Мартинрода (Ильм-Крайс)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мартинрода (Ильм-Крайс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29313</id>
    <revision>
      <id>1301450</id>
      <parentid>678039</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T04:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Martinroda.PNG]] → [[File:DEU Martinroda COA.svg]] PNG → SVG</comment>
      <origin>1301450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5233" sha1="qskm38bvf2t15gm6srgtc8vixayom3x" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Мартинрода (Ильм-Крайс) 
 |төп исеме                                         = Martinroda (Ilm-Kreis) 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Martinroda COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 43|lat_sec     30 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 53|lon_sec  = 16 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Гюнтер Хедвиг  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 8,27  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 400  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 865 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 98693 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 034 
 |Commons-тағы категория                     =  Martinroda 
 |сайт                                                                  = http://www.martinroda.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Мартинрода (Ильм-Крайс)''' ({{lang-de|Martinroda (Ilm-Kreis)}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 865 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 8,27 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98693 һәм автомобиль коды — IK. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.martinroda.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>qskm38bvf2t15gm6srgtc8vixayom3x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габриэль Гарсиа Маркес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59400</id>
    <revision>
      <id>1301437</id>
      <parentid>1267399</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:25:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12506" sha1="bvwlh4pr0qkhzystjxvvbwbqp4k0a9n" xml:space="preserve">{{Яҙыусы
 |Исеме                  = Габриэль Гарсиа Маркес
 |Төп исеме       = Gabriel García Márquez
 |Рәсеме          = Gabriel García Márquez 01.jpg
 |Киңлек              = 200px
 |Рәсем аңлатмаһы = 
 |Тыуыу датаһы        = 06.03.1927
 |Тыуған урыны       = Аракатака, [[Магдалена (департамент)|Магдалена]], {{ТУ|Колумбия}}
 |Вафат булыу датаһы          = 17.04.2014
 |Вафат булған урыны          = {{МестоСмерти|Мехико}}, [[Мексика]]
 |Эшмәкәрлек төрө     = яҙыусы-прозаик, журналист,  шәрехсе, сәйәси эшмәкәр 
 |Әүҙемлек йылдары      = 
 |Йүнәлеше          = [[магик реализм]]
 |Жанр                 = 
 |Әҫәрҙәренең телдәре    = [[Испан теле|испан]]
 |Премиялары               = {{Нобель миҙалы|1982}} [[Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы]], 1982
 | Наградалары              = {{Орден Почёта}} {{Кавалер ордена Ацтекского орла}}
 |Ҡултамғаһы              = Gabriel Marquez Signature.png
 |Lib                  = http://lib.ru/MARKES
 |Викимилек            = 
 |Викикитапхана             = 
}}

'''Габриэль Хосе де ла Конкордиа «Габо» Гарсиа Маркес''' ({{lang-es|Gabriel José de la Concordia &quot;Gabo&quot; García Márquez}}, әйтелеше: [ɡaˈβɾjel ɡarˈsia ˈmarkes], [[6 март]] [[1928 йыл]]&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/Гарсиа%20Маркес/БСЭ/Гарсиа%20Маркес%20Габриель/ Гарсиа Маркес Габриель — БСЭ. — 1969—1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140902144636/http://slovari.yandex.ru/%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%20%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%8C/ |date=2014-09-02 }}&lt;br /&gt;
[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/4430 ГАРСИА МАРКЕС Габриэль — Энциклопедия Кольера]&lt;/ref&gt;, Аракатака, [[Колумбия]] — [[17 апрель]] [[2014 йыл]], [[Мехико]], [[Мексика]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://риановости.рф/world/20140418/1004385640.html|title=Габриэль Гарсиа Маркес скончался в Мексике|date=17 апреля 2014|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2014-04-17}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305190514/http://xn--80aeqcxgbkpk.xn--p1ai/world/20140418/1004385640.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;) — [[Колумбия]]ның  билдәле яҙыусы-прозаигы, журналист, шәрехсе һәм сәйәси эшмәкәр, 1982 йылда әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты. «Магия реализмы» әҙәби йүнәлешендә яҙа.

== Биография ==
Габриэль Гарсиа Маркес [[1927 йыл]]дың [[6 март]]ында [[Колумбия]]ла, Магдалена департаментындағы [[Аракатака]] ҡалаһында тыуған. Бала сағында әсәһе яғынан олатаһы менән өләсәһендә тәрбиә ала. Тап улар йоғонтоһонда буласаҡ яҙыусы ижадының төп элементы булған тылсым һәм магик ышаныуҙарға, ауыҙ-тел халыҡ ижадына бәйле тәрбиә бирелә.

1940 йылда, 12 йәшендә Габриэль стипендия ала һәм [[Богота]]нан 30 саҡрым йыраклыҡта урынлашҡан [[Сипакира]] ҡалаһының иезуит колледжында уҡый башлай. 1946 йылда, ата-әсәһенең баҫымы аҫтында Богота Милли университетының юридик факультетына уҡырға инә. Шул ваҡытта ул буласаҡ кәләше Мерседес Барча Пардо менән дә таныша.

1950 йылда уҡыуын ваҡытынан алда туҡтатып, тормошон журналистикаға һәм әҙәбиәткә бағышларға ҡарар итә. Уға бигерәк тә [[Эрнест Хемингуэй]], [[Уильям Фолкнер]], [[Джеймс Джойс]] һәм [[Вирджиния Вульф]], [[Франц Кафка]] кеүек әҙиптәр йоғонто яһай.

1954 йылдан һуң Маркес «Эль Эспектадор» газетаһында ҡыҫҡа мәҡәләләр һәм фильмдарға рецензиялар яҙып, хеҙмәт итә. Хәбәрсе вазифаһында уны [[Италия]], [[Польша]], [[Франция]], [[Венесуэла]] һәм [[АҠШ]]ҡа ебәрәләр. 1957 йылда 30 йәшлек Гарсиа Маркес Мәскәү йәштәр һәм студенттар фестивалендә корреспондент була. Уның был турала иҫтәлектәре «СССР: кока-колаға рекламаһыҙ 22 400 000 квадрат саҡрым!» тигән эссела бирелгән. 1959 йылда [[Нью-Йорк]]та Маркестың улы тыуа.

Параллель рәүештә Гарсиа Маркес хикәйәләр һәм киносценарийҙар иҗад итеп, яҙыусылык менән дә шөғөлләнә. 1961 йылда уның «Полковникка бер кем дә яҙмай» (''El coronel no tiene quien le escriba'') повесы, 1966 йылда «Хәйерһеҙ сәғәт» (''La mala hora'') романы сыға. Ә бөтөн донъяға билдәле булыуҙы уға «Йөҙ йыл яңғыҙлыҡ» романы килтерә. (1967).

1989 йылда табибтар яҙыусының үпкәһендә яман шеш табал. 1992 йылда операция яһағас, һауыға. Тик сәләмәтлеге менән ҡыйын хәлдәр дауам итә. 1999 йылғы медицина тикшереүенән һуң унда яман шештең башҡа формаһы — лимфома табыла. Шуннан һуң яҙыусыға АҠШ һәм Мексикала ике ҡатмарлы операция яһатырға һәм оҙаҡ дауаланыу курсы үтергә тура килә.

2002 йылда Гарсиа Маркес биографик трилогияһының беренсе китабын — «Тормош тураһында һөйләр өсөн йәшәү» нәшер итә. «Магик реализм» жанрында яҙылған әҫәр донъя бестселлерына әйләнә.

2006 йылдың 26 ғинуарында Маркес [[Фрей Бетто]], [[Эдуардо Галеано]], [[Пабло Миланес]], [[Эрнесто Сабато]] һәм башҡалар менән бергә [[Пуэрто-Рико]]ға үҙаллылыҡ биреүҙе талап итеп сығыш яһай.

[[2009 йыл]]да [[Мексика]] хөкүмәте властар Габриэль Гарсиа Маркесты 1967—1985 йылдарҙа коммунистик режимдар һәм лидерҙар менән бәйләнештә булғаны өсөн эҙәрлекләй ([[Луиса Эчеверрии]] һәм [[Хосе Лопеса Портильо]] президент булған осорҙа)&lt;ref&gt;[http://www.eluniversal.com.mx/notas/634052.html Gabo, según los servicios de inteligencia mexicanos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091021071446/http://www.eluniversal.com.mx/notas/634052.html |date=2009-10-21 }}{{ref-es}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.elmundo.es/elmundo/2009/10/18/cultura/1255881661.html?a=VIS19803e3b33017327e8f096b8474d76f0e&amp;t=1255905597 García Márquez fue espiado por México durante al menos dos décadas]{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

[[2010 йыл]]дың көҙөндә Гарсиа маркестың 1944—2007 йылдарҙағы баҫылмаған сығыштарынан тупланма «[[Я здесь не для того, чтобы говорить речи]]» (''Yo no vengo a decir un discurso'') донъя күрә.&lt;ref&gt;[http://www.buenolatina.ru/news.php?id=469 BuenoLatina. Новая книга Габриэля Гарсиа Маркеса выйдет 29 октября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120412104603/http://www.buenolatina.ru/news.php?id=469 |date=2012-04-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[2012 йыл]] Рәсәйҙә Гарсиа Маркес йылы тип билдәләнә, сөнки уның тыуыуына — 85, «Сто лет одиночества» романы беренсе тапҡыр баҫылғанға — 45, яҙыусы Нобель премияһы менән наградланыуға — 30, «Жить, чтобы рассказывать о жизни» тип аталған иҫтәлектәр китабы сығыуға 10 йыл тула.

:* Гарсиа Маркес «Рәсәй һәм Латин Америкаһы халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытыуға индергән өлөшө өсөн»[[Почёт ордены]] менән бүләкләнә.
:* Бөтә Рәсәй сит ил әҙәбиәте китапханаһында уның китаптары һәм фото күргәҙмә асыла.
:* Сервантес институтында хәҙерге Рәсәй рәссамдары күргәҙмәһе үтә&lt;ref&gt;[http://moscu.cervantes.es/FichasCultura/Ficha84129_54_8.htm Выставка «Габриэль Гарсиа Маркес. Сто лет одиночества. 45 лет роману — 45 взглядов из России»]&lt;/ref&gt;.
:* Был показан цикл экранизаций произведений Гарсиа Маркеса.
:* [[Московский метрополитен]] также участвовал в торжествах с программой «[[Поэзия в метро]]». Начиная с 25 апреля 2012 года семь вагонов Московского Метро перевозили пассажиров метро, знакомя их с иллюстрациями и фрагментами романов и юношеских стихов колумбийского писателя. Переводы стихов были выполнены литератором Григорием Аросевым специально для проекта.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Тема         = Габриэль Гарсиа Маркес
|Викиөҙөмтә = :ru:Гарсиа Маркес, Габриэль
|Викикитапхана     =
|Викиновости  = :ru:Категория:Габриэль Гарсиа Маркес
|Викимилек     = Category:Gabriel García Márquez
}}
* [http://scepsis.ru/authors/id_173.html Габриэль Гарсиа Маркес в библиотеке журнала «Скепсис»] {{ref-ru}}
* [http://www.colombia.su/Cultura/gabo.html Габриель Гарсиа Маркес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122063559/http://www.colombia.su/Cultura/gabo.html |date=2010-01-22 }} {{ref-ru}}
* [http://n-t.ru/nl/lt/garcia.htm Гарсия Маркес, Габриэль], n-t.ru {{ref-ru}}

{{DEFAULTSORT:Гарсиа Маркес, Габриэль}}
[[Категория:Колумбия яҙыусылары]]
[[Категория:XX быуат яҙыусылары]]
[[Категория:XXI быуат яҙыусылары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Социалистар]]</text>
      <sha1>bvwlh4pr0qkhzystjxvvbwbqp4k0a9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гелий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70016</id>
    <revision>
      <id>1301443</id>
      <parentid>1292153</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6988" sha1="a36gtajqqb3sgiayoc2pft86e4gote0" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Ге́лий/helium (He)
| символ = He
| номер = 2
| внизу                    = [[Неон|Ne]]
| внешний вид = [[Файл:Helium discharge tube.jpg|230px|Газоразряд торбала Гелия яныуы]]&lt;br /&gt;[[Инерт газ]] , төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ
| атомная масса = 4,002602(2)&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=Pure and Applied Chemistry|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = ? (31)&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webelements.com/helium/atom_sizes.html|author=|title=Size of helium in several environments|work=|publisher=www.webelements.com|datepublished=|accessdate=2009-07-10|lang=en|description=}}&lt;/ref&gt;
| энергия ионизации 1 = 2361,3(24,47)
| конфигурация = 1s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 28&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;/&gt;
| радиус иона = 93&lt;ref name=&quot;webelements_size&quot;/&gt;
| электроотрицательность = 4,5
| электродный потенциал = 0
| степени окисления = 0
| плотность = 0,147 (при −270 °C) 0,00017846 (при +20 °C)
| теплоёмкость = 20,79&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{статья
|автор          = Соколов В. Б.
|заглавие       = Гелий
|издание        = Химическая энциклопедия
|ссылка         = 
|ответственный  = гл. редактор Кнунянц И. Л.
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1988
|том            = 1
|страницы       = 513-514
|страниц        = 623
|isbn           = 5-85270-008-8
|тираж          = 100 000
}}
&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = 0,152
| температура плавления = 0,95 (при 2,5 [[Паскаль (единица измерения)|МПа]])
| теплота плавления =
| температура кипения = 4,215 (для &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He)&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;/&gt;
| теплота испарения = 0,08
| молярный объём = 31,8
| структура решётки = гексагональная
| параметры решётки = a=3,570; c=5,84
| отношение c/a = 1,633
| температура Дебая =
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=2}}

'''Ге́лий''' — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Менделеевтың периодик таблицаһында]] икенсе элемент. Атом һаны — 2, сағыштырмаса атом массаһы — 4,0026.
[[Файл:HeNe Laser Build.webm|мини|Гелий]]
Марганецтын ябай матдәһе (CAS-номеры: 7440-59-7) — [[инерт газ]], төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ.

=== Исем ===
{{lang-el|ἥλιος}} — «Ҡояш» (ҡара [[Гелиос]]).

== Таралыуы ==

=== [[Ғаләм]]дә ===
[[Ғаләм]]дә [[водород]]тан ҡалышып, иң таралған элемент ([[ғаләм]]ден массаһының 23 %).&lt;ref name=&quot;webelements_geo&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.webelements.com/helium/geology.html|author=|title=Helium: geological information|work=|publisher=www.webelements.com|datepublished=|accessdate=2009-07-11|lang=en|description=}}&lt;/ref&gt;.

Ләкин ер шарында гелий әҙ.&lt;ref name=&quot;hawking&quot;&gt;{{книга|автор= Хокинг С., Млодинов Л.|часть= Глава восьмая. Большой взрыв, черные дыры и эволюция Вселенной|заглавие= Кратчайшая история времени|ссылка=|издание=|место= СПб|издательство = Амфора. ТИД Амфора|год= 2006|страницы=79-98|страниц= 180|isbn=5-367-00164-5|тираж=5000}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vain&quot;&gt;{{книга|автор= Вайнберг С.|часть= V. Первые три минуты|заглавие= Первые три минуты: современный взгляд на происхождение Вселенной|ссылка=http://www.knigka.info/2008/03/25/pervye-tri-minuty.html|издание= Изд. 2-е|место= Ижевск|издательство = НИЦ &quot;Регулярная и хаотическая динамика&quot;|год= 2000|страницы=105-122|страниц= 272|isbn=5-93972-013-7|тираж=1000}}&lt;/ref&gt;

=== Ер ҡабығында ===

== Алыу ==
[[Рәсәй]]ҙә гелийҙы тәбиғи һәм нефть газдарҙан алалар. Хәҙерге ваҡытта «Газпром етештереү Ырымбур» Яуаплығы сикләнғән йәмғиәтендә алына&lt;ref&gt;[http://www.niikm.ru/articles/publications/helium_in_the_world/ Основным поставщиком гелия являлся ОГЗ]&lt;/ref&gt;

== Ҡулланыу ==
{{planned}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Helium}}
* [http://actualgeology.ru/Helium-Survey.phtml Гелиевая съемка на Рустамовской площади и Айском блоке в Башкирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160827222557/http://actualgeology.ru/Helium-Survey.phtml |date=2016-08-27 }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/key.html Гелий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509100431/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/He/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb002.htm Гелий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070120072741/http://n-t.ru/ri/ps/pb002.htm |date=2007-01-20 }}
* [http://helium-scan.narod.ru Гелиевая съемка]

{{chem-stub}}
{{Периодик таблица}}


[[Категория:Гелий]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Металл булмаған элементтар]]
[[Категория:Аҙыҡ ҡушылмалары]]
[[Категория:Инерт газдар]]</text>
      <sha1>a36gtajqqb3sgiayoc2pft86e4gote0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>28 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71519</id>
    <revision>
      <id>1301445</id>
      <parentid>1301426</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27104" sha1="m1h51ds1hbap3snr19xrcp2yqkngn43" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 209-сы ([[кәбисә йыл]]ында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Гепатит (һары ауырыу) менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Тәбиғәтте һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Перу}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}: [[Киев Русе]]ндә [[Христиан дине]] ҡабул ителгән көн.
* {{Флагификация|Сан-Марино}}: Фашизмды еңеү көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Стажёр көнө.
* {{Флагификация|Испания}}: Учреждениелар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: PR-белгестәре (Йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгестәр) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1914]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана.
* [[1920]]: [[БашЦИК]] — [[Башҡортостан]] эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советттарының Үҙәк Башҡарма Комитеты ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923]]: [[Мәскәү]]ҙә [[СССР]]-ҙағы беренсе [[волейбол]] матчы үткәрелә.  
* [[1945]]: [[Өфө]] тимер юл станцияһына [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның демобилизацияланған яугирҙарының беренсе эшелоны килә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Болотина Раиса Ипполитовна]] (1900—23.03.1984), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1929 йылдан Кушнаренко тәжрибә баҡсаһы хеҙмәткәре, 1937 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1941—1956 йылдарҙа — бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡырпы]] ауылынан.
* [[Коротков Михаил Ефимович]] (1910—1.08.1976), [[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1970 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1965) һәм [[СССР]]-ҙың почётлы (1970) нефтсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Әсекәй районы]] Мартыновка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Козлова Планета Павловна]] (1945), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]], [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1987—2009  һәм 2012—2013 йылдарҙа — педагогика кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Ғәҙелша]] ауылынан.
* [[Исҡужин Рудик Ғәзиз улы]] (1950), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, 2004—2013 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышы]]ның [[Федерация Советы]] ағзаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.  
* [[Фаязов Радик Рәдиф улы]] (1960), ғалим-хирург. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның өҫтәлмә һөнәри белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Арыҫлан (Бүздәк районы)|Арыҫлан]] ауылынан.  
* [[Липатов Олег Николаевич]] (1965), ғалим-онколог. 1992 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан Дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лариса Абдуллина]] (1975), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. 2020 йылдың июненән [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Журналистар, 2007 йылдан — Яҙыусылар  союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018) һәм [[Дәүләкән районы]]ның Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы]] (1911—14.10.1995), театр артисы. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1930—1971 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1969) ордендары кавалеры.
* [[Клеванец Вениамин Илларионович]] (1931—?), урман хужалығы инженеры. 1951 йылдан Ырымбур өлкәһендәге урман хужалығы директоры, 1961 йылдан Башҡорт АССР-ының Архангел урман хужалығының Куртов урмансылығы урмансыһы, 1969—1995 йылдарҙа Йылайыр урман хужалығы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ульянов Илья Кузьмич]] (1931), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1962 йылдан «Баҡалы» совхозы, 1965 йылдан — «Башкирскптицепром» производство берекмәһе директоры, 1987—1991 йылдарҙа — генераль директоры, бер үк ваҡытта 1972—1987 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1985). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1986), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Кожай-Андреев]] ауылынан.
* [[Миңлеғәлиев Нәзиф Хажғәли улы]] (1941), муниципаль хеҙмәт ветераны. 1995—2003 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран район]] Советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996), райондың почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Нөрәй]] ауылынан.
* [[Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы]] (1941—7.02.2005), режиссёр, театр эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш режиссеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).  
* [[Әхмәтшин Әнүәр Фәтҡулла улы]] (1946), табип. Әлшәй районы Раевка үҙәк дауаханаһы хирургия бүлегенең травматолог-ортопеды, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* Туҡбаева Нәзиә Хөрмәт Ҡыҙы (1951-2011), педагог, Хәйбулла районы Хакимиәтенең эштәр идарасыһы, БАШҠОРТОСТАН республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Баталин Юрий Петрович]] (1927—22.07.2013), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1985—1989 йылдарҙа [[СССР]] Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары советы депутаты. Рәсәй Инженер академияһы һәм Халыҡ-ара инженер академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1984). [[Ленин]] (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1987), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1971, 1977), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1999) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Ҡалҡан (ауыл)|Ҡалҡан]] ауылынан.
* [[Сираева Миңлегүзәл Төхвәтулла ҡыҙы]] (1952), фельдшер. [[Оло Ыҡтамаҡ]] үҙәк район дауаханаһының элекке юғары категориялы шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дыуан районы]]ның [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәзуллин Фәрис Мөслим улы]] (1952), механизатор. 1969 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө районы]] Ленин исемендәге тоҡомсолоҡ заводы тракторсыһы, 1977—2015 йылдарҙа — водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың иң яҡшы механизаторы (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Үткен]] ауылынан.
* [[Нәзиуллина Гөлнара Ғәбделхәй ҡыҙы]] (1967), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1992 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], бер үк ваҡытта [[Урта махсус музыка колледжы]] һәм 2007 йылға тиклем [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 2001 йылдан  Башҡортостандың халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017), төрлө кимәлдәге музыка фестиваль-конкурстары лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]].
* [[Хажиәхмәтов Ғәзиз Йәнмырҙа улы]] (1967), механизатор. [[Белорет]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының экскаватор машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2019).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Әкрәм Вәли]] (1908—19.03.1963), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] (хәҙер [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]]) журналы мөхәррире. 1937 йылдан [[СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Тимонин Владимир Федорович]] (1918—2004), матбуғат, [[КПСС|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] һәм урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[КПСС]]-тың [[Маҡар районы|Маҡар район]] комитеты секретары, [[Ишембай районы]]ның «Вперед» гәзите мөхәррире, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] исемендәге колхоз рәйесе, 1963—1978 йылдарҙа Петровский ауылындағы 21-се СПТУ директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. [[Ишембай]] ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мәзитов Нәстәғин Усман улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан.
* [[Яппаров Нәжип Фазлый улы]] (1928—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1952—1983 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы, смена начальнигы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылынан.
* [[Дәүләтова Нәсимә Ейәнбай ҡыҙы]] (1933—2.03.2012), [[китапхана]]сы. 1960 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] үҙәк китапханаһы мөдире, 1977—1994 йылдарҙа — үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Мәҫкәү (Учалы районы)|Мәҫкәү]] ауылынан. 
* [[Гусев Гаврил Николаевич]] (1938), [[нефть|нефтсе]]-водитель. 1966 йылдан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» НГДУ-һы]] технологик транспорт идаралығының автокран водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Хлебодаровка (Мәләүез районы)|Хлебодаровка]] ауылынан.
* [[Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[сәнғәт]] белгесе 1994 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының милли мәҙәниәт институты уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
* [[Фартуков Иван Иванович]] (1948), рәссам, йәмәғәтсе. 1987—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1983 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2017).
* [[Туғанбаев Рамазан Әшрәф улы]] (1953), водитель. Әбйәлил районы Урал ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтенең элекке водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1996). Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1958), [[журналистика|журналист]]. 2007—2017 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Кармаскалинская новь (гәзит)|«Кармаскалинская новь» гәзите]] мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ников Григорий Петрович]] (1924), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1165]]: [[Ибн әл-Ғәрәби]], [[ислам дине]] белгесе, [[суфыйсылыҡ]] теоретигы.
* [[1635]]: Роберт Гук, [[Англия]] ғалимы: [[Физика|физик]], [[Химия|химик]], [[математик]], [[Астрономия|астроном]], [[Биология|биолог]], уйлап табыусы һәм [[Архитектура|архитектор]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1745]]: граф Пётр фон дер Пален, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал. 
* [[1750]]: Филипп Фабр д’Эглантин, [[Франция]] [[Сатира|сатиригы]], революционер.
* [[1845]]: Эмиль Бутру, Франция [[Философия|философы]], философия [[тарих]]сыһы.
* [[1880]]: Николай Андреев, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың [[Физика|физик]]-акустигы, СССР Фәндәр академияһы академигы.
* [[1900]]: Владимир Трибуц, СССР-ҙың [[хәрби эш]]мәкәре, адмирал, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Балтик флоты командующийы.   * [[1900]]: Владимир Шнейдеров, СССР кинорежиссёры, сценарист һәм оператор, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1969).
* [[1915]]: Чарльз Хард Таунс, [[АҠШ]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1964).
* [[1925]]: Барух Бламберг, АҠШ [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1976).
* [[1925]]: Хуан Альберто Скьяффино, [[Уругвай]] һәм [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Ер|донъя]] чемпионы, Уругвайҙың [[XX быуат]]тағы иң яҡшы футболсыһы.
* [[1954]]: [[Уго Чавес]], [[Венесуэла]]ның [[дәүләт]] һәм хәрби эшмәкәре.
* [[1960]]: Владимир Гришко, СССР, [[Украина]] һәм АҠШ [[йыр]]сыһы (тенор). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1741]]: [[Антонио Вивальди]], [[Италия]] композиторы.
* [[1750]]: [[Йоһанн Себастьян Бах]], [[Немецтар|немец]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==

{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж28]]
[[Категория:28 июль]]</text>
      <sha1>m1h51ds1hbap3snr19xrcp2yqkngn43</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301446</id>
      <parentid>1301445</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27440" sha1="mdqw8jbg4hjhvbl14xjonjfqb5dehgn" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''28 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 209-сы ([[кәбисә йыл]]ында 210-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 156 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара  
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Гепатит (һары ауырыу) менән көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Тәбиғәтте һаҡлау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Перу}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй империяһы}}: [[Киев Русе]]ндә [[Христиан дине]] ҡабул ителгән көн.
* {{Флагификация|Сан-Марино}}: Фашизмды еңеү көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Стажёр көнө.
* {{Флагификация|Испания}}: Учреждениелар көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: PR-белгестәре (Йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса белгестәр) көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1914]]: [[Беренсе донъя һуғышы]] башлана.
* [[1920]]: [[БашЦИК]] — [[Башҡортостан]] эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары Советттарының Үҙәк Башҡарма Комитеты ойошторола.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1923]]: [[Мәскәү]]ҙә [[СССР]]-ҙағы беренсе [[волейбол]] матчы үткәрелә.  
* [[1945]]: [[Өфө]] тимер юл станцияһына [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның демобилизацияланған яугирҙарының беренсе эшелоны килә. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Болотина Раиса Ипполитовна]] (1900—23.03.1984), [[фән|ғалим]]-селекционер. 1929 йылдан Кушнаренко тәжрибә баҡсаһы хеҙмәткәре, 1937 йылдан [[Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1941—1956 йылдарҙа — бүлек мөдире. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Ҡалтасы районы]] [[Ҡырпы]] ауылынан.
* [[Коротков Михаил Ефимович]] (1910—1.08.1976), [[Нефть|нефтсе]], хужалыҡ эшмәкәре. 1953—1970 йылдарҙа «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған (1965) һәм [[СССР]]-ҙың почётлы (1970) нефтсеһе. [[Ленин ордены|Ленин]] (1959), [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1971) һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ырымбур өлкәһе]]нең [[Әсекәй районы]] Мартыновка ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Козлова Планета Павловна]] (1945), ғалим-[[Педагогика|педагог]]. 1974 йылдан [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]], [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] һәм [[Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән  1987—2009  һәм 2012—2013 йылдарҙа — педагогика кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Белорет районы]] [[Ғәҙелша]] ауылынан.
* [[Исҡужин Рудик Ғәзиз улы]] (1950), СССР-ҙың хәрби хеҙмәткәре, Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре. 1972—1992 йылдарҙа [[КГБ|СССР Дәүләт именлеге органдары]] хеҙмәткәре, 2004—2013 йылдарҙа [[Федераль йыйылыш|Рәсәй Федераль Йыйылышы]]ның [[Федерация Советы]] ағзаһы. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры.  
* [[Фаязов Радик Рәдиф улы]] (1960), ғалим-хирург. 1999 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]]ның өҫтәлмә һөнәри белем биреү институты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бүздәк районы]] [[Арыҫлан (Бүздәк районы)|Арыҫлан]] ауылынан.  
* [[Липатов Олег Николаевич]] (1965), ғалим-онколог. 1992 йылдан Республика клиник онкология диспансеры табибы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2002 йылдан Дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы мөдире. Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Лариса Абдуллина]] (1975), [[журналистика|журналист]], [[шиғриәт|шағир]] һәм [[тәржемә]]се. 2020 йылдың июненән [[Аҡбуҙат (журнал)|«Аҡбуҙат» журналының]] баш мөхәррире. 2002 йылдан [[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең Журналистар, 2007 йылдан — Яҙыусылар  союздары ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016), [[Башҡортостан Хөкүмәте]]нең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы (2019), [[Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы]] (2008), киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә ТӨРКСОЙ премияһы (2018) һәм [[Дәүләкән районы]]ның Әхиәр Хәкимов исемендәге премияһы (2019) лауреаты. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы]] (1911—14.10.1995), театр артисы. 1938 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1930—1971 йылдарҙа хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1955). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1955) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1969) ордендары кавалеры.
* [[Клеванец Вениамин Илларионович]] (1931—?), урман хужалығы [[Инженерлыҡ эше|инженеры]]. 1951 йылдан [[Ырымбур өлкәһе]]ндәге урман хужалығы директоры, 1961 йылдан [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ының]] [[Архангел (Архангел районы)|Архангел]] урман хужалығының Куртов урмансылығы урмансыһы, 1969—1995 йылдарҙа [[Йылайыр]] урман хужалығы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған урмансыһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ульянов Илья Кузьмич]] (1931), [[иҡтисад]]сы-[[фән|ғалим]], [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1962 йылдан «Баҡалы» совхозы, 1965 йылдан — «Башкирскптицепром» производство берекмәһе директоры, 1987—1991 йылдарҙа — генераль директоры, бер үк ваҡытта 1972—1987 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1985). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1986), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Туймазы районы]] [[Кожай-Андреев]] ауылынан.
* [[Миңлеғәлиев Нәзиф Хажғәли улы]] (1941), муниципаль орган хеҙмәткәре. 1995—2003 йылдарҙа [[Шаран районы|Шаран район]] советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996), райондың почётлы гражданы (2001). Сығышы менән ошо райондың [[Нөрәй]] ауылынан.
* [[Ярышев Фәйзрахман Абдрахман улы]] (1941—7.02.2005), режиссёр, театр хеҙмәткәре. 1983—1987 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]]ның баш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1998).  
* [[Әхмәтшин Әнүәр Фәтҡулла улы]] (1946), табип. [[Әлшәй районы]] [[Раевка (Әлшәй районы)|Раевка]] үҙәк дауаханаһы хирургия бүлегенең травматолог-ортопеды, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. 
* [[Туҡбаева Нәзиә Хөрмәт ҡыҙы]] (1951—2011), [[Педагогика|педагог]], муниципаль орган хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] хакимиәтенең эштәр идарасыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Баталин Юрий Петрович]] (1927—22.07.2013), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер. 1985—1989 йылдарҙа [[СССР]] Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары советы депутаты. Рәсәй Инженер академияһы һәм Халыҡ-ара инженер академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1984). [[Ленин]] (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике [[Ленин ордены|Ленин]] (1973, 1987), өс [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1967, 1971, 1977), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]] (1999) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1957) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Учалы районы]]ның [[Ҡалҡан (ауыл)|Ҡалҡан]] ауылынан.
* [[Сираева Миңлегүзәл Төхвәтулла ҡыҙы]] (1952), фельдшер. [[Оло Ыҡтамаҡ]] үҙәк район дауаханаһының элекке юғары категориялы шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2005). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дыуан районы]]ның [[Таҙтүбә (Дыуан районы)|Таҙтүбә]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәзуллин Фәрис Мөслим улы]] (1952), механизатор. 1969 йылдан хәҙерге [[Дүртөйлө районы]] Ленин исемендәге тоҡомсолоҡ заводы тракторсыһы, 1977—2015 йылдарҙа — водителе. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Райондың иң яҡшы механизаторы (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Үткен]] ауылынан.
* [[Нәзиуллина Гөлнара Ғәбделхәй ҡыҙы]] (1967), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1992 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]], бер үк ваҡытта [[Урта махсус музыка колледжы]] һәм 2007 йылға тиклем [[Өфө сәнғәт училищеһы]] уҡытыусыһы. 2001 йылдан  Башҡортостандың халыҡ музыка ҡоралдары милли оркестры солисы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2017), төрлө кимәлдәге музыка фестиваль-конкурстары лауреаты. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡалаһынан]].
* [[Хажиәхмәтов Ғәзиз Йәнмырҙа улы]] (1967), механизатор. [[Белорет]] юл төҙәтеү-юл һалыу идаралығының экскаватор машинисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2019).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Әкрәм Вәли]] (1908—19.03.1963), [[яҙыусы]], [[Журналистика|журналист]], [[тәржемә]]се. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1952—1955 йылдарҙа [[Әҙәби Башҡортостан (журнал)|«Әҙәби Башҡортостан»]] (хәҙер [[«Ағиҙел» журналы|«Ағиҙел»]]) журналы мөхәррире. 1937 йылдан [[СССР]] Яҙыусылар союзы ағзаһы. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1945).
* [[Тимонин Владимир Федорович]] (1918—2004), матбуғат, [[КПСС|партия]] органдары, [[ауыл хужалығы]] һәм урта һөнәри белем биреү хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. [[КПСС]]-тың [[Маҡар районы|Маҡар район]] комитеты секретары, [[Ишембай районы]]ның «Вперед» гәзите мөхәррире, [[Ленин Владимир Ильич|Ленин]] исемендәге колхоз рәйесе, 1963—1978 йылдарҙа Петровский ауылындағы 21-се СПТУ директоры. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] ордендары кавалеры. [[Ишембай]] ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы. Сығышы менән [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мәзитов Нәстәғин Усман улы]] (1923—1992), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ауырғазы районы «Үҙән» колхозының элекке баш агрономы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған агрономы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ишле (Ауырғазы районы)|Ишле]] ауылынан.
* [[Яппаров Нәжип Фазлый улы]] (1928—?), [[Энергетика|энергетик]]. 1952—1983 йылдарҙа [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ТЭЦ-ы машинисы, смена начальнигы. [[Ленин ордены]] кавалеры (1966). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Йәнырыҫ (Ишембай районы)|Йәнырыҫ]] ауылынан.
* [[Дәүләтова Нәсимә Ейәнбай ҡыҙы]] (1933—2.03.2012), [[китапхана]]сы. 1960 йылдан [[Әбйәлил районы|Әбйәлил район]] үҙәк китапханаһы мөдире, 1977—1994 йылдарҙа — үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Мәҫкәү (Учалы районы)|Мәҫкәү]] ауылынан. 
* [[Гусев Гаврил Николаевич]] (1938), [[нефть|нефтсе]]-водитель. 1966 йылдан [[Ишембайнефть|«Ишембайнефть» НГДУ-һы]] технологик транспорт идаралығының автокран водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Мәләүез районы]]ның [[Хлебодаровка (Мәләүез районы)|Хлебодаровка]] ауылынан.
* [[Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[сәнғәт]] белгесе 1994 йылдан Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының милли мәҙәниәт институты уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
* [[Фартуков Иван Иванович]] (1948), рәссам, йәмәғәтсе. 1987—1989 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]]ның Рәссамдар союзы идараһы рәйесе. 1983 йылдан [[СССР]] Рәссамдар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның халыҡ рәссамы (2017).
* [[Туғанбаев Рамазан Әшрәф улы]] (1953), водитель. Әбйәлил районы Урал ауыл ҡулланыусылар йәмғиәтенең элекке водителе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1996). Совет ҡулланыусылар кооперацияһы отличнигы (1982). Сығышы менән ошо райондың [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] ауылынан.
* [[Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы]] (1958), [[журналистика|журналист]]. 2007—2017 йылдарҙа [[Ҡырмыҫҡалы районы]]ның [[Кармаскалинская новь (гәзит)|«Кармаскалинская новь» гәзите]] мөхәррире. 1978 йылдан [[СССР]] Журналистар союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ников Григорий Петрович]] (1924), ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1970). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1944) ордендары кавалеры.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1165]]: [[Ибн әл-Ғәрәби]], [[ислам дине]] белгесе, [[суфыйсылыҡ]] теоретигы.
* [[1635]]: Роберт Гук, [[Англия]] ғалимы: [[Физика|физик]], [[Химия|химик]], [[математик]], [[Астрономия|астроном]], [[Биология|биолог]], уйлап табыусы һәм [[Архитектура|архитектор]].
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1745]]: граф Пётр фон дер Пален, [[Рәсәй империяһы]]ның хәрби эшмәкәре, генерал. 
* [[1750]]: Филипп Фабр д’Эглантин, [[Франция]] [[Сатира|сатиригы]], революционер.
* [[1845]]: Эмиль Бутру, Франция [[Философия|философы]], философия [[тарих]]сыһы.
* [[1880]]: Николай Андреев, Рәсәй империяһы һәм [[СССР]]-ҙың [[Физика|физик]]-акустигы, СССР Фәндәр академияһы академигы.
* [[1900]]: Владимир Трибуц, СССР-ҙың [[хәрби эш]]мәкәре, адмирал, [[Бөйөк Ватан һуғышы]] йылдарында Балтик флоты командующийы.   * [[1900]]: Владимир Шнейдеров, СССР кинорежиссёры, сценарист һәм оператор, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1969).
* [[1915]]: Чарльз Хард Таунс, [[АҠШ]] физигы, [[Нобель премияһы]] лауреаты (1964).
* [[1925]]: Барух Бламберг, АҠШ [[Биохимия|биохимигы]], Нобель премияһы лауреаты (1976).
* [[1925]]: Хуан Альберто Скьяффино, [[Уругвай]] һәм [[Италия]] [[футбол]]сыһы, [[Ер|донъя]] чемпионы, Уругвайҙың [[XX быуат]]тағы иң яҡшы футболсыһы.
* [[1954]]: [[Уго Чавес]], [[Венесуэла]]ның [[дәүләт]] һәм хәрби эшмәкәре.
* [[1960]]: Владимир Гришко, СССР, [[Украина]] һәм АҠШ [[йыр]]сыһы (тенор). }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:28 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1741]]: [[Антонио Вивальди]], [[Италия]] композиторы.
* [[1750]]: [[Йоһанн Себастьян Бах]], [[Немецтар|немец]] композиторы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1970]]: [[Әхмәтзәки Вәлиди Туған]], сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, [[Башҡорт милли хəрəкəте|Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте]] етəксеһе, [[Башҡортостан автономияһы|автономиялы Башҡортостанға]] нигеҙ һалыусы. }}

== {{Йыл көндәре}} ==

{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж28]]
[[Категория:28 июль]]</text>
      <sha1>mdqw8jbg4hjhvbl14xjonjfqb5dehgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Грет Мостни</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106788</id>
    <revision>
      <id>1301447</id>
      <parentid>1191082</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4843" sha1="42lz1qf70rzcv8rqi8rts7e3pqvaxo1" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Грет Мостни''' ({{Lang-de|Grete Mostny Glaser}}; [[17 сентябрь]] [[1914 йыл]] — [[15 декабрь]] [[1991 йыл]]) — Австрия сығышлы Чили ғалим-антропологы .&lt;ref&gt;[https://icomchile.org/2014/09/15/a-100-anos-del-nacimiento-de-grete-mostny/ A 100 años del nacimiento de Grete Mostny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200221154722/https://icomchile.org/2014/09/15/a-100-anos-del-nacimiento-de-grete-mostny/ |date=2020-02-21 }} {{Lang-es|}}&lt;/ref&gt; Ул Чилиҙың милли тәбиғәт тарихы музейы (ингл. Chilean National Museum of Natural History) өсөн археологик тикшеренеүҙәр алып барған.

== Биографияһы ==
Грет Мостни 1914 йылдың 17 сентябрендә Австро-Венгрияның Линц ҡалаһында тыуған.

[[Вена университеты]]н тамамлаған, унда саҡта боронғо Мысыр кейемдәре тураһында диссертация яҙған. 1937 йылда фашистарҙың оккупацияһы арҡаһында ул Венанан күсеп киткән. 1939 йылда Бельгияның баш ҡалаһы Брюсселдә диссертацияһын яҡлаған һәм докторлыҡ дәрәжәһен алған. Шунан һуң ул әсәһе һәм ҡустыһы менән Рейхтан ҡасып сыҡҡан немецтәрҙең һәм австриялыларҙың күп һанлы общинаһы йәшәгән Чилиға күсеп киткән.

Грет Мостни Мысырҙың Луксор һәм [[Ҡаһирә|Каһир]]ә ҡалаларында археологик эҙләнеүҙәр алып барған. Һуғыш аҙағында уны ҡабат Австрияға ҡайтырға саҡырғандар, тик ул 1946 йылда, Чили гражданы булып ҡалыуҙы хуп күргәнлектән, был илдә натураллашып тороп ҡалған. Ул Көньяҡ Америкала байтаҡ археологик ҡаҙаныуҙар үткәргән. 1954 йылда Серро-Эль-Пломо тауында табылған&lt;ref&gt;[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=5722 Гора Серро-эль-Пломо]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;, инктар тарафынан ҡорбан ителгән ҡыҙ баланың —Пломоның мумияһын&lt;ref&gt;[http://venividi.ru/node/5612 Центр Чили: край вулканов и прекрасных озёр] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200202075031/http://venividi.ru/node/5612 |date=2020-02-02 }}&lt;/ref&gt; Чилиҙың милли музейына килтереүҙә ҡатнашҡан.

1964 −1982 йылдарҙа Мостни Чилиҙың Сантьяголағы милли тәбиғәт тарихы музейында Чили ғалим-палеонтологы Humberto Fuenzalida Villegas (1904—1966) урынында уның музей етәксеһе посын биләп торған.

Яман шеш ауырыуынан Сантьягола 1991 йылдың 15 декабрендә вафат була.

Вена университетында Грет Мостниҙың национал-социализм ҡорбаны булыуын дәлилләүсе документтар һаҡлана. Университеттың тарихи-мәҙәни факультетының алдынғы студенттарына 2013 йылдан алып Грет Мостни премияһы тапшырыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://gedenkbuch.univie.ac.at/index.php?id=435&amp;no_cache=1&amp;L=2&amp;person_single_id=40873&amp;person_name=&amp;person_geburtstag_tag=not_selected&amp;person_geburtstag_monat=not_selected&amp;person_geburtstag_jahr=not_selected&amp;person_fakultaet=not_selected&amp;person_kategorie=not_selected&amp;person_volltextsuche=&amp;search_person.x=1&amp;result_page=87 Grete (Margarete) Mostny (Mostny Glaser)] {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.academia.edu/12230740/GRETE_MOSTNY_GLASER_Y_EL_MUSEO_NACIONAL_DE_HISTORIA_NATURAL_DE_CHILE_1914-1991_ GRETE MOSTNY GLASER Y EL MUSEO NACIONAL DE HISTORIA NATURAL DE CHILE (1914—1991)] {{Ref-en}}(инг.)
* [http://www.mnhn.cl/613/articles-5237_archivo_01.pdf Grete Mostny (1914—1991)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151207064054/http://www.mnhn.cl/613/articles-5237_archivo_01.pdf |date=2015-12-07 }} {{Ref-en}}(инг.)

[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Австрия ғалимдары]]</text>
      <sha1>42lz1qf70rzcv8rqi8rts7e3pqvaxo1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гагауз Ери</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113235</id>
    <revision>
      <id>1301438</id>
      <parentid>1300878</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31496" sha1="3m1lq8melznf65079914wfofg9u8a82" xml:space="preserve">{{Административная единица
|Цвет1                            = #ABCDEF
|Русское название                 = Гагаузия
|Оригинальное название            = {{small|{{lang-gag|Gagauz Yeri}}&lt;br /&gt;{{lang-ro|Găgăuzia}}}}               
|Герб = Coat of arms of Gagauzia.svg
|Герб урынына =
|Флаг = Flag of Gagauzia.svg 
|Флаг урынына = 
|Страна                           = {{MOL}}
   |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 18 |lat_sec = 
   |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 39 |lon_sec = 
   |region     = MD
   |уровень    = 1
  |Место по ВВП                   = 
|Гимн                             = Гагауз Ере гимны|'''Тарафы́м''']] [[Файл:Gagauz Yerin Gimnı.ogg|150px]]
|Статус                           = автономиялы территориаль ҡоролош
|Входит в                         = 
|Включает                         = 3 район
|Столица                          = Комрат
|Крупный Город                    = 
|Крупные Города                   = 
|Дата                             = 
|Глава                            = Евгения Гуцул
  |Название главы                 = Башкан
|Глава2                           = {{s|Дмитрий Георгиевич Константинов}}
  |Название главы2                = Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы
|ВВП                              = 
   |Год ВВП                        = 
 |ВВП на душу населения          = 
   |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык                             = 
|Языки                            = Гагауз теле, Молдован/Роман теле, Рус теле
|Население                        = 162200
   |Год переписи                   = 2012
   |Процент от населения           = 
   |Место по населению             = 
   |Плотность                      = 87,75
   |Место по плотности             =
   |Национальный состав            = гагауздар (82 %), Бессарабия болғарҙары, молдовандар/романдар, урыҫтар, украиндар
|Конфессиональный состав          = православие динедә тороусылар
|Площадь                          = 1848,46 (2009) 
   |Процент от площади             = 
   |Место по площади               = 
   |Максимальная высота              = 
   |Средняя высота                   = 
   |Минимальная высота               = 
   |Широта                           = 
   |Долгота                          = 
   |Карта                            = Moldadm.png|250px|Молдавия картаһында Гагауз Ере 
   |Карта административной единицы   = Gagauzja.png
   |ЧасовойПояс                      = [[UTC]]+2
   |Аббревиатура                     = 
   |ISO                              = MD-GA
   |FIPS                             = 
   |Телефонный код                   = +373 298
   |Почтовые индексы                 =
   |Интернет-домен                   = 
  |Код автомобильных номеров        = GE
|Сайт                             = http://www.gagauzia.md
|Категория в Commons              = 
|Примечания                       = 
}}

'''Гагау́зия''', йәки '''Гагау́з Ери́'''&lt;ref&gt;[http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 Уложение Гагаузии (Гагауз Ери)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221035424/http://www.halktoplushu.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=197:2011-03-01-08-53-15&amp;catid=4:2011-01-31-10-04-37&amp;Itemid=6 |date=2014-02-21 }}&lt;/ref&gt;, шулай уҡ башҡортса '''Ғағауыҙстан''', рәсми атамаһы '''Гагаузия Автономиялы территориаль берәмек — АТБ''' ({{lang-gag|Gagauz Yeri}}, {{lang-ro|Găgăuzia}}) — Молдавияның көньяғында урынлашҡан автономиялы территориаль берәмек. Халҡының 50 % гагауздар булған тораҡтар биләмәһендә, шулай уҡ, референдум һөҙөмтәһендә халыҡтың күпселеге үҙҙәре теләп автономияға инергә ризалыҡ биргән төбәктәреҙә барлыҡҡа килгән.

== Тарихы ==
[[Файл:Gagauz rebublic.png|мини|348x348пкс|Гагауз Ери]]  

Гагауздар, Бессарабия 1812 йылда Рәсәй составына ингәс, Балҡан ярымутрауынан  күсенгәндәр. Гагауздар һәм болғарҙарҙың компактлы йәшәгән ерҙәре Аккерман, Бендер,  Измаиль һәм Кагуль өйәҙҙәре сигендә урынлашҡан була. 

1940 йылдың 11 ноябрендә, Молдавия ССР-ы өйәҙҙәре райондарға бүленгәс, гагауз халҡы дөйөм алғанда Конгаз, Комрат, Чадыр-Лунг  һәм өлөшләтә Вулканешт райондарын биләгән. 

1990 йылдарҙа Днестр буйындағы (Приднестровье)  низағ (һуғыш) фонында гагауздар  бойондороҡһоҙлоҡ  иғлан итеп, СССР составында, һуңынан ысынбарлыҡта эшмәкәрлек күрһәтмәгән Бойондороҡһоҙ Дәүәттәр Берләшмәһендә (СНГ)  ҡалырға теләүен белдерһә лә, күпмелер ваҡыт дауамында танылмаған йә өлөшләтә танылған дәүләт тип йөрөтөлһә лә, Гагауз Ере проблемалары сағыштырмаса тыныс хәл ителә. 
''{{main|Приднестровье конфликты Гагауз Еренә поход}}''

1994 йылдың декабрендә Молдавия парламенты гагауздар компактлы йәшәгән төбәккә автономия биргән Гагаузияның (Гагауз Ери) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон ҡабул итә. 1995 йылдың 22 июлендә Вулканешт, Комрат һәм Чадыр-Лунга райондары Гагауз Еренең эске районына әйләнә, әммә үрҙә атап үтелгән райондар һәм күрше Бессарабия, Тараклий райондары ауылдарында уҙғарылған референдумдан һуң райондар сиге үҙгәртелә. 

1999 йылда, административ реформа үткәрелгәндән һуң,  Молдавия конституцияһында Гагаузия автономия-территориаль берәмек (АТО) нығытыла. 

2000 йылдарҙа Төркиә Гагаузияға байтаҡ ҡына ярҙам күрһәтә. Төркиәнән килгән аҡсаға һыу үткәреү системаһы эшләнә, һәм был Молдавияның көньяғында йәшәгән халыҡты сифатлы һыу менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итә. Шулай уҡ Чадыр-Лунгала молдаван-төрөк лицейы асыла&lt;ref&gt;{{статья |заглавие = Чадыр-Лунга: город, где работают проекты |издание  = Moldova urbană |год      = 2006 |номер    = 6—7 |страницы = 19 |ссылка   = http://www.habitatmoldova.org/moldova/452cf4fe83d86/ro/Moldova%20urbana%206-7.pdf }}&lt;/ref&gt;, һәм уның сығарылыш уҡыусылары төрөк университеттарында белем алыу мөмкинлеге ала. 

2000 йылдарҙың икенсе яртыһынан молдаван-гагауз  низағы, XXI быуат башындағы Гагаузия һәм Кишинёв властары араһындағы сәйәси ҡаршылыҡтар тәрәнәйә. 

2014 йылдың 2 февралендә автономиялы республика властары Гагауз Ерендә (2014) референдум үткәрә, һәм һайлаусыларҙың 98 % (Таможенный союз) ЕврАзЭС-ҡа интеграцияланыуҙы хуплай һәм «автономия статусын кисектереү» буйынса тауыш бирә, был, Молдова бойондороҡһоҙлоғон юғалтҡан осраҡта, гагауздарға уның составынан сығыу хоҡуғын бирә. Молдова властары референдум уҙғарыуҙы законһыҙ тип һәм уның һөҙөмтәһен — юридик көскә эйә түгел тип таба&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/934052 Вступление в Таможенный союз на референдуме в Гагаузии поддержали 98,4 % избирателей]&lt;/ref&gt;.

== Географияһы ==

Гагауз Ере төрлө дәүмәлдәге 4 анклавтан тора, шуның өсәүһенең Украина менән уртаҡ сиге бар. Автономиялы территориаль берәмек (АТО) тигеҙлек һәм йырындар сиратлашҡан көньяҡ молдова таулы тигеҙлегенең өлөшө булған Буджак далаһында  урынлашҡан. Гагауз Еренең бөтөн рельефы —  дала һәм тәпәшәк таусыҡтар. Тамаҡтары көньяҡ йүнәлешендә түбәнәйә барыусы һәм йәйгеһен кибеүсән 4 йылғаһы бар&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://citys.su/ru/region.php?name=Гагаузия#Климат-и-рельеф|title = Гагаузия. Климат и рельеф|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;. 

Гагауз ерендә сөсө һыу запасы сикләнгән булғанлыҡтан, дала территорияһында ағас үҫеү кимәле түбән  икәне күҙгә салына, һәм, шуның һөҙөмтәһе булараҡ, көслө тупраҡ эрозияһы билдәләре күҙәтелә. Шулай уҡ бында ҡаты һәм уртаса йәйге ҡоролоҡтар бик йыш ҡабатлана (2003, 2007 йй.)&lt;ref name=autogenerated2&gt;http://www.viitorul.org/public/files/Strategie_Gagauzia_rus.pdf{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

== Халҡы ==  
{{Төп мәҡәлә|Гагауз Ере халҡы}}  

Молдавия халҡының иҫәбен алыу мәғлүмәттәре (2004 йыл) буйынса,  автономияла 155 646 кеше йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/pageview.php?l=en&amp;idc=263&amp;id=2208 Перепись населения 2004 года]&lt;/ref&gt;. 2012 йыл күрһәткестәре буйынса Гагауз Ерендә 162,200 мең кеше булған. 

{| class=&quot;wikitable&quot; 
|- ! Халыҡ !! Һаны !! 100 % 
|- 
| Гагауздар|| 127 835 || 82,1 % 
|- 
| Бессарабия болғарҙары || 8013 || 5,1 %  
|- 
| Молдовандар|| 7481 || 4,8 %  
|- 
| Урыҫтар || 5941 || 3,8 %  
|- 
| Украиндар || 4919 || 3,2 % 
|- 
| Башҡалар || 1457 || 1 % 
|}  

== Тел торошо == 

Гагауз Ерендә телдең  хәл-торошо ҡатмарлы һәм күп төрлө. Гагауз Ерендә өс рәсми тел: гагауз, молдаван һәм рус телдәре (Гагауз Ере сиктәренән тыш урынлашҡан власть органдары, предприятиелары, ойошмалары һәм учреждениелары менән хат алышыу, бәйләнеш молдаван һәм рус телдәрендә алып барыла). Төрлө милләтле халыҡтың үҙ милләтенә һәм теленә өҫтөнлөк биреүе йыш осраҡта, күп факторҙар һәм хәл-тороштарға бәйләнеп, вариациялана, шуға ла төбәк ике йә өс теллелек таралыу менән айырыла. Гагауз теле — халыҡтың күпселеге өсөн туған тел. Рус теле - лингва франка, һәм автономияның күп халҡы өсөн, айырым алғанда,  автономияның ҡалаларында, рус теле ысынында туған тел булып һанала&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=KS1dkn5YKw8 2015.03.22 Гагаузия. Выборы башкана. Россия 1. Вести недели. - YouTube&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Автономияла уҡыусылар элеккесә рус телендә уҡый (2014 йылға ҡарата). Молдова рәсми властарының бындай хәл-торошҡа мөнәсәбәте бер төрлө генә түгел.

2008 йылда Автономияның 55 уҡыу йортондағы 23 293 уҡыусының 22 163-ө рус телендә уҡыған. Молдаван телендә (йәки румын телендә) — 707 уҡыусы, (рус телен индереп) бер үк аҡытта бер нисә телдә — 423 уҡыусы белем алған. Гагауз Ере территорияһында эш башҡарыу (делопроизводство), шул иҫәптән власть органдары системаһында, рус телендә алып барыла. Автономия территорияһында рус телле киң мәғлүмәт саралары өҫтөнлөк итә, шуның менән бергә гагауз телендә баҫылған әҙәбиәт һаны ла арта. Автономияның гагауз телевидениеһының тел сәйәсәте башҡа ике рәсми телдәр - гагауз һәм молдаван телдәре - менән бер рәттән рус телендә алып барылған тапшырыуҙар өлөшө бер тигеҙ булырға тейешлекте күҙҙә тота&lt;ref&gt;[[REGNUM (информационное агентство)|Regnum]]: [http://www.regnum.ru/news/1084243.html «Гагаузия — часть русского мира»: «Гагаузия за неделю»]&lt;/ref&gt;.

== Автономия ҡоролошо == 

Гагауз Ере ҡоролошо нигеҙен билдәләүсе норматив акттар: Молдова Республикаһы Конституцияһы, Гагауз Еренең айырым хоҡуҡи статусы тураһындағы Закон, Гагауз Ери Уложениеһы. 

Юғары вазифа биләүсе кеше — Гагауз Ери Башҡаны (Главаһы). Дүрт йылға һайлана. Молдова Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы булып тора. 

Юғары вәкәләтле (представительный) органы — Гагауз Ери Халыҡ Йыйылышы (Халк Топлушу), дүрт йылға һайланған 35 депутаттан тора. Башҡарма властың юғары органы — Гагауз Еренең башҡарма комитеты (Баканнык Комитети). 

Молдова Республикаһынан айырылып эшләүсе Суд системаһы юҡ. Бөтөн Молдова Республикаһы, шул иҫәптән Гагауз Ери, суд системаһы,  судтарҙан, апелляция палаталарынан (биш апелляция палатаһы — Кишинёвта, Бельцыла, Кагулда (Кахул), Комратта, Бендерыла) һәм Молдова Республикаһының Юғары суд палатаһынан тора.

== Административ ҡоролошо == 
{{main|Гагауз Ере ҡала-ауылдарының теҙмәһе}}  

Гагауз Ере административ яҡтан өс районға (dolay — долая) бүленгән — Комрат районы, Чадыр-Лунга  районы һәм Валканеш районы — һәм улар составына 32 тораҡ пункты инә: 

* 2 Молдова муниципиялары — Комрат һәм Чадыр-Лунга  
* 2 Молдова ҡалаһы — Валканеш һәм Конгаз  
* 27 ауылдан 7-һе өс Молдова Коммунаһына инә: Кирсова, Светлый (АТО Гагауз Ере (АТО),  Етулия, Үрге Конгазчыҡ.  
* тимер юл станцияһы (узел) статусы йөрөткән 2 тораҡ пункт — Валканеш (тимер юл станцияһы) (Вулканешты ҡалаһы составына инә) һәм Етулия (тимер юл станцияһы)  (Етулия коммунаһы составына инә). 

Гагауз Еренең административ үҙәге — Комрат муниципийы. 

Гагауз автономиялы территориаль ҡоролошо (Гагауз Ере) берҙәм территорияла берләшмәгән һәм бер-береһенә бәйләнмәгән дүрт ер биләмәһенән тора: 
* Комрат һәм Чадыр-Лунга райондарының төп территорияһы, 
* Ҡыпсаҡ ауылы (Чадыр-Лунга районы), 
* Валканеш  районының төп территорияһы
* Карбалия ауылы (Вулканешт районы).

== Гагауз Ере иҡтисады == 

Гагауз Ере иҡтисадында, традиция булараҡ, тулайым төбәк продуктының  70 % тәшкил иткән агросәнәғәт  секторы өҫтөнлөк итә. Төбәктең ыңғай климаты һәм рельефы ауыл хужалығы уңышына булышлыҡ итә. Ауыл хужалығы биләмәләренең дөйөм майҙаны 150 мең гектар, һәм уның 100 мең гектарын - һөрөнтө ерҙәр, емеш-еләк һәм виноград (йөҙөм) баҡсалары — 26 мең гектарын биләй &lt;ref&gt;http://fei.idgu.edu.ua/conference/dokl/d45.pdf&lt;/ref&gt;. Әммә баҙар мөнәсәбәттәре һәм заманса технологиялар шарттарында хеҙмәт баҙарында ауыл хужалығы өлөшө кәмеүгә барһа ла&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, ауыл хужалығы үҙе генә Гагауз Ерендә йәшәгән иҡтисади әүҙем халыҡтың  20% -н эш менән тәьмин итә. 2001—2007 йылдарҙа был өлөш 2,2 тапҡырға түбәнгә төшә. Параллель рәүештә хеҙмәтләндереү секторы һәм төбәктең ауыл хужалығы сеймалы менән бәйле булған еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте өлөшө үҫеше күҙәтелә. Сәнәғәттең 85% нәҡ эшкәртеү секторына тура килә. Сәнәғәттә тулайым төбәк продуктының  40% -н тулыландырған шарап һәм башҡа алкоголь эсемлектәре етештереүалып тора. Техник культураларҙан көнбағыш һәм тәмәке (дөйөм Молдавия өлөшөнөң 18%)  етештерелә. Гагауз Ере, Молдованың 5% майҙанын ғына биләһә лә, республиканың 10%-ҡа яҡын йөҙөмөн (виноград) етештерә. Бөртөклөләр, виноград, емеш һәм йәшелсә баҡсалары өсөн ер майҙандарын киңәйтеү иң перспективалыһы. Рәсәй Федерацияһы Гагауз Ере экспортын үҙләштереүҙең төп баҙары булды һәм булып ҡала, һәм, властары Евроассоциация тураһында килешеүгә ҡул ҡуйған Молдованың  башҡа территорияларынан продукция индереүҙе сикләһә лә, Гагауз етештереүселәренә сауҙа итеү мөмкинлеген (преференция) бирҙе&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2713336 Вести.Ru: Ситуация в Молдавии: жители Гагаузии давно все для себя решили&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Рәсәй Федерацияһына экспортланған тауарҙар ҡәтғи рәүештә тик Гагауз Еренән булырға тейеш: сиктәш булған Молдованың башҡа территорияларынан Рәсәйгә, мәҫәлән, шарап реэкспортларға маташыу Гагауз Ере иҡтисади партнёрҙарына ла сикләүҙәр  менән янай&lt;ref&gt;[http://totul.md/ru/newsitem/763453.html Гагаузских виноделов ждут санкции в случае реэкспорта в Россию&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202073118/http://totul.md/ru/newsitem/763453.html |date=2016-02-02 }}&lt;/ref&gt;. Молдова составындағы Гагауз Еренең айырым статусын иҫәпкә алғанда, автономия иҡтисадында дәүләт секторы мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;http://www.e-democracy.md/files/elections/gagauzia2006/regulations-gagauzia-ru.pdf&lt;/ref&gt;. Шәхси милекселеккә ҡоролған финанс секторы нигеҙҙә банк учреждениелары селтәре аша кәүҙәләнгән.

== Киң мәғлүмәт саралары (СМИ) == 

Гагауз йәмәғәт телерадио тапшырыусыһы  [http://gagauztv.md/ Гагауз Ере телерадиоһы ({{lang-gag|Gagauziya Radio Televizionu kulesi}} — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV] — GRT), программаларын өс телдә: гагауз, рус һәм молдаван телдәрендә алып бара. GRT-нан тыш башҡа телеканалдар, мәҫәлән, Ачык ТВ үҙ тапшырыуҙарын алып бара([http://gagauz.md/ Acik TV]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}). 

Төбәктә яңылыҡтар порталы эшләй: 
* гагауз телендә: [[Www.gagauzinfo.md|gagauz.in]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.in/|title = Сайт развития гагаузского языка|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;[http://www.gagauztv.md/ , gagauztv.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauztv.md/|title = ГРТ - Общественная компания &quot;Телерадио Гагаузии&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://www.meydangazetasi.com/ meydangazetasi.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170202145936/http://www.meydangazetasi.com/ |date=2017-02-02 }}&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Cite web|url = http://www.meydangazetasi.com/|title = Meydan gazetasi|author = Иванна Кёксал|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://anasozu.com/ anasozu.com]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://anasozu.com/|title = Ana Sözü|author = Todur Zanet|date = |publisher = }}&lt;/ref&gt; һәм башҡалар. 
* рус телендә: [http://gagauz.md/ gagauz.md]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauz.md/|title = Ачык ТВ|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzlar.md/ gagauzlar.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzlar.md/|title = GAGAUZLAR|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzinfo.md/ gagauzinfo.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzinfo.md/|title = Gagauzinfo.MD|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://edingagauz.com/ edingagauz.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161219173706/http://edingagauz.com/ |date=2016-12-19 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://edingagauz.com/|title = Общественное движение &quot;Единая Гагаузия&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzia.md/ gagauzia.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://gagauzia.md/|title = Официальный сайт исполнительного комитета Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://halktoplushu.md/ halktoplushu.md]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://halktoplushu.md/|title = Официальный сайт Народного Собрания Гагаузии|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [[Саксан (футбольный клуб)|fc-saxan.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.fc-saxan.com/|title = Официальный сайт футбольного клуба &quot;Саксан&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauzdunnesi.md/ gagauzdunnesi.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910200705/http://www.gagauzdunnesi.md/ |date=2014-09-10 }}&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://www.gagauzdunnesi.md/|title = Официальный сайт &quot;Всемирного конгресса гагаузов&quot;|author = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [http://gagauznews.md gagauznews.md] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161231073135/http://gagauznews.md/ |date=2016-12-31 }} и другие.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ == 
* Гагауз Ере тораҡ пункттары теҙмәһе
* Гагауз Ере Республикаһы 
* Комрат дәүләте университеты
* Гагауз Ере Халыҡ Йыйылышы
* Гагауз Еренә поход

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}


== Әҙәбиәт == 
* http://www.gagauzia.chamber.md/region.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070322194319/http://www.gagauzia.chamber.md/region.html |date=2007-03-22 }} Автономия тураһында (ТПП Р филиалы сайты)
* http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070401151818/http://www.halkbirlii.com.ua/gag/articles_eri.htm |date=2007-04-01 }} Автономия булдырыу тарихы   
* http://www.minelres.lv/NationalLegislation/Moldova/Moldova_Gagauzia_Russian.htm Гагауз Еренең (Гагауз Ере) айырым хоҡуҡи статусы тураһында Закон 
* http://logos.press.md/files/info/admin.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141207105104/http://logos.press.md/files/info/admin.pdf |date=2014-12-07 }} Молдова Республикаһының административ-территориаль ҡоролошо тураһында Закон 
* http://www.e-democracy.md/files/elections/regulations-gagauzia-14-05-1998-ru.pdf Гагауз Ере (Гагауз Ери) Уложениеһы. 
* http://geraldika.ru/symbols/4334 Гагауз Ере флаге (Гагауз Ери) флагы тураһында Положение
* http://www.e democracy.md/files/elections/constitution-moldova-(gagauzia-excerpts)-25-07-2003-ru.pdf Выписка из Конституции Республики Молдова (об административно-территориальном устройстве Республики Молдова) 

== Һылтанмалар == 

; Рәсми:
* http://www.gagauzia.md/ Гагауз Еренең рәсми сайты 
* http://www.halktoplushu.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204110021/http://halktoplushu.com/ |date=2011-02-04 }} Гагауз Ере Халыҡ йыйылышы 
* http://www.uvdgagauzii.md/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201145752/http://www.uvdgagauzii.md/ |date=2014-02-01 }} Гагауз Ере (АТО) Полиция идаралығы 
* http://cec-gagauzia.blogspot.com ЦИК АТО Гагаузия 
;Мәғлүмәти 
* http://www.e-democracy.md/ru/elections/gagauzia/ Гагауз Еренең Халыҡ йыйылышына һайлауҙары 
* http://gagauz.in GAGAUZ.IN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161214154801/http://gagauz.in/ |date=2016-12-14 }} — гагауз һәм рус телдәрендә мультимедиа порталында 
* http://www.dimpo67.narod.ru/ Гагауз Ере һәм гагауздар тураһында сайт. Гагаузия гәзиттәре төпләмәһе 
* http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509090412/http://www.newscom.md/rus/gagauzskij-ugol-narod-i-avtonomiya.html |date=2013-05-09 }} «Гагаузский угол. Народ и автономия» — Халыҡ-ара «Этнофорум» проекты сиктәрендә гагауздарға бағышлап төшөрөлгән тулы метражлы документаль фильм 
* http://websiteleri.gagauzia.ru/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120831144333/http://websiteleri.gagauzia.ru/ |date=2012-08-31 }} Гагауз Еренең Интернет-ресурстары] 
* http://www.gagauzinfo.md {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090528141507/http://www.gagauzinfo.md/ |date=2009-05-28 }} Gagauzinfo.md Яңылыҡтар порталы].

{{Гагауз Ере темаларҙа}} 
{{Гагауз Ере тораҡ пункттары}}
{{Молдавия райондары}} 
{{Молдавия темаларҙа}} 
{{СНГ2}} 
{{ТӨРКСОЙ}}

[[Категория:Гагаузия]]
[[Категория:Буджак]] 
[[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]]</text>
      <sha1>3m1lq8melznf65079914wfofg9u8a82</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тажикстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125844</id>
    <revision>
      <id>1301452</id>
      <parentid>1287653</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:20:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы National_Museum_of_Tajikistan.JPG рәсеме [[commons:User:Abzeronow|Abzeronow]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:National Museum of Tajikistan.JPG|]].</comment>
      <origin>1301452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147818" sha1="gfg5a1u5gk4xrph70krw5cuqe8csw2e" xml:space="preserve">{{Дәүләт
 |Статус                  = &lt;!-- танылмаған дәүләттәр һәм автоном территориялар өсөн генә--&gt;
 |Башҡортса исеме        = Тажикстан Республикаһы
 |Оригиналь исеме   = {{unicode|{{lang|tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}}}
 |Эйәлек килеш       = Тажикстан
 |Флаг                    = Flag of Tajikistan.svg
 |Герб                    = Coat of arms of Tajikistan.svg
 |Герб урынына            = 
 |Девиз                   = 
 |Гимн исеме          = Тажикстан Республикаһының Милли гимны
 |Аудио                   = Tajikistan anthem.ogg
 |Идара итеү төрө         = [[парламент республикаһы]]&lt;ref&gt;Атлас мира: Максимально подробная информация. Рук. проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов.— М.: АСТ, 2017.— С.40&lt;/ref&gt;
 |Дәүләт дине = [[Ислам]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 46|lat_sec = 0
 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 17|lon_sec = 0
 |region                 = TJ
 |CoordScale             = 4000000
 |Картала               = Tajikistan (orthographic projection).svg
 |картаға яҙыу        = 
 |Картала2              = 
 |Рәсми телдәр         = [[Тажик теле|тажик]]&lt;small&gt; (дәүләт)&lt;/small&gt; &lt;br&gt; [[Урыҫ теле|урыҫ]] &lt;small&gt;(милләт-ара аралашыу теле)&lt;/small&gt;
 |Нигеҙләнгән/Нигеҙләнгән       = 
 |Бойондороҡһоҙлок датаһы      = [[9 сентябрь]] [[1991]] йыл
 |тан бойондороҡһоҙлоҡ        = [[СССР]]
 |Баш ҡала                 = [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәмбе]]
 |Эре ҡалалар       = Дүшәмбе, [[Хужанд]], [[Ҡурғантүбә]], [[Күләб]]
 |Етәкселәрҙең вазифалары = [[Список президентов Таджикистана|Президент]]&lt;br&gt;[[Список премьер-министров Таджикистана|Премьер-министр]]
 |Етәкселәр= [[Имамғәли Рәһман]]&lt;br&gt;[[Ҡаһир Рәсүлзадә]]
 |Страны-соседи           = [[Афғанстан]], [[Үзбәкстан]], [[Ҡытай]], [[Ҡырғыҙстан]]
 |Территория буйынса урыны     = 93
 |Территория              = 142 000
 |% һыу өҫтө            = 0,3
 |Этнохороним             = 
  |Халҡы буйынса урыны     = 95
  |Халыҡ              = 8 551 200&lt;ref&gt;[http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf |date=2017-08-10 }}&lt;/ref&gt;
  |Баһа йылы             = 2016
  |Иҫәп алыу буйынса халҡы  = 7 417 400
  |Иҫәп алыу йылы           = 2010
  |Халыҡ тығыҙлығы    = 734&lt;ref&gt;[http://demoscope.ru/weekly/app/world2013_1.php Основные демографические показатели по всем странам мира в 2013 году]&lt;/ref&gt;
  |Тығыҙлыҡ буйынса урыны     = 60,0
 |ЭТП (ҺАМП)               = 17,555 млрд
 |ЭТП (ҺАМП)-ны иҫәпләү йылы   = 2012
 |ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны      = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) = 
 |Йән башына ЭТП (ҺАМП) буйынса урыны = 
 |ЭТП (номинал)             = 
 |ЭТП-ны (номинал) иҫәпләү йылы = 
 |ЭТП (номинал) буйынса урыны    = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) = 
 |Йән башына ЭТП (номинал) буйынса урыны = 
 |КПҮИ                    = 
 |КПҮИ-ны иҫәпләү йылы        = 
 |КПҮИ буйынса урыны           = 
 |КПҮИ-ны кимәле            = 
 |Валюта                  = [[Сомони]] ([[ISO 4217|TJS, код 972]])
 |Домен            = [[.tj]]
 |ISO                     = 
 |МОК                     = 
 |Телефон коды          = 992
 |Сәғәт бүлкәте            = [[UTC+5]]
 |Иҫкәрмәләр              = 
&lt;!-- |Флаг һәм гербһыҙ=* --&gt;
}}
'''Тажикстан''' ({{lang-tg|Тоҷикистон}}), рәсми исеме — Тажикстан Республикаһы (''{{lang-tg|Ҷумҳурии Тоҷикистон}}'', ''{{lang-fa|جمهوری تاجیکستان}}'') Үҙәк Азияла Памир тауҙары итәгендә һәм диңгеҙҙән алыҫ урынлашҡан дәүләт. Ул — Урта Азияла майҙаны буйынса иң бәләкәй дәүләт. Көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта [[Үзбәкстан]], Төньяҡта Ҡырғыҙстан, көнсығышта Ҡытай, көньяҡта Афғанстан менән сикләшә.

Баш ҡалаһы  — [[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]] ҡалаһы. 

Дәүләт теле - тажик теле, шул уҡ ваҡытта Тажикстан — элекке совет [[Урта Азия|Урта]] Азияһында берҙән-бер [[Иран телдәре|фарсы телле]] дәүләт. Тажикстан халҡының күпселеге ислам диненең [[Сөнниҙәр|сөнни]] йүнәлешен тота. 

Тажикстан тәбиғәт ресурстарына бай, әммә республика территорияһының 93 процентын тауҙар биләй, шуға күрә ҡаҙылма байлыҡтарын сығарыу өсөн инфраструктура насар үҫешкән. Тажикстан Евразияның  төп транспорт юлдарынан алыҫ урынлашҡан. 

== Этимологияһы ==
&quot;Тажикстан&quot; атамаһы ({{lang-tg|Тоҷикистон}}; {{lang-fa|تاجیکستان}} — ''Тоҷикисто́н'' — «[[:ru:Таджики|тажиктар]] иле») тажиктар атамаһынан һәм ''-истан'' / ''[[:ru:-стан|-стан]]'' суффиксын ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән. Был атама 1924 йылда Урта Азиянла милли-территориаль сиктәрҙе айырыу һәм [[Үзбәк ССР-ы]] составында Тажик АССР-ын булдырыу мәлендә  барлыҡҡа килә (1929 — 1991 йылдарҙа  — Тажик ССР-ы).

Тажиктарҙың боронғо ата-бабалары  үҙ илдәрен «''[[:ru:География_Авесты#16_%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D1%85_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD|Aryānam Vaeja]]''»&lt;ref&gt;История древнего Востока: От государственных образований до древних империй / Под ред. А. В. Седова; Редкол.: Г. М. Бонгард-Левин (пред.) и др.; Ин-т востоковедения. — М.: Вост. лит., 2004. — 895 с.: ил., карты. — ISBN 5-02-018388-1 (в пер.)&lt;/ref&gt; тип атаған. Атама боронғо иран телендәге  «''aryanam''» һәм [[:ru:Авестийский_язык|авест.]] «''airyanam''» ([[:ru:Среднеперсидский_язык|урта фарсыса]] — ''Erān'', тажикса — ''Эрон'') һәм &quot;Арийҙар иле&quot; тигән мәғәнәне аңлата. [[:ru:Ахемениды|Әһәмәниҙәр]] (беҙҙең эраға тиклем 550—327 йылдар) дәүерендә &quot;''[[:ru:География_Авесты#16_%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%88%D0%B8%D1%85_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD|Aryānam Vaeja]]&quot;''  төшөнсәһе &quot;A''ryānam Xšaθram&quot; — &quot;Арийҙар дәүләте&quot;'' булараҡ үҙгәреп киткән. Арий ҡәбиләләре (''арьи'', берлектә — «Арийлы» — ''арья'';  авесталарҙың ''aria'' һүҙенән һәм ирандарҙың ''ariya'' — «затлы», «саф») — боронғо һинд-иран ҡәбиләләре атамаһы. Улар, беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ башында һинд-европа ҡәбиләләренән айырылып, Үҙәк Азияға (''Айиряна Ваэджа'' (авест.) — «арий иркенлеге, иле») күсенгән. Беҙҙең эраға тиклем 2 мең йыллыҡ аҙағында һинд-иран ҡәбиләләренең бер өлөшө хәҙерге Иран һәм Төньяҡ Һиндостан ерҙәренә күсенеп төпләнә. Тарихи сығанаҡтарҙа арийҙар (''арьи'', ''aria'') Ариана, Туран, Боронғо Бактрия, Согд, Хорезм, Фарция, Мидия һәм Хорасан дәүләттәре халыҡтарының ата-бабалары булараҡ атап үтелә.

[[:ru:Ахемениды|Әһәмәниҙәр]]&lt;nowiki/&gt; дәүеренән башлап &quot;Иран&quot; (тажик телендә — Эрон) ҡеүәтле үҙәкләштерелгән империя булдырған дәүләттәргә ҡарата ҡулланыла. ''Erānšahr'' (''Эроншаҳр'') авеста телендәге ''Airyānam Xšaθram'' һүҙенән килеп сыҡҡан. Авеста телендәге &quot;ai&quot; дифтонгы урта фарсы телендәге &quot;e&quot; булып үҙгәргән. Туранан-тура тажиктарҙың ата-бабалары булған көнсығыш-иран халыҡтары үҙ ерҙәрен «Туран» (тажик телендә — Турон) тип атаған. Көнсығыш-иран халыҡтарының иле — Туран — сәйәси йәһәттән 4 айырым дәүләткә: Согд, Бактрия, Хорезм, Маргианаға бүленгән була. Күсмә тормошта йәшәгән саҡтар ҡәбиләләре лә тажиктарҙың ата-бабалары була.

Боронғо замандарҙа тәүге мәлдә Һырдаръя, һуңыраҡ Амударъя Иран менән Туран араһындағы шартлы сик була.

== Тарихы ==
Хәҙерге Тажикстан территорияһында булған [[Бактрия]] һәм [[Сөғд батшалығы|Согдиана]] — беҙҙең эра башланғанға тиклем үк барлыҡҡа килгән тәүге дәүләт берәмектәре.  

=== Сәмәниҙәр (892 — 999) ===
[[Файл:Samanid_dynasty_(819–999).GIF|мини|Сәмәниҙәр дәүләте ҡеүәтенең иң юғары нөктәһендә]]
[[Сәмәниҙәр|Сәмәниҙәр —]] 819 — 999 йылдарҙа [[Урта Азия]]&lt;nowiki/&gt;ла һәм Иранда хакимлыҡ иткән  династия.

Сәмәниҙәр династияһы Балх ҡалаһы янындағы Сәмән ауылы атамаһынан үҙенең исемен [[Сәмәнхоҙа|Сәмән-худат]] тип ала. Рафи ибн Лейс етәкселегендәге  ғәрәптәргә ҡаршы ихтилалды (806 — 810) баҫтырыуҙа ярҙам иткәндәре  өсөн Сәмәндең улдары һәм ейәндәре 872 йылда Мавераннахраның мөһим өлкәләрен идара итеүгә ала. 892 йылда Исмәғил Сәмәни Мавераннахра территорияһының ҡайһы бер өлөштәрен һәм Хөрәсәнде (Урта Азияны һәм Афғанстанды) берләштереп, Сәмән дәүләтенә нигеҙ һалыусы әмир була.

Һуңынан Ғәббәси хәлифәлеге контроле аҫтындағы [[Хөрәсән]] дә Сәмәни әмирҙәренә буйһона. Тиҙҙән Сәмәниҙәр Бағдадтан тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә (875 — 999). 999/1005 йылдарҙа  Ҡарахани һәм Ғәзнәүиҙәр дәүләттәренең төрөк телле ҡәбиләләренең баҫып инеүе һөҙөмтәһендә Сәмәниҙәр дәүләте юҡҡа сыға&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Саманиды}}&lt;/ref&gt;.

=== Гүриҙәр солтанаты (879 — 1215) ===
[[Файл:Ghurids1200.png|мини|Ғийәс уд-Дин Мөхәммәт осоронда Гүриҙәр дәүләте ҡеүәтенең иң юғары нөктәһендә була]]
Гүриҙәр солтанаты — урта быуатта хәҙерге [[Афғанстан]], [[Иран]], [[Пакистан]], Тажикстан&lt;ref&gt;[[Encyclopaedia of Islam]], «Ghurids», C.E. Bosworth, Online Edition, 2006: ''«… The Shansabānīs were, like the rest of the &lt;u&gt;Gh&lt;/u&gt;ūrīs, of eastern Iranian '''Tājik''' stock …»''&lt;/ref&gt;  һәм [[Һиндостан]] территорияларында 1148 йылдан 1206 йылға тиклем йәшәгән тажик дәүләте. Хакимлыҡ итеүсе династия — Сури ырыуынан сыҡҡан гүриҙәр (Сури атамаһы Мандеш ерендәге Гүр ҡәбиләһенең беренсе юлбашсыһы Сури ибн Мөхәммәт исеменән килеп сыҡҡан). Дәүләт үҙәге Гүр өлкәһендә була. Баш ҡалалары: Фирузкух һәм Ғәзни ҡалалары.  Династияның ҡеүәтенә нигеҙҙе Ғәзнәүиҙәр һарайының мир хажибы Изз уд-Дин Хөсәйен ибн Саам һала.

Мәхмүт Ғәзнәүи 1011 йылда Гура ҡалаһын яулап алғандан һуң, Гүриҙәр династияһы буддизмдан исламдың сөнни йүнәлешенә күсә. Әбү Али ибн Мөхәммәт  (1011 — 1035 йылдарҙа батшалыҡ итә) Гүриҙәр ғаиләһенең беренсе мосолман хакимы була, ул Гурала мәсеттәр һәм ислам мәктәптәре төҙөй.

Гуранан сыҡҡан Солтан Музиз әд-Дин Мөхәммәт Ғәзнәүиҙәрҙең һуңғы баш ҡалаһы [[Лахор|Лахорҙы]] яулап алғандан һуң 1186 йылда династия Ғәзнәүиҙәр дәүләтен  ҡолата. Гүриҙәр империяһы көнбайышта Хөрәсәнды яулап ала һәм көнсығышта төньяҡ Һиндостандан Бенгалияға тиклем барып етә.&lt;ref name=&quot;Iranica-Ghurids&quot;&gt;Encyclopedia Iranica, ''Ghurids'', Edmund Bosworth, Online Edition 2001, ( {{Wayback|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ghurids|date=20190718131400}})&lt;/ref&gt;

=== Куртиҙар (1244 — 1381) ===
[[Файл:Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png|мини|Куртидтар дәүләте максималь сәскә атыу осоронда]]
Куртиҙар — урта быуаттағы тажик&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=z1kOAQAAMAAJ&amp;q=kurt+dynasty+tajik+origin&amp;dq=kurt+dynasty+tajik+origin&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwixtNSBhenVAhWjIsAKHWKJDP8Q6AEIRzAJ|title=E.J. Brill's first Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Том 1|author=Martijn Theodoor Houtsma|date=1993|publisher=E.J. Brill p.546 pp.154|accessdate=2017-08-21|lang=en|archive-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822015502/https://books.google.ru/books?id=z1kOAQAAMAAJ&amp;q=kurt+dynasty+tajik+origin&amp;dq=kurt+dynasty+tajik+origin&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwixtNSBhenVAhWjIsAKHWKJDP8Q6AEIRzAJ|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; сығышлы династия, улар XIII — XIV быуаттарҙа [[Хөрәсән]] территорияһында хакимлыҡ итә. Куртиҙар башта Гүриҙәр династияһының солтанына буйһонған була, ә һуңынан Монголия империяһының вассалына әйләнә&lt;ref name=&quot;Bosworth2633&quot;&gt;C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 263.&lt;/ref&gt;. 1335 йылда Хулағиҙар дәүләте  тарҡалғандан һуң куртиҙарҙың хакимы Муизд уд-Дин Хөсәйен ибн Гийас үҙенең биләмәләрен  киңәйтергә тырыша&lt;ref name=&quot;Bosworth263&quot;&gt;C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 263.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bosworth263&quot; /&gt;. 1370 йылда Хөсәйендең вафат булып ҡуйыуы һәм 1381 йылда Аҡһаҡ Тимер ғәскәрҙәренең баҫып инеүе куртиҙарҙың ниәттәрен юҡҡа сығара&lt;ref name=&quot;Bosworth2632&quot;&gt;C.E. Bosworth, ''The New Islamic Dynasties'', (Columbia University Press, 1996), 263.&lt;/ref&gt;.

=== Совет Тажикстаны ===
[[Файл:Uzbek_SSR_in_1927.jpg|справа|мини|250x250пкс|Үзбәк ССР-ы һәм уның составындағы Тажик АССР-ы картаһы. 1927 йыл]]
Урта Азияла милли-территориаль сиктәрҙе ыҙанлау үткәреү һөҙөмтәһендә, 1924 йылдың октябрендә хәҙерге Тажикстан территорияһында Үзбәк Совет Социалистик Республикаһы (Узбәк ССР-ы) составында Тажик Автономиялы Совет  Социалистик Республикаһы (Таджик АССР-ы) ойошторола. [[Дүшәмбе (ҡала)|Душанбе]] Тажик АССР-ының баш ҡалаһы итеп билдәләнә, ул өс тораҡ пунктын (Сари-Осиё, Шохмансур һәм Дүшәнбе) берләштереү һөҙөмтәһендә хасил була. Бер нисә йыл буйына тажик интеллигенцияһы вәкилдәре һәм Тажик АССР-ының партия эшмәкәрҙәре Тажик автономияһын Үзбәк ССР-ынан айырым үҙаллы союздаш совет социалистик республикаһына әйләндереүҙе юллай, һәм 1929 йылдың 16 октябрендә Тажик АССР-ы нигеҙендә үҙаллы Тажик Совет Социалистик Республикаһы  (Тажик ССР-ы) ойошторола, шул йылдың 5 декабрендә союздаш республика хоҡуғында СССР составына иҫәп буйынса 7-се союздаш республика булараҡ (Рәсәй, Украин, Белорус, Кавказ аръяғы, Үзбәк, Төркмән союздаш республикаларынан һуң) индерелә. Автономиялы республиканы союздаш республикаға әйләндереүҙең төп инициаторҙарының береһе Шириншо Шотемур һәм Садриддин Айни була.
1930-сы йылдарҙа һәм [[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда илдә планлы индустриялаштырыу үткәрелә, ул милли иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу һәм РСФСР-ҙан һәм СССР-ҙың башҡа республикаларынан квалификациялы эшсе көстәрҙең ил хужалығының төрлө тармаҡтарына килеп ҡушылыуы менән билдәләнә.

1937 йылдан 1946 йылға тиклем Тажик ССР-ы Министрҙар Советы рәйесе М. К.&amp;amp;nbsp;Ҡорбанов була.

[[Бөйөк Ватан һуғышы]] осоронда нацис Германияһы ғәскәрҙәренән зыян күргән, аслыҡҡа дусар ителгән союздаш республикалар, шулай уҡ РСФСР-ҙың сик буйы төбәктәренән, шул иҫәптән блокадала ҡалған Ленинград, көнбайыш Рәсәй, Белоруссия һәм Украинала йәшәгән халыҡ  Урта Азия республикаларына, атап әйткәндә, Тажик ССР-ына эвакуациялана. Тажикстанға йөҙ меңдән ашыу кеше килә, шуларҙың 10 меңдән ашыуы — йәтим ҡалған балалар. Урындағы халыҡ ҡасаҡтарҙы торлаҡ, кейем-һалым, аҙыҡ-түлек менән тәьмин итә, күп кенә тажик ғаиләләре йәтим ҡалған балаларҙы үҙ ғаиләләренә тәрбиәгә ала. Башҡа балалар, тол ҡатындар, оло йәштәгеләр санаторийҙарға, балалар лагерҙарына һәм ял йорттарына урынлаштырыла. Тажикстан фронтҡа 90 тоннанан ашыу йөн, 650 тонна иген, 36 мең тонна ит, 19 мең ат ебәрә. Республика аҡсаһына фронт можтажлыҡтары өсөн 3 меңдән ашыу йөк машинаһы, бер нисә йөҙ танк һәм 100 мең трактор-тягач етештерелә. СССР-ҙың һуғыш ялмап алған көнбайыш өлөшөнән 30 предприятие Тажикстанға эвакуациялана. Бынан тыш республикала 20-нән ашыу завод һәм фабрика армия мохтажлыҡтары йүнәлешендә эшләү өсөн өр-яңынан асыла. 1941 — 1945 йылдарҙа Тажик ССР-ынан һуғышҡа 289 меңдән ашыу кеше саҡырыла, 45 меңгә яҡын кеше тылда эшләй. Тажикстандан һуғышта ҡатнашҡан 290 меңдән ашыу кешенең 100 меңдән ашыуы һуғыш яландарында һәләк була йәки хәбәрһеҙ юғала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tj.sputniknews.ru/20160622/1019952322.html|title=Таджикистан в годы Великой Отечественной войны|publisher=Sputnik Таджикистан|accessdate=2021-12-01|archive-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201180117/https://tj.sputniknews.ru/20160622/1019952322.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1946 йылдан 1956 йылға тиклем Тажик ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары булып сәйәсмән һәм ғалим-тарихсы Б. Ғафуров эшләй.

1950-се йылдар уртаһында Тажик ССР-ы етәкселегендә [[Хужанд|Ленинбад]]&lt;nowiki/&gt;тан сыҡҡандар юғары вазифаларҙы биләй башлай, шунлыҡтан Ленинбад өлкәһендә тыуған йәки элек шул өлкәлә эшләгән  кешеләр —  Ульджабаев, Рәсүлев, Нәбиев, Мәхкәмовтар ТССР Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты етәкселәре вазифаһына тәғәйенләнә. 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа шулай уҡ кадрҙар системаһында торғонлоҡ күҙәтелә (Рәсүлев үҙ вазифаһында 21 йыл ултыра).

Тажик ССР-ының төп махсуслашыуы мамыҡ сәнәғәте була. Шул уҡ ваҡытта, 1960—1970-се йылдарҙа иҡтисадтың [[машиналар эшләү]], туҡыу, электротехник һәм химия сәнәғәте, шулай уҡ гидроэнергетика тармаҡтары булдырыла.

1990 йылдың 24 авгусында демократик һәм милләтселек йүнәлешендәге бер төркөм депутаттарҙың йоғонтоһо аҫтында Тажик ССР-ы Юғары Советының яңы саҡырылышы үҙенең икенсе сессияһында уҡ &quot;Тажик Совет Социалистик Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация&quot; ҡабул итә. Атап әйткәндә, Декларацияла был документтың республиканың яңы Конституцияһын эшкәртеү һәм яңы Союз килешеүен төҙөү өсөн нигеҙ булып тороуына күрһәтелә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.gorby.ru/userfiles/tadgikistan.pdf|title=«Декларация о государственном суверенитете Таджикской Советской Социалистической Республики»|publisher=gorby.ru|accessdate=2021-12-01|archive-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201181751/https://www.gorby.ru/userfiles/tadgikistan.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. «[[:ru:Августовский_путч|Август путчы]]&lt;nowiki/&gt;» мәлендә Тажик ССР-ы президенты [[:ru:ГКЧП|ГКЧП]]&lt;nowiki/&gt;һәм уны хуплаған көстәр яҡлы була, уның был аҙымына ҡарата республика Юғары Советының бер өлөшө, исламистар һәм бойондороҡһоҙлоҡ яҡлы башҡалар ҡырҡа ризаһыҙлыҡ белдерә. Оппозиция тарафынан күп кеше ҡатнашҡан митингылар ойошторола, унда президенттың отставкаға китеүе һәм коммунистар партияһының тарҡатылыуы тураһынғы талаптар ҡуйыла. 1991 йылдың 31 авгусында республика Юғары Советының сираттан тыш сессияһында депутаттар президентҡа ышанмаусылыҡ күрһәтә, һәм Каххар Мәхкәмов республика президенты посынан отставкаға ебәреүҙәрен һорап ғариза бирә, уның вазифаһын Юғары Совет рәйесе Кадритдин Аслонов үтәй башлай. 7 сентябрҙә Тажик ССР-ы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының пленумында Каххар Мәхкәмов уны ҮК-ның беренсе секретары вазифаһынан бушатыуҙарын һорай, уның был отставкаһы ла ҡабул ителә. 1991 йылдың 9 сентябрендә Юғары Совет республиканың СССР составынан сығыуы тураһында иғлан итә. Шулай итеп, Тажикстан « [[:ru:Парад_суверенитетов|Суверенитеттар парады]]&lt;nowiki/&gt;» һөҙөмтәһендә Советтар Союзы составынан сығыусы 11-се республика була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gorby.ru/userfiles/tadgikistan.pdf|title=«Декларация о государственном суверенитете Таджикской Советской Социалистической Республики»|publisher=gorby.ru|accessdate=2021-12-01|archive-date=2021-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201181751/https://www.gorby.ru/userfiles/tadgikistan.pdf|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

=== Бойондороҡһоҙ Тажикстан ===

* 1991 йылдың 9 сентябре — Тажикстан Республикаһы Юғары Советы сессияһында &quot;Тажикстан Республикаһының дәүләт бойондороҡһоҙлоғо тураһында&quot; Белдереүҙәр һәм Ҡарарҙар ҡабул ителә. 9 сентябрь республикала Тажикстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо көнө тип иғлан ителә.
* 1991 йылдың 25 декабре — Тажикстан Республикаһы [[Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе|Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенә]] (БДБ) инә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar|title=Постановление Верховного Совета Республики Таджикистан от 25 декабря 1991 г. № 462 «О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств»|accessdate=2014-12-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar|archivedate=2013-11-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131110125108/http://parlament.tj/ru/files/konunho/1991/soglashenie_o_sozdanie_sng.rar |date=2013-11-10 }}&lt;/ref&gt;
* 1992 йылдың 26 феврале — Тажикстан Республикаһы [[ЕИХО|Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаға]] (ОБСЕ) инә.
* 1992 йылдың 2 марты — Тажикстан Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ағзаһы булған дәүләттәр составына инә.
* 1993 йылдың 1 декабре — Тажикстан Республикаһы Ислам Конференцияһы Ойошмаһы (ОИК) ағзалары булған дәүләттәр составына инә.
* 1992 йылдың 5 майы — 1997 йылдың 27 июне — Граждандар һуғышы  йылдары. Республика иҡтисадына килтерелгән зыян 10 миллиард долларҙан ашыу тәшкил итә&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;Курсом независимости, реформ и прогресса. // Народная газета. — 2011. — 14 сент.&lt;/ref&gt;.
* 1992 йылдың майында Дүшәнбелә милли-демократик оппозиция яҡлылар түңкәрелеш ойошторорға тырыша, оппозиция вәкилдәре &quot;Милли килешеү хөкүмәтенә&quot; инә. Элекке коммуннистик элита һәм милли-демократик һәм ислам көстәре араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ сәйәси  өлкәнән этно- ырыу өлкәһенә күсә. 1992 йылдың июнендә Тажикстандың көньяҡ райондарында Рахмон Нәбиев  яҡлылар һәм уға ҡаршылар араһында ҡораллы ҡапма-ҡаршылыҡ килеп тыуа. Илдә граждандар һуғышы бына шулай башлана. 31 августа оппозиция яҡлылар президент резиденцияһын һәм аманатҡа кешеләрҙе ҡулға ала (Нәбиев Милли хәүефһеҙлек комитеты бинаһында йәшеренә). 1992 йылдың 7 сентябрендә Дүшәмбе аэропортында Нәбиев ҡораллы оппозиция ҡыҫымы аҫтында Тажикстан Республикаһы президенты посынан төшөрөлә. Был осорҙа хөкүмәт яҡлылар &quot;конституцион тәртипте&quot; тергеҙеүҙе иғлан иткән Тажикстандың Халыҡ фронтын (хәрби-сәйәси ойошма) булдыра. 1992 йылдың 27 сентябрендә Халыҡ фронты саҡ ҡына элегерәк исламистар тарафынан баҫып алынған Ҡурған-түбәг бәреп инәә, артабан уның янындағы төбәкте биләй.  Үзбәкстан Халыҡ фронтына сикле сәйәси хуплау белдерә. Асыҡтан-асыҡ белдермәһә лә Рәсәй ҙә Тажикстандың Халыҡ фронтына булышлыҡ итә. Үҙәктә һәм урындарҙа власть эшләүҙән туҡтай. 1992 йылдың майында булдырылған &quot;халыҡ килешеүе&quot; хөкүмәте республикаға контроллек итеүҙе юғалта. 
* 1992 йылдың 24 октябрендә Халыҡ фронтының ҡораллы формированиелары Дүшәнбене баҫып алырға маташа, әммә ул уңышһыҙлыҡ менән тамамлана, ҡалала йөҙҙәрсә кеше һәләк була һәм яралана. Уңышһыҙлыҡҡа дусар булғанлыҡтан, улар илдең төп магистрален — илдең үҙәк райондары менән тоташтырған берҙән-бер тимер юлын шартлата, Дүшәнбелә һәм көнсығыш төбәктәргә аслыҡ ҡурҡынысы янай. 
* 1992 йылдың көҙөндә Тажикстандың көньяғындағы күп кенә халыҡ, һуғыштан ҡасып, Афған сиге аша сығырға, Тажикстандың тынысыраҡ төбәктәргә, шулай уҡ БДБ-ның башҡа республикаларына китә башлай. БМО баһаһы буйынса 1 миллион самаһы кеше мәжбүри күскенсе һәм 200 меңдән ашыу ҡасаҡ була, шул иҫәптән 60 меңдән ашыу кеше Афғанстан сиге аша сығып китә.
* 1992 йылдың 16 ноябре — 2 декабре — Тажикстан Республикаһының Шурои Олиҙың (Юғары советы) XVI сессияһы Ходжентта үтә, унда Нәбиев президент вазифаһынан отставкаға китә, 1992 йылдың 19 ноябрендә Тажикстан Республиканың Шурои Оль рәйесе (ғәмәлдә республика башлығы) итеп Эмомали Рахмон һайлана. 1992 йылдың 19 декабрендә, Тажик Республикаһы Юғары Советының XVI сессияһында ҡабул ителгән Ҡораллы ҡаршылыҡты туҡтатыу тураһында   ҡарарынан һуң, Халыҡ фронты отрядтары баш ҡаланы һуғышһыҙ баҫып ала. Әммә милли-демократик оппозиция һәм ислам көстәре көтмәгәндә Көнбайыш илдәре, мосолман илдәре, БМО йөҙөндә ҡеүәтле сәйәси хуплау алыуға өлгәшә, һәм Тажикстан Республикаһы хөкүмәтенә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлана.
* 1994 йылдың 6 ноябре — Тажикстан конституцияһын бөтә халыҡ референдумы һөҙөмтәләре буйынса ҡабул итеү (1999 йылдың 26 сентябре һәм 2003 йылдың 22 июне, ғәмәлдәге конституцияға үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индереү). Яңы парламент 6 ноябрҙе Тажикстандан Республикаһы Конституцияһы көнөн дәүләт байрамы тип иғлан итә.
* 1994 йылдың 6 ноябрендә Тажикстан президенты итеп Эмомали Рахмонов һайлана (1999 йылда һәм 2006 йылда ҡабаттан һайлана).
* 1997 йылдың 27 июне — [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] Тажикстан президенты Рахмонов һәм берләшкән Тажик оппозицияһы (ОТО) етәксеһе Саид Абдулло Нури &quot;Тажикстанда тыныслыҡ һәм милли килешеү тураһында дөйөм килешеүгә&quot; ҡул ҡуя. Йомғаҡлау килешеүенә Тажик Республикаһы һәм ОТО 1994 — 1997 араһында барған 8 раундтан һуң ғына ҡул ҡуйыла. 27 июнь республикала  дәүләт байрамы — Милли берҙәмлек көнө тип иғлан ителә.
* 1997 йылдың 4 июне — Милли татыулашыу буйынса комиссияның (КОМ) 26 ағзаһы (ТР хөкүмәтенән 13 ағза һәм элекке оппозициянан 13 ағза) составында эшләй. КОМ Тажикстанда 1997 йылдың 27 июненән тыныслыҡ һәм милли килешеү тураһында дөйөм килешеү документтарын тормошҡа ашыра.
* 1998 йылдың 3 — 10 ноябре — [[Хужанд|Ходжентта]] һәм Согдий өлкәһендә Тажик Республикаһының Оборона министрлығының махсус бригадаһының элекке полковнигы Худойбердыевтың хөкүмәткә ҡаршы фетнәһе, ул фетнәселәрҙе ҡыйратыу менән тамамлана.
* 2000 йылдың 27 феврале — Намояндагон Мәжлесенә депутат һайлау (1 депутат), 2000 йылдың 23 марты — ''Милли'' Мәжлескә (33 депутат) ''Оло'' ''Мәжлескә'' —республикала профессиональ парламент булдырыу.
* 2000 йылдың 30 ноябре — Тажикстанда милли валюта (сомони) индерелә.
* 2000 йылдың 10 октябре — Тажикстан [[Евразия иҡтисади берләшмәһе|Евразия иҡтисади берләшмәһен]] (ЕврАзЭС) ойоштороу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
* 2001 йылдың 15 июне — Тажикстан [[Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы|Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһына]] (ШОС) инә.
* 2002 йылдың 14 майы — Тажикстандың [[Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһы|Коллектив хәүефһеҙлек тураһында килешеү]] Ойошмаһына (ОДКБ) инеүе.
* 2005 - 2009 йылдар — Рәсәй менән берлектә Сангтуда — 1 ГЭС-ын төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу (ҡеүәте 670 МВт).
* 2006 - 2009 йылдарҙа юғары вольтлы электр тапшырыу линияларын төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу.
* 2009 йылдың 5 октябре — Тажикстан Республикаһының &quot;Дәүләт теле тураһында&quot; тип яңы закон ҡабул ителә. 5 октябрь республикала &quot;Дәүләт теле көнө&quot; тип иғлан ителә.
* 2006 2010 йылда Дүшәнбе — Хужанд — Чанак ([[Үзбәкстан]]), Дүшәнбе — Джиргиталь — Һары Таш ([[Ҡырғыҙстан]]), Анзоб артылышында, Шаршар һәм Шахристанда автомобиль тоннелдәрен төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу.

[[Файл:Библиотека_Душанбе.JPG|мини|250x250пкс|Тажикстандың Милли китапханаһы ([[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]])]]

* 2010 йылдың 6 ғинуары — республика халҡы араһында Рогун ГЭС-ы акциялары тарала башлай. Дөйөм ҡеүәте 3600 МВт булған Рогун ГЭС-ы төҙөлөшөнөң дауамы.
* 2011 йылдың сентябре — Сангтудин ГЭС-2-нең беренсе агрегатын төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу (ҡеүәте —220 МВт, [[Иран|Иран менән]] берлектә)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tj/ru/news/v-blizhaishie-dni-sangtuda-2-nachnet-vyrabatyvat-elektroenergiyu|title=В ближайшие дни Сангтудинская ГЭС-2 начнёт вырабатывать электроэнергию|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121107154730/http://news.tj/ru/news/v-blizhaishie-dni-sangtuda-2-nachnet-vyrabatyvat-elektroenergiyu|archivedate=2012-11-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107154730/http://news.tj/ru/news/v-blizhaishie-dni-sangtuda-2-nachnet-vyrabatyvat-elektroenergiyu |date=2012-11-07 }} // «Азия-Плюс»&lt;/ref&gt;. Агахан IV Үҫеш фонды менән берлектә Пәнж йылғаһы аша  [[Афғанстан|Афғанстанға]]&lt;nowiki/&gt;күпер төҙөүҙе тамамлау һәм Тажикстан һәм Ҡытайҙың инвестиция проекттарына ярашлы Дүшәнбе — Хужанд — Чанак (Үзбәкстан), Дүшәнбе - Джиргаталь - Һары Таш (Ҡырғыҙстан) автомобиль юлдарын реконструкциялау.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tj/ru/news/avtodoroga-dushanbe-khudzhand-otkryta-dlya-proezda|title=Автодорога Душанбе-Худжанд открыта для проезда|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120906215918/http://news.tj/ru/news/avtodoroga-dushanbe-khudzhand-otkryta-dlya-proezda|archivedate=2012-09-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120906215918/http://news.tj/ru/news/avtodoroga-dushanbe-khudzhand-otkryta-dlya-proezda |date=2012-09-06 }} // «Азия-Плюс»&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;Курсом независимости, реформ и прогресса. // Народная газета. — 2011. — 14 сент.&lt;/ref&gt;
* 2012 йылдың 14 авгусы — Тажикстан сит ил арбитраж ҡарарҙарын таныу һәм үтәү тураһында конвенцияға ҡушыла (1958 йылғы Нью-Йорк конвенцияһы).
* 2012 йылдың 10 декабре — Тажикстан [[Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы|Бөтә донъя]] сауҙа ойошмаһына (ВТО) инә.
* 2014 йылдың сентябре — Сангтудин ГЭС-2-нең 110 МВт ҡеүәтле икенсе агрегаты эшләй башлай. Тулыһынса файҙаланыуға тапшырылғандан һуң Сангтудин ГЭС-2-һы 1 млрд кВт/сәғ электр энергияһы, йәки 220 МВт тиклем етештерә ала.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://avesta.tj/business/26663-vtoroy-agregat-sangtudinskoy-ges-2-zarabotaet-v-prisutstvii-prezidentov-tadzhikistana-i-irana.html|title=Второй агрегат Сангтудинской ГЭС-2 заработает в присутствии президентов Таджикистана и Ирана|archiveurl=yes|archivedate=2014-12-29}}&lt;/ref&gt;
* 2014 йылдың декабре — Дангаринский районында Үҙәк Азияла иң ҙур туҡыу предприятиеһы төҙөлә башлай, уның беренсе сираты 52 меңдән ашыу тонна мамыҡ-сүсте эшкәртергә һәләтле. Предприятие Тажикстан менән Ҡытайҙың берлектәге инвестиция проектына ярашлы төҙөлә.&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;&gt;[http://catoday.org/centrasia/17529-v-tadzhikistane-v-dangare-proshla-ceremoniya-nachala-stroitelstva-krupneyshego-v-centralnoy-azii-tekstilnogo.html В Таджикистане прошла церемония начала строительства крупнейшего в Центральной Азии текстильного предприятия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813024146/http://catoday.org/centrasia/17529-v-tadzhikistane-v-dangare-proshla-ceremoniya-nachala-stroitelstva-krupneyshego-v-centralnoy-azii-tekstilnogo.html |date=2020-08-13 }} // «ЦентрАзия»&lt;/ref&gt;
* 2015 йылдың 29 сентябре — Тажикстандың Юғары суды Тажикстан Ислам яңырыу партияһының (ПИВТ) республика территорияһында эшмәкәрлеген тыя. ПИВТ тыйылғанға тиклем ул советтарҙан һуң донъя киңлегендә ислам йүнәлешендә берҙән-бер законлы рәүештә эшләүсе сәйәси партия була.
* 2015 йылдың 18 октябре — Айни — Пенджикент автотрассаһы реконструкциялана. Азия Үҫеш банкы 113 км оҙонлоғондағы был юлды реабилитациялау өсөн 100 миллион АҠШ доллары грантын бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.news.tj/ru/news/emomali-rakhmon-pervym-proekhal-po-novoi-doroge-aini-pendzhikent|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160223223329/http://www.news.tj/ru/news/emomali-rakhmon-pervym-proekhal-po-novoi-doroge-aini-pendzhikent|title=Эмомали Рахмон первым проехал по новой дороге Айни-Пенджикент|archivedate=2016-02-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160223223329/http://www.news.tj/ru/news/emomali-rakhmon-pervym-proekhal-po-novoi-doroge-aini-pendzhikent |date=2016-02-23 }} // «Азия-Плюс»&lt;/ref&gt;
* 2015 йылдың 15 декабре — [[Азия үҫеш банкыһы|Азия үҫеш банкы]],  Афғанстанда хәүефһеҙлек кимәле түбән булыу һәм афған участкаһын төҙөү өсөн финанс ресурстарының етерлек булмауы сәбәпле[[Афғанстан|, Афғанстан,]] [[Төркмәнстан]], Афғанстан һәм Тажикстан ҡатнашҡан трансафған тимер юлын финанслауҙы туҡтата.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ca-news.org/news:1173165|title=АБР приостановил своё участие в проекте по строительству железной дороги Таджикистан-Афганистан-Туркменистан|archiveurl=yes|archivedate=2016-02-25}}&lt;/ref&gt;
* 2016 йылдың 22 майы — Тажикстанда Конституция референдумы үтә.
* 2018 йылдың 26 майы — Тажикстан халҡы 9 миллион кешегә етә.&lt;ref&gt;[https://ru.sputnik-tj.com/country/20180526/1025685456/tajikistan-naseleniey-chislennost.html В Душанбе родился девятимиллионный житель Таджикистана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180612142123/https://ru.sputnik-tj.com/country/20180526/1025685456/tajikistan-naseleniey-chislennost.html |date=2018-06-12 }} // ru.sputnik-tj.com/&lt;/ref&gt;
* 2018 йылдың 16 ноябре — Рогун&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rakurs.com/press/news/detail.php?ID=15832|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181123200823/http://www.rakurs.com/press/news/detail.php?ID=15832|title=Рогунская ГЭС. Пуск прошёл успешно|archivedate=2018-11-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123200823/http://www.rakurs.com/press/news/detail.php?ID=15832 |date=2018-11-23 }}&lt;/ref&gt; ГЭС-ының беренсе гидроагрегаты тантаналы рәүештә тоҡандырыла. Икенсе гидроагегат 2019 йылдың июнендә файҙаланыуға тапшырыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/dneprsgem/photos/a.661790857289004/1640474792753934/?type=3&amp;theater|title=Благодарственное письмо ОАО «Рогунская ГЭС» в адрес ЧАО «Днепр-Спецгидроэнергомонтаж»}}&lt;/ref&gt;.
* 2019 йылдың 6 ноябре — Дүшәнбе ҡалаһынан 60 км алыҫлыҡта, Тажик-Үзбәк сигендә урынлашҡан Ишкобод заставаһына һөжүм итәләр, 6 хәрби хеҙмәткәр, шул иҫәптән 5 сик һаҡсыһы һәм 1 милиционер һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Число погибших при атаке на таджикскую погранзаставу военных выросло до шести|url=https://fergana.agency/news/112356/?country=tj|subtitle=2019-11-14|archivedate=2020-11-28|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt;. &quot;Ислам дәүләте&quot; террористик ойошмаһы (РФ-та һәм Тажикстанда тыйылған) һөжүм өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә ала.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ИГ заявило об ответственности за нападение на таджикскую погранзаставу|url=https://fergana.agency/news/112363/?country=tj|subtitle=2019-11-14|archivedate=2020-09-26|archiveurl=no}}&lt;/ref&gt;
* Тажикстан Рәсәй, Ҡытай һәм Иран менән берлектә бер нисә эре инвестиция проектында ҡатнаша.

== Сәйәси ҡоролошо ==
Тажикстандың дәүләт ҡоролошо 1994 йылдың 6 ноябрендә ҡабул ителгән конституция менән билдәләнә. Тажикстан президент республикаһы.

1994 йылдан президент вазифаһын Эмомали Рахмон биләй, ул 1999, 2006 һәм 2013 йылдарҙа ҡабаттан һайлана. 1994 йылда президент итеп һайланғанға тиклем Эмомали Рахмон Коммунистар партияһы ағзаһы булып тора һәм, шуға ярашлы, ағзалыҡ иғәнәләрен түләй. Уны президент итеп һайлауға бәйле, партия етәкселеге менән килешеү буйынса, уның партия ағзалығы ваҡытлыса туҡтатыла.

Закондар сығарыу власын ике палаталы парламент  — Тажикстандың Юғары Йыйылышы тормошҡа ашыра.

2000 йылдың февралендә парламент һайлауҙарында 65 процент тауыш йыйған НДПТ еңеп сыға, Тажикстан Коммунистар Партияһы 20 процент, ПИВТ 7,5 процент, ҡалғандары 7,5 процент тауыш йыя. 2005 йылдың 27 февралендә парламенттың түбәнге палатаһына һайлау һөҙөмтәләре тураһындағы рәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, НДПT 75 процент тауыш ала, КПТ 14 процент, ПИВТ-ға 9 процент, ДПТ- 1 процент тауыш йыя. Намояндагон Мәжлесендәге (Вәкилдәр йыйылышы) 22 депутат урыны  түбәндәгесә бүленә: социал-демократтар 17 урын, коммунистар - 3, исламистар 2 урын ала. 35 [[:ru:Одномандатный_избирательный_округ|бер мандатлы]]&lt;nowiki/&gt;округтарҙа хакимлыҡ итеүсе партия вәкилдәре, береһендә — коммунист, икәүһендә — бойондороҡһоҙ кандидаттар (үҙҙәрен үҙҙәре күрһәткәндәр) еңә. 13 мартта 3 округта ҡабатлап үткәрелгән һайлауҙарҙа хакимлыҡ итеүсе партия вәкилдәре еңә.

ОБСЕ-нан һәм ҡайһы бер башҡа ойошмаларҙан килгән күҙәтеүселәр 2005 йылдағы һайлауҙарҙы, партиялар урынына, күбеһенсә һайлау комиссияһы һәм властар контроле аҫтында булыуын билдәләп, халыҡ-ара стандарттарға тап килмәй, тип таный. Оппозицияла торған партиялар һайлау көрәше осоронда мутлашыуҙарға һәм закон боҙоуҙарға юл ҡуйылыуына ҡарата протестар менән сығыш яһай. 

Тыштан демократик булып күренһә лә сәйәси режим асылы буйынса авторитар булып ҡала. Күп кенә күҙәтеүселәр һәм халыҡ-ара хоҡуҡ яҡлы ойошмалар фекеренсә, граждандарҙың хоҡуҡтары даими боҙола, судтың бойондороҡһоҙлоғо  бөтөнләй юҡ, үҙ фекерең белдереүгә ҡарата ҡаты сикләүҙәр ҡулланыла. Президент һәм парламент һайлауҙар буйынса бөтә кампанияларҙа ла дәүләттең һайлау процесында ҡыҫылыуы күҙәтелә. Тажикстандағы граждандар һуғышы рәсми рәүештә 1997 йылдың июлендә  хөкүмәт һәм ОТО араһында тыныслыҡ һәм милли килешеү урынлаштырыу тураһында дөйөм Килешеүгә ҡул ҡуйыу менән тамамланһа ла оппозицияға ҡараған партиялар эшмәкәрлеген сикләү тик 1999 йылдың авгусында ғына ғәмәлдән сығарыла. 2000-се йылдар башынан килеп сығышы һәм идеологияһы буйынса интернациональ булған «''Хизб-ут-тахрир-аль-исламийя''» («Партия исламского освобождения» (ПИВТ)) партияһы  тыныс тормошто төп болғатыусы була. Ойошманың эшмәкәрлеге тыйыла, шул ойошмаға ҡараған булыуы шик аҫтына ҡуйылған йөҙләгән кеше ҡулға алына, тиҫтәләгән функционер  төрлө ваҡытҡа төрмөгә ябыла. ПИВТ-ның айырым етәкселәре (рәйес урынбаҫары Ш. Шәмсетдинов) хөкөмгә тарттырыла, ДПТ-ның лидеры М. Искәндәров әлегә тәфтиш тикшереүе аҫтында. 2015 йылдың 29 сентябрендә Тажикстан Республикаһының Юғары суды ил территорияһында &quot;Тажикстандың ислам яңырыуы партияһының&quot; эшмәкәрлеген тыйҙы. Тыйылғанға тиклем ПИВТ советтарҙан һуңғы осорҙа ислам йүнәлешендәге берҙән-бер легаль рәүештә эшләүсе партия була. 

Сәйәси партиялар:

* Тажикстан аграр партияһы;
* Тажикстан Демократик партияһы;
* Тажикстан коммунистар партияһы;
* Тажикстандың Хакимлыҡ итеүсе халыҡ-демократик партияһы;
* Тажикстандың иҡтисади реформалар партияһы;
* Тажикстандың социал-демократик партияһы;
* Тажикстан Социалистик партияһы.

== Географик мәғлүмәттәр ==
Тажикстан территорияһының 93 процентын тауҙар биләй. Үлән һәм ярым ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәре өҫтөнлөк итә.

=== Климаты ===
Илдең климаты субтропик, һауа температураһының тәүлек һәм миҙгелле тирбәлеүе, яуым-төшөм, ҡоро һауа һәм бәләкәй болотлолоҡ менән. Ғинуарҙың уртаса температураһы республиканың көньяҡ-көнбайыш һәм төньяғындағы үҙәндәрҙә һәм тау итәктәрендә +2...−2 °C-ҡа тиклем тирбәлә һәм көньяҡ өлөшөндә түбән төшә. Абсолют минимум температура [[Памир|Памирҙа (Булункуль)]] -63 °C-ға тиклем. Июль айындағы уртаса температура көньяҡ-көнбайыш үҙәндәрҙә 0 градусҡә тиклем һәм Памирҙа унан да түбәнерәк була. Иң юғары температура +48°C градус тәшкил итә (Түбәнге Пяндж).

=== Гидрологияһы ===
Уғата ҙур күлдәре: [[:ru:Каракуль_(озеро)|Ҡаракүл]], [[:ru:Сарезское_озеро|Сарезское озеро]], [[:ru:Искандеркуль|Искандеркуль]], [[:ru:Кайраккумское_водохранилище|Кайраккум һыуһаҡлағысы.]]&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:usoi.jpg|[[Сарезское озеро|Сарез күле]].
Файл:Nurek dam july.JPG|[[Нурекская ГЭС|Нурек һыуһаҡлағысы]].
&lt;/gallery&gt;

=== Файҙалы ҡаҙылмалар ===
Тажикстандың төньяғында, Согдий өлкәһендә, донъяла иң ҙур [[көмөш]] ятҡылыҡтарының береһе Оло Конимансур урынлашҡан. Шулай уҡ Тажикстандан [[Аҫыл таштар|ҡиммәтле таштар]], [[Уран (элемент)|уран]] (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, донъя запастарының 16 проценты), [[алтын]], күмер, алюмин һәм полиметалл мәғҙәндәре ятҡылыҡтарына бай.

=== Сәғәт бүлкәте ===
Тажикстан халыҡ-ара стандарт буйынса UTC+5 тип билдәләнгән [[Сәғәт бүлкәте|сәғәт бүлкәтендә]] урынлашҡан. 1991 йылдан алып сәғәттәрҙе [[Йәйге ваҡыт|йәйге һәм ҡышҡы]] ваҡытҡа күсереү ҡулланылмай. Ошо уҡ сәғәт бүлкәтендә [[Үзбәкстан]], [[Төркмәнстан]], [[Пакистан]], Мальдив, шулай уҡ Рәсәйҙең бер нисә төбәге урынлашҡан.

== Административ бүленеше ==
{| style=&quot;float:right; margin-left:1em&quot;
|{{Карта Таджикистана||float=right}}
|}
Тажикстандың административ-территориаль бүленеше Тажикстандан Республикаһының 1995 йылдың 4 ноябрендәге 101-се һанлы &quot;Тажикстан Республикаһының административ- территориаль ҡоролошо мәсьәләләрен хәл итеү тәртибе тураһындағы&quot; Конституция Законы&lt;ref&gt;Ведомости Маджлиси Оли Республики Таджикистан 1995 год, 21, ст. 239; 2000 год, 11, ст. 513; 2003 год, 4, ст.153&lt;/ref&gt; һәм төрлө йылдарҙа Законға индерелгән өҫтәмәләр менән билдәләнә&lt;ref&gt;Ведомости Маджлиси Оли Республики Таджикистан, 1995 год, № 21, статья 239; 2000 год, № 11, ст. 513, 2003 год, № 4, ст. 153, 2008 год, № 3, ст. 182, 2009 год, № 7-8, ст. 489.&lt;/ref&gt;.

Был законға ярашлы, Тажикстандың административ-территориаль берәмектәре һәм тораҡ пункттары:

* Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһе;
* өлкә;
** [[ҡала]];
** [[район]];
*** ҡасаба
*** ауыл общинаһы;
*** ауыл.

[[Район|Райондар]] ауыл һәм ҡала райондарына бүленә, улар республика, өлкә йәки ҡала буйһоноуында була ала.

Тажикстандың тораҡ пункттары ҡала һәм ауыл биләмәләренә бүленә.

Тажикстандың тораҡ пункттары ҡала һәм ауыл тораҡ пункттарына бүленә.

Ҡала тораҡ пункттарына ҡалалар һәм ҡасабалар, ә ауыл тораҡ пункттарына (административ буйһоноуға ҡарамайынса) ауылдар инә.

Ҡалалар республика, өлкә һәм район әһәмиәтендәге була ала.

Әлеге ваҡытта Тажикстан составына Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһе, Согдий һәм Хатлон өлкәләре, 18 ҡала, 58 район (шул иҫәптән республика буйһоноуындағы 13 район), 57 ҡасаба һәм 370 ауыл джамоаттары  ҡарай.

{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
|-
!Урыҫса атамаһы
!Тажик атамаһы
!Халыҡ һаны
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, мең йыл. Кеше.
!Территорияһы, мең.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; км2
!Тығыҙлығы, иҫәп.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;/км2
!Райондар һаны
!Үҙәк
|- class=&quot;shadow&quot;
|[[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]]
|''Дүшәнбе''
| align=&quot;right&quot; |846,4
| align=&quot;right&quot; |0,126
| align=&quot;right&quot; |6717
| align=&quot;right&quot; |4
|
|-
|Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһе
|''Мухтори Вилояти Бадахшонды''
| align=&quot;right&quot; |226,9
| align=&quot;right&quot; |62,9
| align=&quot;right&quot; |3,6
| align=&quot;right&quot; |7
|Хорг
|-
|Согдия өлкәһе
|''Суғд селәүсендәре''
| align=&quot;right&quot; |2658,4
| align=&quot;right&quot; |25,2
| align=&quot;right&quot; |105,5
| align=&quot;right&quot; |14
|[[Хужанд|Худжанд]]
|-
|Хатлон өлкәһе
|''Хәүефле Хатлон''
| align=&quot;right&quot; |3274,9
| align=&quot;right&quot; |24,7
| align=&quot;right&quot; |132,6
| align=&quot;right&quot; |24
|Бохтар
|-
|Республика буйһоноуындағы райондар (РРП)
|''Ноҳияторий тобеи''
| align=&quot;right&quot; |2120
| align=&quot;right&quot; |28,5
| align=&quot;right&quot; |74,4
| align=&quot;right&quot; |13
|[[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]]
|}
Тажикстан ҡалалары: 
{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
!
!Халҡы -(01.01.1992), мең.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Кеше.
!Халҡы - 1 ғинуар 2015), мең кеше.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Кеше.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|deadlink=yes|title=Численность населения Республики Таджикистана на 1 января 2015 года|accessdate=2015-07-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf|archivedate=2015-07-02}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150702021130/http://www.stat.tj/ru/img/65a709121baf8a64bf15d33f398aafde_1435736807.pdf |date=2015-07-02 }}&lt;/ref&gt;
!Халҡы - 1 ғинуар 2016), мең кеше.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Кеше.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2016 года|accessdate=2016-10-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf|archivedate=2017-08-10|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170810004846/http://www.stat.tj/ru/img/7a20337ca019c92e18235196b4e62aaa_1470198679.pdf |date=2017-08-10 }}&lt;/ref&gt;
!Халҡы -(01.01.2018) мең.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Кеше.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2018 года|accessdate=2019-04-25|archivedate=2020-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200420232827/http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2018.pdf |date=2020-04-20 }}&lt;/ref&gt;
!Халҡы - 1 ғинуар 2019).&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; Кеше.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stat.ww.tj/files/cislennost_naselenia_na_1.01.2019.pdf|title=Численность населения Республики Таджикистан на 1 января 2019 года|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
!Майҙаны мең мең.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt; км2
!Халыҡ тығыҙлығы.&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;/км2
|-
|[[Дүшәмбе (ҡала)|Дүшәнбе]]
|584,5
|788,7
|802,7
|831,4
|846,4
|0,126
|6717
|-
|[[Хужанд|Худжанд]]
|165,3
|172,7
|175,4
|179,9
|181,6
|0,04
|4540
|-
|Бохтар
|60
|102,9
|105,4
|109,1
|110,8
|0,026
|4261
|-
|Куляб
|81,3
|101,2
|102,4
|104,4
|105,5
|0,035
|3014
|-
|Старавшан
|47,6
|59,9
|61,2
|63,5
|64,6
|0,018
|3588
|-
|Турсунзаде
| -
|52,4
|52,8
|53,1
|53,7
|0,012
|4475
|-
|Канибадтар
|39,9
|49,7
|50,4
|51,6
|52,2
|0,015
|3480
|-
|Исфара
|35,4
|46,9
|47,8
|49,7
|50,7
|0,015
|3380
|-
|Гулистон
|14,1
|15,9
|16,2
|17,2
|17,7
|
|
|-
|Вахдат
|46,7
|42,2
|42,4
|42,5
|42,8
|0,014
|3057
|-
|Пенджикент
|29,6
|40,6
|41,2
|42,3
|42,8
|
|
|-
|Бустон
|36,9
|32,5
|31,8
|32,1
|33,2
|
|
|-
|Хорг
|21,5
|28,9
|29,2
|29,9
|30,3
|
|
|-
|Нурек
|21,1
|28,1
|29,1
|30,4
|30,9
|
|
|-
|Гиссар
| -
|26,9
|27,4
|27,9
|28,7
|0,01
|2870
|-
|Истиклол
|21,3
|15,9
|16,4
|16,9
|17,3
|
|
|-
|Левакант
|14,6
|15,8
|16,1
|16,9
|17,3
|
|
|-
|Рогун
|9,1
|15
|15
|14,9
|15
|0,005
|3000
|}

== Иҡтисад һәм финанстар ==
[[Файл:Tursunzoda,TALCO1.jpg|справа|мини|250x250пкс|Турсунзадалағы &quot;Тажик алюмин компанияһы ДУП&quot; (TALCO) корпустары, ул Тажикстан бюджетына бөтә валюта керемдәренең 75 процентын һәм илдең экспорттың яҡынса 1/3 өлөшөн тәьмин итә.]]
Иҡтисади азатлыҡ индексы мәғлүмәттәре буйынса, Тажикстан 2021 йыл йомғаҡтары буйынса 134-се урынды биләй (рейтингҡа индерелгән 178 ил араһында), уның эске иҡтисади сәйәсәте башлыса ирекһеҙ тип таныла. Элекке СССР илдәренән Тажикстандан түбәнерәк кимәлдә [[Төркмәнстан]] ғына тора. Ә бизнес алып барыу еңеллеге индексы буйынса Тажикстан 106-сы урынды биләй (190 ил араһында).

Иҡтисадтың төп секторы булып дәүләт секторы ҡала. Дәүләт эре сәнәғәт предприятиеларының күп өлөшөн контролдә тота.

=== Дөйөм торошо, төп күрһәткестәре ===
Тажикстандың өҫтөнлөклө тармаҡтары күҙлегенән сәнәғәт тармаҡтары түбәндәгеләргә бүленә:


Аҡса берәмеге —тажик сомоны; 2016 йылда уртаса курс: АҠШ-тың 1 долларына 8 сомоны тура килә. Ваҡ аҡса — дирам, сомониҙың йөҙҙән бер өлөшө. Илдең үҙәк банкы — Тажикстандың Милли банкы аҡсалар эмиссияһын ҡулланырға хоҡуҡлы.   

2015 йыл йомғаҡтары буйынса инфляция темпы —5,8% (донъяла 183-сө урын). 2015 йылдың декабренә милли алтын-валюта резервтары күләме 430,3 млн доллар (АҠШ) тәшкил итә.

Тажикстан ҙур гидроэнергетик потенциалға, ҙур минераль ресурстар ятҡылыҡтарына һәм ҙур туристик потенциалға эйә аграр-индустриаль ил. Оҙайлы һуғыш, уның менән бәйле емерелеүҙәр һәм кеше юғалтыуҙары иҡтисадтың ҡырҡа түбәнәйеүенә килтерә (1995 йылда ЭТП 1991 йылғы күрһәткестәрҙән 41 процент ҡына тәшкил итә). Һуңғы тыныс йылдарҙа иҡтисад һәм йәшәү кимәле һиҙелерлек күтәрелә.

Ауыл хужалығына ЭТП-ның 18,9 проценты, сәнәғәткә 21,9 проценты тура килә, хеҙмәтләндереү секторы 59,2 проценты (2009 йылда).

2018 йылдың 1 апреленә Тажикстандың тышҡы бурысының дөйөм суммаһы 2,859 млрд доллар һәм эске бурыс 770 млн доллар тәшкил итә. Бурыстың байтаҡ өлөшө халыҡ-ара баҙарҙарҙа дәүләт облигацияларын һатыуҙан барлыҡҡа килә. Тажикстандың тышҡы бурысы ағымдағы йылдың беренсе кварталында 20 миллион долларға кәмей.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik-tj.com/country/20180518/1025605569/tajikistana-sokratil-vneshniy-dolg.html|title=Таджикистан сократил внешний долг|accessdate=2018-06-09|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140618/https://ru.sputnik-tj.com/country/20180518/1025605569/tajikistana-sokratil-vneshniy-dolg.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2011 йылда Дүшәнбе ҡалаһында аккумуляторҙар етештереү буйынса бәләкәй берлектәге тажик-канада предприятиеһы асыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toptj.com/News/2011/07/30/v_dushanbe_zarabotalo_tadzhiksko_kanadskoe_sp_po_proizvodstvu_akkumulyatorov|title=В Душанбе заработало таджикско-канадское СП по производству аккумуляторов|author=Пайрав Чоршанбиев|date=2011-07-30|accessdate=2012-11-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BvasF2q7?url=http://www.toptj.com/News/2011/07/30/v_dushanbe_zarabotalo_tadzhiksko_kanadskoe_sp_po_proizvodstvu_akkumulyatorov|archivedate=2012-11-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Энергетика ===
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;200&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Nurek Dam.JPG|[[Нурекская ГЭС|Нурек ГЭС-ы]].
Sangtuda 1.jpg|[[Сангтудинская ГЭС-1|Сангтудин ГЭС-1]] самолеты.
SGII-Dam.JPG|[[Сангтудинская ГЭС-2|Сангтудин ГЭС-2]] командаһы.
&lt;/gallery&gt;Тажикстанда электр энергияһының төп өлөшө ГЭС-тарҙа етештерелә. Гидроэлектростанцияларҙың дөйөм ҡеүәте яҡынса 4950 МВт тәшкил итә. 2010 йылда етештереү яҡынса 20 млрд кВт·сәғ тәшкил итә.&lt;ref name=&quot;hydro_mid_RT&quot;&gt;{{Cite web|url=http://mfa.tj/mid/documents/prezentatsiya_Zaripova_rus.pdf|deadlink=yes|title=Гидроэнергетика Таджикистана – настоящее и будущее|format=pdf|publisher=МИД РТ|accessdate=2009-05-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/66hmp8WSr?url=http://mfa.tj/mid/documents/prezentatsiya_Zaripova_rus.pdf|archivedate=2012-04-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314121415/http://mfa.tj/mid/documents/prezentatsiya_Zaripova_rus.pdf |date=2012-03-14 }}&lt;/ref&gt;

Ил гидроэнергетика өлкәһендә ярайһы уҡ ҙур потенциалға эйә, әммә был потенциал бик аҙ ҡулланыла. Гидроэнегоресурстарҙың дөйөм күләме 527 млрд. кВт/сәғ. тип баһалана, шул иҫәптән техник яҡтан ҡулланыу мөмкин булғаны 202 млрд. кВт/сәғ., ә иҡтисади йәһәттән төҙөлөшкә ылыҡтырыу мөмкин булғаны — 172 млрд. кВт/сәғәт. 

Дөйөм алғанда, Тажикстан дәүләте донъя буйынса энергияны ҡайтанан тергеҙеү сығанағы менән яҡшы тәьмин ителгән илдәрҙең береһе тип иҫәпләнелә (абсолют етештереү потенциалы буйынса 8-се урынды биләй). 

Тажикстандағы ГЭС-тар:Тажикстандың ГЭС паркы түбәндәгесә:

* Вахш каскады (Вахш йылғаһы). Уға илдең иң ҙур ГЭС-тары инә:
** Нурек ГЭС-ы, ҡеүәте 3000 МВт;&lt;ref name=&quot;pwr&quot;&gt;Здесь и далее для существующих станций приведена установленная мощность, для строящихся и планируемых — проектная.&lt;/ref&gt;
** Байпазин ГЭС-ы, ҡеүәте 600 МВт;
** Сангтудин ГЭС-1, ҡеүәте 670 МВт;
** Сангтудин ГЭС-2, ҡеүәте 220 МВт;
** Баш ГЭС, ҡеүәте 240 МВт;
** Перепадная ГЭС-ы, ҡеүәте 29,9 МВт;
** Үҙәк ГЭС-ы, ҡеүәте 15,1 МВт;
* [[Һырдаръя]] йылғаһындағы Ҡайракҡом ГЭС-ы, ҡеүәте 126 МВт;
* Варзоб каскады (Варзоб ГЭС-нан), Дүшәнбе-Дарья йылғаһында, дөйөм ҡеүәте 25,7 МВт;
* Бер нисә тиҫтә бәләкәй (ҡеүәте 1,5 МВт тиклем) һәм микроГЭС-тар (ҡеүәттәре 0,1 МВт тиклем).

Тажикстан хөкүмәте ғәмәлдәге гидроэнергетика объекттарын реконструкциялау һәм модернизациялау, консервацияланған объекттарҙы төҙөүҙе тамамлау, яңы ГЭС-тар һәм сик буйҙарында электр тапшырыу линияларын төҙөү буйынса киң пландар әҙерләй.&lt;ref name=&quot;hydro_mid_RT&quot;/&gt;

Улар составына ингән иң эре станциялар:

* Рогун ГЭС-ы, ҡеүәте 3600 МВт (ил халҡы тарафынан гидроэнергетика объекттарының акцияларын һатып алыныуы, сит ил инвесторҙары һәм республика хөкүмәте аҡсаһын йәлеп итеү нигеҙендә төҙөлөштө тамамланыуы күҙҙә тотола);&lt;ref name=&quot;pwr&quot;&gt;Здесь и далее для существующих станций приведена установленная мощность, для строящихся и планируемых — проектная.&lt;/ref&gt;
* Даштиджум ГЭС-ы, ҡеүәте 4000 МВт (эшҡыуарҙар һәм Тажикстан хөкүмәте ҡатнашлығында төҙөү күҙаллана).

ГЭС-тарҙың булған каскадтарын киңәйтеү һәм Зеравшан, Пәнж һәм башҡа йылғалар ресурстарын үҙләштереү күҙ уңында тотола.

Һуңғы йылдарҙа илдә электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелә. Тажикстандың электр энергияһы системаһы көрсөк хәлендә. Был хаҡта Бөтә Донъя Банкының «Ҡышҡы осорҙа Тажикстандағы Энергетик көрсөк: ихтыяж һәм тәҡдим балансын тәьмин итеүҙең альтернатив варианттары» тикшеренеүендә әйтелә.

Тажикстан халҡының яҡынса 70 проценты ҡышын бөтә ерҙә электр энергияһы дефицитынан яфалана, тип билдәләнә. «2700 гигаватт-сәғәт кимәлендә баһаланған электр энергияһы дефициты, йәғни электр энергияһына дөйөм ихтыяждың яҡынса дүрттән бер өлөшө иҡтисади юғалтыуҙарға килтерә, иҫәпләүҙәргә ярашлы, улар йыл һайын 200 миллион долларҙан ашыу тәшкил итә», - тип билдәләнә тикшеренеүҙә. 2009 йылда Тажикстандың Үҙәк Азияның Энергетика системаһы (ЭСЦА) аша электр энергияһын коммерциялы поставкалау сиктәрендә күрше илдәр менән үҙ-ара эш итеүе туҡтағас, электр энергияһына ҡытлыҡ һиҙелерлек арта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://news.tj/ru/news/vb-elektroenergeticheskaya-sistema-tadzhikistana-nakhoditsya-v-krizisnom-sostoyanii|deadlink=yes|title=ВБ: Электроэнергетическая система Таджикистана находится в кризисном состоянии &amp;#124; Новости Таджикистана-ИА «Азия-Плюс»&quot;|accessdate=2012-12-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203200829/http://news.tj/ru/news/vb-elektroenergeticheskaya-sistema-tadzhikistana-nakhoditsya-v-krizisnom-sostoyanii|archivedate=2013-02-03}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130203200829/http://news.tj/ru/news/vb-elektroenergeticheskaya-sistema-tadzhikistana-nakhoditsya-v-krizisnom-sostoyanii |date=2013-02-03 }}&lt;/ref&gt;.

[[Бөтә донъя банкы]] мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылға Тажикстан халҡының кәм тигәндә 26,5 проценты ярлылыҡ сигендә йәшәй. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был һандар түбәнәйтелгән, ғәмәлдә Тажикстан халҡының кәм тигәндә 62 проценты ярлылыҡ сигендә йәшәй&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|title=Бедность в Таджикистане – 2020|publisher=Всемирный банк|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165254/https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/economic/20201224/vsemirnii-bank-pandemiya-privela-k-rostu-urovnya-bednosti-v-tadzhikistane|title=Всемирный банк: Пандемия привела к росту уровня бедности в Таджикистане|publisher=Asia-Plus|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165303/https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/economic/20201224/vsemirnii-bank-pandemiya-privela-k-rostu-urovnya-bednosti-v-tadzhikistane|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

=== Сәнәғәт ===
Тажикстан сәнәғәте түбәндәгеләр:

* Еңел сәнәғәт — баш ҡала сәнәғәт комплексының иң үҫешкән тармағы. Бындай хәл тәү сиратта төп сеймал ресурстары (мамыҡ, [[Ебәк|ебәк ҡорто йомғағы]], йөн һ. б.) республиканың үҙендә етештерелеүе менән аңлатыла. 
* Электротехник һәм [[машиналар эшләү]] тармаҡтары республиканың эре предприятиеларын үҙ эсенә ала, мәҫәлән, ПО [[Таджиктекстильмаш]], АООТ Таджиккабель, АООТ &quot;Памир&quot;, АООТ ЭЛТО (электрон техника, электр-көнкүреш тауарҙары етештереү), АООТ Торгмаш — сауҙа предприятиелары ҡорамалдары етештереү буйынса предприятие.
* Аҙыҡ-түлек һәм эшкәртеү сәнәғәте аҙыҡ-түлек продукцияһының бөтә төрҙәрен, шул иҫәптән шарап-араҡы изделиеларын етештерә. Тармаҡтың иң эре предприятиеларына май һәм һөт комбинаттары, консерва заводтары, шарап һәм һыра заводтары, шулай уҡ икмәк-булка һәм кондитер продукцияһы етештергән предприятиелар инә.
* Төҙөлөш материалдары сәнәғәте кирбес, цемент, шифер заводтарын, шулай уҡ төҙөлөш материалдарын һәм тимер-бетон конструкциялар һәм изделиелар етештереүсе башҡа предприятиеларҙы үҙ эсенә ала.
* [[Металлургия]] үҙ эсенә Турсунзаде ҡалаһындағы Тажик алюмин компанияһын (ТАЛКО) ала.

2011 йылда Дүшәнбе ҡалаһында аккумуляторҙар етештереү буйынса бәләкәй берлектәге Тажик-Канада предприятиеһы асыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toptj.com/News/2011/07/30/v_dushanbe_zarabotalo_tadzhiksko_kanadskoe_sp_po_proizvodstvu_akkumulyatorov|title=В Душанбе заработало таджикско-канадское СП по производству аккумуляторов|author=Пайрав Чоршанбиев|date=2011-07-30|accessdate=2012-11-02|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BvasF2q7?url=http://www.toptj.com/News/2011/07/30/v_dushanbe_zarabotalo_tadzhiksko_kanadskoe_sp_po_proizvodstvu_akkumulyatorov|archivedate=2012-11-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2014 йылдың декабрендә Хатлон өлкәһенең Дангарин районында Үҙәк Азияла иң ҙур туҡыу предприятиеһы төҙөлә башлай, уның беренсе сираты 52 мең тоннанан ашыу мамыҡ-сүс эшкәртә ала. Предприятие Тажикстан һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының берлектәге инвестиция проектына ярашлы төҙөлә. Предприятиены 2018 йылда файҙаланыуға тапшырырға ниәтләйҙәр.&lt;ref name=&quot;autogenerated12&quot;/&gt;

=== Ауыл хужалығы ===
Тажикстанда үҫтерелгән иң мөһим культура - мамыҡ, әммә бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында уны етештереү кәмей. 2014 йылда республикала 417,9 мең тонна мамыҡ йыйыла. 2014 йылда ауыл хужалығы производствоһы 1232,6 мең тонна туҡыма һәм [[Иген культуралары|иген]], 1342,4 мең тонна йәшелсә, 465 мең тонна баҡса культуралары, 313,2 мең тонна емеш-еләк, 167,1 мең тонна йөҙөм, 990,2 мең тонна картуф етештерә&lt;ref name=&quot;autogenerated8&quot;&gt;Ашуров Ш. А., Караматуллаева Р. С. Совершенствование управления в сельскохозяйственном производстве Республики Таджикистан // Аграрное образование и наука. — 2015. — № 2. — С. 5&lt;/ref&gt;.

Республикала 2014 йылда 81 мең тонна һыйыр ите, 778,3 мең тонна һөт һәм 291,6 миллион берәмек йомортҡа етештерелә&lt;ref name=&quot;autogenerated5&quot;&gt;Курсом независимости, реформ и прогресса. // Народная газета. — 2011. — 14 сент.&lt;/ref&gt;. 1990-сы йылдарҙа республика малсылығы һуғыштан ныҡ зыян күрә, әммә 2000-се йылдарҙа тармаҡ тергеҙелә башлай, ҡайһы бер күрһәткестәр буйынса ([[Мөгөҙлө эре мал|һыйыр малы]], һарыҡ һәм кәзә, йөн һәм һөт етештереү) хатта 1991 йыл кимәленә ҡарата үҫеш күҙәтелә&lt;ref&gt;Мирзоев Б. Организационно-экономические основы кормопроизводства в Республике Таджикистан // Кишоварз. — 2014. — Т. 1. — С. 57&lt;/ref&gt;.

=== Тышҡы сауҙа ===
Бөтә мәғлүмәттәр АҠШ долларында бирелә.


Экспорт 0,939 млрд, импорт 3,04 млрд (2017 йылда).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oec.world/ru/profile/country/tjk/|title=Внешняя торговля Таджикистана на справочнике oec.world|access-date=2019-08-19|archive-date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819063538/https://oec.world/ru/profile/country/tjk/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

Төп экспорт тауарҙары: [[алюмин]] (166 млн), алтын (156 млн), цинк мәғдәне (143 млн), ҡурғаш мәғдәне (1112 млн), [[Мамыҡ|эшкәртелмәгән мамыҡ]] (63,2 млн), шулай уҡ емеш-еләк, йәшелсә һәм туҡыу сәнәғәте тауарҙары.

Төп экспорт илдәре: Ҡаҙағстан - 32%, Төркиә - 21%, [[Швейцария]] - 17%, [[Алжир]] - 8,8%. Рәсәй өлөшө - 2,6%.

Төп импорт тауарҙары: нефть продукттары (188 млн), бойҙай (166 млн), тәбиғи газ (109 млн), шулай уҡ илгә машиналар һәм ҡорамалдар, кейем, аяҡ кейеме һәм әҙер химик тауарҙар индерелә.

Төп импорт илдәре: [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] 43%, [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] 23%, [[Ҡаҙағстан]] 15%, [[Төркиә]] 5,1%.

[[Һиндостан]] менән сауҙа әйләнеше әллә ни ҙур түгел — 2009/2010 йылдарҙа 32,56 миллион доллар. Тажикстан халҡының күп өлөшө аграр секторҙа мәшғүл булһа ла, республика ҡулланылған ауыл хужалығы продукцияһының байтаҡ өлөшөн ситтән индерергә мәжбүр: 2012 йылда Тажикстандан 829,1 мең тонна бойҙай һәм он (үҙенеке 619, 9 тонна он), 32,6 мең тонна ит (үҙенке 161,9 мең тонна), 116 мең тонна шәкәр индергән&lt;ref&gt;Штолленверк Ф. Россия, Индия и Китай в Центральной Азии: к конфликту или к сотрудничеству // Центральная Азия и Кавказ. — 2011. — Т. 14. — № 2. — С. 13 — 14&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Хабибов С. Х., Джамшедов М. Д., Хабибовой С. С. Рынок потребительских товаров Таджикистана: оценка ситуации, проблемы функционирования и развития // Вестник Белгородского университета кооперации, экономики и права. — 2013. — № 4 (48). — С. 230—231&lt;/ref&gt;.

=== Ярлылыҡ ===
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылға тәжикстанда йәшәгән халыҡтың кәмендә 25 проценты фәкирлек сигендә көн итә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был һан бик түбәнәйтелгән һәм халыҡтың 62 процентҡа яҡыны фәкирлектә йәшәй. 

2019 йылдағы Covid пандемияһы хәлде тағы ла ҡатмарлаштырған&lt;ref name=&quot;автоссылка12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|title=Бедность в Таджикистане – 2020|publisher=Всемирный банк|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104165254/https://www.vsemirnyjbank.org/ru/news/infographic/2020/10/15/poverty-in-tajikistan-2020|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Pamiri_boy_in_Tajikistan.jpg|справа|мини|230x230пкс|Тажикстандың Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһендәге Памир малай]]
С. Айни, тәүгеләрҙән булып тажик телендә реалистик совет прозаһына башланғыс һалып, революцияны ҡабул итә.

== Халҡы ==
Элекке СССР илдәре менән сағыштырғанда Тажикстандатитуллы милләт һанының бик тиҙ артыуы күҙәтелә. 1959 йылда тажиктар һаны Тажикстан халҡының 53,1 процентын тәшкил итһә, 1989 йылда был һан 62,3 процент булып китә. 2002 йылда ул 79,9 процентҡа тиклем, 2010 йылда тажик милләте вәкилдәре 84,3 процентҡа тиклем арта.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Тажикстан дәүләтендә {{Num|7565000}} кеше йәшәй, 2015 йылдың 1 октябренә был һан {{Num|8486300}} кешегә етә. Ир-егеттәр һаны {{Num|3813000}} кеше тәшкил иткән, ә ҡатын-ҡыҙҙар {{Num|3752000}} кеше.Тажикстан Президенты эргәһендәге Статистика буйынса агентлыҡ мәғлүмәттәренә ярашлы 2018 йылдың 1 ғинуарына республикала 8 931 200 кеше йәшәй.

Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, &quot;Тыныслыҡ фондының&quot; тикшеренеү үҙәге һәм Американың «''[[:ru:Foreign_Policy|Foreign Policy]]''» журналы төҙөгән дәүләттәрҙең һәләтһеҙлек рейтингында Тажикстан 55-се урынды биләй. Тажикстандың күрһәткесе —84,6, бындай рейтинглы дәүләттәрҙе властарҙың хәлде контролдә тотоу һәләте бик етди шик тыуҙырған илдәр категорияһына индерә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|title=Таджикистан занял 55-е место в рейтинге недееспособности государств|access-date=2015-01-01|archive-date=2015-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101215852/http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;  

* Ҡала халҡы:
** 1483,6  — эшкә һәләтле йәштән йәшерәк (ир-егеттәр: 772 / ҡатын-ҡыҙҙар: 711,6);
** 134,3 — эшкә һәләтле йәштән өлкән (ир-егеттәр: 44,7 / ҡатын-ҡыҙҙар: 89,6).
* Ауыл халҡы:
** 2338,6 — эшкә яраҡлы йәштән йәшерәк (ир-егеттәр: 1213,9 / ҡатын-ҡыҙҙар: 1124,7);
** 353,5 — эшкә һәләтле йәштән өлкән (ир-егеттәр: 128,5 / ҡатын-ҡыҙҙар: 225).

{| class=&quot;toccolours&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin: 0 0 0 0; font-size:85%; text-align:center; border-collapse: collapse;&quot;
|+Таблица 1. Население регионов Таджикистана (тыс. чел.)
!
!1989
!1995
!2000
!2005
!2010
!2015
!2016
!2018
|-
!'''[[Дүшәмбе (ҡала)|Душанбе]]'''
| align=&quot;center&quot; |592,2
|511,9
| align=&quot;center&quot; |564
|630
| align=&quot;center&quot; |711,2
| align=&quot;center&quot; |788,7
| align=&quot;center&quot; |802,2
| align=&quot;center&quot; |831,4
|-
!'''Согдийская область'''
| align=&quot;center&quot; |1554,2
|1740,8
| align=&quot;center&quot; |1871,9
|2015,8
| align=&quot;center&quot; |2197,9
| align=&quot;center&quot; |2455,5
| align=&quot;center&quot; |2508,5
| align=&quot;center&quot; |2608,5
|-
!'''Хатлонская область'''
| align=&quot;center&quot; |1697,4
|1956
| align=&quot;center&quot; |2145,2
|2368,4
| align=&quot;center&quot; |2618,3
| align=&quot;center&quot; |2971,5
| align=&quot;center&quot; |3048,2
| align=&quot;center&quot; |3198,5
|-
!'''Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһе /'''
| align=&quot;center&quot; |160,9
|188
| align=&quot;center&quot; |206,2
|206,8
| align=&quot;center&quot; |204,8
| align=&quot;center&quot; |214,3
| align=&quot;center&quot; |216,9
| align=&quot;center&quot; |223,6
|-
!'''Районы республиканского подчинения'''
| align=&quot;center&quot; |1087,9
|1237,1
| align=&quot;center&quot; |1341,2
|1497,9
| align=&quot;center&quot; |1685,2
| align=&quot;center&quot; |1922
| align=&quot;center&quot; |1971,6
| align=&quot;center&quot; |2069,2
|-
!'''Республика Таджикистан'''
| align=&quot;center&quot; |5092,6
|5633,8
| align=&quot;center&quot; |6128,5
|6718,9
| align=&quot;center&quot; |7417,4
| align=&quot;center&quot; |8352
| align=&quot;center&quot; |8547,4
| align=&quot;center&quot; |8931,2
|}
1989—2000 йылдар осоронда урыҫ телле граждандарҙың миграцияһы, артабан тажик-үзбәк кешеләренең дә күсенеүе һөҙөмтәһендә, Тажикстанда дөйөм алғанда ҡала халҡы ғына түгел, ә илдең эре ҡалаларында, баш ҡала Дүшәнбене лә индереп, халыҡ һаны кәмей. СССР тарҡалғандан алып ил халҡының милли составы ла һиҙелерлек дәрәжәлә үҙгәрә. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урыҫтарҙың һаны көтөлгәнгә ҡарағанда күпкә түбән була. 1989 йылда республикала 388,5 мең урыҫ йәшәһә, 1996 йылдағы дәүләт иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса урыҫтарҙың һаны 189,5 мең кеше була, 2000 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу урыҫтарҙың ни бары 68,2 мең кеше булыуын күрһәтә. Шулай итеп, миграцияның бер өлөшө һәм үлем осраҡтарының ҡайһы берҙәре ( бигерәк тә ҡораллы бәрелештәр ваҡытындағылары) рәсми статистика тарафынан иҫәпкә алынмаған. Халыҡ составында үзбәктәр һаны 17 проценттан кәмерәк, ҡырғыҙҙарҙың һаны кәмемәгән — 1%. Шул уҡ ваҡытта халыҡ иҫәбен алыу саралары араһында тажиктар артҡан: 1989 йылда тажиктар 3172,4 мең кеше (62,3 процент), 2000 йылда — 4898,4 мең кеше (79,9 процент), 2010 йылда — 84,3 процентҡа тиклем еткән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro04.php|title=Итоги переписи населения Таджикистана|access-date=2009-08-01|archive-date=2011-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514191431/http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro04.php/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Рәсми статистика мәғлүмәттәре буйынса, йыл һайын Тажикстан халҡы 2,2 процентҡа, йәғни 200 мең кешегә арта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik-tj.com/country/20180526/1025685456/tajikistan-naseleniey-chislennost.html|title=В Душанбе родился девятимиллионный житель Таджикистана|access-date=2018-06-09|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612142123/https://ru.sputnik-tj.com/country/20180526/1025685456/tajikistan-naseleniey-chislennost.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.  2018 йылдың 26 майына Дүшәнбелә 9 миллионынсы бала тыуған&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.sputnik-tj.com/country/20180605/1025766675/millionnij-zhitelnica-tajikistan-podarok-kvartira.html|title=Семья 9-миллионной жительницы Таджикистана въехала в подаренную квартиру|access-date=2018-06-09|archive-date=2018-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140300/https://ru.sputnik-tj.com/country/20180605/1025766675/millionnij-zhitelnica-tajikistan-podarok-kvartira.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 

Рәсәйҙә Тажикстандан килгәндәрҙең бер нисә йәмәғәт һәм хоҡуҡ һағы ойойшмаһы бар. 2003 йылда «„Таджиктар“ Халыҡ Лигаһы» булдырыла. 2007 йылдың ноябрендә Тажикстан халыҡтарының I съезы булып үтә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1190790660|deadlink=yes|title=В Москве пройдёт I съезд народов Таджикистана|accessdate=2007-09-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012100200/http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1190790660|archivedate=2007-10-12}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012100200/http://www.centrasia.ru/newsA.php4?st=1190790660 |date=2007-10-12 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Тажикстандан ватандаштарыбыҙҙы күсереп ҡайтарыу программаһы буйынса Рәсәйҙең төрлө төбәктәренә 7 мең Тажикстан гражданы күсеп килгән.

Был мәғлүмәттәрҙең барыһы ла Тажикстандың тау һәм экологик туризм иле булыуын раҫлай.


== Дин ==
Тажикстан донъяуи дәүләт булып тора. Илдең күпселек халҡы [[Сөнниҙәр|сөнни йүнәлешле]] [[ислам]] динен тота. Илдең көнсығыш өлөшөндә Памир халыҡтары халыҡтың төп өлөшөн тәшкил иткән Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһендә (ГБАО) исламдың үҙенсәлекле [[Шиғыйҙар|шиғый]] ағымдарының береһе булған исмаилизм киң таралған. Тажикстанда традицион шығый йүнәлешенә ҡарағандар күп түгел. Улар — Тажикстанға Урта Азия илдәренән килеп төпләнгән [[Иран|иранлыларҙың]] аҙ һанлы диаспораһы (Урта Азия ирандарының күпселеге [[Үзбәкстан|Үзбәкстанда]] йәшәй), шулай уҡ Иран һәм Афғанстандан аҙ һанлы иммигранттар. Илдә традицион шығый йүнәлешендәге бер генә мәсет тә һәм мәҙрәсә лә юҡ. Тажикстан әле лә [[Зороастризм|зороастризмға]] эйәреүселәрҙең байтаҡ өлөшө йәшәгән илдәрҙең береһе булып тора.

Тажикстанда 85 мосолман булмаған дини берекмә теркәлгән. Уларҙың төп өлөшөн христиандар тәшкил итә. Шулай уҡ илдә 4 бахаист общинаһы, бер зороастрий һәм бер [[Йәһүдилек|йәһүд]] общинаһы теркәлгән. Тажикстанда Урта Азиялағы берҙән-бер &quot;Тажикстандың ислам яңырыуы партияһы&quot; сәйәси дини партия булараҡ теркәлгән һәм эшләй.

Илдәге христиандарҙың күпселеге православие динен тота. Тажикстан территорияһында Рус [[Православие дине|православие]] сиркәүенең Дүшәнбе епархияһының кәм тигәндә 6 мәхәлләһе эшләй. [[Протестантизм|Протестанттар]] (10 мең), &quot;''Сонмин Сунбогым&quot;'' миссияһы пресвитериандары (1,5 мең).&lt;ref name=&quot;Mandryk&quot;&gt;{{Китап|автор=Jason Mandryk|часть=Tajikistan|заглавие=Operation World: The Definitive Prayer Guide to Every Nation|ссылка=https://archive.org/details/operationworld07edmand|издательство=InterVarsity Press|год=2010|allpages=978|серия=Operation World Set|isbn=0-8308-5724-9}}&lt;/ref&gt;), адвентистар, [[Баптизм|баптистар]] (Тажикстандың Инжил христиан-баптистары союзы), [[Лютеранлыҡ|лютерандар]] һәм башҡалар.

== Телдәре ==
Тажикстан Республикаһының дәүләт һәм рәсми теле булып тажик теле тора, ҡайһы бер лингвистар уны [[Фарсы теле|фарсы]] теленең этнолекты тип иҫәпләй. Тажикистанда рәсми рәүештә танылған һәм иң киң таралған яҙма булып тажиҡ кириллицаһы тора, ул 1940 йылда ҡабул ителә һәм 1952 һәм 1998 йылдарҙа камиллаштырыла. Илдә тажик теленең ғәрәп-фарсы яҙмаһына ҡайтарыу яҡлылар күп, хатта фарсы йәки фарсы теленең атамаларын ҡайтарыу яҡлылар ҙа күп.

Ил Конституцияһына ярашлы урыҫ теле &quot;милләт-ара аралашыу теле&quot; булараҡ рәсми рәүештә танылған. Ул эш ҡағыҙҙарын тултырыуҙа ҡулланылмай. 

== Мәғариф ==
Совет осоронан ил тотош белем биреү учреждениелары селтәрен мираҫ итеп ала; бойондороҡһоҙлоҡ йылдарында юғары уҡыу йорттары ла, студенттар ҙа һаны ҡырҡа арта. Әммә юғары белем биреүҙең сифаты юғары түгел. 

БМО-ның Иҡтисади Һәм социаль мәсьәләләр буйынса департаментының халыҡ һаны бүлеге иҫәпләүҙәре буйынса, Тажикстанда яҡынса {{Num|5781203}} 15 йәштән олораҡ кеше [[Уҡый-яҙа белеү|бер телдә уҡый һәм яҙа]] ала, был өлкәндәрҙең дөйөм һанынан 99,77% тәшкил итә. Шуға ярашлы, яҡынса {{Num|13147}} кеше һаман да наҙан булып ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://countrymeters.info/ru/Tajikistan|title=Население Таджикистана. Грамотность населения|access-date=2019-11-27|archive-date=2018-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102336/http://countrymeters.info/ru/Tajikistan|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Фән ==
Тажикстан территорияһында фән [[Урта быуаттар|урта быуаттарҙа]] уҡ ҙур уңыштарға өлгәшә, әммә хәҙер ғәмәлдәге ғилми ойошмалар совет осоронда ойошторола. Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда фәнни өлкә ауыр кризис кисерә: уйлап табыуҙарға йыл һайын патент ғаризалары һаны 1994-2011 йылдарҙа 193-тән 5-кә тиклем кәмей. Юғары уҡыу йорттарыфәнгә тос өлөш индерә , унда 2011 йылда 6707 ғилми&lt;ref&gt;''Шарипов М. М.'' Роль вузов в формировании и развитии инновационной экономики в Республике Таджикистан // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 6. — С. 627.&lt;/ref&gt; хеҙмәткәр эшләй, шуларҙың 2450-фәнни дәрәжәһенә эйә була.&lt;ref&gt;''Султанова Л. Ш., Айдинова М. А.'' Значение канала трансфера новых технологий для Узбекистана // Актуальные вопросы современной науки. — 2014. — № 1 (2,3). — С. 87.&lt;/ref&gt;

Донъя астрофизикаһы үҫешенә Тажикстан ғалимдары индергән өлөш өсөн [[Ҡояш системаһы|Ҡояш]] системаһының бәләкәй планеталарының береһе Тажикстан хөрмәтенә аталған.

== Мәҙәниәт ==
Илдә, бигерәк тә ерле халыҡ ҡатын-ҡыҙҙары араһында, традицион милли кейем һаҡлана. Тажикстандың төрлө төбәктәрендәге тегенселәр һәм сигеүселәр йорттары ҡатын-ҡыҙ кейемен биҙәү өсөн заманса фабрика туҡымаларын һәм урындағы ҡулдан эшләнгән сигеүҙәрҙе ҡуллана. Ир-егеттәр башлыса европа стилендәге фабрика кейемен кейә. Ҡайһы бер ир-егеттәр өҫкө милли кейем кейә ({{Lang-tg|ҷома}}. Лымыҡ), һәм баш кейемдәре ({{Lang-tg|тоқи}}. &lt;span lang=&quot;tg&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Тоқи&lt;/span&gt;).

Тажикстан территорияһында боронғо урта Азияның ултыраҡ көнсығыш иран халҡының һәм күсмә ҡәбиләләрҙең мәҙәниәт ҡомартҡылары һаҡланған. Тажикстан сәнғәтен үҫтереү өсөн уның Көнсығыш һәм Көнбайыш араһындағы сауҙа юлдарында урынлашыуы, [[Иран]], [[Һиндостан]], Көнсығыш Төркөстан, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Урта диңгеҙ илдәре, шулай уҡ Евразия далалары халыҡтары һәм халыҡ ҡәбиләләре менән мәҙәни-иҡтисади бәйләнештәр булдыр

Тажик халҡының художество мәҙәниәте [[Бохара]], [[Сәмәрҡәнд]], Балх, [[Хужанд|Худжанд]], Истаравшан, Хулбук һәм [[Урта Азия|Урта]] Азияның башҡа ҡалаларында формалашҡан һәм үҫешкән. Ул башҡа халыҡтар мәҙәниәте, бигерәк тә Үзбәкстан мәҙәниәте менән тығыҙ бәйле, шуға күрә боронғо һәм урта быуат [[Сәнғәт|сәнғәте]] ҡомартҡыларының күбеһе уларҙың дөйөм мәҙәни-художество мираҫы булып тора.

Хәҙерге Тажикстандың төп критерийы — милли мәҙәни традицияларҙы һәм үҙенсәлектәрҙе һаҡлау, йәмғиәттә глобаль мәҙәниәт ҡаҙаныштарын файҙаланыу.

=== Традицион кейем ===
Илдә, бигерәк тә төп халыҡ составына ингән ҡатын-ҡыҙҙар араһында, традицион милли кейемдә йөрөү һаҡлана. Тажикстандың төрлө райондарында йортто һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың кейемен биҙәү өсөн тегенселәр һәм сигеү сәнғәте менән шөғөлләнеүселәр фабрикаларҙа етештерелгән туҡыманы һәм урындағы ҡул оҫталарының сигеүҙәрен файҙалана. Ир-егеттәр башлыса Европа стилендәге фабрика кейемен кейеүҙе хуп күрә. Әммә ҡайһы берәүҙәрҙә өҫкө милли кейем — джома ({{lang-tg|ҷома}}), һәм баш кейеме — түбәтәй ({{lang-tg|тоқи}}) була.&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Одежда жителей Гиссара (Таджикистан).JPG|Тажикстан халҡының милли кейеме.
Файл:Девушки из Гиссара (Гиссар, Таджикистан).JPG|Гиссарҙан ҡыҙҙар.
Файл:Свадебный обряд (Гиссар, Таджикистан).JPG|Гиссар районында туй тантанаһы, 2011 йыл.
Файл:Одежда жителей Гиссара.JPG|Национальная одежда жителей Гиссара.
Файл:Женщины из Панджакента.Таджикистан.JPG|Женщины в национальной одежде.
Файл:Джомма, одежда (Гиссар).JPG|Джома. (Гиссар, Таджикистан, 2015 год).
&lt;/gallery&gt;

=== Әҙәбиәт ===

==== Классик әҙәбиәт ====
&lt;gallery widths=&quot;80&quot; heights=&quot;80&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:1958 CPA 2247.jpg|[[Рудаки]]
Файл:Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png|[[Ибн Сина]]
Файл:Mohammad Shams al-Din Hafez.jpg|[[Хафиз Ширази|Хафиз]]
Файл:Jami poet.jpg|[[Джами]]
&lt;/gallery&gt;Фарсы-тажик әҙәбиәте — шиғриәт, [[проза]], ҡулъяҙмалар, миниатюралар — бер нисә быуат дауамында үҫешә. Урта Азияла тәүге мосолман тажик дәүләте — [[Әмирлек|Сәмәниҙәр әмирлеге]] (874 —1005 йылдар) барлыҡҡа килгәндән һуң тажик әҙәбиәтенең иң сағыу үҫеш осоро күҙәтелә. Тап ошо ваҡытта тажик милләтенең формалашыуы башлана. Сәмәниҙәр фәнгә һәм шиғриәткә ҙур йоғонто яһай. Ул ваҡыттағы күренекле шағирҙар һәм ғалимдар, мәҫәлән, [[Рудаки]], Абуали ибн Сина (Әбүғәлисина), [[Фирҙәүси]], Унсури, Дакики, Сәмәниҙәр һарайында эшләй. Ул саҡта фарсылар һәм тажиктар уртаҡ тамырлы берҙәм халыҡ була, шуға күрә әҙәбиәт, сәнғәт, фән дә дөйөм байлыҡ була. Был идеологик база ҡайһы бер территориялар һәм халыҡтар өсөн берҙәм була, был дөйөм алғанда мәҙәниәт үҫешенең уртаҡлығын тәьмин итә.

X быуат аҙағында [[Фирҙәүси]] бөтә донъяға билдәле булған  &quot;Шаһнәмә&quot; героик эпопеяһын ижад итә, ул күләме һәм йөкмәткеһе буйынса хәҙерге әҫәрҙәрҙән байтаҡҡа өҫтөнөрәк. [[XI быуат]] романтик [[эпос]] кеүек жанрҙың барлыҡҡа килеүе менән билдәләнә. Унсури, Айюки, [[Гунгури]], [[Ғүмәр Хәйәм|Омар]] Хайямдың был стилдә яҙған бер нисә поэмаһы барлыҡҡа килә, әммә XII быуатта ижад иткән Низамиҙың &quot;Хамсеһе&quot; йомғаҡлау һәм матурлыҡ билдәһе булып тора. 

Шағирҙар, ғалимдар, сәйәхәтселәр, сауҙагәрҙәрҙең сәйәхәт итеүенә һәм иллюстрациялы миниатюраларҙың кешенән кешегә тапшырылыуына бәйле фарсы-тажик әҙәбиәте ғәйәт ҙур территорияла үҫешә һәм халыҡҡа еткерелә.

==== СССР осоро әҙәбиәте ====
&lt;gallery widths=&quot;80&quot; heights=&quot;80&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Tursun-Zade_M.jpg|[[Поэт|шағир]] [[Мирзо Турсунзаде]]
Pairav.jpg|[[Сулаймони, Пайрав|Сөләймәндәр]]
&lt;/gallery&gt;Пантюркизмдың милләтселек идеялары йоғонтоһон еңеп сыҡҡан тажик совет әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеүе шағирҙар Әбүләсим Лахути (1887-1957), Сәҙриддин Айни (1878-1954) һәм Пайрава Сөләймән (1890-1933) исемдәре менән бәйле.

[[Октябрь революцияһы]] тажик әҙәбиәте тарихында яңы бит аса. Әҙәбиәт тарихы тажик совет әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы Садриддин Айни яҙған &quot;Азатлыҡ маршы&quot; (1918) менән башланып китә. Революциянан һуңғы тәүге йылдарҙа ижадтары 1920-се йылдар аҙағындағы барған социаль йүнәлештәге үҙгәрештәр менән бәйле яҙыусыларҙың бер быуыны әҙәбиәткә килә: [[:ru:Сулаймони,_Пайрав|Пайрав Сөләймәни]] (1899—1933), Мөхәмәтжан Рахими (1901—1968), [[:ru:Икрами,_Джалол|Джалол Икрами]] (1909—1993), Сухайли Джавхари-заде (1900—1964), Мөхетдин Әмин-заде (1904—1966). 1920 йылдар шиғриәтендә сит илгә күсенеп киткән һәм тажик совет әҙәбиәтен башлап ебәргән Иран шағиры Әбделҡасим Лахути (1887 — 1957) айырым бер урын биләп тора.

Садретдин Айни тәүгеләрҙән булып революцияны ҡабул итә, тажик телендә реалистик совет прозаһына башланғыс һала.

1930-сы йылдар республика тормошон үҙгәртеп ҡороу йылдары була. 1930-сы йылдар башында тажик әҙәбиәте Мирзо Турсун-Заде (1911-1977), Әбүсәлом [[Дехоти, Абусалом|Дехоти]] (1911-1962), Рәхим Жәлил (1909-1989), Хәким Кәрим (1905-1942), Мирсаид Миршәкәр (1912-1993), Сәтим Олуғ-Зод (1911-1997) Мумин Ҡаноат (1932-2018) һәм башҡа исемдәре менән тулылана. Тажик яҙыусылары социалистик йәмғиәт төҙөүселәрҙең яңы кешеләр образдарын булдыра. Әҙәбиәттә социалистик реализм ысулы нығына.

Совет власы йылдарында тажик әҙәбиәтенә шағирҙар Абдусалом Дехоти, Мирзо Турсун-заде, Мөхәмәтжан Рахими, Мөхиддин Әмин-заде, Сухайли Джавхаризаде, Хәбиб Йософфи, Мирсаид Миршакар, Лютфи, Шанбе-заде һәм Тилло Пулади, М. Дийори, Мумин Каноат, Бозор Собир, Лоик Шерали һәм башҡалар; прозаикалар Рахим Джалил, Джалол Икрами, Хаким Карим-заде, Бахром Фируз, Дододжон Раджаби һәм башҡалар килә

.

1990-сы йылдар башында Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Тажикстанда бойондороҡһоҙлоҡ урынлаштырыу менән бәйле  үҙгәртеп ҡороуҙар күҙәтелә, улар ил эсендә ҡаршы торған төркөмдәрҙең бәрелештәре менән оҙатыла. Тажикстанда әҙәби процестың артабанғы үҫеше ике юл сатында ҡала.

=== Театр һәм кино ===
1929 йылда республикала беренсе театр барлыҡҡа килә (Тажик дәүләт драма театры) һәм беренсе киножурнал &quot;Советский Тажикистан&quot;&lt;ref&gt;''Газиева М. С.'' Роль дружбы народов в становлении театрального искусства Таджикистана // Фундаментальные исследования. — 2015. — № 2. — С. 4346, 4348.&lt;/ref&gt; киножурналы төшөрөлә. 1931 йылда  &quot;Когда умирают амиры&quot; тип аталған тәүге тажик нәфис фильмы төшөрөлә, ә 1936 йылда тауышлы &quot;Дүшәмде — Сталинобад&quot; кинотаҫмаһы донъя күрә&lt;ref&gt;''Газиева М. С.'' Роль дружбы народов в становлении театрального искусства Таджикистана // Фундаментальные исследования. — 2015. — № 2. — С. 4347, 4349.&lt;/ref&gt;. 1937 йылда Тажик урыҫ театры асыла, унда, нигеҙҙә профессиональ белемле актерҙар уйнай&lt;ref name=&quot;autogenerated32&quot;&gt;''Газиева М. С.'' Роль дружбы народов в становлении театрального искусства Таджикистана // Фундаментальные исследования. — 2015. — № 2. — С. 4347.&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;''Газиева М. С.'' Роль дружбы народов в становлении театрального искусства Таджикистана // Фундаментальные исследования. — 2015. — № 2. — С. 4348.&lt;/ref&gt;

=== Сәнғәт һәм архитектура ===
[[Файл:Historical_Musuem_of_Sughd.jpg|мини|250x250пкс|Ходженттағы тарихи музей]]
Тажикстан территорияһында боронғо урта Азияның ултыраҡ көнсығыш иран халҡының һәм күсмә ҡәбиләләрҙең мәҙәниәт ҡомартҡылары һаҡланған. Тажикстан сәнғәтен үҫтереү өсөн уның Көнсығыш һәм Көнбайыш араһында ятҡан сауҙа юлдарында урынлашыуы, [[Иран]], [[Һиндостан]], Көнсығыш Төркөстан, [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], Урта диңгеҙ илдәре, шулай уҡ Евразия далалары халыҡтары һәм халыҡ ҡәбиләләре менән мәҙәни-иҡтисади бәйләнештәр булдырыуы ҙур әһәмиәткә эйә була.

Тажикстандың боронғо халҡы боронғо Бактрия, Согда, Кушан батшалыҡтары, Тохаристан һәм Ферғәнә сәнғәтенә тос өлөш индерә.


Тажик халҡының художество мәҙәниәте [[Бохара]], [[Сәмәрҡәнд]], Балх, [[Хужанд|Худжанд]], Истаравшан, Хулбук һәм [[Урта Азия|Урта]] Азияның башҡа ҡалаларында формалашҡан һәм үҫешкән. Ул башҡа халыҡтар мәҙәниәте (бигерәк тә Үзбәкстан мәҙәниәте менән) тығыҙ бәйле, шуға күрә боронғо һәм урта быуат [[Сәнғәт|сәнғәте]] ҡомартҡыларының күбеһе уларҙың дөйөм мәҙәни-нәфис мираҫы булып тора.

== Һаулыҡ һаҡлау ==
2012 йылда республикала рәсми рәүештә 168,6 мең инвалид иҫәпләнә, шул иҫәптән 23,7 мең бала. 1990-сы йылдарҙа илдә тапма һәм ҡорһаҡ тифы менән ауырығандар һаны ҡырҡа арта (был, моғайын, граждандар һуғышы менән бәйле булғандыр). Мәҫәлән, 1995 — 1997 йылдарҙа республикала ҡорһаҡ тифы менән сирлеләр һанының артыуы күҙәтелгән.&lt;ref&gt;Юнусова З. И., Суфишоев Г., Ходжаева Ш. А., Пулатов К. Д. Медико-социальная характеристика моделей инвалидности в аспекте оказания населению социальных услуг в Таджикистане // Вестник Всероссийского общества специалистов по медико-социальной экспертизе, реабилитации и реабилитационной индустрии. — 2013. — № 3. — С. 87&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated10&quot;&gt;Одинаев Н. С., Жданов К. В., Усманова Г. М. Особенности лечения брюшного тифа у военнослужащих Российской Федерации, дислоцированных в Республике Таджикистан // Вестник Авиценны. — 2013. — № 2 (55). — С. 80&lt;/ref&gt;.

Тажикстанда 2020 йыл аҙағына яҡынса 13 мең кешелә ВИЧ/СПИД ауырыуы булған. Был — ил халҡының ни бары 0,14 проценты. Эксперттар билдәләүенсә, был һан бер аҙ юғарыраҡ, әммә барыбер 20 меңдән артмай.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20201201/skolko-chelovek-boleyut-vichspid-v-tadzhikistane-i-kakaya-pomotsh-im-okazivaetsya|title=Сколько человек болеют ВИЧ/СПИД в Таджикистане и какая помощь им оказывается|publisher=«ASIA-Plus»|accessdate=2021-11-04|archive-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119185648/https://asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/society/20201201/skolko-chelovek-boleyut-vichspid-v-tadzhikistane-i-kakaya-pomotsh-im-okazivaetsya|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Gold_Medal_Winner,DILSHOD_NAZAROV_Of_TAJIKISTAN.jpg|справа|мини|170x170пкс|Тажикстан тарихында берҙән-бер олимпия чемпионы сүкеш ырғытыусы Дильшод Назаров]]
Республикала, 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 7564 спорт ҡоролмаһы, шул иҫәптән 1500 урынлыҡ 164 стадион һәм 1893 спорт залы, 64 йөҙөү бассейны эшләй. 2013 йылда штаттағы физкультура хеҙмәткәрҙәре һаны 8698 кеше тәшкил итә, ә спорт төрҙәре буйынса секцияларҙа һәм төркөмдәрҙә, клубтарҙа һәм физкультур-һауыҡтырыу йүнәлешлешендәге төркөмдәрҙә 683 799 кеше шөғөлләнә.&lt;ref name=&quot;autogenerated7&quot;&gt;''Саидова М. Х.'' Экономические аспекты функционирования и развития физической культуры и спорта в структуре сферы услуг Республики Таджикистан // Наука и спорт: современные тенденции. — 2015. — Т. 7. — № 2. — С. 94.&lt;/ref&gt;

Тажикстанда 25 000 тамашасыға иҫәпләнгән 3 стадион бар, бынан тыш {{Num|25000}} кешегә иҫәпләнән бер, 2 000 һәм {{Num|15000}} тамашасыға иҫәпләнгән дүрт стадион төҙөлә. Дүшәнбенең төньяғында 6 спорт һарайы төҙөлә, шуларҙың береһе хоккей һәм башҡа ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн, 1 спорт һарайы теннис өсөн, 1 спорт һарайы һыу спорты төрҙәре өсөн төҙөлә, улар [[Халыҡ-ара олимпия комитеты|Халыҡ-ара олимпия комитетының]] бөтә талаптарына ла тулыһынса яуап бирә.

# &quot;Тажикстан&quot; спорт һарайы.
# &quot;Авиатор&quot; стадионы.
# &quot;Спитамен&quot; стадионы (элекке &quot;Спартак&quot; стадионы).
# Үҙәк Республика стадионы - &quot;Истиклол&quot; футбол клубы өсөн.
# &quot;Касри теннис&quot; теннис һарайы.
# Дүшәнбе йөҙөү бассейны.
# Һалым комитетының спорт һарайы.
# Элемтә комитетының спорт һарайы.

Хөкүмәт тарафынан тейешле кимәлдә финанслау булмау сәбәпле, титуллы {{Num|35000}} спортсы донъя ярыштарына бара алмай. Спортсылар йыш ҡына үҙ иҫәбенә ярыштарҙа ҡатнаша һәм титулдар ала. Бөгөн [[тхэквондо]] федерацияһында (ИТФ) - 36 донъя чемпионы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.taekwon-do.tj/|title=Национальная Федерация Тхэквондо и Кикбоксинга Республики Таджикистан|accessdate=2019-06-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/|archivedate=2016-12-18|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161218013352/http://www.taekwon-do.tj/ |date=2016-12-18 }}&lt;/ref&gt; иҫәпләнә, уларҙың күбеһе күп тапҡырҙар — тәү сиратта федерация президенты ҡара билбау хужаһы (VII дан) [[Яхьяев, Мирсаид|Мирсәйет Яхьяев]] ҡала мэрияһы һәм шәхси бағыусылар ярҙамы менән — уңышҡа өлгәшә. Башҡа спорт төрҙәрендә лә шулай уҡ титуллы спортсылар бар, ир- егеттәр араһында ла, ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла.

Тәүге олимпия наградаларын Тажик спортсылары 2008 йылда Пекинда яулай, Йосоп Абдусаламов ирекле көрәштә көмөш миҙал яулай, ә Рәсүл Бокиев дзюдола бронза миҙалға лайыҡ була..

[[Йәйге Олимпия уйындары 2012|2012 йылғы йәйге Олимпия]] уйындарында Мавзуна Чориева (ҡатын-ҡыҙ бокссы) Тажикстан спортсылары өсөн берҙән-бер бронза миҙал яулай. Ҙур сүкеш ырғытыусы Дильшод Назаров — Тажикстандағы иң титуллы спортсы. Ул 4 Олимпиадала ҡатнаша, өс тапҡыр Азия уйындарында еңә. 2015 йылдың авгусында ул Пекинда (Ҡытай) еңел атлетика буйынса алтын миҙал яулай, 2016 йылда Рио-де-Жанейрола үткән Олимпиадала тажик спортсыларынан беренсе булып алтын миҙал яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tjk.rus4all.ru/sport/20150824/726088847.html|title=Дилшод Назаров впервые стал серебряным призёром чемпионата мира|accessdate=2015-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150827021559/http://tjk.rus4all.ru/sport/20150824/726088847.html|archivedate=2015-08-27|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150827021559/http://tjk.rus4all.ru/sport/20150824/726088847.html |date=2015-08-27 }}&lt;/ref&gt;.

Тажикстан спортсылары иҫәбендә бөтәһе 4 олимпия наградаһы: 1 алтын, 1 көмөш һәм 2 бронза.

== Киң мәғлүмәт саралары ==
Тажикстанда киң мәғлүмәт саралары өлкәһенә &quot;Тажикстан Республикаһы хөкүмәте ҡарамағындағы элемтә хеҙмәте&quot; яуаплы, ул илдәге мәғлүмәт киңлеген күҙәтә, ҡайһы берҙә билдәле бер ресурстарҙы, сайттарҙы йәки баҫмаларҙы ябып ҡуя.

=== Телевидение һәм радио ===
1959 йылдың 3 октябрендә Сталинабад телевидениеһы тапшырыуҙарының башланыуы Тажикстан территорияһында телевидениеның барлыҡҡа килеүенең дәлиле, һуңыраҡ уның исеме &quot;Тажик телевидениеһы&quot; тип үҙгәртелә. Совет осоронда Тажик ССР-ы халҡы өсөн 4 телеканал эшләй: Беренсе программа (Мәскәү), Дүртенсе программа (Мәҙәниәт), Тажик тевидениеһы (Дүшәнбе) һәм Үзбәк телевидениеһы (Ташкент).

Илдең телеканалдары һәм радиостанцияларын теге йәки был кимәлдә «Тажикстан Республикаһының телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты &quot; контролдә тота. 2018 Йылдың ноябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Тажикстанда 34 телекомпания — 8 республика, 2 баш ҡала Һәм 24 төбәк телекомпаниялары эшләй. Шуларҙың 20-һе бойондороҡһоҙ, ҡалған 14-е-дәүләт ҡарамағында. Илдең бөтә шәхси телеканалдары төбәк кимәлендә тапшырыуҙар алып бара, ә дөйөм милли кимәлдә бөтә ил буйлап тик 8 дәүләт телеканалы ғына эшләй: Тажикстан (ТВТ), Джахоннамо,  СафинТВ-һы (ТВС), Бахаристан ТВ-һы (ТВБ), Синамо, Варзиш ТВ-һы һәм Футбол ТВ-һы. Бөтә был телеканалдар дөйөм дәүләт телерадиокомпанияһына берләшмәгән һәм бер-береһенә ҡарата бойондороҡһоҙ эшләй. Тажикстанда йәшәүселәрҙең яҡынса 48 процентының йорттарында спутник антенналары урынлаштырылған, улар аша Тажикстан халҡы сит ил телеканалдарын, башлыса [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Үзбәкстан]] (башлыса илдең үзбәк халҡы, шулай уҡ үзбәк телен белгән тажиктар), [[Ҡырғыҙстан]], [[Иран]] һәм [[Афғанстан]] (тажиктар, ирандар һәм афғандар бер-береһен аңлайҙар) телеканалдарын ҡарай.  Илдә [[кабель телевидениеһы]] бар. 2020 йылда Тажикстан тулыһынса һанлы телевидениеға күсергә ниәтләй &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tj/ru/news/tajikistan/society/20181121/televidenie-tadzhikistana-populyarnoe-no-otstaloe|title=Телевидение Таджикистана: популярное, но отсталое|publisher=Медиа группа «ASIA-Plus»|accessdate=2019-05-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190512165049/https://news.tj/ru/news/tajikistan/society/20181121/televidenie-tadzhikistana-populyarnoe-no-otstaloe|archivedate=2019-05-12|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fergana.agency/news/108691/|title=Служба связи Таджикистана отозвала лицензию у частного телеканала|publisher=МИА «Фергана»|accessdate=2019-07-05|archivedate=2019-07-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190705150037/http://www.fergana.agency/news/108691/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Радио Тажикстан территорияһында 1932 йылда барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта ил буйынса тажик, урыҫ, үзбәк һәм ҡырғыҙ телдәрендә бер нисә бойондороҡһоҙ һәм дәүләт радиостанциялары эшләй. Тажикстандың халыҡ-ара радиостанцияһы бер нисә телдә тапшырыуҙар алып бара. Илдең сик буйы райондарында Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан һәм Афғанстан радиостанциялары тапшырыуҙары ҡабул ителә.

=== Баҫма киң мәғлүмәт саралары һәм сайттар ===
Тажикстанда 4 үҙәк хөкүмәт республика гәзите сыға: тажик телендә: «[[:ru:Ҷумҳурият|Ҷумҳурият]]&lt;nowiki/&gt;» (Республика) һәм &quot;Садои мардум&quot;, урыҫ телендә: &quot;Народная газета&quot;, үзбәк телендә «[[:ru:Халқ_овози|Халқ овози]]&lt;nowiki/&gt;» (Голос народа). Шулай уҡ илдә төрлө тематикалы тиҫтәләгән шәхси һәм дәүләт гәзиттәре һәм журналдар сыға.

Шулай уҡ илдә бер нисә бойондороҡһоҙ, дәүләт һәм сит ил мәғлүмәт агентлыҡтары һәм сайттары теркәлгән. Тажикстандың үҙенең юғары кимәлдәге милли домены бар. Илдең иң ҙур дәүләт мәғлүмәт агентлығы булып &quot;Ховор&quot; НИАТ тора. Тажикстандың иң эре бойондороҡһоҙ мәғлүмәт агентлыҡтары һәм яңылыҡтар сайттары: &quot;ASIA-Plus&quot; AVESTA&quot;, &quot;Ozodagon&quot;, &quot;Tojnews,&quot;. Илдә шулай уҡ сит ил тажик телле яңылыҡтар сайттары популяр, мәҫәлән, тажик Радиоһы хеҙмәте.

== Туризм һәм ял объекттары ==
Тажикстан Үҙәк Азияла тау, экологик һәм башҡа төрҙәр туризмы үҙәктәренең береһе булараҡ билдәле. Тажикстан ҡалалары һаҡланып ҡалған тарихи ҡомартҡылары буйынса күрше республикаларҙан ҡалышһа ла, туристар боронғо каруанһарай сауҙа юлында ятҡан Пенжикент, [[Хужанд|Ходжент]], Истаравшан, Гиссар, Дүшәнбе, Куляб, Хорог, Ҡурған-Түбә ҡалаларындағы иҫтәлекле урындар менән таныша ала. Тарихта киң билдәлелек алған һәм Көнсығыш илдәрен Көнбайыш Европа менән бәйләгән [[Бөйөк Ебәк юлы|Бөйөк ебәк юлы]] тап ошо урындар аша үтә. Пенжикент янында йәше 2 —4 мең быуатҡа тиң Саразим ҡаласығы табылған. Будда ғибәҙәтханаһы Аджина-тепа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://savetibet.ru/2009/03/04/buddhist_monastery.html|title=Буддийский монастырь Аджина-тепа в Таджикистане признан Памятником Всемирного наследия « Сохраним Тибет! {{!}} Тибет, Далай-лама, буддизм|access-date=2013-12-13|archive-date=2012-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120606224119/http://savetibet.ru/2009/03/04/buddhist_monastery.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Ҡурған-Түбә янында урынлашҡан, унда Будданың 13 метр бейеклегендәге статуяһы табылған.  [[Памир|Памирҙа]] таш быуатта ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәре булған төрлө тарихи ҡомартҡылар бар: Базар-Дара ҡалаһы ({{Lang-tg|Бозор Дара}}), Ямчун, Каакха ({{Lang-tg|Кахкаха}}) ҡәлғәләре, улар боронғо цивилизациялар һәм крайҙың тарихи үткәне тураһында һөйләй.

Тажик милли паркы бөгөн Тажикстанда экологик һәм башҡа туризм төрҙәре үҙәге булып тора. Туристар паркка тәбиғәт ҡосағында рәхәтләнеп ял итергә килә, унда һирәк һәм ҡиммәтле хайуандар, ҡоштар, башҡа хайуандар бар, унда үҫемлектәр, һыу ятҡылыҡтары һәм тауҙар крайының башҡа тәбиғәт байлыҡтары һаҡланған.


Парк территорияһында, Памир тауҙарында, бер нисә бейек, түбәләре ете мең метрға еткән тауҙар урынлашҡан: Исмоил Сомони (элекке Коммунизм түбәһе 7495 м), Ленин түбәһе (Абуали ибн Сино түбәһе) (7134 м), Корженев түбәһе (7105 м) һәм башҡалар, Федченко боҙлоғо (майҙаны яҡынса 700 кв. км), улар тау туризмы һәм альпинизмы объекттары булып тора.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.advantour.com/rus/tajikistan/mountains/pamir.htm|title=Горы Таджикистана — Памир|accessdate=2013-02-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FBZB94o0?url=http://www.advantour.com/rus/tajikistan/mountains/pamir.htm|archivedate=2013-03-17|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; Тажик милли паркы Тажикстан Республикаһының Тәбиғәтте һаҡлау министрлығы (ТРМОП) тарафынан һаҡлана.

Тажикстанда һәм Таулы Бадахшан автономиялы өлкәһендә бик күп минераль һәм дауалаусы һыу сығанаҡтары бар, улар араһында Ишкашим районында билдәле булған уникаль эҫе сығанаҡ күп ауырыуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыла.

Тажикстанда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә Памирҙағы бейек тауҙа урынлашҡан Зоркуль күле, Фән тауҙары (уникаль тау күле Искәндәркүл, &quot;Юлбарыҫ урманы&quot; һәм Тажикстандың көньяғында ятҡан Дәшти Джума ҡурсаулығы) кеүек тәбиғәт ҡурсаулыҡтары инә.

== Тажикстан рейтингы тураһында ==
Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, &quot;Тыныслыҡ фонды&quot; ның тикшеренеү үҙәге һәм Американың «''[[:ru:Foreign_Policy|Foreign Policy]]''» журналы төҙөгән дәүләттәрҙең һәләтһеҙлек рейтингында Тажикстан 55-се урынды биләй. Тажикстандың күрһәткесе —84,6, бындай рейтинглы дәүләттәр властарҙың хәлде контролдә тотоу һәләте бик етди шик тыуҙырған илдәр категорияһына инә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|title=Таджикистан занял 55-е место в рейтинге недееспособности государств|access-date=2015-01-01|archive-date=2015-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101215852/http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|title=Таджикистан занял 55-е место в рейтинге недееспособности государств|accessdate=2015-01-01|archivedate=2015-01-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101215852/http://www.toptj.com/News/2014/12/30/tadzhikistan_zanyal_55_e_mesto_v_reytinge_nedeesposobnosti_gosudarstv|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

2017 йылда Бөтә донъя иҡтисади форумы (WEF) белгестәре Тажикстанды Үҙәк Азияның иң хәүефһеҙ иле тип атай. WEF сайтында баҫылған рейтингтағы 136 позицияһының 49-сы урынын Тажикстандың биләүе лә күп нәмә тураһында һөйләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jahonnamo.tj/ru/ekonomika/35181-tadzhikistan-nazvan-samo-bezopasno-strano-tsentralno-azii-v-2017-godu.html|title=Таджикистан назван самой безопасной страной Центральной Азии в 2017 году|access-date=2017-12-29|archive-date=2017-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229231918/http://www.jahonnamo.tj/ru/ekonomika/35181-tadzhikistan-nazvan-samo-bezopasno-strano-tsentralno-azii-v-2017-godu.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал       = Таджикистан
|Викисловарь  = Таджикистан
|Тема         = Таджикистан
}}
* [http://www.president.tj/ru Сайт президента Таджикистана]
* [https://web.archive.org/web/20100218213833/http://parlament.tj/ru/ Сайт парламента Таджикистана]
* [http://mfa.tj/ Министерство иностранных дел Таджикистана]
* {{cite web |title = Государственный комитет статистики Таджикистана |url = https://www.stat.tj/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/ |archivedate = 2009-12-13 |deadlink = yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091213094447/http://www.stat.tj/ |date=2009-12-13 }}
* [http://www.andoz.tj/ Налоговый комитет при правительстве Республики Таджикистан]
* [https://web.archive.org/web/20130508082946/http://www.health.tj/ru Министерство здравоохранения Таджикистана]
* [http://www.maorif.tj/ Министерство образования Таджикистана]
* [http://www.nbt.tj/ Национальный банк Таджикистана]
* [http://nm.tj/ Новости Таджикистана]
* [http://tjinform.com/ Информационный портал Таджикистана «TJinform.com»]
* {{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Азия/Таджикистан/|Таджикистан}}

{{Внешние ссылки}}
{{Таджикистан в темах}}
{{Центральная Азия}}
{{Азия}}
{{СНГ}}
{{ОДКБ}}
{{ШОС}}
{{ОИК}}
{{ОЭС}}
{{Страны после распада СССР}}


[[Категория:Дәүләттәр — БМО ағзалары]]
[[Категория:Тажикстан]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>gfg5a1u5gk4xrph70krw5cuqe8csw2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Германий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164707</id>
    <revision>
      <id>1301444</id>
      <parentid>1263784</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14055" sha1="r877vklc75t9dgjzj3w56lxstzrp92e" xml:space="preserve">{{УК}}'''Германий''' ({{lang-lat|Germanium}}, Ge) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 14-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 32.Ябай матдә '''германий''' — типик һорғолт-аҡ төҫтәге ярым металл, металға хас ялтырауыҡлы. Ярым үткәргес.

== Символы ==
Германий элементының символы — Ge (''Германий'' тип уҡыла).

== Асыу тарихы һәм этимологияһы ==
[[Файл:Winkler_Clemens.jpg|слева|мини|''Александр Клеменс Винклер'' — германийҙы тәүге булып асҡан]]
[[Файл:Argyrodite-243406.jpg|справа|мини|Аргиродит]]
[[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Химик элементтарҙың периодик системаһы закон]] тураһында докладында [[1869 йыл]]да урыҫ химигы [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] билдәһеҙ химик элементтарҙың, шул уҡ ваҡытта, германийҙың да барлығын алдан әйткән. 1870 йылдың [[11 декабрь|11 декабрендә]] (иҫке стиль буйынса 29 ноябрь) Д. И. Менделеев әле асылмаған был элементты ''экасилиций'' тип атай, уның атом массаһын һәм башҡа үҙенсәлектәренһүрәтләй.

[[1885 йыл]]да [[Фрайберг (Саксония)|Фрайбергтың (Саксония)]] бер шахтаһында яңы минерал — аргиродит табылған. Минералды тикшергәндә немец химигы Винклер Клеменс яңы химик элемент аса. Винклер яңы элемент асыуы тураһында 1886 йылдың 6 февралендә ике битлек мәҡәлә баҫтырып сығара. Яңы элементҡа ул ғалимдың Ватаны хөрмәтенә ''Germanium'' исемен тәҡдим иткән һәм ''Ge'' символы биргән. 1886—1887 алдағы ике йылда ҙур мәҡәләлә Винклер германийҙың үҙенсәлектәрен ентекле һүрәтләгән.

1930 йылдар аҙағына тиклем германий сәнәғәттә ҡулланылмай. [[Икенсе донъя һуғышы]] ваҡытында германий ҡулланылған ҡайһы бер электрон ҡоролмалар, башлыса [[:ru:Полупроводниковый диод|диодтарҙа]] файҙаланыла.

== Тәбиғәттә ==
Дөйөм алғанда германий миҡдары [[Ер ҡабығы]]нда массаһы буйынса 1,5{{E|−4}}% тәшкил итә, йәғни, ул [[һөрмә]], [[көмөш]], висмуттан күберәк. Германий ер ҡабығында аҙ миҡдарҙа булыу, киң таралған ҡайһы бер элементтар менән геохимик оҡшашлыҡта булыу сәбәпле, үҙ минералдарын булдырыу мөмкинлеге сикләнгән, башҡа минералдарҙың кристалл рәшәткәләренә ерегә. Шуға күрә германийҙың үҙ минералдары бик һирәк осрай. Улар барыһы да тиерлек сульфасоль:[[:ru:Германит|германит]] Cu&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(Cu, Fe, Ge, Zn)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (S, As)&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; (6—10 % Ge), [[:ru:Аргиродит|аргиродит]] Ag&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;GeS&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; (3,6—7 % Ge), [[конфильдит]] Ag&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;(Sn, Ge) S&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; (до 2 % Ge) һәм башҡа һирәк осрай торған минералдар ([[ультрабазит]], [[ранерит]], [[франкеит]]), магнетит, рутил һ. б., гранит, диабаз һәм [[базальт]]. Бынан тыш, германий барлыҡ тиерлек силикаттарҙа, ҡайһы бер таш күмер һәм [[нефть]] ятҡылыҡтарында ҡатнаша. Диңгеҙ һыуында германий концентрацияһы 6{{E|−5}} мг/л&lt;ref&gt;J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965&lt;/ref&gt;.

== Сығарып алыу ==
Германий полиметаллик, никель, вольфрам мәғдәндәрендә, шулай уҡ силикаттарҙа ҡушымта рәүешендә осрай. Руданы байытыу һәм уның концентрациялау ҡатмарлы һәм ауыр булыу сәбәпле, германийҙы GeO2 оксиды рәүешендә айырып сығаралар, уны 600 °C температурала ябай матдәгә тиклем водород менән тергеҙәләр:
: &lt;math&gt;\mathsf{GeO_2 + 2H_2 \rightarrow Ge + 2H_2O}&lt;/math&gt;

Таҙа германий алыу өсөн уны зоналап иретеү ысулы ҡулланалар, шул сәбәпле иң таҙа химик материалдарҙың береһенә әүерелә.

=== Рәсәйҙә германийҙы сәнәғәти етештереү ===
[[Файл:Burba_a_a_c1968.jpg|слева|мини|266x266пкс|''А. А. Бурба'' — Рәсәйҙә германий металлургияһын ойоштороусы ]]
1959 йылда Рәсәйҙә германий сәнәғәт масштабында етештерелә башлай, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]]нда (ММСК) туҙанды эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә&lt;ref&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ История предприятия: Сайт Медногорского медно-серного комбината] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf |date=2013-10-29 }}&lt;/ref&gt;. Комбинат белгесе А. А. Бурба етәкселеге аҫтында «Унипромедь» институты менән хеҙмәттәшлек итеп, электростанция өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән энергетика күмерҙәрен яндырыуҙан ҡалған көлдө һәм шахта металлургия мейестәре туҙандарын комплекслы эшкәртеү юлы менән германий концентратын алыуҙы ойошторалар&lt;ref&gt;[https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 ''Наумов А. В.'' На германиевой подложке (с. 9)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829204212/https://www.docme.ru/doc/1733285/himiya-i-zhizn._-N4-aprel._-2017 |date=2017-08-29 }} // Химия и жизнь, 2017, № 4. С. 8—11.&lt;/ref&gt;. Бынан һуң СССР тулыһынса германийҙы импорттлауҙан баш тарта ала. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданы мәғдәненән германий сығарып алалар. Туҙан эшкәртеү сәнәғәт цехын ойоштороу XX быуаттағы төҫлө металлургияла бик ҙур ҡаҙаныш булып тора&lt;ref&gt;[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Извлечение германия и других элементов-спутников из пыли медеплавильного производства (к 50-летию со дня внедрения технологии)]&lt;/ref&gt;.

2000-се йылдарҙа Рәсәйҙә германий алыу өсөн был матдә булған күмер ятҡылыҡтары файҙаланыла: Павловка (Михайлов районы [[Приморье крайы]]), Новиковск (Корсаков ҡала округы [[Сахалин өлкәһе]]), Тарбағатай (Петровск-[[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы районы, Байкал аръяғы крайы]]). Был күмер ятҡылыҡтарың 1 тоннаһында уртаса 200грамм германий бар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Кизильштейн Л.|заглавие=Угольные примеси — ценные и коварные|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2014|номер=5|страницы=72—73|ссылка=http://www.nkj.ru/archive/articles/24280/|язык=ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tekhnosfera.com/razrabotka-sposobov-povysheniya-izvlecheniya-germaniya-pri-pirometallurgicheskoy-pererabotke-produktov-szhiganiya-ugley ''Бажов П. С.'' Разработка способов повышения извлечения германия при] [[Пирометаллургия|пирометаллургической]]&lt;span&gt; переработке продуктов сжигания углей.&lt;/span&gt; / Автореферат диссертации. Екатеринбург, 2011.&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланыу ==
[[Файл:Инфракрасная_линза_из_кристаллического_Германия.jpg|мини|Германийҙан инфраҡыҙыл линзалар]]
2007 йылда германийҙың төп ҡулланыусылары: 35 % сүсле оптика; 30 % тепловизорлы оптика; 15 % химик катализаторҙар; 15 % электроника. Ҙур булмаған һанда германий металлургияла ҡулланыла.&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Germanium—Statistics and Information|издание=U.S. Geological Survey, Mineral Commodity Summaries|ссылка=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/germanium|язык=und|автор=U.S. Geological Survey|год=2008}}&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Германий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 6-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Германий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Бурба А. А. Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18).
* Сосновский Г. Н., Бурба А. А. Германий: Учебн. пособие для студентов металлургич. специальности. Иркутск: Иркут. политехн. ин-т, 1967. — 161 с.
* Бурба А. А., Чижиков Д. М. Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1.
* Наумов А. В. Мировой рынок германия и его перспективы. — Известия вузов. Цветная металлургия., № 4, 2007. — С. 32—40.
* Окунев А. И., Кирр Л. Д., Чижов Е. А. Комплексная переработка медеплавильных пылей с извлечением германия и элементов-спутников // 300 лет уральской металлургии: Тр. междунар. конгресса. 4—5 окт. 2001 г. — Екатеринбург, 2001. — С. 305.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2354288 Германий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html Германияның Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240524100433/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ge/key.html |date=2024-05-24 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170310191217/http://n-t.ru/ri/ps/pb032.htm |date=2017-03-10 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>r877vklc75t9dgjzj3w56lxstzrp92e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галлий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164788</id>
    <revision>
      <id>1301442</id>
      <parentid>1224899</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9256" sha1="2b0p4gxbcxx5aykpjbb182gc49ezn0g" xml:space="preserve">{{УК}}'''Галлий''' ({{lang-lat|Gallium}}, Ga) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 13-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 31. Атом номеры 31. Ябай матдә '''галлий''' — йомшаҡ мурт [[Металдар|металл]], көмөшһыу-аҡ (башҡа мәғлүмәттәр буйынса асыҡ-һоро) [[төҫ]] менән зәңгәрһыу төҫтә.

== Символы ==
Галлий элементының символы — Ga (''Галлий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Галлийҙың барлығы Д. И. Менделеев тарафынан фәнни яҡтан фаразланған булған. 1869 йылда химик элементтарҙың периодик системаһын төҙөгәндә, ул үҙе асҡан периодик законға нигеҙләнеп, өсөнсө төркөмдә билдәһеҙ элементтар — алюминий һәм кремний аналогтарына (экааллюминий һәм экасицилий) вакантлы урын ҡалдырған була.&lt;ref&gt;{{Книга|автор=К. А. Гемпел|заглавие=Справочник по редким металлам|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=Htb_AgAAQBAJ&amp;pg=PA164&amp;dq=%D0%B4%D0%B5+%D0%91%D1%83%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B9&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj2qsmS85fYAhUhEJoKHaWFBF4Q6AEIRjAG#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Рипол Классик|год=2013|страниц=935|isbn=9785458283069}}&lt;/ref&gt;

Атап әйткәндә, 1870 йылдың 11 декабрендә (иҫке стиль буйынса 29 ноябрҙә) сыҡҡан мәҡәләлә Менделеев экааллюминий атом ауырлығы — 68-гә, сағыштырма ауырлығы 6 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;яҡын. Металл торошонда металл еңел ирейәсәк, тип күрһәтә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Менделеев Д. И.|заглавие=Естественная система элементов и применение её к указанию свойств неоткрытых элементов|издание=Журнал Русского химического общества|год=1871|том=III|страницы=25—56|ссылка=http://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140317224410/http://www.knigafund.ru/books/56718/read#page31|archivedate=2014-03-17}}&lt;/ref&gt;.Бер аҙҙан галлий француз химигы Эмиль Лекок де Буабодран тарафынан асыла, ябай матдә рәүешендә бүлеп алына һәм өйрәнелә.

Менделеев баҫылып сыҡҡан докладтан яңы элементтың тасуирламаһының элегрәк ул тасуирлаған экаалюминға тура килеүен асыҡлай. Был хаҡта ул Лекок де Буабодранға хат юллаған, ул яңы металдың ысын тығыҙлығы 4,7 г/см&lt;nowiki&gt;&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt; түгел, 5,9—6,0 булырға тейеш, тип белдергән. Тикшереү Менделеевтың хаҡлығын күрһәтә.

&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Исеменең килеп сығышы ==
Поль Эмиль Лекок де Буабодран элементты үҙенең Ватаны Франция хөрмәтенә латин атамаһына ярашлы— Галлия (''{{Lang|la|Gallia}}'')&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Тамара Аросева|заглавие=Инженерные науки. Учебное пособие по языку специальности|ссылка=https://books.google.com.ua/books?id=Rk48DwAAQBAJ&amp;pg=PA78&amp;dq=%D0%B4%D0%B5+%D0%91%D1%83%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BD+%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%B9&amp;hl=ru&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj2qsmS85fYAhUhEJoKHaWFBF4Q6AEILzAC#v=onepage&amp;q&amp;f=false|издательство=Litres|год=2017-11-01|страниц=233|isbn=9785457841086}}&lt;/ref&gt; тип атай. Элементтың Франция хөрмәтенә, уның исеме Римдәгесә аталыуы тураһында хәбәр халыҡта ҙур ҡыуаныс уята.

== Тәбиғәттә ==
Галлийҙың ер ҡабығында уртаса йөкмәткеһе −19 г/т. Галлий — ике геохимик тәбиғәткә эйә булған типик элемент. Уның төп тоҡом барлыҡҡа килтереүсе элементтары (Al, Fe һ.б.) менән кристаллохимия үҙенсәлектәре яҡын булыу һәм улар менән изоморфизм мөмкинлеге киң булыу сәбәпле, кларкының ярайһы ҙурлығына ҡарамаҫтан,ҙур тупланыуҙар барлыҡҡа килмтермәй. Түбәндәге минералдарҙа галлий күп осрай:[[:ru:Сфалерит|сфалерит]] (0—0,1 %), [[:ru:Магнетит|магнетит]] (0—0,003 %), [[:ru:Касситерит|касситерит]] (0—0,005 %), [[:ru:Гранат (минерал)|гранат]] (0—0,003 %), [[:ru:Берилл|берилл]] (0—0,003 %), [[:ru:Турмалин|турмалин]] (0—0,01 %), [[:ru:Сподумен|сподумен]] (0,001—0,07 %), [[:ru:Флогопит|флогопит]] (0,001—0,005 %), [[:ru:Биотит|биотит]] (0—0,1 %), [[:ru:Мусковит|мусковит]] (0—0,01 %), [[:ru:Серицит|серицит]] (0—0,005 %), [[:ru:Лепидолит|лепидолит]] (0,001—0,03 %), [[:ru:Хлорит|хлорит]] (0—0,001 %), [[:ru:Полевые шпаты|полевые шпаты]] (0—0,01 %), [[:ru:Нефелин|нефелин]] (0—0,1 %), [[:ru:Гекманит|гекманит]] (0,01—0,07 %), [[:ru:Натролит|натролит]] (0—0,1 %). Диңгеҙ һыуында галлий концентрацияһы 3{{e|−5}} мг/л&lt;ref&gt;J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965&lt;/ref&gt;.

=== Ятҡылыҡтары ===
Галлий ятҡылыҡтары Көньяҡ-Көнбайыш Африкала, Рәсәйҙә, БДБ илдәрендә билдәле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Галлий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 5-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

* Шека И. А, Чаус И. С, Мнтюрева Т. Т. Галлий. К., 1963;
* Еремин Н. И. Галлий. М., 1964;
* Рустамов П. Г. Халькогениды галлия. Баку, 1967;
* Дымов А. М., Савостин А. П. Аналитическая химия галлия. М., 1968;
* Иванова Р. В. Химия и технология галлия. М., 1973;
* Коган Б. И., Вершковская О. В., Славиковская И. М. Галлий. Геология, применение, экономика. М., 1973;
* Яценко С. П. Галлий. Взаимодействие с металлами. М., 1974;
* Процессы экстракции и сорбции в химической технологии галлия. Алма-Ата, 1985;
* Химия и технология редких и рассеянных элементов. Под ред. К. А. Большакова, 2 изд., т. 1, М., 1976, с. 223—244;
* Федоров П. И., Мохосоев М. В.. Алексеев Ф. П. Химия галлия, индия и таллия. Новосиб., 1977.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2341876 Галлий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ga/key.html Галлий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061209072409/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ga/key.html |date=2006-12-09 }}
* [http://n-t.org/ri/ps/pb031.htm Галлий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060213012022/http://n-t.org/ri/ps/pb031.htm |date=2006-02-13 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Еңел металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>2b0p4gxbcxx5aykpjbb182gc49ezn0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гадолиний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165157</id>
    <revision>
      <id>1301440</id>
      <parentid>1263779</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="gd5cwsbxhg689v76olcnjp5kly9i6et" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Гадолиний''' ({{lang-lan|Gadolinium}}), Gd — [[химик элемент]], [[Лантаноидтар|лантаноид]], атом һаны — 64, атом массаһы — 157,25.

== Тарихы ==
Гадолиний [[1880 йыл]]да Жан де Мариньяк тарафынан асылған, ул спектроскопик яҡтан тикшереп, һирәк ер элементтары оксидтары ҡатнашмаһында яңы элементтың булыуын иҫбатлай. Элемент фин химигы [[:ru:Гадолин, Юхан|Юһан Гадолин]] исеме менән аталған.

== Тәбиғәттә ==
Гадолиний кларкы ер ҡабығында (Тейлор буйынса) — {{Num|8|г/т}}, океан һыуҙарында йөкмәткеһе — 2,4⋅10-6 мг/л4⋅10-6 мг/л.

=== Ятҡылыҡтары ===
Гадолиний [[Лантаноидтар|лантаноид]] мәғдәндәре составына инә.

== Сығарып алыу ==
Элементты гадолиний фторидын йәки хлоридын (GdF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, GdCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) кальций менән тергеҙеп алалар.

Гадолиний ҡушылмаларын һирәк ер металдарының оксидтарын фракцияларға бүлеү юлы менән табалар.

== Хаҡы ==
Сафлығы 99,9 % металлик гадолиний хаҡы 2014 йыл аҙағына {{Num|1|кг}} {{Num|132.5|АҠШ долл.}} тәшкил итә

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Гадолинит

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Gd/key.html Гадолиний на Webelements]{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb064.htm Гадолиний в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161114033648/http://n-t.ru/ri/ps/pb064.htm |date=2016-11-14 }}
* {{YouTube|OCb1-1PlRmg}} — учебный фильм «[[:ru:Точка Кюри|Точка Кюри]] гадолиния»
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Лантаноидтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>gd5cwsbxhg689v76olcnjp5kly9i6et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вологда өлкәһе тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168299</id>
    <revision>
      <id>1301435</id>
      <parentid>1182591</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17879" sha1="ficu7ggpvmnsdrh3zu3srjmw068my5h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Вологодчина''' — Көньяҡ Заволочьела тарихи өлкә.  Диңгеҙ  буйы һәм Үрге [[Волга буйы]] араһында көньяҡта урманлы зонала урынлашҡан.   Вологодчина  борон-борондан Урыҫ Төньяғы  төбәге составына инә.

== Борон ==
Вологодчина территорияһы, боҙлоҡ сигенеп, [[голоцен]] башланғас мезолит дәүеренән  даими йәшәгән урын булып тора. Шул уҡ ваҡытта бында Веретье  археология мәҙәниәте  (9-8 мең йыл элек) булған.  Хәҙер 200-ҙән ашыу  мезолитик тораҡтар  билдәле. Йәшәү урыны көнбайыштан  көньяҡҡа күсә барған. 

Күпселек неолит тораҡтар һырлы-соҡорло керамика мәҙәниәтенә ҡарай, улар яр буйҙарында ер өйҙәрҙә йәшәгән Урал расаһы балыҡсыларынан ғибәрәт. Мезолитик һунарсыларҙан айырмалы рәүештә неолитик   балыҡсылар балсыҡ һауыт-һаба яһағандар һәм шулар менән файҙаланғандар. Неолит дәүере менән [[Модлона]] ҡатаулы ауылы даталана.  Беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡта  көньяҡтан Волосов мәҙәниәте  вөкилдәре  барлыҡҡа килә, улар Балтика буйы менән сауҙа бәйләнештәре булдыра.  Кеолит дәүеренә Каргаполь мәҙәниәтенең Модлонаның уң ярындағы Сауҙа яры буйы ҡаршыһы һәм Еломаның уң ярында Караваих  тораҡтары ҡарай&lt;ref&gt;''Уткин А. В.'', ''Костылева Е. Л.'' Погребения на стоянке Караваиха // Российская археология. М., 2001 № 3.&lt;/ref&gt;.  Иртә неолитик KAR001 (б.э. тиклем 6457–6258 йыл.) өлгөһөнөң 1-се Караваих  ҡәберлегенән  митохондриаль T2 гаплотөркөмө асыҡланған&lt;ref name=&quot;Saag2020&quot;&gt;''Lehti Saag'' et al. [https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2020.07.02.184507v1 Genetic ancestry changes in Stone to Bronze Age transition in the East European plain] (Table 1), July 03, 2020&lt;/ref&gt;.

Бронза дәүерендә Вологда ерҙәре  Фатьяново мәҙәниәтенең малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан ҡәбиләләре һөжүменә дусар була.

Бронза дәүеренең селтәрле керамикаһының финға тиклем булған мәҙәниәтенән  һуң б.э. тиклем  I мең йыллыҡ уртаһында уның территорияһының өлөшөндә (Аҡ, Воже күлдәре  бассейны) һуңғы Каргаполь мәҙәниәте барлыҡҡа килә, ул саам этногненезының процессы менән бәйле була&lt;ref&gt;''Манюхин И. С.'' [http://www.dslib.net/arxeologia/jetnogenez-saamov.html Этногенез саамов (опыт комплексного исследования)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120063346/http://www.dslib.net/arxeologia/jetnogenez-saamov.html |date=2021-01-20 }}, 2005&lt;/ref&gt;.

[[Тимер быуат]]та  Вологодчинала дьяк мәҙәниәте башлана, уның нәҫелдәре йылъяҙмалы весь һәм хәҙерге [[вепстар]] була.  Йылға ярҙары буйлап нығытылған  ауылдар күтәрелә. Мәрхүмдәрҙе ерләү усаҡтарында яндырыу һәм көлдәрен  «үлем өйҙәрендә» ерләү йолалары барлыҡҡа килә. Сәнғәттә урман хужаһы булараҡ айыу һәм өйрәк-демиург образдары нығына.

== Боронғо Русь дәүере ==
[[Файл:Kievan_Rus_in_1237_(ru).svg|мини|[[XIII быуат]]та Бөйөк Владимир кенәзлеге составында Вологодчина ([[Белозерск]] һәм [[Бөйөк Устюг]]) ]]
Вологодчинаның беренсе славян  колонистары  [[кривичтар]] була. Белоозеро ҡалаһының барлыҡа килеүе  862 йылға ҡарай, уның халҡы Боронғо Русте төҙөүҙә ҡатнаша. Нәҡ бында  варяг Синеус кенәзлек итә башлай.  Вологодчина,  Бөйөк Устюг, Вологда, Тотьма ҡалаларына нигеҙ һалған новгородлыларҙың бик иртә көнәркәшлек аренаһы була, һәм Владимир кенәздәре әкренләп крайҙы үҙенә буйһондора&lt;ref&gt;[http://students.uni-vologda.ac.ru/pages/pm01/bva/history.html Страницы истории] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200225195127/http://students.uni-vologda.ac.ru/pages/pm01/bva/history.html |date=2020-02-25 }}&lt;/ref&gt;.

Шексна йылғаһының  уң ярында,  Суда тамағынан 1 км түбәндә   боронғо  (X—XII быуат) Луковец ауылы (хәҙер Рыбинск һыуһаҡлағысы тарафынан күмелеп ҡалған) урынлаша&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20160828160406/http://www.cherinfo.ru/article/40169 «Череповецкая Атлантида»]&lt;/ref&gt; , ул Рустә туҡыусылыҡ  үҙәктәренең береһе була. XI — XII быуаттарҙағы ҡурғандар  комплексы Куреваниха ауылында урынлашҡан&lt;ref&gt;''Санкина С. Л.'' Этническая история средневекового населения Новгородской земли по данным антропологии. С.-Пб., 2000. - С.98&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Санкина С. Л.'' [https://norroen.info/articles/sankina/kurevaniha.html О скандинавском присутствии на Русском Севере: Могильник Куреваниха-2 (к историографии норманнской проблемы в антропологии)], 1998&lt;/ref&gt;.

1207 йылда Вологодчина Ростов кенәзлеге составына инә, унан 1238 йылда Белозерск кенәзлеге айырылып сыға. Үҙ-ара ыҙғыштар дәүерендә Вологодчина [[Новгород республикаһы]]ның, Тверь һәм Мәскәү кенәзлектәренең көнәркәшлек аренаһы була. 1273 йылда Тверь кенәзе Святослав Ярославич  «татарҙар менән берләшеп»,  [[Вологда]]ны емерә һәм яндыра 

1352 йылда [[Белозерск|Белоозерола]] чума эпидемияһы башлана, ҡала халҡының күпселек өлөшө вафат була, ә ҡала үҙе  көнбайышҡа,  [[Аҡ күл (Вологда өлкәһе)|Аҡ күл]]дең көньяҡ ярына күсерелә&lt;ref&gt;[http://vologdaobl.ru/about/history_belozersk/ История Белозерска] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203184955/http://vologdaobl.ru/about/history_belozersk/ |date=2013-12-03 }}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Muscovy_1300-1462.png|слева|мини|[[XIV быуат]]та Вологодчина ([[Белозерск|Белоозеро]], [[Бөйөк Устюг]], [[Вологда]]) ]]
Куликов һуғышынан һуң, 1389 йылда,  Белозерск кенәзлеге  Мәскәү кенәзлеге составына инә. Әммә 1398 йылда новгородлылар  [[Белозерск|Белоозероны]] яндыра&lt;ref&gt;[http://iaefremov.narod.ru/belozersk/belozersk.htm Древний град Белозерск]&lt;/ref&gt;. XIV  быуатта  Кирилло-Белозерский монастыры ойошторола. Мәскәү кенәзе Дмитрий Шемяка 1446 йылда Вологданы үҙенең ике туғаны Василий II Ҡараңғы өсөн кенәзлек үҙәгенә әйләндерәI&lt;ref&gt;[http://wologda.ru/article/17 Вологда — столица княжества (вторая половина XV века)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170322165119/http://www.wologda.ru/article/17 |date=2017-03-22 }}&lt;/ref&gt;. Әммә  үҙ-ара һуғыш барышында Василий  II Тверь кешеләре ярҙамында дәғүәсеһен ҡолата һәм Мәскәү тәхетенә ултыра. XV быуатта  Белозерск кремле төҙөлә. Вологодчина (башлыса [[Бөйөк Устюг]]) Югра  төньяҡ- көнбайыш  (1465), Пермь крайының (1472) и Вятка еренең (1489) территорияларына Мәскәү экспансияһының  плацдармына әүерелә.

1567 йылдан өс йыл ярым дауамында   [[Иван Грозный|Иван IV]] йыш ҡына Вологдала йәшәй, [[Вологда кремле|ҡәлғә]] һәм  Успение (София) соборының төҙөлөшөн күҙәтә

== Буталсыҡ заманда ==
Вологодчина тарихында  иң драматик осорҙарҙың Буталсыҡ ваҡытта була&lt;ref&gt;[http://www.wologda.ru/article/21 Век для Вологды тяжелый и славный (XVII век)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603113247/http://www.wologda.ru/article/21 |date=2019-06-03 }}&lt;/ref&gt;. 1608 йыл аҙағында  воевода Никита Пушкин  ярославлылар  миҫалында  Тушино бурына тоғролоҡҡа ант итә&lt;ref&gt;[http://www.booksite.ru/ancient/history/80.htm Деятельность городов нынешней Вологодской губернии в Смутное время]&lt;/ref&gt;, ләкин һуңынан Василий Шуйский яғына күсә. 1612 йылдың июнь айында Вологданан Минин һәм Пожарский ополчениеһына ярҙамға воевода Петр Мансуров етәкселегендә ғәскәр сыға. 

1612 йылдың [[22 сентябрь|22 сентябрендә]] билдәһеҙ өйөр  (йыш ҡына Польша интервенттары тип ҡабул ителә,  әммә кенәз Трубецкойҙың хыянатсылары ла булыуы мөмкин&lt;ref&gt;[http://annals.xlegio.ru/rus/stanislav/gv_01.htm Казачество в битвах за царя Дмитрия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023022954/http://annals.xlegio.ru/rus/stanislav/gv_01.htm |date=2008-10-23 }}&lt;/ref&gt;) [[Вологда]]ға һөжүм итә.  Үлтереү, талау, янғындар башлана.  Воевода  кенәз Григорий  Долгоруков, дьяк Истома Карташев һәм ҡаланың күп  халҡы һәләк була. Күбеһе  утта һәләк була. Архиерей палаталары яндырыла, епископ Сильвестрҙы әсиргә алалар һәм дүрт көн буйы язалайҙар.  Иҫке сауҙа майҙанында Сауҙа ихатаһын талайҙар һәм яндыралар, Зарядьела посад сауҙагәрҙәренең амбарҙарын яндыралар. Боронғо ҡалала, Рощенье, Фроловка, Козлен, Обухов, Заречный посадта ун алты  ағас сиркәү яна. Һөжүм ваҡытында ккремль ҡоролмаларының: ағас стеналарының һәм ҡала башняларының өлөшө яна, уттан  София соборы зыян күрә. Янмай ҡалған стеналары бер нисә йылдан туҙа&lt;ref&gt;[http://nason.ru/volkreml/ Вологодский кремль]&lt;/ref&gt;.

1614 йылдың  [[1 май]]ында  Шексна йылғаһы, Череповец улусы һәм Белоозеро өйәҙе яғынан,  Вологда епархияһы территорияһына атаман Баловень казактары һөжүм итә, улар архиерей кафедраһы биләмәләре урынлашҡан улустарҙы, шулай уҡ  Павло-Обнорский, Корнилиево Комельский һәм Николо-Катромский монастырҙарын талай&lt;ref&gt;[http://vologda-eparhia.ru/about/history/xvii-vek История Вологодской епархии (XVII век)]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. 1614 йылдың көҙөндә Вологда ерендә  тәртип урынлаштырыу маҡсатында  [[Ярославль|Ярославлдән]]  Валуев ғәскәре юллана. Юлбаҫарҙар һуғыштан ҡаса, улар йә батшаға хеҙмәт итергә вәғәҙә итә, йә ҡабаттан монастырҙарҙы талай (1614 йылдың декабрендә Спас-Прилуцкий монастыры талана). Воевода Лыковтың икенсе каратель походы кәрәк була, ул 1615 йылдың ғинуарында  Вологдаға инә. Боласылар [[Тихвин]]ға  шведтар менән алышҡа ебәрелә.

== Яңы ваҡыт ==
Тыныслыҡ урынлаштырылғандан һуң Вологда ере ҡабаттан Мәскәү дәүләтенең  Себергә ҡуҙғалыу урыны була. Ошонан үҙҙәренең юлын  Семен Дежнев һәм [[Атласов Владимир Васильевич|Владимир Атласов]] башлай. 

XVIII  быуатта  Вологда губернаһы ойошторола.  Вологда өлкәһенең хәҙерге ҡалаларының күп өлөшө Екатеринаның административ реформалары ваҡытында барлыҡҡа килә: Вытегра 1773 йылда [[Кириллов (ҡала)|Кириллов]]  1776 йылда, [[Череповец]] 1777 йылда, Грязовец, Кадников һәм [[Никольск (Вологда өлкәһе)|Никольск]] ҡалалары 1780 йылда.  1788 йылда Вологдала  Рәсәй йәмәғәт банкы асыла, ә 1889 йылда Рәсәйҙәге беренсе ломбард асыла. 1835 йылдың май эшкәртеү сәнәғәте барлыҡҡа килә, ә 1881 йыл башы Вологда губернаһында  май эшләү сәнәғәтенең башы тип ҡабул ителә. Был  махсуслаштырылған май эшләү заводы  Вологда губернаһында ғына түгел, ә  бөтә Рәсәйҙә беренсе завод була. 

XX быуат башында Вологод ере айырым округ булып  Төньяҡ  крайы составына инә,  1936 йылда Төньяҡ өлкәһе итеп үҙгәртелә. 1937 йылда унан  [[Вологда өлкәһе]] айырылып сыға.  Мәсьәлә 1937 йылдың 23 авгусында Ленинградта Төньяк-Көнбайыш партия активының киңәйтелгән кәңәшмәһендә хәл ителә, 23 сентябрҙә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты  ҡарары менән рәсмиләштерелә.  Һатыулышыу предметы булып Вологда ерҙәренең хәҙерге көнбайыш райондары мәсьәләһе тора: төньяҡ-көнбайыш территориялар  Веппс милли округы составына, ә көньяҡ-көнбайыш Ленинград өлкәһендә ҡалырға тейеш була. Алмашҡа Ленинград өлкәһе Карел АССР-ы ерҙәренең өлөшөн ала&lt;ref&gt;[http://www.krassever.ru/article/kak-vologodskaya-oblast-vologodskoy-stala Как Вологодская область Вологодской стала]&lt;/ref&gt;. 

Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында хәрби хәрәкәттәр  Ошта  районының (хәҙер Вытегорский районы өлөшө) өлөшөндә генә бара

1955 йылда [[Череповец]] суйын етештереү буйынса эре үҙәккә әүерелә

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

* [http://www.booksite.ru/fulltext/vol/ogd/atwo/1.htm УРТА БЫУАТТАРҘА БОРОНҒО ҺӘМ ВОЛОГДА ӨЛКӘҺЕ]
* [https://web.archive.org/web/20160304134103/http://www.virtan.ru/35-vologodskaya-oblast/istoriya-vologodskoi-oblasti Вологда өлкәһе тарихы]
[[Категория:Вологда өлкәһе тарихы]]</text>
      <sha1>ficu7ggpvmnsdrh3zu3srjmw068my5h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дармштадтий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170218</id>
    <revision>
      <id>1301449</id>
      <parentid>1000509</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T03:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6704" sha1="syyeyhr2bins7kxb3o95qs6l4dqhjgn" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Дармшта́дтий / Darmstadtium (Ds)
| символ = Ds
| номер = 110
| вверху = [[Платина|Pt]]
| внизу = (Uhq) 
| внешний вид = билдәһеҙ
| атомная масса = [281]
| радиус атома = 
| энергия ионизации 1 = 
| конфигурация =  &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; 5[[f-орбиталь|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6d&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; 7[[s-орбиталь|s]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;&lt;ref name=Haire&gt;{{книга |заглавие=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements |часть=Transactinides and the future elements |издательство=[[Springer Science+Business Media]] |год=2006 |isbn=1-4020-3555-1 |место=Dordrecht, The Netherlands |издание=3rd |ref=CITEREFHaire2006 |язык=en |автор=Hoffman, Darleane C.; Lee, Diana M.; Pershina, Valeria |ответственный=Morss; Edelstein, Norman M.; Fuger, Jean}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; йәки &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt; 5[[f-орбиталь|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 6d&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; 7[[s-орбиталь|s]]&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; (предположения сделаны на основе [[платина|платины]])&lt;ref&gt;[http://www.webelements.com/darmstadtium/ Darmstadtium: orbital properties]&lt;/ref&gt;
| ковалентный радиус = 
| радиус иона = 
| электроотрицательность = 
| электродный потенциал = 
| степени окисления = 
| плотность = яҡынса 34,8&lt;ref name=Haire/&gt;
| теплоёмкость = 
| теплопроводность = 
| температура плавления = 
| теплота плавления = 
| температура кипения = 
| теплота испарения = 
| молярный объём = 
| структура решётки = 
| параметры решётки = 
| отношение c/a = 
| температура Дебая = 
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=110}}
'''Дармштадтий''' ({{Lang-la|Darmstadtium}}, символы '''Ds'''; элек '''Унуннилий''', {{Lang-la|Ununnillium}}, символы '''Uun''' йәки ''эка-платина'') — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик системаның 10-сы төркөмөндәге]] (ҡыҫҡа классификация буйынса 8-се төркөм) яһалма синтезланған [[химик элемент]], атом номеры 110. 267—273 масса һанлы изотоптар өсөн ярым тарҡалыу осоро бер нисә миллисекундтан артмай. Ләкин иң ауыр изотоптың (масса иҫәбе 281) ярым тарҡалыу осоро 10 секунд самаһы тәшкил итә.

Рәсәй Фәндәр Академияһының Дубналағы [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты]] ғалимдары был элементты радиоәүҙемлекте асҡан Анри Беккерель хөрмәтенә атарға тәҡдим итә&lt;ref name=&quot;lazarev&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20050117160457/http://element114.narod.ru/110-history.html element114.narod.ru]&lt;/ref&gt;. 1997 йылда Америка командаһы 1997 йылда Отто Ган хөрмәтенә ганий атамаһын тәҡдим итә (элек был исем 105 элемент өсөн файҙаланылған булған)&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://books.google.com/?id=yP63CgAAQBAJ|заглавие=Transuranium People, The: The Inside Story|isbn=9781783262441|автор=Albert, Ghiorso; Darleane, Hoffman C; Glenn, Seaborg T.|год=2000}}&lt;/ref&gt;.

== Исеме ==
Теоретик һәм ғәмәли химия буйынса Халыҡ-ара советтың (IUPAC) эшсе төркөмө [[2001 йыл]]да яңы химик элемент асылыуҙы раҫлай һәм был асышта GSI-ның өҫтөнлөклө булыуын таный. 2003 йылдың авгусында IUPAC үҙенең 42-се Генераль ассамблеяһында рәсми рәүештә 110-сы һанлы яңы химик элементҡа дармштадтий исемен ҡулланышҡа индерә&lt;ref name=&quot;iupac2003&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=J. Corish and G.M. Rosenblatt|заглавие=Name and Symbol of the Element with Atomic Number 110|оригинал=|ссылка=http://dx.doi.org/10.1351/pac200375101613|издание=Pure and Applied Chemistry|тип=|место=|год=2003|том=75|номер=10|страницы=1613—1615}}&lt;/ref&gt;.

== Үҙенсәлектәре ==
Радиоактив&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.5]&lt;/ref&gt;. Дармштадтийҙың химик тасуирламаһын аныҡ билдәләү ауыр&lt;ref name=&quot;Düllmann&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Superheavy elements at GSI: a broad research program with element 114 in the focus of physics and chemistry|издание=Radiochimica Acta|том=100|номер=2|страницы=67—74|doi=10.1524/ract.2011.1842|ссылка=https://www.semanticscholar.org/paper/59737a9f23da79d23b104c0abfcb9ef0021b8c44|язык=en|тип=journal|автор=Düllmann, Christoph E.|год=2012}}&lt;/ref&gt; , сөнки булыуы ихтимал осоусан берләшмәләре сикле һәм ярым тарҡалыу осоро бик ҡыҫҡа. Дармштадтий бик ауыр метал, тығыҙлығы 34,8 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; самаһы булырға тейеш тип фараз ителә. Сағыштырыу өсөн, билдәле иң тығыҙ элемент осмийҙың тығыҙлығы барлығы 22,61 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}  

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html Дармштадтий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509142509/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ds/key.html |date=2008-05-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20070815174441/http://iupac.org/news/archives/2003/aboutDs.html Darmstadtium: Questions and Answers (IUPAC)]

{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>syyeyhr2bins7kxb3o95qs6l4dqhjgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Врангель утрауы (ҡурсаулыҡ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175478</id>
    <revision>
      <id>1301436</id>
      <parentid>1285328</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:08:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22059" sha1="o0wu7mq6iq0nv650s95e38jcp87363i" xml:space="preserve">{{Заповедная зона
 |Название                  = Врангель утрауы
|Национальное название     = 
 |Категория МСОП            = Ia
 |Изображение               = Zapovednik Ostrov Vrangelja 2012.jpg
 |Подпись                   = «Врангель утрауы» тәбиғи комплексы, Рәсәй почта бүлеге 2012
 |Страна                    = Рәсәй
 |Регион                    = Чукот автономиялы округы
 |Ближайший город           = 
 |Координаты              = 71/14/N/179/24/E
 |CoordScale                = 
 |Площадь                   = 2&amp;nbsp;225&amp;nbsp;650 [[гектар]]
 |Средняя высота            =  
 |Дата основания            = 23.03.1976
 |Посещаемость              = 
 |Год посещаемости          = 
 |Управляющая организация   =  
 |Сайт                      =  www.ostrovwrangelya.org
}}
'''«Врангель утрауы»''' — дәүләт тәбиғәт [[Ҡурсаулыҡ|ҡурсаулығ]]&lt;nowiki/&gt;ы. Иң төньяҡ урынды биләй (башлыса урта киңлектең 71°-ан төньяҡтараҡ .ята). [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]ҙең айырыуса һаҡланыусы урындарының береһе.

Врангель утрауы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы СССР Министрҙар Советының 1976 йылдың 23 мартындағы 189-сы ҡарары менән ойошторолған.

Дөйөм майҙаны 2 225 650 гектар, шул иҫәптән акваторияның майҙаны — 1 430 000 гектар. Һаҡ зонаһының майҙаны 795 593 гектар.

Чукотка диңгеҙенең ике утрауын— Врангель менән Геральд, шулай уҡ эргә-тирәләге акваторияны биләй. [[Чукотка автономиялы округы]]&lt;nowiki/&gt;ның Иульта районы биләмәһендә урынлашҡан.

== Географик урыны ==
Алыҫ Көнсығыштың  иң төньяҡта урынлашҡан ҡурсаулығы. Чукотка диңгеҙенең Врангель һәм Геральд утрауҙарын, шулай уҡ эргә-тирәләге акваторияны биләй. [[Чукот автономиялы округы|Чукотка]] округының Көнсығыш районы биләмәһендә урынлашҡан.

== Ландшафт ==
Врангель биләмәһенең яҡынса 2/3 өлөшөн тауҙар биләй. Ландшафтында арктик тундра һәм тауҙар өҫтөнлөк итә. Врангель утрауының гидрографик селтәрен яҡынса 150 тирәһе бәләкәй йылғалар һәм шишмәләр тәшкил итә. Уларҙың бишәүһе генә 50 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡҡа һуҙылған. 900 самаһы ҙур булмаған һай ваҡ  күл бар.

== Климат ==
Утрауҙарҙа көслө циклоник эшмәкәрлек тәьҫире менән айырылып торған арктик климат хөкөм һөрә.

Бында һыуыҡ булмаған осор ғәҙәттә 20-25 көндән артмай. Даими һыуыҡтар һәм көслө ел менән ҡыш йылдың ҙур өлөшөн биләп тора. 

Һалҡын йәй ҡыҫҡа ғына дауам итә. Ул осорҙа ла йыш ҡына ҡырау булып һәм ҡар яуып ала. Шуға ҡарамаҫтан, поляр көндәрҙә утрауҙарҙа тормош гөрләп тора.

== Флора һәм фауна ==
Врангель утрауы флораһының эндемизм кимәле һәм байлығы буйынса [[Арктика]]&lt;nowiki/&gt;ла аналогтары юҡ.

Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡта 417 төр һәм төрсә көпшәле үҫемлектәре төрө асыҡланған. Был бөтә [[Канада]]н&lt;nowiki/&gt;ың Арктик архипелагында булғанынан күберәк. Һәм бындай ҙурлыҡтағы башҡа арктик тундра биләмәләренә ҡарағанда 2-2,5 тапҡырға күберәк төрҙәр тереклек итеүе асыҡланған.

Врангель утрауының 3 % самаһы флораһын субэндемик төрҙәр тәшкил итә. Көпшәле үҫемлектәре араһында 23 таксон утрауҙың эндемиктары булып тора. Эндемиктар һаны буйынса бөтә арктик утрауҙар араһында, шул иҫәптән Гренландия ла Врангель утрауына тиңләшә алғаны юҡ. Бер нисә эндемик (Ушаков ҡыйыҡтажы Oxytropis ushakovii, күп нурлы мәк Papaver multiradiatum һәм ҡарлы мәк Papaver chionophilum) утрауҙа ғәҙәти үҫемлектәр.

Эндемиктарға шулай уҡ мамығүлән (разновидность бескильницы), лапланд мәге, Городков һәм Ушаков мәктәре, врангель ҡаҙ үләне инә.

Врангель утрауы үҙендә асыҡланған [[мүктәр]] (331) һәм лишайниктар (310) төрө буйынса башҡа арктик подзона биләмәләренән күпкә уҙып китә.

Күрәнле мук тундраһы өҫтөнлөк итә. Тауҙарҙың уртаса һәм аҫҡы бүлкәттәрен үләнле-лишайник һәм төрлө үләнле-ҡыуаҡлыҡлы тундралар биләй. [[Сфагнум һаҙлыҡтары|Сфагнум]] ҡатнашлығындағы һаҙлыҡтар, шулай уҡ тәпәш кенә түшәлеп ятып үҫкән таллыҡтар барлыҡҡа килгән. Тауҙарҙың өҫкө бүлкәтендә — ташлы киң һибелмәләр ята. 

Фауна ярлы, тәбиғәт шарттары хайуандар тереклеге өсөн бик уңайлынан түгел.
[[Файл:Кайры_на_льдине_Мыс_Птичий_Базар.jpg|слева|мини|  Ҡоштар баҙары морондағы боҙҙа ҡалын суҡышлы ҡайралар ]]
[[Файл:Белая_сова_близ_кордона_&quot;Сомнительная&quot;.jpg|слева|мини|«Сомнительная» кордоны эргәһендә аҡ өкө]]
Ҡурсаулыҡта [[ер-һыу хайуандары]] һәм [[һөйрәлеүселәр]] бөтөнләй юҡ. [[Балыҡтар]] (сайка, мойва һәм башҡалар) яр буйы һыуҙарында ғына күренеп ҡала. Уның ҡарауы, утрауҙа 169 төр ҡош-ҡорт табылған. Уларҙың күпселеге бында туҡталып ҡына китә. 62 төрө бында оя ҡора. Шуларҙың 44 төрө утрауҙарҙа даими ҡышлай, шул иҫәптән 8 төрө диңгеҙ ҡоштарына ҡарай (мәҫәлән, аҡсарлаҡтар,ҡайралар һәм башҡалар).

[[Ҡоштар]] араһынан тәү сиратта [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]&lt;nowiki/&gt;ҙә һәм [[Азия]]&lt;nowiki/&gt;ла һаҡланып ҡалған берҙән-бер, тиҫтә мең парҙан торған иң эре автоном колония барлыҡҡа килтереүсе аҡ ҡаҙҙы билдәләп үтмәй мөмкин түгел. Бында даими рәүештә ғәҙәти гага, гага-гребенушка, күпмелер һанда себер гагаһы, ҡылғойроҡ өйрәк, көйөлдө, ҡара ҡаҙ оя ҡора. Шул уҡ ваҡытта Чукотка һәм Алясканың материк өлөшөнән меңләгән ҡара ҡаҙҙар бында бары төләү өсөн генә килә.

Төньяҡ Себерҙән билдәле тикшеренеүсеһе С. Успенскийҙың 60-сы йылдарҙағы мәғлүмәттәре буйынса, бындағы текә диңгеҙ ярҙарындағы ҡоштар баҙарында 50-100 мең ҡалын кайра, 30-40 мең мойва, 3 меңләп диңгеҙ ҡоҙғоно (баклан) булған.

В. В. Дежкин 1989 йылда сыҡҡан «Ҡурсаулыҡ тәбиғәте донъяһында» тигән китабында хәҙер ҡоштар һаны кәмене тип яҙа. Ә ҡурсаулыҡтың рәсми сайтында диңгеҙ ҡоштарының дөйөм һаны 250—300 меңгә тиклем тип баһалана.

Ҡурсаулыҡта ҡоштар фаунаһының төп өлөшөн тундра төрҙәре тәшкил итә. Уларҙың күбеһе циркумполяр ареалға эйә һәм бөтә арктик тундра өсөн ғәҙәти төрҙәрҙән булып тора. Былар лапланд юл турғайы, аҡбаш турғай, тулес, диңгеҙ көйөлдөһө (камнешарка), исланд ҡом көйөлдөләре (песочник) һәм башҡа төрҙәр. 

Шуның менән бергә, Арктиктарға хас булмаған төрҙәрҙең оялау осраҡтары билдәле. Был төрухтан, ҡыҙылмуйын ҡом көйөлдөһө (песочник-красношейка), ипатка һәм топорок, һарыҡас-таловка кеүек ҡоштарға ҡағыла. Әммә Врангель утрауы улар өсөн оя ҡороу осрағының иң төньяҡ нөктәһе булып тора.Ә ипатка һуңғы йылдарҙа Врангель утрауының диңгеҙ ҡоштары колонияларында даими оялай һәм уларҙың бында һаны арта бара.
[[Файл:Somnitelnaya_4_2014-08-19_(cropped).jpg|слева|мини|Себер леммингы]]
[[Файл:Овцебык_(мыс_Уэринг).jpg|слева|мини|Уэринг морононда мускуслы үгеҙ]]
[[Һөтимәрҙәр|Имеҙеүселәр]] донъяһы ярлыраҡ. Уның иң ябай вәкилдәре — Себер леммингы һәм Виноградов леммингы. Улар юғары дәрәжәлә күп үрсегән йылдарында ҡурсаулыҡтың экосистемаларында ҙур әһәмиәткә эйә булып торалар.

Төньяҡ [[болан]]&lt;nowiki/&gt;дары, [[бүре]]&lt;nowiki/&gt;ләр, [[аҡ төлкө]]&lt;nowiki/&gt;ләр, ҡыҙыл төлкөләр, [[аҫ]], росомаха тереклек итә. Ләкин ике утрауҙың да иң данлыҡлы һәм иң ҙур йәнлеге — аҡ айыу. Врангель менән Геральд утрауҙары донъяла аҡ айыу өңдәренең иң ҙур тупланмаһы булараҡ билдәле.

В. В. Дежкин: «Айырым йылдарҙа ҡурсаулыҡта 200—250 тирәһе инә [[Айыу һымаҡтар|айыу]] өң яһай ине» тип яҙа.

Ҡурсаулыҡтың сайтында иһә &quot;йыл һайын утрауҙарҙа 300-ҙән 500-гә тиклем инә айыу ҡышлай тип мәғлүмәт бирелә. Сама менән улар яһаған өңдәрҙең йөҙ тирәһе ошо бәләкәй генә Геральд утрауына тура килә &quot;. Яҙын улар әле нығынып та етмәгән балаларын эйәртеп Арктика киңлектәре буйлап сәйәхәткә сыға.
[[Файл:Овцебыки_перед_битвой.jpg|слева|мини|Мускуслы үгеҙҙәр алыш алдынан]]
Ҡурсаулыҡта тояҡлыларҙың ике төрө — төньяҡ боландар һәм һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) тереклек итә. Төньяҡ боландары Врангель утрауына 40-сы йылдар аҙағында — 50-се йылдар башында алып барыла. Йорт янында көтөлгән төньяҡ боландарының ике партия менән Чукотка ярынан алып баралар. Әлеге ваҡытта уларҙың ҡырағайланған һәм тарихы, биологик үҙенсәлектәре буйынса уникаль популяцияһы ҡайһы бер йылдарҙа 9-10 мең баш булып китә.

1975 йылда, ҡурсаулыҡ ойошторолоуҙан бер йыл элек Врангель утрауына Американың Нунивак утрауынан 20 һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) килтерелә.

Уларҙың утрауға яраҡлашыу һәм был урынды үҙләштереү осоро ауырлыҡтар менән бара һәм бер нисә йылға һуҙыла. Шунан саҡ башланғыс көтөү иҫән ҡала, популяцияһы әүҙем үҫешә башлай. Әлеге ваҡытта утрауҙа һарыҡ-үгеҙҙәрҙең һаны яҡынса 800—900 баш тәшкил итә. 2007 йылдың көҙөнә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса 1000-гә тиклем баш булыуы ихтимал. Палеонтолок мәғлүмәттәр буйынса, был тояҡлыларҙың ике төрө лә һуңғы плейтоценда Врангель утрауында тереклек иткән. Ә төньяҡ болан 2-3 мең йыл элек тә бында булған әле.

Ҡурсаулыҡтың яры буйында морждар ятаҡ ҡора.

Уларҙы һаҡлау һәм өйрәнеү бындағы ғалимдарҙың төп бурысына инә. Бында тымыҡ океан моржы йәшәй. Уның өсөн был акватория — йәйге туйымлыҡ, үҫеү һәм һимереү районы. Билдәле бер йылдарҙа, йәйге -көҙгө осорҙа — июлдән — сентябр аҙағына — октябрь башына утрауҙар эргәһендә инә морждарҙың бер өлөшө һәм популяцияның бөтә йәш өлөшө туплана. Морждар боҙ ситтәренә яҡыныраҡ булырға тырышалар. Акваторияла боҙ барҙа боҙ өҫтөндә ял итеүгә өҫтөнлөк бирәләр.

Аҙыҡ күп булған һайлыҡтар эргәһендәге боҙҙар иреп бөтөү менән морждар утрауҙарға күсә һәм Чукотка диңгеҙе ярҙарындағы ҡомайылдарҙа (ҡомаяҡ, йәғни диңгеҙҙә ослайып кергән ҡоро ер) ятаҡтар яһап туплана.

Врангель утрауында диңгеҙ ярҙарында бер ыңғайҙан дөйөм алғанда 70-80 мең самаһы хайуан булыуын теркәгәндәр. Ә һыуҙа йөҙөүсе йәнлектәрҙе иҫәпкә алғанда бында 130 меңгә тиклем морж йыйыла. Ҡышҡылыҡҡа морждар Берингов диңгеҙенә күсеп китә.

Йыл дауамында яр буйы акваторияһында балдаҡлы нерпа һәм лахтак тереклек итә. Балдаҡлы нерпа аҡ айыуҙар өсөн йыл буйына төп аҙыҡ булып булып хеҙмәт итә.

Йәйге -көҙгө осорҙа Врангель менән Геральд утрауҙарына терәлеп тоған акватория юлы кит һымаҡтарҙың тамаҡ туйҙырыу, һимереү, үҫеү һәм миграция районына әүерелә.

Һан буйынса иң күбе һоро кит иҫәпләнә. Һуңғы йылдарҙа Врангель утрауында һоро киттарҙың һаны һиҙелерлек артҡан. Йыл һайын көҙгө миграцияла Врангель утрауының ярҙары буйлап белухаларҙың (дельфиндар) ҙур көтөүе үтә.

Юлдаш межалау мәғлүмәттәре буйынса, көҙгөһөн Врангель утрауының Маккензи йылғаһы (Канада) тамағына үрсеү өсөн йыйылалар.

.

== Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты ==
[[Файл:RR5111-0245R.jpg|альт=|мини|180x180пкс|Рәсәй банкының иҫтәлекле тәңкәләре (2012)]]
Ҡурсаулыҡ утрауҙа Арктиканың башҡа өлөшөндәге типик һәм уникаль экосистемаларҙы, шулай уҡ аҡ айыуҙарҙы, морждарҙы, Рәсәйҙә берҙән-бер аҡ ҡаҙ популяцияһы кеүек йәнлектәрҙе һаҡлау һәм өйрәнеү маҡсаттарына хеҙмәт итә.

1975 йылда утрауҙа һарыҡ-үгеҙ (мускуслы үгеҙ) акклиматизациялана (Американың Арктика өлөшөндә һәм Гренландияла йәшәй торған, үгеҙгә лә, һарыҡ тәкәһенә лә оҡшаған ҡуш тояҡлы, һалбыр йөнлө, ҡуш мөгөҙлө һөтимәр хайуан).

== Һаҡ зоналары һәм биләмәләре ==
* Ҡурсаулыҡ зонаһы 26.12.1983 йылдарҙа халыҡ депутаттарының 542-се Мәғәсүт өлкә Советы ҡарары менән булдырылған.
* 1999 йылда № 91 номерлы Чукотка автономиялы округы Губернаторы ҡарары менән 1999 йылдың 24 майындағы утрауҙар тирәләй 5 диңгеҙ миле киңлегендә диңгеҙ һаҡ зонаһы булдырыла. Һаҡ зонаһының дөйөм майҙаны 3 745 300 гектар тәшкил итә.
* 2012 йылда ҡурсаулыҡтың һаҡ зонаһы Врангель утрауынан көньяҡҡа өҫтәмә рәүештә 12 милгә тиклем һәм Врангель Геральд утрауҙары тирәләй 24 милгә тиклем арттырыла.

== Тәбиғәтте һаҡлау ҡануниәтен боҙоу ==
* «Восток-2014» хәрби күнекмәләре барышында йөҙҙәрсә диңгеҙ пехотиндары һәм десантсылары Врангель утрауына барып төшәләр. Гринпис фекеренсә шул рәүешле Рәсәй ҡануниәтен тупаҫ рәүештә боҙоуға юл ҡуйыла. Сөнки ҡурсаулыҡ биләмәһенә уның хакимиәте йәки тәбиғәт министрлығы рөхсәтенән тыш инеү тыйылған.
* 2014 йылдың август аҙағында һәм сентябрендә «Роснефть» нефть компанияһы тарафынан ялланған «Нептуния» сейсмик разведкалау судноһы, тәбиғәтте һаҡлау биләмәләрендә сәнәғәт һәм коммерция эшмәкәрлеге ҡәтғи тыйылыуына ҡарамаҫтан Врангель утрауынан алыҫ түгел ҡурсаулыҡ акваторияһына барып инә.

== Өҫтәмә рәүештә ==
Ҡурсаулыҡ СССР-ҙа төп халыҡҡа ҡәтғи сикләнгән күләмдәрҙә тәбиғәтте файҙаланыу рөхсәт ителгән тәүге айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәһе була.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Вейсман Л.|часть=Заповедник на Врангеле (фотоочерк)|ссылка часть=|заглавие=[[Ветер странствий]] : альманах. Вып. 21|ссылка=|ответственный=Сост. Л. Г. Трипольский; редкол. Г. Анохин и др.|издание=|место=М.|издательство=[[Физкультура и спорт (издательство)|Физкультура и спорт]]|год=1986|страницы=34—40|страниц=128, [1]|тираж=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.ostrovwrangelya.org/ &quot;Государственный заповедник «Остров Врангеля»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121004205/http://www.ostrovwrangelya.org/ |date=2016-01-21 }}
* [https://national-travel.ru/ostrov-vrangel Остров Врангеля] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210511081530/https://national-travel.ru/ostrov-vrangel |date=2021-05-11 }}
* [https://zen.yandex.ru/media/gotonature/zapovednik-ostrov-vrangelia-5d9aff6043863f00b19f9b8e Заповедник Остров Врангеля]
[[Категория:Рәсәй ҡурсаулыҡтары]]
[[Категория:Категория МСОП Ia]]</text>
      <sha1>o0wu7mq6iq0nv650s95e38jcp87363i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183453</id>
    <revision>
      <id>1301439</id>
      <parentid>1188822</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12870" sha1="55thu5bfsjxrcr7gdyv7zu3kyv85opd" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович''' ([[29 сентябрь]] [[1996 йыл]] — [[24 февраль|24 февраль 2022 йыл]]&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;) — [[Рәсәй]] хәрби хеҙмәткәре. Гвардия өлкән лейтенанты. 247-се гвардия һауа-десант штурмы [[Кавказ]] казак полкының рота командиры. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (үлгәндән һуң, 2022). 2022 йылда [[Украина]]лағы махсус операцияла ҡатнашып, «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеменә лайыҡ булған беренсе хәрби.

== Биографияһы ==
Нурмагомед Энгельсович Гаджимагомедов 1996 йылдың 29 сентябрендә [[Дағстан]]дың Южно-Сухокумск ҡалаһында лак (лацы) ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Ғәджимагомедов Энгельс Магомедович (14.05.1966 йыл, Кани, Дағстан АССР-ы), Ингушетия эске эштәр министры урынбаҫары, полиция полковнигы, өс [[Батырлыҡ ордены]], [[«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)|«Батырлыҡ өсөн»]] һәм «[[«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы|Хәрби хеҙмәттәре өсөн]]»&lt;ref name=&quot;stav&quot;&gt;Берг Е. [https://www.stav.kp.ru/daily/27373/4553922/ Командир не мог поступить иначе: родители рассказали о жизни и подвиге Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова] {{Wayback}} // [[Комсомольская правда]]-Северный Кавказ, 04.03.2032&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://lakskysite.ru/rajony/kulinskij-rajon/izvestnye-vykhodtsy-iz-kulinskogo-rajona/gadzhimagomedov-engels-magomedovich.html Энгельс Магомедович Гаджимагомедов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220308052224/https://lakskysite.ru/rajony/kulinskij-rajon/izvestnye-vykhodtsy-iz-kulinskogo-rajona/gadzhimagomedov-engels-magomedovich.html |date=2022-03-08 }} // Лакский национальный портал&lt;/ref&gt;. миҙалдары менән бүләкләнә. Әсәһе — Сапиджат Исаевна Мазаева, [[Махачҡала]] биҫтәһендәге 54-се мәктәптең башланғыс синыф уҡытыусыһы. Нурмагомед 2021 йылдың мартында өйләнә, 2022 йылдың 20 февралендә тыуған Теймия исемле ҡыҙы бар.&lt;ref name=&quot;stav&quot; /&gt;

Бала сағынан спорт менән мауыға, [[карате]] менән шөғөлләнә. 2012 йылда Махачкалала 42-се урта мәктәпте тамамлай. 2015 йылдың майында [[Пермь]] ҡалаһында кикбоксинг буйынса Рәсәй чемпионатында бронза миҙал яулай.&lt;ref&gt;[https://fkr.ru/results/#:~:text=%3E%3E-,Результаты%20соревнований,разделе%20%22К1%22%20(г.%20Пермь%20с%2018-22%20мая%202015%20г.),-Чемпионат%20и%20Первенство Чемпионат и Первенство России по кикбоксингу в разделе К1 (г. Пермь с 18-22.05.2015 г.)]&lt;/ref&gt; Шағир [[Рәсүл Ғамзатов]] ижадын ярата һәм үҙе лә шиғырҙар ижад итә&lt;ref name=&quot;rg&quot;&gt;Алиев Т., Петров И. [https://rg.ru/2022/03/04/reg-skfo/v-dagestane-vspominaiut-geroicheski-pogibshego-na-ukraine-oficera.html Улица героев] // [[Российская газета]] — Столичный выпуск. № 48(8696). 04.03.2022&lt;/ref&gt;

Бала саҡта [[Ингушетия|Иингушетия]] Республикаһы башлығы [[Евкуров Юнус-Бек Баматгиреевич]] өлгөһөндә десантник булырға теләй.
2017 йылда [[Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы|Рязань юғары һауа-десант училищеһы]] тамамлай&lt;ref name=&quot;stav&quot; /&gt;. 1-полкының взвод командиры курсы була.
Уҡыған сағында армия ҡул һуғышы менән шөғөлләнә, һуңыраҡ Рәсәй спорт мастеры исемен ала. [[Ставрополь|Ставропол]]&lt;nowiki/&gt;дә урынлашҡан Рәсәй һауа-десант ғәскәрҙәренең 247-се гвардия һауа-десант штурмы Кавказ казак полкында рота командиры булып хеҙмәт итә.&lt;ref name=&quot;stav&quot; /&gt; Рәсәйҙең [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;ләге хәрби операцияһы барышында ике тапҡыр оҙайлы командировкаларҙа була.&lt;ref name=&quot;stav&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;

[[2022 йыл]]дың февралендә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. Рәсми версия буйынса, Ғаджимагомедов яралана, ҡамауға эләгә һәм дошман менән бергә үҙен шартлата.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/feature/2022/04/10/vam-russkim-ne-o-chem-bespokoitsya-kavkaztsy-vse-sdelayut|title=«Вам, русским, не о чем беспокоиться. Кавказцы все сделают» Дагестан — рекордсмен по количеству солдатских гробов из Украины. Вот что думают об этом в самой республике. Репортаж Владимира Севриновского|access-date=2022-04-10}}&lt;/ref&gt; 2022 йылдың 3 мартында [[Рәсәй Президенты]] [[Владимир Путин]] указы менән «хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң).&lt;ref&gt;Полякова В. [https://www.rbc.ru/politics/03/03/2022/6220f2ac9a7947c2af41132c Путин посмертно присвоил звание Героя России офицеру из Дагестана] // [[РБК]], 03.03.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2022/03/03/zvanie/ Путин присвоил звание Героя России погибшему на Украине офицеру] // [[Лента.ру]], 03.02.2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rg&quot;/&gt;


Кани ауылында ерләнгән. Үлгәндән һуң Рәсәй мосолмандарының Үҙәк диниә назараты «Әл-'Иззат» ордены («Дан, почёт һәм намыҫ») менән бүләкләнә.

== Хәтер ==
* Ғаджимагомедовтың тыуған ауылында — Дағстандың Кулин районы Кани ауылында бронза бюст ҡуйыла.
* Ғаджимагомедов исемен 247-се гвардия һауа-десант штурмлау полкының шәхси составы исемлегенә мәңгегә индереү планлаштырыла.&lt;ref&gt;[http://redstar.ru/hrabryh-serdets-otvagoyu-gordimsya-v-srazhenii-so-zlom/ Храбрых сердец отвагою гордимся в сражении со Злом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220423154518/http://redstar.ru/hrabryh-serdets-otvagoyu-gordimsya-v-srazhenii-so-zlom/ |date=2022-04-23 }}&lt;/ref&gt;.
* Махачкала ҡалаһындағы урам (элекке Джигит урамы) — Рәсәй Геройы Нурмагомед Ғаджимагомедов урамы. 2022 йылдың 6 майында тантаналы исем биреү тантанаһы үтә.&lt;ref&gt;[https://www.gazeta.ru/social/news/2022/05/06/17694716.shtml В Махачкале улице Джигитской присвоили имя Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова]&lt;/ref&gt;.
* Ғәджимагомедов иҫтәлегенә 21 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында ирекле көрәш буйынса Рәсәй чемпионаты (2022 йылдың 24-27 мартында Алиев исемендәге Каспий спорт һарайында) арнала.&lt;ref&gt;[https://mirmol.ru/sport/v-dagestane-projdet-borcovskij-turnir-pamjati-geroja-rossii-nurmagomeda-gadzhimagomedova/ В Дагестане пройдет борцовский турнир памяти Героя России Нурмагомеда Гаджимагомедова]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
* «Z» Рәсәй Геройҙары аллеяһында «Рәсәй — минең тарихым» тарихи паркы территорияһындағы иҫтәлекле композиция, [[Махачҡала|Махачкала]] ҡалаһы.
* Ғаджимагомедов исеме Махачкала ҡалаһының «42-се урта мәктәбенә» (26.04.2022) бирелгән. Мәктәп бинаһында иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Мәктәптә музей бар. Ғаджимагомедовтың туғандары музейға Рәсәй Федерацияһы Геройы йондоҙо күсермәһен бирә.
* Донецкта [[Кальмиус]] йылғаһы эргәһендәге майҙан (элекке Конституция майҙаны) Рәсәй Геройы Нурмагомед Ғаджимагомедов исемендәге майҙан. 2022 йылдың 11 майында ДХР башлығы Денис Пушилин һәм Ғаджимагомедов атаһы асҡан.&lt;ref&gt;[https://riadagestan.ru/news/society/donetskuyu_ploshchad_konstitutsii_pereimenovali_v_chest_dagestantsa_geroya_rossii/ Донецкую площадь Конституции переименовали в честь Дагестанца Героя России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220512174520/https://riadagestan.ru/news/society/donetskuyu_ploshchad_konstitutsii_pereimenovali_v_chest_dagestantsa_geroya_rossii/ |date=2022-05-12 }}&lt;/ref&gt;
* Рәсәйҙең ҡайһы бер ҡалаларында Ғаджимагомедов портреты менән байраҡтар ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|author=|name=Гаджимагомедов Нурмагомед Энгельсович|id=32103}}
* ''Бойко А.'' [https://www.kp.ru/daily/27373/4554135/ В Минобороны РФ рассказали о подвигах и героизме российских военных на Украине] // [[:ru:Комсомольская правда|Комсомольская правда]], 04.03.2022
* ''Хайремдинов Л.'' [http://redstar.ru/potomki-voinov-besstrashnyh/ Потомки воинов бесстрашных. Российские военнослужащие демонстрируют беспримерное мужество во время проведения специальной военной операции на Украине.]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // [[:ru:Красная звезда (газета)|Красная звезда]]. — 2022. — 4 марта. — С. 2.
[[Категория:Рәсәйҙең спорт мастерҙары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Геройҙары]]
[[Категория:Украинала вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:2022 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:24 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1996 йылда тыуғандар]]
[[Категория:29 сентябрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рязань юғары һауа-десант училищеһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>55thu5bfsjxrcr7gdyv7zu3kyv85opd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Губкин Иван Михайлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183644</id>
    <revision>
      <id>1301448</id>
      <parentid>1254034</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T01:07:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44902" sha1="ru2iw0110r4m4t4n6736iskoo6cd08s" xml:space="preserve">{{Ғалим|Изображение=1937-Gubkin.jpg|Ширина=221px|Описание изображения=''И. М. Губкин в 1937 году''|Место рождения=с. Поздняково, {{МР|Муромский уезд|в Муромском уезде}}, [[Владимирская губерния]], [[Российская империя]]|Место смерти={{МС|Москва}}, [[РСФСР]], [[СССР]]|Научная сфера=[[Геология нефти и газа|геология нефти]]|Место работы=[[Геолком]], [[АН СССР]]|Учёная степень={{Учёная степень||}}|Учёное звание={{Учёное звание|АН СССР|0}}|Альма-матер=[[Петербургский горный институт]]|Научный руководитель=|Знаменитые ученики=|Награды и премии={{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Трудового Красного Знамени}}
{{!}}
{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!!}} {{Заслуженный деятель науки и техники РСФСР}} {{!!}} [[Лауреаты премии имени В. И. Ленина|Премия имени В. И. Ленина]] (1931)   
{{!}}
}}
'''Губкин Иван Михайлович''' ([[9 сентябрь]] ([[21 сентябрь]]) [[1871 йыл]] — [[21 апрель]] [[1939 йыл]]) — нефть геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы(1929), СССР Фәндәр академияһы вице-президенты (1936), CCCP фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы рәйесе (1936—1939)&lt;ref&gt;[http://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=980 Губкин Иван Михайлович] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829032255/http://www.gubkin.ru/gallery/portrait/detail.php?ID=980 |date=2017-08-29 }} на сайте gubkin.ru&lt;/ref&gt;.В.И. Ленин исемендәге премия лауреаты (1931). СССР-ҙың 1-се саҡырылыш [[СССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты (1937).

== Биографияһы ==
Иван Михайлович Губкин 1871 йылдың 9 сентябрендә (яңы стиль буйынса 21 сентябрҙә) [[Рәсәй империяһы]] Владимир губернаһы
Муром өйәҙе (хәҙерге [[Түбәнге Новгород өлкәһе|Новгород өлкәһе]]) Поздняково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған&lt;ref&gt;[https://ru.wikisource.org/wiki/БСЭ1/Губкин,%20Иван%20Михайлович Губкин, Иван Михайлович] в [[БРЭ]], 1 издание.&lt;/ref&gt;. Олатаһы Волга йылғаһында бурлак булған, ә атаһы йылына 7-8-шәр ай балыҡ тотоусылар артелендә эшләгән. Ғаиләләге 5 баланан тик Иван ғына уҡый-яҙырға өйрәнә алған&lt;ref name=&quot;AN&quot;/&gt;.

=== Белеме ===
[[Файл:1908-Gubkin-student-Ural.jpg|мини|217x217пкс|Студентлыҡ осоро, 1908]]
1880 йылда ауыл мәктәбендә уҡый башлай, ә 1887 йылдың авгусында земство иҫәбенә Киржач уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, 1890 йылда уны дипломһыҙ тамамлай: бер уҡыусыға эпиграмма яҙған өсөн училищенан справка менән сыға. Жайский тигән ауылда уҡытыусы булып эшләй башлай, 1892 йылда Карачарово ауылына күсерелә&lt;ref&gt;''Чернов Г. И.'' Здание бывш. сельской Карачаровской школы… // Материалы свода памятников истории и культуры РСФСР. Владимирская область. Вып. 68. — М., 1978. — С. 129.&lt;/ref&gt;.

Ул 1895 йылдың авгусында [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;ҡа уҡыуын дауам итеү өсөн китә. Уҡытыусылар институты&lt;nowiki/&gt;на үҙ иҫәбенә уҡырға инә. Ул (көн дә 3-4 сәғәт) Петербург архивында, Император Ирекле иҡтисади йәмғиәтендә грамоталыҡ комитетында эшләй. 1898 йылдың майында институтты тамамлай&lt;ref name=&quot;AN&quot;/&gt;.

1903—1910 йылдарҙа Санкт-Петербург [[Санкт-Петербург дәүләт тау университеты|Тау институты]]&lt;nowiki/&gt;нда уҡый[[Санкт-Петербург|г]], 40 йәшенда уны тик бишле билдәләре менән тамамлай&lt;ref&gt;Губкин Иван Михайлович. [http://isaran.ru/?q=ru/person&amp;guid=17AC8B6B-A4EB-1853-AE22-4390A2BF8588 Биографическая справка], Архив РАН.&lt;/ref&gt;. Уны исеме институттың мәрмәр таҡтаһына яҙыла.

Тау институты студенты булған осорҙа уның практикала башҡарған эштәре:

* 1908 йылда Майкоп нефть ятҡылығында геологик съемка үткәрә,
* 1909 йылда Геология комитеты (Геолком) Майкоп нефть ятҡылығында геологик тикшеренеүҙәрҙе дауам итә, шунан Кубань нефть районында, Анапа-Темрюк районында һәм Тамань ярымутрауында эшләй. Был биләмәләрҙе өйрәнеү 1912 йылға тиклем дауам итә.

=== Фәнни эше ===
1913 йылда Геология комитетының адъюнкт-геологы итеп һайлана. 1913—1917 йылдарҙа Әзербайжанда [[Апшерон ярымутрауы]]&lt;nowiki/&gt;н тикшерә. Ул төҙөгән геологик маршрут Сумгаит, геологик маршрут Учтапа, Коун, Перекишкюль, Аджикабул райондары, Кабристан көтөүлектәр аша үтә)&lt;ref name=&quot;AN&quot;&gt;[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=c8b0384b-15c9-4b23-82e0-faa7a3c484c4 Академики — депутаты Верховного Совета СССР]: Иван Михайлович Губкин // Вестник АН СССР. 1937. № 12. С. 53-57.&lt;/ref&gt;. Әзербайжан батҡаҡ вулкандарын һәм Төньяҡ Кавказ нефть ятҡылыҡтарын өйрәнә.

Геолком хеҙмәткәре булараҡ, 1917 й.— 1918 йылдың март айына тиклем Ваҡытлы хөкүмәттең Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы ҡушыуы буйынса АҠШ-та нефть ятҡылыҡтарын өйрәнеү өсөн командировкала була. Командировка тураһында отчет бирмәй&lt;ref&gt;Хотя несколько раз планировал его написать: ''Губкин И. М.'' Предварительный отчёт по командировке в США // Бюллетень ВСНХ. 1918. № 2. С. 18.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:1932-AN-Gubkin.jpg|мини|Академик таныҡлығы,&lt;br&gt; 1932 йыл]]
1929 йылдың 12 ғинуарында И. М. Губкин СССР Фәндәр академияһыының физика-математика фәндәре бүлеге академигы итеп һайлана («техник фәндәр»). Был ваҡытта уның 36 баҫма эше һәм отчёты була. Ҡыҙыл академиктар һайлау «Фәндәр академияһы эше менән бәйләнеш һәм уның эшен күҙәтеү комиссияһы»&lt;ref&gt;Решение Политбюро ЦК ВКП(б), ноябрь 1925 г. о создании Комиссии «для связи и наблюдения за работой Академии наук»&lt;/ref&gt; контроле аҫтында бара, фәнде советтарса ҡороу [[Академиктар эше|репрессиялар]]&lt;ref&gt;''Галкин А. И.'' Внедрение в Академию наук СССР // Академик Иван Михайлович Губкин: мифы и действительность (1871—1939). Ухта: Мемориал, 2009. С. 106—108&lt;/ref&gt; аша бара. Уны һайлау «СССР Фәндәр академияһындағы һайлауҙарға йәшерен ҡыҫылыу тураһындағы ВКП(б)-ның Союздаш Республикалар, крайкомдар һәм өлкә комитетарына директива» (1928) булышлыҡ иткән тигән фараз йәшәй&lt;ref&gt;[http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=21e7b6d8-470f-48c5-af3b-a336a100dfa0 Директива ЦК ВКП(б) ЦК Союзных Республик, крайкомам и обкомам партии о негласном вмешательстве в кампанию по выборам в АН СССР]. 1928.&lt;/ref&gt;.

1929 йылдың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов Башҡортостанда (Стәрлетамаҡ тирәһендә) нефть эҙләү буйынса башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Башҡортостан совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа&lt;ref name=&quot;История геологоразведки в Башкортостане (ХХ – начало XXI вв.)&quot;&gt;[http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html   История геологоразведки в Башкортостане (ХХ — начало XXI вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216125313/http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html |date=2021-12-16 }}&lt;/ref&gt; .

1929 йылдың йәйендә Башҡортостан хөкүмәте үтенесен академик И. М. Губкин хуплай һәм нефть институты Ишембай тарафтарына өс геологик партия ебәрә, шуларҙың береһенә геолог [[Блохин Алексей Александрович|А. А. Блохин]] етәкселек итә. 1932 йылда [[Ишембай|Ишембай ауылы]] янындағы бер скважинанан көслө нефть фонтаны атылыу Башҡортостандың нефть табыу һәм эшкәртеү төбәгенә әйләнеүенең тәүге билдәһе була.

=== Уҡытыусы эшмәкәрлеге ===
Уҡытыусылар семинарияһынан һуң 1890 йылдан алып, Земство менән килешеү буйынса Муром өйәҙе ауылдарында уҡытыусы булып биш йыл эшләй.

Уҡытыусылар институтын тамамлағандан һуң, тағы ла биш йыл (1898 йылдың май айынан алып) Санкт-Петербург ҡала училищеларында уҡыта&lt;ref name=&quot;AN&quot;/&gt;.

[[Мәскәү тау академияһы]]&lt;nowiki/&gt;нда 1920 йылдан профессор, 1922 йылдан ректор була.

1930 йылдан [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|Мәскәү нефть институтының геология һәм нефть ятҡылыҡтары]] кафедраһы мөдире.

==== Нефть тураһында тәғлимәт ====
1921 йылда [[Санкт-Петербург|Петроградта]] К. П. Калицкий беренсе «Нефть геологияһы» тигән илдәге тәүге китапты баҫтыра&lt;ref&gt;''Калицкий К. П.'' Геология нефти: Лекции, читанные в Петроградском горном институте. — {{Пг.}}, 1921. — 224 с.&lt;br&gt;&lt;br&gt;(Рецензия ''Обручев В. А.'' // Горное дело, 1921, Т. 2, № 4/5. — С. 239.)&lt;/ref&gt;.

И 1932 йылда М. Губкиндың &quot;Нефть тураһында тәғлимәт&quot;тигән китабы сыға — «нефть тураһындағы тәғлимәттең төп мәсьәләләре»&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Учение о нефти. — {{М.}}; {{Л.}}: ОНТИ НТКП СССР, Государственное научно-техническое нефтяное издательство, 1932. — 443 с. — Тираж 7150 экз.&lt;/ref&gt;. Унда А. И. Косыгиндың&lt;ref&gt;А. И. Косыгин — геолог-нефтяник, отец геолога [[Косыгин, Юрий Александрович|Ю. А. Косыгина]].&lt;/ref&gt; «Төп нефть ятҡылыҡтарын разведка алымдары», ә геофизик А. И. Заборовский дың «Элемент разведка геофизикаһы ысулы» бүлеге бар.

Уның икенсе, тулыландырылған баҫмаһы, 1937 йылдың 11 апрелендә нәшриәткә тапшырыла.&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Учение о нефти. Учебник для нефтяных втузов. / 2-е изд. — М.; Л.: ОНТИ НТКП СССР, Главная редакция горно-топливной и геолого-разведочной литературы, 1937. 459 с. Подписано к печати 23 октября 1937 г. Тираж 2000 экз.&lt;/ref&gt;. А. С. Великовский ҡайһы бер сит ил ятҡылыҡтары, Н. Ф. Седых — нефть эшкәртеү тураһында бүлектәр яҙа. И. М. Губкин нефтең биоген юл менән барлыҡҡа килеү фекерен яҡлай:{{Цитата башы}}«Мы полагаем, что нефтеобразование, начавшись с разложения жиров в биогенном или до его погребения, продолжалось и после его погребения при активном содействии анаэробных бактерий во весь период диагенетического изменения породы»&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Учение о нефти. Учебник для нефтяных втузов. / 2-е изд. — М.; Л.: ОНТИ НТКП СССР, Главная редакция горно-топливной и геолого-разведочной литературы, 1937. — C. 458.&lt;/ref&gt;.{{Цитата аҙағы}}
И. М. Губкиндың нефть барлыҡҡа килеү тәғлимәте һәм теорияһы СССР-ҙан тыш билдәһеҙ ҡала, уның китабы сит телдәргә тәржемә ителмәй&lt;ref&gt;''Вассоевич Н. Б.'' О взглядах И. М. Губкина на происхождение нефти // Материалы по советской нефтяной геологии: Сборник статей, посвящ. 90-летию со дня рождения И. М. Губкина. — М.: Госгеолтехиздат, 1963. — С. 5-37.&lt;/ref&gt;.

=== Ойоштороу эшмәкәрлеге ===
5 йыл дауамында (1919—1924) һәүерташ сәнәғәте етәксеһе була (Главсланец комитеты рәйесе), ә һуңынан һәүерташ сәнәғәте идаралығы директоры .

1920 йылдан менән Курск магнит аномалияһын өйрәнеү буйынса айырым комиссия башында тора, ә һуңыраҡ Хеҙмәт һәм оборона советы янындағы Курск аномалияһы буйынса күҙәтеүсе совет етәксеһе була.

1921—1929 йылдарҙа ул СССР Госпланы ағзаһы.

1929 йылда СССР фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана (яңы 10 коммунист-академик һайлана). 1930 йылдан СССР Фәндәр академияһының Етештереүсе көстәрҙе өйрәнеү буйынса советы рәйесе (СОПС) булып китә, ә бығаса эшләгән Етештереүсе көстәрҙе өйрәнеү буйынса комиссияны тарата (КЕПС 1915—1929), үҙ отчётында ул былай тип яҙа:{{Цитата башы}}Необходимость более полного научного и научно-технического вооружения при атаке на позиции окончательно недобитого капиталистического строя заставила наше правительство и партию привлечь многочисленные научно-исследовательские учреждения страны к подведению научно-технического базиса под революционную работу преобразования страны на новых социалистических началах. Старая Академия Наук оказалась застигнутой врасплох.&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Основные задачи и организационные формы совета по изучению производительных сил СССР // Вестник АН СССР. 1931. № 3. Стлб. 8.&lt;/ref&gt;{{Цитата аҙағы}}

1931 йылдан НКТП Баш геология идаралығы начальнигы була (Союзгеологоразведка).

1934 йылда СССР Фәндәр академияһының ҡаҙылма яғыулыҡ институтын ойоштора, 1939 йылға тиклем уның директоры була.

1936 йылда СССР-ҙың төрлө ойошмаларында И. М. Губкин юбилейҙары үтә (уға 65 йәш тула, ә «ғилми эшмәкәрлегенә 40 йыл»)&lt;ref&gt;Академик Иван Михайлович Губкин: (к 65-летию со дня рождения и 40-летию научной деятельности) // Минеральное сырьё. 1936. № 10. С. 58-59.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Иван Михайлович Губкин: (к 40-летию учёной деятельности) // Проблемы советской геологии. 1936. Т. 6. № 10. С. 843—845.&lt;/ref&gt;.

1936 йылдың 29 декабрендә СССР Фәндәр академияһы президиумнда ике вице-президент вакансияһы артыуы (техник фәндәр бүлеге ойошторола) сәбәпле был вазифаларға сессияла академиктар И. М. Губкин һәм Э. В. Брицке&lt;ref&gt; К итогам Декабрьской сессии Академии Наук СССР // Вестник АН СССР. 1937. № 1. С. 20.&lt;/ref&gt; һайлана.

1937 йылдың ноябрендә (12 декабрҙә һайлана) Баҡы ҡалаһы буйынса СССР Юғары советына депутат итеп һайлана.

Иван Михайлович Губкин 1939 йылдың 21 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. 23 апрель уны Новодевичье зыяратында&lt;ref&gt;Похороны И. М. Губкина // Правда. 1939. 24 апр.; Известия. 1939. 24 апр.&lt;/ref&gt; ерләйҙәр.

== Ойошмалар ағзаһы ==
* 1921— [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|Рәсәй коммунистар партияһы (большевиктар)]]
* 19?? — Америка нефть геологияһы ассоциацияһы

== Ғаилә ==
Беренсе ҡатын — Калиновская Нина Павловна дин әһеле ҡыҙы булған. Был Кубань ҡыҙы менән ул 1897 йылда Санкт-Петербургта танышҡан.

* Улы — Сергей (1898—1955) — совет металл өйрәнеү өлкәһе ғалимы, БССР фәндәр академияһы академигы, йәш сағында аҡ армияла хеҙмәт итә, 1921 йылға тиклем —эмигрант.
* Ҡыҙы — Галина (1910-19??) — лётчик.

Икенсе ҡатыны— Боярская Варвара Ивановна (1895-19??) — Ялтанан, 1914 йылда Петроградта танышҡандар.

== Наградалары ==
* 1931 — [[Ленин премияһы]] — нефть геология буйынса ғилми хеҙмәттәре өсөн.
* 1937 — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре.
* 1937 — [[Ленин ордены]] — «сәнәғәт нефть өлкәһендәге хеҙмәттәре өсөн, беренсе биш йыллыҡты үтәү айҡанлы», № 36&lt;ref&gt;«Среди известных лиц, получивших знаки ордена Ленина с первыми номерами, можно назвать вице-президента АН СССР Г. М. Кржижановского (знак № 15), основателя советской школы нефтяной геологии И. М. Губкина (знак № 36), советского государственного деятеля Н. А. Булганина (знак № 38), советского государственного и политического деятеля С. М. Кирова (знак № 52)» ([http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&amp;ppage=1 Мир наград] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921001455/http://www.mirnagrad.ru/cgi-bin/exinform.cgi?page=27&amp;ppage=1 |date=2020-09-21 }}, 2016).&lt;/ref&gt;.
* 1939— [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ Ордены]] — кадрҙар әҙерләүгә иғтибарлы һәм хәстәрлекле мөнәсәбәте өсөн&lt;ref&gt;'' Калашникова Л. А.'' [http://oilgasjournal.ru/vol_13/kalashnikova.pdf Академик И. М. Губкин — Глава советской школы геологов-нефтяников]. Электронный журнал «Георесурсы, геоэнергетика, геополитика». № 1 (13), 2016. 48 c. УДК 551.9&lt;/ref&gt;.

== Иҫтәлекле урындар ==
И. М. Губкин исеменә бәйле

Мәскәү:

* Оло Калуга урамы, 14 .
* 1927—1939 — Кесе Гнездниковский переулок (икенсе нумерация буйына — Переулок леонтьевская дом № 25/10, стр. 2. кв 14). Ул йәшәгән 10- се һанлы йортҡа мемориаль таҡта ҡуйылған&lt;ref&gt;Губкин И. М. в Московской энциклопедии [http://mosenc.ru/encyclopedia?task=core.view&amp;id=1597 Лица Москвы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005125144/http://mosenc.ru/encyclopedia?task=core.view&amp;id=1597 |date=2016-10-05 }}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
[[Файл:Губкин_ухтинскийгостехунивер.JPG|мини|150x150пкс|Мемориаль таҡтаташ [[Ухта дәүләт техник университеты|Ухта]]]]
[[Файл:Murom_20200626_115914.jpg|мини|188x188пкс|[[Муром]]]]
И М.Губкин хөрмәтенә ҡушылған исемдәр:

* Губкин ҡалаһ, [[Белгород өлкәһе]] һәм Губкинский [[Ямал-Ненец автономиялы округы]].
* [[Яңы Уренгой]] аэропорты, [[Ямал-Ненец автономиялы округы|Ямал-Ненец автономиялы округы.]]
* ҡалаларҙағы проспекттар: [[Иҫке Оскол]], [[Омск]], [[Яңы Уренгой]] һәм урамдар: Мәскәү, [[Салехард]], [[Өфө]], [[Губкин урамы (Ишембай)|Ишембай]], [[Салауат (ҡала)|Салауат]], Похвистнево, Муравленко, [[Муром]], Никополь, Башмаково, [[Рыбинск]], Губкинский, эҙләүселәрҙе ҡасаба, [[Волгоград]]та, [[Белгород]], [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]], [[Екатеринбург]], [[Сургут]], [[Ҡазан]], [[Краснодар]], [[Пермь]], [[Мегион]], Киржач, Ухта.
* [[Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты|И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты.]]
* И. М. Губкин исемендәге премия
* Нефть һәм газ сәнәғәте фәнни-техник йәмғиәте .
* «Иван Губкин» — фәнни-тикшеренеү судноһы (Совкомфлот 3D сейсморазведка).

И. М. Губкин һәйкәлдәре ҡуйылған урындар:

* [[Мәскәү]] (И. М. Губкин исемендәге нефть һәм газ РДУ янында)
* [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский,]] Девон урамы.
* Йорт стенаһына мемориаль таҡтаташ- [[Ухта дәүләт техник университеты|Ухтинский Дәүләт техник университеты]] стенаһында.
* Ырымбур (И. М. Губкин исемендәге газ һәм нефть РДУ филилалында).

== Тәнҡит ==
[[Файл:1939-Gubkin-txt.png|мини|400x400пкс|И. м. Губкиндың сығышы, 1937 йыл]]
И. М. Губкиндың гениаллеге тураһында миф 1940—1950 йылдар башында ВАСХНИЛ-дың сессияһынан (1948) һуң тарала башлай. Ул Т. Д. Лысенконан да алда ғалимдарҙы эҙәрлекләй башлай.&lt;ref&gt;''Галкин А. И.'' Академик И. М. Губкин — Учёный? // История наук о земле. М.: ИИЕТ РАН, 2007. С. 76-83.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Нестерова Е.'' Аркадий Галкин: «этой книгой я пытаюсь покончить с культом Губкина» // Ухта. 2009. 12 декабря. С. 12.&lt;/ref&gt;. Геология Художнигы Белоусов В. В. (1907—1990) аҫтыртын эш-хәл һәм ҡурҡыныс янау хаҡында хәтерләй. И. М. Губкин был «ҡурҡыныс утыҙынсы йылдарҙа»&lt;ref&gt;Иван Михайлович Губкин // Владимир Владимирович Белоусов. М.: ОИФЗ РАН: Кн. дом. Университет, 1999. С. 254—255.&lt;/ref&gt;:{{Цитата башы}}«Иван Михайлович Губкин был грозой для геологов, особенно тех, кто занимался нефтью. Он постоянно искал вокруг себя вредителей, выступал с пугающими обвинительными речами и, если кого-либо он считал не таким, как нужно, автор этих идей да и его ближайшие коллеги попадали в опалу, и их карьере мог прийти к ееонец. Могло быть и хуже».{{Цитата аҙағы}}

«Совет геологияһы» журналында (мөхәррире И. М. Губкин)&lt;ref&gt;Советская геология. 1938. № 11. Редактор И. М. Губкин.&lt;/ref&gt; геолог-разведчиктарҙың Бөтә союз кәңәшмәһе тураһында 1938 йылдың апрелендә яҙылған:{{Цитата башы}}«В своём выступлении на этом совещании тов. Каганович с исключительной силой вскрыл все недостатки геологической службы, последствия вредительства, врагов народа — троцкистско-бухаринских шпионов и диверсантов, и наметил конкретные пути ликвидации последствий этого вредительства и задачи советских геологов на ряд лет вперёд».{{Цитата аҙағы}}

И. В М. Губкин сығыштары ғалимдарҙың яҙмышын хәл итә алған. Мәҫәлән, «Сталинсы өсөнсө биш йыллыҡты тормошҡа ашырыу өсөн» (СССР фәндәр академияһы хәбәрҙәре)&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Губкин И. М.|заглавие=За осуществление третьей сталинской пятилетки|ссылка=|язык=|издание=Известия АН СССР. Серия геологическая|тип=|год=1939|том=|номер=2|страницы=3—6|issn=}}&lt;/ref&gt; ул шулай яҙған:{{Цитата башы}}«Троцкистско-бухаринские мерзавцы пытались подорвать советскую науку, пытались поставить барьер между наукой и конкретными задачами социалистического строительства и кое в чём успели основательно напакостить. Железная рука пролетарского правосудия уничтожила этих фашистских агентов».{{Цитата аҙағы}}

Уның ғалимдар яҙмышына йоғонто яһаған гәзит мәҡәләләре:

* ''Губкин И. М.'' Сорвать строительство нефтяной промышленности вредителям не удалось // Известия. 1930. № 324. 25 ноября.
* ''Губкин И. М.'' О так называемом академике Лузине // Правда. 1936. 15 июля. С. 4.
* ''Комаров В. Л., Кржижановский Г. М. Губкин И. М. и др.'' Шайке фашистских бандитов не должно быть пощады // Известия. 1938. 12 марта. С. 2.

1940 йылда уның эшмәкәрлегенә түбәндәге баһа бирелә&lt;ref&gt;''Блохин A.А., Баренцев М. И., Воеводский М. В., Громов B. И., Ефименко П. П., Жуков М. М., Замятиин C.Н., Земляков Б. Ф., Мирчинк Г. Ф., Пустовалов Ф. И., Рейнгард А. Л., Серебровский П. В., Сукачёв В. Н., Тугаринов А. Я., Эдельгитейн Я. С., Яковлев С. А.'' Памяти академика Ивана Михайловича Губкина // [[Бюллетень Комиссии по изучению четвертичного периода]]. 1940. № 6/7. C. 9-16.&lt;/ref&gt;:
{{Цитата башы}}«Иван Михайлович неизменно воспитывал и пробуждал в своих учениках чувства великой любви и преданности к нашей великой родине и к вождю народов — товарищу Сталину. Все свои силы и жизнь отдал он на борьбу за дело построения социализма, на борьбу за великое дело Ленина — Сталина и в этой борьбе и работе он преждевременно сгорел. Славные большевистские дела и яркая жизнь большевика, учёного академика Ивана Михайловича Губкина будут служить примером для всех нас, его учеников и товарищей по работе, как надо жить, работать и бороться за великое дело Ленина — Сталина, за коммунизм».{{Цитата аҙағы}}

И. М. Губкин эшмәкәрлеге арҡаһында иң күп зыян күргән ғалимдар:
* [[Калицкий, Казимир Петрович]] (1873—1941) — руководил нефтяной секции [[Геолком]]а (1920—1925), посмертно его теория происхождения нефти была объявлена «реакционным лжеучением» с которым боролся И. М. Губкин&lt;ref&gt;За творческое развитие советской передовой нефтяной геологической науки // Нефтяное хозяйство. 1951. № 9. С. 1-5.&lt;/ref&gt;.
* [[Архангельский, Андрей Дмитриевич]] (1879—1940) — прекратил начатые им новые направления в нефтяной геологии (1931).
* [[Стрижов, Иван Николаевич]] (1872—1953) — с начала 1920-х годов расходился во взглядах. В 1929—1939 годах арест и ссылка&lt;ref&gt;[http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=310527&amp;language=1 Иван Николаевич Стрижов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002180546/http://www.gulagmuseum.org/showObject.do?object=310527&amp;language=1 |date=2016-10-02 }} — Музей ГУЛАГа&lt;/ref&gt; — [[Дело Промпартии]]&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Сорвать строительство нефтяной промышленности вредителям не удалось // Известия. № 324. 25 ноября 1930&lt;/ref&gt;.
* [[Пальчинский, Пётр Иоакимович]] (1875—1929) — близкий знакомый и коллега И. М. Губкина, поэтому он особенно подробно критиковал его после ареста как «врага народа»&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' Доверие народа — высшая награда: Автобиография Депутата Верховного Совета СССР. Москва : Соцэкгиз, 1938. 48 с.&lt;/ref&gt;
* [[Лузин, Николай Николаевич]] (1883—1950) — [[Дело Лузина]]&lt;ref&gt;''Губкин И. М.'' О так называемом академике Лузине // Правда. 1936. 15 июля. С. 4.&lt;/ref&gt;.
* [[Мушкетов, Дмитрий Иванович]] (1882—1938) — развал [[Геологический комитет|Геологического комитета]] в 1929 году ([[Дело Геолкома]]), отстранение от руководства советскими делегациями на 16-й и 17-й сессиях [[Международный геологический конгресс|Международных геологических конгрессов]] (1933, 1937)&lt;ref&gt;''[[Вялов, Олег Степанович|Вялов О. С.]]'' [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=626 Всё, что я знаю о Д. И. Мушкетове, замечательном учёном, выдающемся организаторе и педагоге]: Воспоминания к 1ОО-летию со дня рождения. 1985. С. 11-15.&lt;/ref&gt;.
* [[Мирчинк, Георгий Фёдорович]] (1889—1942) — отстранён от руководства [[Комиссия по изучению четвертичного периода|Комиссией по изучению четвертичного периода]] при АН СССР, которую возглавил И. М. Губкин. 23 июня 1941 года был арестован по обвинению «в участии в антисоветской монархической организации», скончался 10 апреля 1942 года в больнице Саратовской тюрьмы. Реабилитирован в 1947 году&lt;ref&gt;Репрессированные геологи. 1999. С. 219—220&lt;/ref&gt;.
* [[Серебровский, Александр Павлович]] (1884—1938) — критиковал методы «хищнической разработки месторождений» и «плана любой ценой», которые проводил И. М. Губкин. Выступал за рациональную разработку скважин. Был арестован и погиб 10 февраля 1938 года.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|4}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | автор         = Викторов В.
 | заглавие      = Учёный — патриот (о И. М. Губкине)
 | ссылка        = http://gubkniga.ucoz.ru/index/knizhnye_pamjatniki/0-38
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = Москва
 | издательство  = [[Госполитиздат]]
 | год           = 1960
 | страниц       = 32
 | серия         = Герои и подвиги
 | doi           = 
 | тираж         = 75000
 | ref           = 
}}
* {{книга
 |автор                 = [[Кумок, Яков Невахович|Кумок Я. Н.]]
 |заглавие           = Губкин
 |ссылка               = http://www.bookline.ru/book1375551.htm
 |ответственный = 
 |издание             = 
 |место                 = Москва
 |издательство   = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
 |год                     = 1968
 |страниц             = 288
 |серия                 = [[Жизнь замечательных людей]]
 |тираж                 = 100000
}} {{Wayback|url=http://www.bookline.ru/book1375551.htm |date=20120221030614 }}
* {{книга
 |автор         = [[Галкин, Аркадий Ильич|Галкин А. И.]]
 |заглавие      = Академик Иван Михайлович Губкин: мифы и действительность (1871—1939)
 |ссылка        = http://www.gazeta-respublika.ru/article.php/28685
 |ответственный = [[Хомизури, Георгий Павлович|Г. П. Хомизури]]
 |издание       = 
 |место         = Ухта
 |издательство  = [[Мемориал (организация)|Мемориал]]
 |год           = 2009
 |страниц       = 256
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-88186-888-88
 |тираж         = 500
}}
* ''Галкин А. И.'' Деятельность И. М. Губкина на руководящих постах в промышленности и геологоразведке (штрихи к портрету) // История геологических исследований на Европейском Северо-Западе / отв. ред. В. И. Робонен. Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 1991. С. 158—165.
* ''Галкин А. И.'' Вклад И. М. Губкина в изучение Майкопского нефтеносного района: страницы истории // Институт истории естествознания и техники им. С. И. Вавилова РАН: Годичная научная конференция, 2003. М.: Диполь-Т, 2003. С. 469—471.
* {{книга
 |автор         = Меснянко А.
 |заглавие      = Нефть: люди, которые изменили мир
 |ссылка        = https://books.google.de/books?isbn=5000572769
 |ответственный = А. Степанов
 |издание       = 
 |место         = М.
 |издательство  = [[Манн, Иванов и Фербер]]
 |год           = 2015
 |страниц       = 256
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-00057-276-4
 |тираж         = 1500
}}
* {{книга
 |автор         = Мартынов В. Г., Калашникова Л. А
 |заглавие      = Иван Михайлович Губкин, 1871-1939
 |ссылка        = 
 |ответственный = 
 |издание       = 2-е издание
 |место         = М.
 |издательство  = [[Наука (издательство)|Наука]]
 |год           = 2016
 |страниц       = 116
 |серия         = Биобиблиография учёных
 |isbn          = 978-5-02-039245-8
 |тираж         = 
}}
* {{книга
 |автор         = Виджай В. 
 |заглавие      = В мире чёрного золота
 |ссылка        = https://books.google.de/books?isbn=545798642X
 |ответственный = 
 |издание       = 
 |место         = Екатеринбург
 |издательство  = Издательские решения
 |год           = 2016
 |страниц       = 222
 |серия         = 
 |isbn          = 978-5-4474-4893-6
 |тираж         = 
}}
* ''Буксина О. В.'' «Мой жизненный закат прекрасен» / Письма академика И. М. Губкина к Варваре Боярской. — Тюмень: Сити-пресс, 2012. — 192 с.
* ''Яншина Ф. Т.'' [http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=f6e829cf-e358-47b3-a14d-efd8bf6ba9a5 Губкин или Вернадский?] // Вестник РАН. 1997. Т. 67. № 4. С. 331—334.
* ''Шаталов Н. Н.'' Выдающийся геолог-нефтяник и тектонист академик Иван Михайлович Губкин // [[Тектоніка і стратиграфія]]. 2016. Вип. 43. С. 133—136.


[[Категория:1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаттары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы юғары уҡыу йорттары ректорҙары]]
[[Категория:Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР геологтары]]
[[Категория:РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1939 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:21 апрелдә вафат булғандар]]
[[Категория:1871 йылда тыуғандар]]
[[Категория:21 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ru2iw0110r4m4t4n6736iskoo6cd08s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латвия Сеймы бинаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191947</id>
    <revision>
      <id>1301451</id>
      <parentid>1291846</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T07:54:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Great Brightstar</username>
        <id>14272</id>
      </contributor>
      <origin>1301451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14258" sha1="a64boajkncm9y2ewvuvi9n2dxz2ka43" xml:space="preserve">{{Достопримечательность
|Тип                      = 
|Русское название         = Латвия Республикаһы Сеймы бинаһы
|Оригинальное название    = {{lang-lv|Latvijas Republikas Saeimas nams}}
|Изображение              = Flickr - Saeima - 4.maijs Saeimā (6).jpg
|Подпись изображения      = Сейм бинаһы
|Ширина изображения       = 300
|Статус = Дәүләт тарфынан һаҡланыусы мәҙәни ҡомартҡы 
|Страна = Латвия
|Название местоположения = ҡала
|Местоположение = [[Рига]], Екаб урамы, 11
|Координаты     = 56/57/4/N/24/6/16/E
 |CoordScale    = 2000

|Конфессия = 
|Епархия = 
|Орденская принадлежность = 
|Тип монастыря = 
|Тип здания = 
|Архитектурный стиль = Эклектик тарихилыҡ
|Архитектор = Робертс Пфлугс, Янис Бауманис
|Строитель = 
|Основатель =
|Первое упоминание = 
|Основание = 
|Основные даты = {{Достопримечательность/Даты|1755|окончание строительства|1863—1887|реконструкция|1900—1903|расширение|17 октября 1921|уничтожено пожаром|1923|реконструкция}}
|Упразднён = 
|Начало строительства = 1863
|Окончание строительства = 1867
|Здания = {{Достопримечательность/Здания||||||}}
|Приделы = 
|Известные обитатели = 
|Реликвии = 
|Настоятель = 
|Состояние = 
|Сайт =
}}

'''Латвия Сеймы бинаһы''' — Латвия Республикаһы Сеймы ({{Lang-lv|Latvijas Republikas Saeimas nams}}) бинаһы, элекке Видземе рыцарҙарының Йорто, Иҫке Рига&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.latvia.travel/lv/apskates-vieta/vecriga/|title=Vecrīga.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181203153203/http://www.latvia.travel/lv/apskates-vieta/vecriga|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;Екаб урамы, 11.

Башта Видзем ландтагының&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://istmat.info/node/26638/|title=Местное самоуправление Прибалтийских губерний.|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226073438/http://istmat.info/node/26638|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.  Видзем урындағы үҙидараһы бинаһы булып хеҙмәт итә, һуңынан [[Беренсе донъя һуғышы]]нан һуң бында булғандар Халыҡ Советы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historia.lv/alfabets/T/ta/tautas_padome/tautas_padome.htm/|title=Tautas padome.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2004-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20040301031532/http://www.historia.lv/alfabets/T/ta/tautas_padome/tautas_padome.htm/|deadlink=unfit}}&lt;/ref&gt;һәм Латвия ССР-ы Хөкүмәте урынлашҡан. 1920 йылда бина Латвия Республикаһының Ойоштороу йыйылышына&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.historia.lv/alfabets/S/sa/satversmes_sapulce/satversmes_sapulce.htm/|title=Satversmes sapulce.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2007-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070103182410/http://www.historia.lv/alfabets/S/sa/satversmes_sapulce/satversmes_sapulce.htm/|deadlink=unfit}}&lt;/ref&gt;тапшырыла, ә 1923—1934 йылдарҙа бина Латвия Республикаһы парламенты һәм сейм ихтыяждары өсөн ҡулланыла. 1934 йылдан бинала Латвия президенты хакимиәте урынлаша
&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii/|title=Бывшие президенты Латвии.|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724194545/https://www.president.lv/ru/prezident-latvii/byvshie-prezidenty-latvii|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. 1940 йылда Латвия [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Советтар Союзы]] составына ингәндән һуң һәм [[Икенсе донъя һуғышы]]нан һуң бинала Латвия ССР-ы Юғары Советы, 1990 йылдан 1993 йылға тиклем Латвия Республикаһының Юғары Советыэшләй. 1993 йылдан бинала йәнә Сейм урынлаша.

== Тасуирламаһы ==
Эклектик тарихилыҡ стилендә төҙөлгән бинаның идеяһы [[Строцци палаццоһы|Флоренция һарайының]] [[Яңырыу|ренессанс]] архитектураһынан килеп сыға. Видзем ландтагының осрашыуҙары һәм тантаналары үткән Төп залда бинаның формаһында ла ренессанс мотивтары ҡулланыла, Людовик XVI&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/LYUDOVIK_XVI.html/|title=Людовик XVI 1754–1793.|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102215205/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/LYUDOVIK_XVI.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; стиле Һары залдың интерьерын булдырыуға, ә готика стиле — ашхананы планлаштырыуға илһамландыра. XIX быуат бинаһының фасады. Бина төҙөлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, уның тышҡы диуарындағы 2-се ҡаттағы соҡалтаһына Вальтер Фон Плетенбергтың статуяһы ҡуйыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.alt-plettenberg.de/geschichte-2/wolter-von-plettenberg/|title=Wolter von Plettenberg.|lang=de|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117200250/http://www.alt-plettenberg.de/geschichte-2/wolter-von-plettenberg|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Рәссам Иоганн Адольф Тимм әйтеүенсә, уны дат скульпторы Дэвид Йенсен эшләгән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://xn--c1acndtdamdoc1ib.xn--p1ai/interesnyie-faktyi/datchanin-na-beregax-nevyi-skulptor-david-iensen.html/|title=Датчанин на берегах Невы: скульптор Давид Иенсен}}{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

== Бинаның тарихы ==
Видзем рыцарлығының беренсе бинаһы ({{Lang-de|Ritterhaus}}) 1755 йылда төҙөлгән. Ул 1863—1887 йылдарҙа [[Император художество академияһы|Санкт-Петербург художество академияһының]] архитектура-төҙөлөш факультетын тамамлаусылары&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.artsacademy.ru/about_the_university/history/|title=Санкт-Петербургский государственный академический институт живописи, скульптуры и архитектуры имени И.Е. Репина при Российской академии художеств. История|access-date=2018-12-19|archive-date=2018-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218100608/http://www.artsacademy.ru/about_the_university/history/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 

Янис Бауманис (1834—1891) һәм Роберт Пфлуг (1832—1885) тарафынан радикаль үҙгәртеп ҡорола&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?title=Baumanis%20J%C4%81nis%20Fr%C4%ABdrihs/32689|title=Baumanis Jānis Frīdrihs |lang = lv }}&lt;/ref&gt; и [[Пфлуг, Роберт|Робертом Пфлугом]] (1832—1885)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.saeima.lv/en/about-saeima/main-building-of-the-saeima|title=Main building of the Saeima|lang=en|access-date=2018-12-15|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202200623/http://www.saeima.lv/en/about-saeima/main-building-of-the-saeima|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.europeana.eu/portal/ru/record/92085/lnb_zl_11911.html|title=Vecrīga. Saeimas nams |lang = lv }}&lt;/ref&gt;. Яңы йорт 1867 йылдың 8 майында изгеләндерелә. 1900 йылдан 1903 йылға тиклем Видзем рыцарҙар йорто архитектор Вильгельм Нейман&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://latgalesdati.du.lv/persona/4146/|title=Vilhelms Neimanis.|lang=lv|access-date=2018-12-19|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926124758/http://latgalesdati.du.lv/persona/4146|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;тарафынан байтаҡҡа киңәйтелә. 1921 йылдың 17 октябрендә бина янғында юҡҡа сыға. 1923 йылда бина (архитекторы Эйжен Лаубе) Латвия Республикаһы Сеймы ихтыяждары өсөн етди үҙгәртеп ҡорола&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vietas.lv/index.php?p=10&amp;id=795/|title=Eižens Laube (1880–1967) - arhitekts, arhitektūras teorētiķis un pedagogs. |lang = lv }}&lt;/ref&gt;. 1922 йылда Плеттенберг статуяһы һүтеп алына һәм Ричард Маурс ижад иткән [[Лачплесис]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://legendarion.net/legends/ussr/latvia/legenda-pro-lachplesisa/|title=Легенда про Лачплесиса|access-date=2018-12-19|archive-date=2019-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104030036/http://legendarion.net/legends/ussr/latvia/legenda-pro-lachplesisa|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; скульптураһы менән алмаштырыла. 1950-се йылдарҙа Лачплесис скульптураһы һүтелә, ә 2007 йылда уның эшҡыуар Евгений Гомберг бүләк иткән күсермәһе ҡуйыла.

Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бинаны немец полицияһы һәм Остландтағы СС юғары идаралығы биләй. Был ваҡытта күп кенә бүлмәләрҙең интерьеры емерелә, Видзем рыцарҙары осоронда ла, Латвия Республикаһы осоронда ла һаҡланып ҡалған китаптар, ҡулланма сәнғәт һәм һынлы сәнғәт коллекцияһының ҙур өлөшө [[Өсөнсө рейх|Германияға]] сығарыла. Коллекцияның бер өлөшө ул саҡта Латвия ССР-ы Юғары Советы бинаһы булып хеҙмәт иткән һуғыштан һуңғы осорҙа юғала.

1980-се йылдар башында эске ихаталарҙың береһе үҙгәртеп ҡорола, һәм унда хәҙер һайлау Залы урынлашҡан яңы бүлмә булдырыла. 1996 йылда вестибюль һәм Ҙур мәрмәр баҫҡыс реставрациялана. 1997 йылда архитектор Андрис Вейдеман проекты буйынса палатаның яңы эске залы төҙөлә. 1990 йылдың 4 майында Латвия ССР-ы Юғары Советы Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында декларация ҡабул итә, ә 1993 йылда 5-се Сейм эшләй башлай.

== Галереяһы ==
&lt;gallery mode = packed heights = 130&gt;
Saeimas sēžu zāle - Flickr - Saeima (3).jpg|Ултырыштар залы
Saeimas Dzeltenā zāle - Flickr - Saeima (2).jpg|Һары бүлмә
Saeimas Sarkanā zāle - Flickr - Saeima (1).jpg|Ҡыҙыл бүлмә
File:Flickr - Saeima - Saeimas Baltā zāle (4).jpg|Аҡ бүлмә
Saeimas Balsošanas zāle - Flickr - Saeima (2).jpg|Тауыштар биреү бүлмәһе 
File:Flickr - Saeima - Saeimas Brūnā zālē.jpg|Көрән бүлмә 
Lielās marmora kāpnes - Flickr - Saeima.jpg|Парад кңтәрмәһе
Valsts prezidenta vēlēšanas Saeimā (5789502694).jpg|Клостер урамындағы Төп инеү урыны
File:Pirmais sniegs! (8124499226).jpg|Бинаның ҡышҡы күренеше 
File:Saeimas nams 2013.gada 28.novembris..jpg|Рига ҡалаһындағы Екаб урамы күренеше
File:Lacplesis Saeima Riga.JPG|2007 йылда ҡуйылған Лачплесис статуяһы (төп нөсхәһе 1950 йылда һүтелгән)
File:Flickr - Saeima - 4.maijs Saeimā (4).jpg|Бинаның Клостер урамынан һәм Изге Иаков Кафедраль соборына тиклемге күренеше
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Император художество академияһы|Император художество Академияһы]]
* Латвия ССР-ы Юғары Советы
* Латвия Республикаһының Юғары Советы

== Әҙәбиәт ==
* Kolbergs A. Rīga kājāmgājējiem. — A. K. A.: Jūrmala, 2001., С — 65.-67.{{Ref-lv}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.saeima.lv/en/ Parliament of Latvia] Архивная копия от 2 февраля 2021 на Wayback Machine{{Ref-lv}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

{{Тышҡы һылтанмалар}}

[[Категория:Риганың биналары һәм ҡоролмалары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>a64boajkncm9y2ewvuvi9n2dxz2ka43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-28</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201374</id>
    <revision>
      <id>1301441</id>
      <timestamp>2026-07-27T16:55:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Ergaki, Buiba Valley, Western Sayan Mountains, Krasnoyarsk Krai, Russia.jpg</comment>
      <origin>1301441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="9702n7zj0e532pa3u71fdegtoaijztt" xml:space="preserve">Ergaki, Buiba Valley, Western Sayan Mountains, Krasnoyarsk Krai, Russia.jpg</text>
      <sha1>9702n7zj0e532pa3u71fdegtoaijztt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>