файл:Gansos-2.jpg|140x140пкс]]<br> <small>Ҡаҙҙар.</small> |- style="text-align:center" | [[Файл:Tomb_of_Nebamun.jpg|150x150пкс]]<br> <small>Папирус сауҡалығында һунар итеү.</small> | [[Файл:Scarab-KushiteVictoryCommemoration-Shabako-ROM.png|105x105пкс]]<br> <small> Скарабей рәүешендәге бетеү.</small> |} </div>Мысырҙар кешеләр менән хайуандар араһында көйлө мөнәсәбәттәрҙе йыһандағы тәртиптең мөһим өлөшө тип һанай, хайуандар менән үҫемлектәр бер бөтөндөң өлөшө тип ҡарала<ref name="Strouhal117">Strouhal (1989) p. 117</ref>. Шуның өсөн [[Йортлаштырыу|йорт хайуандары]] ла, ҡырағайҙары ла рухи тормош, аралашыу һәм йәшәү сығанағы тип һанала. Бигерәк тә һыйыр малы абруйлы була. Эре мал өсөн һалым һалына, ә көтөү күләме усадьбаның йә ҡорамдың статусын һәм байлығын күрһәтеп тора. Боронғо мысырҙар һарыҡ-кәзә, сусҡа ла аҫрай. Ҡош-ҡортто, өйрәктәрҙе, ҡаҙҙарҙы һәм күгәрсендәрҙе ау менән тотоп, фермаларҙа үрсетәләр һәм һимертеү өсөн көсләп ҡамыр ашаталар<ref name="Manuelian381">Manuelian (1998) p. 381</ref>. Нилда балыҡ күп була. Бал ҡорттары йортлаштырыла, Боронғо батшалыҡ осоронда уҡ күпләп бал һәм балауыҙ алына<ref>Nicholson (2000) p. 409</ref>. Боронғо мысырҙар ишәк, үгеҙ егә, ер һөрә, сәсә. Һимертелгән үгеҙҙе салыу ҡорбан килтереү йолаһының төп өлөшө була. Атты гиксостар Икенсе аралыҡ осоронда алып килә. Дөйәләр менән таныш булһалар ҙа, еккегә бик ҡулланып бармайҙар. Ахырғы осорҙа фил дә егәләр, тик көтөүлектәр етмәгәнлектән уларҙан баш тарталар<ref name="Manuelian381">Manuelian (1998) p. 381</ref>. Эттәр, бесәйҙәр, маймылдар йорт хайуаны итеп тотола. Арыҫлан шикелле ситтән килтерелгән хайуандар батша ғаиләһендә генә аҫрала. [[Геродот]] яҙыуына ҡарағанда, мысырҙар хайуандарын өйөндә тота торған берҙән-бер кешеләр булған<ref name="Strouhal117">Strouhal (1989) p. 117</ref>. Династияға тиклмге һәм Ахырғы осорҙарҙа хайуан ҡиәфәтендәге аллалар бик популяр була, мәҫәлән, Баст исемле бесәй алиһәгә, Тоту тигән ибис аллаға табыналар. Уларҙы йола ҡорбаны итер өсөн фермаларҙа үрсетәләр<ref>Oakes (2003) p. 229</ref>. Мысырҙар ҡуянға, антилопаға, ҡоштарға, ҡыр үгеҙҙәренә һәм крокодилдарға һунар итә. Һунарға ау, уҡ-һаҙаҡ, һөңгө менән йөрөйҙәр. Дельтала балыҡ тоталар, бигерәк тә тилапия һәм [[карп]]<nowiki/>ты күпләп аулайҙар. Балыҡты ҡояшта киптерәләр<ref name="Besozzi66">Beting (2009) p. 66</ref>. === Сауҙа === [[Файл:Relief_of_Hatshepsut's_expedition_to_the_Land_of_Punt_by_Σταύρος.jpg|мини| [[Хатшепсут]]<nowiki/>тың Пунт иленә сауҙа сәфәре]] Боронғо мысырҙар күрше илдәр менән алыш-биреш итә, уларҙан минералдар, [[Аш тоҙо|тоҙ]], үҫемлектәр, ағас, күн, ҡоштар, атап әйткәндә, күгәрсендәр, ала<ref name="autogenerated2">''Авдиев В. И.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st076.shtml История Древнего Востока]. — «Ленинград: Госполитиздат» 1953.</ref>. Яйлап мысырҙар алыҫ илдәргә лә барып етә. Фәләстиндә, Сүриәлә сауҙа итәләр<ref name="Naomi">Naomi Porat, "Local Industry of Egyptian Pottery in Southern Palestine During the Early Bronze I Period, " in ''Bulletin of the Egyptological, Seminar 8'' (1986/1987), pp. 109—129. </ref>. Йәрүсәлим эргәһендәге боронғо Гезер ҡалаһында ҡаҙыныуҙар барышында Мысырҙа эшләнгән әйбәрҙәр табылған. Яңы батшалыҡ осоронда сауҙа айырыуса киңәйә. Сүриәнән мысырҙар иген, шарап, бал, мал-тыуар ала. [[Ливан]]<nowiki/>дан төҙөлөш ағасы ташыла. Митанниҙан бронза, лазурит, туҡымалар, кейем-һалым, май, еңел арбалар, аттар һәм ҡолдар алалар. [[Вавилон|Бабил]]<nowiki/>дан да, ошондай уҡ тауарҙарҙан тыш, көмөш, ағастан алтын һәм фил һөйәге менән биҙәп эшләнгән затлы әйберҙәр һатып алына. Мысыр менән Ашшур араһында сауҙа бәйләнештәре көслө була. Унан еңел арбалар, аттар һәм лазурит алалар. Бөтә был тауарҙарға алмашҡа мысырҙар алтын, фил һөйәге, затлы итеп биҙәлгән ағас әйберҙәр, туҡымалар, кейем-һалым, һөнәрселек тауарҙары тәҡдим итә. Эгей ҡәбиләләре менән сауҙа алып барыла. == Халҡы == Боронғо көнсығыш [[халыҡ]]<nowiki/>тарының күпселеге кеүек үк, мысырҙар ҙа төрлө ҡәбиләләр ҡатнашыуынан барлыҡҡа килгән. Боронғо Мысыр халҡын хасил иткән халыҡ Төньяҡ һәм Көнсығыш Африканың ерле ҡәбиләләренә ҡараған. Боронғо Мысыр һүрәттәренә ҡарағанда, Көнсығыш Африкала (мысырса — Пунт иле) йәшәгән ҡәбиләләр тышҡы ҡиәфәте менән мысырҙарға оҡшаш булған. Икенсе яҡтан, иң боронғо мысыр ҡәбиләләре Төньяҡ Африканың блронғо ливи ҡәбиләләре менән дә тығыҙ туғанлыҡта булған. Боронғо мысыр телендә Төньяҡ Африкалағы бербер теле менән оҡшашлыҡ бар. Ҡаҙылмалар күрһәтеүенсә, үҙенсәлекле мысыр мәҙәниәтен барлыҡҡа килтергән ҡәбиләләр Төньяҡ-Көнсығыш Африкала таш быуатынан бирле йәшәгән. === Теле һәм яҙмаһы === <div class="tleft" style="clear: none;"> Боронғо Мысырҙа яҙыу төрҙәре {| rules="all" style="border: 1px solid DarkGray" | [[Файл:Egypte_louvre_225_hieroglyphes.jpg|150x150пкс]]<br> <small>Иероглифика.</small> | [[Файл:Prisse_papyrus.svg|140x140пкс]]<br> <small>Иератика.</small> |- style="text-align:center" | [[Файл:DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|150x150пкс]]<br> <small>Демотика.</small> | [[Файл:Coptic.jpg|105x105пкс]]<br> <small>Копт яҙмаһы.</small> |} </div>Боронғо мысырҙарҙың теле тикшеренеүселәргә ташта һәм папируста яҙылған иероглифик [[яҙма]]<nowiki/>лар буйынса билдәле. Ул «үле» тел булғанлыҡтан, египтологияға нигеҙ һалынған заманда уның шифрын табыу мәсьәләһе килеп тыуа. Уны 1822 йылда Ж. Ф. Шампольон хәл итә. Хәҙерге фән мысыр телен африазиат телдәре ғаиләһенә индерә, уның эсендә йә семит, йә чад телдәренә яҡын булыуы ҡарала. Тел Династияларға тиклемге осорҙа (б. э. т. 5200—3000 йылдар) формалаша, шул осорҙа Мысырҙың [[энеолит]]<nowiki/>ик мәҙәниәттәренән протомысыр ҡәбиләләре хасил була башлай. Артабан, бөтә династиялар осоронда мысырҙарҙың теле үҫеш һәм үҙгәрештәр кисерә. Эллинлыҡ осоронан башлап, мысырҙар боронғо грек теленең көслө йоғонтоһона дусар була<ref>Allen (2000) p. 7</ref>, римдар килгәс, [[Латинский язык|латин]] теле лә тәьҫир итә. Ғәрәптәр тарафынан баҫып алынғас, мысыр теллеләр [[ғәрәптәр]] араһында иреп бөтә, уларҙың телен һәм йолаларын ала<ref>El-Daly (2005) p. 164</ref>. Мысырҙарҙың бер өлөшө — копттар ғына һаҡланып ҡала. Улар боронғо мысыр теленең бер баҫҡысында торған [[копт теле]]<nowiki/>н файҙалана, ваҡыт үтеү менән был тел дини тантаналар теле булып ҡына ҡала һәм XIX быуаттан башлап «үле» тип һанала. Мысыр теле — донъяла үҙ яҙмаһы булған иң боронғо телдәрҙең береһе. Беҙгә килеп еткән иң боронғо текстар б. э. т. 4 — 3-сө мең йыллыҡтарға ҡарай. Мысыр хисапсылары бик ҙур һандар менән эш итә: 10 000, 100 000 һәм хатта 1 000 000, уларҙы яҙыу өсөн махсус һүҙҙәр һәм билдәләр була<ref name="P."/><sup>:72</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. Мысырҙарҙың яҙмаһы бер нисә төргә бүленә: иероглифика — бик күп һүрәттәрҙән (иероглифтарҙан), иератика — уларҙың ҡыҫҡартылған рәүештәренән, демотика тағы ла нығыраҡ ябайлаштырылған билдәләрҙән тора. Боронғо мысырҙар йышыраҡ горизонталь юлдарға, уңдан һулға, һирәк осраҡтарҙа һулдан уңға табан яҙған. Вертикаль бағана рәүешендәге яҙыуҙар ҙа булған, улар өҫтән аҫҡа уҡылған. 1-се мең йыллыҡ уртаһына бөтә төр мысыр яҙыуҙары юҡҡа сыға, иероглифтар менән яҙылған һуңғы текст — IV, ә демотикалы V быуатҡа ҡарай<ref name="P."/><sup>:57</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. === Дине һәм мифологияһы === [[Файл:ApproxEgyptianGodsFamilyTree.svg|слева|мини| Мысыр аллаларының шәжәрә ағасы]] Боронғо Мысырҙа төбәктәрҙең күп төрлө культтары, айырым аллалары була. Күп һанлы аллалар тәбиғәт көстәрен һәм йәмғиәт күренештәрен кәүҙәләндерә. Шунлыҡтан мысыр дине [[Политеизм|политеистик]] тип ҡарала<ref name="autogenerated1">''И. М. Дьяконов'' [http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_1of3.pdf Религия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304201932/http://politazbuka.info/downloads/Knigi/istoriya_drevnego_mira_2nd_1of3.pdf |date=2016-03-04 }}. — «Наука», 1982.</ref><sup>:276</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. Мысыр дине фетишизмдан һәм тотемизмдан башлап [[политеизм]]<nowiki/>ға һәм монотеистик тәғлимәткә тиклем 3000 йыллыҡ юл үткән. Бер аллалылыҡ концепцияһы тәү башлап Мысырҙа барлыҡҡа килә — Эхнатон фирғәүен Ҡояш аллаһы Атон тирәләй бөтә мысыр культтарын берләштерергә тырышып ҡарай<ref>«''The Oxford Guide: Essential Guide to Egyptian Mythology''», edited by Donald B. Redford, p. 106, Berkley, 2003, ISBN 0-425-19096-X</ref>. Төрлө осорҙа Ра, Амон, Осирис, Исида, Сет, Птах, Анубис тигән аллалар айырыуса ололоҡлана<ref name="autogenerated7">James (2005) p. 117</ref>. Аллаларға фирғәүен исеменән эш итә торған жрецтар ҡарамағындағы ҡорамдарҙа табыналар. Ҡорам уртаһында мөҡәддәс урында табыныу һыны тора. Ҡорамдар йәмиғ табыныу урыны булмай, тик айырым байрам көндәрендә генә алланың һынын күмәкләп табыныу өсөн тышҡа алып сығалар. Граждандар үҙ йорттарындағы һындарға табына алған, ә бетеүҙәр хаос көстәренән һаҡлаған<ref name="autogenerated7">James (2005) p. 117</ref>. Яңы батшалыҡтан фирғәүендең тәьҫир көсө кәмегән һәм дини йолалар аллаларға туранан-тура табыныу аша атҡарылған. Һөҙөмтәлә, оракулдар системаһын булдырып, жрецтар аллаларҙың һүҙҙәрен халыҡҡа улар аша еткергән<ref name="Shaw313">Shaw (2002) p. 313</ref>. Мысырҙар һәр кеше йән һәм тән өлөшөнән, йәғни аспекттан, тора тип инанған. Тәнгә өҫтәп, һәр кешенең '''šwt''' (күләгәһе), '''Ба''' (шәхесе йә күңеле), '''Ка''' (йәшәү көсө) һәм '''Исеме '''булған<ref>Allen (2000) pp. 79, 94-5</ref>. Фекерҙәр һәм хистәр үҙәге тип мейе түгел, ә йөрәк ҡаралған. Үлгәндән һуң аспекттар кәүҙәнән айырылған һәм үҙе теләгәнсә хәрәкәт итә башлаған, ләкин уларға даими торлаҡ өсөн физик кәүҙә, мәҫәлән, статуя, талап ителгән. Мәрхүмдең иң төп маҡсаты, үҙенә ''Ка'' менән ''Ба''ны ҡайтарып, ''Акһ'' кеүек йәшәгән "фатихалы мәйет"кә әйләнеү булған. Быға өлгәшһен өсөн мәрхүмде Осирис хөкөмөнә тапшырғандар, йөрәген Хәҡиҡәт бизмәненә һалып үлсәгәндәр. Бизмәндең һул туҫтағына — мәрхүмдең йөрәген, уңына хәҡиҡәтте кәүҙәләндергән алиһә Мааттың ҡанатын һалғандар. Лайыҡлы тип тапһалар, мәрхүм ерҙә йән рәүешендә йәшәү хоҡуғын алған<ref>Wasserman, ''et al.'' (1994) pp. 150-3</ref>. === Ерләү йолалары === [[Файл:CanopicJarsOfNeskhons-BritishMuseum-August21-08.jpg|слева|мини|220x220пкс|Каноптар]] [[Файл:Bookdead.jpg|мини|300x300пкс|Тот менән Анубис мәрхүмдең йөрәген үлсәй, Үлеләр китабынан күренеш]] Мәрхүмдең үлемһеҙлеген тәьмин итеү өсөн мысырҙар ҡатмарлы ерләү йолалары башҡарған. Кәүҙәһен мумиялаштырғандар. Ерләү йолалары башҡарғанда кейемдәрен, әйберҙәрен, йәнләнгәс кәрәк булыр тип, ҡәбергә һалғандар. Боронғо батшалыҡҡа тиклемге осорҙа мәйеттәрҙе сүлдәге соҡорҙарға ҡуйғандар. Улар унда тәбиғи рәүештә кибеп ҡорор булған. Хәллерәк мысырҙар мәйеттәрен төрбәләргә ерләй, яһалма мумиялаштырыу ҡуллана башлаған. Дүртенсе династиянан һуң ҡайһы бер ағзаларҙы каноптарға һаҡлауға һалғандар.<ref name="autogenerated10"><span class="citation">[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/mummy/late.html Mummies and Mummification: Late Period, Ptolemaic, Roman and Christian Period].&#x20; </span></ref> Яңы батшалыҡ осорона мысырҙар мумиялаштырыу оҫталығын каимллаштырған. Бының иң яҡшы техникаһы 70 көнгә һуҙылған һәм эске ағзаларҙы, танау аша мейене алыуҙан һәм кәүҙәне натр тигән тоҙҙар ҡатнашмаһы ярҙамында ҡаҡлауҙан торған. Кәүҙә эске кейемдәргә төрөлгән, уның араларына тылсымдар һалынған, шунан ул кеше ҡиәфәтле табутҡа һалынған. Ахырғы осор мумияларын саркофагтарға һалғандар. Эллинлыҡ осоронда мумиялаштырыу осраҡтары аҙайған, мумияның тышҡы ҡиәфәтенә иғтибар артҡан<ref name="autogenerated10"/>. [[Файл:Animal_mummies,_Egypt_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09742.JPG|мини|267x267пкс|Онтарио Король музейында хайуандарҙың мумиялары күргәҙмәһе. Канада, Торонто, Онтарио]] Ерләгәндән һуң мәрхүмдең туғандары һирәк-мирәк төрбәгә ризыҡ килтерергә, мәрхүм исеменән доғалар уҡырға тейеш булған<ref>James (2005) p. 124</ref>. == Мәҙәниәт һәм сәнғәт == Боронғо Мысыр сәнғәте дини культтың төп маҡсаттарына хеҙмәт иткән монументаль сәнғәт булып торған. Үҙенсәлеге шунда: әҫәрҙәрҙең күп өлөшө үлеләр өсөн тыуҙырылған. Боронғо Мысыр оҫталары таш, [[металл]], [[Дерево|а]]<nowiki/>ғас һәм быяла менән оҫта эш иткән. === Аш-һыу === [[Файл:Nebamun-Bankett.JPG|мини|270x270пкс|Мәжлес. Небамун төрбәһендәге фресканың бер өлөшө. Б. э. т. 1400 йыл. Британ музейы<ref><span class="citation">[http://www.britishmuseum.org/explore/galleries/ancient_egypt/room_61_tomb-chapel_nebamun.aspx Egyptian life and death: the tomb-chapel of Nebamun (Room 61)] (англ.</span></ref>]] Мысыр аш-һыуы күп осорҙар буйы тотороҡло ҡалған. Хатта бөгөнгө аш-һыуҙары ла боронғоға бик оҡшаш. Төп ризыҡтары арпа, борай йә бойҙай икмәгенән торған. Икмәктең, ҡаластарҙың төрлөһөн бешергәндәр. Ҡамырҙы бал, май, һөт, еләк-емеш, йомортҡа, эс майы ҡушып төрләндереп баҫҡандар. Һөт ризыҡтарынан һөт өҫтө, эремсек, май ҡулланылған. [[Геродот]] шаһитлыҡ итеүенсә, Батшалыҡтың ахырғы осоронда мысырҙар ҡояшта ҡаҡланған йә тоҙланған балыҡ ашағандар. Ҡоштарҙан тоҙланған [[бүҙәнә]], өйрәк һәм ваҡ ҡоштар менән ризыҡланғандар. Шулай уҡ бешереп йә ҡурып та ашағандар<ref name="Геродот">Геродот. </ref><sup>:Книга II, 77</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. Йәшелсәләрҙән борсаҡ, ноҡот борсағы, ҡыяр, латук салаты киң ҡулланылған. Һуған, ялпаҡ һуған, һарымһаҡ яратҡандар. Ҡауын менән ҡарбуз да күпләп үҫтерелгән. Йәй табынды йөҙөм, инжир, финик, сикомор емеше йәмләгән. Нар, зәйтүн ағастары, алмағастар мул уңыш биргән. === Әҙәбиәт === [[Файл:PapyrusWestcar_photomerge-AltesMuseum-Berlin-3.jpg|альт=Фрагментированный папирус с немного порванными краями и иератическим почерком в красных чернилах|слева|мини|15—17 династиялар осоронда иератика менән яҙылған Весткар папирусы ]] Шумер әҙәбиәте менән бергә мысыр әҙәбиәте лә донъяның тәүге әҙәбиәте тип иҫәпләнә<ref>[[Древний Египет#CITEREFFoster2001|Foster 2001]]<span>, С.</span> <span>xx</span>.</ref>. Иҫке батшалыҡ осороноң (б. э. т. XXVI—XXII быуаттар) әҙәби ҡомартҡыларына ерләү текстары, хат-хәбәрҙәр, дини гимндар һәм шиғырҙар, таныҡлы вельможаларҙың эшмәкәрлеге тураһында һөйләгән иҫтәлекле автобиографик яҙмалар инә. Урта батшалыҡ башында (б. э. т. XXI—XVII быуаттар) хикәйәләү жанрҙарындағы әҙәбиәт тыуа<ref>[[Древний Египет#CITEREFParkinson2002|Parkinson 2002]]<span>, pp.</span> <span>64—66</span>.</ref>. Ләкин уҡый белеүселәр халыҡтың 1 процентлабын ғына тәшкил иткәндер, моғайын. Шулай итеп, ижад архивтарҙа, кәнсәләрҙәрҙә, фирғәүен һарайында эшләгән кәтиптәр ҡулында була. Иң юғары дәрәжәле вельможалар ҙа кәтип тип иғлан ителә алған. Урта осор батшалығында ҡулланыуҙа булған урта мысыр теле Яңы батшалыҡ осоронда (б. э. т. XVI—XI быуаттар), ябай халыҡтың яңы мысыр теле яҙма рәүештә ҡулланыла башлағандан һуң, классик тел булып китә. Яңы батшалыҡ кәтиптәре бик күп текстарҙы урта мысыр телендә күсереп яҙа. Урта батшалыҡтың ҡайһы бер әҙәби жанрҙары Яңы осорҙа ла популяр булып ҡала. Хикәйәләрҙән «Синухе риүәйәте» һәм «Оҫта телле ауыл кешеһе», өгөт-нәсихәттәрҙән «Аменемхаттың кәңәш-төңәштәре» һәм «Тоғролоҡло тәғлимәт» яратып уҡыла. === Һынлы сәнғәт === [[Файл:Musicians_and_dancers_on_fresco_at_Tomb_of_Nebamun.jpg|мини|230x230пкс|Мысыр һынлы сәнғәте, б. э. т. 1400 йыл тирәһе]] 3500 йылдан ашыу рәссамдар Боронғо батшалыҡ осоронда уҡ һалынған ҡанундар һәм формаларға йәбешеп ятҡан, бер ҡабул ителгән принциптарҙы сит йоғонто ла, эске үҙгәрештәр ҙә ҡаҡшата алмаған<ref>Robins (1997) p. 29</ref>. Был художество стандарттарына һыҙыҡтар һәм формалар ябайлығы, һындарҙың яҫы проекцияһы, төпкөлдөң төшөрөлмәүе хас булған, шул рәүешле композицияның тәртибе һәм тигеҙлеге тәьмин ителгән. Буяуҙар минералдарҙан алынған: тимер рудаһынан — ҡыҙыл һәм һары охра, баҡыр рудаһынан — зәңгәр һәм йәшел буяу, ҡором менән күмерҙән — ҡара, эзбизташтан аҡ буяу эшләнгән. === Архитектура === [[Файл:All_Gizah_Pyramids-3.jpg|справа|мини|340x340пкс|Гизалағы пирамидалар]] Боронғо Мысыр архитектураһы Гиза пирамидалары, Луксор ҡорамы, Амарна һарайҙары кеүек ҡоролмалар аша билдәле<ref name="D."/><sup>:281</sup><span class="reference plainlinksneverexpand" style="white-space:nowrap"></span>. Биналарҙың эске һәм тышҡы стеналары, колонналары иероглифтар, фрескалар менән ҡапланған һәм сағыу төҫтәргә буялған. Мысыр орнаменты мотивтарын изге скарабей ҡуңыҙы, шулай уҡ ҡояш һәм шоңҡар һүрәттәре хасил итә. Пальма япрағы, папирус үҫемлеге, лотос бөрөләре һәм сәскәһе лә йыш осрай. Мысыр пирамидалары Боронғо Мысырҙың бөйөк [[архитектура]] ҡомартҡылары тип һанала, улар араһында [[Семь чудес света|«донъяның ете мөғжизәһе»]] иҫәбенә ингән Хеопс пирамидаһы ла бар. Таштан өйөлгән был мөһабәт ҡоролмалар Боронғо Мысыр [[фирғәүен]]<nowiki/>дәрен ерләү өсөн дә файҙаланылған. «Пирамида» — грек һүҙе. Мысырҙа бөтәһе 118 пирамида табылған. Беренсе мысыр пирамидаһы 3-сө династия фирғәүене Джосер бойроғо буйынса төҙөлгән тип иҫәпләнә. Ул Саккарала урынлашҡан, архитекторы, Боронғо Мысыр традицияһына ярашлы, Джосерҙың чатиһы Имхотеп булғандыр. Гиза платоһындағы Бөйөк пирамидалар (Хеопс, Хефрен һәм Микерин пирамидалары) иң бейек пирамидалар тип һанала<ref><span class="citation">[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/temple/typestime.html Types of temples in ancient Egypt].&#x20; </span></ref>. === Скульптура === [[Файл:Nofretete_Neues_Museum.jpg|слева|мини|322x322пкс|Батшабикә Нефертити бюсы. Берлин музейы]] Боронғо Мысыр скульптураһы — Боронғо Мысыр сәнғәтенең айырыуса үҙенсәлекле һәм ҡанунлаштырылған ҡағиҙәле тармаҡтарының береһе. Скульптура Боронғо Мысырҙың аллаларын, фирғәүендәрен, батшаларын һәм батшабикәләрен кәүҙәләндереү өсөн хеҙмәт иткән. Ябай мысырҙарҙың ҡәберҙәрендәге һындар нигеҙҙә ағастан эшләнгән һәм уларҙың да беҙҙең көнгә тиклем һаҡланғандары осрай. Аллалар һәм фирғәүендәрҙең һындары бөтә кеше күрерлек итеп асыҡҡа урынлаштырылыр булған. Скульптураның бик ҡәтғи ҡанундары була: ир кешенең кәүҙә төҫө ҡатын-ҡыҙҙыҡынан ҡоңғортораҡ, ултыртып һынландырылған кешенең ҡулдары мотлаҡ тубыҡҡа һалына; мысыр аллаларын һүрәтләүҙең дә ҡағиҙәләре булған. Мәҫәлән, Һор алла — ыласын башлы, үлеләр аллаһы Анубис шакал башлы итеп һынландырылған. === Көндәлек тормош === Мысырҙар нигеҙҙә ер эшкәртеү менән шөғөлләнә. Торлаҡтары эҫенән һаҡлаһын өсөн сей кирбестән һалына. Һәр өйҙөң асыҡ башлы ашнаҡ бүлмәһе була, унда он тартыу өсөн ҡул тирмәне менән икмәк һалыу өсөн кескәй генә мейес тора. Стеналары аҡҡа буяла, уларға етен келәм эленә. Иҙәнгә ҡамыш балаҫтар түшәлә, йыһаздар ағас ултырғыстарҙан, карауаттан һәм өҫтәлдән тора<ref name="autogenerated4">Manuelian (1998) p. 403</ref>. [[Файл:Lawrence_Alma-Tadema_Egyptian_Chess_Players.jpg|мини|200x200пкс|<div style="text-align:center">Сенет уйыны </div>]] Боронғо мысырҙар шәхси гигиенаға һәм тышҡы ҡиәфәткә ҙур иғтибар бирә. Улар йылғала йыуына, мал майынан һәм аҡбурҙан эшләнгән һабын ҡуллана. Ирҙәр бөтә тәнен ҡырып йөрөй һәм хушбуй, майҙар һөртөнә<ref name="autogenerated4">Manuelian (1998) p. 403</ref>. Майҙар үҫемлек һәм мал майынан әҙерләнә, уларға мирра, хуш еҫле матдәләр һәм скипидар ҡушыла. Тоҙҙоң <span>''bed ''тип аталған төрөн </span> тамаҡ сайҡау өсөн файҙаланалар. Йыуынғас, маникюр менән педикюр эшләйҙәр, биткә макиаж һалалар. Күҙ ҡабағын [[малахит]]<nowiki/>тан эшләнгән йәшел буяу менән буяйҙар. Үтә ҡоңғорт тирене һары охранан яһалған буяу менән аҡһыллаталар. Уны иренгә һәм биткә лә һөртәләр. Ҡатын-ҡыҙҙар (йыш ҡына ирҙәр ҙә) күҙҙәренә һөрмә тарта (был ҡарашты күркәмләтергә тейеш була). Тырнаҡты, усты һәм табанды ҡына менән ҡыҙғылт һарыға буяйҙар, был ғәҙәт Көнсығышта әле лә дауам итә<ref name="Besozzi68">Besozzi (2005) p. 68-75</ref>. Кейемде ағартылған етендән тегәләр<ref name="autogenerated4">Manuelian (1998) p. 403</ref>. Аҡһөйәк ҡатындар һәм ирҙәр парик кейеп, биҙәүестәр тағып йөрөй һәм косметика ҡуллана. Балалар һәм руханиҙар сәсен ҡырып йөрөй. Ҡатын-ҡыҙҙар аҡ етен күлдәк кейә, ә ирҙәр янбаш билбауы бәйләй, эшселәр ғәҙәттә кейемһеҙ йөрөй, һуңынан бил тирәләй ябай туҡыма киҫәге бәйләп йөрөй башлай<ref name="Beting25">Beting (2009) p. 25</ref>. Балалар 12 йәшкә тиклем шәрә йөрөй, ошо йәштә малайҙарҙы сөннәтләгәндәр. Чати, руханиҙар һәм фирғәүен күлдәктән, пантера тиреһенән, алтын менән сигелгән янбаш билбауҙарынан торған кейем кейгән. Йә ялан аяҡ, йә сандали кейеп йөрөгәндәр. Бай ҡатлам вәкилдәре затлы биҙәүестәр таҡҡан, шифалы тылсымдар йөрөткән.<ref name="Besozzi68">Besozzi (2005) p. 68-75</ref>. Әсәйҙәр балаларҙы тәрбиәләгән, ә атайҙар ғаилә килемен хәстәрләгән<ref name="autogenerated4">Manuelian (1998) p. 403</ref>. Төп ризыҡ икмәктән һәм һыранан, йәшелсәнән торған. Ит менән шарап табынға байрамдарҙа ғына ҡуйылған. Мысырҙар төрлө уйындар уйнап күңел асҡан. Балалар жонглерлыҡ иткән, туп уйнаған. Байҙар һунарға сыҡҡан, кәмәлә йөрөгән<ref name="Besozzi68">Besozzi (2005) p. 68-75</ref><ref><span class="citation">[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html Music in Ancient Egypt].&#x20; </span></ref>. Музыка һәм бейеү менән һирәктәр шөғөлләнгән. Боронғо мысырҙар арфала һәм [[флейта]]<nowiki/>ла уйнаған. Яңы батшалыҡ осоронда ҡыңғырау, бубен, барабан һәм лира уйнатҡандар.<ref><span class="citation">[http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/furniture/music.html Music in Ancient Egypt].&#x20; </span></ref> Дини тантаналарҙа шалтырауыҡҡа оҡшаш систр тигән ҡорал ҡулланылған. == Фән == Фән, медицина һәм математика өлкәләрендә Боронғо Мысыр үҙ заманы өсөн юғары кимәлгә өлгәшкән. Традицион эмпиризм тәүләп Боронғо Мысырҙа тыуған. Мысырҙарҙың үҙ яҙмаһы һәм унарлы системаһы булған. === Фаянс һәм быяла === [[Файл:Egyptian_glass_jar.jpg|слева|мини|Быяла ҡайнатыу юғары сәнғәт булған ]] Боронғо батшалыҡ осорона тиклем үк мысырҙар мысыр фаянсы булараҡ билдәле булған быялаға оҡшаш материалды эшләй башлаған. Улар уны ярым затлы таш төрө тип һанаған. Фаянс — балсыҡһыҙ керамика, уны кремнезёмдан бер аҙ ғына эзбиз һәм сода ҡушып эшләгәндәр, баҡыр менән буяғандар<ref name="autogenerated13">Nicholson (2000) p. 109</ref>. Материалды мәрйен, плитка, статуэткалар һәм галантерея әйберҙәре етештереү өсөн ҡулланғандар. Мысырҙар фаянс эшләүҙең бер нисә ысулын белгән, ләкин, ҡағиҙә булараҡ, йышыраҡ онтаҡ материалдар файҙаланғандар. Уны балсыҡҡа буяғандар ҙа яндырғандар. Боронғо мысырҙар быяланы ла киң ҡулланған, ләкин процесты үҙҙәре сығарғанмы-түгелме икәнлеге билдәһеҙ<ref name="autogenerated13">Nicholson (2000) p. 109</ref>. Сей быяланы үҙҙәре эшләгәнме, әллә уны әҙер көйө ситтән алғанмы икәне лә билдәле түгел. Әммә шуныһы асыҡ: улар быяла менән эш итеү, шулай уҡ төҫ биреү өсөн микроэлементтар ҡушыу технологияһын белгән. Быяла үтә күренеүсән йә күренмәүсән була алған, һары, ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр, миләүшә һәм аҡ төҫтәрҙә лә булған<ref>Nicholson (2000) p. 215</ref>. === Суднолар төҙөлөшө === [[Файл:Language_Maps_Known_Egyptian_World_1.jpg|мини|Боронғо мысырҙарға билдәле булған донъя]] Боронғо мысырҙар таҡтанан карап корпусын төҙөй белгән. Суднолар эшләүҙең алдынғы технологияларын улар б. э. т. 3000 йылда уҡ үҙләштергән. Америка археология институты хәбәр итеүенсә, иң боронғо ҡаҙылдыҡ караптарҙың ҡайһы берҙәре Абидос кәмәләре булараҡ билдәле<ref name="AIA">Ward, Cheryl. </ref>. Абидоста табылған был 14 судно бергә «тегелгән» таҡталарҙан яһалған булған. Уларҙы Нью-Йорк университеты египтологы Дэвид О’Коннор<ref name="AIA2">Schuster, Angela M.H. «[http://www.archaeology.org/online/news/abydos.html This Old Boat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605225939/http://www.archaeology.org/online/news/abydos.html |date=2011-06-05 }}», 11 December 2000.</ref> тапҡан. Таҡталар туҡылған ҡайыштар менән бер-береһенә тоташтырылған, ә улар араһына папирус йә ектәрҙән һыу үткәртмәй торған үлән һалынған<ref name="AIA">Ward, Cheryl. </ref>. Караптар фирғәүен Хасехемуи ҡәбере эргәһендә табылғанлыҡтан, уларҙы ошо батшаныҡы тип уйлаған булалар. Ләкин бер судноның б. э. т. 3000 йылға ҡарағаны асыҡлана; караптар менән бергә күмелгән керамик банкалар ҙа боронғораҡ осорға ҡарай. Б. э. т. 3000 йылғы караптың оҙонлоғо 23 метр. Хәҙер ул, моғайын, иртә осор фирғәүененеке булғандыр, тип фараз ителә. Профессор О’Коннор фекеренсә, 5000 йыллыҡ карап, бәлки, фирғәүен Хор Аханыҡы булғандыр<ref name="AIA2"/>. Боронғо мысырҙар ҙур кәмәләр төҙөй белһә лә һәм Нил буйлап йөҙөп йөрөһә лә, данлы диңгеҙсе була алмай, Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәрҙәге суднолар хәрәкәтендә ҡатнашмай. Ҙур диңгеҙ караптарын мысырҙар, ҡағиҙә булараҡ, Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы ҡалалар һәм дәүләттәр, айырыуса Библос (хәҙерге Ливандың яр буйы) менән сауҙа итеү һәм Ҡыҙыл диңгеҙ аша Пунт иленә сәфәрҙәр өсөн файҙаланған<ref name="Shelley Wachsmann, Seagoing Ships and Seamanship in the Bronze Age Levant (Texas A&M University Press, 2009), p. 19.">Shelley Wachsmann, Seagoing Ships and Seamanship in the Bronze Age Levant (Texas A&M University Press, 2009), p. 19.</ref>. 2013 йылда француз-мысыр археологтары Ҡыҙыл диңгеҙ буйында Вәди-әл-Джарф районында<ref group="~">Около 120 км к югу от Суэца</ref> донъялағы иң боронғо портты таба, уға сама менән 4500 йыл<ref name="Discvoery News"><span class="citation">[http://news.discovery.com/history/ancient-egypt/worlds-oldest-port-and-egyptian-papyrus-uncovered-130412.htm Most Ancient Port, Hieroglyphic Papyri Found].&#x20;</span></ref>. === Математика === Иң боронғо мысыр математик текстары б. э. т. II мең йыллыҡ башына ҡарай. Математика ул саҡта астрономияла, диңгеҙселектә, ер үлсәүҙә, биналар, плотиналар, каналдар һәм хәрби нығытмалар төҙөүҙә ҡулланылған. Мысырҙа аҡса булмай, шуға аҡса һанау ихтыяжы ла булмай. Мысырҙар насар һаҡланыусан папируста яҙышҡан, шунлыҡтан Мысыр математикаһы тураһында мәғлүмәт Бабил йә Греция математикаһына ҡарағанда күпкә аҙыраҡ. Ул, моғайын, беҙ күҙ алдына килтергәндән күпкә яҡшыраҡ булғандыр, килеп еткән документтарҙан билдәле булыуынса<ref>''Ван дер Варден Б. Л.''Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции. Указ. соч., стр. 125: «Фалес путешествовал в Египет и привёз геометрию в Элладу» (из комментария Прокла к Евклиду).</ref>, грек математиктары мысырҙарҙа белем алған<ref>«Согласно большинству мнений, геометрия была впервые открыта в Египте, и возникла при измерении площадей» // {{Китап|автор=Proclus Diadochus.|заглавие=In primum Euclidis Elementorum commentarii|место=Leipzig|год=1873|страницы=64}}</ref>. Ахмес папирусы йәки Мәскәү математика папирусы кеүек беҙгә килеп еткән документтар күрһәтеүенсә, боронғо мысырҙар төп математик ғәмәлдәрҙе — ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеүҙе — белгән, кәсерҙәр ҡулланып, йәшниктәрҙең һәм пирамидаларҙың күләмен, тура дүртмөйөштәрҙең, өсмөйөштәрҙең һәм түңәрәктәрҙең майҙанын иҫәпләп, иң ябай тигеҙләмәләрҙе сисә алған. Улар алгебра һәм геометрияның төп принциптарын белгән<ref>Clarke (1990) p. 222</ref>. Унарлы иҫәпләү системаһы Мысыр [[математика]]<nowiki/>һының иң эре ҡаҙаныштарының береһе була. Мысыр яҙмаһында 1, 10, 100, 1000, 10 000, 100 000 һандары була, миллионды ғәжәпләнеп ҡулын күтәргән кеше һыны рәүешендә яҙғандар. Мысыр математикаһында оҙонлоҡ үлсәүҙәре бик үҙенсәлекле була. Оҙонлоҡто бармаҡ, ус, табан һәм терһәк менән үлсәгәндәр. Математик белемдәр сәнғәттә киң ҡулланылған<ref name="AV,">''Авдиев В. И.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000054/st117.shtml История Древнего Востока]. — «Ленинград: Госполитиздат» 1953.</ref>. Боронғо мысыр математиктары Пифагор теоремаһы нигеҙендә ятҡан принциптарҙы аңлаған, өсмөйөштөң яҡтары 3-4-5 нисбәтле булһа, уның гипотенузаға ҡаршы мөйөшө тура мөйөш булғанын белгән<ref name="Strouhal241">Strouhal (1989) p. 241</ref>. Улар, түңәрәк диаметрының туғыҙҙан бер өлөшөн сығарып, уны квадратҡа күтәреп, түңәрәктең майҙанын сығарған: <math>\pi r^2</math><ref name="Strouhal241">Strouhal (1989) p. 241</ref><ref>Imhausen ''et al.'' (2007) p. 31</ref> формулаһына яҡынлашыу. === Астрономия === [[Файл:Ancient_Egyptian_Art_in_Symmetry.jpg|справа|мини|340x340пкс]] Мысырҙар [[астрономия]] өлкәһендә лә ҡайһы бер белемдәргә эйә булған. Улар планеталарҙы йондоҙҙарҙан айыра алған, хатта йондоҙло күктең картаһын да төҙөгән. Бындай карталар төрлө биналарҙың, нигеҙҙә, кәшәнәләр һәм ҡорамдарҙың түшәмдәрендә һаҡланған. XVIII династия аҡһөйәге Сенмуттың кәшәнәһе түшәмендәге һүрәт бындай "астрономик карта"ның сағыу бер миҫалы булып тора. Астрономик белемдәр мысырҙарға календарь төҙөү мөмкинлеге биргән. Мысырҙарҙың календарь [[йыл]]<nowiki/>ы 30-ар көнлө 12 айға бүленә. Йыл аҙағына 5 байрам көнө өҫтәлә, һөҙөмтәлә йыл эсендә бөтәһе 365 көн килеп сыға. Шулай итеп, мысыр календарь йылы тропик йылдан сирек тәүлеккә артта ҡалып килә. 1460 йылда был хата һөҙөмтәһе 365 көнгә, йәғни бер йылға, тиң була<ref name="AV,"/>. === Медицина === [[Файл:EdSmPaPlateVIandVIIPrintsx.jpg|слева|мини|Смит Эдвин папирусы]] Мысырҙа [[медицина]] ярайһы уҡ алға киткән була. Урта Батшалыҡ осоро текстарында төрлө ауырыуҙарҙан дауаланыу өсөн рецептар йыш осрай. Ләкин мысыр табиптары боронғо тылсым көсөнән дә баш тарта алмай. Мәҫәлән, бер им-том йыйынтығы ауырыу балаларҙы «дауалау» өсөн балалар табиптарына, әсәләргә һәм бала бағыусыларға тәғәйенләнгән була. Шулай итеп, дарыуҙар менән бергә тылсымлы доғалар һәм йолалар ҙа ҡулланылған. Әммә мумиялаштырыу маҡсатында мәйетте ярып, эске ағзаларын өйрәнеү табиптарға кеше организмының төҙөлөшөн һәм эшмәкәрлеген өйрәнеү мөмкинлеген асҡан. Шулай итеп, [[анатомия]] буйынса тәүге ғилемдәр барлыҡҡа килә. Улар анатомик терминдар менән нығытыла. Мысырҙар ҡайһы бер ауырыуҙарҙы һәм уларҙың билдәләрен ярайһы уҡ дөрөҫ тасуирлай, тимәк, диагностика буйынса ла белемдәре булған. Мәҫәлән, медицина буйынса мысыр текстарында ашҡаҙан-эсәк (дизентерия), һулыш алыу ағзалары (хроник йүткереү, астма) ауырыуҙары, ҡанһырауҙар, ревматизм, скарлатина, күҙ ауырыуҙары, тире өҫтөнә сыҡҡан сирҙәр (гангрена, май шештәре, еүеш экзема) һәм башҡалар тасуирлана<ref name="AV,"/>. == Археология == Боронғо Мысыр сығанаҡтарының күпселеге ерләү культы менән бәйләнгән. Эш шунда: беҙҙең замандарға тик ерләү ҡомартҡылары ғына яҡшы хәлдә килеп еткән, сөнки улар ныҡлы, оҙаҡ һаҡланыусан материалдар (таш) файҙаланып эшләнгән булған.<ref>Siliotti (1998) p. 8</ref><ref>El-Daly (2005) p. 112</ref><ref><span class="citation">[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Egypt-TOURISM-TRAVEL-AND-RECREATION.html Egypt: Tourism, travel, and recreation].&#x20; </span></ref>. '''Иң мөһим археологик табыштар:''' * 1893 йыл — швейцар египтологы А. Э. Навиль Палермо ташының (б. э. т. XXV быуат тирәһе, [[Палермо]], «Antonio Salinas» музейы) тексын баҫып сығара. Баһалап бөткөһөҙ әһәмиәткә эйә булған был таш табылдыҡта династияларға тиклемге осорҙоң ҡайһы бер хакимдары һәм I—V династияларға ҡараған фирғәүендәр исемлеге бирелә. Һуңынан был текст ошо таштың башҡа китектәрендәге яҙмалар менән тулыландырыла (Ҡаһирә музейы)<ref name="Dodson">Dodson, Aidan (2004) ''The Complete Royal Families of Ancient Egypt'', p.62. </ref>. * 1896 йыл — француз тикшеренеүсеһе Э. К. Амелино төрбәләр таба, 1897 йылда немец ғалимы К. Зете был ҡәберлектәрҙең I һәм II династияларға ҡарағанлығын раҫлай (б. э. т. XXXI—XXVII быуаттар самаһы). Абджу (Абидос, Әл-Араба-әл-Мәдфүнә) эргәһендә урынлашҡан. Һуңыраҡ бында инглиз археологы В. М. Флиндерс Питри эшләй һәм беренсе династияның тағы бер нисә төрбәһен таба. * 1897 йыл — Ж. де Морган ҙур төрбә<ref>Dating the Early Dynastic Votive Plaques from Susa, by Suzanne M. Pelzel P. 1</ref> һәм унда Мысырҙы берләштергән беренсе ярым мифик зат — ''Мени'' (Менес) исеме яҙылған артефакт таба. Урыны — Накада ауылы. Һуңынан бында инглиз археологы В. М. Флиндерс Питри эшләй, ул да тәүге династияларҙың бер нисә артефактын таба. * 1900—1901 йылдар — инглиз тикшеренеүсеһе Дж. Э. Куибелл беренсе династияларҙың артефакттарын таба. Урыны — '' Нехен ''(Иераконполь, Ком әл-Әхмәр ауылы). '''Иң мөһим ҡомартҡылар:''' # Розетта ташы. Ошо табыш арҡаһында египтология тулы хоҡуҡлы фәнгә әүерелә, сөнки уның ярҙамында мысыр иероглифтарының сере асыла<ref>1799: ''Courrier de l'Égypte'' no. 37 (2 Fructidor year 7, i.e. 1799) p. 3 [http://books.google.fr/books?id{{=}}l14GAAAAQAAJ Retrieved July 14, 2010 (see p. 7)]</ref>. # Тутмос III анналдары — 18-се батша йорто фирғәүененең хәрби походтары тасуирламаһы. # Амарна архивы — шына яҙыу менән яҙылған балсыҡ таҡталар архивы, XIX быуат аҙағында Әл-Амарна тигән урында табылған. Элек унда еретик фирғәүен Эхнатондың резиденцияһы урынлашҡан булған. # «Пирамидалар текстары» — кешелек тарихында теге донъялағы тормош һүрәтләнгән иң боронғо яҙма сығанаҡ. # «Саркофагтар текстары» — боронғо мысыр табуттарындағы яҙмалар. # «Үлеләр китабы» — «Пирамидалар текстары» менән "Саркофагтар текстары"ның генетик<ref>Allen, T. G. Occurences of Pyramid texts with cross indexes of these and other Egyptian mortuary texts. </ref> дауамы. # «Нармер палеткаһы» менән «Нармер суҡмары» — Мысырҙы берләштергән Нармер батша осоро табылдыҡтары. # Весткар папирусы — әлеге көндә — Берлин Мысыр музейының 3033-сө папирусы, беренсе хужаһы Генри Весткар исеме менән атап йөрөтөлә. Уны тәүләп немец египтологы Адольф Эрман тикшергән. == Иҫкәрмәләр == ; Комментарийҙар{{Иҫкәрмәләр|3|group="~"}}{{Иҫкәрмәләр|3}} == Һылтанмалар == * [http://konan.3dn.ru/ История ДРЕВНЕГО МИРА] * [http://www.cesras.ru/ Центр египтологических исследований РАН]; * [http://ru-egypt.com/ Религия, история и культура Древнего Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090309180840/http://ru-egypt.com/ |date=2009-03-09 }}; * [http://aegyptica.orientalstudies.ru/ Aegyptica.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021847/http://aegyptica.orientalstudies.ru/ |date=2007-09-28 }} [http://aegyptica.orientalstudies.ru/ Подсайт СПб ИВ РАН] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021847/http://aegyptica.orientalstudies.ru/ |date=2007-09-28 }}; * [http://www.hieroglyphica.ru/ Обзор переводов с египетского языка на русский] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180407221652/http://hieroglyphica.ru/ |date=2018-04-07 }}; * [http://egyptiaca.narod.ru/tpy.htm Египтологическая библиотека] * [http://www.egyptology.ru/ Египтологический изборник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=2005-03-12 }}. * [http://www.egyptarchive.co.uk The Egypt Arcһive] {{Ref-en}}(англ.) * [http://narmer.us/ Ancient Egypt: History and Chronology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626053015/http://narmer.us/ |date=2009-06-26 }} {{Ref-en}}(англ.) * [http://www.insecula.com/contact/A001726.html/ Тутанхамон сайтында-галереяһында Insecula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041221061251/http://www.insecula.com/contact/A001726.html |date=2004-12-21 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=2009-04-07 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital for Egypt Universities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090414225912/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/welcome.html |date=2009-04-14 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://www.gizapyramids.org/ The Giza Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011131428/http://www.gizapyramids.org/ |date=2008-10-11 }} {{Ref-en}}(инг.) * [http://www.aeraweb.org/ Ancient Egypt Research Associates] {{Ref-en}}(инг.) [[Категория:Боронғо Мысыр]] [[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]] 67geakwdd91ji22gsgy8qtr3r65h1b6 Бондарук Анатолий Моисеевич 0 127786 1301416 1291256 2026-07-26T19:39:28Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301416 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Бондарук Анатолий Моисеевич''' ([[21 март]] [[1958 йыл]]) — ғалим, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр докторы. 2011—2015 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]нан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған химигы. == Биографияһы == Анатолий Моисеевич Бондарук<ref>http://img-fotki.yandex.ru/get/9757/36256508.35/0_7b82b_8942f5ea_orig</ref> 1958 йылдың 21 мартында Украина СССР-ының [[Винница өлкәһе]] [[Казатин]] ҡалаһында тыуған. Дөйөм белем биреү мәктәбе менән бер рәттән музыка мәктәбендә уҡый, уны 1975 йылда тамамлай. М. И. Неделин исемендәге Ростов юғары хәрби команда училищеһын (1981 йыл) радиоэлектроника буйынса инженер һөнәре буйынса тамамлай. Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби академияның команда факультетын ҡыҙыл дипломға бөтөрә (1989). Эш урыны (хеҙмәте): 1976 йылдан 1994 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының ракета ғәскәрҙәре ғилми-тикшеренеү институтында хеҙмәт итә (Мәскәү өлкәһе, Юбилейный ҡалаһы). Запастағы полковник. 1994—1997 йылдарҙа эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә (төҙөлөш). 1997 йылда «Селена» нефть-химияһы төркөмөнөң ойоштороусыһы һәм генераль директоры була (Мәскәү өлкәһе, Королев ҡалаһы); 2005 йылдан — «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры; 2008 йылдан — «[[ПОЛИЭФ|Полиэф]]» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе. 1997—2005 йылдарҙа «Селена-Сервис» шәхси һаҡ предприятиеһының һаҡсыһы булып эшләй, кооперативтарҙа эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты [[Мортаза Рәхимов]] тәҡдиме менән «Селена» компанияһы 110 млн долларға Башҡортостандың Благовещен ҡалаһында төҙөлгән, 1989 йылда консервацияланған «Полиэф» заводын ҡабаттан тергеҙеү өсөн һатып ала һәм Анатолий Моисеевич Благовещен ҡалаһына күсеп килә, заводты реконструкциялау менән шәхсән етәкселек итә. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем А. М. Бондарук — «Полиэф»<ref>[http://www.polief.ru/ Оао «Полиэф»-Первый В России Полиэфирный Комплекс. O Заводе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916215202/http://www.polief.ru/ |date=2013-09-16 }}</ref> асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Башҡортостандың Благовещен ҡалаһы). М. Бондаруктың тырышлығы менән «Полиэф» предприятиеһы банкротлыҡтан тартып сығарыла. 2008 йылдан 2010 йылға тиклем — "«Селена» төркөмө" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты. 2010—2011 йылдарҙа — Башҡортостандың Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе. 2011 йылда [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты итеп һайлана. 2011 йылдың 15 мартында 36-сы пленар ултырышта Анатолий Бондаруктың вәкәләттәре, уның сенатор итеп тәғәйенләнеүенә бәйле, ваҡытынан алда туҡтатыла. РФ Федерация Советында ул Совфедтың оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары була. «Татфондбанк» АИКБ-ының төп бенефициарҙары составына инә. 2011 йылдан — Федерация Советының оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары. Бондарук А. М. ике докторлыҡ диссертацияһы яҡлай: «Обеспечение промышленной безопасности на этапе строительства и освоения объектов нефтегазового комплекса» һәм «Научные основы автоматизированного контроля и управления системами обеспечения промышленной безопасности»<ref>[http://www.dslib.net/pozharn-bezopasnost/nauchnye-osnovy-avtomatizirovannogo-kontrolja-i-upravlenija-sistemami-obespechenija.html Научные основы автоматизированного контроля и управления системами обеспечения промышленной безопасности] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107031438/http://www.dslib.net/pozharn-bezopasnost/nauchnye-osnovy-avtomatizirovannogo-kontrolja-i-upravlenija-sistemami-obespechenija.html |date=2017-11-07 }}</ref>. Техник фәндәр кандидаты һәм докторы, иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәләренә эйә. А. М. Бондарук Өфөлә булған һайын уға табиптар, уҡытыусылар, күп балалы ғаиләләр үҙҙәренең проблемалары хаҡында һөйләргә килә<ref>[http://www.mkset.ru/news/person/15987/ Сенатор Бондарук: «Законы принимаются с заботой о качестве жизни населения»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160825224505/http://www.mkset.ru/news/person/15987/ |date=2016-08-25 }}</ref>. Сенатор уларҙың тормош сифаты тураһында хәстәрләргә тырыша. == Ғилми хеҙмәттәре исемлеге == Бер нисә фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу патенты бар<ref>[http://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-utilizatsii-tverdogo-othoda-proizvodstva-tereftalevoy-kisloty К ВОПРОСУ УТИЛИЗАЦИИ ТВЕРДОГО ОТХОДА ПРОИЗВОДСТВА ТЕРЕФТАЛЕВОЙ КИСЛОТЫ — тема научной статьи по общим и комплексным проблемам естественных и точных наук, читайте бесплатно тек…]</ref>. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы»<ref>[http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957200 Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в республике Башкортостан»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107022900/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957200 |date=2017-11-07 }}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} == Һылтанмалар == * http://mydeputy.ru/index.php?page=4&id=317 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130904000447/http://mydeputy.ru/index.php?page=4 |date=2013-09-04 }} * http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957200 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171107022900/http://personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=957200 |date=2017-11-07 }} * http://airat-sharif.livejournal.com/157059.html * http://www.famous-scientists.ru/list/8498 * http://www.presidentrb.ru/rus/press_serv/novosti/4102.html{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://surgut.vsebankitut.ru/bank/tatfond.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140419014400/http://surgut.vsebankitut.ru/bank/tatfond.html |date=2014-04-19 }} {{Представители Республики Башкортостан в Федеральном Собрании}} [[Категория:4-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаттары]] [[Категория:Башҡортостан меценаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Башҡортостан сәйәсмәндәре]] [[Категория:Рәсәйҙең Федерация Советы ағзалары (2000 йылдан)]] l8iamcrxqb7t6awarnw911xocfh0qyu Буканова Роза Ғафар ҡыҙы 0 132402 1301420 1129756 2026-07-26T22:41:37Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301420 wikitext text/x-wiki {{Ук}} {{фш|Буканова}} '''Буканова Роза Ғафар ҡыҙы''' ([[29 ғинуар]] [[1950 йыл]]) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (1999). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000). [[File:Роза Гафаровна Буканова. Доктор исторических наук, профессор.jpg|thumb|Буканова Роза Ғафар ҡыҙы. Тарих фәндәре докторы, профессор.]] == Биографияһы == Роза Ғафар ҡыҙы Буканова 1950 йылдың 29 ғинуарында [[Башҡорт АССР-ы]]ның Матрай районы<ref>(Хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Йылайыр районы]])</ref> [[Юлдыбай (Йылайыр районы)]] ауылында тыуған. [[1969 йыл]]да Сибай педагогия училищеһын, [[1976 йыл]]да [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның тарих факультетын, [[1980 йыл]]да — Воронеж дәүләт университетының аспирантураһын тамамлаған. [[1980 йыл]]дан алып (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университетында уҡыта ([[1998]]—[[2000]] йылдарҙа, [[2005 йыл]]дан башлап сығанаҡтар өйрəнеү һəм историография кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта [[2000 йыл]]дан башлап Башҡортостан Республикаһының Фəн, юғары һəм урта профессиональ белем биреү буйынса дəүлəт комитеты рəйесе, [[2002]]—[[2008]] йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Əхмәтзәки Вəлиди исемендәге Милли китапханаһы]] директоры. [[1984]]—[[1988]] йылдарҙа [[КПСС‑тың Башҡортостан өлкə комитеты]] инструкторы. Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы Юлдыбай ауылының Почётлы гражданы ([[2006 йыл]]). [[2009 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы]]ның белем биреү һәм фән Министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән. == Фәнни хеҙмәттәре == Фəнни тикшеренеүҙəре 16—18 быуаттарҙа [[Башҡортостан]]дың социаль‑иҡтисади тарихы проблемаларына, ҡалалар һəм нығытмалы сик һыҙыҡтары төҙөлөшөнə, халыҡтың һалым түлəүсе һəм хеҙмəтле ҡатламдары формалашыуына арналған. 200‑гə яҡын фəнни хеҙмəт, 3 монография авторы. Уның фәнни етәкселеге аҫтында 7 фән кандидаты әҙерләнгән. Ə. Вəлиди исемендәге премия лауреаты (2010). Хеҙмәттәре: * Города и городское население Башкирии в XVI—XVII вв. Уфа, 1993; * Города-крепости юго‑востока России в XVIII веке. * История становления городов на территории Башкирии. Уфа, 1997; * Закамская черта XVII века. Уфа, 1999; * Города-крепости на территории Башкортостана в XVI—XVII вв. Өфө, 2010. * Башкиры в трудах русских ученых и исследователей (В. Н. Фешкин менән авторҙаш. — Өфө: Китап, 2007. — 320 б.; == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == * Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (2000) * Əхмәтзәки Вəлиди исемендәге премия лауреаты (2010) == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * {{БЭ|2647|автор=Бикбаев Р. Ә.}} * http://www.bashinform.ru/news/695082-v-nauchnykh-trudakh-roza-bukanova-pristalno-vglyadyvaetsya-v-proshloe-svoego-naroda-k-yubileyu-izvestnogo-uchenogo-istorika/ * http://www.anrb.ru/blog/article/2764 * http://www.bigbook.ru/jury/detail.php?ID=1773 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328065239/http://bigbook.ru/jury/detail.php?ID=1773 |date=2018-03-28 }} * http://mirznanii.com/b/70v13969/bukanova-roza-gafarovna{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] [[Категория:1950 йылда тыуғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:29 ғинуарҙа тыуғандар]] [[Категория:Башҡорт дәүләт университетын тамамлаусылар]] [[Категория:Йылайыр районында тыуғандар]] [[Категория:Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәрҙәре]] [[Категория:Зәки Вәлиди исемендәге премия лауреаттары]] [[Категория:Тарих фәндәре докторҙары]] [[Категория:Башҡортостан тарихсылары]] cg54tgu4jckptc4d07f9mhmfrty33ag Богомолов Дмитрий Васильевич 0 144267 1301413 870158 2026-07-26T17:58:20Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301413 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Богомолов Дмитрий Васильевич''' ([[5 март]] [[1909 йыл]] — [[28 ғинуар]] [[1961 йыл]]) — ғалим-тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Геология‑минералогия фәндәре кандидаты (1947). [[Башҡорт АССР-ы]] тупрағын ҙур масштаблы тикшереү һәм республиканың 1‑се йыйылма тупраҡ картаһын төҙөү етәксеһе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. == Биографияһы == Дмитрий Васильевич Богомолов 1909 йылдың 5 мартында [[Екатеринодар]] (1920 йылдан [[Краснодар]]) ҡалаһында тыуған. [[1930 йыл]]да Кубань ауыл хужалығы институтын тамамлай. Эш урыны: Краснодар тәмәкеселек институты, [[Әзербайжан]]да Муган тәжрибә-тоҙло тупраҡ станцияһы, Кавказ аръяғы һыу хужалығы институты — 1928—1932 йылдарҙа. 1932 йылда СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан экспедицияһы составында [[Башҡортостан]]дың тупрағын өйрәнә. Аҙаҡ [[Өфө]] ҡалаһында тупраҡ-ботаника бюроһының тупраҡ бүлеге мөдире булып эшләй. Уның етәкселеге аҫтында 1934—1940 йылдарҙа Башҡортостанда беренсе тапҡыр тупраҡты комплекслы өйрәнеү үткәрелә, һәм 1941 йылда Башҡортостандың беренсе йыйылма тупраҡ картаһы (масштабы 1:2000 һәм 1:500) төҙөлә. Тупраҡты өйрәнеү һөҙөмтәләре уның тарафынан «Почвы Башкирской АССР» монографияһында дөйөмләштерелә. М. М. Туровцев менән берлектә Богомолов Д. В. 1941 йылда 1:500000 масштабында республиканың бөтә территорияһының тәүге тупраҡ картаһын төҙөй. 1954 йылда Д. В. Богомолов тарафынан Башҡортостан тупрағының беренсе генетик классификацияһы төҙөлә. Богомолов Дмитрий Васильевичтың фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәһе — Башҡортостанда тупраҡтың барлыҡҡа килеүе, үҫеше һәм тупраҡ япмаһының формалашыуы; тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш һәм баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары системаһы, әсе тупраҡҡа эзбиз индереү мәсьәләләре. == Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре == * Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, * «Почёт Билдәһе» ордены == Хеҙмәттәре == * Почвенная карта Башкирской АССР. М 1:600 000. М., 1941; * Почвы Башкирской АССР. М., 1954. * Почвы Башкирии. В 2 т. Уфа, 1975 == Әҙәбиәт == * Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 1996. * Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т. 1: Уфа: Башкирская энциклопедия, 2006. == Һылтанмалар == * https://web.archive.org/web/20150610222148/http://ftp.anrb.ru/inbio/hist/soil.htm * http://ufa-gid.com/encyclopedia/bogomol.html * http://www.dslib.net/agro-fizika/zonalno-jekologicheskie-osobennosti-ocenka-i-vosproizvodstvo-plodorodija-pochv.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916202942/http://www.dslib.net/agro-fizika/zonalno-jekologicheskie-osobennosti-ocenka-i-vosproizvodstvo-plodorodija-pochv.html |date=2018-09-16 }} [[Категория:«Почёт Билдәһе» ордены кавалерҙары]] [[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]] [[Категория:Геология-минералогия фәндәре кандидаттары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Өфөлә вафат булғандар]] [[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]] 6zeazsekvpojg1a8tj4dfpxdxbzzfu9 Берия Лаврентий Павлович 0 147008 1301411 1300855 2026-07-26T13:00:47Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301411 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Берия Лаврентий Павлович''' ({{Lang-ka|ლავრენტი პავლეს ძე ბერია}}, '''Лавренти Павлес дзе Бериа'''; [[29 март]] [[1899 йыл]], [[Рәсәй империяһы]], Кутаиси губернаһы, Мерхеули — [[23 декабрь]] [[1953 йыл]], [[Мәскәү]]) — Рәсәй революционеры, совет [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|дәүләт]] һәм партия эшмәкәре, дәүләт именлегенең генераль комиссары (1941), Советтар Союзы Маршалы (1945)<ref>Академик [[Алиханов, Абрам Исаакович|Абрам Алиханов]] в своих воспоминаниях утверждал, что [[Сталин]] назвал Берию «ненастоящим, паркетным» маршалом [http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-19/3508.html]</ref>, [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1943), 1953 йылда был исемдәрҙән мәхрүм ителә. 1941 йылдан алып — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (И. В. Сталиндың) урынбаҫары (1946 йылдан — Министрҙар Советы) уның 1953 йылдың 5 мартында вафат булғанынан һуң — СССР Министрҙар Советы рәйесенең (Г. Маленков) беренсе урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың эске эштәр министры. СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты ағзаһы (1941—1944), СССР ГКО-һы рәйесе урынбаҫары (1944—1945). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, депутаты, СССР-ҙың 1-3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1934—1953), Үҙәк Комитет Политбюроһы ағзалығына кандидат (1939—1946), Политбюро ағзаһы (1946—1952), Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты (1947-1953)(Ишембай ҡалаһынан кандидат)<ref>[https://ufa.mk.ru/social/2019/07/09/lavrentiy-beriya-dva-sroka-otbyl-deputatom-bashkirskogo-parlamenta.html "Московский комсомолец" гәзитенең публикацияһы ]</ref>, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952—1953). И. В. Сталинға иң яҡын торғандар рәтендә була. Оборона сәнәғәтенең һәм ПВО-ның, шул иҫәптән ядро ҡоралына һәм ракета техникаһына ҡағылышы булған бөтә эштәрҙең мөһим тармаҡтарының кураторы. 1945 йылдың 20 авгусынан СССР-ҙың ядро программаһын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә<ref name="9887cc" />. 1953 йылдың 26 июнендә Л. П. Берия, власты баҫып алыу маҡсатында шпионаж һәм заговор формаһында тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1953 йылдың 23 декабрендә СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө буйынса атып үлтерелә. == Биографияһы == === Бала сағы һәм үҫмер йылдары === Лаврентий Берия 1899 йылдың 29 мартында Кутаисси губернаһының Мерхеул ауылында<ref>Колпакиди А. И., Серяков М. Л. [http://books.google.com/books?id=PbWp68vV6ysC&pg=PA432 Щит и меч: Энциклопедический справочник.] М., 2002. [http://www.booksite.ru/localtxt/sch/iti/mech/23.htm]</ref> ярлы крәҫтиән ғаиләһендә<ref name="memo">[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Лаврентий Павлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // Memo.ru</ref> тыуған. Уның әсәһе Марта Джакели (1868—1955) — мегрел сығышлы<ref>{{книга|автор=Николай Зенькович|заглавие=Самые секретные родственники|ссылка=http://books.google.com/books?id=sXJEF6HHyH0C&pg=PA20&dq=джакели+берия&hl=en&ei=WBqxTZetCsycOorknfQI&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=джакели%20берия&f=false|место=М.|издательство=Олма-Пресс|год=2005|isbn=5-94850-408-5}}</ref>, Серго Берия һәм ауылдаштары дәлилдәре буйынса, мегрел кенәз нәҫеле Дадиани менән алыҫ туғанлыҡта торған]{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия}}<ref>{{cite web|url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|title=Наш Гиммлер - Издания МК|accessdate=2013-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FQxsdUV7?url=http://www.mk.ru/editions/daily/article/2004/02/04/119887-nash-gimmler.html|archivedate=2013-03-27|deadlink=no}}</ref>.Тәүге ире вафат булғандан һуң Марта улы һәм ике ҡыҙы менән тороп ҡала<ref name="prudnikova">{{книга|заглавие=Берия, последний рыцарь Сталина|ссылка=http://books.google.com/books?id=TIgZcxiQHkcC&pg=PA15&dq=Марта+Джакели&hl=en&ei=WSQjTYHLEYjSsAPFksGnDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CCgQ6AEwAQ#v=onepage&q=Марта%20Джакели&f=false|автор=[[Прудникова, Елена Анатольевна|Елена Прудникова]], [[Александр Бушков]]. |издание=ЗАО «ОЛМА Медиа Групп»|год=2007|место=М.|accessdate=2011-01-04}}</ref>. Һуңыраҡ, фәҡирлек арҡаһында, тәүге никахтан булған балаларҙы тәрбиәгә уның Дмитрий ағаһы ала<ref name="prudnikova"/>. Лаврентийҙың атаһы, Павел Хухаевич Берия (1872—1922) Мерхеулға Мегрелиянан күсеп килә. Ғаиләһендә өс бала тыуа, бер улы ике йәшендә үлә, ә ҡыҙы ауырыуҙан һуң телһеҙ булып ҡала. Лаврентийҙың уҡыуға һәләтле булыуын күреп, ата-әсәһе уға яҡшы белем бирергә тырышалар — Сухум юғары башланғыс училищеһында. Уҡыуға һәм йәшәүенә түләү өсөн уларға ярты йорттарын һатырға тура килә<ref name="prudnikova"/>. 1917 йылда Берия бик яҡшы һөҙөмтәләр менән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса уртаса уҡыған<ref>[http://www.mk.ru/editions/daily/article/2008/08/26/26233-po-sledu-palacha.html] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910064312/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1779685 |date=2014-09-10 }}</ref>) [[Сухум]] юғары башланғыс училищеһын тамамлай<ref name="memo" />, һәм [[Баҡы]] урта механик-техник төҙөлөш училищеһында белем ала. 17 йәшенән алып ул әсәһен һәм ауырыу һеңлеһен ҡарай, улар уның янына күсеп киләләр. 1916 йылда Нобелдәр нефть компанияһының баш контораһында практика үтә, бер үк ваҡытта училищела уҡыуын дауам итә. 1919 йылда уны техник-төҙөүсе-архитектор һөнәре буйынса тамамлай. 1918 йылдан алып механика-төҙөлөш училищеһындағы йәшерен марксистик түңәрәктә тора, уның ҡаҙнасыһы була. 1917 йылдың март айында Берия [[Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|РСДРП(б)-ға]] инә. 1917 йылдың июнь-декабрь айҙарында гидротехник отряды составында, техник булараҡ, Румын фронтына китә, Одессала хеҙмәт итә, артабан Пашканиҙа (Румыния) ауырыуы арҡаһында хеҙмәттән бушатыла һәм Баҡыға ҡайта, унда 1918 йылдың февраленән ҡала большевиктар ойошмаһында һәм Баҡы эшсе депутаттар Советы секретариатында эшләй. Баҡы коммунаһы баҫтырылғандан һәм төрөк-әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан Баҡы ҡалаһын баҫып алыуҙан һуң, Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғанға тиклем, йәшерен большевиктар ойошмаһы эшендә ҡатнаша (1920 йылдың апреле). 1918 йылдың октябренән 1919 йылдың ғинуарына тиклем — «Аҡ ҡала Каспий ширҡәте» заводында конторсы булып эшләй. === Әзербайжан контрразведкаһында === Берияның Әзербайжан Демократик Республикаһында (АДР) контрразведкалағы хеҙмәте асыҡланмаған. Уның һүҙҙәре буйынса, 1919—1920 йылдарҙа контразведкала эшләгән саҡта ул Царицындағы XI Ҡыҙыл Армия штабына тапҡан мәғлүмәтте тапшырған, әммә быны бер кем дә дөрөҫләй алмай. Шул уҡ ваҡытта 1953 йылда контразведка хеҙмәтендә булыуы уға ҡаршы ҡуйылған ғәйептәрҙең береһе була{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=5}}. Рәсәй йәшерен хеҙмәттәр энциклопедияһына ярашлы, 1919 йылдың көҙөндә Баҡы большевистик подпольеһы етәксеһе А. И. Микояндың ҡушыуы буйынса ӘДР-ҙың дәүләт оборонаһы комитеты ҡарамағындағы контрреволюция менән көрәш буйынса ойошманың агенты була{{sfn|Колпакиди|2004|name="Колпакиди"}}. А. В. Антонов-Овсеенко фекере буйынса, мусауатсылар разведкаһына Берия үҙенең класташы Мирза Балы рекомендацияһы буйынса алына, Балы уны М. Д. Багиров менән таныштыра<ref name="n">{{книга |автор = Антонов-Овсеенко А. |заглавие = Берия |место = М. |издательство = |год = 1999 |страницы =18—19 |isbn = }}</ref> (Берияның күрһәтмәләренә ярашлы, ул Багиров менән 1921 йылда танышҡан){{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}. Багировтың күрһәтмәләре буйынса, ул Берияның әзербажан контразведкаһында хеҙмәт итеүе тураһында Берияның үҙенән ишеткән: ''«Әйе, беләм. Бының турала миңә Берия үҙе 1921 йылда ӘзЧК-һына эшкә СОЧ-тың начальнигы һәм минең урынбаҫарым булараҡ килгәс тә һөйләне. Ул миңә, был разведкала партия ҡушыуы буйынса эшләнем, тине»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=591}}. 1923 йылдың 22 октябрендә яҙылған автобиографияһында Берия былай тип яҙа:{{цитата|Төрөк оккупацияһының беренсе ваҡытында мин Аҡ ҡалала "Каспий ширҡәте" заводында конторсы булып эшләнем. Шул уҡ 1919 йылдың көҙөндә "Гуммет" партияһынан контразведкаға хеҙмәткә киләм, унда Муссеви иптәш менән бергә эшләйем. Яҡынса 1920 йылдың мартында, Мусеви иптәште үлтергәндән һуң, мин контразведкалағы эшемде ҡалдырам һәм бер аҙ Баҡы таможняһында эшләйем<ref name="Автобиография">{{cite news| title=под псевдонимом «лакербая»| publisher=РОССИЙСКИЕ ВЕСТИ| url=http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539| author=Станислав ТАРАСОВ, Дмитрий ЕРМОЛАЕВ| date=28 января - 4 февраля 2009| lang=ru}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110102103743/http://rosvesty.ru/1945/interes/?id=1000000539 |date=2011-01-02 }}</ref>.}} 1953 йылда СССР-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко унан һорау ала. Берия, хеҙмәткә «Гуммет» социал-демократик ойошмаһының большевистик крылоһының заданиеһы буйынса эшкә төшөүе тураһында күрһәтмә бирә. Был эште Мирдаут Гуссейнов ҡушыуы буйынса башҡарған һәм уның эше (Измайлов аша) ''«башлыса контразведкаға килгән граждандарҙың хаттары менән эш итеүгә ҡайта»{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59, 111}}. Автобиографияға ярашлы, Берия «1919 йылдың көҙөндә „Гуммет“» партияһынан контразведкаға хеҙмәткә инә һәм «яҡынса 1920 йылдың мартында, Муссевиҙы үлтергәндән һуң», эшен ҡалдыра{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}. Мирфәттәх Баҡы ресторандарының береһендә, көҙ башында, 1919 йылдың 5 сентябрендә, үлтерелә<ref>{{книга |автор = [[Алигейдар Караев|Караев А. Г.]] |заглавие = Из недавнего прошлого (материалы к истории Азербайджанской коммунистической партии (б) |место = Баку |издательство = |год = 1926 |страницы =57—58 |isbn = }}</ref>. Контрразведкала Берияның хеҙмәте 3-4 ай дауам итә.Ул Гусейнов кәңәше буйынса эштән китеү тураһында ғариза бирә, сөнки әзербайжан контразведкаһы тулыһынса мусаүатсыларҙыҡына әйләнә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=59}}. === Ҡабаттан Грузияла === 1920 йылдың апрелендә, Әзербайжанда совет власы урынлаштырылғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһына легаль булмаған эшкә РКП(б)-ның Кавказ крайкомы һәм 11-се армия Реввоенсоветы ҡарамағындағы теркәү бүлеге вәкиле итеп ебәрелә. Барып етеү менән тиерлек Тифлиста ҡулға алына һәм Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат ителә. Автобиографияһында Берия яҙа: {{цитата|Әзербайжанда апрель түңкәрелешенең тәүге көндәренән үк компартияның (большевиктар) крайкомы тарафынан 11-се армияһы Революцион-Хәрби Советы ҡарамағындағы Кавказ фронты регистродынан Грузияға, вәкил булараҡ, йәшерен сит ил эше буйынса ебәреләм. Тифлиста Амаяк Назаретян йөҙөндә край комитеты менән бәйләнешкә инәм, Грузияла һәм Арменияла резиденттар селтәрен булдырам, грузин армияһы һәм гвардияһы штабтары менән бәйләнештәр булдырам, даими рәүештә Баҡы ҡалаһындағы регистродҡа курьерҙар ебәрәм. Тифлиста мине Грузияның Үҙәк Комитеты менән бергә ҡулға алалар, әммә Г. Стуруаның Ной Жордания менән һөйләшеүҙәре һөҙөмтәһендә бөтәһен дә 3-көнлөк срокта Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат итәләр. Әммә мин, Лакербай псевдонимы аҫтында РСФСР илселегенә ул ваҡытҡа Тифлис ҡалаһына килгән [[Киров Сергей Миронович|Киров иптәшкә]] хеҙмәткә төшөп, ҡалыуға өлгәшәмс<ref name="Автобиография"/>.}} Һуңғараҡ, грузин меньшевистик хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләүҙә ҡатнашып, урындағы контразведка тарафынан фашлана, ҡулға алына һәм кутаиси төрмәһенә ултыртыла<ref name="Неизвестный Берия">{{книга |автор = Алексей Топтыгин |часть = |заглавие = Неизвестный Берия |оригинал = |ссылка = http://books.google.com/books?id=sOyfuVK77aUC&pg=PA384 |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = ИД Нева, Олма-Пресс |год = 2002 |том = |страницы = 384 |страниц = 480 |isbn = 5-7654-1501-6, 5-224-03518-X |тираж = 5000 }} </ref>, һуңынан Әзербайжанға һөрөлә<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. Об этом он пишет: Был ваҡиғалар тураһында Берия былай тип яҙа: {{цитата|1920 йылдың майында мин Баҡыға регистродҡа Грузия менән солох килешеүе төҙөүе сәбәпле директивалар алыу өсөн китәм, әммә Тифлисҡа әйләнеп ҡайтҡан саҡта мине Ной Рамишвили телеграммаһы буйынса ҡулға алалар һәм Тифлисҡа оҙаталар, унан, Киров иптәштең мәшәҡәттәренә ҡарамаҫтан, мине Кутаиси төрмәһенә оҙаталар. 1920 йылдың июнь һәм июль айҙарында мин төрмәлә ултырам, сәйәси тотҡондар иғлан иткән дүрт көн ярымлыҡ аслыҡтан һуң ғына мине этап буйынса Әзербайжанға ебәрәләр<ref name="Автобиография"/>.}} Шатуновская О. Г. Баҡыла Берияны ҡулға алыу эпизодын тасуирлай: ''« … Берия… Әзербайжанда оҙаҡ булмай. Әзербайжанда уны төрмәгә ултырталар…уны провокатор булараҡ ултырталар, ә Багиров уны азат итә. [[Киров Сергей Миронович|Киров]] ул ваҡытта Тбилисиҙа постпред була. Ул 11 армияһы штабына, реввоенсоветҡа, Орджоникидзеға телеграмма һуға: „Провокатор Берия ҡасты, ҡулға алығыҙ.“»''<ref>{{Китап|автор=Померанц Григорий Соломонович|заглавие=Следствие ведет каторжанка|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=ПИК|год=2004|страницы=|страниц=78|isbn=5-7358-0270-4}}</ref>. === Әзербайжан ЧК-нда хеҙмәттә === [[Файл:Лаврентий Берия, 1920-е годы.jpg|thumb|160px|left|<center>Лаврентий Берия<br> чекист карьераһы башында, 1920-се йылдар<center>]] Баҡыға ҡайтҡандан һуң Берия бер нисә тапҡыр Баҡы политехник институтында (элекке училище) уҡыуын дауам итергә маташа, өс курс тамамлай. 1920 йылдың август айында Әзербайжан КП(б)-ның Үҙәк Комитеты эштерә идарасыһы булып китә, ә шул уҡ йылдың октябрендә — буржуазия экспроприацияһы һәм эшселәрҙең көнкүрешен яҡшыртыу буйынса Ғәҙәттән тыш комиссияһының яуаплы секретары була, 1921 йылдың февраленә тиклем был вазифала эшләй<ref name="Справочник по КПСС и СССР">{{cite news | title=Берия Лаврентий Павлович|publisher=Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 - 1991| url=http://www.knowbysight.info/BBB/00590.asp| lang=ru}}</ref>. 1921 йылдың 24 апрелендә Политбюро һәм ӘКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ултырышында уны Әзербайжан Ғәҙәттән тыш Комиссияһының контрреволюция, спекуляция, бандитлыҡ һәм вазифа енәйәттәре буйынса Йәшерен-оператив бүлеге мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр (ул саҡта был вазифаны Гусейн Әхундов биләй)<ref name="CK">{{статья |автор = Халилов А. |заглавие = Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг. |издание = [[Вопросы истории]] |номер = 5 |место = |год = 2016 |страницы = 128 |isbn = }}</ref>. Әзербайжан компартияһы Политбюроһының 16 июлдәге ҡарарына ярашлы Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһының рәйесе урынбаҫары итеп ҡуйыла<ref name="CK"/> (в других источниках указан май 1921 года)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. Яҡынса ошо ваҡытта ул Әзербайжан ЧК-һы рәйесе булған М. Багиров менән дуҫлаша. Л. П. Берия күрһәтмәләренә ярашлы, уларҙың 1921 йылдың яҡынса апрель айында танышалар{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=383}}, шул уҡ ваҡытта Багиров 1954 йылда һорау алған саҡта, улар шул уҡ йылдың февраленән алып тығыҙ бәйләнештә булалар, тип белдерә{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=590}}. Улар бик яҡын дуҫ булалар. Кавказ партия ойошмаһында уларҙы хатта «сиам игеҙәктәре» тип атайҙар{{sfn|Баберовски|2010|с=757—758}}. С. Р. Мильштейн да ''«бергә эшләгән ваҡытта һәм аҙаҡҡы көндәренә тиклем Берияның Багиров менән яңҡын мөнәсәбәттәре һаҡланды»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. Берия үҙе таныуы буйынса, Багиров менән уның мөнәсәбәттәре яҡшы була, әммә насар саҡтары ла булған — ''«мин уның менән риза булмаған йәки уға бирелгән заданиеларҙы үтәүҙе талап иткән саҡта»''{{sfn|Политбюро и дело Берия|2012|с=384}}. [[1953 йыл]]дың 19 авгусында [[Үҙәк разведка идаралығы|АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы]] тарафынан М. Д. Багиров тураһында әҙерләнгән белешмәһендә Берия Л. П. подпольела булған саҡта Багировтың һеңлеһенә өйләнгән, тип яҙыла. Әммә был белешмә дөрөҫлөккә тап килмәйҙер, сөнки Багировтың һәм Берияның биографияларында быға ҡағылышлы мәғлүмәт юҡ<ref name="ot1">{{книга |автор = Гасанлы Дж. |заглавие = Хрущёвская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954-1959) |место = М. |издательство = Флинта |год = 2009 |страницы =15—16 |isbn = }}</ref>. 1921 йылда Берия Әзербайжан партия һәм чекистар етәкселеге яғынан вәкәләттәрен арттырған өсөн һәм енәйәт эштәрен уйлап сығарғаны ҡаты тәнҡиткә дусар ителә, әммә етди язанан ҡотолоп ҡала<ref name="Джанибекян">В. г Джанибекян, «Провокатор һәм охранка», М.: Вече, 2005</ref>. (Уны Анастас Микоян<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 ЛЮДИ СОВЕСТИ И ДОЛГА<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140823074641/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1992790 |date=2014-08-23 }}</ref>.) яҡлап сыға.) [[Файл:Makharadze,_Mir-Jafar_Bagirov,_Beria.jpg|мини|250x250пкс|<center>Һулдан уңға: Филипп Махарадзе, Мир Джафар Багиров һәм Лаврентий Берия, 1935 йыл<center>]] 1921 йылдың декабрендә Әзербайжан партия ойошмаһын таҙартҡан саҡта Берияның «мусауат контразведкаһында» хеҙмәт итеүе тураһында һүҙ килеп сыға. Башта Әзербайжан Үҙәк Контроль Комиссияһы һәм Кавказ аръяғы партия ойошмалары тарафынан тикшереү үткәрелә, һуңынан тикшереү РКП(б)-ның Үҙәк Контроль Комиссияһы тапшырыла, һуңғыһында Берияны РКП(б) ҡарамағына күсерергә ҡарар ителә. 1922 йылдың 6 майында үткәрелгән Әзербайжан компартияһының Үҙәк комитеты Президиумы ултырышында ҡарар ҡабул ителә: ''«Берияның Әзербайжан ЧК-һындағы эше бик кәрәкле тип танырға, РКП Үҙәк Комитетын уны Әзербайжанда ҡалдырыуҙы һорарға»''<ref name="CK1">{{Мәҡәлә|автор=Халилов А.|заглавие=Внутренние противоречия и борьба в руководстве Азербайджанской ЧК в 1920-1922 гг.|издание=[[Вопросы истории]]|место=|год=2016|номер=5|страницы=128—129|isbn=}}</ref>. 1922 йылдың ғинуарында Багировты "революцион законһыҙлыҡты боҙоу өсөн " вазифаһынан бушатҡандан һуң, Берия уның урыннына ултыра. Ул ваҡыттағы рәсми документтарҙа ул Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһы башлығы итеп күрһәтелә. Мәҫәлән, 8 апрелдәге Әзербайжан компартияһы Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы протоколында уның фамилияһы өсөнсө урында тора (Әз. ЧК-һы рәйесе ғәҙәттә өсөнсө булырға тейеш), ә Багировтың фамилияһы исемлектә күрһәтелмәгән<ref name="CK1"/>. Кавказ аръяғы ЧК-һының Административ бүлегенең 8 июндәге 2703-сө һанлы бойороҡта ул Әз. ЧК-һы рәйесе тип исемләнгән<ref name="CK1" />. Шул уҡ ваҡытта «Иттихат» мосолман ойошмаһын һәмуң эсерҙарҙың Кавказ аръяғы ойошмаһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1922 йылдың йәйгеһен Берия Әзербайжан ғәҙәттән тыш комиссияһының Йәшерен-оператив бүлеге мөдире вазифаһына тәғәйенләнә<ref name="CK" />. === Грузия дәүләт именлеге органдарындағы эше === 1922 йылдың ноябрендә Берияны Тифлисҡа күсерәләр һәм Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы һәм Грузия ССР-ының халыҡ Комиссарҙары Советы ҡармағындағы Ғәҙәттән тыш комиссияһы (артабан Грузия Дәүләт сәйәси идаралығы тип үҙгәртелә) рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы армияһының Махсус бүлеге начальнигы вазифаһын биләй<ref>[http://revolucia.ru/le389.html Революция. RU :: К дню рождения Л. П. Берии<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. 1923 йылдың июлендә Грузияның Үҙәк Башҡарма комитеты тарафынан Хәрби Хеҙмәт Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1924 йылда меньшевиктар ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була<ref name="Колпакиди" />. 1926 йылдың мартынан — Грузия ССР-ының Дәүләт Сәйәси идаралығы рәйесенең урынбаҫары, Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы. 1926 йылдың 2 декабрендә Лаврентий Берия Грузия СССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Дәүләт сәйәси идаралығы рәйесе булып китә (әлеге вазифаны 1931 йылдың 3 декабренә тиклем биләй), Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары һәм Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ рәйесе урынбаҫары (1931 йылдың 17 апреленә тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1931 йылдың 17 апреленнән алып 1926 йылдың декабренә тиклем ошонда уҡ Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы була<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1927 йылдың апреленән алып 1930 йылдың декабренә тиклем бер үк ваҡытта — Грузин ССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары<ref name="memo"/>. Ошо осорҙа И. В. Сталин менән осраша. 1930 йылдың 6 июнендәге Грузия ССР-ы КП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумы ҡарары буйынса Лаврентий Берия Грузия КП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп тәғәйенләнә (һуңынан Бюро)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1931 йылдың 17 апрелендә Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ-ның рәйесе, Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы ОГПУ-һының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ Ҡыҙыл Байраҡ армияһының ОГПУ Махсус бүлеге начальнигы вазифаларын биләй (1931 йылдың 3 декабренә тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР" />. Бер үк ваҡытта 1931 йылдың 18 авгусынан 3 декабренә тиклем — СССР-ҙың ОГПУ коллегияһы ағзаһы<ref name="memo"/>. === Кавказ аръяғында партия эшендә === 1931 йылдың 31 октябрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Л. П. Берияны Кавказ аръяғы крайкомының икенсе секретары вазифаһына тәғәйенләй (1932 йылдың 17 октябренә тиклем әлеге вазифаны биләй), 1931 йылдың 14 ноябрендә Грузия КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә (1938 йылдың 31 авгусына тиклем), 1932 йылдың 17 октябрендә — бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары<ref name="memo"/>, Армения һәм Әзербайжан компартияларының Үҙәк Комитеттары ағзаһы итеп һайлана. 1936 йылдың 5 декабрендә Кавказ аръяғы СФСР өс үҙаллы республикаларға бүленә, Кавказ аръяғы крайкомы 1937 йылдың 23 апрелендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы бөтөрөлә<ref>[http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html Старые газеты Комсомольская правда, 24 апреля 1937 г. (стр.1)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016194539/http://www.oldgazette.ru/kopravda/24041937/text1.html |date=2012-10-16 }}</ref>. 1933 йылдың 10 мартында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Секретариаты Берияны Политбюро, Оргбюро, Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштары протоколдарына Үҙәк Комитет ағзаларына мәғлүмәттәр ебәреү исемлегенә индерә. 1934 йылда ВКП(бX-ның VII съездында беренсе тапҡыр Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана<ref name="Колпакиди" />. 1934 йылдың декабрь айында Берия Сталиндың 55 йәше тулыуға арналған мәжлесендә була. 1935 йылдың мартында Берия СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм уның президиумы ағзаһы итеп һайлана. 1935 йылдың 17 мартында ул беренсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә<ref name="Колпакиди" />. 1937 йылдың майында бер үк ваҡытта Грузия КП(б)-ның Тбилиси ҡала комитетын етәкләй (1938 йылдың 31 авгусына тиклем)<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1935 йылда «Кавказ аръяғындағы большевистик ойошмалар тарихы мәсьәләһенә» (тикшеренеүселәр фекере буйынса, уның авторҙары Малакия Торошелидзе һәм Эрик Бедия) исемле китап сығара<ref>[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. Антонова-Овсеенко]]. «Берияны».-М., 1999</ref>. 1935 йылдың аҙағындағы Сталин Әҫәрҙәрен нәшер итеү проектында Берия — редакция составында, шулай уҡ айырым томдарҙың редакторы итеп күрһәтелә<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015562 Стецкий о плане издания Собрания сочинений Сталина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222142626/http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015562 |date=2014-02-22 }}</ref>. Берия етәкселек иткән осорҙа төбәк халыҡ хужалығы тиҙ үҫешә. Берия Кавказ аръяғы нефть сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, ул эшләгән осорҙа сафҡа күп эре сәнәғәт объекттары индерелә (Земо-Авчал ГЭС-ы һәм башҡалар). Грузия бөтә Союз курорт зонаһына әүерелә. Субтропиктарҙа етештерелгән ауыл хужалығы продуцияһына (виноград, сәй, мандарин һәм башҡалар) юғары һатып алыу хаҡтары ҡуйыла: грузин крәҫтиәнлеге илдә иң хәллеләрҙән һанала. Нестор Лакоба үҙенең вафаты алдынан (ағыуланыу һөҙөмтәһендә) Берияны үҙенең үлтереүсеһе тип әйткән, тиҙәр<ref name=ReferenceD>[[Широкорад, Александр Борисович|Широкорад А. Б.]] {{cite web|url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|title=Война и мир Закавказья за последние три тысячи лет &#124; Страница 37 &#124; Онлайн-библиотека|accessdate=2013-03-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F9CBo0Sl?url=http://litrus.net/book/read/340?p=37|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235258/http://litrus.net/book/read/340?p=37 |date=2013-12-02 }}</ref><ref name=ReferenceA>[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|А. В. Антонов-Овсеенко]] [http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 ВОЖДЬ АБХАЗСКОГО НАРОДА. 70 ЛЕТ СО ДНЯ ГИБЕЛИ НЕСТОРА ЛАКОБЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029191355/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1186241 |date=2013-10-29 }}</ref>. 1937 йылдың сентябрендә Мәскәүҙән Г. М. Маленков һәм А. И. Микоян менән берлектә Әрмәнстан партия ойошмаһының «таҙартыуын» үткәрә. «Ҙур таҙартыу» Грузияла ла үтә, унда партия һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күбеһе репрессиялана<ref name="Колпакиди" />. Бында Грузия, Әзербайжан, Әрмәнстан партия етәкселәре араһында заговор «асыла», заговорсылар, йәнәһе, Кавказ аръяғының СССР-ҙан сығыуын һәм Бөйөк Британия протектораты аҫтына күсеүҙе планлаштырған<ref name="Джанибекян" />. Грузияла, мәҫәлән, мәғариф наркомы Гайоз Девдарианиға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. Уның дәүләт именлеге органдарында һәм компартияла мөһим вазифалар биләгән Шалва ағаһы үлтерелә. Ахырҙа, Гайоз Девдариани 58-се статьяны боҙоуҙа һәм контрреволюцион эшмәкәрлек алып барыуҙа ғәйепләнә һәм НКВД тройкаһы хөкөмө буйынса 1938 йылда атып үлтерелә. Партия функционерҙарынан тыш, таҙартыуҙан урындағы интеллектуалдар ҙа репрессияларға дусар ителә, шул иҫәптән Михаил Джавахишвили, Тициан Табидзе, Сандро Ахметели, Евгений Микеладзе, Дмитрий Шеварднадзе, Георгий Элиава, Григорий Церетели һәм башҡаларight&printsec=frontcover&source=bl&ots=Uz4vxD0uOk&sig=fL2n2-cjFEB56bpjDSI_510RQgA&hl=en&ei=658tS-3tJZSAMrTEuIEJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false ''Beria: Stalin’s First Lieutenant''], ''Princeton University Press'', стр. 78. 1993. ISBN 0-691-03257-2</ref>. 1938 йылдың 17 ғинуарынан, СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советының 1-се сессияһынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы. === СССР НКВД-һында === [[Файл:Moscow, Vspolny Lane 1.jpg|слева|мини|250px|<center> Л. П. Берияның элекке йорто, унда ул 1938—1953 йылдарҙа йәшәгән<br>(Малая Никитская урамы, 28/1)<center>]] 1938 йылдың 22 авгусында СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Берия менән бер үк ваҡытта тағы ла бер беренсе урынбаҫар итеп (15.04.1937) М. П. Фриновский тәғәйенләнә. 1938 йылдың 8 сентябрендә Фриновский СССР-ҙың Хәрби-һауа Флоты наркомы итеп тәғәйенләнәы<ref name=autogenerated1>[http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm Кто руководил НКВД : 1934—1941] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111021040407/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/centr.htm |date=2011-10-21 }}</ref>, шул уҡ көндә уны СССР-ҙың НКВД идаралығы начальнигы вазифаһында Берия алмаштыра — 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД структураһында тергеҙелгән Дәүләт именлегенең Баш идаралығы вазифаһында Берияны НКВД наркомының беренсе урынбаҫары В. Н. Меркулов алмаштыра. 1938 йылдың 11 сентябрендә Л. П. Берияға Дәүләт именлеге 1-се ранглы комиссар званиеһы бирелә. 1938 йылдың 25 ноябрендә Берия СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. [[Файл:Lavrenti Beria Stalins family.jpg|<center>Л. П. Берия һәм И. В. Сталиндың ҡыҙы Светлана. ([[Сталин]] — артҡы планда)<center>|thumb|240 px|right]] А. С. Барсенков һәм А. И. Вдовина фекеренсә, Берия НКВД башлығы вазифаһына килгәндән һуң репрессиялар ҡәтғи рәүештә кәмей. [[Оло террор]] тамамлана<ref name="bv291" />. 1939 йыл эсендә контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеү буйынса үлем язаһына — 2,6 мең, 1940 йылда — 1,6 мең кеше хөкөм ителә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=291|name="bv291"}}. 1939—1940 йылдарҙа 1937—1938 хөкөм ителмәгән кешеләрҙең күпселеге азат ителә; шулай уҡ хөкөм ителгәндәрҙең һәм лагерҙарға ебәрелгәндәрҙең бер өлөшө иреккә сығарыла. В. Н. Земсков мәғлүмәттәре буйынса, 1938 йылда 279 966 кеше азат ителә<ref>{{Cite web|url=http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html|title=Ложь под видом статистики. Об одной публикации в журнале «Социологические исследования» » Журнал Столица}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180218090739/http://www.stolitsa.org/1266-lozh-pod-vidom-statistiki-ob-odnoy-publikacii-v-zhurnale-sociologicheskie-issledovaniya.html |date=2018-02-18 }}</ref>. МДУ-ның эксперт комиссияһы Барсенковтың һәм Вдовиндың дәреслегендә фактик хаталар таба һәм 1939—1940 йылдарҙа азат ителгәндәрҙең һаны 150—200 мең кеше тип баһалай<ref>[http://ria.ru/society/20101124/300515272.html Эксперты МГУ нашли фактические ошибки в учебнике Барсенкова и Вдовина]</ref>. «Йәмғиәттең ҡайһы бер даирәләрендә уның 30-сы йылдарҙың иң аҙағында „социалистик законлылыҡты“ тергеҙгән кеше репутацияһы була», — тип билдәләй Яков Этингер<ref>[[Этингер, Яков Яковлевич|Этингер Я. Я.]] Это невозможно забыть: Воспоминания. М., 2001.</ref>. Л. П. Берия 1940 йылда Лев Троцкийҙы үлтереү буйынса операцияһына кураторлыҡ итә, 1940 йылда әсиргә эләккән поляк офицерҙарының һәм башҡа кешеләрҙең судтан тыш атып үлтереүҙең инициаторы була. буйынса яуаплы операциялар л. п. 1940 йылда юҡ Лев Троцкий, инициаторы булған преисполненный 1940 йылда поляк офицеры атып һәм башҡа әсирҙәр йөҙө. 1938 йылдың 25 ноябренән 1941 йылдың 3 февраленә тиклем Берия совет тышҡы разведка менән етәкселек итә (ул саҡта СССР-ҙың НКВД-һы функцияларына инә; 1941 йылдың 3 февралендә тышҡы разведка яңы булдырылған СССР-ҙың дәүләт именлеге Халыҡ комиссариаты составына тапшырыла, уны Берияның элекке урынбаҫары Меркулов етәкләй). Мартиросян фекеренсә, Берия ҡыҫҡа срокта Ежов осорондағы законһыҙлыҡҡа һәм террорға нөктә ҡуя. Уның етәкселегендә 1939—1940 йылдарҙа Европал, Японияла һәм АҠШ-та совет тышҡы разведкаһының бик көслө агенттар селтәре булдырыла<ref>[http://svr.gov.ru/history/stage04.htm Внешняя разведка в предвоенный период (1935—1941)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325165606/http://svr.gov.ru/history/stage04.htm |date=2014-03-25 }}</ref><ref>[http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 Мартиросян А. 100 мифов о Берии. Вдохновитель репрессий или талантливый организатор? 1917—1941 гг.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203100200/http://www.e-reading.co.uk/book.php?book=1003074 |date=2014-02-03 }}</ref>. 1939 йылдың 22 мартынан — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат<ref name="memo"/>. 1941 йылдың 30 ғинуарында Л. П. Берияға дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһы бирелә. 1941 йылдың 3 февралендә СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" />. Ул НКВД, НКГБ, урман һәм нефть сәнәғәте, төҫлө металдар, йылға флоты наркоматтарына кураторлыҡ итә. === Бөйөк Ватан һуғышы === [[Бөйөк Ватан һуғышы]] башында, 1941 йылдың июнь аҙағында, Берия П. Cудоплатовҡа СССР-ҙағы Болгария илсеһе И. Стаменов аша, ниндәй шарттарҙа Германия СССР-ға ҡаршы һуғышты туҡтатырға ризалаша икәнлеген белергә ҡуша<ref>[https://www.novayagazeta.ru/articles/2016/06/17/68966-stalin-v-1941-godu-byl-gotov-otdat-gitleru-pribaltiku-i-ukrainu Сталин в 1941 году был готов отдать Гитлеру Прибалтику и Украину]</ref>. 1941 йылдың 18 октябрендә Л. П. Берия бер ниндәй судһыҙ-ниһеҙ тикшереү аҫтында булған 25 кешене, шул иҫәптән ҡулға алынған хәрби начальниктарҙы һәм уларҙың ҡатындарын, атып үлтереү тураһында бойороҡ бирә<ref>[http://www.vkonline.ru/article/10422.html Расстрел в запасной столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190308213847/http://www.vkonline.ru/article/10422.html |date=2019-03-08 }}</ref>. 1941 йылдың 30 июнендә Л. П. Берия Дәүләт Оборона комитеты (ГКО) ағзаһы булып тора<ref name="post3006">[[:s:Постановление Президиума ВС СССР, СНК СССР и ЦК ВКП(б) от 30.06.41 о создании ГКО|Постановление Президиума Верховного Совета СССР, Совета Народных Комиссаров СССР и Центрального Комитета ВКП(б) от 30 июня 1941 года об образовании Государственного Комитета Обороны]]</ref>. ГКО ҡарары менән Л. П. Берияға ГКО-ның самолеттар, моторҙар, ҡорал һәм минометтар етештереү буйынса ҡарарҙарын, шулай уҡ Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-Һауа Көстәре эше буйынса (авиаполктар булдырыу, уларҙы кәрәкле ваҡытта фронтҡа ташлау һәм башҡалар) ГКО ҡарарҙарын контролдә тотоу бурысы йөкмәтелә<ref>[http://www.hrono.ru/libris/stalin/15-36.html Постановление № ГКО-1241с от 4 февраля 1942 года]</ref>. [[Файл:Выставка образцов трофейного вооружения.jpg|слева|мини|250px|<center>Л. П. Берия (уртала) Горький исемендәге парктағы трофей немец ҡорал өлгөләре күргәҙмәһендә. Мәскәү, [[1943 йыл]]<center>]] ГКО-ның 1942 йылдың 8 декабрендәге ҡарарына ярашлы Л. П. Берия ГКО-ның Оператив бюроһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә<ref name="gko1241">[[s:Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42|Постановление ГКО № 2615с от 8.12.42]]</ref>. Ошо уҡ ҡарар менән Л. П. Берияға өҫтәмә рәүештә Күмер сәнәғәте наркоматының һәм юлдар наркоматының эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү бурыстары йөкмәтелә<ref name="gko1241" />. 1944 йылдың майында Берия ГКО рәйесенең урынбаҫары<ref name="memo"/> һәм Оператив бюроһы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Оператив бюроһы бурыстарына, атап әйткәндә, оборона сәнәғәте, тимер һәм һыу юлы транспорты, ҡара һәм төҫлө металлургияһы, күмер, нефть, химия, резина, ҡағыҙ-целлюлоза, электр-техник сәнәғәте наркоматтарының, электр станцияларҙың эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү инә<ref>[[s:Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44|Постановление ГКО № 5931 от 19.05.44]]</ref>. Берия шулай уҡ СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Баш Командованиеһы Ставкаһының даими кәңәшсеһе вазифаһын биләй<ref name="kn4v1t136">Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 136</ref><ref>[http://www.hrono.ru/dokum/194_dok/19410623ck.php О Ставке Главного командования]</ref>. Һуғыш йылдарында ил етәкселегенең һәм партияның халыҡ хужалығы идаралығы менән бәйле булған (шулай уҡ фронтта ла) яуаплы йомоштарын башҡара. Ысынында 1942 йылда Кавказ оборонаһы менән етәкселек итә. Самолеттар һәм ракета техникаһы етештереүе өсөн яуаплы була<ref name="kn4v1t386">Великая Отечественная война. 1941—1945. Военно-исторические очерки. Книга первая. Суровые испытания. — М.: Наука, 1998. 544 с, ил — стр 386</ref>. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 сентябрендәге Указына ярашлы Л. П. Берия «Хәрби ваҡыттың ауыр шарттарында ҡорлады һәм боеприпастарҙы етештереү арттырыу өлкәһендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн» [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] исеменә лайыҡ була. Һуғыш йылдарында Л. П. Берия Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия, 15 июль 1942), Республика ордены (Тыва, 18 август 1943), Ленин ордены (21 февраль 1945), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944 йылдың 3 ноябре) менән бүләкләнә<ref name="memo"/>. === Ядро проекты буйынса эштең башы === 1943 йылдың 11 февралендә И. В. Сталин Дәүләт Оборона комитетының [[Молотов Вячеслав Михайлович|В. М. Молотовтың]] етәкселегендәге [[Ядро ҡоралы|атом бомбаһын]] етештереү өсөн эш программаһы тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Әммә СССР ГКО-һының [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовтың]] [[Курчатов институты|2-се һанлы лабораторияһы]] тураһындағы 1944 йылдың 3 декабрендә ҡабул ителгән ҡарарҙа нәҡ Л. П. Берияға «уран буйынса эштәрҙе күҙәтеү» ҡушыла,<ref name="About" /> === Халыҡтар депортацияһы === [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда халыҡтарҙы уларҙың күпләп йәшәгән урындарынан депортациялау тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың вәкилдәре ([[венгрҙар]], болғарҙар, күп кенә финдар) депортациялана. Депортациялауҙың рәсми сәбәбе итеп дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында әлеге халыҡтарҙың күпселек өлөшө советтарға ҡаршы әүҙем ҡораллы көрәш алып барыуы күрһәтелә. Л. Берияның етәкселегендә Төньяҡ Кавказ халыҡтарынан тәүгеләре булып ҡарасайҙар депортациялана — НКВД ғәскәрҙәре тарафынан күсереү 1943 йылдың 2 ноябрендә үткәрелә. Ҡарасай автономия өлкәһе территорияһы Грузия ССР-ы составына индерелә. Ҡарасайҙәрҙе күсереү сәбәптәренең береһе — Грузия территорияһын киңәйтеү. 1944 йылдың 29 ғинуарында Лаврентий Берия «чечендарҙы һәм ингуштарҙы күсереү тәртибе тураһында инструкция»ға ҡул ҡуя, ә 21 февралдә ул НКВД буйынса чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялау тураһында бойороҡ сығара<ref>{{cite news | title=Наказанный народ. Как депортировали чеченцев и ингушей|publisher=РИА Новости| url=http://www.rian.ru/spravka/20080222/99840311.html|date=22/02/2008 | lang=ru}}</ref>. 20 февралдә И. А. Серов, Б. З. Кобулов һәм С. С. Мамулов менән бергә Берия Грозныйға килә һәм операция менән шәхсән үҙе етәкселек итә, операцияла НКВД-ның, НКГБ-ның һәм "СМЕРШ"тың яҡынса 19 мең оператив хәҙмәткәрҙәре, шулай уҡ НКВД ғәскәрҙәренең «таулы урындарҙағы учениеларҙа ҡатнашыу өсөн» яҡынса 100 мең офицер һәм һалдат ҡатнаша<ref name="Полян">{{cite news | title=Принудительные миграции в годы второй мировой войны и после её окончания (1939–1953) | publisher=memo.ru | url=http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm | author=Павел Полян | lang=ru }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114024347/http://www.memo.ru/history/deport/polyan2.htm |date=2012-11-14 }}</ref>. 22 февралдә республика етәкселеге һәм юғары рухи лидерҙар менән осраша, уларҙы операция тураһында иҫкәртә һәм халыҡ араһында кәрәкле эш алып барырға тәҡдим итә<ref name="Полян" />, ә инде икенсе көндө иртәнсәк ҡыуып сығарыу операцияһы башлана. 24 февралдә Берия Сталинға хәбәр итә: ''«Ҡыуып сығарыу һәйбәт үтә…Операцияға бәйле ҡулға алынырға тейешлеләрҙән 842 кеше ҡулға алынды»''<ref name="Скепсис">{{cite news | title=Депортация народов|publisher=Научно-просветительский журнал «Скепсис| url=http://scepsis.ru/library/id_1237.html|author=Николай Бугай| lang=ru}}</ref>. Шул уҡ көндө Берия Сталинға балҡарҙарҙы ҡыуып сығарырға тәҡдим яһай, ә 26 февралдә ул НКВД буйынса «Кабардин-Балҡар Республикаһынан балҡар халҡын ҡыуып сығарыу буйынса саралар тураһындағы» бойороҡҡа ҡул ҡуя<ref name="Полян" />. Быға тиклем бер көн алда Берия, Серов һәм Кобулов Ҡабарҙы-Балҡар обкомы секретары Зубер Кумехов менән осрашалар, осрашыу ваҡытында март башында Эльбрус алдына барып килеү тураһында килешелә<ref name="Скепсис" />. 2 мартта Берия Момулов һәм Кобулов оҙатыуында Эльбрус алдына барып ҡайта, Кумеховҡа балҡарҙарҙы — ҡыуып сығарыу, ә уларҙың ерен Ҙур Кавказдың төньяҡ һырттарында оборона рубежы булдырыр өсөн Грузияға биреү тураһында хәбәр итә. 5 мартта ГКО-ның КБ АССР-ҙан ҡыуып сығарыу тураһында ҡарары сыға, ә 8-9 мартта операция башлана. 11 мартта Берия Сталинға ''« балҡарҙарҙан 37 103 кеше ҡыуып сығарылды» тип хәбәр итә''<ref name="Скепсис" />, ә 14 мартта ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында отчет бирә<ref name="Полян" />. Төрөк-месхеттарҙың, шулай уҡ [[Төркиә]] менән сиктәш йәшәгән [[курдтар]]ҙың һәм хемшиндарҙың, депортацияһын эре акция тип әйтеп була. 24 июлдә Берия Сталинға хат аша (7896-се һанлы) мөрәжәғәт итә: {{цитата|Бер нисә йыл дауамында был халыҡтың төркиәнең сиктәш райондарындағы халҡы менән туғанлыҡ ептәре менән бәйләнгән күпселек өлөшө эмиграцион ҡараш күрһәтә, контрабанда менән шөғөлләнә һәм төрөк раведка органдары өсөн шпион элементтарын вербовкалау һәм бандитлыҡ төркөмдәрҙе булдырыу өсөн сығанаҡ булып тораref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 102 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>.}} Уның билдәләүенсә, ''«СССР НКВД-һы Ахалцих, Ахалкалак, Адиген, Аспиндз, Богданов райондарынан, Аджар АССР-ының ҡайһы бер ауыл Советтарынан төрөк, курд, хемшиндарҙың 16 700 хужалығын ҡыуып сығарырға кәрәк тип таба»''. 31 июлдә Дәүләт Оборона Комитеты Грузия ССР-ынан Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Үзбәк ССР-ҙарына 45 516 төрөк месхеттарҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә (6279-сы һанлы, «совершенно секретно»)<ref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 104 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>. Райондарҙы немец оккупанттарынан азат итеү немец енәйәттәштәренең ғаиләләренә ҡарата яңы акциялар үткәреүен талап итә. 24 августа Берияның ҡултамғаһы аҫтында «Кавминтөркөмө курорттары ҡалаларынан әүҙем немец енәйәттәштәренең ғаиләләрен, хыянатсыларҙы һәм немецтар менән ирекле рәүештә киткән һатлыҡйәндәрҙе ҡыуып сығарыу тураһында» НКВД-ның бойороғо сыға<ref name="Скепсис"/>. 2 декабрҙә Берия Сталинға түбәнге хат менән мөрәжәғәт итә:{{Цитата башы}} «Грузия ССР-нан Үзбәк, Ҡаҙаҡ һәм Ҡырғыҙ республикары райондарына 91 095 төрөк, курд, хемшиндарҙы уңышлы ҡыуып сығарыу менән бәйле СССР НКВД операцияһы барышында үҙҙәрен лайыҡлы күрһәткән НКВД-НКГБ хеҙмәткәрҙәрен һәм НКВД ғәскәрҙәре хәрбиҙәрен ССР Союзы ордендары һәм миҙалдары менән наградлауҙы һорай»<ref>{{книга |автор = Бугай Н.Ф., М.И. Мамаев |заглавие = Турки-месхетинцы: Грузия, Узбекистан, Россия, США |издательство = |год = 2009 |страницы = 116 |isbn = 978-5-8125-1210-1 }}</ref>. {{Цитата аҙағы}} === Һуғыштан һуңғы йылдар === ==== СССР-ҙың ядро проектына кураторлыҡ итеү ==== Аламогордо тирәһендәге сүллектә беренсе американ атом ҡоролмаһын һынауҙан һуң СССР-ҙа атом ядро ҡоралын булдырыу буйынса эштәр тиҙләтелә. ГКО-ның 1945 йылдың 20 авгусындағы ҡарарына ярашлы<ref name="9887cc" /> ГКО ҡарамағында Махсус комитет ойошторола. Уның составына Берия (рәйес), Г. М. Маленков, Н. А. Вознесенский, Б. Л. Ванников, А. П. Завенягин, [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатов]], Л. П. Капица (һуңынан проектта ҡатнашыуҙан баш тарта)<ref>«В 1946 году Капица отказался принимать участие в разработке атомного оружия» // [[Сахаров Андрей Дмитриевич|А. Д. Сахаров]] [http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm Воспоминания] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190211025011/http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/V_Glava_2_3.htm |date=2019-02-11 }}</ref>{{sfn|Мой отец — Лаврентий Берия|loc=Пётр Леонидович просто-напросто не хотел работать над атомным проектом …}}), В. А. Махнев, М. Г. Первухин инәләр. Комитетҡа «урандың эске атом энергияһын файҙаланыу буйынса бөтә эштәр менән етәкселек итеү» йөкмәтелә. Артабан әлеге комитет СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Махсус комитетыһәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитеты тип үҙгәртелә. Берия, бер яҡтан, бөтә кәрәкле разведка мәғлүмәтен алыуҙы ойоштора һәм етәкселек итә, икенсе яҡтан — проектҡа дөйөм етәкселек итә. Проекттың кадрҙар мәсьәләләре М. Г. Первухинға, В. А. Малышевҡа, Б. Л. Ванниковҡа һәм А. П. Завенягинға йөкмәтелә<ref name="9cc" />. Бына Силәбе-40-та Берияны үҙ күҙҙәре менән күргән кешенең хәтирәләре: {{цитата|автор=Эпатова Нинель Михайловна|1949 йылда, беҙ максималь кимәлгә сыҡҡан саҡта, Курчатов һәм Берия килделәр. Беҙҙең лабораторияға ла килделәр. Берия ул ваҡытта хәҙер һүрәтләнгән кешегә бөтөнләй оҡшамаған ине. Ныҡ йонсоған, йоҡоһо туймаған, күҙҙәре ҡыҙарған, күҙ төптәре шешенке, бик иҫке плащта. Эш, эш, эш. Беҙ сибәрҙәр яғына хатта әйләнеп тә ҡараманы. Беренсе көндә килде, машинанан сыҡты ла арт яғын ышҡый: «Ниндәй һеҙҙә алама юлдар!» Икенсе көн килә – аҫҡай: йоҡларға ятҡайны, ә аҫтындағы карауат сеткаһы уйылып төштө. Бер кемде лә бының өсөн ултыртманылар. Ә һуңынан тағы ла соцҡалала тапшырҙылар... Силәбе-40 — ул бит Татыш һәм Течь ҡасабалары, боронғо урыҫ ауылдары, улар араһында нисәмә километр. Һәм бына Течта беренсе ағас театрын тапшыралар. Бөтәһе лә килеп еткән: конвойҙан бушатылған тотҡондар, конвой аҫтындағы тотҡондар, ИТР, һаҡсылар, Музруков менән Берия ла. Уның шофёры серем итә,Ә Берияның иҫке плащы, шул уҡ, тәүге тапҡыр шул уҡ плащта килгән, машинала ята. Тантаналар бөттө, Берия машинаға әйләнеп килә, ә плаш юҡ, кемдер май һөрткән. Һәм тағы ла бер кемде лә ултыртманылар. Ул, эштән башҡа, бөтә нәмәгә лә төкөрөп ҡараны шикелле, шундай ҡараш тыуҙы.<ref>Воспоминания Н. М. Эпатовой, почётного гражданина Обнинска. Журнал «Знамя», №9, 2015. Эргали Гер Теоретический тупик. с. 187-188</ref>}} 1953 йылдың мартында Махсус комитетҡа оборона әһәмиәтле башҡа махсус эштәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 26 июнендә (Л. П. Берияны ҡулға алған көндә) ҡарарына ярашлы Махсус комитет бөтөрөлә, ә уның аппараты яңы булдырылған СССР-ҙың урта машиналар төҙөү министрылығына тапшырыла. 1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигонында атом бомбаһына уңышлы һынау үткәрелә. 1949 йылдың 29 октябрендә Берияға I дәрәжә Сталин премияһы тапшырыла<ref name="memo"/>. П. А. Судоплатов яҙыуынса («Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля» китабы (1996), проекттың ике етәксеһенә — Л. П. Берия һәм [[Курчатов Игорь Васильевич|И. В. Курчатовҡа]] «СССР-ҙың Почетлы гражданы» исеме бирелә, бүләкләнеүсегә «Советтар Союзының Почетлы гражданы Грамотаһы» тапшырыла. Артабан был исем бирелмәй<ref>{{книга |автор=[[Судоплатов, Павел Анатольевич|П. А. Судоплатов]] |заглавие=Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля |место={{М}} |издательство=[[Гея (издательство)|Гея]] |год=1996 |серия=[[Рассекреченные жизни]] |страниц=507 |isbn=5-85589-024-4 |тираж=50000}}</ref>. ==== Карьераһы ==== 1945 йылдың 9 июлендә дәүләт именленең махсус званиеларын ҡабаттан аттестациялау ваҡытында Л. П. Берияға Советтар Союзы Маршалы званиеһы бирелә. 1945 йылдың 6 сентябрендә СССР Халыҡ Комисарҙары Советының Оператив бюроһы булдырыла, уның рәйесе итеп Берия тәғәйенләнә. Бюро ҡарамағына сәнәғәт предприятиеларының һәм тимер юлдары транспортының эше буйынса мәсьәләләр инә. 1945 йылдың 29 декабрендә Берия Эске эштәр халыҡ комиссары вазифаһынан бушатыла<ref name="memo"/>. 1946 йылдың мартынан алып Берия Политбюро ағзаларының «семерка» составына инә, «семеркаға» И. В. Сталин һәм уның иң яҡын ҡәрҙәштәре инә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=380|name="bv380"}}. «Яҡындар түңәрәге» дәүләт идаралығының иң мөһим мәсьәләләрен ҡарай, шул иҫәптән: тышҡы сәйәсәт, тышҡы сауҙа, дәүләт именлеге, ҡоралдар, ҡораллы көстәрҙең эшмәкәрлеге. 18 мартта Берия Политбюро ағзаһы булып китә<ref name="memo"/>, ә икенсе көндө СССР-ҙың Министрҙар Советы билдәләнә рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" />. Әлеге вазифаһында МВД-ның, МГБ-ның һәм Дәүләт контроле министрлығының эше өсөн яуаплы була. 1949 йылдың март — 1951 йылдың июль айҙарында Берияның ил еткәселегендәге позийиялары ҡырҡа нығына, быға СССР-ҙағы беренсе атом бомбаһының уңышлы һынау үтеүе булышлыҡ итә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=385|name="bv385"}}. Әммә артабан уға ҡаршы йүнәлтелгән «[[мегрелдар эше]]» асыла. 1952 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XIX съезынан һуң Берия КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына (элекке Политбюро)<ref name="memo"/>, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы бюроһына<ref name="memo" /> һәм Сталин тәҡдиме буйынса булдырылған КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһының «Етәксе пятеркаһына» индерелә, ә шулай уҡ СССР-ҙың Министрҙар Советын Президиумы Бюроһы ултырыштарында Сталинды алмаштырыу хоҡуғын ала<ref>[http://www.telenir.net/istorija/zachem_ubili_stalina_prestuplenie_veka/p16.php «Зачем убили Сталина?»]</ref>. ==== Сталиндың вафаты. Реформалар һәм власть өсөн көрәш ==== Сталиндың үлгән көнөндә —1953 йылдың 5 мартында Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Пленумының, СССР-ҙың Министрҙар Советының, СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының берләшкән ултырышы үткәрелә{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=393|name="bv393"}}, унда партия һәм СССР-ҙың Хөкүмәтенең юғары вазифаларына тәғәйенләүҙәр раҫлана. Хрущев, Маленков, Молотов һәм Булганин төркөмө менән алдан килешеү буйынса Берия СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм СССР-ҙың эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә<ref name="memo" /><ref name="bv393" />. 1953 йылдың 9 мартында Л П. Берия И. В. Сталинды ерләүҙә ҡатнаша, Мавзолей трибунаһынан матәм митингыһында сығыш яһай. Берия, Маленков һәм Хрущев менән бер рәттән, ил етәкселегенә дәғүәселәрҙең береһе була{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=436|name="bv436"}}. Лидерлыҡҡа көрәштә Берия көстәр ведомстволарына таяна<ref name="bv436" />. МВД етәкселегенә Берияның яҡындары үткәрелә<ref name="bv438" />. 19 мартта уҡ бөтә союздаш республикаларҙа һәм РСФСР-ҙың күпселек төбәктәрендә МВД етәкселәре алмаштырыла{{sfn|Барсенков, Вдовин|2008|c=438|name="bv438"}}. Үҙ сиратында, яңы ҡуйылған МВД етәкселәре урта звеноһы кадрҙарын алмаштыралар<ref name="bv438" />. 1953 йылдың мартынан алып июнгә тиклем Берия МВД башлығы вазифаһында министрлыҡ буйынса бойороҡтары һәм Совминға һәм Үҙәк Комитетына тәҡдимдәре менән "[[Табиптар эше]]н, [[Мегрелдар эше]]н туҡтатыуҙың һәм башҡа закондар сығарыусы һәм сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы була: * «Табиптар эшен», СССР МГБ-ндағы, СССР-ҙың Оборона минстрлығы Главартупр-ндағы, Грузия ССР-ы МГБ-ндағы заговорҙарҙы ҡабаттан ҡарау комиссияларын булдырыу буйынса бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании следственных групп по пересмотру следственных дел» № 1, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 1,д. 1337, лл. 1—2. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. Күрһәтелгән эштәрҙең фигуранттары ике аҙна эсендә аҡлана. * Грузиянан граждандарҙы депортациялау тураһында эште ҡарау буйынса комиссия булдырыу тураһында бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О создании комиссии по рассмотрению дел о выселении граждан из Грузии» № 2, 13 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 5. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. * «[[Авиация эше]]н» ҡарау буйынса бойороҡ<ref>Приказание министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О пересмотре дела по обвинению бывшего руководства ВВС и Министерства авиационной промышленности СССР» № 3, 18 марта 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф. 9401, оп. 2, д. 1337, л. 20. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. ''Артабанғы ике ай дауамында авиация сәнәғәте халыҡ комиссары Шахурин һәм СССР-ҙың Хәрби-Һауа көстәре командующийы Новиков, шулай уҡ эштең башҡа фигуранттары тулыһынса аҡлана һәм вазифаларында һәм званиеларында тергеҙеләләр.'' * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы амнистия үткәреү тураһында яҙыу<ref>[http://istmat.info/node/26458 Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О проведении амнистии» № ЛБ-25, 26 марта 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 52, д. 100, лл. 7—9. Подлинник.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219041439/http://istmat.info/node/26458 |date=2014-02-19 }}</ref> ''Берияның тәҡдименә ярашлы, КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы 1953 йылдың 27 мартындағы «Амнистия тураһында» указына ярашлы 1 миллион 203 мең кеше төрмәнән азат ителә, шулай уҡ 401 мең кешегә ҡарата тикшереү эштәре туҡтатыла.1953 йылдың 10 авгусына түбәнге категориялы 1 миллион 32 мең кеше иреккә сығарыла:'' ** ''5 йыллыҡ срокка тиклем'' *** ''вазифа,'' *** ''хужалыҡ һәм'' *** ''ҡайһы бер хәрби енәйәттәр өсөн хөкөм ителгәндәр.'' ** ''шулай уҡ:'' *** ''бәлиғ булмағандар,'' *** ''ҡарттар,'' *** ''ауырыуҙар,'' *** ''бәлиғ булмаған балалары булған ҡатын-ҡыҙҙар'' *** ''йөклө ҡатын-ҡыҙҙар.'' * «Табиптар эше» буйынса хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации лиц, привлечённых по так называемому делу о врачах-вредителях» № 17/Б, 1 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, Д. 423, лл. 5—7. Копия.</ref> ''Ҡулхатта, бер нәмәлә лә ғәйепле булмаған совет медицинаһы күренекле эшмәкәрҙәре шпиондар һәм ҡатилдар һәм һөҙөмтәлә үҙәк матбуғатында антисемит нигеҙендә йәйелдерелгән һөсләү объекттары итеп күрһәтелеүе таныла. Эш башынан аҙағына тиклем СССР МГБ-һы урынбаҫары Рюминдың провокацион уйҙырмаһы, ул ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетын алдау юлына тора һәм кәрәкле күрһәтмәләрҙе алыу өсөн, И. В. Сталиндан ҡулға алынған табиптарға физик көсләү ысулдарын — язалау һәм ҡаты туҡмауҙар — ҡулланыуға санкцияһын ала. Артабанғы КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 3 апрелендәге «Табип-ҡоротҡостар тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары<ref>АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 423, лл. 1—4. Копия.</ref>, күрһәтелгән табиптарҙы (37 кешене) тулыһынса реабилитациялау тураһында Берияның тәҡдимен хупларға һәм Игнатьевты СССР МГБ-һы вазифаһынан бушатырға кәңәш ителә, ә Рюмин был ваҡытта ҡулға алынған була.'' * С. П. Михоэлстың һәм В. И. Голубовтың үлеменә ҡағылышы булған кешеләрҙе енәйәт яуаплылығына тарттырыу тураһында КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О привлечении к уголовной ответственности лиц, виновных в убийстве С. М. Михоэлса и В. И. Голубова» № 20/Б, 2 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп.58, д. 536, лл. 103—107. Подлинник (машинопись с рукописными вставками)</ref>. * «Ҡулға алынғандарға ҡарата ниндәй ҙә булһа ирекһеҙләү һәм физик көсләү сараларын тыйыу тураһында» бойороҡ<ref>Приказ министра внутренних дел СССР Л. П. Берии «О запрещении применения к арестованным каких-либо мер принуждения и физического воздействия» № 0068, 4 апреля 1953 г. Совершенно секретно. ГА РФ, ф.9401, оп. 1, д. 1299, л. 246—247. Подлинник. // «Исторический архив», 1996, № 4.</ref>. ''КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының артабанғы «Законлыҡты боҙоу һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса СССР МВД-һының саралары тураһында» 1953 йылдың 10 апрелендәге ҡарарында иғлан ителә: «элекке СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарында бер нисә йыл рәттән намыҫлы кешеләргә уйлап сығарылған эштәрҙе асыҡлау, шулай уҡ Совет дәүләтенең һәм социалистик законлығының нығытыуын күҙ уңында тотоп, совет законлығын боҙоуҙар һөҙөмтәләрен төҙәтеү буйынса Берия Л. П. үткәргән сараларҙы хупларға»''<ref>Постановление Президиума ЦК КПСС «Об одобрении мероприятий МВД СССР по исправлению последствий нарушений законности» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58, д. 11, л. 16. Копия.</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Мегрелдар эшенең» дөрөҫ алып барылмауы тураһында яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О неправильном ведении дела о так называемой мингрельской националистической группе» № 24/Б, 8 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 144—157. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).</ref>. ''Артабанғы КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 10 апрелендәге «Мегрелдар милләтсел төркөмө тип исемләнгән эштең уйлап сығарылыуы тураһында» ҡарары<ref>Постановление Президиума ЦК КПСС «О фальсификации дела о так называемой мингрельской националистической группе» 10 апреля 1953 г. Строго секретно. АП РФ, ф. З, оп. 61, д. 83, лл. 140—143. Копия.</ref> эш ваҡиғалары уйлап сығарылыуын, бөтә фигуранттарҙы азат итергә һәм тулыһынса аҡларға кәрәклеген таный.'' * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Н. Д. Яковлевты, И. И. Волкотрубенконы, И. А. Мирзахановты һәм башҡаларҙы реабилитациялау тураһында» яҙыуы (ҡулхат№<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации Н. Д. Яковлева, И. И. Волкотрубенко, И. А. Мирзаханова и других» № 35/5, 17 апреля 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 58., Д. 318, лл. 152—153. Подлинник.</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «М. М. Кагановичты реабилитациялау тураһында яҙыу (ҡулхат)»<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «О реабилитации М. М. Кагановича» № 46/Б, 6 мая 1953 г. Совершенно секретно. АП РФ, ф. З, оп. 24, д. 439, л. 2. Подлинник (машинопись с рукописными вставками).</ref>. * КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына «Паспорт сикләүҙәрен һәм режимлы урындарҙы бөтөрөү тураһында» яҙыу (ҡулхат)<ref>Записка Л. П. Берии в Президиум ЦК КПСС «Об упразднении паспортных ограничений и режимных местностей» № 58/Б, 13 мая 1953 г. Совершенно секретно. АПРФ, ф. З., оп. 58, д. 159, лл. 152—165. Копия.</ref>. === Ҡулға алыу, суд, яза === {{Цитата башы}} Ысынында бер ниндәй ҙә… «Берия заговоры» булманы. Үҙәк Комитеты Президиумы буйынса иптәштәр уны былай ғына (превентивно) уны ҡулға алдылар. Бигерәк улар уның интригалар ҡороу һәләтлегенән ҡурҡалар ине. Берәй нәмә уйлап табыр тип ҡурҡалар ине. Әммә заговор һуңынан уйлап табылды, кешеләргә бит ни өсөн Сталиндың иң тоғро уҡыусыһын ҡулға алғандарын нисектер аңлатырға кәрәк бит. {{Цитата аҙағы|источник= СССР Совнаркомы секретариаты мөдире урынбаҫары М. С. Смиртюковтың хәтирәләренән.}} Үҙәк Комитеты ағзаларының һәм юғары хәрби етәкселәренең ярҙамына таянып, 1953 йылдың 26 июнендә Хрущев СССР-ҙың Министрҙар Советы кәңәшмәһен йыя, унда Берияның биләгән вазифаһына тура килмәүе һәм бөтә вазифаларҙан бушатылыуы (КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан тыш) тураһында һорау ҡуйыла. Башҡалар араһында, Хрущев уны ревизионизмда, ГДР-ҙағы киҫкен хәлгә антисоциалистик ҡарашта<ref name="gdr">«Ликвидация ГДР в обмен на достаточную политическую компенсацию не была идеей именно Берии, даже если Берия её активно поддерживал: она уже была заложена в сталинской дипломатии».<br> [http://scepsis.net/library/id_3224.html Дипломатия мирного сосуществования] // ''[[Боффа, Джузеппе|Боффа Дж.]]'' История Советского Союза: в 2 т. Т. 2. От Отечественной войны до положения второй мировой державы. Сталин и Хрущёв. 1941—1964 гг. — 2-е изд. — М.: [[Международные отношения (издательство)|Международные отношения]], 1994. — 632 с. — ISBN 5-7133-0543-0; 5-7133-0545-7.</ref> һәм 1920-се йылдарҙа Бөйөк Британия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләй. Берия уны Үҙәк Комитының Пленумы тәғәенләүен һәм тик Пленум ғына уны бушата алыуын иҫбат итергә тырыша, әммә махсус сигнал буйынса бүлмәгә [[Жуков Георгий Константинович|маршал Жуков]] етәкселегендә генералдар төркөмө килеп инә һәм Берияны ҡулға ала. Берия Бөйөк Британия һәм башҡа илдәр файҙаһына шпионажда, совет эшсе-крәҫтиән ҡоролошон юҡҡа сығарыуға ынтылышта, капитализмды тергеҙеүҙә һәм буржуазия өҫтөнлөгөн аяҡҡа баҫтырыуҙа, шулай уҡ әхләҡи тарҡалыуҙа власть менән артыҡ файҙаланыуҙа, Грузияла һәм Кавказ аръяғында үҙенең хеҙмәттәштәренә меңләп енәйәт эшен уйлап сығарыуҙа һәм законһыҙ репрессиялар ойоштороуҙа ғәйепләнә. КПСС-тың Үҙәк Комитетының июнь айында үткәрелгән пленумында Үҙәк Комитеттың бөтә ағзалары тиерлек Л. Берияның ҡортоҡослоҡ эшмәкәлеге тураһында белдереүҙәр менән сығыш яһайҙар. КПСС-тың Үҙәк Комитеты пленумының 7 июлдәге ҡарарына ярашлы Берия Президиум ағзалығынан бушатыла һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты составынан сығарыла<ref name="Справочник по КПСС и СССР"/>. 1953 йылдың 27 июлендә Л. П. Берияның портреттарын алып ташлау буйынса циркуляр нәшер ителә. Берия Мәскәү хәрби округының ер аҫты бункерында тотола<ref>[http://www.russian-bazaar.com/ru/content/110625.htm Жизнь и смерть Лаврентия Берии]</ref>. Тикшереү төркөмөн 1953 йылдың 30 июнендә СССР-ҙың Генераль прокуроры итеп тәғәйенләнгән Руденко Р. А. етәкләй. Тәфтишселәр төркөмө составына СССР Прокуратураһы тәфтишселәре һәм СССР-ҙың Баш хәрби прокуратураһынан Цареградский, Преображенский, Китаев һәм башҡа юристар инә. 1953 йылдың 3 октябрендәге<ref>[http://istmat.info/node/22257 Копия протокола допроса Л. П. Берия от 3 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626183144/http://istmat.info/node/22257 |date=2013-06-26 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. / Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]]. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 400—404. — ISBN 978-5-9950-0193-5.<br> Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 469. Л. 98-106. Копия. Машинопись.</ref> һәм 19 октябрендә һорау алыу протоколдары<ref>[http://istmat.info/node/22266 Протокол допроса Л. П. Берия от 19 октября 1953 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130225113522/http://istmat.info/node/22266 |date=2013-02-25 }} // Политбюро и дело Берия. Сборник документов. — М.: Кучково поле, 2012. — С. 442—448.<br>Архив: [[РГАСПИ]]. Ф. 17. Оп. 171. Д. 470. Л. 158—169. Копия. Машинопись.</ref>. Уның менән бергә дәүләт именлеге органдарынан иң яҡын арҡаҙаштары ғәйепләнелә, уларҙы һуңғараҡ киң мәғлүмәт сараларында «Берия бандаһы» тип атайҙар: * Меркулов В. Н. — СССР-ҙың дәүләт контроле министры * Кобулов Б. З. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары * Гоглидзе С. А. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының 3-сө идаралығы начальнигы * Мешик П. Я — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ының]] эске эштәр министры * Деканозов В. Г. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры * Влодзимирский Л. Е. — СССР-ҙың эске эштәр министрлығының айырыуса мөһим эштәрҙе ҙ тикшереү буйынса бүлек начальнигы 1953 йылдың 23 декабрендә Берияның эше Советтар Союзы Маршалы И. С. Конев етәкселегендәге СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан ҡарала. Берияның судтағы аҙаҡҡы һүҙенән<ref name="Джанибекян" />: {{Цитата башы}} Нимәлә үҙемде ғәйепле итеп таныуым тураһында мин судҡа инде күрһәтмәләр биргәйнем. Мин мусауат контрреволюцион разведкаһындағы хеҙмәтем тураһында оҙаҡваҡыт йәшерҙем. Әммә мин белдерәм, хатта унда хеҙмәттә булған саҡта ла бер ниндәй зыян килтермәнем. Тулыһынса үҙемдең әхләки-көндәлек тарҡалыуымды таныйым. Бында исемләнгән катындар менән күп һанлы бәйләнештәр мине граждан һәм партияның элекке ағзаһы булараҡ хурлыҡҡа төшөрә. … 1937—1938 йылдарҙағы социалистик законлыҡты боҙоп күрһәтеү һәм арттырып ебәреүҙәр өсөн яуаплы булыуымды танып, судты ҡомһоҙлоҡ һәм дошманлыҡ маҡсаттарым булмауын иҫәпкә алыуын һорайым. Енәйәттәремдең сәбәбе — ул йылдарҙың шарттары. … Үҙемде бөйөк Ватан һуғышы осоронда Кавказ оборонаһын ҡаҡшатырға маташыуҙа ғәйепле итеп һанамайым. Мине хөкөм иткәндәминең эштәремде ентекле тикшереүҙе, мине контрреволюционер итеп һанамаҫҡа, Енәйәт кодексының миңә ҡарата тейешле статьяларҙы ҡулланыуҙы һорайым. {{цитата аҙағы}} Суд хөкөмө: {{Цитата башы}} СССР-ҙың юғары Советының Махсус Суд присутствиеһы ҡарары: Берия Л. П., Меркулов В. Н., Деканозов В. Г., Кобулов Б. З., Гоглидзе С. А., Мешик П. Я., Влодзимирский Л. Е. шәхси мөлкәтен конфискациялау һәм хәрби званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм итеү менән үлем язаһына — атып үлтереүгә хөкөм ителәләр. {{Цитата аҙағы|[http://istmat.info/node/28159 «СССР-ҙың Юғары судында» белдереүе. 1953 йылдың 24 декабре]}} Бөтә ғәйепләнеүселәр шул уҡ көндө атып үлтерелә, Л. П. Берияны башҡаларҙан бер нисә сәғәт алда<ref>Это связано с тем, что Берия содержался в бункере штаба Московского военного округа (где происходило заседание ССП), а остальные — в [[Бутырская тюрьма|Бутырской тюрьме]].</ref> Мәскәү хәрби округы штабы бункерында СССр-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко алдында атып үлтерәләр. Хөкөмдө табель ҡоралынан үҙ башланғысы менән генерал-полковник (һуңынан Советтар Союзы Маршалы) П. Ф. Батицкий башҡара<ref>{{cite web|date=23 июня 2010|url=http://rian.ru/society/20100623/249490294.html|title=Маршал Батицкий в 1953 году лично расстрелял Берию — ВВС РФ|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2010-08-13|archiveurl=https://www.webcitation.org/61AMvpPA6?url=http://ria.ru/society/20100623/249490294.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref>. Язаланғандың кәүҙәһе 1-се Мәскәү (Дон) крематорийы мейесендә яндырыла. Яңы Дон зыяратында ерләнә (башҡа раҫлауҙарға ярашлы, Берияның көлө Мәскәү йылғаһы өҫтөнән таратылған<ref>[http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 Холодное лето 1953 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203012055/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1799411 |date=2013-12-03 }}.</ref>). Совет матбуғатында Л. П. Берияның һәм уның хеҙмәткәрҙәренең суды тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырылып сыға. шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Берияны ҡулға алыу, хөкөм итеү һәм язалау формаль билдәләр буйынса законһыҙ башҡарыла: башҡаларҙан айырмалы рәүештә ҡулға алыу ордеры бер ҡасан да булмай; һорау алыу протоколдары күсермәләрҙә генә бар, Берияның ҡулға алыу һәм атып үлтереүгә тиклем осорҙа төшөрөлгән архив йәки нәшер ителгән фотоһүрәте йәки видеоматериалы юҡ<ref>{{cite web|date=23 декабря 2018|url=https://www.gazeta.ru/science/2018/12/23_a_12105331.shtml|title=«Весь обмарался»: как убивали Берию. Исторический онлайн расстрела экс-главы МВД СССР Лаврентия Берии|publisher=[[Gazeta.ru]]|accessdate=2018-12-23}}</ref>. Кремацияһы тураһындағы белешмә юҡ. Ҡулға алыусыларҙың тасуирламалары бер-береһенән ҡәтғи рәүештә айырыла. Ошо һәм башҡа факттар Л. П. Берияның ҡулға алған ваҡытта атып үлтерелеүе, ә суд процесы бары тик фальсификация булыу версияһын раҫлай (мәҫәлән, билдәле яҙыусы һәм журналист Е. А. Прудниковтың теорияһы). Берияның Хрущев, Маленков һәм Булганиндарҙың бойороғо буйынса 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең Малая Никитская урамындағы йортонда ҡулға алыу ваҡытында үлтереүе Сергей Медведевтың документаль-тикшереү фильмында күрһәтелә([[беренсе канал]] 2014 йылдың 4 июне)<ref>[http://www.1tv.ru/videoarchive/77918 Лаврентий Берия. Ликвидация]</ref>. Берияны ҡулға алғандан һуң уның иң яҡын арҡаҙашы, Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары Мир Джафар багиров ҡулға алына һәм язалана. Артабанғы йылдарҙа «Берия бандаһының» башҡа ағзалары хөкөм ителә һәм атып үлтерелә йәки оҙайлы сроктарға хөкөм ителә: * Абакумов В. С. — СССР МГБ-ының коллегияһы рәйесе * Рюмин М. Д. — СССР-ҙың дәүләт именлеге министры урынбаҫары * Мильштейн С. Р — [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|УССР]]-ҙың эске эштәр министры урынбаҫары; «Багиров эше» буйынса * Багиров М. Д. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары * Маркарян Р. А. — эске эштәр министры Дағстан АССР-ЫНЫҢ * Борщев Т. М. — Төркмән ССР-ының эске эштәр министры * Григорян Х. И. — Әрмән ССР-ының эске эштәр министры * Атакишиев С. И. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының]] дәүләт именлеге министрының 1-се урынбаҫары * Емельянов С. Ф. — [[Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы|Әзербайжан ССР-ының эске эштәр министры]] ; «Рухадзе эше» буйынса: * Рухадзе Н. М. — Грузия ССР-ының дәүләт именлеге министры * Рапава А. Н. — Грузия ССР-ының дәүләт контроле министры * Церетели Ш. О. — Грузия ССР-ының эске эштәр министры * Савицкий К. С. — СССР-ҙың эске эштәр министрының беренсе урынбаҫары ярҙамсыһы<ref>[http://istmat.info/node/28172 Нквд тәфтишсеһенән р. а. руденко яҙмалары Грузин ССР-Ы ғәйепләү һығымтаһы менән кпсс үҙәк комитеты эше буйынса өҫтәмә. 1954 й. 25 майы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200604003223/http://istmat.info/node/28172 |date=2020-06-04 }}</ref> * Кримян Н. А. — Әрмән ССР-ының дәүләт именлеге министры * Хазан А. С. — 1937—1938 йылдарҙа Грузия НКВД СПО-ның 1-се бүлеге начальнигы, һуңынан начальник ярҙамсыһы * Парамонов Г. И. — СССР МВД-һының айырыуса мөһи эштәре буйынса тикшереү бүлеге начальнигы урынбаҫары * Надарая С. Н. — СССР эске эштәр министрлығы 9-сы идаралығының 1-се бүлеге начальнигы һәм башҡалар. Бынан тыш, яҡынса 100 генерал һәм полковник званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм ителә<ref>Секретные материалы 20 века. № 21(377, 2013. — С. 11.</ref> Рәсәй Федерацияһы Юғары суды Хәрби коллегияһының 2002 йылдың 29 майындағы белдереүенә ярашлы Берияның сәйәси репрессияларҙы ойоштороусы булараҡ реабилитацияға хоҡуғы булмай<ref>[http://dokopost.ru/89/52 Не шпион, но палач] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121016030412/http://dokopost.ru/89/52 |date=2012-10-16 }}.</ref>: {{Цитата башы}} …Алдан әйтелгәндән сығып, Хәрби коллегияһы Берия, Меркулов, Кобулов һәм Гуглидзе дәүләт кимәлендә ойошторған һәм шәхси рәүештә үҙ халҡына ҡарата масауи репрессиялар үткәреүсе етәкселәр булған тигән һөҙөмтәгә килә. Шуға күрә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»ғы Закон уларға, террорҙа ғәйепләнеүселәргә, ҡағыла алмай. …1991 йылдың 18 октябрендәге «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» Законының 8, 9, 10 статьяларына һәм РСФСР-ҙың Енәйәти-процессуаль кодексының 377—381 статьяларына нигеҙләнеп, Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Хәрби коллегияһы ҡарар сығара: «Берия Лаврентий Павлович, Меркулов Всеволод Николаевич, Кобулов Богдан Захарьевич, Гоглидзе Сергей Арсеньевич аҡлауға хоҡуҡлы түгелдәр». {{Цитата аҙағы}} 2000-сы йылдар башында Л. П. Берия ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан Сталиндың сәйәсәтен башҡарыусы тип кенә ҡабул ителә. == Ғаиләһе һәм шәхси тормошо == Ҡатыны — Нина (Нино) Теймуразовна Гегечкори (1905—1991). 1990 йылда 86 йәшендә Лаврентий Берийҙың тол ҡатыны интервьюһында иренең эшмәкәрлеген тулыһынса аҡлай<ref name="nino">[http://stalinism.ru/stalin-i-gosudarstvo/moy-muzh-lavrentiy-beriya.html Мой муж — Лаврентий Берия]</ref>. * Улы — 1920-се йылдар башында тыуа һәм сабый саҡта вафат була. Был хаҡта «Берияның балалары. Серго һәм Марта» документаль фильмында телгә алына, шулай уҡ Нино Гегечкориның һорау алыу протоколында. * Серго (1924—2000). * Һуңғы йылдарҙа Лаврентий Берияның икенсе (рәсми рәүештә теркәлмәгән) ҡатыны була. Ул Валентина (Ляля) Дроздова менән йәшәй. Валентина улар танышҡан ваҡытта уҡыусы бала була, Бериянан Марта (Этери) исемле ҡыҙы тыуа<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2012-15/3403.html Армяне в «деле Лаврентия Берия»]</ref>. Берияны хөкөм иткәндән һуң уның яҡын туғандары һәм бергә ҡулға алынғандарҙың яҡын туғандары Красноярск крайына, Свердловск өлкәһенә һәм [[Ҡаҙағстан]]ға ҡыуып сығарыла<ref>[http://istmat.info/node/28188 Записка И. А. Серова в ЦК КПСС о наблюдении за поведением высланных родственников лиц осуждённых по делу Л. П. Берия. 9 сентября 1955 г.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716023009/http://istmat.info/node/28188 |date=2020-07-16 }}</ref>. == Факттар == * Йәш сағында Берия футбол менән мауыға. Грузин командаларының береһендә һул ярым һаҡлаусы позицияһында уйнай. Һуңынан Динамо коллективтарының бөтә мачтарында тиерлек була, айырыуса «Динамо» (Тбилиси клубы) уйындарын, клубтың еңелеүен бик ауыр кисерә. * Г. Мирзоян фекеренсә, 1936 йылда Берия һорау алыу ваҡытында үҙенең кабинетында Армения компартияһы Үҙәк Комитетының бересе секретарыА. Г. Ханджянды атып үлтерә<ref>''[[Микоян, Серго Анастасович|Микоян С. А.]]'' Алексей Снегов в борьбе за «десталинизацию» // [[Вопросы истории]], 2006, № 4, С. 69—84.</ref>. * Берия архитекторға уҡый. Мәскәүҙәге Гагарин майҙанында ике бер төрлө бина уның проекты буйынса төҙөлгән тигән мәғлүмәттәр бар<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/beria_lp.php Берия Лаврентий Павлович // Хронос: всемирная история в Интернете]</ref>. * Уның шәхси һағын «Берия оркестры» тип атағандар, сөнки асыҡ машиналарҙа йөрөгнәндә автоматтарын фкрипка футлярҙарҙа йәшергән, ә ҡул пулеметын — контрабас футлярында<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/17027|title=Они растворили Берию в щёлочи // Ъ-Власть|accessdate=2013-03-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F8yUaChu?url=http://www.kommersant.ru/doc/17027/print|archivedate=2013-03-15|deadlink=no}}</ref>. == Наградалары == * [[Социалистик Хеҙмәт Геройы|Социалистик хеҙмәт геройы]] (80-се һанлы, 30 сентябрь 1943); * 5 [[Ленин ордены]]: (1236-се һанлы, 17 март 1935; 14839-се һанлы, 30 сентябрь 1943; 27006-се һанлы 21 февраль 1945; 94311-се һанлы, 29 март 1949; 118679-сы һанлы 29 октябрь 1949). * 2 [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ ордены :]] (7034-се һанлы 3 апрель 1924; 11517-се һанлы 3 ноябрь 1944) * [[Суворов ордены|1-се дәрәжә Суворов ордены]] (№ 217 йыл 8 март 1944). * 7 миҙал * башҡа республикалар һәм илдәр ордендары — 7 орден * I дәрәжә Сталин премияһы (6 декабрь 1949; 29 октябрь 1951) * Күкрәк билдәләре, исемле ҡорал, исемле сәғәт * СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1953 йылдың 31 декабрендәге указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы, Советтар Союзы Маршалы һәм башҡа дәүләт наградаларынан мәхрүм ителә. == Хеҙмәттәре == * ''Л. Берия''. К вопросу об истории большевистских организаций в Закавказье. Доклад на собрании Тифлисского партактива 21-22 июля 1935 г. — Партиздат ЦК ВКП /б/, 1936. * ''Л. Берия.'' Ладо Кецховели. М., Партиздат, 1937. * Под великим знаменем Ленина—Сталина: Статьи и речи. Тбилиси, 1939; * Речь на XVIII съезде Всесоюзной Коммунистической Партии (большевиков) 12 марта 1939 года. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1939; * Отчётный доклад о работе Центрального Комитета КП(б) Грузии на XI съезде КП(б) Грузии 16 июня 1938 г. — Сухуми: Абгиз, 1939; * Величайший человек современности [И. В. Сталин]. — Киев: Госполитиздат Украинской ССР, 1940; * Ладо Кецховели. (1876—1903)/(Жизнь замечательных большевиков). Перевод Н. Ерубаева. — Алма-Ата: Казгосполитиздат, 1938; * О молодёжи. — Тбилиси: Детюниздат Грузинской ССР, 1940. == Хәтер == * Екатеринбург-Пассажирский вокзал комплексында «1960» түбә фрескаһында портреты<ref>[https://www.newsru.com/russia/27aug2010/eberia.html Екатеринбург вокзалы төшөрөлгән. Берияны — 8 йылдан һуң ғына күреп йәшәй. newsru.com. 27 август 2010].</ref><ref>[https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html Иванов А. Екатеринбург түбә вокзалы биҙәктәре. Портал «Уралнаш». ural-n.ru. 6 сентябрь, 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220101210829/https://ural-n.ru/p/potolochnaya-rospis-ekaterinburgskogo-vokzala.html |date=2022-01-01 }}.</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|28em|refs= <ref name="9887cc">{{Источник в Викитеке |ссылка=Распоряжение ГКО № 9887сс/ов от 20.08.45 |текст_ссылки=Распоряжение ГКО СССР от 20 августа 1945 года № 9887сс/ов «О специальном комитете [по использованию атомной энергии] при ГКО» |текст=документа}}</ref> <ref name="About">{{статья|автор=Г. А. Гончаров, Л. Д. Рябев|заглавие=О создании первой отечественной атомной бомбы|ссылка=http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|издание=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100223063903/http://wsyachina.narod.ru/history/rds_1.html|archivedate=2010-02-23}}</ref> <ref name="9cc">{{Источник в Викитеке |ссылка=Протокол № 9 заседания Специального комитета 30 ноября 1945 |текст_ссылки=Протокол № 9 заседания Специального комитета при Совнаркоме СССР. Москва, Кремль 30 ноября 1945 года |текст=документа}}</ref> }} == Әҙәбиәт == * {{книга |автор = [[Ашнин, Фёдор Дмитриевич|Ашнин Ф. Д.]], [[Алпатов, Владимир Михайлович|Алпатов В. М.]], Насилов Д. М. |заглавие = Репрессированная тюркология |место = М. |издательство = «Восточная литература» РАН |год = 2002 |страницы = 296 |ref = Ашнин, Алпатов, Насилов }} * {{книга |автор = [[Баберовски, Йорг|Баберовски Й.]] |заглавие = Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе |издательство =Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина» |место =М. |год = 2010 |страниц = 855 |isbn = |ref= Баберовски }} * {{h|Барсенков, Вдовин|2008|''[[Барсенков, Александр Сергеевич|Барсенков А. С.]], [[Вдовин, Александр Иванович (историк)|Вдовин А. И.]]'' История России. 1917—2007. — М.: Аспект Пресс, 2008. — С. 393. — ISBN 978-5-7567-0491-4}} * {{книга|заглавие=Лаврентий Берия: 1953 г.: Стенограмма июльского пленума ЦК КПСС и другие документы|ответственный=Ред. А. Н. Яковлев. Сост. В. Наумов и Ю. Сигачев|место=М.|год=1999|страниц=512}} * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm Берия Л. П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130103506/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb42.htm |date=2016-11-30 }} // {{книга|автор=Петров Н. В., Скоркин К. В.|заглавие=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|ответственный=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|ссылка = http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|место=М.|издательство=Звенья|год=1999|страниц=502|тираж=3000|isbn=5-7870-0032-3}} * {{книга|автор=[[Антонов-Овсеенко, Антон Владимирович|Антонов-Овсеенко А. В.]]|заглавие=Лаврентий Берия|место=Краснодар|издательство=Советская Кубань|год=1993|isbn=5-87253-001-3}} * ''Гусаров А. Ю.'' Маршал Берия. Штрихи к биографии. — М.: Центрполиграф, 2015. — ISBN 978-5-227-06055-6. * {{книга |автор = Колпакиди А. И. (автор-составитель) |ref = Колпакиди |заглавие = Энциклопедия секретных служб России |оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М. |издательство = ООО "Издательство Астрель" |год = 2004 |том = |страницы = |страниц = 800 |isbn = 5-271-07368-8 |тираж = 10000 }} * {{книга|автор=Кремлев С.|заглавие=Берия — лучший менеджер XX века|издательство=Яуза; ЭКСМО|год=2008|страниц=800}} * {{книга|автор=Коротков В.|заглавие=Презумпция виновности|место=Уральск|год=2014| страниц=176|isbn=978-601-7356-85-9}} * {{книга|автор=Месяцев Н. Н.|заглавие=Горизонты и лабиринты моей жизни|место=М.|издательство=[[Вагриус]]|год=2005}} * {{книга|автор=[[Мухин, Юрий Игнатьевич|Мухин Ю. И.]]|заглавие=СССР имени Берия|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=332}} * {{книга |автор = |заглавие = Политбюро и дело Берия. Сборник документов |ссылка =https://rabkrin.org/politbyuro-i-delo-beriya-sbornik-dokumentov-kniga/ |место = М. |ответственный = Под общей ред. О. Б. Мозохина |издательство =Кучково поле |год = 2012 |страниц = 1087 |isbn = 978-5-9950-0193-5 |ref= Политбюро и дело Берия }} * {{книга|автор=Прудникова Е.|заглавие=Берия. Последний рыцарь Сталина|место=М.|год=2014| страниц=345|isbn=978-5-373-00948-5}} * {{книга|автор=[[Рейфилд, Дональд|Рейфилд Д.]]|заглавие=Сталин и его подручные|ответственный=Авторск. пер. с англ., расширенн. и доп|место=М.|издательство=[[Новое литературное обозрение (издательство)|Новое литературное обозрение]]|год=2008|серия=Гл. 8 : Восхождение Лаврентия Берии. — С. 368−414; Гл. 9 : Палачи на войне. — С. 415−451; Гл. 10 : Окаменение. — С. 453−503|страниц=576|isbn=978-5-86793-651-8}} * {{книга|автор=Север А.|заглавие=Маршал с Любянки. Берия и НКВД в годы Второй мировой войны|место=М.|издательство=Алгоритм|год=2008|страниц=236}} * {{книга|автор=[[Соколов, Борис Вадимович|Соколов Б. В.]]|заглавие=Как провалилась бериевская «перестройка». Извержение enfant terrible из властных структур. Новые документы|место=М.|издательство=АИРО-XXI|год=2010|серия=АИРО — науч. доклады и дискуссии. Темы для XXI в.|страниц=64}} * {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Берия. Судьба всесильного наркома|место=М.|издательство=АСТ|год=2011|страниц=541|isbn=978-5-17-074000-0}} * {{книга|автор=Соколов Б. В.|заглавие=Убийство Берии, или Фальшивые допросы Лаврентия Павловича|место=М.|издательство=Эксмо; Алгоритм|год=2011|страниц=272|isbn=978-5-699-48588-8}} * {{книга|автор=Фин Р.|заглавие=Сталин и Берия. Уроки истории. Нравственный аспект. Открытое письмо редактору газеты «Свободная Грузия» господину Тато Ласкхишвили|место=Тбилиси|год=2004|страниц=159}} * {{БРЭ |статья=Берия, Лаврентий Павлович|id=1860332|автор= [[Хаустов, Владимир Николаевич|Хаустов В. Н.]]|том=3 |страницы= 370|ref=Хаустов}} * {{книга |автор= |заглавие=Дело Берия: Приговор обжалованию не подлежит |ссылка=http://istmat.info/node/27101 |викитека= |ответственный=Сост. [[Хаустов, Владимир Николаевич|В. Н. Хаустов]] |издание= |место=М. |издательство=МФД |год=2012 |страниц=752 |серия=[[Россия. XX век. Документы]] |isbn=978-5-89511-028-7 |тираж= |ref= }} * {{книга |автор= |заглавие=Политбюро и дело Берия: Сборник документов |ссылка=http://istmat.info/node/22125 |викитека= |ответственный=Под общ. ред. [[Мозохин, Олег Борисович|О. Б. Мозохина]] |издание= |место=М. |издательство=Кучково поле |год=2012 |страниц=1088 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }} == Һылтанмалар == {{Навигация |Тема = Лаврентий Берия |Портал = |Викисловарь = |Викиучебник = |Викицитатник = Лаврентий Павлович Берия |Викитека = Категория:Лаврентий Павлович Берия |Викивиды = |Викиновости = |Викигид = |Викиданные = |Метавики = |Проект = }} * {{warheroes|id=8986|star=Labor}} * Юрий П. Рогозин [http://www.beria1.ru/ «Лаврентий Берия. Возвращение из небытия» (документальный фильм, 2013)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190225172424/http://beria1.ru/ |date=2019-02-25 }} * Светлана Самоделова [http://www.fsb.ru/fsb/history/author/single.htm!id%3D10318131@fsbPublication.html Наш Гиммлер] * [http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ Паршев о Берия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202035256/http://www.anti-orange-ua.com.ru/index.php/content/view/326/52/ |date=2008-12-02 }} * Алексей Баринов [http://gazeta.aif.ru/_/online/longliver/42/21_01 Бериевская «оттепель»]. «АиФ Долгожитель» № 06 (42) от 19 марта 2004 г. * [http://archive.svoboda.org/programs/cicles/xx/xx_09.asp Падение Берия]. Радио «Свобода». * {{Книга |ref=Мой отец — Лаврентий Берия |автор=[[Берия, Серго Лаврентьевич|С. Л. Берия]] |заглавие=Мой отец — Лаврентий Берия |ссылка=http://militera.lib.ru/bio/beria/ }} * [http://stalinism.narod.ru/docs/repress/repress.htm Архивные данные о деятельности Сталинских наркомов] * [http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ «Смерть Берии»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130815123025/http://alexeypivovarov.ru/smert-berii/ |date=2013-08-15 }} Фильм Алексея Пивоварова (НТВ) из серии «Дело темное» * [http://all-photo.ru/portret/beriya/index.ru.html Фотопортрет Берия Л. П.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190219071213/http://all-photo.ru/portret/beriya/index.ru.html |date=2019-02-19 }}. Российская портретная галерея. * [http://www.5-tv.ru/video/history/beria/ Подсудимый Берия]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Документальный фильм. * [http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=505 Смерть Лаврентия Берии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180816155210/http://www.deathweb.ru/index.php?name=Page&op=page&pid=505 |date=2018-08-16 }} * [http://sledstvie-veli.net/210-istoricheskaya-drama-tovarisch-stalin-smotret-onlayn.html Лаврентий Берия и Сталин. Историческая драма…] * [http://док.история.рф/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ Постановление Пленума ЦК КПСС «О преступных антипартийных и антигосударственных действиях Берия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913063630/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-plenuma-tsk-kpss-o-deystviyakh-beriya/ |date=2017-09-13 }}. 07.07.1953. Проект [[Российское военно-историческое общество|Российского военно-исторического общества]] «100 главных документов российской истории». {{внешние ссылки}} {{СССР-ҙың дәүләт именлеге органдарының етәкселәре}} {{Советтар Союзы Маршалдары}} [[Категория:3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:СССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзалары]] [[Категория:СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзалары]] [[Категория:Аҡланмағандар]] [[Категория:3-сө саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:3-сө саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:2-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]] [[Категория:Рәсәй революционерҙары]] [[Категория:Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусылар (Рәсәй)]] [[Категория:Совет Союзы маршалдары]] [[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]] [[Категория:Республика ордены кавалерҙары (Тыва)]] [[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары (Монголия)]] [[Категория:Сухэ-Батор ордены кавалерҙары]] [[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]] [[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]] [[Категория:1953 йылда вафат булғандар]] [[Категория:23 декабрҙә вафат булғандар]] [[Категория:1899 йылда тыуғандар]] [[Категория:29 мартта тыуғандар]] 82pz1rzgs0qxhgr8jsp7i6b0pr2oohd Венгр фольклорында шаманлыҡ ҡалдыҡтары 0 148061 1301431 1251820 2026-07-27T08:11:35Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301431 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Венгрия фольклорында шаманлыҡ ҡалдыҡтары —''' [[венгр]] этносы вәкилдәренең [[Мифология|мифологик]] аң рудименттары, улар теге донъя көстәре, шулай уҡ венгр бағымсылары, имселәре һәм күрәҙәселәренең тылсымлы-ритуаль атрибутикаһы ярҙамында объектив [[Ысынбарлыҡ|ысынбарлыҡҡа]] йоғонто яһау мөмкинлегенә ышаныуына бәйле. [[Венгрҙар|Венгр]] шаманлығы проблемаһын һәм уның менән бәйле булған себер [шаманлығы проблемаларын Габор Сенткатолнаи, [[Бенедек Баратоши-Балог]], Енё Фазекаш (венгрса. <span lang="hu" style="font-style:italic;">Fazekas Jenő</span>), {Вильмош Диосеги өйрәнгән. Хәҙер [[Венгрия]]ла был теманы {{Тәржемәһеҙ 5|Хоппал, Михай|Михай Хоппал|hu|Hoppál Mihály}} тикшерә. == Шаманлыҡтың сығанаҡтары == Венгр шаманлығы тәбиғәте, ғөмүмән, венгр мифологияһы кеүек үк, [[Венгрҙар|венгрҙарҙың]] этнос булараҡ килеп сығышы менән тығыҙ бәйле. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡ урталарына тиклем венгрҙарҙың ата-бабалары [[Фин-уғыр халыҡтары|фин-уғыр]] халҡының бер өлөшөн тәшкил итә, унда шаманлыҡ (им-том итеү) дини-мифологик практиканың мөһим өлөшө булып тора. Шулай уҡ венгр тәржемәләренән дә фин-уғыр донъяһында киң таралған галлюциноген бәшмәктәрҙе им-том өсөн ҡулланыу билдәле. Әммә, тайгала ҡалған [[ханттар]] һәм [[манси]] туғандарынан айырмалы рәүештә, мадьярҙар урманлы далаларға күсеп килә, унда [[Төрки халыҡтар|төркиҙәр]] йоғонтоһона эләгә. Оҙаҡ ваҡыт [[болғарҙар]] һәм [[хазарҙар]] хакимлығы аҫтында йәшәй, тулыһынса күсмә йәшәү рәүешенә күсеп, улар үҙҙәренең дала күршеләренә оҡшай башлай (Константин Багрянородный венгрҙарҙы «төрөктәр» тип атай). Билдәле булыуынса, венгрҙарҙың [[башҡорттар]]<ref>[http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/1607/1/urgu0509s.pdf Дьёни Габор. ПРОТОВЕНГРЫ НА УРАЛЕ В ПЕРВОМ ТЫСЯЧЕЛЕТИИ НАШЕЙ ЭРЫ В РОССИЙСКОЙ И ВЕНГЕРСКОЙ ИСТОРИОГРАФИИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180416073756/http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/1607/1/urgu0509s.pdf |date=2018-04-16 }}. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук (на правах рукописи). — Екатеринбург, 2007. — с. 22-23.</ref> менән генетик ҡәрҙәшлеге бар. «Тыуған илдәрен» яулап алғандан һуң мадьярҙар күсмә хәлдә йәшәгән каварҙар һәм өлөшләтә [[Ҡумандар|ҡыпсаҡтар]] менән ассимиляцияға инә. Төркиҙәрҙән тыш, венгрҙарҙың дини-мифологик донъяға ҡарашына шулай уҡ далала көн иткән иран телле яса халҡының ҡалдыҡтары йоғонто яһағандыр, күрәһең. Моғайын, нәҡ уларҙан юғары ҡатлам уғырҙарын аттары менән бергә ерләү йолаһы ҡалғандыр. Әммә, тикшеренеүселәр билдәләүенсә, венгр фольклоры нәҡ төрки фольклорына оҡшаш. Ғәрәп сығанаҡтары мәғлүмәттәре буйынса, венгрҙарҙа [[Тәңреселек|тәңрелеккә]] оҡшаш дин һәм утҡа табыныу йолаһы була<ref>István Zimonyi, Muslim Sources on the Magyars in the Second Half of the 9th Century: The Magyar Chapter of the Jayhānī Tradition. (East Central and Eastern Europe in the Middle Ages, 450—1450, 35.) Leiden and Boston: Brill, 2016. — S. 330—334. ISBN 978-90-04-2143-78.</ref>. Венгрҙар Юғары Аллаһты элек-электән иштен тип йөрөтә, унда «тәң» киҫәксәһе төрки телендәге «тәңренән» килеп сыҡҡан. Уғыр-төрки мифологик [[донъяға ҡараш]]ына донъя ағасында Ғаләмдең өс ҡатҡа бүленеше (юғарығы ҡатлам, кеше һәм ер аҫты донъяһы), бетяриялар —бәһлеүәндәр (төрки. батыр) тураһындағы риүәйәттәр хас. == Талтоштар ̆— венгр сихырсылары == Тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, [[Католицизм|католик дине]] ҡабул ителгәндән һуң да венгрҙар араһында талтоштар (венг. táltos) тип аталған ҡанебабалар төркөмө айырылып сыҡҡан. Талтоштың үҙенсәлекле һыҙаттарына түбәндәгеләрҙе индерәләр: * ҙур тештәр менән йәки сәсле булып тыуыу; * ете йәшендә талтош юҡҡа сыға. Был ваҡытта күктәге оло сихырсылар уға үҙҙәренең белемен тапшыра, тип иҫәпләнә; * көндөҙ йоҡлай һәм күҙгә күренмәҫ донъяға сума, ҡайтҡас, эсергә һөт һорай; * ышаныуҙарға ярашлы, башҡа йән эйәләренә, йышыраҡ үгеҙгә әйләнеүе ихтимал. Михай Хоппал 1980-се йылдарҙа Венгрияның төпкөл ауылдарында бер нисә талтош-көтөүсенең шаман практикаһын күрһәтеүен тасуирлай.<ref>Михай Хоппал. Зазн. праця С. 101—106</ref> Талтошҡа мотлаҡ рәүештәге хас билдә — дөңгөр, ул ҙур арҡыры рәшәткәләрҙән эшләнә. Дөңгөрҙең мөғжизәле үҙенсәлектәре венгр балалары йырҙарында теркәлгән, унда бер малай дөңгөр ярҙамында яралы ҡауҙыны дауалай. ТалтошЮ дөңгөргә һуғып, киләсәккә күрәҙәлек итә, ауырыуҙарҙы дауалай, улар менән малдарҙы кәрәкле йүнәлештә ҡыуып сығара ала.<ref>Михай Хоппал. Зазн. праця С. 107—108</ref> == Босоркани ̆— венгр сихырсылары == Классик себер шамандарынан айырмалы рәүештә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа талтош була ала. ХVI-XVIII быуаттарҙа ''босоркандар — венгр'' сихырсылары өҫтөнән суд процестары була (венг. boszorkány, ''boszorka'') {{Lang-hu|boszorkány, boszorka}} . Ышаныуҙарға ярашлы, сихырсылар Иванов көнөндә зыян килтерә. Ғәйепләнеүселәр, киреһенсә, үҙҙәренең сихыр менән шөғөлләнеүен инҡар итә, үҙҙәрен талтоштар тип атай<ref>{{Китап|автор=[[Петрухин, Владимир Яковлевич|Петрухин, В. Я.]]|заглавие=Мифы финно-угров|год=2003|часть=Шаман-талтош|место=М.|издательство=АСТ, Транзиткнига|isbn=5-17-019005-0}}</ref>. Был төшөнсә, һүҙ байлығы кеүек үк, күрше славян халыҡтары (мәҫәлән, словактарҙа) мәҙәниәтендә лә сағылыш таба. Атап әйткәндә, бойков һөйләштәрендә «босурканя» — сихырсы-күрәҙәсе. Көнсығыш мәҙәниәте буйынса белгес В. Бушаков, boszorka төрки телдәренән килеп ингән, тип фаразлай. Гоголь әҫәрендәге басаврюктың (кеше ҡиәфәтендәге шайтан) килеп сығышы шундай уҡ<ref>Бушаков В. А. Бушаков В. А. Образ Басаврюка вповісті M.B. Гоголя «Вечір проти Івана Купала» / В. А. Бушаков // Slavica та baltika в ономастиці України.- Київ, 1999. — С. 71-73.</ref>. == Шулай уҡ ҡара == * [[Венгерскаяр мифология|Венгерская мифология]] == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * Хоппал, Михай. Шаманы, культуры, знаки / Михай Хоппаль; [мөхәррире һәм төҙөүсеһе Николай Кузнецов; серия мөхәррире Маре Кыйва; тәржемәһе Николай Кузнецов; дизайн: Андрес Куперьянов] ; Фәнни нәшриәт ЭЛМ. ➜ Тарту : Фәнни баҫма ЭЛМ, 2015. Әсә (Сәҙер, ISSN 1406 2011 ; 14). ISBN 978-9949-544-45-5 == Һылтанмалар == * [http://04.com.ua/evropa/2587-religija-vengrov.html Религия венгров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180317175109/http://www.04.com.ua/evropa/2587-religija-vengrov.html |date=2018-03-17 }} * Тохтахунов, Бы. [http://mysl.kazgazeta.kz/?p=8753 Степное родство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826002841/http://mysl.kazgazeta.kz/?p=8753 |date=2019-08-26 }} // Мысль ̊ — республиканский общественно-политический журнал [[Категория:Фольклор]] [[Категория:Шаманлыҡ]] [[Категория:Венгрия мәҙәниәте]] m922frlpsme4lt6zq0r9e331ynopi1s Вернацца 0 152189 1301432 891480 2026-07-27T08:47:22Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301432 wikitext text/x-wiki {{Ук}} '''Вернацца''' ({{Lang-it|Vernazza}}) — ҙур булмаған [[Ҡала|ҡала. Италияның]] Специя (Лигурия) провинцияһында урынлашҡан. Вернацца ҡалаһының халыҡ һаны — 939 кеше ([[2011 йыл]] халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). [[Вернацца]] — Чинкве-Терре милли паркының биш тораҡ пункттарының береһе булып тора. [[Вернацца]] ҡалаһының майҙаны — 12 квадрат километр, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 84 кеше тәшкил итә. Бында башлыса итальян милләтенә ҡараған кешеләр йәшәй. Ҡала 12-се быуатта тәүге тапҡыр телгә алынған. Ҡаланың климаты Урта диңгеҙ климатлы. Вернацца ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 14 метр бейеклектә тора. Күпселек милли парк территорияларындағы кеүек, Вернацца ҡалаһында ла автомобиль транспорты хәрәкәте тыйылған. Вернацца коммунаһының ҡурсалаусы-яҡлаусыһы — изге Марина Антиохская ({{Lang-it|Santa Margherita d’Antiochia}}). Һәр йыл һайын ҡала халҡы уның хөрмәтенә [[20 июль|20 июлдә]] байрам үткәрә. == Галереяһы == <gallery perrow="4" widths="200px"> Файл:Vernazza from above.JPG| Файл:Vernazza al tramonto.JPG| Файл:Italy.cinque.terre.vernazza.01.jpg| Файл:Vernazza view from the tower 2013.JPG| </gallery> == Һылтанмалар == * [http://www.comune.vernazza.sp.it Коммуна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080807155827/http://www.comune.vernazza.sp.it/ |date=2008-08-07 }}{{ref-it}} [[Категория:Италия ҡалалары]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] 99c6nqh26fy1r0azkakhhr9gsfvy2ce Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет плакаттары 0 154382 1301422 1276863 2026-07-27T03:09:05Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301422 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Rodina-mat-zovet-po-plakatu-I-Toidze--ic1965_3198.jpg|мини|Ираклий Тоидзеның «Ватан-әсә саҡыра!» плакаты буйынса эшләнгән 1965 йылғы совет почта маркаһы]] '''[[Бөйөк Ватан һуғышы]]''' осорондағы совет плакаттары— аңлайышлы рәүештә билдәле мәсьәләне еткергән күргәҙмә әсбабы, мәҫәлән, совет власының фронттағы ағымдағы ваҡиғаларға мөнәсәбәтен күрһәтеү. Һуғыш ваҡытында радио һәм [[гәзит]] менән берлектә кешеләрҙең аңына һәм кәйефенә сәйәси, хеҙмәт йәки башҡа эшмәкәрлегенә әйҙәү маҡсатында йоғонто яһаған агитация һәм пропаганда саралары булып тора. == Характеристикаһы == Плакат [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осорондағы [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] һынлы сәнғәтенең иң мөһим жанрҙарының береһе булып тора<ref name="ист1">История русского и советского искусства. Под ред. Д. В. Сарабьянова. Высшая школа, 1979. С. 336.</ref>. Шулай уҡ, [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғышы]] йылдарында үҫеш кисерә; бынан тыш, яңы һуғыш осоро рәссамдары 1917—1921 йылдар осоро традицияларын ҡуллана, өҫтәүенә, уларҙың күбеһе ике осорҙа ла эшләп өлгөрәләр. Хәрби плакаттар башҡарыу сифаты һәм формаһы буйынса бер-береһенән айырылып тора. Уларҙың ҡайһы берҙәре тупаҫ карикатуралар булһа, икенселәре ваҡиғалар тураһында аңлатма йәки шиғри комментарийҙар менән хәрби тематикаһына һүрәттәр йәки билдәлелек алған [[фотография]]лар. == Билдәле авторҙар == Граждандар һуғышы осорондағы плакаттарға өлөш индергән элекке оҫталар Бөйөк Ватан һуығышы осоронда ла ижад итә: * Дмитрий Моор * Виктор Дени * Михаил Черемных Әммә артабанғы быуын оҫталарының өлөшө күпкә мөһимерәк була: * Тоидзе Ираклий Моисеевич — уның данлыҡлы «[[Ватан-әсә саҡыра!]]<nowiki/>» плакаты туранан-тура Моорҙың ҡабаттан «Ә һин доброволец булып яҙылдыңмы ?» плакатына ауаздаш була. * Кокорекин Алексей Алексеевич — уның иң әһәмиәтле «Ватан өсөн!» плакаты (1942), плакаттағы граната ташлаған яралы матростың фигураһы шартлы һәм дөйөмләштерелеп һүрәтләнеүенә ҡарамаҫтан, станковый һынлы сәнғәт әҫәренә яҡын. * Иванов Виктор Семенович — плакат "Нисек Днепрҙан һыу эсәбеҙ, Пруттан, Немандан һәм Бугтан эсәсәкбеҙ! " (1943) оптимистик тойғо, еңеүгә ышаныс менән һуғарылған. Касканан һу эсеп торған йәш кеше фигураһыялҡынлы һауа фонында аныҡ силуэт булып төшөрөлгән. * Корецкий Виктор Борисович үҙенең плакаттарында 1920-се йылдарға ҡараған фотомонтаж алымдарын ҡулланған. ҡ Плакат «Ҡыҙыл Армия яугиры, ҡотҡар!» плакаты (1942) —шул осорҙоң иң таң ҡалдырған плакат әҫәре. * Кукрыниксы (КУприянов—КРЫлов—НИКолай Соколов) Һуғыш ваҡытында плакаттар Мәскәүҙә, блокадалағы Ленинградта, Горький, Иванов, Красноярск, Мурманск, Пенза, Ростов, Һарытау, Свердловск, Куйбышев, Төмән, Хабаровск, Томск, Силәбе һәм башҡа ҡалаларҙа сығарыла. Плпкаттар шулай уҡ республикаларҙа ла эшләнә, айырыуса Грузия һәм Әрмәнстанда. 1944 йылда Мәскәүҙә әрмән плакаты күргәҙмәһе үтә<ref name="ист1">История русского и советского искусства. Под ред. Д. В. Сарабьянова. Высшая школа, 1979. С. 336.</ref>, унда Мариам Коджоян, Акоп Коджоян, Василий Сурьянинов, Гахирян кеүек ижадсыларҙың исемдәре айырыуса билдәләнә. Грузиндар «Штык һәм ҡәләм менән» ҙур плакаттар серияһын сығаралар (Р. Самерджиев, Ш. Бериташвили), плакаттарҙы сығарыуҙа шулай уҡ Мәскәү рәссамдары Кукрыниксы, Борис Ефимов, Юлия Ганф ҡатнашалар. Плакаттар Ҡаҙағстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда сыҡарыла. === ТАСС тәҙрәләре === Бөйөк ватан һуғышы осороноң агитацион плакаттарының бер өлөшө бер совет рәссамдары төркөмө тарафынан Граждандар һуғышы осоронда сығарылған "РОСТ тәҙрәләре"нең реинкарнацияһы булған «ТАСС тәҙрәләре» проекты сиктәрендә эшләнә<ref>''Масленников В. А.'' Редакция-мастерская по выпуску ручным-трафаретным способом военно-оборонного плаката «Окно ТАСС». — М., ППО «Известия», 1997. 113 с.</ref>. Бындай һүрәттәр трафарет ярҙамында тиражлана һәм махсус стендтарҙа Мәскәүҙә һәм башҡа ҡалаларҙа эленә. Был плакат аҙ тиражлы алакаттың махсус төрө булып тора, ул баҫтырылып сығарылмай, ә ҡулдан, трафарет аша, эшләнә. Шуға күрә нәшер ителгән плакат менән сағыштырғанда был плакат буяу сағыулығы менән айырылып тора. Икенсе мөһим үҙенсәлек — мобиллек, теге йәки был ваҡиғаға йәшен тиҙлегендәге реакция мөмкинлеге. == Популяр мотивтар == Бөйөк Ватан һуғышы осоронда плакаттар бик күп һандарҙа сығарыла, әммә ҡайһы бер мотивтар айырыуса популяр була: * '''Һуңғы патронға тиклем! ''' Артҡы планда билдәле плакат — «Ҡыҙыл Армия һалдаты, ҠОТҠАР!» * '''Атакаға! ''' Бик киң таралған мотив. Бик күп плакаттарҙа ҡулланыла. Бындай плакаттарҙа йыш ҡына төрлө техника һүрәтләнә. «Ватан өсөн! Сталин өсөн!» плакатында рәссамдар араһында популяр булған Т-35 күренә, икенсе плакатта — Пе-2. Ҡайһы берҙә [[Самолёт|самолеттар]] урынында артҡы планда элекке күренекле геройҙар йәки полководецтар, шулай уҡ Ленин йәки Сталин фигуралары һүрәтләнә. Һуғыш башында «Артта- Мәскәү» төрөндәге плакаттар осрай. Бындай плакаттарҙа яурынға-яурын торған, «артҡа бер аҙым» эшләмәгән, ғүмерҙәрен Ватан биреү өсөн әҙер булған яугирҙар һүрәтләнә. * '''Яугир дошманды ҡул һуғышында еңә. ''' Йыш ҡына бындай плакаттарҙа яугир- ҡыҙыл төҫтә, ә дошман ҡурҡыныс һоро төҫтә һүрәтләнә. Дошман йыш ҡына карикатуралы итеп төшөрөлә. * '''Карикатура'''. Бында [[Адольф Гитлер|Гитлер]] йыш ҡына Наполеон осорондағы баш кейесмендәге маймыл булып һүрәтләнә. [[Адольф Гитлер|Гитлерҙы]] [[Наполеон I|Наполеон]] менән сағыштырыу бер нисә тапҡыр осрай. * '''Балалар үлтереүселәргә — үлем!''' * '''Күп һөйләмә! ''' Һиҙгерлеккә өндәгән был тема менән плакаттар СССР-ҙа ғына түгел, Көнбайышта ла була (авт. Нина Ватолина). * '''Коллаж: булғанға тиклем һәм һуңынан. ''' Бындай типтағы плакаттар халыҡты аныҡ ғәмәлдәргә өндәй, мәҫәлән, һыу металлолом йыйыуға. * '''Байраҡтар аҫтына! ''' СССР-ҙан айырмалы рәүештә «Байраҡтар аҫтына» темаһы «күсәр» илдәрендә күпкә йышыраҡ осрай. * '''Динамик портрет. ''' Бындай плакаттарҙа, «Байраҡтар аҫтына» һәм «Һуңғы патронға тиклем» плакаттарындағы кеүек, яугир фигураһы композицияның төп темаһы булып тора. Шулай уҡ «күсәр» илдәрендә популяр була. * '''[[Ватан-әсә саҡыра!]]''' == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Һылтанмалар == * [http://tramvaiiskusstv.ru/plakat.html Трамвай искусств. Частная коллекция. Советский плакат] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190920145819/http://tramvaiiskusstv.ru/plakat.html |date=2019-09-20 }} * [http://sovposters.ru/ Советские плакаты]{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} разбитые на эпохи * [http://oldposter.ru/ Военные плакаты разных стран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923052930/http://oldposter.ru/ |date=2019-09-23 }} * [http://www.sovmusic.ru/p_list.php SovMusic.ru — Советские плакаты] * [http://newsinphoto.ru/v-rossii/plakaty-velikoj-otechestvennoj-vojny/ Плакаты Великой Отечественной войны в высоком разрешении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190923052930/http://newsinphoto.ru/v-rossii/plakaty-velikoj-otechestvennoj-vojny/ |date=2019-09-23 }} [[Категория:Икенсе донъя һуғышы йылдарында СССР]] [[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы мәҙәниәттә һәм сәнғәттә]] 1tpce98aurwmnrytkzs28sb7sj90cy1 Висмут 0 164781 1301434 1264555 2026-07-27T10:26:33Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301434 wikitext text/x-wiki {{УК}} '''Висмут''' ({{lang-lat|Bismuthum, Wismatum}}, Bi) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор, 15-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 83. Атом номеры 83.Ябай матдә нормаль шарттарҙа көмөшһыу ялтырауыҡлы, алһыуыраҡ төҫмөрлө металл. == Символы == Висмут элементының символы — Bi (''Висмут (20 быуат уртаһынаса — Бисмут)'' тип уҡыла). == Тарихы һәм атаманың килеп сығышы == Латинса Bismuthum йәки немец телендәге ''Masse weisse'', «аҡ масса»<ref>{{Китап|ссылка=https://books.google.de/books?id=vVhpurkfeN4C&pg=PA41|страницы=41|заглавие=Chemistry of arsenic, antimony, and bismuth|isbn=978-0-7514-0389-3|год=1998|автор=Nicholas C; Norman}}</ref> тигәндән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Висмут [[Европа]]ла ғына ҡулланылып ҡалмай. [[Инка империяһы|Инкалар]] һалҡын ҡорал эшләү процесында ҡулланғандар, ул матур ялтырауыҡ төҫ биргән, сөнки висмут оксиды шундай сифаттарға эйә. Әммә висмутты үҙ аллы элемент тип һанамағандар, уны [[ҡурғаш]], [[һөрмә]] йәки [[аҡ ҡурғаш]]тың бер төрө булып тора тип уйлағандар. 1546 йылда висмут тураһында немец минералогы һәм металлургы Георгиус Агрикола тарафынан беренсе тапҡыр телгә алына. 1739 йылда немец химигы И. Г. Потт висмут шулай ҙа айырым химик элемент икәнен асыҡлай. 80 йылдан швед химигы Берцелиус химик элементтар исемлегенә беренсе тапҡыр Bi символын индергән<ref name="СЭ">{{Китап|автор=Под ред. Дрица М. Е.|заглавие=Свойства элементов|издательство=Металлургия|год=1985|страницы=292—302. — 672 с.}}</ref>. == Тәбиғәттә == Ер ҡабығында массаһы буйынса висмут йөкмәткеһе — 2{{E|−5}} % , диңгеҙ һыуында — 2{{E|−5}} мг/л. Висмут мәғдәндәрендә висмут 1%-тан юғары булыуы һирәк осрай. Ундай мәғдәндәр составына ингән висмут минералдары — самородок висмут (98,5 —99 % Bi), висмутин Bi<sub>2</sub>'S<sub>3</sub> (81,30 % Bi), тетрадимит Bi<sub>2</sub>Te<sub>2</sub>'S (56,3—59,3 % Bi), козалит Pb<sub>2</sub>Bi<sub>2</sub>'S<sub>5</sub> (42 % Bi), бисмит Bi<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (89,7 % Bi), бисмутит Bi<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>(OH)<sub>4</sub> (88,5—91,5 % Bi), виттихенит Cu<sub>3</sub>BiS<sub>3</sub>, галеновисмутит PbBi<sub>2</sub>'S<sub>4</sub>, айкинит CuPbBiS<sub>3</sub>. === Висмутты сығарыу һәм ҡулланыу === Висмут — ярайһы һирәк [[Металдар|металл]], һәм уны сығарыу/ҡулланыу йылына 6000 тоннанан бик артмай (йылына 5800-ҙән 6400 тоннаға тиклем). Билдәле булған висмут ятҡылыҡтары [[Германия]], [[Монголия]], [[Боливия]], [[Австралия]], [[Перу]] дәүләттәрендә, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] һәм башҡа илдәрҙә<ref>{{Cite web|url=http://www.alhimikov.net/metall/vis.html|title=ВИСМУТ<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2010-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100922071201/http://alhimikov.net/metall/vis.html|archivedate=2010-09-22}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100922071201/http://alhimikov.net/metall/vis.html |date=2010-09-22 }}</ref>. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Висмут етештереү буйынса илдәр исемлеге == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{Китап|автор=Чиркин В. С.|заглавие=Теплофизические свойства материалов|издательство=[[Физматлит|Государственное издательство физико-математической литературы]]|год=1959|страницы=187—192|страниц=356}} * Висмут// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. == Һылтанмалар == * [https://bigenc.ru/literature/text/1916471 Висмут//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://kristallov.net/vismut.html Висмут на Кристаллов. NET] * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Bi/key.html Висмут на Webelements]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://n-t.ru/ri/ps/pb083.htm Висмут в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161123062549/http://n-t.ru/ri/ps/pb083.htm |date=2016-11-23 }} {{Тышҡы һытанмалар}} {{Периодическая система элементов}} [[Категория:Пниктогендар]] [[Категория:Радиоактив элементтар]] [[Категория:Металдар]] [[Категория:Химик элементтар]] [[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]] s57bwcpeyryyno0xln2sewghrq35mzq Бил пункцияһы 0 201062 1301412 1297655 2026-07-26T15:06:40Z InternetArchiveBot 31336 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1301412 wikitext text/x-wiki {{Ук}} [[Файл:Wikipedian_getting_a_lumbar_puncture_(2006).jpg|мини|Невролог пациентҡа бил пункцияһы эшләй. Пациенттың арҡаһында йодопирон эретмәһенең (дезинфекция сараһы) ҡыҙғылт көрән эҙҙәре бар.]] '''Бил пункцияһы''' (билде тишеү, арҡа мейеһе пункцияһы, бил пункцияһы) — бил кимәлендәге арҡа мейеһенең субарахноидаль арауығына энә индереү. Ул мейе шыйыҡсаһы составын диагностикалау өсөн, шулай уҡ дауалау йәки наркоз маҡсатында башҡарыла. == Диагностика ысулы булараҡ бил пункцияһы == Тәүге бил пункцияһын [[1891 йыл]]да Генрих Квинке эшләй, бөгөн был диагностика ысулы неврологияла иң киң ҡулланылғандарҙан һанала. Ҡайһы бер осраҡтарҙа (үҙәк нервы системаһының йоғошло ауырыуҙары, субарахноидаль ҡан ҡойоу) диагноз ҡуйыу күпселектә бил пункцияһы һөҙөмтәләренә нигеҙләнә, бигерәк тә нейровизуализация (КТ (компьютер томографияһы), МРТ (магнит-резонанс томографияһы)) булмағанда<ref>{{статья |заглавие=The role of lumbar puncture in the diagnosis of subarachnoid hemorrhage when computed tomography is unavailable |издание={{Нп3|CJEM}} |том=4 |номер=2 |страницы=102—105 |doi=10.1017/s1481803500006205 |pmid=17612428 |язык=en |тип=journal |автор=[[David Mann]] |месяц=3 |год=2002}}</ref><ref name="pmid29626023">{{статья |заглавие=Management of acute meningitis|издание=Clin Med (Lond) |том=18 |номер=2 |страницы=164—169 |pmid=29626023 |doi=10.7861/clinmedicine.18-2-164 |pmc=6303447 |ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=29626023 |язык= |автор=Griffiths M. J., McGill F., Solomon T. |год=2018}} </ref>. Пункция ярҙамында алынған мәғлүмәттәр клиник картинаны тулыландыра һәм полиневропатиялар, склероз һәм нейролейкемия осраҡтарында диагнозды раҫлай. Нейровизуализация ысулдарының (компьютер томографияһы, магнит-резонанс томографияһы) киң таралыуы диагностик бил тишеүҙәре һанын ҡырҡа кәметте. == Процедура өсөн күрһәтмәләр == Диагностика маҡсатында: * нейроинфекцияға шик булғанда (менингит, энцефалит, нейросифилис һәм башҡа төрлө этиологиялы үҙәк нервы системаһы инфекциялары). Дауалау маҡсатында: * антибиотиктар һәм химиотерапия препараттарын ҡабыҡ аҫтына индереү өсөн ҡулланыла. * баш һөйәге эсендәге ҡурҡынысһыҙ гипертензия һәм нормотензив гидроцефалия ваҡытында баш һөйәге эсендәге баҫымды кәметеү өсөн. == Ҡаршы күрһәтмәләр == Баш ме­йеһенең урынынан күсеүе барлығына шик тыуһа, люмбаль пункция ҡәтғи тыйыла, сөнки арҡа субарахноидаль киңлегендә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының баҫымы түбәнәйеүе, юғары баҫым өлкәһе булғанда, грыжаны башлап ебәрергә һәм үлемгә килтерергә мөмкин. [[1938 йыл]]да уҡ диагностика маҡсатында бил пункцияһы эшләгән осраҡ һүрәтләнә, ул операция өҫтәлендә үлем менән тамамлана. == Ҡатмарлыҡтар == Операция яһау техникаһы боҙолған осраҡта постпункцион арҡа мейеһе холестеатомаһы үҫешергә мөмкин (яңы лат. сholesteatoma medullae spinalis post punctionem), ул эпителий күҙәнәктәренең арҡа мейеһе тышсаһына инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. == Процедураның үҙенсәлектәре == [[Файл:Spinal_needles.jpg|мини|Бил тишеү өсөн ҡулланылған энә]] [[Файл:Spinal_Tap.png|мини|Манипуляция башҡарыу процесы]] Был медицина процедураһы невролог йәки анестезиолог тарафынан башҡарыла. Процедура пациент янбашҡа ятҡан йәки ултырған килеш башҡарыла. Аяҡтарҙы бөкләп ҡорһаҡҡа тиклем килтерергә, арҡаны мөмкин тиклем бөгөргә, ә ҡулдар тубыҡтарын ҡосаҡларға тейеш. Пункция өсөн иң уңайлы урындар — өсөнсө һәм дүртенсе бил умыртҡалары араһындағы һәм икенсе һәм өсөнсө бил умыртҡалары араһындағы арауыҡтар. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе икенсе бил умыртҡаһы кимәлендә тамамлана, шуға күрә бил пункцияһы ваҡытында арҡа мейеһе йәрәхәтләнеүҙең хәүефе минималь. Балаларҙа арҡа мейеһе йәрәхәтләнмәһен өсөн пункцияны өсөнсө бил умыртҡаһынан түбәнерәк эшләргә кәрәк. Бер тапҡыр ҡулланыла торған нәҙек арҡа энәләре барлыҡҡа килгәс, пункция урынын наркозлау кәрәкмәй, сөнки урындағы наркоз менән тирегә һәм бәйләүестәргә инфильтрация процесы процедураның үҙенән дә ауырыраҡ булыуы мөмкин. Мандренлы Бир энәһен бер аҙ өҫкә ауышҡан һөйәкле үҫентеләр араһына урта һыҙыҡ буйынса индерәләр һәм бәйләү аппараты аша эскәрәк керетәләр. Ҡайһы берҙә өлкәндәрҙә 4-7 см тәрәнлектә (балаларҙа 2 см тирәһе) тишелеү тойғоһо барлыҡҡа килә, был энәнең селтәр аҫты арауығына үтеп инеүенең билдәһе булып тора. Мандренды сығарғандан һуң шыйыҡса ағыуы энәнең интратекаль арауыҡта булыуын күрһәтә. Уңышһыҙлыҡҡа осраған йәки һөйәккә эләккән осраҡта энә бер аҙ сығарыла һәм йүнәлешен бер аҙ үҙгәртеп, яңынан индерелә * Диагностик пункция осрағында мейе шыйыҡсаһы бер нисә пробиркаға йыйыла (беренсе өлөшөндә сәйәхәт ҡаны ҡатнашмаһы булыуы мөмкин). * Умыртҡа анестезияһы үткәрелгән осраҡта, шприц тоташтырыла һәм интратекаль рәүештә бер аҙ күләмдә урындағы анестетик индерелә. Пункция урыны стериль салфетка менән йәбештерелә. Өлкәндәрҙә арҡа мейеһе шыйыҡсаһының дөйөм күләме яҡынса 120 мл тәшкил итә. Көнөнә яҡынса 500 мл бүленеп сыға, йәғни шыйыҡса көнөнә яҡынса биш тапҡыр тулыһынса яңыртыла{{sfn|Яхно|2001|с=20}}<ref name="WRIGHT2012">{{статья|заглавие=Cerebrospinal fluid and lumbar puncture: a practical review|издание={{Нп3|Journal of Neurology}}|том=259|номер=8|страницы=1530—1545|doi=10.1007/s00415-012-6413-x|pmid=22278331|язык=ro|автор=Wright, Ben L. C.; Lai, James T. F.; Sinclair, Alexandra J.|число=26|месяц=1|год=2012}}</ref>. Люмбаль пункциянан һуң 10 пациенттың 1-3 -дә баш һөйәге эсендәге баҫымдың түбәнәйеүе арҡаһында баш ауыртыуы барлыҡҡа килә, ул, ғәҙәттә, 5-7 көндән һуң дауаланмайынса юҡҡа сыға{{sfn|Яхно|2001|с=22}}. == Шулай уҡ ҡарағыҙ == * Арҡа анестезияһы * Эпидураль наркоз * {{Тәржемәһеҙ|Интратекальное введение препаратов|||Intrathecal administration}} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Бил пункцияһы эшләү техникаһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260521090938/https://kbmk.info/blog/college/307.html |date=2026-05-21 }} == Иҫкәрмәләр == {{Иҫкәрмәләр}} == Әҙәбиәт == * {{публикация|книга |ссылка=http://med-books.by/nevrologiya/410-bolezni-nervnoy-sistemy-rukovodstvo-dlya-vrachey-v-2-h-tomah-yahno-nn-shtulman-dr-2001-god.html |заглавие=Болезни нервной системы |часть=1.1. Поясничная пункция и исследование цереброспинальной жидкости |ответственный =Под ред. Н.Н. Яхно, Д.Р. Штульмана |томов=2 |место=М. |издательство=Медицина |год=2001 |издание=2-е изд., перераб и доп. |том=1 |страницы=20—26 |страниц=744 |удк=616.8(035) |ббк=56.1 Б 79 |isbn=5-225-04540-5 |ref=Яхно }} == Һылтанмалар == * [http://kbmk.info/blog/college/307.html Техника выполнения люмбальной пункции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260521090938/https://kbmk.info/blog/college/307.html |date=2026-05-21 }} [[Категория:Неврология]] ldqwdm2syzkgtgkuvplmv0pblt6i0lj Фарсы моңдары 0 201322 1301428 1301399 2026-07-27T05:15:02Z Баныу 28584 /* Мәҙәни йоғонто */ 1301428 wikitext text/x-wiki {{Литературное произведение |Название = Фарсы моңдары |Изображение = Персидские мотивы 1925.jpg |Ширина = |Подпись изображения = «Фарсы моңдары» китабының титул бите, 1925 йыл |Жанр = Стихотворный цикл |Автор = [[Сергей Есенин]] |Язык оригинала = русский |Написан = 1924—1925 |Публикация = 1925 |Издательство = Современная Россия |Цикл = |Викитека = }} '''Фарсы моңдары''' ({{lang-ru|Персидские мотивы}}) — рус шағиры [[Сергей Есенин]]дың лирик шиғырҙар циклы, 1924 һәм 1925 йылдарҙа «Трудовой Батум», «Бакинский рабочий» һәм «Заря Востока» гәзиттәрендә баҫылып сыға. Автор үҙе төҙөгән өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығы» нан (1926) башлап, ғәҙәттә, цикл 15 шиғырҙан тора. Башта шағир уға 20 шиғыр индерергә ниәтләй. Шул уҡ исемле китап рәүешендәге беренсе айырым баҫмаға «Минең юлым» («Мой путь») поэмаһы һәм цикл менән уртаҡ тема менән берләштерелмәгән дүрт өҫтәмә шиғыр инә. «Фарсы моңдарыы» «Москва кабацкая» шиғырҙар циклына ҡапма-ҡаршы ҡуйылған: [[лирик герой]] образы, уның донъяға ҡарашы эволюцияһы менән берләштерелгән. Шағирҙың башҡа әҫәрҙәренән көнсығыш һәм рус темаларының берләшеүе менән айырыла; экзотик пейзаждар шәхси кисерештәр менән үрелеп бара. Был айырма ижад итеү тарихында, тематикала, композицияла һәм художество алымдарҙа сағыла. Есенин был шиғырҙарҙы юғары баһалай, уларҙы иң яҡшы әҫәрҙәренең береһе тип һанай. == Яҙылыу тарихы == [[Файл:Chagin and Esenin 1924.jpg|right|thumb|220px|Пётр Чагин и Сергей Есенин. Баку, 1924 год|Петр Чагин һәм Сергей Есенин. Баҡы, 1924 йыл]] «Фарсы моңдарын» ижад итеү ниәте Есенинда яйлап формалаша һәм ул маҡсатына ирешә. Эшкә тотонғансы, шағир көнсығыш лирикаһы тәржемәләрен өйрәнә һәм [[Иран]]ды яҡшы белгән кешеләр менән бер нисә тапҡыр аралаша. [[:ru:Вержбицкий, Николай Константинович|Николай Вержбицкий]]ҙың хәтирәләре буйынса, Есенин фарсы поэзияһы, бигерәк тә [[Ғүмәр Хәйәм]] ижады менән тәрән мауыға, уның шиғырҙарын ятлай<ref name="Юшин">{{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}}</ref>. [[1921 йыл]]да ул [[Ураҙа байрамы]] көндәрендә [[Ташкент]]ҡа килә. Был уның Көнсығыш менән беренсе осрашыуы була. Ҡала тормошона һоҡланып, урамдары буйлап йөрөй, сәйханаға инә. Унда, үзбәк келәмендә ултырып, сәйҙән ләззәт ала һәм таныш булмаған, тамаҡтан сыҡҡан көйгә ҡолаҡ һала. Дуҫы шағир Александр Ширяевецтың Көнсығышҡа арналған шиғырҙары айырым ҡыҙыҡһыныу уята<ref name="Рябчинская">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/people/ryabchinskaya-zagadka-shagane.htm|title=Загадка Шаганэ|author=Рябчинская Т. А.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-01}}</ref>. 1924 йылда Есенин [[Кавказ]]ға яңы сәйәхәт ҡыла, ә унан һуң «Баҡы эшсеһе» мөхәррире, дуҫы Пётр Чагин ярҙамына таянып, Фарсыны күреү маҡсатын ҡуя. Артабанғы сәйәхәтен көтөп, [[Баҡы]]ла, [[Тифлис]]та, [[Батуми]]ҙа йәшәй. Һәр ҡалала ул үҙ кеше булып китә; урамдар буйлап йөрөргә, кешеләр менән танышырға һәм һөйләшергә ярата. Фарсы тураһындағы хыял тормошҡа ашмай ҡала<ref name="Койчуев">{{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}}</ref>. Шағирҙы иғтибар менән күҙәткән властар, «йүгәнһеҙ» холҡо һәм шул көнсығыш илдәге тотороҡһоҙ сәйәси хәл арҡаһында, уға сит илгә сығыуҙы тыя. Фарсы урынына, уның ижади илһамын хуплап, уға көнсығыш тәбиғәтенең һәм көнкүрешенең колоритын хәтерләткән урында йәшәү ойошторола<ref name="Белоусов1" />. Сергей Петрович Кошечкин — «Яҙғы яңғырауыҡлы иртәлә…: Сергей Есенин тураһында уйланыу-этюдтар» (1984) китабы авторы Есенинды «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклын яҙырға этәргән мотивтарҙы билдәләй<ref name="Кошечкин">{{Cite web|url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/koshechkin-vesennej-gulkoj-ranyu/to-chto-srodu-ne-pel-hayam.htm|title= Весенней гулкой ранью|author=Кошечкин С.|publisher=esenin-lit.ru|access-date=2025-09-03}}</ref>: {{Цитата|Һәм һәр ерҙә — дуҫ-шағирҙар даирәһендә, гәзит редакцияларында, баҙар музыканттары араһында, сәйхананың һалҡынлығында — Көнсығыш поэзияһы менән осрашыуҙар: халыҡ йырҙары, Хәйәм, [[Хафиз Ширази|Хафиз]], [[Сәғҙи Ширази|Сәғҙи]], [[Фирҙәүси]], [[Низами Гәнжәүи|Низами]], [[Шота Руставели|Руставели]]. Быларҙың барыһы бергә Есенин циклының барлыҡҡа килеүе өсөн уңдырышлы тупраҡ булды.}} [[Файл:Шаганэ Нерсесовна Тальян.jpg|thumb|220px|[[Шаганэ Тальян|Шаганэ Нерсесовна Тертерян]], 1921 год]] [[1924 йыл]]дың октябрендә Есенин «Фарсы моңдары» шиғырҙар циклы өҫтөндә эшләй башлай, тәүге ике шиғырын — «Улеглась моя былая рана…» һәм «Я спросил сегодня у менялы…» — яҙа. Был әҫәрҙәрҙең ҡулъяҙмаларын үҙенең дуҫына һәм әҙәби секретары [[:ru:Бениславская, Галина Артуровна|Галина Бениславская]]ға ебәрә. 1924 йылдың 21 декабрендә Есенин Чагинға ошо шиғырҙарҙы ебәрә, хатында шиғырҙарҙы уға бағышлауын белдерә. Ул шулай уҡ китапта баҫтырыр алдынан «П. Ч.» инициалдарын ҡулланыуын йәки бағышлауҙы бөтөнләй күрһәтмәүен әйтә. 20 шиғырҙан торған цикл тулыһынса айырым китап булып сығырға тейеш була<ref name="Белоусов1">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/mechta-poeta.htm|title=Персидские мотивы. Мечта поэта |author=[[Белоусов, Владимир Германович|Белоусов В. Г.]] |publisher=Esenin.ru |access-date=2016-10-26}}</ref>. Циклға дөйөм тема «Фарсы моңдары» менән берләштерелгән шиғырҙар индереү планлаштарыла. Ләкин, көтөлгәнгә ҡарамаҫтан, циклдың Тифлиста яҙылған беренсе шиғыры X—XV быуаттарҙың классик фарсы лирикаһына түгел, ә 30-сы йылдарҙағы Совет [[Кавказ аръяғы]]ның актуаль проблемаһына — көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеүгә арнала. Фарсы классиктарына ят булған был тема «Фарсы моңдарында» сағылыш таба һәм артабанғы шиғырҙарҙа үҫешә. Бынан тыш, цикл мөхәббәттең мәңгелек тема булыуын тикшерә, уны шағир һәр ваҡыт актуаль тип иҫәпләй<ref name="Белоусов3">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/snova-v-stolice.htm|title=Персидские мотивы. Снова в столице |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. [[Файл:С. А. Есенин и С. А. Толстая-Есенина.jpg|right|thumb|200px|Есенин с Софьей Толстой, 1925 год]]. [[1925 йыл]]дың май аҙағында Есенин [[Мәскәү]]гә ҡайта, билдәле рус яҙыусыһы [[Толстой Лев Николаевич|Лев Николаевич Толстой]]ҙың ейәнсәре Софья Андреевна Толстаяға өйләнә. 1925 йылдың 25 июлендә Сергей Есенин һәм Софья Андреевна Толстая Баҡыға юлланалар. Улар Баҡыла бер айҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ, элекке хан дачаһында йәшәй. Есениндың Баҡылағы төп маҡсаты — «фарсы циклы» шиғырҙары өҫтөндәге эште тамамлау була. Килгән ваҡытҡа планлаштырылған егерме шиғырҙың ун бере әҙер була, ә уныһы нәшер ителгән була. «Фарсы мотивтары» йыйынтығы, циклдың тәүге 10 шиғырын үҙ эсенә алған, «Пётр Иванович Чагинға хөрмәт һәм дуҫлыҡ менән» бағышлау менән, 1925 йылдың йәйендә сыға. Уға тағы туғыҙ шиғыр яҙырға ҡала. 1925 йылдың август айының тәүге көндәрендә Есенин ике шиғыр яҙа: «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» һәм «Ахмаҡ йөрәк, типмә…», улар һуңыраҡ «фарсы циклында» ун беренсе һәм ун дүртенсе урындарҙы биләй<ref name="Белоусов4">{{cite web |url=https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/na-zemle-bakinskoj.htm |title=Персидские мотивы. На земле бакинской |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2025-09-02 }}</ref>. 1925 йылдың көҙөндә, сентябрҙән ноябргә тиклем, Есенин Толстая менән бергә өс томлыҡ «Шиғырҙар йыйынтығын» (1926) баҫтырыуға әҙерләү менән шөғөлләнә; Чагинға бағышлауы унда юҡ. Шул уҡ ваҡытта шағир, ахырҙа, «Фарсы моңдары» циклының составын билдәләй, уға 15 шиғыр индерә һәм цикл эсендә уларҙың урынлашыу тәртибен билдәләй<ref name="Белоусов4" />. Шағир «Фарсы моңдарынн» үҙенең ҙур уңышы тип һанай һәм уны яҡын таныштары һәм дуҫтары араһында йыш ҡына уҡый; яҙғандары араһында уларҙы иң яҡшыһы тип баһалай<ref name="Рябчинская" />. == «Фарсы моңдары» циклына берләштерелгән шиғырҙар == ;«Уңалдылар иҫке яраларым…» 1924 йылдың 10 декабрендә «Трудовой Батум» гәзитендә (№ 280) баҫылып сыҡҡан «Уңалдылар иҫке яраларым…» («Улеглась моя былая рана…») шиғыры Сергей Есениндың «ҡабаҡ» осоро менән хушлашыу символына әүерелә. Әҫәрҙә хәл-торош үҙгәрә: ҡабаҡ урынына сәйхана барлыҡҡа килә, унда сәйханасы геройға араҡы һәм шарап урынына «ҡыҙыл сәй» тәҡдим итә, был кәйефтең һәм тормош өҫтөнлөктәренең үҙгәреүен сағылдыра<ref name="Юшин" />.. Шиғыр ике ижекле хорей ярҙамында яҙылған. Беренсе строфала шағир үҙенең ҡайҙа булыуын күрһәтә һәм [[Тәһран]]да булыуының сәбәбен аңлата. Артабан киләһе дүрт юллыҡтарҙа ике илдең төрлө диндәре һәм менталитеттары менән мәҙәниәттәре үҙенсәлекле рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйыла: {{Цитата|Рәсәйҙә беҙҙең яҙ гөлдәрен|Тотмайҙар бит улай һис бәйҙә.|Белмәйҙәр ҙә хәнйәр хәйләләрен,|Үпкәнгә лә янсыҡ сисмәйҙәр. ([[Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы|Р. Ғарипов]] тәржемәһе}} Һуңғы ике дүрт юллыҡта автор хужаға ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерә, ләкин уға тулыһынса ышанырға ашыҡмай. Көнсығыш иле барыбер серле булып ҡаласаҡ һәм Есенинға Тыуған илде алмаштыра алмаясаҡ. {{Цитата|Ишеккә лә тишеп ҡарамай тор,|Ҡапҡасы бар барыбер ҡапҡаңдың...|Тиккә генә күҙе балҡымайҙыр|Ҡара пәрәнжәһен асҡандың. (Р. Ғарипов тәржемәһе} }} Шағир үҙ замандаштары өсөн актуаль булған көнсығыш ҡатын-ҡыҙын азат итеү темаһын күтәрә. Ул ваҡытта Кавказ аръяғының матбуғат баҫмалары кешелек дәрәжәһен кәмһеткән ғөрөф-ғәҙәттәр менән көрәште әүҙем яҡтырта. Йылылыҡ һәм наҙ менән тулы Есенин йөрәге, пәрәнжә ябынырға мәжбүр булған көнсығыш һылыуҡайына арналған наҙлы һүҙҙәрҙә үҙ сағылышын тапҡан. Был мөрәжәғәт тәбиғи рәүештә ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт тураһында һөйләшеүҙе аса. [[Тәһран]]дең зәңгәр сәскәләре, [[:ru:Шираз|Шираз]] келәмдәре һәм [[Хөрәсән]] шәлдәре кеүек деталдәрҙең шағир ҙа, уҡыусылар ҙа күрмәгән экзотик образдар булыуы мөһим түгел. Шиғырҙың яҡты оптимизмы һәм еңелсә юморы позитив кәйеф тыуҙыра һәм яҡшы хистәр уята<ref name="Белоусов1" />. ; «Һораным мин бөгөн асламсынан…» «Һораным мин бөгөн асламсынан…» («Я спросил сегодня у менялы…») шиғыры «Трудовой Батум» (№ 280) гәзитендә 1924 йылдың 10 декабрендә баҫылып сыға. Шиғырҙың исеме «Һораным мин бөгөн асламсынан…» үҙ-ара диалог характерын һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм тәжрибәле кешегә, көнсығыш мәҙәниәте вәкиленә мөрәжәғәт итеп, мөхәббәттең хикмәтен эҙләүҙе күрһәтә: {{Цитата|Һораным мин бөгөн асламсынан –|Йәнәһе лә, аҡса ваҡлатам! –|Ҡалай әйтергә, тип, Лал һылыуға|Саф фарсыса бер һүҙ: «Яратам»? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Асламсы менән һөйләшкәндә, ул көтмәгәндә аҡыллы, зирәк, шиғри рухлы кеше булып асыла, шағир гүзәл фарсы ҡыҙы Лалаға ҡарата үҙ тойғоларын белдереү өсөн һүҙҙәр эҙләй. Ғәҙәти сауҙагәрҙән ысын оракулға<ref>Боронғо замандаарҙа, имеш, алла исеменән хәбәр биреүсе; әйткән һүҙе ҡаршылыҡһыҙ хаҡ, дөрөҫ тип табылған кеше</ref> әүерелгән асламсы ҡыҫҡа, әммә сағыу һәм тәрән мәғәнәле яуап бирә: {{Цитата|Тик асламсым өҙә киҫте былай:|«Әйтелмәй, тип, һөйөү һүҙ менән –|Ғашиҡтар тик йәшерен яманһыулай,|Аңлашалар бары күҙ менән. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шуға ҡарамаҫтан, фарсы ҡыҙының образы, исеме көнсығышса булһа ла, үҙенсәлекһеҙ фон булып ҡала, тик асламсының ғәҙәттән тыш яҡтарын күрһәтеү өсөн генә хеҙмәт итә<ref name="Белоусов1" />. Ҡабатланыусы элементтар, мәҫәлән, [[:ru:Анафора|анафоралар]] («мин һораным», «нисек әйтергә», «мөхәббәт тураһында», «үбешеү») һәм [[:ru:Эпифора|эпифора]] («гүзәл Лала»), әҫәргә музыкаллек һәм йыр рухы өҫтәй. «Лала» исеме, «ҡыҙыл ләлә» тигәнде аңлата, автор тарафынан бөтә циклда ла иң камил, үрнәк булырлыҡ «һөйгән йәр» образы өсөн төп исем итеп һайланған<ref>{{Cite web|url=http://litcult.ru/lyrics.analiz/736|title=Анализ стихотворения «Я спросил сегодня у менялы» Сергея Есенина|date=2021-09-21|publisher=itcult.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>. ;«Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» «Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм!…» («Шаганэ ты моя, Шаганэ!..») исемле шиғыры 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫыла. Башҡа шиғырҙарынан айырмалы рәүештә, был шиғырҙа фарсы ҡатыны «сибәр» тип аталмай<ref name="Белоусов2">{{cite web |url= https://esenin-lit.ru/esenin/kritika/belousov-persidskie-motivy/batumskaya-zima.htm|title=Персидские мотивы. Батумская зима |author=Белоусов В. Г. |publisher=Esenin.ru |access-date=2026-06-28 }}</ref>. Есениндың лирик геройы Шәһәнәмде дуҫылай күреп, Тыуған иле, унда ҡалған һөйгән ҡыҙы тураһында һөйләшеү өсөн уға мөрәжәғәт итә<ref>{{Cite web|url=https://www.armmuseum.ru/news-blog/sergei-yesenin|title=«Персидские мотивы»: образ милой Шаганэ в лирике Сергея Есенина Рипсиме Галстян 23 август 2017 г|author=Рипсиме Галстян|date=2017-08-23|publisher=www.armmuseum.ru|access-date=2026-06-28}}</ref>: {{Цитата|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм,|Төньяҡтанмы әллә булғанға,|Мин әҙермен һиңә йырларға|Ай аҫтында арыш бешкәнен,|Шәһәнәм һин минең, Шәһәнәм.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Персонаждың прототибы булып [[Батуми]] уҡытыусыһы [[:ru:Шаганэ Тальян|Шәһәнәм Тальян]] тора, милләте буйынса — әрмән. Шәһәнәм тышҡы ҡиәфәте менән көнсығыш ҡатын-ҡыҙҙарына оҡшаш, хәрәкәтсән һәм шат күңелле ҡатын була<ref name="Белоусов1" />. ;«Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» («Ты сказала, что Саади…») «Фарсы моңдары» циклының киләһе шиғыры «Һин, әйтәһең,Сәғәҙи, тип…» 1925 йылдың 1 ғинуарында «Баҡы эшсеһе» гәзитендә баҫылып сыға. Шәһәнәм был шиғырҙа «һөйкөмлө» тип аталған. Автор уның матурлығы менән һоҡлана, үҙенең хис-тойғолары хаҡында һөйләй<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Я б порезал розы эти,|Ведь одна отрада мне —|Чтобы не было на свете|Лучше милой Шаганэ.}} {{Цитата|Өҙөр инем ул гөлдәрҙе,|Булмаһа йыуанысым –|Шәһәнәмдән башҡа юҡ бит|Донъяла ҡыуанысым.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» (Никогда я не был на Босфоре) 1925 йылдың 18 ғинуарында «Заря Востока» гәзитенең 782-се һанында циклдың бишенсе шиғыры «Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә…» баҫылып сыға. Унда лирик герой Фарсыға бер ҡасан да сәйәхәт итмәүен таный<ref name="Белоусов2" />. Текстың үҙәк темаһы булып күптән «яҙмышта тыныслыҡ» эҙләгән рус шағирының меланхолияһы тора. Лирик герой Көнсығышты романтик яҡтан күрә. Фарсыстан «күңелле ил» тип ҡабул ителә. Фарсыстан ни тиклем матур булмаһын, лирик герой өсөн тыуған ер барыһынан да ҡәҙерлерәк: «күңелендә тальян яңғырай», «ай яҡтыһында эттәр һаулауын ишетә», «алыҫ төньяҡ ерен» оноторға тырыша кеүек. {{Цитата|Булғаным юҡ Босфор ерҙәрендә,|Һин һорашма ул ер хаҡында.|Тик диңгеҙҙе күрҙем күҙҙәреңдә,|Тоҡанғанда зәңгәр ялҡындан.|Күңелемдә – тальян сыңы айҙың,|Ҡолағымда – эттәр һаулауы.|Күк илемде, ахыры, фарсы ҡыҙы,|Һиңә генә ҡыйын аңлауы? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» («Свет вечерний шафранного края…») «Зәғфрандай илдең зәңгәр кисе…» шиғыры 1925 йылдың 18 ғинуарында «Көнсығыш таңы» гәзитендә баҫылып сыға. Унда, элеккеһендәге кеүек үк, Шәһәнәмдең исеме туранан-тура телгә алынмай: «һин» тигән алмаш менән алмаштырыла. Был әҫәрҙә өс төп теманың үҫеше дауам итә: көнсығыш ҡатын-ҡыҙы эмансипацияһы, Ватанға һөйөү һәм лирик тойғо. Уның төп темаһы — бөркәнсек (чадра) кейеүгә ҡаршы көрәш. Шағир ,Шәһәнәмгә мөрәжәғәт итеп, ҡатын-ҡыҙҙарҙы йәберләгән фарсы йолаһын ҡабул итмәүен белдерә. Ул, был битте һалҡындан һаҡлауға йәки тәндең аҡлығын һаҡлауға ынтылыуға бәйле булырға мөмкин, тип, йоланың йәшәү сәбәптәре тураһында уйлана. Йәшлек һәм матурлыҡтың тиҙлеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, шағир Шәһәнәмде, тормош былай ҙа бәхет менән иркәләмәй, тип уйланырға саҡыра. Бер үк ваҡытта тыуған яҡты һағыныу тойғоһон хәтерләтеп, Тыуған ил темаһы ла үҫешә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Ҡәҙерлем, һин ташла пәрәнжәңде,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа.|Бел үҙеңдең күркең-дәрәжәңде,|Былай ҙа бит ғүмер бик ҡыҫҡа,|Ҡолаҡҡа таҡ, һүҙем – ай-алҡа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа һағыш темаһы — «Башҡа бер ил килә хыялға» тигән бер юл менән ҡуҙғатылған. Шиғырҙың йомшаҡ һәм ихлас яңғырашы шағирҙың Шәһәнәмгә ҡарата тәрән ихтирамы һәм изгелекле мөнәсәбәте тураһында һөйләй, уны ул «ҡәҙерлем» тип атай: «Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә», күрәһең, тыуған яҡтарҙы күҙ уңында тотоп, «йырламаған» йырҙы йырларға вәғәҙәләй<ref name="Юшин" />. {{Цитата|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә,|Башҡа бер ил килә хыялға,|Мин йырлайым үҙем, көй килгәндә,|Ул ғүмерҙә килмәҫ Хәйәмгә,|Тыныс ҡына гөлдәр иҙрәгәндә... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Шундай саф һәм зәңгәр һауа…» («Воздух прозрачный и синий…») («Бакинский рабочий» № 82, 13 апрель 1925) Шағир көнсығыш төнө етеүенең ғәжәп күренешен һүрәтләй. Шулай уҡ ул алыҫ юлға сыҡҡан яңғыҙ юлсыға мөрәжәғәт итә. Экзотиканың сихри атмосфераһы сәскә атҡан үҫемлек еҫтәре менән тулы. [[:ru:Дактиль]] һәм ҡатнаш рифмаға ҡоролған композиция биш юлдан торған биш строфанан тора. Тәүге ике строфа әйләнмә структураға эйә, улар беренсе һәм һуңғы юлдарҙы ҡабатлай. {{Цитата|Шундай саф һәм зәңгәр һауа!|Ҡыуаҡтарға сығып ауам.|Туҡта, юлсы, туҡтап торсо,|Китмә, таңға юлың борсо –|Шундай саф һәм зәңгәр һауа! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙа донъяның матурлығы асыла, ул яңынан мөхәббәт темаһы менән бәйләнә. {{Цитата|Бышылдауы, шытырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы!|Айҙың сыңлап бер ҡарауы,|Нурға сорнап, сихырлауы –|Нәҡ Сәғҙиҙең йыр йырлауы! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Стиль яғынан был циклдың иң көслө шиғырҙарының береһе, камил музыкаль ритмикаһы менән айырылып тора. Ләкин уның эмоциональ кәйефе алдағы өлөштәргә ҡарағанда аҙыраҡ шатлыҡлы. Стиль — ҡатмарлы, биҙәкле, ләкин ситләшкәнлек, уйсанлыҡ интонацияһы менән характерлана<ref name="Белоусов3" />. ;«Күктә — айҙың һалҡын алтыны…» («Золото холодное луны…») 1925 йылдың 13 апрелендә «Бакинский рабочий» гәзитендә № 82 баҫылып сыға. Автор Шәһрәзада образы аша көнсығыш әкиәт мотивын индереп башлай: {{Цитата|Шәһрәзада йырлап йәшәгән|Бағдад бынан алыҫ-алыҫта}} Ләкин һуңынан иғтибарын үҙен һәм һөйгәнен уратып алған ысын донъяның матурлығына һәм йәлеп итеүсәнлегенә йүнәлтә: {{Цитата|Донъяға баҡ: ниндәй хозурлыҡ!|Тыңла ғына гөлдәр ҡушҡанын.}} Ул «зәңгәр һәм йомшаҡ ил» тигән сағыу, тойғоларға бай образдар тыуҙыра, бында күреү һәм еҫте тойоу деталдәрен дә ҡуллана (мәҫәлән, «[[:ru:Олеандр|олеандр]] һәм [[:ru:Левкой|левкой]] еҫе») һәм тормоштан йәм һәм тәм табырға саҡыра<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Күктә – айҙың һалҡын алтыны,|Ерҙә – гөлдөң мең-мең төҫтәре.|Мин, уларҙың эсеп еҫтәрен,|Тоймайым да айҙың һалҡынын.(Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шул уҡ ваҡытта шағир тормошҡа ынтылыштары булмаған кешеләргә ҡыҙғаныс белдерә, ғүмерҙең ҡыҫҡа булыуына баҫым яһай<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Был донъяны берәү хурлаһа,|Тик йәлләргә кәрәк бахырҙы. (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} ;«Хорасанда шундай ишектәр бар…» («В Хорасане есть такие двери…») («Бакинский рабочий» № 74, 1925 йылдың 3 апреле) Көнсығышты һәм Рәсәйҙе ҡаршы ҡуйыу йәнә шиғырҙың төп темаһы булып тора. Автор хатта иң мауыҡтырғыс Фарсы ла, әгәр унда мөхәббәт булмаһа, уны тота алмаясағын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шунһыҙ уның ижады мәғәнәһеҙ ҡала, сөнки ул кемгә йырҙарын йырлаясағын белмәй. Һөҙөмтәлә шағир үҙенең тыуған яғына — Рәсәйгә һис шикһеҙ өҫтөнлөк бирә, йөрәгендә һөйгәненең образын һаҡларға, әммә хис-тойғоларын белдерергә һәм йырҙарын уға тыуған ерендә генә арнарға вәғәҙә итә<ref name="Белоусов2" />. {{Цитата|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Һалмаған гөл унда ҡалманы:|Йәшәй унда бер ҡыҙ, йотоп моң-зар.|Хорасанда шундай ишектәр бар,|Тик уларҙы аса алманым. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Фирҙәүсиҙең зәңгәр илкәйе!..» («Голубая родина Фирдуси…») «Баҡы эшсеһе» No 74, 1925 йылдың 3 апрелендә баҫылып сыға. Шағир Фарсы иле (Фирҙәүсиҙең тыуған ере) һәм үҙенең Шәһәнәме менән хушлаша. Ул күңелендә Шаһәм образын һаҡларға һәм уның хаҡында башҡаларға һөйләргә вәғәҙә итә. Ул шулай уҡ, фарсы иле уны («яғымлы урыҫты») онотмаҫ, ә һөйгәненә иҫтәлеккә «Рәсәй хаҡында йыр» бүләк итергә өмөтләнә<ref name="Белоусов3" />: {{Цитата|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм:|Шәмсыраҡтай яна гөл генәң,|Шул гөлдәрҙәй һығылып түгеләм,|Иҫкә төшһә йәнә илгенәм,|Шәпһең, фарсы иле, мин беләм.}} {{Цитата|Һуңғы ҡабат эсәм, һуңғы көн|Хуш еҫтәрен, ҡойған бал һымаҡ.|Хушлашҡанда, Шаһәм, һөйөклөм,|Тауышың да йәнгә ял һымаҡ,|Һәр һүҙеңде йотам мин бөгөн. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Шағир булыу — шул уҡ шәһит үлеү…» («Бакинский рабочий» № 177, 7 август 1925) Шиғыр шиғри реализм манифесты менән башлана. Есенин ижадының төп темаларының береһен — шағир һәм шиғриәт темаһын ҡуҙғата. Уның аңлауы буйынса, әҙәби ижад процессы яфаға, ғазапҡа тиң<ref name="Юшин" />: {{Цитата|Йөрәгеңде телеп, ҡаның бүлеп,|Башҡа күңелдәрҙе наҙлау ул. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Был фекер Есениндың шиғриәтенә хас тағы бер мөһим үҙенсәлек менән оҡшаш — уның лирикаһының тәрән халыҡсанлығы, ул тыуған илгә сикһеҙ мөхәббәттән тыуа. Шиғырҙың лирик геройы фекеренсә, халыҡсанлыҡ һәм яфа сигеү бер-береһенән айырылғыһыҙ. Шиғыр тәрән философияһы, эмоционаллеге һәм сағыу образдары менән айырылып тора<ref>{{Cite web|url=https://literaturka.com/sergej-esenin-byt-poetom-eto-znachit-to-zhe|title=Сергей Есенин — Быть поэтом это значит то же |author=Новиков Б.|date=2023-09-14|publisher=literaturka.com|access-date=2026-07-02}}</ref>. Һандуғас образында автор башҡа бер төр яҙыусыны сағылдыра, ул йәмғиәт ысынбарлығынан алыҫ, һәм автор уға үҙен ҡаршы ҡуя: {{Цитата|Шағир булыу – ул киңлекте йырлау,|Тик киңлектә күңел йылмайыр.|Һандуғасҡа, ана, ни һуң һайрау!|Күпме һайрамаһын – бер үк йыр. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Канарейка образы ла символик мәғәнәгә эйә. Ул Есенин тарафынан хөкүмәткә буйһонған һәм заказлы әҫәрҙәр яҙған рәссамдарға ҡарата нәфрәтен белдереү өсөн ҡулланыла. {{Цитата|Сыйырсыҡ та, башҡаларҙан урлап,|Йырлай яҙын – әҙер ояла. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Есениндың лирик геройы киләсәккә ҡыйыу ҡараһа ла, яҡшылыҡҡа өмөт итмәй: ул һағыш һәм һыҙланыуҙары араҡы менән баҫыуҙы хуп күрә,{{|Мөхәммәт ул тыйған Ҡөрьәнендә|Дуҫ булыуҙы хәмер-шарапҡа.}} ә ҡотолғоһоҙ үлемгә битараф ҡарашта: {{Цитата|«Ярай, – тиер, – бер дөмөгөп ятһам,|Был да таныш беҙгә донъяла...» (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» («Руки милой — пара лебедей…») («Баҡы эшсеһе» No 179, 1925 йылдың 10 авгусы) «Ике аҡҡош — йәрем ҡулдары …» шиғыры мөхәббәт темаһына арналған. Есенин тағы фарсы ҡатынына «наҙлы Шаһәм» өндәшә. Шағирҙың наҙлы һүҙҙәре тәрән һәм ихлас яңғырай. Ул таныш «аҡҡош ҡулдары» образын үҫтерә, хәҙер уларҙы «пар аҡҡоштар» тип һүрәтләй. Уҡыусы шағир өсөн фарсы ҡыҙының мөхәббәте ни тиклем мөһим икәнлеген яҡшыраҡ аңлаһын өсөн, Есенин, «ике аҡҡош харап итмәһә», үҙенең шиғырҙары «мәрхәмәтлерәк һәм мөғжизәлерәк» булыр ине, тип иҫбатлай: {{Цитата|Был йырҙарым өсөн аҙыраҡ|Һүҙ ҙә тейер, оҡшап етмәһә,|Йырлар инем моңло-наҙлыраҡ,|Ике аҡҡош харап итмәһә. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Был шиғырҙа Есениндың Фарсы иленә сәфәренә мөнәсәбәтенең үҙгәреүе күҙәтелә. Хәҙер ул шағирға ҡыҙыҡлы түгел, ә яҙылғанға ҡарағанда тәрәнерәк әҫәрҙәр ижад итеүгә илһамландыра алмаған һымаҡ тойола. Ул «Таһаран айы йырҙарҙы йылы менән йылытмаясаҡ» икәнен яҡшы аңлай. Был Фарсы иленә сәфәр тураһында уйланыуҙарҙың тамамланыуын аңлата<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|Булыр ине алтын тауындай,|Ахырғаса һөйһә йөрәгең.|Тик Таһаран айы, ҡауындай,|Йылытмай шул йырҙы, күрәһең. (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ;«Нилектән ай шулай тоноҡ ҡарай…» («Отчего луна так светит тускло…») («Бакинский рабочий» № 183, 1925 йылдың 14 авгусы) Был шиғыр Есениндың «Фарсы мотивтары» циклындағы мөхәббәт һыҙығының мөһим өлөшө булып тора. Шағир кипарис һәм сәскәләргә: «Ниңә ай шундай тоноҡ ҡарай?» — тип мөрәжәғәт итә. Яуап ала алмағас, ул үҙенең һағышын фарсы ҡыҙы Ләләгә еткерә. Тик рауза ғына шағирға Шаганэның хыянаты тураһында һөйләй, һәм ул былай тип йомғаҡ яһай<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|«Шаһәнәң бит башҡа менән ҡасты,|Шаһәнәң бит... үпте... хәсисте!..»|Шуға ла шул айҙың бойоҡ мәле,|Шуға ла шул төҫө ҡомһарған... (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Владимир Белоусов билдәләүенсә, Есенин менән Шаганэ Тальян 1925 йылда дуҫтарса айырылышалар һәм башҡаса осрашмайҙар. Тикшеренеүсе фекеренсә, Шаганэның хыянаты темаһы фарсы ҡыҙы менән булған романдың сюжет һыҙығын тамамлау өсөн генә индерелә. ; «Типмә инде, һантый йөрәк…» «Глупое сердце, не бейся…» («Бакинский рабочий» № 177, 1925 йылдың 7 авгусы) Яҙмыш темаһын дауам итеп, был шиғыр лирик герой тормошондағы һынылышлы мәлде һүрәтләй. Ул яҙмышына үтенестәр аша бәхеткә ирешеүгә өмөтөн юғалта һәм уны эҙләүҙән баш тарта. Лала образы, элеккесә символик һәм билдәһеҙ булып ҡалһа ла, был юлы ул геройҙы хыянат итмәгән берҙән-бер кеше булараҡ сығыш яһай, һәм уның мөхәббәте геройға терәк булып тора<ref name="Белоусов4" />: {{Цитата|Типмә инде, һантый йөрәк!|Бәхет йөрөй ул ситтәрәк,|Тик фәҡирҙе йәлләү кәрәк,|Типмә улай, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе) }} {{Цитата|Айҙың һары сихырынан|Сайҡалыша тал да тирәк.|Һаҡла, Лалым, ай нурынан,|Пәрәнжәңде яп тиҙерәк,|Типмә, типмә, һантый йөрәк! (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} ; «Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы…» («Голубая да весёлая страна…») («Бакинский рабочий» № 179, 1925 йылдың 10 авгусы) Биш томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы"на ярашлы, П. И. Чагиндың автографтары «Гелия Николаевна» һәм «Гелия Николаевна Чагина» тигән бағышламаларҙан тора. Автограф шулай уҡ «[[Ғүмәр Хәйәм|Омар Хәйәм]]ға оҡшатыу» тигән исем һәм «8. IV-25. Баҡы» тигән дата менән билдәләнгән. Шағир был шиғырҙы фарсы циклына һуңғыларҙан (15-се) индергән<ref name="Белоусов4" />. {{Цитата|Эй һин, зәңгәр илдең алсаҡ алыҫы!|Һатылды бит йыр-моңдарға намыҫым.|Сеү, талғын иҫ, диңгеҙ еле, тын йә ҡас –|Ишетәһеңме, гөлөн арбай һандуғас? (Р. Ғарипов тәржемәһе)}} Шиғырҙың төп темаһы — дуҫлыҡ-мөхәббәт темаһы. Шағир был теманы асып биреү өсөн көнсығыш поэзияһының традицион алымдарын ҡуллана. Лирик геройҙың бала менән үҙ-ара мөнәсәбәте һандуғас менән гөл тураһындағы романтик мәҫәл менән үрелеп бара. Лала һәм Шаганэ исемдәре урынына яңы образ — Гелия (Ғәлиә) килә. Әҫәрҙең икенсе өлөшөндә ижадтың шағир тормошондағы роле тикшерелә. Был тема бөтә шәхси мәнфәғәттәрҙең һәм тормош принциптарының ижад процесына тулыһынса буйһондоролоуын раҫлаған декларация менән асыла: «Честь моя за песню продана» («Намыҫым йырым өсөн һатылды»). Ошо уҡ фекер, тағы ла көслөрәк яңғырап, әҫәрҙең һуңғы строфаһында ла ҡабатлана: «вся жизнь моя за песню продана» («бөтә ғүмерем йырым өсөн һатылды»)<ref name="Белоусов4" />. == Мәҙәни йоғонто == Күп халыҡтар «Фарсы моңдары» менән үҙ телдәренә тәржемәләр аша таныша. Был шиғри циклдың фарсы теленә ике тапҡыр тулыһынса тәржемә ителеүе иғтибарға лайыҡ, ләкин беренсе версияһы һаҡланмаған, сөнки Ислам революцияһы ваҡытында юҡ ителгән<ref name="Хамидреза">{{книга |ссылка=http://www.philol.msu.ru/~ref/avtoreferat2010/atashbarab.pdf |автор=Хамидреза А. |заглавие=Русская литература в Иране: цикл «Персидские мотивы» С.А. Есенина (проблема перевода и историко-литературной интерпретации). Автореферат |место=М. |год=2010 |издательство=Московский государственный университет им. М.В. Ломоносова |страницы=6—7}}</ref>. «Фарсы моңдары»н башҡа телдәргә тәржемә итеүселәр араһында [[Үзбәкстан|Үзбәк ССР-ы]]ның халыҡ шағиры [[:ru:Вахидов, Эркин Вахидович|Эркин Вахидовты]]ң эштәре бар (уларҙа циклдың төп геройы Шаганэ исеме Шаханим — «минең шаһбикәм» йәки «минең принцессам» тигән йыйылма исемгә алмаштырылған)<ref>{{cite web |url=http://esenin.ru/novosti/esenin-v-uzbekistane |title=Есенин в Узбекистане |author=Южный С. |work=Esenin.ru |date=2011-06-22 |access-date=2026-07-26 }}</ref>. С. Есениндың «Фарсы моңдары» ҡырғыҙ тәржемәселәрендә лә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы халыҡ шағирҙары: [[:ru:Жусуев, Сооронбай Жусуевич|Сооронбай Жусуев]], [[:ru:Турсунов, Эрнис Нурдинович|Э. Турсунов]], [[:ru:Акматбекова, Сагын|Сагын Акматбекова]] һәм [[:ru:Эралиев, Суюнбай|С. Эралиев]] тәржемә итә<ref name="Койчуев" />. Бынан тыш, «Фарсы моңдары» циклын үҙ туған телдәренә Башҡортостандың халыҡ шағиры [[Рәми Ғарипов|Рәми Ғарипов]], Лоик Шерали (Тажикстандың халыҡ шағиры), [[:ru:Ахмедов, Магомед Ахмедович|Магомед Ахмедов]] (Дағстандың халыҡ шағиры) һәм [[:ru:Рустам, Сулейман|Сөләймән Рөстәм]] ([[Әзербайжан|Әзербайжан ССР-ы]]ның халыҡ шағиры) кеүек күренекле шағирҙар тәржемә итә<ref name="Isaxanli">''Исаханлы И.'' [http://dspace.khazar.org/bitstream/20.500.12323/2147/1/isahan.pdf «Персидские мотивы» Есенина и их переводы на азербайджанский язык] // «Созвучий жито», Сборник работ по русской литературе 1910—1930-х годов в честь 70-летия С. И. Субботина. Под редакцией П. Е. Поберезкиной, М. В. Скороходова, О. В. Пашко. Институт Мировой Литературы имени А. М. Горького РАН. — Москва, 2013.</ref>. Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы [[Ханнанов Вәсил Мирғәзийән улы|Вәсил Ханнанов]] «Фарсы моңдары»н келәмдәр аша тәҡдим итә. Рәссам С. Есенин шиғриәтен үҙенең традицион келәмдәрендә төп урын биләгән фарсы ҡыҙҙарының һынлы сәнғәт образдары менән оҫта яраштыра<ref>{{Cite web|url=https://kulturarb.ru/ru/news/novosti/vystavka-vasilya-hannanova-persidskie-motivy-prodolzhaetsya|title=Выставка Василя Ханнанова "Персидские мотивы" продолжается!|website=Культурный мир Башкортостана|date=2016-10-04|publisher=kulturarb.ru|access-date=2026-07-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://esenin.ru/novosti/persidskie-motivy-na-kovrakh|title=Персидские мотивы на коврах|author=Истомина .С.|date=206-10-02|publisher=esenin.ru|access-date=2026-07-26}}</ref>. == Әҙәбиәт == * {{книга|автор=Юшин П. Ф. |часть=«Персидские мотивы» и лирика 1924-1925 годов в творческой эволюции С. Есенина |заглавие=Сергей Есенин. Поэзия |ссылка= https://esenin-lit.ru/esenin/yushin-esenin-poeziya/persidskie-motivy.htm|год=1969 |место=М. |издательство=Издательство Московского университета}} * {{Книга|ссылка=http://www.literatura.kg/articles/?aid=1268|автор=Койчуев Б. Т.|заглавие=«Персидские мотивы» С. Есенина на киргизском языке // «Персидские мотивы» С. А. Есенина: диалог культур|год=2011|место=Бишкек|издательство=КРСУ|страниц=.|isbn=ISBN 978–9967–05–798–2.}} * [https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy Р. Ғарипов «Минең антологиям»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314222846/https://ramigaripov.ru/creativity/poem/603-farsy-modary-persidskie-motivy |date=2026-03-14 }} == Иҫкәрмәләр == {{иҫкәрмәләр|2}} [[Категория:Әҙәби әҫәрҙәр]] [[Категория:Рус әҙәбиәте]] m42abhu5jhubo5xedek9uprx2tknra1 Борис Георгиевич Перчаткин 0 201373 1301423 2026-07-27T04:19:40Z Asorev 39436 Яңы бит: {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = {{Birth date and age|1946|7|1}} |Тыуған урыны = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostro... 1301423 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = {{Birth date and age|1946|7|1}} |Тыуған урыны = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (рус. ''Борис Георгиевич Перчаткин''; 1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980-се йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та "Лаутенберг төҙәтмәһен" ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Andrej Dementjev|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған "Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы"ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса ("Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу") 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн "СССР-ҙа диндең хәле тураһында" темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Vitalij Futornyj|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге "Лаутенберг төҙәтмәһе" ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул "Утлы һуҡмаҡтар" (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған "Ғалимдарҙың яуаплылығы" эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] s7povonzcwkutzeknfve85f2fp8x8rf 1301424 1301423 2026-07-27T04:21:38Z Asorev 39436 1301424 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = {{Birth date and age|1946|7|1}} |Тыуған урыны = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (рус. ''Борис Георгиевич Перчаткин''; 1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980-се йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та "Лаутенберг төҙәтмәһен" ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Andrej Dementjev|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған "Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы"ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса ("Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу") 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн "СССР-ҙа диндең хәле тураһында" темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге "Лаутенберг төҙәтмәһе" ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул "Утлы һуҡмаҡтар" (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған "Ғалимдарҙың яуаплылығы" эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] ha8t2hft5j5a8a6lrz3lxtwow7nf1ns 1301425 1301424 2026-07-27T04:23:43Z Asorev 39436 1301425 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |Тыуған урыны = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (рус. ''Борис Георгиевич Перчаткин''; 1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980-се йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та "Лаутенберг төҙәтмәһен" ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған "Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы"ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса ("Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу") 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн "СССР-ҙа диндең хәле тураһында" темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге "Лаутенберг төҙәтмәһе" ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул "Утлы һуҡмаҡтар" (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған "Ғалимдарҙың яуаплылығы" эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] 2dafind2kwaw454odkrxnsony12uzel 1301427 1301425 2026-07-27T05:07:22Z Телсе 41238 орфография 1301427 wikitext text/x-wiki {{Шәхес |Исем = Борис Перчаткин |Төп исем = Борис Георгиевич Перчаткин |Һүрәт = |Һүрәт аңлатмаһы = |Тыуған датаһы = 01.07.1946 |Тыуған урыны = [[Миргород]], [[Украина Совет Социалистик Республикаһы|Украина ССР-ы]], [[СССР]]{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} |Гражданлығы = [[СССР]], [[АҠШ]] |Дин = [[Христианлыҡ]] ([[Пятидесятниктар]]) |Һөнәре = кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, дини эшмәкәр |Балалары = 6{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}} }} '''Борис Георгиевич Перчаткин''' (1 июль 1946 йыл) — кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы, 1970 йылдарҙың икенсе яртыһында һәм 1980 йылдар башында [[Находка]] ҡалаһында башланған дини эмиграция хәрәкәтенең күренекле вәкиле{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68}}. 1989 йылда [[АҠШ]]-та "Лаутенберг төҙәтмәһен" ҡабул итеү өсөн лоббизмды етәкләй, был закон элекке СССР илдәренән яҡынса 1 миллион дини аҙсылыҡ вәкиленә АҠШ-ҡа легаль рәүештә күсеп китергә мөмкинлек бирә{{sfn|Romanovič|2023}}. == Биографияһы == === Иртә йылдары һәм сиркәүгә килеүе === Борис Перчаткин хәрби пилот ғаиләһендә тыуған. Ул тыуғандан һуң тиҙҙән атаһы автомобиль һәләкәтендә һәләк була. Беренсе ире үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Бористың әсәһе башҡа бер хәрбигә кейәүгә сыға. 1953 йылда аталығы ихтилал ваҡытында бойороҡҡа буйһонмаған өсөн ҡулға алына һәм [[Воркута]] хеҙмәт лагерҙарына 25 йылға хөкөм ителә. 16 йәшендә Борис Находка ҡалаһында пятидесятниктар сиркәүен таба һәм уға ҡушыла. Бынан һуң ул СССР-ҙа диндарҙарҙы эҙәрлекләү тураһында мәғлүмәт йыя башлай һәм уны сит ил журналистары менән әүҙем уртаҡлаша{{sfn|Semjonova|2020}}. === Эмиграция хәрәкәте һәм диссиденттар менән бәйләнеш === 1976 йылда Перчаткин арҡадаштары Василий Патрушев, В. А. Бурлаченко һәм Владимир Степанов менән бергә [[Мәскәү]] [[Совет диссиденттары|диссиденттары]] менән бәйләнеш урынлаштыра. Диссиденттар уларға үҫә барған эмиграция ғылFormatына ойошҡан төҫ төрөргә кәңәш итә. Шул уҡ йылда [[Мәскәү Хельсинки төркөмө]] вәкиле Л. В. Воронина Находкаға килә. Ошо ваҡыттан алып Перчаткин пятидесятниктарҙың [[СССР]]-ҙан күпләп сығыуы өсөн әүҙем көрәшә башлай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=68—69}}. Шул уҡ йылда ул [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы|БМО]]-ға, [[Сиркәүҙәрҙең бөтә донъя советы]]на һәм [[Хельсинки килешеүе]]нә ҡул ҡуйған дәүләттәр башлыҡтарына СССР-ҙа диндарҙарҙы юғары кимәлдә эҙәрлекләү тураһында хәбәр иткән мөрәжәғәтнамәләр ебәрә<ref name="nashaamerica">{{cite web|url=http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|title=Он спас 1 млн человек. Сегодня они не могут собрать ему на операцию. Как же так?|website=www.nashaamerica.com|date=2023-09-26|access-date=2023-09-26|language=ru|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926133215/http://www.nashaamerica.com/blogi/chtivo/item-894/|url-status=live}}</ref>. 1977 йылда Николай Горетый менән бергә пятидесятниктар исеменән ҡулға алынған диссиденттар [[Александр Гинзбург]], [[Юрий Орлов]] һәм [[Анатолий Щаранский]]ҙы яҡлап сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=66}}. Шул уҡ йылда башҡа христиан конфессиялары вәкилдәре менән бергә эҙәрлекләнгән христиандарға СССР-ҙан сығыу рөхсәтен талап итеп асыҡ аслыҡ иғлан итеүҙә ҡатнаша<ref name="ukrweekly">{{cite journal|author=Zenon Snylyk|title=Dissidents fast across USSR|url=https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|journal=The Ukrainian Weekly|publisher=Ukrainian National Association|date=1977-10-09|volume=LXXXIV|issue=222|pages=2|language=en|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926074510/https://archive.ukrweekly.com/print-media/1977/The_Ukrainian_Weekly_1977-38.pdf|url-status=live}}</ref>. 1978 йылдың 20 декабрендә Перчаткин Находка почтаһынан АҠШ Президенты [[Джимми Картер]]ға Яңы йыл телеграммаһын ебәрергә тырыша, унда дини иреклектән мәхрүм ителгәндәргә иғтибар итеүҙе һорай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref name="nashaamerica"/><ref name="dementjev">{{cite book|author=Андрей Дементьев|title=АВЕН-ЕЗЕР. Евангельское движение в Приморье 1898-1990 годы|url=http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|location=Vladivostok|publisher=Russkij ostrov|year=2011|pages=213|isbn=978-5-93577-054-2|language=ru|archive-date=2023-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925212100/http://www.rusbaptist.stunda.org/aven-ezer-primorje.pdf|url-status=live}}</ref>. 1979 йылдан башлап ул СССР-ҙан эмиграцияға китергә теләгән диндарҙар өсөн үҙәк булдырыу буйынса ойоштороу эшен етәкләй. 1980 йылда яңы ойошторолған "Совет пятидесятниктары сиркәүҙәренең эмиграция буйынса советы"ның секретары итеп һайлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1979 йылдың аҙағында ул АҠШ Конгресына һәм хөкүмәтенә, шулай уҡ Канада, Австралия, Англия, ГФР, Франция һәм Италия хөкүмәттәренә йүнәлтелгән белдереү яҙа, унда совет ысынбарлығын, Коммунистар партияһының дингә ҡарашын һәм дини йолалар тураһындағы совет ҡануниәтен ентекләп һүрәтләй<ref name="nashaamerica" />. === Дәүләт тарафынан эҙәрлекләү һәм төрмәгә ултыртыу === Эмиграцияға ғариза биргән диндарҙар комитетының иң әүҙем ағзаһы булараҡ, ул совет властарының сәнескеле иғтибары аҫтына эләгә. уға һәм уның ғаиләһенә ҡаршы урындағы матбуғатта яла яғыу кампанияһы башлана{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1980 йылдың 21 августында Перчаткин Находкала ҡулға алына. 1981 йылдың март аҙағында<ref name="dtic">[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA145453.pdf Chronology of Soviet Dissidence: January 1970 through December 1982]</ref> РСФСР енәйәт кодексының 190.1 статьяһы буйынса ("Совет дәүләтен һәм йәмғиәт ҡоролошон яраҡһыҙлаған алдаҡ уйҙар таратыу") 2 йылға иркенән мәхрүм ителә<ref name="dtic"/>. [[Америка тауышы]] радиостанцияһы хәбәрҙәренә ярашлы, тикшереү һәм суд ваҡытында уға ҡаршы химик матдәләр (нейролептиктар) ҡулланыла, шунлыҡтан ул йыш эҫен юғалта{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1982 йылдың августында азат ителгәс, ул эмиграция хоҡуғы өсөн көрәшен дауам итә. Әммә 1983 йылдың февралендә уны яңынан ҡулға алалар һәм һалҡын ҡоралды законһыҙ һаҡлаған өсөн 218-се статья буйынса 1,5 йылға төрмәгә ултырталар{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. === АҠШ-ҡа эмиграция һәм Лаутенберг төҙәтмәһе === 1987 йылда ул АҠШ Конгресы өсөн "СССР-ҙа диндең хәле тураһында" темаһына доклады әҙерләй. Доклад Конгреста уҡыла, һәм Перчаткин ул ваҡыттағы АҠШ дәүләт секретары [[Джордж Шульц]]{{sfn|Romanovič|2023}}, АҠШ Юғары суды баш судьяһы [[Уильям Ренквист]]{{sfn|Romanovič|2023}} һәм башҡа рәсми кешеләр менән осрашыуға саҡырыла. 1988 йылдың майында, АҠШ Президенты [[Рональд Рейган]] һәм совет лидеры [[Михаил Горбачёв]] Мәскәүҙә саммит үткәргәндә, Перчаткин совет протестанттары вәкиле булараҡ 40 кешенән торған делегация составында Беренсе леди [[Нэнси Рейган]] менән осрашыуға саҡырыла{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Был осрашыуҙа ул Рейганға һәм Горбачёвҡа дин иреклеген һәм СССР-ҙан тотҡарлыҡһыҙ күсеп кетеү хоҡуғын талап иткән мөрәжәғәтнамә тапшыра. 1988 йылдың 26 июлендә Перчаткин ғаиләһе менән АҠШ-ҡа эмиграцияға китә{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 1988 йылдың 4 августында ул [[АҠШ Конгрессы]]нда СССР-ҙа диндарҙарға ҡаршы геноцид тураһында телмәре менән сығыш яһай{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}{{sfn|Gura|2018|p=173}}<ref name="photo">{{cite web|url=https://russiainphoto.ru/photos/195013/|title=Foto - Boris Perchatkin|website=russiainphoto.ru|date=2023-09-26|language=ru}}</ref>, унан һуң конгрессмендар, сенаторҙар һәм дипломаттар менән фекер алышыуҙар дауам итә{{sfn|Gura|2018|p=173}}. Ошо тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә<ref name="futornyj">{{cite journal|author=Виталий Футорный|title=25-летие начала исхода|url=https://issuu.com/afisha/docs/diaspora_08-11-13/9|journal=Diaspora. Slavjanskaja obščestvennaja gazeta|date=2013-08-11|volume=16|issue=15|pages=9|language=ru}}</ref> 1989 йылда [[Нью-Джерси]] штатынан демократ сенатор [[Фрэнк Лаутенберг]] исемендәге "Лаутенберг төҙәтмәһе" ҡабул ителә. Был закондың тәүге ун йылында АҠШ-та яҡынса 350 000 дини ҡасаҡ урынлаша{{sfn|Gura|2018|p=173}}{{sfn|Semjonova|2020}}, ә 2010 йылға уның менән файҙаланыусыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1 миллионға етә{{sfn|Romanovič|2023}}. === АҠШ-та кеше хоҡуҡтарын яҡлау эшмәкәрлеге === АҠШ-та йәшәгәндә Перчаткин үҙенең шәхси веб-сайтын булдыра, унда ҡулға алыныуы, төрмәлә ултырыуы һәм эмиграция өсөн көрәше тураһында ентекләп яҙа{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}<ref>{{cite web|url=https://bperchatkin.wordpress.com/|title=Борис Перчаткиндың шәхси сайты|language=ru}}</ref>; шулай уҡ ARRC (American-Russian Relief Committee) христиан хоҡуҡ яҡлау ойошмаһын ойоштора{{sfn|Romanovič|2023}}<ref name="arrc">{{cite book|author=United States Congress Commission on Security and Cooperation in Europe|title=Unregistered Religious Groups in Russia: Hearing Before the Commission on Security and Cooperation in Europe|url=https://books.google.com/books?id=_YhIiVBx_5kC|year=2007|publisher=U.S. Government Printing Office|isbn=978-0-16-077910-7|language=en}}</ref>. Бынан тыш, ул "Утлы һуҡмаҡтар" (рус. ''Огненные тропы'') исемле автобиографик китап баҫтырып сығара{{sfn|Ostrovskaja|2017|p=69}}. 2025 йылдың йәйендә Перчаткин һәм уның тарафдарҙары АҠШ Дәүләт департаментында һәм АҠШ-тың Халыҡ-ара дини иреклек буйынса комиссияһында (USCIRF) сығыш яһай, унда Украинала һәм Рәсәйҙә пацифист христиандарҙың эҙәрлекләнеүе, уларҙы альтернатив граждандар хеҙмәтенән мәхрүм итеүҙәре, граждандарҙы мәжбүри мобилизациялауҙары һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡан өсөн ҡулға алыу, көс ҡулланыу һәм янауҙар менән осрашыуҙары тураһында иҫкәртә. Ошоға бәйле Перчаткин [[Uniting for Ukraine|U4U]] программаһы буйынса АҠШ-ҡа килгән Украина пацифист христиандары өсөн айырым иммиграция квотаһын билдәләү өсөн лоббизм яһай<ref name="slavicsac">{{cite web|url=https://www.slavicsac.com/2025/07/14/ukraine-russian-christians/|title=В США обсуждают защиту христиан из Украины и России|author=SlavicSac|website=Slavic Sacramento|date=2025-07-15|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == Билдәле совет диссиденты [[Андрей Сахаров]] 1981 йылда яҙған "Ғалимдарҙың яуаплылығы" эссеһында башҡа сәйәси тотҡондар араһында Борис Перчаткиндың исемен айырым атап үтә<ref name="sakharov">{{cite web|url=https://www.sakharov.space/lib/otvetstvennost-uchenyh|title=Сахаров. Ответственность учёных|website=sakharov.space|language=ru}}</ref>. == Иҫкәрмәләр == {{Reflist}} == Библиография == * {{cite journal |last=Островская |first=O. П. |year=2017 |title=Судьбы участников эмиграционного движения пятидесятников на дальнем востоке в 1970-1980-х гг. |journal=Владивосток – точка возвращения: прошлое и настоящее русской эмиграции |publisher=Дальневосточный юридический институт МВД РФ |url=http://dot.kostacademy.kz/bible/files/769476832.pdf#page=65 |language=ru}} * {{cite journal |last=Гура |first=В. O. |year=2018 |title=Історія та есхатологічні мотиви релігійної еміграції пізніх протестантів із СРСР 1987–2017 рр. |journal=Гілея: науковий вісник |issue=135 |pages=171—175 |issn=2076-1554 |language=uk}} * {{cite web |last=Семёнова |first=Виктория |year=2020 |title=Борис Перчаткин — о том, как помогал верующим из СССР попасть в США |website=usa.one |date=2020-01-03 |url=https://usa.one/2020/01/boris-perchatkin-o-veruyushhix-v-sssr-immigracii-v-ssha-i-aktivizme/ |language=ru}} * {{cite web |last=Романович |first=Михаил |year=2023 |title=Правозащитник, Борис Перчаткин, смертельно болен |website=spasenie.by |date=2023-09-26 |url=https://spasenie.by/publ/pravozashhitnik_boris_perchatkin_smertelno_bolen/4-1-0-82 |language=ru}} == Тәшҡы һылтанмалар == * {{cite journal |last=Rowe |first=Michael |year=2008 |title=The Soviet pentecostal emigration movement |journal=Religion in Communist Lands |pages=337—339 |doi=10.1080/09637498308431098 |url=https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09637498308431098 |language=en}} * {{cite journal |last=Wanner |first=Catherine |year=2010 |title=Religion and Refugee Resettlement: Evolving Connections to Ukraine since World War II |journal=Canadian-American Slavic Studies |volume=44 |pages=44—66 |doi=10.1163/221023910X512796 |url=https://brill.com/view/journals/css/44/1-2/article-p44_4.xml |language=en}} {{Authority control}} [[Категория:1946 йылда тыуғандар]] 0bhujlpc2cyva0gfnhunrm2ncs4fqhr