Ангельрода

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Ангельрода</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28825</id>
    <revision>
      <id>1301468</id>
      <parentid>680130</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T04:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gliwi</username>
        <id>18660</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Wappen Angelroda.JPG]] → [[File:DEU Angelroda (Martinroda) COA.svg]] JPG → SVG</comment>
      <origin>1301468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5207" sha1="csh9pkdice9o2ujmtju1cpjagrbm7n2" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Ангельрода 
 |төп исеме                                         = Angelroda 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Angelroda (Martinroda) COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = 50|lat_min = 44|lat_sec     41 
 |lon_dir= E |lon_deg = 10|lon_min = 52|lon_sec  = 3 
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Ильм (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Ильм (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Удо Леммер&lt;br/&gt;([[Христиан-демократ союзы (Германия)|ХДС]])  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 4,94  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 385  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 401 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99338 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = IK 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 70 003 
 |Commons-тағы категория                     =  Angelroda 
 |сайт                                                                  = http://www.angelroda.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Ангельрода''' ({{lang-de|Angelroda}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 401 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 4,94 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 385 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK. 
 
==  Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
==  Һылтанмалар ==
* [http://www.angelroda.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>csh9pkdice9o2ujmtju1cpjagrbm7n2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>30 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71521</id>
    <revision>
      <id>1301462</id>
      <parentid>1247938</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20703" sha1="nt6lbv47ol923k1h05wm1q6x5d1kt7r" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 211-се ([[кәбисә йыл]]ында 212-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 154 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Дуҫлыҡ көнө.
** Кешеләр менән һатыу итеүгә ҡаршы көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сигенеү көнө.
** Сноркелинг көнө.
** Төҫлө эсемлектәр көнө.
** Декор көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡайны менән ҡәйнә көнө.
** [[Бейеү]] көнө.
* {{Флагификация|Вануату}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: [[Сауҙа]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Диңгеҙ флотының хәрби табибтары көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Янғындан һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Лос-Анджелес]]та 10-сы [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1972 йыл]]: Красноярск ГЭС-ы сафҡа индерелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы]] (1920—11.08.1988), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[төркиәт]]се. 1950—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты (Мәскәү) [[Төрки телдәр|төрки]] һәм монгол телдәре бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1966), профессор (1967). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).  
* [[Бродский Пётр Абрамович]] (1935—26.11.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1957 йылдан Бөтә Союз геология-разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) инженеры, 1972—1977 йылдарҙа директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1972), профессор. (1985). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1980), И. М. Губкин исемендәге премия (1983) лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән [[Днепропетровск]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Катков Николай Николаевич]] (1955), табип-реаниматолог. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. 
* [[Сурков Константин Александрович]] (1960), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, ғалим-инженер, 1-се ранг капитаны (1996). 1977 йылдан СССР, 1992—2010 йылдарҙа Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2008). Техник фәндәр кандидаты (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Тимерғәлин Илдар Сәғит улы]] (1960—8.02.2022), [[дәүләт]], [[ауыл хужалығы]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2001—2014 йылдарҙа «Башсельхозтехника» предприятиеһының генераль директоры, 2014—2016 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең  Премьер-министр урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы]] (1921—2013), [[башҡорт]] [[ҡатын-ҡыҙҙар]]ынан тәүге [[Нефть|нефтсе]]. 1953—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Красавин Александр Павлович]] (1931—2011), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1977—2011 йылдарҙа Күмер сәнәғәтендә тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты директоры һәм генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Напалков Валентин Васильевич]] (1941), ғалим-[[математик]]. 1971 йылдан Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — директоры, 2015 йылдан функциялар теорияһы бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы; 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның вице президенты, 2006—2011 йылдарҙа Физика математика һәм техник фәндәр бүлегенең академик секретары. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1990), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының академигы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор (1980). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (1999). 
* [[Ғәлиев Фәһим Мансур улы]] (1956), хеҙмәт алдынғыһы. 1982—2008 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Яңы Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1956), матбуғат ветераны, журналист, публицист. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пищаев Геннадий Михайлович]] (1927), [[СССР]]-ҙың [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Мәскәү]] филармонияһының һәм [[Ленинград]] Кесе опера һәм балет театрының элекке солисы. 1980 йылдан ГИТИС-тың вокал факультеты уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1965), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Мищенко Игорь Тихонович]] (1937), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1961 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1967 йылдан — [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1989—2012 йылдарҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1984), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1987), почётлы нефтсеһе (1990) һәм уйлап табыусыһы (1985). Ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (1997, 2009), өс тапҡыр И. М. Губкин исемендәге премия (1998, 2002, 2006) лауреаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикбулатова Нәзибә Хамай ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт ветераны. 1967—1997 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе|«Башнефть» производство-сауҙа фирмаһы]] [[Дүртөйлө]] филиалының 4-се ашханаһы ашнаҡсы-бригадиры, 1969—1971 һәм 1973—1974 йылдарҙа — ашхана мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1979), Совет сауҙаһы отличнигы (1966), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сәфәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Богомолов Евгений Георгиевич]] (1953—3.08.2018), [[Мәскәү өлкәһе]] [[Королёв (ҡала)|Королёв]] ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән физик, радиоинженер, Википедия ирекмәне ([[Ҡатнашыусы:Qweasdqwe]]), Рус Википедияһында 3700-гә яҡын (башлыса [[Башҡортостан]]ға ҡағылышлы) мәҡәлә яҙыусы, «Вики-Һабантуй 2015»-тә ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.
* [[Борисов Иван Михайлович]] (1953), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 2003 йылдан — [[химия]] факультеты деканы; 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009). [[Д. И. Менделеев]] исемендәге Бөтә Рәсәй химия йәмғиәте ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Катков Николай Николаевич]] (1955), табип-реаниматолог. [[Башҡортостан Рес
* [[Сахратов Роман Фәнис улы]] 1958), [[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1994 йылдан «Яңауыл электр селтәрҙәре» предприятиеһы мастеры, 1995 йылдан — директоры, [[Яңауыл]] ҡала советының элекке рәйесе. Башҡортостандың хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (2020).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ефимова Аделаида Александровна]] (1929), хеҙмәт ветераны, рәссам. 1963—1984 йылдарҙа «“Ағиҙел” башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе» берекмәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1979).
* [[Ҡудашев Рифҡәт Хөсәйен улы]] (1939), ғалим-химик‑органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (2001). Журналистар союзы ағзаһы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Маляренко Михаил Константинович]] (1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Ставрополь крайы]]ның [[Кисловодск]] ҡалаһынан.
* [[Зилә Сөнғәтуллина]] (1949), опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995), [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1980) һәм [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР‑ының]] (1980) халыҡ артисы, Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Миронов Пётр Иванович]] (1959), ғалим-анестезиолог‑реаниматолог, педиатр. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Бишбүләк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1840]]: Александр Жохов, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист.
* [[1863]]: [[Генри Форд]], [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[сәнәғәт]]сеһе, «Форд» автомобилдәрен сығарыусы компанияны ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1915]]: Иван Дмитриев, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1915]]: Пётр Монастырский, СССР һәм Рәсәй режиссёры, театр эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1920]]: Николай Шундик, СССР яҙыусыһы, РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979).
* [[1925]]: Антуан Дюамель, [[Франция]] композиторы.
* [[1940]]: Клайв Синклер, [[Британия]]ның инженер-электронигы, беренсе кеҫә калькуляторын һәм өй [[компьютер]]ҙары серияһын уйлап табыусы.
* [[1950]]: Габриэле Сальваторес, [[Италия]] кинорежиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1970]]: Кристофер Нолан, [[АҠШ]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2007]]: [[Бергман Ингмар]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж30]]
[[Категория:30 июль]]</text>
      <sha1>nt6lbv47ol923k1h05wm1q6x5d1kt7r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301465</id>
      <parentid>1301462</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T18:06:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21180" sha1="ixs54coartkavnq2cz5ec8m7da5ywzg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 211-се ([[кәбисә йыл]]ында 212-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 154 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Дуҫлыҡ көнө.
** Кешеләр менән һатыу итеүгә ҡаршы көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сигенеү көнө.
** Сноркелинг көнө.
** Төҫлө эсемлектәр көнө.
** Декор көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡайны менән ҡәйнә көнө.
** [[Бейеү]] көнө.
* {{Флагификация|Вануату}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: [[Сауҙа]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Янғындан һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Лос-Анджелес]]та 10-сы [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1972 йыл]]: Красноярск ГЭС-ы сафҡа индерелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы]] (1920—11.08.1988), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[төркиәт]]се. 1950—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты (Мәскәү) [[Төрки телдәр|төрки]] һәм монгол телдәре бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1966), профессор (1967). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).  
* [[Бродский Пётр Абрамович]] (1935—26.11.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1957 йылдан Бөтә Союз геология-разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) инженеры, 1972—1977 йылдарҙа директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1972), профессор. (1985). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1980), И. М. Губкин исемендәге премия (1983) лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән [[Днепропетровск]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Катков Николай Николаевич]] (1955), табип-реаниматолог. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. 
* [[Сурков Константин Александрович]] (1960), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, ғалим-инженер, 1-се ранг капитаны (1996). 1977 йылдан СССР, 1992—2010 йылдарҙа Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2008). Техник фәндәр кандидаты (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Тимерғәлин Илдар Сәғит улы]] (1960—8.02.2022), [[дәүләт]], [[ауыл хужалығы]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2001—2014 йылдарҙа «Башсельхозтехника» предприятиеһының генераль директоры, 2014—2016 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең  Премьер-министр урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы]] (1921—2013), [[башҡорт]] [[ҡатын-ҡыҙҙар]]ынан тәүге [[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1953—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Өфө ҡала советы һәм Өфө ҡалаһының [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] советы депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 
* [[Красавин Александр Павлович]] (1931—2011), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. 1977—2011 йылдарҙа Күмер сәнәғәтендә тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты директоры һәм генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Напалков Валентин Васильевич]] (1941—2021), [[математик]]-ғалим. 1971 йылдан Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — директоры, 2015 йылдан функциялар теорияһы бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы; 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның вице президенты, 2006—2011 йылдарҙа Физика математика һәм техник фәндәр бүлегенең академик секретары. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1990), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының академигы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор (1980). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләнләнеүсе (1999). 
* [[Просолов Анатолий Ефимович]] (1941), зоотехник, [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең ауыл хужалығы Һәм аҙыҡ-түлек идаралығының элекке баш зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Ғәлиев Фәһим Мансур улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1982—2008 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Яңы Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1956), [[Журналистика|журналист]], публицист. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пищаев Геннадий Михайлович]] (1927), [[СССР]]-ҙың [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Мәскәү]] филармонияһының һәм [[Ленинград]] Кесе опера һәм балет театрының элекке солисы. 1980 йылдан ГИТИС-тың вокал факультеты уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1965), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Мищенко Игорь Тихонович]] (1937), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1961 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1967 йылдан — [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1989—2012 йылдарҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1984), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1987), почётлы нефтсеһе (1990) һәм уйлап табыусыһы (1985). Ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (1997, 2009), өс тапҡыр И. М. Губкин исемендәге премия (1998, 2002, 2006) лауреаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикбулатова Нәзибә Хамай ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт ветераны. 1967—1997 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе|«Башнефть» производство-сауҙа фирмаһы]] [[Дүртөйлө]] филиалының 4-се ашханаһы ашнаҡсы-бригадиры, 1969—1971 һәм 1973—1974 йылдарҙа — ашхана мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1979), Совет сауҙаһы отличнигы (1966), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сәфәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Богомолов Евгений Георгиевич]] (1953—3.08.2018), [[Мәскәү өлкәһе]] [[Королёв (ҡала)|Королёв]] ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән физик, радиоинженер, Википедия ирекмәне ([[Ҡатнашыусы:Qweasdqwe]]), Рус Википедияһында 3700-гә яҡын (башлыса [[Башҡортостан]]ға ҡағылышлы) мәҡәлә яҙыусы, «Вики-Һабантуй 2015»-тә ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.
* [[Борисов Иван Михайлович]] (1953), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 2003 йылдан — [[химия]] факультеты деканы; 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009). [[Д. И. Менделеев]] исемендәге Бөтә Рәсәй химия йәмғиәте ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Катков Николай Николаевич]] (1955), табип-реаниматолог. [[Башҡортостан Рес
* [[Сахратов Роман Фәнис улы]] 1958), [[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1994 йылдан «Яңауыл электр селтәрҙәре» предприятиеһы мастеры, 1995 йылдан — директоры, [[Яңауыл]] ҡала советының элекке рәйесе. Башҡортостандың хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (2020).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ефимова Аделаида Александровна]] (1929), хеҙмәт ветераны, рәссам. 1963—1984 йылдарҙа «“Ағиҙел” башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе» берекмәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1979).
* [[Ҡудашев Рифҡәт Хөсәйен улы]] (1939), ғалим-химик‑органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (2001). Журналистар союзы ағзаһы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Маляренко Михаил Константинович]] (1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Ставрополь крайы]]ның [[Кисловодск]] ҡалаһынан.
* [[Зилә Сөнғәтуллина]] (1949), опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995), [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1980) һәм [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР‑ының]] (1980) халыҡ артисы, Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Миронов Пётр Иванович]] (1959), ғалим-анестезиолог‑реаниматолог, педиатр. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Бишбүләк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1840]]: Александр Жохов, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист.
* [[1863]]: [[Генри Форд]], [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[сәнәғәт]]сеһе, «Форд» автомобилдәрен сығарыусы компанияны ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1915]]: Иван Дмитриев, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1915]]: Пётр Монастырский, СССР һәм Рәсәй режиссёры, театр эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1920]]: Николай Шундик, СССР яҙыусыһы, РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979).
* [[1925]]: Антуан Дюамель, [[Франция]] композиторы.
* [[1940]]: Клайв Синклер, [[Британия]]ның инженер-электронигы, беренсе кеҫә калькуляторын һәм өй [[компьютер]]ҙары серияһын уйлап табыусы.
* [[1950]]: Габриэле Сальваторес, [[Италия]] кинорежиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1970]]: Кристофер Нолан, [[АҠШ]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2007]]: [[Бергман Ингмар]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж30]]
[[Категория:30 июль]]</text>
      <sha1>ixs54coartkavnq2cz5ec8m7da5ywzg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301469</id>
      <parentid>1301465</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T04:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21046" sha1="6s6je4eza5dnbiln0epjucjzu7vf7y8" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''30 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 211-се ([[кәбисә йыл]]ында 212-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 154 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Дуҫлыҡ көнө.
** Кешеләр менән һатыу итеүгә ҡаршы көрәш көнө.
* {{Ер}} [[Ер]]: Сигенеү көнө.
** Сноркелинг көнө.
** Төҫлө эсемлектәр көнө.
** Декор көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|АҠШ}}: Ҡайны менән ҡәйнә көнө.
** [[Бейеү]] көнө.
* {{Флагификация|Вануату}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Флагификация|Беларусь}}: [[Сауҙа]] хеҙмәткәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Таджикистан}}: Янғындан һаҡлау хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1932 йыл]]: [[Лос-Анджелес]]та 10-сы [[Олимпия уйындары]] башлана.
* [[1972 йыл]]: Красноярск ГЭС-ы сафҡа индерелә.

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Юлдашев Әхнәф Әхмәт улы]] (1920—11.08.1988), [[фән|ғалим]]-[[Тел ғилеме|тел белгесе]], [[төркиәт]]се. 1950—1988 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты (Мәскәү) [[Төрки телдәр|төрки]] һәм монгол телдәре бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Филология фәндәре докторы (1966), профессор (1967). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).  
* [[Бродский Пётр Абрамович]] (1935—26.11.2010), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]. 1957 йылдан Бөтә Союз геология-разведка скважиналарын геофизик өйрәнеү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты ([[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһы) инженеры, 1972—1977 йылдарҙа директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1972), профессор. (1985). [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған геологы (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1976), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1980), И. М. Губкин исемендәге премия (1983) лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (1986). Сығышы менән [[Днепропетровск]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Катков Николай Николаевич]] (1955), табип-реаниматолог. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған табибы. 
* [[Сурков Константин Александрович]] (1960), отставкалағы хәрби хеҙмәткәр, ғалим-инженер, 1-се ранг капитаны (1996). 1977 йылдан СССР, 1992—2010 йылдарҙа Рәсәй Хәрби-Диңгеҙ флоты хеҙмәткәре. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (2008). Техник фәндәр кандидаты (2008). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Тимерғәлин Илдар Сәғит улы]] (1960—8.02.2022), [[дәүләт]], [[ауыл хужалығы]] һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2001—2014 йылдарҙа «Башсельхозтехника» предприятиеһының генераль директоры, 2014—2016 йылдарҙа – Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең  Премьер-министр урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө һәм дүртенсе саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ишембай районы]] [[Петровский (Ишембай районы)|Петровский]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы]] (1921—2013), [[башҡорт]] [[ҡатын-ҡыҙҙар]]ынан тәүге [[Нефть|нефтсе]], йәмәғәтсе. 1953—1988 йылдарҙа [[Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты]]ның өлкән ғилми хеҙмәткәре. Өфө ҡала советы һәм Өфө ҡалаһының [[Совет районы (Өфө)|Совет район]] советы депутаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. 
* [[Красавин Александр Павлович]] (1931—2011), тау инженеры-[[фән|ғалим]]. 1977—2011 йылдарҙа Күмер сәнәғәтендә тирә-яҡ мөхитте һаҡлау ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты директоры һәм генераль директоры. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985). [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры (1998). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Белорет районы]] [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Напалков Валентин Васильевич]] (1941—2021), [[математик]]-ғалим. 1971 йылдан Математика институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — директоры, 2015 йылдан функциялар теорияһы бүлеге мөдире, бер үк ваҡытта 1972 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы; 1991—1993 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның вице президенты, 2006—2011 йылдарҙа Физика математика һәм техник фәндәр бүлегенең академик секретары. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1990), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының академигы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1977), профессор (1980). 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләнләнеүсе (1999). 
* [[Просолов Анатолий Ефимович]] (1941), зоотехник, [[Көйөргәҙе районы]] хакимиәтенең ауыл хужалығы Һәм аҙыҡ-түлек идаралығының элекке баш зоотехнигы. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Ғәлиев Фәһим Мансур улы]] (1956), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1982—2008 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] Фрунзе исемендәге колхоздың Яңы Ҡалмаш комплекслы бригадаһы бригадиры. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Райондың почётлы гражданы (2006). Сығышы менән [[Яңы Ҡалмаш]] ауылынан.
* [[Ханова Зәйтүнә Ҡәнзәфәр ҡыҙы]] (1956), [[Журналистика|журналист]], публицист. Башҡортостан Республикаһынаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Пищаев Геннадий Михайлович]] (1927), [[СССР]]-ҙың [[опера]] һәм эстрада [[йыр]]сыһы. [[Мәскәү]] филармонияһының һәм [[Ленинград]] Кесе опера һәм балет театрының элекке солисы. 1980 йылдан ГИТИС-тың вокал факультеты уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы]] (1965), [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Мищенко Игорь Тихонович]] (1937), [[фән|ғалим]]-тау инженеры. 1961 йылдан [[Өфө нефть институты]], 1967 йылдан — [[Мәскәү]] ҡалаһындағы хәҙерге И. М. Губкин исемендәге Рәсәй нефть һәм газ университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1989—2012 йылдарҙа нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (1984), профессор (1987). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), [[Рәсәй]] Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998), [[СССР]]-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1987), почётлы нефтсеһе (1990) һәм уйлап табыусыһы (1985). Ике тапҡыр Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы (1997, 2009), өс тапҡыр И. М. Губкин исемендәге премия (1998, 2002, 2006) лауреаты. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Бикбулатова Нәзибә Хамай ҡыҙы]] (1942), хеҙмәт ветераны. 1967—1997 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе|«Башнефть» производство-сауҙа фирмаһы]] [[Дүртөйлө]] филиалының 4-се ашханаһы ашнаҡсы-бригадиры, 1969—1971 һәм 1973—1974 йылдарҙа — ашхана мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре (1979), Совет сауҙаһы отличнигы (1966), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1992). [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Шишмә районы]] [[Сәфәр]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Богомолов Евгений Георгиевич]] (1953—3.08.2018), [[Мәскәү өлкәһе]] [[Королёв (ҡала)|Королёв]] ҡалаһында йәшәгән һәм эшләгән физик, радиоинженер, Википедия ирекмәне ([[Ҡатнашыусы:Qweasdqwe]]), Рус Википедияһында 3700-гә яҡын (башлыса [[Башҡортостан]]ға ҡағылышлы) мәҡәлә яҙыусы, «Вики-Һабантуй 2015»-тә ҡатнашыусы. Сығышы менән [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһынан.
* [[Борисов Иван Михайлович]] (1953), [[химия|химик]]-[[фән|ғалим]]. 1975 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, 2003 йылдан — [[химия]] факультеты деканы; 2008 йылдан [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]]ның химия кафедраһы мөдире. Химия фәндәре докторы (2000), профессор (2009). [[Д. И. Менделеев]] исемендәге Бөтә Рәсәй химия йәмғиәте ағзаһы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Сахратов Роман Фәнис улы]] 1958), [[Энергетика|энергетик]], йәмәғәтсе. 1994 йылдан «Яңауыл электр селтәрҙәре» предприятиеһы мастеры, 1995 йылдан — директоры, [[Яңауыл]] ҡала советының элекке рәйесе. Башҡортостандың хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Яңауыл районы]]ның почётлы гражданы (2020).   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Ефимова Аделаида Александровна]] (1929), хеҙмәт ветераны, рәссам. 1963—1984 йылдарҙа «“Ағиҙел” башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе» берекмәһе хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған рәссамы (1979).
* [[Ҡудашев Рифҡәт Хөсәйен улы]] (1939), ғалим-химик‑органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1992), профессор (2001). Журналистар союзы ағзаһы (2005). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Маляренко Михаил Константинович]] (1949—25.07.2016), инженер-механик, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2007–2009 йылдарҙа [[Күмертау авиация етештереү предприятиеһы]]ның генераль директоры. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машина эшләүсеһе (2009). Сығышы менән хәҙерге [[Ставрополь крайы]]ның [[Кисловодск]] ҡалаһынан.
* [[Зилә Сөнғәтуллина]] (1949), опера йырсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор (1998). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1995), [[Татарстан|Татар АССР-ының]] (1980) һәм [[Ҡарағалпаҡстан|Ҡарағалпаҡ АССР‑ының]] (1980) халыҡ артисы, Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1984). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ҡыйғы районы]] [[Үрге Ҡыйғы]] ауылынан.
* [[Миронов Пётр Иванович]] (1959), ғалим-анестезиолог‑реаниматолог, педиатр. 1998 йылдан [[Башҡорт дәүләт медицина университеты]] уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2011). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бишбүләк районы]] [[Бишбүләк]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1840]]: Александр Жохов, [[Рәсәй империяһы]] [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист.
* [[1863]]: [[Генри Форд]], [[Америка Ҡушма Штаттары]] [[сәнәғәт]]сеһе, «Форд» автомобилдәрен сығарыусы компанияны ойоштороусы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1915]]: Иван Дмитриев, [[СССР]] һәм [[Рәсәй]]ҙең [[театр]] һәм кино актёры, [[СССР]]-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1915]]: Пётр Монастырский, СССР һәм Рәсәй режиссёры, театр эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
* [[1920]]: Николай Шундик, СССР яҙыусыһы, РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1979).
* [[1925]]: Антуан Дюамель, [[Франция]] композиторы.
* [[1940]]: Клайв Синклер, [[Британия]]ның инженер-электронигы, беренсе кеҫә калькуляторын һәм өй [[компьютер]]ҙары серияһын уйлап табыусы.
* [[1950]]: Габриэле Сальваторес, [[Италия]] кинорежиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1970]]: Кристофер Нолан, [[АҠШ]] кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:30 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[2007]]: [[Бергман Ингмар]], [[Швеция]]ның [[театр]] һәм кино режиссёры.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж30]]
[[Категория:30 июль]]</text>
      <sha1>6s6je4eza5dnbiln0epjucjzu7vf7y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>31 июль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71522</id>
    <revision>
      <id>1301463</id>
      <parentid>1248130</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16329" sha1="jm1foq119k78s5erb6ft1xxuq6ho3f6" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''31 июль''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 212-се ([[кәбисә йыл]]ында 213-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 153 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-07-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Ғәҙәти булмаған музыка ҡоралдары көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Австралия}}: [[Ағас]] көнө.
* {{Флагификация|США}}: [[Бейеү]] көнө.
** [[Ҡурай еләге]] бәлеше көнө.
* [[Африка]]: Африка ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Гавайи}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Доминиканская Республика}}: Атайҙар көнө.
* {{Флагификация|Иран}}: Донорҙар көнө.
* {{Флагификация|Польша}}: Казначейство көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{БМО флагы}} [[БМО]]: Бөтә донъя рейнджерҙар (Рәсәйҙә — ҡурсаулыҡтар, милли парктар һәм заказниктарҙың дәүләт инспекторҙары) көнө.
*  {{Флагификация|Россия}}: Хәрби-Диңгеҙ флотының хәрби табибтары көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1656]]: [[Байкал]] күленә [[Рәсәй империяһы]]ның тәүге экспедицияһы юллана.
* [[1748]]: Преображенский баҡыр иретеү заводы янында [[Йылайыр]] ауылына нигеҙ һалына.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1946 йыл]]: [[Белорет районы]]ндағы [[Үҙәнбаш]] ауылына нигеҙ һалына.
* [[1953 йыл]]: [[Өфө]]лә [[Родина (кинотеатр, Өфө)|«Родина» кинотеатры]] эш башлай.  
* [[1956 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә «Лужники» спорт комплексы асыла.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Сегал Наум Михайлович]] (1941), [[Өфө]]ләге Фәрит Камаев исемендәге 2-се балалар сәнғәт мәктәбенең хор уҡытыусыһы. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Суркова Валентина Константиновна]] (1941), [[фән|ғалим]]-офтальмотравматолог. 1968—1973 йылдарҙа һәм 1976 йылдан Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшереү институты хеҙмәткәрке,  1977 йылдан — ғилми секретарь, 1986 йылдан — директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары, 2006 йылдан күҙ мөгөҙсәһе һәм күҙ яҫмығы хирургияһы бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре.  Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2013). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1998) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1988) атҡаҙанған табибы, [[СССР]]-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1979). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Шишмә районы]] [[Шишмә]] ҡасабаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ҡаҙаҡбаев Филүз Хәсән улы]] (1971), [[бейеү]]се, балетмейстер, [[мәҙәниәт]] эшмәкәре. 2013 йылдан — [[Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле]]нең художество етәксеһе, 2014—2018 йылдарҙа — директоры. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (2008).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Никитин Геннадий Михайлович]] (1932—?), [[КПСС|партия органдары]] һәм [[дәүләт]] эшмәкәре. 1963 йылдан [[КПСС]]-тың [[Салауат (ҡала)|Салауат ҡала]] комитетының беренсе секретары; 1972 йылдан [[КПСС Үҙәк Комитеты]] инструкторы; 1975 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]] секретары; 1987 йылдан [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү министры. Башҡорт АССР-ының 7—11-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. КПСС-тың 24-се съезы (1971) делегаты. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971), [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены|Халыҡтар Дуҫлығы]] (1981) һәм ике [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1965, 1986) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1982). Сығышы менән [[Грозный]] ҡалаһынан. 
* [[Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы]] (1942), журналист һәм дәүләт эшмәкәре. 1986—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының, 1997—2001 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәҙәниәт министры; 1990—1996 йылдарҙа [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан» гәзитенең]] баш мөхәррире Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992). [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Әхмәтйәнова Хәлиҙә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1942—2020), төҙөүсе. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе, [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. [[Учалы]] ҡалаһы һәм [[Учалы районы]]ның почётлы гражданы (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Илсе]] ауылынан.
* [[Яковлева Лидия Ивановна]] (1947), [[Химик технология|химик-технолог]]. 1970—2003 йылдарҙа [[Салауат нефть химияһы комбинаты]] һәм [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Мәләүез районы]] [[Ергән]] ауылынан.
* [[Макарова Хәлиҙә Сафуан ҡыҙы]] (1962), нәшерсе. [[Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте]]нең производство бүлеге начальнигы. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2006).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Деменко Иван Тимофеевич]] (1923—4.05.2000), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1956—1970 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Матрай» совхозы [[Агрономия|агрономы]]. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған агрономы (1971), [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1966), райондың атҡаҙанған сиҙәмсеһе (1984). Сығышы менән хәҙерге [[Воронеж өлкәһе]]нән.  
* [[Ғарипов Талмас Мәғсүм улы]] (1928—19.05.2022), [[Тел белеме|тел белгесе]]-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы, [[тренер]]. 1980 йылдан хәҙерге [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2010 йылдың авгусына тиклем дөйөм тел белеме кафедраһы мөдире. [[Башҡортостан Республикаһы]] Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), филология фәндәре докторы (1974), профессор (1979). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1992) һәм [[Башҡорт АССР-ы]]ның (1983) атҡаҙанған фән эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003), [[СССР]]-ҙың юғары белем биреү отличнигы (1979). [[Бадминтон]] буйынса [[БАССР]]-ҙың тәүге чемпионы. (1966); 1965—1981 йылдарҙа БАССР-ҙың бадминтон буйынса йыйылма командаһы тренеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Хисмәтуллин Марат Мәғәфүр улы]] (1938—21.02.2018), [[опера]] [[йыр]]сыһы (баритон), [[Педагогика|педагог]]. 1967 йылдан [[Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры]] солисы, 1976 йылдан баш режиссёры, 1982 йылдан — режиссёры; бер үк ваҡытта 1976—2018 йылдарҙа хәҙерге [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]]ның опера студияһы мөдире, профессор. [[Башҡортостан]]дың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Иглин районы]]ның [[Яңы Ҡобау]] ауылынан. Йырсы [[Мәғәфүр Хисмәтуллин]]дың улы. 
* [[Шәйхулов Марат Алмас улы]] (1973), [[дәүләт]] органы хеҙмәткәре, [[Социология|социолог]]-ғалим. 2013 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай|Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты]] етәксеһе. Социология фәндәре кандидаты (2009). Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән [[Туймазы]] ҡалаһынан. Тел белгесе-ғалим [[Алмас Шәйхулов]]тың улы.
* [[Йыһангирова Диана Рафиҡ ҡыҙы]] (1983), спортсы, хоҡуҡ белгесе-ғалим. 2006 йылдан [[Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]], 2008 йылдан — [[Санкт-Петербург]] университеты уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (2006). [[Кикбоксинг]] буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2000). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 

}}&lt;/onlyinclude&gt;
=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 июлдә тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1800]]: Фридрих Вёлер, [[Германия]] [[Химия|химигы]], табип, [[органик химия]]ға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. 
* [[1885]]: [[Башкиров Алексей Степанович]], [[СССР]] ғалимы, антик тарих белгесе, археолог.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1910]]: Сергей Каштелян, СССР-ҙың оригиналь жанр артисы, режиссёр һәм [[Педагогика|педагог]], [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1985).
* [[1914]]: [[Луи де Фюнес]], [[Франция]] киноактёры, кинорежиссер, сценарист, донъя киноһының бөйөк комиктарының береһе.
* [[1915]]: Герберт Аптекер, [[АҠШ]]-тың [[тарих]]сы-[[Марксизм|марксисы]], [[Сәйәсәт|сәйәси]] публицист.
* [[1930]]: Юрий Белов, СССР киноактёры.
* [[1930]]: Олег Попов, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең цирк артисы, клоун, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969).
* [[1937]]: Эдита Пьеха, [[йыр]]сы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1988).
* [[1945]]: Ян Табачник, СССР һәм [[Украина]]ның эстрада композиторы, виртуоз аккордеонсы, Украинаның халыҡ артисы (1994).
* [[1945]]: Леонид Якубович, СССР һәм Рәсәй актёры, телетапшырыуҙар алып барыусы, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның халыҡ артисы (2002). 
* [[1950]]: Лэйн Дэви, АҠШ актёры, режиссёр.
* [[1965]]: Джоан Кэтлин Роулинг, [[Англия]] яҙыусыһы, [[Гарри Поттер]] тураһындағы [[китап]]тар авторы.
* [[1986]]: Евгений Малкин, [[шайбалы хоккей|хоккейсы]], [[Рәсәй]]ҙең атҡаҙанған спорт мастеры.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:31 июлдә вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|Ж31]]
[[Категория:31 июль]]</text>
      <sha1>jm1foq119k78s5erb6ft1xxuq6ho3f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сәғитов Рәсүл Хәсән улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84464</id>
    <revision>
      <id>1301470</id>
      <parentid>1300348</parentid>
      <timestamp>2026-07-30T08:33:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42144-80</username>
        <id>48489</id>
      </contributor>
      <comment>/* Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары */</comment>
      <origin>1301470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69680" sha1="ehmaqa8k2cwp40o03yyk2yndnk9q310" xml:space="preserve">{{Персона
|награды и премии = {{ряд-л|{{Заслуженный работник культуры Российской Федерации}}|[[Файл:Honoured artist of the Republic of Bashkortostan.png|21px|link=Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]}}
|род деятельности=журналист
}}
{{Фамилиялаш|Сәғитов}}
'''Сәғитов Рәсүл Хәсән улы''' ([[14 март]] [[1964 йыл]]) — [[башҡорттар|башҡорт]] радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. [[Рәсәй]]ҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]]һы лауреаты (2005).

== Биографияһы ==
Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында [[Башҡорт АССР-ы]]ның (хәҙер [[Башҡортостан Республикаһы]]) [[Бөрйән районы]] [[Нәби]] ауылында тыуған.

1981 йылда [[Иҫке Монасип мәктәбе|Иҫке Монасип урта мәктәбе]]н тамамлағандан һуң, бер нисә ай [[«Ҡыҙыл таң» колхозы (Бөрйән районы)|«Ҡыҙыл таң» колхозы]]нда эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың [[Таң (гәзит)|«Таң» гәзите]] редакцияһына эшкә ебәрелә.

Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның филология факультетында юғары белем ала (1990).

1990—1991 йылдарҙа — [[Белорет районы]]ның [[Урал (гәзит)|«Урал» гәзите]] хеҙмәткәре, [[Белорет]] ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы.

1991 йылда [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына]] күсә: [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы|«]][[Башҡортостан]] эфиры» [[гәзит]]е хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, БР «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы дәүләт унитар предприятиеһының (2023 йылдың 17 февраленән &quot;Башҡортостан&quot; телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәте) «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була.

2025 йылдың 3 февраленән — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы акционерҙар йәмғиәтенең [[Ашҡаҙар (радио)|«Ашҡаҙар» радиоһы]] баш белгесе&lt;ref&gt;[http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov [[Файл:Юлдаш_радио.png|ссылка=|70x70пкс]] радиоһы сайты. Ижади төркөм. Рәсүл Сәғитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304204226/http://yuldashfm.ru/rsul-sgitov |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

[[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы|‎Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһының]] юридик факультетын (1998) тамамлай, [[Мәскәү]] Телевидение һәм радио хеҙмәткәрҙәре һөнәрен камиллаштырыу институтында уҡый (2001).

== Йәмәғәт эшмәкәрлеге ==
* Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы.
* [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] идараһы ағзаһы.
* Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы.
* [[«Шоңҡар» журналы]] мөхәрририәте ағзаһы.

== Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре ==
«Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе.
=== «Асыҡ студия» ===
{{Фоторяд|Юлдаш Асыҡ студия 01.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 02.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 03.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 04.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 05.jpg|Юлдаш Асыҡ студия 06.jpg|текст= 30 октябрь 2017. «Асыҡ студия»ла ҡунаҡта Башҡорт Википедияһы ирекмәндәре Рөстәм Нурыев һәм Зәйтүнә Әйле. Рәсүл Сәғитов башҡортса сәй эсергә өйрәтә һәм эш өҫтөндә. |color=#BBDD99}}

== Әҙәби ижады ==
Ун ике йыйынтыҡта баҫылған [[хикәйә]]ләре һәм новеллалары уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. [[рус теле|Урыҫ теленд]]әге яҙмалары республикала нәшер ителгән [[Бельские просторы (журнал)|«Бельские просторы», «Ватандаш», «ЛИФФТ»]] журналдарында, шулай уҡ [[Мәскәү]]ҙә сыҡҡан «Журналист», «Журналистика и медиарынок» [[журнал]]дарында, «Литературная газета»ла донъя күрҙе.

== Китаптары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Күк томан : хикәйәләр һәм новеллалар. Коллектив йыйынтыҡ. — Өфө : Китап, 1998. — 288 бит. Башҡорт телендә. 
* Дөрөҫ һүҙ : кескәйҙәр өсөн хикәйәләр. — Өфө : Китап, 2009. — 24 бит. Башҡорт телендә.
* Донъя йәме : хикәйәләр. — Өфө : Эшлекле династия, 2010. — 244 бит. Башҡорт телендә.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш : хикәйәләр. — Өфө : Ғилем, 2011. — 128 бит. Башҡорт телендә.
* Имен-аман тороғоҙ! / Әҙәби-документаль әҫәр. — Өфө : Китап, 2013. — 400 бит. Башҡорт телендә. 
* Словом красен человек : статьи, выступления, рассказы. — Уфа : Китап, 2017. — 216 с. Рус телендә. &lt;ref name=&quot;БИ&quot;&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/980694/ Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель] {{V|04|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Алтындан алдын мәсьәлә : мәҡәләләр, сығыштар, интервьюлар, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Башҡорт энциклопедияһы, 2017. — 256 бит. Башҡорт телендә. &lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/1049620/ Журналист һәм яҙыусы Рәсүл Сәғитовтың сираттағы китабы баҫылды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 21 сентябрь]{{V|21|09|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Такого я мнения : статьи, интервью, рассказы. — Уфа : Башкирская энциклопедия, 2019. — 176 с. Рус телендә.
* Һүҙем менән сығам илемә. — Өфө : Прокопий, 2019. — 236 бит. Башҡорт телендә.
* Бына шул бөгөн мөһим : сығыштар, мәҡәләләр, интервью, хикмәтле хикәйәләр. — Өфө : Прокопий, 2019. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Уй туйы. / Кудрявый дымок за мотоциклом. / Wedding in dream. — Өфө : Прокопий, 2020. — 132 бит. Башҡорт, рус, инглиз телдәрендә.
* Улыбка сквозь годы : рассказы, жизненные истории, статьи. — Уфа : Прокопий, 2020. — 160 с. Рус телендә. 
* Уйлағандың һүҙе уйнаған : хикәйәләр, мәҡәләләр, интервьюлар, сығыштар. — Өфө : Прокопий, 2021. — 166 бит. Башҡорт телендә.
* Көләч сулар : хикәяләр. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2021. — 304 бит. Татар телендә.
}}

== Йыйынтыҡтарҙа ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Башкирская журналистика на рубеже веков : материалы региональной научно - практической конференции (Уфа, 9 октября 2019 г.). — Уфа, 2019. — 152 с. 
* Современная литература народов России : Художественная публицистика / Антология. — Москва: Организационный комитет по поддержке литературы, книгоиздания и чтения в РФ; Объединенное гуманитарное изд-во, 2021. — 680 с. Рус телендә.
* Исламова, З.Н. Яшәү яме: әдәби-публицистик язмалар. — Уфа, 2022. — 176 бит // &quot;Мин йөрәгем белән язам...&quot; Рәсүл Сәгыйтов белән әңгәмә.
}}

== Гәзит һәм журналдарҙа баҫылған әҫәрҙәре, мәҡәләләре, интервьюлары ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Нигеҙ буйында. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1988 йыл, 10, 13, 16 декабрь. 
* Тыуған ауылым минең… // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 4 февраль.
* Байрамдар еткән һайын // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 14 март.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 23 апрель.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 июль.
* Һемәйҙек… Хикәйә // «Таң» гәзите, 1989 йыл, 19 август.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 17 сентябрь.
* Кроссворд // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1990 йыл, 11 февраль.
* Әҙәм балаһы // Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1990 йыл, 7 июль.
* Фильм о художнике // Газета «Эфир Башкортостана», 28 октября — 3 ноября 1991 года.
* Вы нам писали // Газета «Эфир Башкортостана», 28 ноября 1991 года.
* «Просто люблю это дело…» // Газета «Эфир Башкортостана», 9-15 декабря 1991 года.
* «Трудности преодолеваются легче» // Газета «Эфир Башкортостана», 16-22 декабря 1991 года.
* Бәхет килһен һиңә, Башҡортостан! // «Башҡортостан эфиры» гәзите, 23-29 декабрь, 1991 йыл.
* Первые шаги уже сделаны // Газета «Эфир Башкортостана», 30 декабря 1991 года — 5 января 1992 года.
* Что было и что будет? // Газета «Эфир Башкортостана», 6-12 января 1992 года.
* Слово к читателю // Газета «Эфир Башкортостана», 20-26 января 1992 года.
* Эфир — это тоже сцена// Газета «Эфир Башкортостана», 5 марта 1992 года.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1992 йыл, 8, 11 август.
* Немецтар башҡортса өйрәнә // «Башҡортостан» гәзите, 1993 йыл, 10 июль.
* А снег все шел… Рассказ. // Газета «Известия Башкортостана», 1995 год, 8, 9 февраля, № 26, 27.
* Күтәрелеү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 23 март.
* Һайлау. Хикәйә // «Таң» гәзите, 1995 йыл, 30 май.
* Һайлау. Хикәйә // «Район тормошо» гәзите, 1995 йыл, 30 август.
* Урап үтмә, алаша! Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1995 йыл, 14 сентябрь.
* Һайлау. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 1996 йыл, 29 март.
* Балыҡсы хәбәре. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 1996 йыл, № 4.
* Толом да ғына толом, ай… Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 5 май.
* Тормош спорттан ғына тормай… // «Йәшлек» гәзите, 1996 йыл, 7 май.
* «Башҡортостан эфиры», һин миңә килеп йөрө! // «Йәшлек» гәзите, 1998 йыл, 8 декабрь.
* Ирмен тигән ир кеше ҡулы менән ел ярҙы // «Йәшлек» гәзите, 1999 йыл, 29 май.
* Тарихты үҙгәртеп булмай // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 16 март.
* Ҡыңғырауҙы дуғаға тағалар… // «Киске Өфө» гәзите, 2005 йыл, 24 — 30 сентябрь.
* Сират. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2005 йыл, № 12.
* Эфир киңлектәрен иңләп // «Таң» гәзите, 2006 йыл, 14 февраль.
* Ярҙам. Һыуы тәмлерәк. Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 1 март.
* Зиңгерләү. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 21 март.
* Бөйөк ғәмәл. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, май.
* «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Һабаҡ. Үҙгәреү. Ҡыҫҡа хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 17 — 23 июнь.
* Хәтәр хәл. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 12 сентябрь.
* Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Яҡты хәтирә. Хикәйә // «Киске Өфө» гәзите, 2006 йыл, 18 — 24 ноябрь.
* Әсәй һабағы. Хикәйә // «Аманат» журналы, 2006 йыл, декабрь.
* Менүме, төшүме? Урау гамәл. Хикмәтле хикәяләр // «Кызыл таң» гәзите, 2006 ел, 16 декабрь.
* Уй туйы. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2007 йыл, № 2.
* Кәбән йәл. Асыу һәм хөрмәт. Кем бәхетле? Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2007, № 2.
* Бәхетле песи. Хикәя // «Өмет» гәзите, 2007 ел, 8 февраль.
* Телефон кешеһе. Килен. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 14 апрель.
* «Барыр ер барҙа барыр юл да табыла!» // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 19 март.
* Көслөнөкө — замана. Бауҙа этме, бабаймы? Дөрөҫмө был, юҡмы? Хикәйәләр // «Киске Өфө» гәзите, 2009 йыл, 16 — 22 май.
* Дөрөҫ эшләнекме? Ваҡытлы яуап. Оҫталыҡмы? Хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 6 август.
* Тормош — иркен төшөнсә // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Сәбәп. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2009 йыл, 31 октябрь, 3 ноябрь.
* Уйын һәм уймаҡ // «Аманат» журналы, 2009 йыл, № 12.
* Кеше һәм уның эше // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 февраль.
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Йәшлек» гәзите, 2010 йыл, 16, 18, 20 февраль.
* Донъя йәме. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 24 февраль.
* Ҡылыҡ. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҡшыны күр. Эш һәм теш. Олоғая бел… Хикәмтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Яҙыусылар союзында ағзалар арта // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 1 май.
* Менеүме, төшөүме? Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 май.
* Һеҙҙеке! // «Һәнәк» журналы, 2010 йыл, июнь.
* Ялҡынлы йыл // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 22 июнь.
* Маһирлыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 28 август.
* Һабаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 август.
* Үҙебеҙҙе үҙебеҙ ҡәҙерләргә тейешбеҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 3 сентябрь.
* Яҙатайымға китмәһен һүҙ // «Таң» гәзите, 2010 йыл, 1 сентябрь.
* Төп сәбәп // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь.
* Эш һәм теш // Төҙәтеү // Төп сәбәп // Бар // Олоғая бел // Ҡатындар аҡылы // «Киске Өфө» гәзите, 2010 йыл, 25 сентябрь — 1 октябрь.
* Һағыҙ // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 30 октябрь.
* Асыш // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 28 ғинуар.
* Матурлыҡ. Даһи. Хикмәтле хикәйәләр // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 2.
* Һәйбәт түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 24 февраль.
* Әрләү аша йәлләү // Уныһы ла дөрөҫ // 2011 йыл, 18 март.
* Насар яңылыҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 19 март.
* Ямғырҙан һуңғы ҡояш // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 2 апрель.
* Йәштәр ижады: табыштар, зарҙар һәм һығымталар // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 9 апрель.
* Ялған көйәҙлек зыяны // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 29 апрель.
* Күҙ тейеү. Хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 9 июль.
* Тормошта — шулайыраҡ // «Шоңҡар» журналы, 2011 йыл, № 11.
* 2011 йылға йомғаҡ // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 24 декабрь.
* 2011 йылға рәхмәтлемен // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2011, 31 декабрь.
* Самаһыҙ ҡыҙма. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 13 ғинуар.
* Аждаһаға ғәйеп таҡмайыҡ, ул беҙҙе йотолоуҙан һаҡлаусы мифик зат // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, № 1.
* Рухиәт — тормош имәненең тамыры // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 март.
* Хикмәт // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 13 апрель.
* В деревне — живут! // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 5.
* Рухи хазина тип йәшәү — үҙе батырлыҡ // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 6.
* «Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк» // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ ямғырға түгел, туған моңдарға ҡойондо // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 29 июнь.
* Конь корреспондент // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 7.
* Ножкой в глаз // Журнал «Журналистика и медиарынок», 2012 год, № 8.
* Асыуһыҙ шелтә. Бүтән өсөн. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 9 август.
* Атака на барабанные перепонки // Журнал «Журналист», 2012 год, № 8.
* Ғәҙел кеше. Хикәйә // «Ағиҙел» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Боҙолған күренеш // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 9.
* Тәбиғи хәл. Сәнғәт көсө. Хикмәтле хикәйәләр // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 7 сентябрь.
* Ноша, которая не тянет // Журнал «Журналист», 2012 год, № 10.
* Алтындан алдын мәсьәлә // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 27 октябрь.
* Микрофон не обманешь // Журнал «Журналист» , 2012 год, № 11.
* Фекер уртаҡлашыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Теманы дауам итеп… // «Киске Өфө» гәзите, 2012 йыл, 10 — 16 ноябрь.
* Тот самый репортаж // Газета «Истоки», 2012 год, 28 ноября, № 48.
* Открытым текстом. Красота. Больше прямых включений! Рассказы // [[Бельские просторы (журнал)|Бельские просторы]], 2012, № 12.{{ref-ru}}
* Үҙең булып ҡалыр өсөн һүҙең булһын — алыр көсөң // «Шоңҡар» журналы, 2012 йыл, № 12.
* Открытым текстом // Газета «Истоки», 2012 год, 26 декабря.
* Донъялар түңәрәк булһын. Хикмәтле хикәйә // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 9 ғинуар.
* Острые грани прямого эфира // Журнал «Журналист», 2013 год, № 1.
* Камил тормош нигеҙе // Хикмәтле хикәйә // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2013. 31 ғинуар бите. 
* Тутыҡ сөй. Хикәйә // «Шоңҡар» журналы, 2013 йыл, № 2.
* Звуковых дел мастера // Журнал «Журналист», 2013 год, № 2.
* Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 4 декабрь.
* Ҡарғыш. Хикәйә // «Тулпар» журналы, 2014 йыл, № 2.
* «Сначала был звук» // Журнал «Бельские просторы», 2014 год, № 2.
* Ноша, которая не тянет, или Радио — моя работа! // Журнал «Ватандаш», 2014 год, № 3.
* «Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе» // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* «Тура эфир ул дошман һөжүменә тиң», Йәки ни өсөн Рәсүл Сәғитов обой һатып алмай? // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* Имен-аман торайыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 2 октябрь.
* Давайте оправдывать надежду // Журнал «Ватандаш», 2015 год, № 10.
* Оялмай, файҙалана белеү дөрөҫ // «Йәшлек» гәзите, 2015 йыл, 30 октябрь.
* Һүҙһеҙ ҙә билдәле // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 24 ноябрь.
* Һүҙҙәр күҙҙәрҙе аса // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 27 ноябрь.
* Һорауҙар һәм яуаптар шарты // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 23 декабрь.
* Вариантов ответа нет // Журнал «Бельские просторы», 2015 год, № 12.
* Бөтә нәмә шәп булһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 22 ғинуар.
* Только тогда шаги твои уверенны // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 1.
* Һәр кемдең — үҙ ҡаҙаны // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 февраль.
* Юл буйында — бөҙрә сауҡалар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 5 февраль.
* Һүҙҙәр ҡыйынһынмаһын // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 19 февраль.
* Күндәм ярҙам итһендәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 4 март.
* Ир-егеттәрбеҙ бит! // Тел ярҙамы // Һүҙҙәр хакимлығы // Бөтмәгән әле // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 11 март.
* Вдоль дороги березки стояли… // Журнал «Ватандаш» // 2016 год, № 3.
* Көләс һыуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 10 май.
* Сафлыҡ ҡаршылаһын, таплыҡ түгел // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 3 июнь.
* Я на него не в обиде // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 6.
* Үҙеңде лә уйла, илеңде лә буйла // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 29 июль.
* Көтөлгән хәл // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 2 август.
* Бөтә донъя, гүйә, тамашасы ине… // «Йәшлек» гәзите, 2016 йыл, 14 октябрь.
* Уйла, яуаплылыҡ той // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 ноябрь.
* Великое искусство // Журнал «Ватандаш», 2016 год, № 11.
* Байрамға иң шәп бүләктәр // «Башҡортостан» гәзите, 2016 йыл, 30 декабрь.
* Төшөндөм дә … ҡыуаныстан балҡыным! // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 ғинуар.
* Һайлаған һаҙға батмай // «Вестник Центральной избирательной комиссии Республики Башкортостан», № 01/02, 2017 год.
* Ситләшмә // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 март.
* Йәлләнем // Һүҙе менән — үҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 18 апрель.
* Журналист булып ижади йәндәр эшләһен // «Киске Өфө» гәзите, 2017 йыл, 10-16 июнь.
* Эҙләп алынып уҡылһын // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 14 июнь.
* Ҡырҡмай торған үткерлек // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 18 август.
* Ҡасан йыуаштан йыуан сыға? // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 25 август.
* Етди ризыҡ ҡазаһы // Эләкмәгеҙ! // Улар күктә кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 30 август.
* Барыу ғына түгел, байыу ҙа… // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 8 сентябрь.
* Әрәм булған китаптарым// Һәр йәштең үҙ шәплеге // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 29 сентябрь.
* Шымараҡ та, шымыраҡ та // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 17 ноябрь.
* Урынына ҡарап… // Юғарылыҡ нигеҙе // Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 15 декабрь.
* Журналислыҡ бурысымды атҡарғанда… // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 2 февраль.
* Ғүмерлек эшкингәнлек // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 23 март.
* Сковорода с бриллиантами // «Литературная газета», 26 марта 2018 г.
* Кешесә // Хаҡлыҡ итһен тантана // Шундайбыҙ // Йылмайыуһыҙ йылылыҡ // Эш менән һүҙ берлеге // Аҫтан — өҫкә // Күтәреп — күтәрелеү // «Башҡортостан» гәзите, 2018 йыл, 11 май.
* Белемдең телемгә йоғонтоһо // «Ағиҙел» журналы, 2018 йыл, № 6.
* «Һәр раҫлауың иҫбатларлыҡ булһын» // «Ватандаш» журналы, 2018 йыл, № 6.
* Вдоль дороги березки стояли. Я на него не в обиде. // Литературный журнал «ЛиФФт», 2018 год, декабрь.
* Исемең матур, кемдәр ҡушҡан… // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 25 ғинуар.
* Күркәм тел һәр кемгә кәрәк // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 2.
* Тормош күренештәре // «Шоңҡар» журналы, 2019 йыл, март.
* Уймаҡ хикәйәләр // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2019 йыл, март.
* Күҙәтеүҙәрҙән күренештәр // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 15 март.
* Креслоречие // Лучший отдых // Использовать строго по назначению // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г.
* Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 12 июль, 2019 йыл.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Асылмаһын. Һаҡланырһың. // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 2 август.
* Кәзә, ҡоралай һәм телевизор // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 12 ноябрь.
* Әйтелгән һәм әйтелмәгәндәрҙән // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 14 ғинуар.
* Әйткән һүҙ атҡан уҡ түгел // «Ағиҙел» журналы, 2020 йыл, № 2.
* Журналистың ҡуйын дәфтәренән // Урынына ҡарап… Юғарылыҡ нигеҙе. Эшеңде хөрмәт ит // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 21 апрель.
* Радиожурналист Расуль Сагитов: «Решай судьбу страны лично» // Газета «Республика Башкортостан», 7 июня 2020 г.
* Дауам итеп шуны әйтәйем… // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 26 июнь.
* Ялмап килгән ялҡынды туҡтата алған Йәншишмә // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 7 август.
* Йәм сығанағы // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Халыҡ радиоһы ул «Юлдаш»! // «Киске Өфө» гәзите, 2020 йыл, 3-9 октябрь.
* Ғәйеп һүҙҙә түгел // Уйын һәм уймаҡ // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 16 октябрь.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Күңел ҡалһын тере // «Йәшлек» гәзите сайты, 2020 йыл, 24 декабрь.
* Донъя тарайманы ла, ҡарайманы ла // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 5 ғинуар.
* Ҡыҙыҡ әле, бик ҡыҙыҡ! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 12 ғинуар.
* Һүҙе барҙың үҙе бар // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 14 ғинуар бите.
* Хөрмәт билдәһе // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 11 июнь.
* Урок навсегда // «Литературная газета», 30 июня — 6 июля 2021 г., № 26 (6791).
* Тауҙарҙағы яуҙар // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 17 август.
* Етди мәҙәклек // «Башҡортостан ҡыҙы» журналы, 2021 йыл, август.
* Яуап бирер мәл етә // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 3 сентябрь.
* &quot;Емерге&quot;не емереп… Гармунлы проект популярлыҡ яулай! // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 21 сентябрь.
* Интернетҡа ингәндә // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 24 сентябрь.
* Күҙ алдындағы буйынса һүҙ алдым // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 1 октябрь.
* Бөйөк тә ул, бер йөк тә ул // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 8 октябрь.
* Һүҙҙең һүҙҙе йәмләгәне, йәнләгәне // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 15 октябрь.
* Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем // «Йәшлек» гәзите, 2021 йыл, 5 ноябрь.
* Биләһен һәм биҙәһен // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2021 йыл, 23 ноябрь бите.
* Телен һаҡлаған — донъя бөтөнлөгөн яҡлаған // «Башҡортостан» гәзите, 2021 йыл, 7 декабрь.
* Күңел асыу түгел, күңелдең асылыуы // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 8 февраль.
* Барыр юлын белгән — бәхетле //  «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 15 март.
* Телең булһын кейемең // «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 19 апрель.
* &quot;Мин йөрәгем менән яҙам...&quot; «Ҡыҙыл таң» гәзите, 2022 йыл, 10 июнь.
* Телде тәрән яратҡан — камил хәбәр яралтҡан // «Йәшлек» гәзите, 2022 йыл, 26 август.
* Ир һәм ил — тамырҙаш һүҙҙәр // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2022 йыл, 21 октябрь.
* Көнүҙәк, телдә биҙәк // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 25 октябрь.
* Ил йөҙөнә сыҡҡанда // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2022 йыл, 9, 16 декабрь.
* Һәр кем йөкмәр йөк түгел  // &quot;Йәшлек&quot; гәзите, 2023 йыл, ғинуар. 
* &quot;Йөрәгем аша үтә һәр һүҙем&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2023 йыл, 13 июнь.
* &quot;Бала һәр саҡ мохтаж остазға&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2023 йыл, октябрь. 
* &quot;Өҫтән, юғары көстән&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2024 йыл, 15 март.
* &quot;Тере жан бит ул сүз&quot; // &quot;Кызыл таң&quot; гәзите, 2024 ел, 15 март.
* &quot;Һәйбәт телмәр һәр нәмәне ҡыҙыҡ яһай&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2024 йыл, март.
* Донъя менән, аңың менән ижадилыҡ идара итә // &quot;Киске Өфө&quot; гәзите, 2024 йыл, 12 - 18 апрель.
* &quot;Юлда табылған юлда төшөп тә ҡала&quot; // &quot;Ағиҙел&quot; журналы, 2024 йыл, апрель.
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 1-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, сентябрь. 
* &quot;Мои турблокноты: белорецкие ноты&quot;. Часть 2-я // Журнал &quot;Ватандаш&quot;, 2025 год, октябрь.
* &quot;Кеше булып ҡалыу баҡсаһы&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2025 йыл, 18 ноябрь.
* &quot;Өндәмә генә түгел&quot; // &quot;Башҡортостан&quot; гәзите, 2026 йыл, 3 февраль.
* &quot;Туған тел - халыҡтың күңеле лә, йөрәге лә, күҙе лә...&quot; // &quot;Ватандаш&quot; журналы, 2026 йыл, июль.
&lt;!-- Яңы мәғлүмәтте ике йәйәнән (}}) өҫтәрәк яҙығыҙ --&gt;

== Әҙип тураһында матбуғатта ==
{{Hider|title = ''Мәҡәләләр исемлеге''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* Яуаптар көтәбеҙ! // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 2 апрель.
* «Кәзәһе түгел, мәҙәге ҡиммәт» // «Совет Башҡортостаны» гәзите, 1989 йыл, 27 июнь.
* Мөмкинлектәребеҙ арта // «Башҡортостан» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* Бында — заман, ил һулышы // «Йәшлек» гәзите, 1997 йыл, 6 май.
* На волнах // Газета «Пятница», 1997 год, 5 — 11 сентября.{{ref-ru}}
* «Йөҙйәшәр» «Эфир…» һәр өйгә етер! // «Йәшлек» гәзите, 2000 йыл, 15 февраль.
* Оҙон ғүмерле бул, уҡытыусым! // «Башҡортостан» гәзите, 2000 йыл, 23, 24 май.
* Радио көнө, бөтә элемтә тармағы хеҙмәткәрҙәре байрамы менән! // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 7 май.
* «Говорит Уфа!» — семьдесят пять лет звучат эти слова по Радио Башкортостана // Газета «Вечерняя Уфа», 2003 год, 1 августа.{{ref-ru}}
* Әйткән һүҙ… // «Башҡортостан» гәзите, 2003 йыл, 14 август.
* По волнам эфира. Башкирскому радио — 75 лет // Газета Республика Башкортостан&quot;, 2004 год, 1 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 2 октябрь.
* Поздравляем! // Газета «Республика Башкортостан», 2004 год, 2 октября.{{ref-ru}}
* Ҡотлайбыҙ! // «Таң» гәзите, 2004 йыл, 7 октябрь.
* Йәшәү йәмен эштә табалар // «Башҡортостан» гәзите, 2004 йыл, 28 октябрь.
* Хөсәйенов Ғ. Етди, лайыҡ хеҙмәт. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияға тәҡдим ителде // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 22 сентябрь.
* «Үткән заман» тапшырыуҙарының киләсәге // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Яҡташыбыҙ премияға тәҡдим ителде // «Таң» гәзите, 2005 йыл, 24 сентябрь.
* Документальный сериал способен воспитать новых патриотов // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 28 сентября.
* Ҡотлайбыҙ! // «Йәшлек» гәзите, 2005 йыл, 1 октябрь.
* Шатлыҡтар уртаҡ булды // «Башҡортостан» гәзите, 2005 йыл, 7 октябрь.
* За трудолюбие и талант // Газета «Республика Башкортостан», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Голов В. «Служу Отечеству!» — словом и пером // Газета «Вечерняя Уфа», 2005 год, 7 октября.{{ref-ru}}
* Хәмиҙуллина Х. «Улар бирешмәгән. Беҙ ҙә сайҡалмайыҡ» // «Башҡортостан» гәзите, 2006 йыл, 16 июнь.
* Хәсәнова З. Үткәндәрҙән фәһем дә, ғибрәт тә алайыҡ // «Йәшлек» гәзите, 2006 йыл, 26 октябрь.
* Беҙҙе улар уята // «Башҡортостан» гәзите, 2007 йыл, 5 май.
* Билдәле шәхестәр ниндәй телетапшырыуҙарҙы ҡарарға ярата? // «Аҙна» гәзите, 2008 йыл, 20 ноябрь.
* Абдуллина Л. Кесе булһа ла кеше // Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» исемле китабы донъя күрҙе. «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 февраль. № 41 (25351).
* Тынғыһыҙ ижадсы // «Таң» гәзите, 2009 йыл, 17 март.
* Абдуллина Л. Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 28 март. № 62 (25372).
* Рәсүл Сәғитовтың «Дөрөҫ һүҙ» китабы донъя күрҙе // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 3 апрель.
* «Говорит Уфа!» Праздник объединяет работников всех отраслей связи // Газета «Республика Башкортостан», 2009 год, 7 мая.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. «Тормош — иркен төшөнсә…» // «Башҡортостан» гәзите, 2009 йыл, 5 сентябрь.
* Талант ҡына түгел, тырышлыҡ та кәрәк // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 23 март.
* Сибайҙа йәш прозаиктарҙың республика семинары уҙҙы // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 3.
* Әлибаев З. Дәүер һулышын тойоп // Йәштәр прозаһының торошо һәм үҫеш перспективалары. «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 4.
* Ҡотлайбыҙ! // «Ағиҙел» журналы, 2010 йыл, № 5.
* Донъя йәме // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 5 август.
* Рәсүл Сәғитовтың «Донъя йәме» исемле китабы баҫылып сыҡты // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 14 октябрь.
* Беҙҙең лауреаттар // «Башҡортостан» гәзите, 2010 йыл, 31 декабрь.
* Ҡәләм яҙа-яҙа ослана // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 8 ғинуар.
* Әлибаев З. Донъя йәмен таба ижадта // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 13 апрель.
* Бәйгеләрҙә сапҡан ат кеүек // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 апрель.
* Лайыҡлылар беҙҙең арала // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 30 апрель.
* Исем туйы була // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 4 июнь.
* Йөрәк менән аҡыл аңлашҡанда // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 11 июнь.
* Йылҡыбаева Н. Һиҙгер йөрәк һәм тәрән аҡыл аша // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 21 июнь.
* Яңыраҡ, ябайыраҡ, халыҡҡа яҡыныраҡ… // «Башҡортостан» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Илһам сығанағы — мәктәбем // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 23 июль.
* Лотфуллина С. &quot;Арыҫлан&quot;да — арыҫландай ир-егеттәр // «Йәшлек» гәзите, 2011 йыл, 10 сентябрь.
* [[Абдуллина Лариса Хашим ҡыҙы|Абдуллина Л.]] Телмәр һәм һүҙ оҫтаһы // Йөрәк аҡылы: публицистик мәҡәләләр, ижади портреттар, әңгәмәләр. — Өфө: Китап, 2011.
* [[Әбүзәров Салауат Нәзир улы|Әбүзәров С.]] Рәсүл Сәғитов автограф тарата // [[Башҡортостан (гәзит)|«Башҡортостан»]] гәзите, 2012 йыл, 26 ғинуар.
* [[Ҡунафин Мөнир Сәхиулла улы|Ҡунафин М.]] Үҙ төбәгеңдеке мөһимерәк // «Йәшлек» гәзите, 2012 йыл, 5 июнь.
* Мөхәррәмов Б. Фекер алышыуҙан ялҡмайым // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 1 ноябрь.
* Беҙ ҙә — еңеүсе! // «Башҡортостан» гәзите, 2012 йыл, 4 декабрь.
* Нәзиров С. Һутлы тел, утлы фекер // «Башҡортостан» гәзите, 2013 йыл, 12 декабрь.
* Расуль Сагитов презентовал новую книгу // Информационно-аналитическая газета «Достояние Республики Башкортостан» // 2014 год, январь.{{ref-ru}}
* Абдуллина Л. Һүҙ ҡәҙерен кемдәр ҡәҙерләй? // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Сначала был звук // Журнал «Бельские просторы» , 2014 год, № 2.{{ref-ru}}
* Бер минутлыҡ әңгәмә // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* Автор менән күрешеү // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 2.
* [[Баймөхәмәтов Айгиз Ғиззәт улы|Баймөхәмәтов А.]] Һәйбәт әсбап булыр. Рәсүл Сәғитовтың «Имен-аман тороғоҙ!» тип аталған яңы китабының исем туйы булды // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 19 февраль.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 50 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2014 йыл, 14 март.
* Хәлитова Л. Тура эфир дошман һөжүменә тиң // «Йәшлек» гәзите, 2014 йыл, 21 март.
* [[Әлибаев Зәки Арыҫлан улы|Әлибаев З.]] Бөрйән рухлы егет // «Ватандаш» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Алтынбаева А. Йәшәү девизын раҫлап // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 3.
* Нәзиров С. Был донъяла һәр кем — хеҙмәтсе // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 18 март.
* Абдуллина Л. Готов ли читатель к произведениям Расуля Сагитова? // «Бельские просторы», 2014, № 4.
* «Имен-аман торайыҡ!» // «Ағиҙел» журналы, 2014 йыл, № 5.
* Сәйфетдинова Т. Булыр илдең балаһы… // «Таң» гәзите, 2014 йыл, 22 май.
* Журналистар — Ҡырмыҫҡалы ерендә // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 11 июнь.
* [[Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы|Аҡбулатова Ф.]] Ижад йылғаһының инеше лә мөһим // «Башҡортостан» гәзите, 2014 йыл, 22 июль.
* Үткәне лә, бөгөнгөһө лә матур // «Таң» гәзите, 2015 йыл, 27 март.
* «Моңдар иле, тиҙәр Бөрйәнемде, бында донъя моңдан ярала…» // «Башҡортостан» гәзите, 2015 йыл, 25 август.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Башҡорт журналисы Рәсүл Сәғитовтың алтынсы китабы донъя күрҙе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 4 апрель&lt;ref name=&quot;БИ&quot; /&gt;.
* [[Шакиров Алик Фәйез улы|Фәйезов Ә.]] Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель&lt;ref&gt;[http://www.bashinform.ru/bash/992627/ Өфөлә билдәле журналист студенттарҙы үҙенең китабы менән таныштырҙы. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2017, 27 апрель]{{V|27|04|2017}}&lt;/ref&gt;.
* Рәшитов З. Ташҡа баҫылған һүҙ йәшәйәсәк // «Йәшлек» гәзите, 2017 йыл, 12 май.
* Йәмәғәт палатаһы ағзалары раҫланды // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Һүҙе биҙәй кешене // «Башҡортостан» гәзите, 2017 йыл, 19 май, № 57 (27309).
* Рәхимов И. Әҙәбиәт һәм әҙиптәр // Викторина. «Киске Өфө» гәзите. 2017 йыл, 3-9 июнь, № 22 (752).
* Абдуллина Л. «Китапты йөкмәтке өсөн уҡымайым» // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 26 март.
* Рәсүл Сәғитовҡа — 55 йәш // &quot;Башҡортостан календары&quot;, 2019 йыл, 14 март бите. 
* Аманов Т. Журналистың яңы балҡышы // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 апрель.
* [https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/  Камал Р. Күп ҡырлы аҫылташ // «Башҡортостан» гәзите, 2019 йыл, 15 май] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703073708/https://bash.rbsmi.ru/articles/sh-khest-r/k-p-yrly-a-yltash/ |date=2019-07-03 }}.
* Рәсүл Сәғитов сәхнә тотто // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 5.
* «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы тапшырылды // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 6.
* Аминев М. Чувство слова // Газета «Республика Башкортостан», 2 июля 2019 г. № 76 (29011).
* Аманов Т. Журналистың яңы уйҙары // «Йәшлек» гәзите, 2019 йыл, 12 июль.
* Рәсүл Сәғитовтың яңы һүҙе // «Ағиҙел» журналы, 2019 йыл, № 11.
* Аманов Т. Берҙе өсәү иткәне // «Йәшлек» гәзите, 2020 йыл, 28 август.
* Тамырға ҡарау аңды яҡтырта. // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 1 сентябрь.
* Слово знает себе цену. // Газета «Республика Башкортостан», 4 сентября 2020 года.
* Төп нөсхәләй ҡабул ителһен әҫәрең // «Башҡортостан» гәзите, 2020 йыл, 27 ноябрь.
* Расуль Сагитов: «Главное в речи — естественность» // Сайт Союза журналистов РБ. 22 ноября 2021 г.{{ref-ru}}
* Слова — они как люди // Газета «Республика Башкортостан», 7 декабря 2021 года.{{ref-ru}}
* Новая творческая высота Расуля Сагитова // Сайт Союза журналистов РБ, 21 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Вышел в свет очередной сборник прозы башкирского писателя Расуля Сагитова // ИА &quot;Башинформ&quot;, 22 марта 2022 г.{{ref-ru}}
* Көсләп асылған күҙҙең нуры юҡ, йәки Башҡорт әҙәбиәтен ниндәй киләсәк көтә?// «Башҡортостан» гәзите, 2022 йыл, 25 март.  
}}

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
{{Hider|title = ''Исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
{{refbegin|2}}
* [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2016)&lt;ref&gt;[http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html Рустэм Хамитов вручил государственные награды Российской Федерации и Республики Башкортостан. Сайт Главы Республики Башкортостан, 2016, 29 декабрь] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717222804/http://glavarb.ru/rus/press_serv/novosti/66469.html |date=2021-07-17 }}{{ref-ru}}{{V|29|12|2016}}
&lt;/ref&gt;
* [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2004)&lt;ref&gt;[http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm Информационный портал Республики Башкортостан. О присвоении почетного звания «Заслуженный работник печати и массовой информации Республики Башкортостан» работникам студии радиовещания Государственного унитарного предприятия «Телерадиовещательная компания „Башкортостан“». Указ Президента РБ от 01.10.2004 N УП-484.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190924125345/http://bashkortostan.regnews.org/doc/qw/ar.htm |date=2019-09-24 }}{{ref-ru}}{{V|29|05|2018}}&lt;/ref&gt;
* Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2021)
* [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] (2005)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының &quot;Законлылыҡты нығытыуға айырыуса өлөш индергәне өсөн&quot; Маҡтау билдәһе (2024).   
* [[Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай]]ҙың Почет грамотаһы (2019)
* «2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (2012). Мәскәү ҡалаһы.
* «Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл» юбилей миҙалы (2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» миҙалы (2019)
* Рәсәй Журналистар союзының &quot;Намыҫ. Дәрәжә. Профессионаллек&quot; Маҡтау билдәһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең «Һөнәре буйынса иң яҡшыһы» номинацияһы дипломы (2017)
* «2006 йылдағы Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙа актив ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе (2008). Мәскәү ҡалаһы. 
* Рәсәй мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы Почет грамотаһы (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Почет грамотаһы (2024)
* Рәсәй Федерацияһы Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса Баш идаралығы Почет грамотаһы (2005)
* Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Почет грамотаһы (2014, 2019)
* Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы (конгресы) Башҡарма комитеты Почет грамотаһы (2014)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы үткәргән «Мәғлүмәти киңлек: Власть — Йәмғиәт — Киң мәғлүмәт саралары» Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012). Мәскәү ҡалаһы. 
* Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһының һайлауҙарҙы яҡтыртыу буйынса үткәргән конкурсы еңеүсеһе дипломы (2012)
* 2016 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы иҫәбен алыуҙы киң мәғлүмәт сараларында иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында өсөнсө урын бирелеүе дипломы (2016)
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһының Рәхмәт хаты (2018). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы Рәхмәте (2019)
* Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының 25 йыллығына арналған конкурста беренсе урын дипломы (2020)
* «Янги Овоз» Үҙәк Азия Яҙыусылар һәм тарихсылар берлеге Ҡырғыҙстан бүлексәһенең «Туран Биримдиги» миҙалы (2020)
* Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Рәхмәт хаты (2020)
* «Башҡортостан» гәзитенең 2020 йылғы лауреаты тип иғлан ителеүе айҡанлы баҫманың Почет грамотаһы (2020)
* Башҡортостан Республикаһы Йәмәғәт палатаһы Почет грамотаһы (2021)
* Киң мәғлүмәт сараларында милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр мәсьәләләрен иң яҡшы яҡтыртыуға &quot;СМИротворец&quot; Бөтә Рәсәй конкурсында 3 урын (2023). Мәскәү ҡалаһы.
* Рәсәй Федерацияһында Уҡытыусы һәм остаз йылы айҡанлы &quot;Ватандаш&quot; журналы редакцияһы ойошторған конкурста 1 урын (2023). 
* Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы тарафынан парламент тематикаһы буйынса иң яҡшы материалға 2023 йылда үткәрелгән конкурста 1 урын (2023).
* Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Социаль селтәрҙәрҙә иң яҡшы агросәнәғәт посына Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы ойошторған &quot;Агро комплекста&quot; республика конкурсында 3 урын (2024).
* Федераль урман хужалығы агентлығы үткәргән 1 Бөтә Рәсәй &quot;Лес-пресс&quot; конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Башҡортостан Республикаһы урман хужалығы министрлығының Рәхмәт хаты (2024).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы проблематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2024).
* &quot;Хәбәрселәр урындағы үҙидара өсөн&quot; Бөтә Рәсәй конкурсы еңеүсеһе (2024). Мәскәү ҡалаһы.
* Киң мәғлүмәт сараларында Башҡортостан Республикаһы дәүләт телдәре һәм уның халыҡтары телдәре үҫешен иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында 1 урын (2025).
* Киң мәғлүмәт сараларында террорға ҡаршы тематиканы иң яҡшы яҡтыртыуға республика конкурсында II урын (2025).
* &quot;Вместе Медиа. Контент&quot; федераль конкурсының &quot;Иң яҡшы радио алып барыусыһы&quot; номинацияһында 1 - се урын (2025 - 2026). Санкт-Петербург ҡалаһы. 

{{refend}}
}}

* Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рәхмәт хаты (2026).

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Сығанаҡтар ==
* Башкирская энциклопедия [http://www.wiki02.ru/encyclopedia/Sagitov_Rasul_Hasanovich/t/11946 . Сагитов Расуль Хасанович]{{ref-ru}}
* Башҡорт энциклопедияһы. Сәғитов Рәсүл Хәсән улы{{ref-ba}}
* [http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 Башкирское издательство «Китап» имени Зайнаб Биишевой. Сайт. Главная &gt; Наши авторы Расуль Сагитов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305075858/http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=3616 |date=2016-03-05 }}{{ref-ru}}
* Журналисты России. XX—XI. Энциклопедия.
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1{{ref-ru}}
* Лауреаты премии имени Шагита Худайбердина (авт.-сост.: Ф. Ш. Кудакаев, Р. З. Хажиев. — Уфа: Китап, 2016.-192 с. ISBN 978-5-295-06511-8{{ref-ru}}
* {{Бурзянская энциклопедия|Сагитов Расуль Хасанович|страница=453}}

== Һылтанмалар ==
* [http://xn--80aclahgkowlrcep8o.xn--p1ai/board.html Союз писателей РБ Сайт]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/news/1198646-vedushchiy-bashkirskogo-radio-yubiley-respubliki-khoroshiy-povod-dlya-pristalnogo-vnimaniya-k-istori/ Ведущий башкирского радио: «Юбилей республики — хороший повод для пристального внимания к истории родного края». «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, 2018 йыл, 17 август]{{ref-ru}}{{V|17|08|2018}}
* {{БГ}}, 2011, 31 декабрь. [http://bash.bashgazet.ru/obshestvo/1054-2011-yyla-rhmtlemen.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 26 ғинуар. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/1430-rsl-sitov-avtograf-tarata.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 13 апрель. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/2767-hikmt.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{БГ}}, 2012 йыл, 7 сентябрь. [http://bash.bashgazet.ru/kultura-i-literatura/4952-hikmtle-hikylr.html]{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://bp01.ru/public.php?public=2709 Бельские просторы, 2012, № 12]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}
* {{БГ}}, 2014 йыл, 19 февраль. [http://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210716031234/https://bash.bashgazet.ru/belem/11910-ybt-sbap-bulyr.html |date=2021-07-16 }}
* [http://www.bashinform.ru/news/614724 Известному журналисту Расулю Сагитову — 50 лет]{{ref-ru}}
* [http://www.bashinform.ru/bash/734382/ Башҡорт радиожурналисы федераль журналда мәҡәлә шәлкемен баҫтыра]


[[Категория:Башҡортостан яҙыусылары]]
[[Категория:Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Башҡортостан журналистары]]
[[Категория:Рәсәй Журналистар союзы ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:«Башҡортостан» ТРК]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре]]
[[Категория:Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаттары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлаусылар]]
[[Категория:Бөрйән районында тыуғандар]]</text>
      <sha1>ehmaqa8k2cwp40o03yyk2yndnk9q310</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғосман империяһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96883</id>
    <revision>
      <id>1301466</id>
      <parentid>1292754</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:11:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>43014</id>
      </contributor>
      <comment>Better quality version of image</comment>
      <origin>1301466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91553" sha1="52jqfgh79exggz132ewt3n2qnkqjg6m" xml:space="preserve">{{Историческое государство
 |название                         = Ғоҫман империяһы
 |самоназвание                     = &lt;big&gt;دوله عثمانیه عالیه 
&lt;/big&gt;&lt;br /&gt;Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye
 |статус                           = Империя
 |гимн                             = {{не переведено 5|Ғосман империяһы гимны||en|Imperial anthems of the Ottoman Empire}}
 |флаг                             = Ottoman flag alternative 2.svg
 |описание_флага                   = Ғосман империяһы байрағы
 |герб                             = Osmanli armasi.svg
 |описание_герба                   = Ғосман империяһы гербы
 |карта                            = OttomanEmpireIn1683.png
 |размер                           = 
 |описание                         = Ғосман империяһы [[1683 йыл]]да
|p1 = Румия солтанлығы
|flag_p1 = 
|p2 = Византия империяһы
|flag_p2 =
|p3 = Серб деспотияһы
|flag_p3 =
|образовано = 1299
|ликвидировано = 1922
|s1 =Төркиә
|flag_s1 = Flag of Turkey.svg
|s2 = Мысыр солтанаты
|flag_s2 = Egypt flag 1882.svg
|s3 =Хижаз (короллек)
|flag_s3 = Flag of Hejaz (1917).svg
|s4 =Әсир (әмирлек)
|flag_s4 = Sa asir1.png
|s5 = Йәмән короллеге
|flag_s5 = Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg
|s6 = Сүриә ғәрәп короллеге
|flag_s6 = Flag of Kingdom of Syria (1920-03-08 to 1920-07-24).svg
|s7 =Месопотамия 
|flag_s7 = Flag of Iraq (1924–1959).svg
|s8 = Көнбайыш Әрмәнстан администрацияһы
|flag_s8 = Flag of Administration of Western Armenia.svg
|s9 = Понт (республика)
|flag_s9 = Flag of Pontus (2).svg
|s10 = Фәләстиндә британ мандаты
|flag_s10 = Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg
 |девиз  = {{lang-ota3|دولت ابد مدت|Devlet-i Ebed-müddet}}&lt;br /&gt; «Мәңгелек дәүләт»&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27|title=Devlet-i ebed müddet|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=tr|description=|deadlink=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6E76weO4i|archivedate=2013-02-01}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131008080725/http://www.osmanlilar.gen.tr/makale.asp?id=27 |date=2013-10-08 }}&lt;/ref&gt;
|столица = Сүйет (1299—1329) &lt;br /&gt;Борса (1329—1365) &lt;br /&gt;Әдирнә, [[Әдирнә (провинция)]] (1365—1453) &lt;br /&gt;[[Истанбул]] (1453—1922)
 |города                           = 
|язык = ғосман теле һ.б.
|площадь = 5 200 000&lt;ref&gt;{{книга |автор= Peter Turchin, Jonathan M. Adams, Thomas D. Hall.|часть= |ссылка часть= |заглавие= |оригинал= East-West Orientation of Historical Empires and Modern States. In: Journal of World-Systems Research, Vol. XII, N. II, 2006, P.218–239; P.223.|ссылка= http://jwsr.ucr.edu/archive/vol12/number2/pdf/jwsr-v12n2-tah.pdf|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год= |volume= |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж=}}&lt;/ref&gt; км² (1683 год)
|население = 35 350 000 кеше (1856 йыл)&lt;br /&gt; (донъя халҡының 2,6 %)
|валюта = аҡса, куруш, ғосман лираһы
|форма_правления = [[абсолют монархия]] (1908 йылға тиклем)
[[дуалистик монархия]] (1908 йылдан)
|династия = Ғосмандар
 |титул_правителей                 = солтан
 |правитель1                       = 
 |год_правителя1                   = 
 |титул_правителей2                = 
 |правитель2                       = 
 |год_правителя2                   = 
 |титул_правителей3                = 
 |правитель3                       = 
 |год_правителя3                   = 
 |титул_правителей4                = 
 |правитель4                       = 
 |год_правителя4                   = 
 |титул_правителей5                = 
 |правитель5                       = 
 |год_правителя5                   = 
 |титул_правителей6                = 
 |правитель6                       = 
 |год_правителя6                   = 
 | религия                         = [[ислам]]
 |дополнительный_параметр1         = 
 |содержимое_параметра1            = 
 |Этап1                            = 
 |Дата1                            = 
 |Год1                             = 
 |Этап2                            = 
 |Дата2                            = 
 |Год2                             = 
 |Этап3                            = 
 |Дата3                            = 
 |Год3                             = 
 |Этап4                            = 
 |Дата4                            = 
 |Год4                             = 
 |Этап5                            = 
 |Дата5                            = 
 |Год5                             = 
 |Этап6                            = 
 |Дата6                            = 
 |Год6                             = 
 |Этап7                            = 
 |Дата7                            = 
 |Год7                             = 
 |Этап8                            = 
 |Дата8                            = 
 |Год8                             = 
 |Этап9                            = 
 |Дата9                            = 
 |Год9                             = 
 |Этап10                           = 
 |Дата10                           = 
 |Год10                            = 
 |Этап11                           = 
 |Дата11                           = 
 |Год11                            = 
 |дополнительный_параметр2         = 
 |содержимое_параметра2            = 
 |до                               = Конья солтанлығы
 |после                            = Төркиә
 |прим                             = 
}}
'''Ғосман империяһы''' ({{lang-ota3|دولت عالیه عثمانیه|Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye}}&lt;ref name=&quot;twareekh.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg|title=Ottoman banknote with Arabic script|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D7306i4x|archivedate=2012-12-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170328141013/http://www.twareekh.com/images/upload/aboutus/ottmani10liras1334F-.jpg |date=2017-03-28 }}&lt;/ref&gt;, Дәүләте Ғәлиәэ Ғосмания), шулай уҡ '''Оттома́н империяһы''', '''Оттома́н По́ртаһы''' йәки '''По́рта'''&lt;ref&gt;{{БСЭ3
 | статья=Порта (Османская империя)|alt=|автор=|том=|страницы=ref=}}&lt;/ref&gt;  — 1299 йылда Ғосман I етәкселегендә [[Төрки халыҡтар|төрки ҡәбиләләр]] тарафынан төньяҡ-көнбайыш Анатолияла ойошторолған дәүләт&lt;ref&gt;Encyclopedia Britannica — [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434996/Ottoman-Empire Ottoman Empire, empire created by Turkish tribes in Anatolia]&lt;/ref&gt;. 1453 йылда [[Константинополь]] ҡолатылғандан һуң Ғосман дәүләте империя тип йөрөтөлә башлай. Константинополдең ҡолауы төрөк дәүләтселеген үҫтереүҙә мөһим ваҡиға була, сөнки 1453 йылғы еңеүҙән һуң Ғосман империяһы [[Европа]]ла нығына. Ғосман династияһының хакимлығы 623 йыл, 1299 йылдың 27 июленән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archive.org/stream/grammarofturkish00davirich#page/xxvi/mode/2up|title=A grammar of the Turkish language |publisher=Archive.org|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6D730acpu|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;по данным английского историка Эдварда Гиббона «27 июля 1299 года от Рождества Христова Осман I вторгся на территорию Никомедии…» ({{cite book|last=Gibbon|first=Edward|title=The History of the Decline and Fall of the Roman Empire|url=http://books.google.it/books?id=yy4MAAAAYAAJ&amp;pg=PA185}}). Поэтому эта дата считается датой основания Османской империи&lt;/ref&gt; 1922 йылдың 1 ноябренә тиклем, монархия юҡҡа сығарылғансы дауам итә.

XVI—XVII быуаттарҙа Ғосман империяһы айырыуса  [[Күркәм Сөләймән]] дәүерендә ҡеүәтлегә әйләнә. Ул осорҙа Ғосман империяһы [[Изге Рим империяһы]]ның көньяҡ сигенән төньяҡта Речь Посполитағаса, көньяҡта [[Йәмән]]гә һәм [[Эритрея]]ға, көнбайышта [[Алжир]]ға, көнсығышта [[Каспий диңгеҙе]]нә тиклем йәйрәп ятҡан күп милләтле, күп телле көслө дәүләт була&lt;ref&gt;Stephen Turnbull, The Ottoman Empire 1326—1699, Essential histories, vol. 62, Essential histories, 2003. [from article of the back cover]&lt;/ref&gt;. Көньяҡ-Көнсығыш Европаның ҙур өлөшө, Көнбайыш Азия һәм Төньяҡ Африка уның хакимлығы аҫтында була&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 From the article on the Ottoman Empire in Oxford Islamic Studies Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120525072847/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1801?_hi=41&amp;_pos=3 |date=2012-05-25 }}.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. XVII быуат башында империя 32 провинциянан һәм күп һанлы вассал дәүләттәрҙән тора, уларҙың ҡайһылары һуңынан буйһондорола, ҡайһыларына автономия бирелә&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Некоторое время Османская империя владела далёкими от неё территориями посредством договоров о верности Османскому Султану и Халифу (например, после экспедиции в Ачех) или временным захватом (Например, островом Лансароте в 1585 году).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php|title= Turkish Navy Official Website: «Atlantik’te Türk Denizciliği»|publisher= dzkk.tsk.tr|accessdate= 2013-10-19|lang= tr|deadlink= circular-redirect|archiveurl= |archivedate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329023319/http://www.dzkk.tsk.tr/turkce/tarihimiras/AtlantikteTurkDenizciligi.php |date=2010-03-29 }}&lt;/ref&gt;.

Империяның баш ҡалаһы [[Константинополь]] (хәҙерге [[Истанбул]]) була. Империя [[Урта диңгеҙ]] бассейнын үҙ ҡарамағында тота. Ғосман империяһы 6 быуат буйы Европа менән Шәреҡ илдәрен бәйләүсе булып тора.

Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе халыҡ-ара танылыу алғас, 1923 йылдың 29 октябрендә Лозанна солох договорына (1923 й., 24 июль) ҡул ҡуйғандан һуң, Ғосман империяһының вариҫы булған Төркиә Республикаһы иғлан ителә. 1924 йылдың 3 мартында Осман хәлифәте тулыһынса юҡ ителә. Уның вәкәләттәре һәм бурыстары [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]]нә тапшырыла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |title=Full text of the Treaty of Lausanne (1923)|publisher=Wwi.lib.byu.edu|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6D731o1AA|archivedate=2012-12-23}}&lt;/ref&gt;.

== Атамаһының килеп сығышы ==
Ғосман телендәге атамаһы — ''Devlet-i ʿAliyye-yi ʿOsmâniyye''&lt;ref name=&quot;twareekh.com&quot;/&gt;(''دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه''), йә — ''Osmanlı Devleti'' (''عثمانلى دولتى'')&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Начиная с XIX века, для обозначения Османского государства использовалось ''Osmanlı Devleti''.&lt;/ref&gt;. Көнбайышта «Ғосман» һәм «Төркиә» атамалары империя осоронда тиң ҡулланылышта йөрөй. 1920—1923 йылдарҙа Төркиәнең берҙәм рәсми атамаһы барлыҡҡа килгәс, «Ғосман» атамаһы яңы Төркиә өсөн ҡулланылыуҙан туҡтай.

== Тарихы ==

=== Ғосман империяһы барлыҡҡа килеү (1299—1453) ===

Сәлжүктәрҙең (ғосмандарҙың ата-бабаһы) Кония (Рум) солтанлығы тарҡалғандан һуң, 1300-сө йылдарҙа Анатолия бер нисә бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән [[Византия империяһы]] Анатолиялағы ерҙәренең күбеһен (10 бейлек биләмәһен) юғалта. Бер бейлек Әртуғрулдың улы [[Ғосман I]] (1258&lt;ref name=&quot;Osmanli700&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.theottomans.org/english/family/osman.asp The Sultans: Osman Gazi].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;—1326) идараһы аҫтында була, көнбайыш Анатолиялағы Эскишәһәр ҡалаһы уның баш ҡалаһы була. Ғосман I бейлегенең биләмәләрен киңәйтә башлай, яйлап ҡына Византия империяһы сиктәренә шыла. Ғосман хөкүмәте ойошторола. Империяны киңәйтеү өсөн был бик мөһим була. Хөкүмәт ҡулланған социаль-сәйәси ҡоролошта дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан тулы бойондороҡһоҙлоҡта була. Дини түҙемселлектәре арҡаһында төрөктәр яңы биләмәләр яулағанда ҙур ҡаршылыҡтарға осрамай&lt;ref&gt;http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121228025139/http://www.theotheristanbul.com/who-are-the-ottomans/ |date=2012-12-28 }} {{ref-ja}}&lt;/ref&gt;. Ғосман I үҙенең маҡсаттарын тормошҡа ашырыусыларҙың бөтәһенә лә ыңғай мөнәсәбәт күрһәтә.

Ғосман I-нең вафатынан һуң Ғосман империяһының хакимлығы Көнсығыш Урта диңгеҙ буйына һәм [[Балҡан ярымутрауы|Балҡанға]] тарала. 1324 йылда Ғосман I-нең улы Орхан Бурсаны яулап ала һәм уны Ғосман дәүләтенең баш ҡалаһы итә. Бурсанан яҙыу Византияның Төньяҡ-Көнбайыш Анатолия өҫтөнән контролде юғалтыуын аңлата. 1352 йылда ғосмандар, [[Дарданелла]] аша сығып, беренсе тапҡыр [[Европа]] еренә үҙ аллы аяҡ баҫа, стратегик яҡтан әһәмиәтле Цимпа ҡәлғәһен ала. Христиан дәүләттәре, берләшә һалып, төрөктәрҙе Европанан ҡыуып сығарырлыҡ мәлде ҡулдан ысҡындыра, ә бер нисә тиҫтә йылдан, Византиялағы үҙ-ара ыҙғыштарҙан, Болгар батшалығының тарҡаулығынан файҙаланып, ғосмандар Фракияның ҙур өлөшөн ҡулға төшөрә. 1387 йылда, ҡамап тороп, төрөктәр Константинополдән генә ҡалышып, империялағы иң ҙур ҡала һаналған Салоникиҙы ала. Ғосмандарҙың 1389 йылда Косово эргәһендәге алышта еңеүе был төбәктә сербтарҙың хакимлығына нөктә ҡуя һәм Европаға артабан үтеп инеү мөмкинлеген нығыта. 1396 йылда Никополь эргәһендәге яу [[Урта быуаттар]]ҙа ғосман төрөктәренең Европаға инеүен туҡтата алмаған иң һуңғы ҙур тәре походы булып тора. Балҡанда ғосман биләмәләрен киңәйтеү менән бергә, төрөктәр өсөн Константинополде яулау иң мөһим бурысҡа әйләнә. Ғосман империяһы йөҙҙәрсә километр һуҙымында элекке Византия ерҙәрен контролдә тота. Азия төпкөлөнән тағы бер Урта Азия хакимы [[Аҡһаҡ Тимер]]ҙең бәреп инеүе һәм 1402 йылда Ангор яуында еңеүе генә көсөргәнеште бер аҙ кәметә. Ул солтан ''Баязит I''-нең үҙен әсир ала. Төрөк солтанының әсирлеккә эләгеүе ғосман ғәскәренең тарҡалыуына килтерә. Ғосман Төркиәһендә 1402 йылдан 1413 йылға тиклем хакимһыҙлыҡ хөкөм һөрә. Был уңайлы мәл дә ысҡындырыла — Византия, Болгар батшалығы һәм таралып барған Серб короллеге араһында үҙ-ара ыҙғыштар туҡтамай. Хакимһыҙлыҡ дәүере солтан ''Мәхмәт I''-нең тәхеткә ултырыуы менән тамамлана.

Балҡандағы ғосман биләмәләренең бер өлөшө 1402 йылдан һуң юғалтыла (Салоники, Македония, Косово һ. б.), ләкин 1430—1450 йылдарҙа ''Морат II'' тарафынан ҡайтанан алына. 1444 йылдың 10 ноябрендә Морат II, һан буйынса өҫтөнлөгөнән файҙаланып, Варна эргәһендәге һуғышта Владислав III-нөң, Янош Хуньядиҙың берләшкән венгр, поляк һәм валах ғәскәрҙәрен ҡыйрата&lt;ref&gt;Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d’Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''.&lt;/ref&gt;. Дүрт йылдан, 1448 йылда Косово яланында булған икенсе алышта, Морат II Янош Хуньядиҙың серб-венгр-валах ғәскәрен тар-мар итә.

=== Ғосман империяһының үҫеше (1453—1683) ===

==== Яулап алыуҙар һәм апогей (1453—1566) ====
[[Файл:Moldovita_murals_2010_41.jpg|left|thumb|Ғосман ғәскәре 1453 йылда Константинополде алғанға тиклем, Молдовица монастыры]]
Морат II-нең улы Мәхмәт II төрөк дәүләтен һәм ғәскәрен үҙгәртеп ҡора. Оҙайлы әҙерлектән һәм ике айлыҡ ҡамауҙан һуң 1423 йылдың 29 майында солтан [[Византия]]ның баш ҡалаһы Константинополде ала. Мәхмәт II күп йыллыҡ православие үҙәген юҡ итә.

XV—XVI быуаттар Ғосман империяһының үҫеш йылдары була. Империя солтандарҙың аҡыллы сәйәси һәм иҡтисади идараһы аҫтында уңышлы үҫә. Иҡтисад алға китә, сөнки ғосмандар Европа менән Азия араһындағы төп ҡоро ер һәм диңгеҙ сауҙа юлдарына хужа була&lt;ref&gt;{{cite book |author=Karpat, Kemal H.|title=The Ottoman state and its place in world history|publisher=Brill|location=Leiden|year=1974|page=111|isbn=90-04-03945-7|oclc=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;Поиски морского торгового пути из Европой в Азию были главной задачей Изабеллы I, поэтому она финансировала плавание Христофора Колумба, и, в целом, морских стран Европы, но они искали альтернативные торговые пути в Азию. (к примеру, K. D. Madan, Life and travels of Vasco Da Gama (1998), 9; I. Stavans, Imagining Columbus: the literary voyage (2001), 5; W.B. Wheeler and S. Becker, Discovering the American Past. A Look at the Evidence: to 1877 (2006), 105). ''Эта точка зрения необоснованно подверглась критике во влиятельной книге А. Либера («The Ottoman Turks and the Routes of Oriental Trade», English Historical Review, 120 (1915), 577—588), который считал рост Османской империи и начало поисков португальцами и испанцами морского пути в Азию совершенно не связанными между собой событиями. Его точка зрения не была общепринята.'' (см. K.M. Setton, The Papacy and the Levant (1204—1571), Vol. 2: The Fifteenth Century (Memoirs of the American Philosophical Society, Vol. 127) (1978), 335).&lt;/ref&gt;.

Солтан [[Сәлим I]], 1514 йылда Чалдыран яуында [[Сәфәүиҙәр]]ҙе еңеп, Ғосман империяһы биләмәләрен көнсығышҡа һәм көньяҡҡа ҡарай үҫтерә&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Savory |first=R. M.|title = The Principal Offices of the Ṣafawid State during the Reign of Ismā'īl I (907-30/1501-24)|journal = Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume = 23 |issue=1 |pages=91–105 |year=1960|doi = 10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Savory|first=R. M.|title=|journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London|volume=23|issue=1|pages=91–105|year=1960|doi=10.1017/S0041977X00149006 |jstor=609888 |ref=harv}}&lt;/ref&gt;. Сәлим I мәмлүктәрҙе еңә һәм [[Мысыр]]ҙы яулай. Ошо мәлдән империяның хәрби диңгеҙ флоты Ҡыҙыл диңгеҙгә сыға. Төрөктәр Мысырҙы алғандан һуң Португал һәм Ғосман империялары араһында был төбәктә өҫтөнлөк итеү өсөн ярыш башлана.

[[Файл:1526_-_Battle_of_Mohács.jpg|thumb|249x249px|Мохач янындағы яу, 1526]]

1521 йылда [[Күркәм Сөләймән]] [[Белград]]ты ала һәм ғосман-венгр һуғыштары барышында көньяҡ һәм үҙәк [[Венгрия]]ны үҙенә ҡуша&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/276730/Hungary/214181/History#ref=ref411152 |title=Encyclopaedia Britannica |publisher=Britannica.com |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWAmnSb|archivedate=2012-12-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |title=Encyclopaedia Britannica |accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DAWD20YU |archivedate=2012-12-25 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426084941/http://cache-media.britannica.com/eb-media/47/20547-004-D655EA04.gif |date=2012-04-26 }}&lt;/ref&gt;. 1526 йылғы Мохач яуынан һуң ул бөтә Венгрияны ''Көнсығыш Венгрия Короллеге'' менән ''Көнбайыш Венгрия Короллегенә'' бүлә. Ул шулай уҡ Европалағы биләмәләргә солтан вәкилдәрен ҡуя. 1529 йылда Венаға һөжүм итеп, ныҡлы ҡаршылыҡҡа осрай&lt;ref&gt;{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=50}}&lt;/ref&gt;. 1532 йылда [[Вена]]ны тағы ҡамай, ләкин Кёсег өсөн алышта ҡыйратыла&lt;ref name=&quot;Wheatcroft59&quot;&gt;{{Cite book|last=Wheatcroft first=Andrew|title=The Enemy at the Gate: Habsburgs, Ottomans, and the Battle for Europe|publisher=Basic Books|location=| year=2009|page=59|isbn=0-465-01374-0, 9780465013746}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Thompson442&quot;&gt;{{cite book|last=Thompson|first=Bard|title=Humanists and Reformers: A History of the Renaissance and Reformation|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|location=|page=442|year=1996|isbn=0-8028-6348-5, 9780802863485}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ágoston and Alan Masters583&quot;&gt;{{Cite book|last=Ágoston and Alan Masters|first=Gábor and Bruce|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|publisher=Infobase Publishing|page=583|location=| year=2009 | isbn=0-8160-6259-5, 9780816062591}}&lt;/ref&gt;. [[Трансильвания]], Валахия һәм өлөшләтә [[Молдавия]] вассал кенәзлектәр булып ҡала. Көнсығышта төрөктәр 1535 йылда [[Бағдад]]ты ала, [[Месопотамия]]ны һәм [[Фарсы ҡултығы]]на сығыу юлын буйһондора.

[[Франция]] һәм Ғосман империяһы [[Габсбургтар]]ға ҡарата дошмансыллыҡ нигеҙендә союздашҡа әйләнә. 1543 йылда француз-ғосман ғәскәре Хәйр-әд-дин Барбаросса менән Турғут рәйес етәкселегендә Ниццаны еңә, 1553 йылда Корсикаға бәреп инә һәм бер нисә йылдан  яулай&lt;ref&gt;{{cite book|last=Imber|first=Colin|title=The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power|year=2002|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=0-333-61386-4|page=53}}&lt;/ref&gt;. Бындай еңеүҙәрҙән һуң [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Габсбургтар короле Фердинанд I]] 1547 йылда ғосман төрөктәренең Венгрия өҫтөнән власын танырға мәжбүр була.

Сөләймән I-нең ғүмер һуңында Ғосман империяһы халҡы 15 000 000 кеше иҫәпләнә{{sfn|Kinross|1979|p=206}}. Ғосман флоты Урта диңгеҙҙең ҙур өлөшөн үҙ контролендә тота&lt;ref&gt;Mansel, 61&lt;/ref&gt;. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы дәүләт ҡоролошонда ҙур уңышҡа өлгәшә, Көнбайыш Европала уны хатта [[Рим империяһы]] менән сағыштыралар.

==== Фетнәләр һәм яңырыу (1566—1683) ====
[[Файл:Szigetvar_1566.jpg|thumb|250x250px|Сигетвар яуында Ғосман ғәскәрҙәрен һәм ҡырым татарҙарының алғы отрядын һүрәтләгән ғосман миниатюраһы]]
[[Файл:Ottoman_small_animation.gif|left|thumb|Ғосман империяһы, 1299—1683]]
Үткән быуаттың көслө хәрби һәм бюрократик структуралары ихтыярһыҙ солтандар хакимлығы осоронда йомшара. Төрөктәр яйлап хәрби эштә европалыларҙан ҡалыша бара. Шулай ҙа Ғосман империяһы 1863 йылда Вена өсөн алышта ҡыйратылғанға тиклем төп баҫып алыусы держава булып ҡалыуын дауам итә.

[[Азия]]ға яңы диңгеҙ юлдарын асыу европалыларға Ғосман империяһы монополияһынан ҡотолорға ярҙам итә. 1488 йылда португалдар Изге Өмөт моронон асҡас, XV быуат буйына [[Һинд океаны]]нда ғосман-португал бәрелештәре булғылап тора. Яңы Донъянан испандарҙың көмөштө күпләп ташыуы Ғосман империяһы валютаһының арзанайыуына һәм йүгәнһеҙ инфляцияға килтерә.

[[Иван Грозный|Яуыз Иван]] осоронда [[Мәскәү]] батшалығы [[Волга]] буйын баҫып ала һәм [[Каспий диңгеҙе]]ндә нығына. 1571 йылда [[Ҡырым ханлығы|Ҡырым ханы]] Дәүләт I Гәрәй Ғосман империяһы ярҙамы менән [[:ru:Крымский поход на Москву (1571)|Мәскәүҙе яндыра]]&lt;ref&gt;Davies (2007). Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe,1500-1700. p.16.&lt;/ref&gt;. Ләкин 1572 йылда [[ҡырым татарҙары]] Молоди ауылы эргәһендәге яуҙа еңелә. Ҡырым ханлығы, татар-монголдарҙың урыҫ ерҙәренә барымталарына ҡушылып, Русҡа һөжүмдәрен дауам итә {{sfn|Kinross|1979|p=272}} һәм Көнсығыш Европа XVII быуат аҙағына тиклем ҡырым татарҙары йоғонтоһо аҫтында була&lt;ref&gt;[http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf «The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115170654/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf |date=2013-01-15 }}.&lt;/ref&gt;.

1571 йылда Изге лига ғәскәрҙәре Лепанто янындағы диңгеҙ алышында төрөктәрҙе еңә. Төрөктәр күп кешеһен юғалта, флотына ла бер аҙ зыян килә&lt;ref&gt;Kunt &amp; Woodhead (Ed.) «Suleyman The Magnificent and his Age, The Ottoman Empire in the Early Modern World», Longman 1995, ISBD 0-582-03827-8, p. 53&lt;/ref&gt;. Ғосман флотының ҡеүәте аяҡҡа баҫтырыла, 1573 йылда Порта [[Венеция]]ны солох килешеүенә ҡул ҡуйырға күндерә{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}. Ошо сәбәпле төрөктәр Төньяҡ Африкала нығына{{sfn|Itzkowitz|1980|p=67}}.

[[Файл:Vienna_Battle_1683.jpg|thumb|Венаны икенсе тапҡыр ҡамау, 1683.]]

[[Габсбургтар]] Габсбург монархияһын төрөктәрҙән һаҡлау өсөн Хәрби Краина төҙөй{{sfn|Itzkowitz|1980|p=71}}. Ғосман империяһында кадрҙар сәйәсәтенең көсһөҙләнеүе Ун өс йыллыҡ һуғышта армияла ҡорал етмәүгә, тәртип йомшарыуға һәм бойороҡтарҙы һанға һуҡмауға килтерә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=90–92}}. 1585—1610 йылдарҙа [[Анатолия]]ла жәләлиҙәр ихтилалы тоҡана&lt;ref group=&quot;прим.&quot;&gt;местные войска на жалованье у правителей эялетов и санджаков.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Inalcik, Halil 1969 pg236&quot;/&gt; 1600 йылға империя халҡы 30 000 000-ға етә, был тиклем халыҡҡа ер етмәү Портаға баҫымды көсәйтә{{sfn|Kinross|1979|p=281}}.

1635 йылда ''Морат IV'' ҡыҫҡа ваҡытҡа [[Ереван]]ды, 1639 йылда Бағдадты ала{{sfn|Itzkowitz|1980|p=73}}. Ҡатын-ҡыҙҙар солтанлығы осоронда империяға улдары исеменән солтандарҙың әсәләре идара итә. Айырыуса йоғонтоло ҡатындар булып Көсем Солтан менән уның килене Турхан Хәтижә һанала, уларҙың сәйәси көндәшлеге 1651 йылда беренсеһенең үлтерелеүе менән тамамлана. Көпрүлү дәүерендә албандарҙың Көпрүлү ырыуы вәкилдәре бөйөк вәзир була. Улар Ғосман империяһы өҫтөнән туранан-тура контролде бойомға ашыра. Көпрүлү вәзирҙәре булышлығы менән төрөктәр Трансильванияны үҙҙәренә ҡайтара, 1669 йылда Критты, 1676 йылда Подольены ала{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=80–81}}.

1683 йылдың майында ҙур төрөк ғәскәре Ҡара Мостафа паша етәкселеге аҫтында Венаны ҡамай{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}&gt;. Төрөктәр хәл иткес һөжүм менән мыштырлай һәм шул уҡ йылдың сентябрендә Вена алышында [[Габсбургтар]], немецтар һәм поляктар ғәскәрҙәре тарафынан еңелә{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=81–82}}. Был еңелеү төрөктәрҙе 1699 йылдың 26 ғинуарында Изге Лига менән Карловица солохона ҡул ҡуйырға мәжбүр итә, һәм Бөйөк Төрөк һуғышы тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=357}}. Төрөктәр Лигаға күп территорияларҙы ҡалдыра{{sfn|Itzkowitz|1980|p=84}}. 1695 йылдан ғосмандар Венгрияла контрһөжүмгә күсә, ул 1697 йылдың 11 сентябрендә Зента янында тулыһынса тар-мар ителеү менән тамамлана{{sfn|Itzkowitz|1980|pp=83–84}}.

=== Үҫештән туҡталыу һәм аяҡҡа баҫыу (1683—1827) ===
[[Файл:OttomanEmpire1801.jpg|left|thumb|Ғосман империяһы 1801 йылда]]
[[Файл:Ottoman Sultan Selim III (1789).jpg|thumb|Сәлим III [[Топҡапы|Топҡапы һарайының]] «Сәғәҙәт ҡапҡаһы» алдында идара әһелдәрен ҡабул итә.]]

Был осорҙа урыҫтар Ғосман империяһы өсөн ҙур хәүеф сығанағы була{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Ошо сәбәпле 1709 йылда Полтава яуында еңелгәндән һуң Карл XII төрөктәрҙең союздашы булып китә{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. Карл XII ғосман солтаны Әхмәт III-нө Рәсәйгә һуғыш иғлан итергә күндерә. 1711 йылда ғосман ғәскәрҙәре [[Прут (йылға)|Прут]] йылғаһы буйында урыҫтарҙы ҡыйрата{{sfn|Kinross|1979|p=371}}. 1718 йылдың 21 июлендә [[Австрия]] һәм Венеция менән Ғосман империяһы араһында Пожаревац солохо төҙөлә, бының һөҙөмтәһендә Төркиәнең һуғыштары бер аҙға туҡтала. Ләкин Төркиә былай ҙа Европаны яуларлыҡ хәлдә булмай{{sfn|Kinross|1979|p=376}}.

[[Файл:January_Suchodolski_-_Ochakiv_siege.jpg|thumb|1788 йылда Очаковты штурмлағанда ғосман ғәскәрҙәре урыҫтарҙы туҡтатырға тырыша]]

Австрия менән берлектә [[Рәсәй империяһы]] 1735—1739 йылғы Урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша. Һуғыш 1739 йылда Белград солох договорын төҙөү менән тамамлана. Уның шарттары буйынса Австрия Ғосман империяһына [[Сербия]] менән Валахияны ҡалдыра, ә Аҙау Рәсәй империяһына тапшырыла. Был тыныс осорҙа Ғосман империяһында мәғариф һәм технологик реформалар үткәрелә, юғары уҡыу йорттары төҙөлә{{sfn|Kinross|1979|p=392}}. 1734 йылда Төркиәлә артиллерия училищеһы асыла, унда Франциянан килгән инструкторҙар уҡыта. Ләкин Европа илдәре менән яҡынлашыу халыҡҡа оҡшаһа ла, быны мосолман руханиәте хупламай&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;Stone, Norman «Turkey in the Russian Mirror» pages 86-100 from ''Russia War, Peace and Diplomacy'' edited by Mark &amp; Ljubica Erickson, Weidenfeld &amp; Nicolson: London, 2004 page 97&lt;/ref&gt;. 1754 йылдан училище йәшерен эшләй башлай&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;. 1726 йылда Ибраһим Мөтәфәрриҡә солтан Әхмәт III-гә дингә ҡаршы әҙәбиәт баҫыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә&lt;ref name=&quot;katip celebi&quot;&gt;[http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm Presentation of Katip Çelebi, ''Kitâb-i Cihân-nümâ li-Kâtib Çelebi''](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20070808024848/http://vitrine.library.uu.nl/wwwroot/en/texts/Rarqu54.htm ''копия''])&lt;/ref&gt;. 1729 йылдан 1743 йылғаса Ғосман империяһында уның 17 хеҙмәте 23 томда нәшер ителә, һәр томдың тиражы 500—1000 дана тәшкил итә&lt;ref name=&quot;katip celebi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;watson&quot;&gt;William J. Watson, «Ibrahim Muteferrika and Turkish Incunabula», in ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 88, No. 3 (1968), p. 435.&lt;/ref&gt;.

Ҡасаҡ поляк революционерын эҙәрләү һылтауы менән урыҫ армияһы Балтаға — Рәсәй сигендәге ғосман форпосына инә, халыҡты ҡыра, ҡәлғәне яндыра{{sfn|Kinross|1979|p=396}}. Ошо ваҡиға Ғосман империяһының 1768—1774 йылғы урыҫ-төрөк һуғышын башлауына сәбәпсе була. 1774 йылда ғосмандар һәм урыҫтар араһында Көсөк-Ҡайнаржа солох договоры төҙөлә һәм һуғыш тамамлана{{sfn|Kinross|1979|p=405}}. Договорға ярашлы, Валахия һәм Молдавия христиандарын дини иҙеү бөтөрөлә{{sfn|Kinross|1979|p=405}}.

[[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_Prozession_des_Sultans_in_Istanbul.jpg|left|thumb|Истанбулда Солтандың сәфәре, Жан Батист ван Мур]]

XVIII—XIX быуаттарҙа Ғосман империяһы менән Рәсәй араһында бер нисә һуғыш була. XVIII быуат аҙағында Төркиә Рәсәйҙән ҡат-ҡат еңелә. Төрөктәр Ғосман ғәскәрен яңыртырға ҡарар итә&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;.

1789—1807 ''Сәлим III'' хәрби реформа үткәрә. Уның һөҙөмтәһендә [[Яңысарҙар|яңысарҙарҙың]] реакцион йоғонтоһо кәметелә. Ләкин 1804 һәм 1807 йылдарҙа улар реформаларға ҡаршы баш күтәрә. 1807 йылда Сәлим заговорсылар тарафынан һаҡ аҫтына ултыртыла, ә 1808 йылда үлтерелә. 1826 йылда Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарата.

1804—1815 йылдарҙағы серб инҡилабы Балҡанда романтик милләтселек дәүеренә башланғыс һала. Балҡан илдәре Көнсығыш мәсьәләһен күтәрә. 1830 йылда Ғосман империяһы де-юре Сербия суверенитетын таный&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.njegos.org/past/liunion.htm|title=Liberation, Independence and Union |publisher=Njegos.org|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gFts3 |archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Berend, Tibor Iván, ''History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century'', ([[University of California Press]] Ltd, 2003), 127.&lt;/ref&gt;. 1821 йылда гректар Портаға ҡаршы ихтилал күтәрә. Пелопоннестағы грек ихтилалы артынса Молдавияла ихтилал тоҡана, ул 1829 йылда уның де-юре бойондороҡһоҙлоғо менән тамамлана. 1860—1870 йылдарҙа османдарҙың сюзерендары — [[Сербия]], Валахия, [[Молдова|Молдавия]] һәм [[Черногория]] кенәзлектәре тулы бойондороҡһоҙлоҡ ала.

=== Яңырыу реформалары ===
[[Танзимат]] дәүерендә ([[1839 йыл|1839]]—[[1876 йыл|1876]]) Порта реформалар үткәрә, улар һөҙөмтәһендә армия хеҙмәткә саҡырыу буйынса тулыландырыла, банк системаһы үҙгәртелә, шәриғәт донъяуи ҡануниәт менән алмаштырыла, заводтар урынына гильдиялар барлыҡҡа килә. 1840 йылда Истанбулда Ғосман империяһының почта элемтәһе министрлығы асыла&lt;ref name=&quot;PTT&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|title=PTT Chronology|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|lang=tr|description=|deadlink=http://web.archive.org/web/20060507073002/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|accessdate=2013-10-19|archiveurl=http://web.archive.org/20060507073002/www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html|archivedate=2006-05-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913233443/http://www.ptt.gov.tr/tr/kurumsal/tarihce.html |date=2008-09-13 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PTT2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&amp;open=1|title=History of the Turkish Postal Service|publisher=Ptt.gov.tr|accessdate=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8gnTKz|archivedate=2013-01-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130401082752/http://www.ptt.gov.tr/index.snet?wapp=histor_en&amp;open=1 |date=2013-04-01 }}&lt;/ref&gt;.

1847 йылда [[Сэмюэл Морзе]] Солтан Әбдел-Мәжит I-нән телеграфҡа патент ала&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|title=Istanbul City Guide: Beylerbeyi Palace|author=|authorlink=|coauthors=|quote=|date=|format=|work=|publisher=|accessdate=|lang=en|description=|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20000501000000*/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archiveurl=http://web.archive.org/20010307022948/www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm|archivedate=2001-03-07}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010112702/http://www.istanbulcityguide.com/history/body_mansions_palaces.htm |date=2007-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Телеграфты һынау уңышлы үтә, һәм 1847 йылдың 9 авгусында&lt;ref name=&quot;telekomhistory&quot;&gt;[http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 Türk Telekom: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928000000/http://www.turktelekom.com.tr/webtech/eng_default.asp?sayfa_id=30 |date=2007-09-28 }}&lt;/ref&gt; төрөктәр тәүге Истанбул — Әдирнә — Шумен телеграф линияһын төҙөй башлай&lt;ref name=&quot;NTVtarih2&quot;&gt;[http://www.ntvtarih.com.tr/ NTV Tarih] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130212143841/http://www.ntvtarih.com.tr/ |date=2013-02-12 }} history magazine, issue of July 2011.&lt;/ref&gt;.

1876 йылда Ғосман империяһында конституция ҡабул ителә. Төркиәлә парламент барлыҡҡа килә, уны солтан 1878 йылда юҡҡа сығара.

[[Ҡырым һуғышы|1853—1856 йй. Ҡырым һуғышы]] эре-эре Европа державаларының Ғосман империяһы ерҙәре өсөн оҙайлы дәғүәләшеүенең дауамы булып тора. 1854 йылдың 4 авгусында&lt;ref name=&quot;Ottomandebthistory&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://gberis.e-monsite.com/categorie,osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history,3219214.html History of the Ottoman public debt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120724135149/http://gberis.e-monsite.com/pages/osmanli-borclanma-tarihi-ottoman-debt-history/ |date=2012-07-24 }}.&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt; Ҡырым һуғышы ваҡытында&lt;ref&gt;Douglas Arthur Howard: «The History of Turkey», page 71.&lt;/ref&gt; Ғосман империяһы тәүге кредитын ала. Һуғыш арҡаһында [[ҡырым татарҙары]] күпләп СССР-ҙан китә башлай — 200 000-ләп кеше эмиграциялай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|title=«''Hijra'' and Forced Migration from Nineteenth-Century Russia to the Ottoman Empire»|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2013-10-19|lang=en|deadlink=http://wayback.archive.org/web/20071015000000*/http://monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archiveurl=http://web.archive.org/20070611035541/monderusse.revues.org/docannexe1800.html|archivedate=2007-06-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611035541/https:/// |date=2007-06-11 }}&lt;/ref&gt;. Кавказ һуғышы аҙағына иһә [[черкестар]]ҙың 90%-ы, Кавказды ташлап, Ғосман империяһында төпләнә&lt;ref&gt;Memoirs of Miliutin, «the plan of action decided upon for 1860 was to cleanse [ochistit'] the mountain zone of its indigenous population», per Richmond, W. &lt;u&gt;The Northwest Caucasus: Past, Present and Future&lt;/u&gt;.&lt;/ref&gt;.

XIX быуатта Ғосман империяһында йәшәгән күп халыҡтарҙы милләтселек күтәрелеше солғай. Милли үҙаң һәм этник милләтселек Ғосман империяһының төп проблемаһы була. Төрөктәр үҙ илендә генә түгел, унан ситтә лә милләтселек менән осраша. Инҡилап фирҡәләре һаны арта. Ғосман империяһына XIX быуатта инҡилаптар хәүефе  янай, XX быуат башында Портаның сәйәсәте быны иҫәпкә ала.
[[Файл:Opening_ceremony_of_the_First_Ottoman_Parliament_at_the_Dolmabahce_Palace_in_1876.jpg|left|thumb|[[Долмабахче һарайы|Долмабахче һарайы]]нда 1876 йылда ғосман парламенты бинаһын асыу тантанаһы.]]

1877—1878 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы [[Рәсәй империяһы]]ның еңеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә төрөктәрҙең Европалағы оборонаһы көсһөҙләнә; [[Болгария]], [[Румыния]], [[Сербия]] бойондороҡһоҙлоҡ ала. 1878 йылда Австро-Венгрия ғосман провинцияларынан Босния вилайәте менән Яңы Пазар санжагын аннексиялай, ләкин төрөктәр уларҙы нисек тә ҡайтарып алырға тырыша.

Үҙ сиратында 1878 йылғы Берлин конгресынан һуң [[Британ империяһы]] төрөктәргә Балҡандағы территорияларын ҡайтарып биреү тураһында пропаганда башлай&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;&gt;A. J. P. Taylor, ''The Struggle for Mastery in Europe: 1848—1918'' (1954) pp 228-54&lt;/ref&gt;. 878 йылда&lt;ref name=&quot;Taylor&quot;/&gt; инглиздәргә Кипр менән идара итеү тапшырыла. 1882 йылда британ ғәскәрҙәре Араб паша фетнәһен баҫтырыу һылтауы менән [[Мысыр]]ға бәреп инә һәм  баҫып ала.

1894—1896 йылдарҙа Ғосман империяһында әрмәндәрҙе күпләп ҡыралар, һөҙөмтәлә 100 000-дән 300 000-гә тиклем кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Akcam, Taner&quot;&gt;Akcam, Taner.&lt;/ref&gt;.

=== Ғосман империяһының тарҡалыуы (1908—1922) ===
{{шуҡ|Ғосман солтанлығын бөтөрөү}}
[[Файл:Declaration of the 1908 Revolution in Ottoman Empire.png|left|thumb|Милләт лидерҙары тарафынан Йәш төрөк хөкүмәтен иғлан итеү.]]
Ғосман империяһы 1914 йылға Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы бөтә ерҙәрен тиерлек юғалтып бөтә. Был ваҡытҡа Ғосман империяһында 28 000 000 кеше йәшәй (17 000 000 — Анатолияла, 3 000 000 — [[Сүриә]]лә, [[Ливан]]да һәм [[Фәләстин]]дә, 2 500 000 — [[Ираҡ]]та, ҡалған 5 500 000 — [[Ғәрәбстан ярымутрауы]]нда)&lt;ref&gt;Şevket Pamuk, «The Ottoman Economy in World War I» in Stephen Broadberry and Mark Harrison, eds.&lt;/ref&gt;.

Йәш төрөк инҡилабынан һуң 1908 йылдың 3 июленән Ғосман империяһында икенсе конституция дәүере башлана. Солтан 1876 йылғы конституцияның яңынан ғәмәлгә инеүен иғлан итә, ҡабат Парламентты саҡыра. Ғосман империяһының тарҡалыуы башлана.

Халыҡ араһындағы сыуалыштарҙан файҙаланып, [[Австро-Венгрия]] [[Босния һәм Герцеговина]]ға ғәскәр кертә. 1911—1912 йылғы итальян-төрөк һуғышы барышында Ғосман империяһы [[Ливия]]нан ҡолаҡ ҡаға, һәм Балҡан союзы уға һуғыш иғлан итә. Империя [[Балҡан һуғыштары]] барғанда Көнсығыш Фракия менән Андрианополдән башҡа бөтә биләмәләрен юғалта. 400 000 балҡан мосолманы, гректарҙан, сербтарҙан һәм болгарҙарҙан ҡурҡып, ғосман армияһы менән бергә сигенә&lt;ref&gt;{{Cite journal|place=NL|format=PDF|url=http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf|title=Greek and Turkish refugees and deportees 1912–1924|publisher=[[Лейденский университет|Universiteit Leiden]]|ref=harv}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716155929/http://tulp.leidenuniv.nl/content_docs/wap/ejz18.pdf |date=2007-07-16 }}&lt;/ref&gt;. Немецтар Ираҡта тимер юл төҙөргә тәҡдим итә. Ул өлөшләтә төҙөлә. 1914 йылда Британ империяһы был тимер юлды һатып ала һәм төҙөлөштө дауам итә. Тимер юл Беренсе донъя һуғышы башланыуында айырым роль уйнай.
[[Файл:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI Истанбулдан китә, 1922.]]

1914 йылдың ноябрендә Ғосман империяһы [[Беренсе донъя һуғышы]]на Үҙәк державалар яғында ҡушыла, [[Яҡын Көнсығыш]]тағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. Бер нисә еңеүгә өлгәшә (мәҫәлән, Дарданелла операцияһы, Әл-Ҡутты ҡамау), етди еңелеүҙәргә лә дусар була (мәҫәлән, Кавказ фронтында).

Сәлжүк төрөктәре һөжүм иткәнгә тиклем хәҙерге Төркиә территорияһында ромейҙарҙың һәм әрмәндәрҙең христиан дәүләттәре урынлашҡан була, төрөктәр грек һәм әрмән ерҙәрен тартып алғас та әле 18 быуатта гректар менән әрмәндәр — ерле халыҡтың 2/3 өлөшөн, 19 быуатта яртыһын алып тора, ХХ быуат башында халыҡтың 50—60 проценты ерле христиандар була. Беренсе донъя һуғышы аҙағында барыһы ла үҙгәрә, төрөк армияһы ҡурд, черкес, төркүмән һәм төрөк милицияһы менән берлектә гректар, ассирийҙар, әрмәндәр һәм езид ҡурдтарын ҡыра&lt;ref&gt;[http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/205450/ Геноцид армян]&lt;/ref&gt;.

1915 йылда урыҫ ғәскәрҙәре Көнсығыш Анатолияға һөжүмде дауам итә&lt;ref name=&quot;ArmenianMassacresBritannica&quot;&gt;{{cite web|author=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35323/Armenian-massacres|title=''Encyclopædia Britannica'': Armenian massacres (Turkish-Armenian history)|publisher=Britannica.com|accessdate=2013-10-19 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6DR8jE0ev|archivedate=2013-01-05}}&lt;/ref&gt;, ошоноң менән әрмәндәрҙе ҡырып бөтөрөлөүҙән ҡотҡара&lt;ref&gt;[[Peter Balakian|Balakian, Peter]]. ''The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America’s Response''. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Walker|first1=Christopher J|authorlink=Christopher J. Walker| title = World War I and the Armenian Genocide|url=|journal=The Armenian People from Ancient to Modern Times|volume=II|pages=239–273|ref=harv}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Akcam. ''A Shameful Act'', pp. 109—204.&lt;/ref&gt;.

1916 йылда Яҡын Көнсығышта Ғәрәп инҡилабы ҡуба, ул ваҡиғалар ағышын Антанта файҙаһына үҙгәртә.

1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос солохо төҙөлә, ул [[Беренсе донъя һуғышы]]н туҡтата. Уның артынса Константинополь оккупациялана һәм Ғосман империяһы бүлгеләнә. Севр солох килешеүе шарттарына ярашлы, Ғосман империяһының бүлгеләнгән территорияһы Антанта державаларына беркетелә.

Былар һөҙөмтәһендә төрөк милли хәрәкәте көсәйә. 1919—1922 йылдарҙағы Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш төрөктәрҙең [[Мостафа Кәмал Ататөрк]] етәкселегендә еңеүе менән тамамлана. 1922 йылдың 1 ноябрендә солтанлыҡ юҡ ителә, ә 1922 йылдың 17 ноябрендә Ғосман империяһының һуңғы солтаны Мәхмәт VI илдән сығып китә. 1923 йылдың 29 октябрендә [[Төркиәнең Бөйөк милләт мәжлесе]] [[Төркиә|Төркиә Республикаһы]]н иғлан итә. 1924 йылдың 3 мартында хәлифәлек бөтөрөлә.

== Идара итеү формаһы ==
[[Файл:Jean_Baptiste_Vanmour_-_Dinner_at_the_Palace_in_Honour_of_an_Ambassador_-_Google_Art_Project.jpg|thumb|200x200px|Топҡапы һарайында илселәр.]]
Ғосман империяһының дәүләт ҡоролошо бик ябай була. Уның төп йүнәлештәрен хәрби һәм гражданлыҡ хакимиәте тәшкил итә. Солтан иң юғарғы вазифа була. Дәүләт руханиәтте контролдә тота (Византия империяһындағы кеүек). Империяны һаҡлау һәм киңәйтеү дәүләттең төп бурысы була&lt;ref name=&quot;Kapucu&quot;&gt;Naim Kapucu,Hamit Palabıyık «''Turkish public administration: from tradition to the modern age''», p 77&lt;/ref&gt;.

Мосолман донъяһында ғосмандар династияһы власта иң оҙаҡ торған династия һанала&lt;ref&gt;Bernard Lewis, ''Istanbul and the civilization of the Ottoman Empire'', p. 151&lt;/ref&gt;. Был династия төрөк сығышлы була. Ғосман династияһын ике тапҡыр ҡолатырға тырышалар, икеһе лә уңышһыҙ тамамлана&lt;ref name=&quot;Kapucu&quot;/&gt;.

Ғосман солтаны (йәки ''падишаһ'') империяның берҙән-бер идарасыһы була. Элекке солтан улдарының береһе яңы солтан булып китә. Һарай мәктәбе солтан булырға яраҡһыҙ вариҫтарҙы юҡ итә һәм лайыҡлыға булышлыҡ итә. Буласаҡ дәүләт чиновниктары уҡый торған һарай мәктәптәре айырымлыҡта көн итмәй. Мәҙрәсәлә мосолмандар уҡый, ғалимдар һәм дәүләт чиновниктары уҡыта. [[Ваҡыф]]тар матди ярҙам күрһәтә, шунлыҡтан ярлы ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ҙа белем ала ала.&lt;ref&gt;{{cite web
 | url         = http://tamu.academia.edu/SencerCorlu/Papers/471488/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh
 | title       = Enderun and Matraki
 |accessdate   = 2013-10-19
 | archiveurl  = http://www.webcitation.org/6DR8ldJHl
 | archivedate = 2013-01-05
}}&lt;/ref&gt; Христиандар [[Әндәрүн]]дә уҡый&lt;ref&gt;Kemal H Karpat, ''Social Change and Politics in Turkey: A Structural-Historical Analysis'', p. 204&lt;/ref&gt;, унда йыл да 8—12 йәшлек 3 000 христиан малайы алына.

[[Файл:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|left|thumb|Төрөк Портаһының Ҡапҡаһы (''Bâb-ı Âlî'')]]

Солтан юғарғы монарх булһа ла, дәүләт һәм башҡарма власть сәйәсмәндәргә йөкмәтелә. Үҙидара органында (диван, XVII быуаттан Порта тип атала) кәңәшселәр һәм вәзирҙәр араһында даими сәйәси алыш бара. Бейлек дәүерендә диван аҡһаҡалдарҙан тора. Һуңғары улар урынын армия офицерҙары һәм аҡһөйәктәр биләй. 1320 йылдан бөйөк вәзир солтандың ҡайһы бер вазифаларын башҡара. Ул солтандың мираҫы менән тулыһынса үҙаллы эш итә, теләһә кемде отставкаға ебәрә ала һәм бөтә өлкәләрҙе контролдә тота. XVI быуат аҙағынан солтан дәүләттең сәйәси тормошонда ҡатнашыуҙан туҡтай, бөйөк вәзир ''де-факто'' Ғосман империяһының идарасыһына әйләнә&lt;ref name=&quot;Black p199&quot;&gt;Antony Black (2001), «The state of the House of Osman (devlet-ı al-ı Osman)» in ''The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present'', p. 199&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Tughra_Suleiman.jpg|thumb|[[Күркәм Сөләймән]]дең туғраһы (1520)]]

Йәш төрөк инҡилабынан һуң Ғосман империяһы конституциялы монархия булып китә. Солтан властан ҡолаҡ ҡаға. Бөтә провинцияларҙан делегаттар ингән парламент ойошторола. Улар империя хөкүмәтен хасил итә.

Империяға белемле, тәжрибәле һәм тоғро кешеләр (албандар, фанариоттар, әрмәндәр, сербтар, венгрҙар һ. б.) идара итә. Христиандар, мосолмандар һәм йәһүҙиҙәр Ғосман империяһында идара итеү системаһын тулыһынса үҙгәртә&lt;ref name=&quot;Inalcik, Halil 1969 pg236&quot;&gt;Inalcik, Halil.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡанун ===
[[Файл:1879-Ottoman_Court-from-NYL.png|thumb|Ғосман империяһында суд бара, 1877]]
[[Файл:Tott-33-Cadi_leskier.jpg|left|thumb|224x224px|Ҡадиғәскәр, йәғни юғарғы судья, [[XVIII быуат|XVIII]] быуат.]]
Ғосман хоҡуҡ системаһы дини хоҡуҡиәткә нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Benton 109-110&quot;&gt;Lauren A. Benton, ''Law and Colonial Cultures: Legal Regimes in World History, 1400—1900&quot;, pp 109—110''&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһында 3 суд системаһы була: беренсеһе — мосолмандар өсөн, икенсеһе — мосолман булмағандар өсөн (был система башында йәһүдтәр һәм христиандар тора) һәм өсөнсөһө — «сауҙа судтары» системаһы.

Танзимат осоро реформалары Ғосман империяһының хоҡуҡи торошона көслө йоғонто яһай. 1877 йылда шәхсиәт хоҡуҡиәте тәртипкә килтерелә. Һуңыраҡ сауҙа хоҡуҡиәте, енәйәт хоҡуҡиәте, гражданлыҡ процесы тәртипкә һалына.

=== Армия ===
[[Файл:Battle_of_Vienna.SultanMurads_with_janissaries.jpg|left|thumb|244x244px|Солтан Морат IV-нең гофмейстеры яңысарҙар менән.]]
[[Файл:Ottoman_Navy_at_the_Golden_Horn.jpg|thumb|Ғосман караптары төшөрөлгән герман асылмаһы. Һулда өҫтә солтан Мәхмәт V портреты.]]
Ғосман армияһының беренсе хәрби часы [[XIII быуат]] аҙағында Ғосман I тарафынан Көнбайыш Анатолияла йәшәгән ҡәбиләләр вәкилдәренән төҙөлә. Ғосман империяһының тәүге йылдарында хәрби система ҡатмарлы төҙөлөшлөгә әйләнә. Ғосман ғәскәренең вербовкалау һәм феодаль оборона буйынса комплекслы системаһы була. Төп ғәскәр төрҙәре: [[яңысарҙар]], [[сипаһтар]], [[аҡынсы]]лар һәм яңысарҙар орукестры. Ғосман армияһы беренсе булып мушкеттар һәм артиллерия орудиелары ҡуллана башлай. XVII быуат уртаһында осман ғәскәрҙәре көсһөҙләнә.

[[XIX быуат]]та ғосман армияһында һәм тотош илдә яңыртыу бара. 1826 йылда солтан Мәхмүт II яңысарҙар корпусын тарҡата һәм заманса ғосман армияһын төҙөй. Беренсе булып сит ил инструкторҙары яллана, офицерҙар Көнбайыш Европаға уҡырға ебәрелә. Был офицерҙар уҡып тыуған иленә ҡайта башлағас, Ғосман империяһында йәш төрөк хәрәкәте тоҡана.
[[Файл:Battle_of_Vienna.Sipahis.jpg|left|thumb|239x239px|Ғосман сипаһтары — аҡһөйәк кавалеристар ғәскәре.]]
[[Файл:BALKANHARBINDEHARLANTAYYAREMIZ-1912.jpg|thumb|&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Военно-воздушные силы Османской империи&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;Османские лётчики&lt;sup class=&quot;noprint&quot;&gt;[[:en:Ottoman Air Force|[en]]]&lt;/sup&gt;&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;iw&quot; data-title=&quot;Военно-воздушные силы Османской империи&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt; 1912—1913 йй. Балҡан һуғыштары осоронда.]]
Европаны буйһондороуҙа ғосман флоты ла ҡатнаша. Флот ярҙамында Төньяҡ Африка алына. Төрөктәрҙең 1821 йылда Грецияны һәм 1830 йылда Алжирҙы юғалтыуы ғосман флотының ҡеүәте юғала башлауын аңлата. Солтан Абдул-Азиз, донъялағы иң ҙур флоттарҙың береһенә әйләндереп (Бөйөк Британия менән Франциянан ҡала 3-сө урын), ҡеүәтте ҡайтарырға тырыша. 1886 йылда Бөйөк Британияла Барроу верфендә Ғосман империяһы хәрби диңгеҙ флотының беренсе һыу аҫты кәмәһе төҙөлә&lt;ref name=&quot;first submarine at shipyard&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp The standard — Petition created for submarine name — Ellesmerereportstandard.co.uk] (англ.)(недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp ''история'']).&amp;#x20;Проверено 19 октября 2013.&amp;#x20;[http://web.archive.org/20080423225019/www.ellesmereportstandard.co.uk/latest-north-west-news/Petition-created-for-submarine-name.4001190.jp Архивировано из первоисточника 23 апреля 2008].&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;.

Ләкин көсһөҙләнә барған иҡтисад флотты аҫрауҙы тәьмин итә алмай. Солтан [[Ғәбделхәмит II]], реформатор Миҙхәт паша яғына сыҡҡан төрөк адмиралдарына ышанмауы сәбәпле, ҙур флоттың ҡиммәткә үтә төшөүен һәм 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында еңеүенә шикләнеүен белдерә. Ул бөтә төрөк караптарын Алтын Мөгөҙ боғаҙына оҙата, улар шунда 30 йыл буйы сереп ултыра. 1908 йылғы Йәш төрөк инҡилабынан һуң «Берләшеү һәм прогресс» партияһы флотты аяҡҡа баҫтырырға тырыша. 1910 йылда йәш төрөктәр яңы караптар алыуға хәйриә аҡсаһы йыя башлай.

Ғосман империяһының хәрби һауа көстәре тарихы 1909 йылда башлана&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;''Hv. K. K. Mebs.''&amp;#x20;&lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;. '' ''Беренсе осоу училищеһы 1912 йылда Истанбулда асыла. Хәрби авиация үҫеш ала. 1913 йылда Ғосман империяһында летчиктарҙы разведчик самолеттарға идара итеүгә өйрәтә торған донъялағы беренсе авиация училищеһы асыла, айырым разведка подразделениеһы булдырыла. 1914 йылда Төркиәлә хәрби-диңгеҙ авиацияһы мәктәбе нигеҙләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Ғосман империяһындағы яңырыуҙар ҡырҡа туҡтала.

== Ғосман империяһының административ бүленеше ==
Осман империяһының административ бүленеше дәүләт субъекттарына идара иткән хәрби хакимиәткә нигеҙләнә. Вассал һәм яһаҡ түләй торған дәүләттәр был системаға индерелмәй.

== Иҡтисады ==
[[Файл:OTTOMAN_EMPIRE_Banknotes,_20_Kurush_ND(1852).jpg|thumb|276x276px| 1852 йылғы 20 ҡурушлыҡ аҡса.]]
Ғосман империяһы эре сауҙа һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ Бурсаны, Адрианополде һәм Константинополде үҫтерә. Был ҡалалар төрлө ваҡытта илдең баш ҡалаһы була&lt;ref name=&quot;inalcikstudies209&quot;&gt;Halil İnalcık, Studies in the economic history of the Middle East : from the rise of Islam to the present day / edited by M. A. Cook.&lt;/ref&gt;. [[Мәхмәт II]] менән уның вариҫы Баязит II һөнәрсе һәм сауҙагәр йәһүдтәрҙең Истанбулға һәм башҡа эре порттарға күсеп килеүен дәртләндерә. Ә Европала йәһүдтәрҙе христиандар һыйҙырмай. Шунлыҡтан йәһүдтәр күпләп Ғосман империяһына күсә.

Ғосман империяһында иҡтисадты нығытыу власты көсәйтеү һәм биләмәләрҙе киңәйтеү иҫәбенә бара. Һөҙөмтәлә империяның килемдәре арта, ул сәскә ата.

Ғосман империяһында ҡаҙнасылыҡ һәм кәнсәләр структураһы башҡа ислам дәүләттәрендәгегә ҡарағанда яҡшыраҡ үҫкән була. Был структура чиновник кәтиптәр тарафынан төҙөлә. Улар юғары квалификациялы дини белгестәр булараҡ һөнәри ойошма булып үҫеп етә.

Дәүләт иҡтисады структураһы уның геосәйәси ҡоролошона бәйле була. Көнбайыш һәм Ғәрәп донъяһы араһында урынлашҡан Ғосман империяһы көнсығышҡа барған юлдарҙы ҡамап ята. Шул сәбәпле португалдар һәм испандар Шәреҡ илдәренә яңы юлдар эҙләй. Ғосман империяһы тәмләткестәр юлын үҙ буйһоноуында тота. 1498 йылда португалдар, Африканы урап үтеп, Һиндостан менән сауҙа башлай. 1492 йылда Христофор Колумб Багам утрауҙарын аса. Был ваҡытҡа Ғосман империяһы сәскә атыу баҫҡысына күтәрелә — солтан власы өс ҡитғаға тарала.

Хәҙерге тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Ғосман империяһы менән Үҙәк Европа мөнәсәбәттәре яңы диңгеҙ юлдары асылыу арҡаһында боҙолған. 1849 йылда Балталиман договорына ҡул ҡуйыла. Һөҙөмтәлә инглиз һәм француз баҙарҙары ғосмандыҡы менән тиңләшеүгә өлгәшә.

== Демография ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:right; margin-left:10px;&quot;

! Йыл
! Халыҡ һаны
|-
| 1520
| 11,692,480&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;&gt;M. Kabadayı, [http://www.iisg.nl/research/labourcollab/turkey.pdf Inventory for the Ottoman Empire / Turkish Republic 1500—2000]&lt;/ref&gt;
|-
| 1566
| 15,000,000&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206-30|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[26]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94206_30-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| 1683
| 30,000,000&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[39]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-1&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| 1831
| 7,230,660&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1856
| 35,350,000&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1881
| 17,388,604&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1906
| 20,884,000&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;
|-
| 1914
| 18,520,000
|-
| 1919
| 14,629,000
|}
Ғосман империяһында беренсе халыҡ иҫәбе алыу [[XIX быуат]] башында үтә. Рәсми һөҙөмтәләр нәшер ителә, ләкин бөтә халыҡ та иҫәпкә кертелмәй. Айырым ҡатламдарҙа ғына йәниҫәп алына. Мәҫәлән, 1831 йылда ир заттары ғына һанала&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot;&gt;[[#cite_note-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281-44|&lt;span class=&quot;mw-reflink-text&quot;&gt;&lt;nowiki&gt;[39]&lt;/nowiki&gt;&lt;/span&gt;]]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;mw-ref&quot; id=&quot;cxcite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot; rel=&quot;dc:references&quot; contenteditable=&quot;false&quot; data-sourceid=&quot;cite_ref-Kinross.E2.80.941979.E2.80.94.E2.80.94281_44-2&quot;&gt;&lt;/span&gt;&lt;ref name=&quot;Kabadayı&quot;/&gt;.

Ғосман империяһында 1800 йылда 25 000 000 — 32 000 000 кеше иҫәпләнә, 10 000 000-ы Европала, 11 000 000-ы — Азияла һәм 3 000 000-ы — Африкала. 1914 йылда дәүләттәге халыҡ һаны 18 500 000 кеше тәшкил итә. Был ваҡытҡа биләмәләр өс тапҡырға кәмей.

Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә [[XIX быуат]]та ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була&lt;ref&gt;Ibid, p. 113&lt;/ref&gt;. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. [[XVIII быуат]]та Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—[[1731 йыл]]дарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була&lt;ref&gt;Ibid, p. 114; Pamuk, S, «The Ottoman Empire and the World Economy: The Nineteenth Century», International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press, Vol. 23, No. 3, Aug. 1991&lt;/ref&gt;. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.

Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. [[1700 йыл|1700]]—[[1922 йыл]]дарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә&lt;ref&gt;Ibid, p. 114&lt;/ref&gt;. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була&lt;ref&gt;Ibid, p. 115&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.

Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.

=== Телдәр ===
Ғосман империяһында ғосман теле рәсми тел була. Ул [[Фарсы теле|фарсы]] һәм [[Ғәрәп теле|ғәрәп]] телдәренең көслө йоғонтоһон кисерә. Илдең азиат өлөшөндәге иң киң таралған телдәр: ғосман (Анадолу һәм Балҡан халҡы, Албания менән Босниянан башҡаһы, шул телдә һөйләшә), фарсы (аҡһөйәктәр һөйләшә торған тел&lt;ref name=&quot;Bertold Spuler page 69&quot;&gt;Persian historiography and geography, Bertold Spuler,M. Ismail Marcinkowski, page 69, 2003&lt;/ref&gt;) һәм ғәрәп (Ғәрәбстан, Төньяҡ Африка, Ираҡ, Кувейт һәм Левант халҡы һөйләшә), азиат өлөшөндә шулай уҡ ҡурт, әрмән, яңы арами, понти һәм каппадокия гректары теле; европа өлөшөндә — албан, [[Грек теле|грек]], серб, [[Болгар теле|болгар]] һәм арумин телдәре. Империя ахырының һуңғы ике быуатында фарсы һәм ғәрәп телдәре халыҡ тарафынан ҡулланылмай: фарсы әҙәбиәт теленә әйләнә, ғәрәп теле дини йолалар ваҡытында файҙаланыла.

Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола&lt;ref&gt;&lt;span class=&quot;citation&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;[http://collections.vam.ac.uk/item/O106609/tile/ Tile — Victoria &amp; Albert Museum — Search the Collections].&amp;#x20; &lt;/span&gt;&lt;/ref&gt;. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.

=== Диндәр ===

==== Ислам ====
[[Файл:Tile_with_Calligraphy.JPG|thumb|Каллиграфик яҙма менән Алланың, Мөхәммәттең, беренсе хәлифәләрҙең исемдәре төшөрөлгән фритта фарфоры. 1727 йыл тирәһе, Ислам Яҡын Көнсығыш Галереяһы, Виктория менән Альберт музейы&lt;ref&gt;George C. Kohn (2007.&lt;/ref&gt;.]]
[[Ислам]]&lt;nowiki/&gt;ды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата.

1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә&lt;ref name=&quot;Akcam, Taner&quot;/&gt;.

==== Христианлыҡ һәм иудаизм ====
[[Файл:Gennadios_II_and_Mehmed_II.jpg|left|thumb|Мәхмәт II менән Константинополь Патриархы Геннадий Схоларий.]]
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә&lt;ref&gt;Shaw and Shaw.&lt;/ref&gt;. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан [[дәвширмә]] тигән  һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр&lt;ref&gt;«[http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm The Divinely-Protected, Well-Flourishing Domain: The Establishment of the Ottoman System in the Balkan Peninsula](недоступная ссылка — [//web.archive.org/web/*/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''история''], [//web.archive.org/web/20060908041548/http://www.loyno.edu/history/journal/1998-9/Krummerich.htm ''копия''])», Sean Krummerich, Loyola University New Orleans, ''The Student Historical Journal'', volume 30 (1998-99)&lt;/ref&gt;. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен ([[яңысарҙар]]) булдырыуға йәлеп ителә.

Милләт системаһына ярашлы, мосолман булмағандар империя граждандары булһа ла, мосолмандар менән тиң ҡоҡуҡлы булмай. Православие милләте системһы Юстиниан I осоронда уҡ барлыҡҡа килә һәм Византия империяһында ҡулланыла. Христиандар, иң күп һанлы мосолман булмаған төркөм булараҡ, сәйәсәттә һәм сауҙала айырым өҫтөнлөктәргә эйә була, шуға һалымды ла мосолмандарға ҡарағанда күберәк түләй&lt;ref name=&quot;Turkish Toleration&quot;&gt;[http://www.globaled.org/nyworld/materials/ottoman/turkish.html Turkish Toleration], The American Forum for Global Education&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Turkish Toleration&quot;/&gt;.

1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.

1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.

Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.

== Мәҙәниәте ==
[[Файл:Flickr - …trialsanderrors - Yeni Cami and Eminönü bazaar, Constantinople, Turkey, ca. 1895.jpg|thumb|Истанбулдың Эминөнү районында яңы мәсет һәм мысыр баҙары, 1895 йыл тирәһе.]]
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.

=== Әҙәбиәт ===

Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен [[шиғриәт]] һәм [[проза]] тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.

== Комментарийҙар ==
{{Иҫкәрмәләр|group=прим.}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор=Norman Itzkowitz|заглавие=Ottoman Empire and Islamic Tradition|издательство=University of Chicago Press|год=1980|страниц=|isbn=0-226-38806-9|ref=Itzkowitz}}
* {{книга|автор=Patrick Balfour Kinross|заглавие=The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire|издательство=William Morrow|год=1979|страниц=|ref=Kinross}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Турция}}
* [http://courses.washington.edu/otap/ Ottoman Text Archive Project — University of Washington]
* [http://www.umich.edu/~turkish/ottemp.html The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan]
* [http://www.turizm.net/turkey/history/ottoman.html The Ottoman Empire: A Chronological Outline]
* [http://www.theottomans.org/ Information about Ottomans]
* [http://www.wdl.org/ru/item/11770/ Турция в Азии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150906211940/http://www.wdl.org/ru/item/11770/ |date=2015-09-06 }}

{{Һайланған мәҡәлә|тарих}}
[[Категория:Абсолют монархиялар]]
[[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]]
[[Категория:Конституциялы монархиялар]]
[[Категория:Ғосман империяһы]]
[[Категория:Төрки империялар]]</text>
      <sha1>52jqfgh79exggz132ewt3n2qnkqjg6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неймар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181778</id>
    <revision>
      <id>1301461</id>
      <parentid>1277860</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T16:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42005-93</username>
        <id>48480</id>
      </contributor>
      <origin>1301461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50115" sha1="4b7a8l4np07tfvj8uvklyziy1iqh5h3" xml:space="preserve">{{Футболист
| изображение = 
| полное имя = Неймар да Силва Сантос Жуниор&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia: List of players: Brazil |publisher=FIFA |format=PDF |pages=4 |date=2018-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archivedate=2018-06-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |date=2018-06-19 }}&lt;/ref&gt;
| дата рождения = 5.2.1992
| рост = 175&lt;ref name=&quot;psgheight&quot;&gt;{{cite web|title=Neymar Jr|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/neymar-jr|publisher=PSG|lang=en|accessdate=2020-07-04}}&lt;/ref&gt;
| вес = 68&lt;ref name=&quot;psgheight&quot;/&gt;
| позиция = [[Нападающий (футбол)|нападающий]]&lt;br&gt;[[вингер]]&lt;br&gt;[[Полузащитник (футбол)#Атакующий полузащитник|атакующий полузащитник]]
| нынешний клуб = {{Флаг Франции|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]
| номер = 10
| молодёжные клубы = {{спортивная карьера
 |1999—2003|{{Флаг Бразилии|20px}} Португеза Сантиста|
 |2003—2009|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сантос (футбольный клуб)|Сантос]]|}}
| клубы = {{спортивная карьера
 |2009—2013|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сантос (футбольный клуб)|Сантос]]|102 (54)
 |2013—2017|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбольный клуб)|Барселона]]|123 (68)
 |2017—{{н. в.}}|{{Флаг Франции|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|80 (59)
}}
| национальная сборная = {{спортивная карьера
 |2009|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу (до 17 лет)|Бразилия (до 17)]]|3 (1)
 |2011|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу (до 20 лет)|Бразилия (до 20)]]|7 (9)
 |2010—{{н. в.}}|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу|Бразилия]]|116 (70)&lt;!--Пожалуйста, также не забывайте изменить ниже дату. Спасибо.--&gt;
 |2012—2016|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Олимпийская сборная Бразилии по футболу|Бразилия (олимп.)]]|14 (8)}}
| медали = {{турнир|[[Летние Олимпийские игры|Олимпийские игры]]}}
{{медаль|Серебро|[[Летние Олимпийские игры 2012|Лондон 2012]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2012 (мужчины)|футбол]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро 2016]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2016 (мужчины)|футбол]]}}
{{турнир|[[Кубок конфедераций|Кубки конфедераций]]}}
{{медаль|Золото|[[Кубок конфедераций 2013|Бразилия 2013]]}}
{{турнир|[[Кубок Америки по футболу|Кубки Америки]]}}
{{медаль|Серебро|[[Кубок Америки по футболу 2021|Бразилия 2021]]}}
| обновление данных о клубе = 28.11.2021
| обновление данных о сборной = 11.11.2021
}}

'''Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор''' (порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Neymar da Silva Santos Júnior&lt;/span&gt;; &lt;small&gt;португальское произношение:&lt;/small&gt; {{IPA|[nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]}};992 йылдың 5 февралендә тыуа, Можи-дас-Крузис, , [[Бразилия]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/sport/20130603/941146146.html|title=Биография Неймара да Силва Сантоса Жуниора|publisher=[[РИА Новости]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kJnN9g?url=http://ria.ru/sport/20130603/941146146.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt;, йәки ябай ғына Неймар (порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot;&gt;''Neymar''&lt;/span&gt;) — Бразилия футболсыһы, һөжүм итеүсе, вингер һәм [[Франция]]&lt;nowiki/&gt;ның «Пари Сен-Жермен» клубы һәм [[Бразилия]]ның йыйылма командаһы өсөн һөжүм итеүсе ярымһаҡсы. Донъяның иң яҡшы уйынсыларының береһе тип һанала.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/ranked-the-10-best-soccer-players-in-the-world-right-now-2020-1#2-neymar-paris-saint-germain-9|title=Ranked: The 10 best soccer players in the world right now|website=businessinsider.com|date=2020-01-11|lang=en|first=Barnaby|last=Lane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global/ng-interactive/2019/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2019|title=The 100 best male footballers in the world 2019|publisher=The Guardian|date=2019-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-football-players-world-2019-100-footballers-soccer-list-full|title=The 100 Best Football Players in the World 2019: full list revealed|publisher=FourFourTwo|date=2019-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;

2009 йылда профессиональ [[футбол]]да Бразилияның Сантос составында дебют яһай. Был клуб менән өс чемпион титулын яулай: Паулиста лигаһы, Бразилия кубогы, Либертадорес кубогы, Көньяҡ Америка рекопоһы. [[2011 йыл|2011]] һәм [[2012 йыл]]дарҙа [[Көньяҡ Америка]]&lt;nowiki/&gt;ның иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2011 йылда  иң яҡшы голы өсөн ФИФА -ның «Ференц Пушкаш» премияһына лайыҡ була. [[2013 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың йәйендә бразилиялы [[Испания]]&lt;nowiki/&gt;ның «[[Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» уйынсыһы булып китә. Луис Суарес һәм Лионель [[Месси Лионель|Месси]] менән һөжүм триоһын ойошторғас, Неймар «Барселона»ға ике тапҡыр Испания лигаһында, өс тапҡыр Испания кубогында һәм [[УЕФА]]-ның Чемпиондар лигаһының бер трофейын яуларға ярҙам итә. 2014/15 миҙгелендә клуб менән бергә «алтын хет-трик» яһай. Шулай уҡ 2015 йылда «Алтын туп» премияһына тауыш биреүҙә өсөнсө урынды биләй. 2017 йылдың авгусында Неймар «Барселона»нан «Пари Сен-Жермен»ға күсә, тарихта иң ҡиммәтле футболсы була&lt;ref name=&quot;FCB Neymar2&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause|title=FC Barcelona communiqué on Neymar Jr|date=3 August 2017|publisher=FC Barcelona|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171515/https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause|archivedate=3 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC Neymar2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40762417|title=Neymar: Paris St-Germain sign Barcelona forward for world record 222m euros|date=2017-08-03|publisher=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803235435/http://www.bbc.co.uk/sport/football/40762417|archivedate=2017-08-03}}&lt;/ref&gt;. Францияла Неймар һәм уның командаһы өс тапҡыр Франция чемпионы була, шулай уҡ Франция кубогын, Лига Кубогын һәм Франция Суперкубогын яулай. 2018 йылда НПСФ мәғлүмәттәре буйынса, Францияның  иң яҡшы футболсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/neymar-named-ligue-1-player-of-the-year-as-psg-dominate/6nc1rt5tr1ug1g0sbb8gclr4w|title=Neymar named Ligue 1 Player of Year as PSG dominate|publisher=Goal|first=Tom|last=Webber|date=2018-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180905050543/http://www.goal.com/en-gb/news/neymar-named-ligue-1-player-of-the-year-as-psg-dominate/6nc1rt5tr1ug1g0sbb8gclr4w|archivedate=2018-09-05|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдан 17 йәшкә тиклемге Бразилия йыйылма командаһы һәм 20 йәшкә тиклемге йыйылма командалар өсөн сығыш яһай, 20 йәшкә тиклемгеләр йыйылма командаһы составында Көньяҡ Америка йәштәр чемпионатында еңеү яулай. 2010 йылда Бразилияның төп йыйылма командаһы өсөн дебют яһай. 2013 йылда Конфедерациялар кубогының&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html|title=Бразилец Неймар признан лучшим игроком Кубка Конфедераций|publisher=runews24.ru|lang=ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227104914/http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html|archivedate=2015-12-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; штаты иң яҡшы уйынсыһы була, ул үҙенең йыйылма командаһы составында еңеү яулай. 2014 йылғы донъя чемпионаты һөҙөмтәләре буйынса турнирҙың иң яҡшы бомбардирҙары&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/brazil2014/awards/|title=Awards|publisher=FIFA|accessdate=2020-07-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531101924/https://www.fifa.com/worldcup/archive/brazil2014/awards/ |date=2020-05-31 }}&lt;/ref&gt; исемлегендә өсөнсө була. 2016 йылда [[Олимпия уйындары]]&lt;nowiki/&gt;нда алтын миҙал яулай. Йыйылма команда өсөн, Роналдо һәм [[Пеле]]&lt;nowiki/&gt;нан һуң, туп индергән голдар һаны буйынса өсөнсө урынды биләй.

Неймар — донъяның иң билдәле футболсыларҙың береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=ESPN World Fame 100|url=http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|publisher=ESPN|date=2016-06-03|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160713040749/http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|archivedate=2016-07-13}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда Time [[журнал]]&lt;nowiki/&gt;ы уны донъяның иң абруйлы 100 [[кеше]]&lt;nowiki/&gt;һе исемлегенә индерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/|title=Neymar Belongs on Time's ‘100 Most Influential People’; David Beckham Explains Why|date=2017-04-20|work=NESN|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421020228/http://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/|archivedate=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Forbes журналы Неймарҙы донъяның иң юғары түләү алған өсөнсө спортсы тип атай&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{cite web|title=Lionel Messi edges out Cristiano Ronaldo to head Forbes top 100 highest paid athletes|url=https://www.bbc.com/sport/48602166|lang=en|date=2019-06-11|publisher=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;.

== Иртә йылдары ==
Кесе Неймар ювелир әйберҙәр менән сауҙа итеүсе Неймар Сантос һәм Надин Сантос ғаиләһендә тыуа, һуңыраҡ уның Рафаэла исемле һеңлеһе донъяға килә&lt;ref name=&quot;reportagens/1435872&quot;&gt;{{cite web|title=O reino encantado de Neymar - ISTOÉ Independente|url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|work=ISTOÉ Independente|date=2011-06-23|accessdate=2017-08-04|lang=pt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt;. Неймар — [[1999 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан «Сантос» клубы тәрбиәләнеүсеһе. Бик йәш сағында уҡ, хатта клубтың составында уйнамайынса, төрлө Европа клубтарының иғтибарын йәлеп итә, шул иҫәптән «Манчестер Сити» , «Барселона», «Реал Мадрид» , «Арсенал», «Челси» һәм «Милан» уның «Копинье»ла һәм Сан-Паулу йәштәр чемпионаты уйнауын скауттар ярҙамында күҙәтә. Һөжүмсе, билдәле форвардҡа оҡшатып, дриблинг стиле өсөн «Яңы Робиньо» ҡушаматын бирәләр. 14 йәшендә ул хатта «Реал Мадрид» академияһына китә, әммә тыуған илен һағынып, Бразилияға ҡайта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html|title=Неймар: не захотел остаться в &quot;Реале&quot;, поскольку заскучал по дому|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009204341/https://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html|archivedate=2016-10-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса, 1960-сы йылдарҙың&lt;ref name=&quot;reportagens/1435873&quot;&gt;{{cite web|title=O reino encantado de Neymar - ISTOÉ Independente|url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|work=ISTOÉ Independente|date=2011-06-23|accessdate=2017-08-04|lang=pt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt; билдәле уйынсыһы Лима етәкселегендә күнекмәләр үткән клуб академияһында ҡалһын өсөн&lt;ref&gt;{{cite web|title='O Santos vai se renovar sempre', diz Lima, o 'curinga' do esquadrão da Vila|url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html|work=globoesporte.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618144435/http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html|archivedate=2012-06-18}}&lt;/ref&gt;, Неймар бер йыл элек булған Сантос уйынсының ғаиләһенә 1 миллион [[евро]] түләй. «Marca» гәзите хәбәр итеүенсә, Неймар, атаһына һәм футболсының агентына 60 000 [[доллар]] түләһәләр, «Реал Мадрид»та ҡалырға әҙер була; был аҡса футболсы йортонда олатаһы һәм өләсәһе өсөн яңы ҡат төҙөүгә тотонолор ине, әммә Мадрид клубы баш тарта. Шулай уҡ Неймар Көньяҡ Америка чемпионатында 15 йәшкә тиклемге йыйылма команда өсөн сығыш яһауы менән билдәлелек ала.

== Клуб карьераһы ==

=== «Сантос» ===
[[2008 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да Неймар «Сантос» менән 2013 йылға тиклем иҫәпләгән тәүге профессиональ контрактына ҡул ҡуя, ҙур күләмдә компенсация түләп, ул шунда уҡ күп кенә потенциаль һатып алыусыларҙы ҡурҡыта, бынан тыш, транзакцияның 40 проценты «Гропо Сонда»ныҡы була. Ҡайһы бер клубтар, атап әйткәндә, «Манчестер Юнайтед» һәм «Реал Мадрид» клубтары артҡа сигенмәй, бигерәк тә өҫтөн клубтар, уның менән алдан килешеү төҙөгәнгә, уйынсыны һатып алыу хоҡуғына эйә булалар. 2009 йылдың 7 мартында бразилиялы «Оэсте» командаһына ҡаршы уйында Маурицио Молинаны алмаштырып, «Сантос» командаһының беренсе командаһында дебют яһай. Бер аҙнанан «Моги-Мирин» командаһына ҡаршы уйында Неймар клуб өсөн тәүге голын индерә. 2009 йылдың 24 мартында ЦСКА Мәскәү уйынсыһын күсереү менән дә ҡыҙыҡһына&lt;ref name=&quot;news-1983362&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-198336-cska-khochet-podpisat-novogo-robino.html|title=ЦСКА хочет подписать &quot;нового Робиньо&quot;|publisher=www.championat.ru|accessdate=2019-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327060659/http://www.championat.ru/football/news-198336.html|archivedate=2009-03-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ «Милан» Неймар менән ныҡ ҡыҙыҡһына башлай.
[[Файл:Neymar_Junior_the_Future_of_Brazil_2.jpg|слева|мини|190x190пкс|Неймар 2011 йылда футбол буйынса клубтарҙың донъя чемпионаты финалында «Барселона» футбол клубына ҡаршы уйында «Сантос» өсөн сығыш яһай.]]

2010 йылдың яҙында Неймар юғары кимәлдәге тәүге трофейын яулай, Сан-Паулу штаты чемпионы була; шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010 |accessdate=2010-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100507192041/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0%2C%2CMUL1586454-9839%2C00.html |archivedate=2010-05-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000045/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. 15 апрелдә Бразилия кубогының 1/16 матчында «Гуарани»ға ҡаршы уйында Неймар хет-трикта 5 гол индерә, ә уның клубы 8-1 иҫәбенә еңә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228272&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_Sports|title=Taiwan News Online － Breaking News, Politics, Environment, Immigrants, Travel, and Health|author=Taiwan News|publisher=Taiwan News Online － Breaking News, Politics, Environment, Immigrants, Travel, and Health|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_sports&amp;id=1228272&amp;lang=eng_news|archivedate=2016-03-06|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_sports&amp;id=1228272&amp;lang=eng_news |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан «Сантос» илдең Кубогын яулай, ә Неймар 11 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Йәйгеһен «Сантос» «Вест Хэм»дың тәҡдимен кире ҡаға, ул Неймарҙы күсереү өсөн 15 миллион евро тәҡдим итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-534472.html|title=Сантос Неймарҙы «Вест Хэм»ға һатыуҙан баш тарта|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм «Челси» һөжүмсегә €20 млн тәҡдим итә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-550131.html|title=Сантос рәсми рәүештә Неймарҙы «Челси»ға һатыуҙан баш тарта|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ «күктәр» Неймарға тәҡдимде 26 миллион евроға тиклем арттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-575017.html|title=Пеле: Неймар не готов играть в Англии|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html|archivedate=2010-08-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html |date=2010-08-21 }}&lt;/ref&gt;. Командала ҡалырға теләгән Неймар 20 август&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-571223.html|title=Неймар: әлеге ваҡытта «Сантос»та ҡалырға теләйем|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html|archivedate=2010-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html |date=2010-08-24 }}&lt;/ref&gt;, «Сантос» менән контрактын 5 йылға оҙайтырға ҡарар итә; ул:{{цитата|Аҡса ҡыуаныс килтемәй. Мин &quot;Сантос&quot;та барыһына ла шатмын һәм артабан да ошо команда өсөн уйнағым килә. Ҡарар ҡатмарлы, бик ҡатмарлы булды. Әммә Алла миңә дөрөҫ ҡарар ҡабул итер өсөн көс һәм зирәклек бирҙе. Хәҙер мин «Сантос» һәм уның еңеүҙәре тураһында ғына уйланам.&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/news-576117.html Неймар продлил контракт с «Сантосом»]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.|}}

2010 йылдың сентябрендә Неймар «Сантос»тың баш тренеры Доривал Жуниорҙы Бразилия чемпионаты матчында пенальти тибергә мөмкинлек бирмәгәне өсөн тәнҡитләй, яуап итеп команда етәкселеге һөжүмсене квалификацияһынан мәхрүм итергә һәм штраф һалырға ҡарар итә. Ваҡиғанан һуң бер көн үткәс, Неймар һүҙҙәре өсөн ғәфү үтенә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-602631.html|title=Неймар дисквалифицирован как минимум на один матч|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921065520/http://www.championat.ru/football/news-602631.html|archivedate=2010-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921065520/http://www.championat.ru/football/news-602631.html |date=2010-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Дорваль уйынсыға бындай йомшаҡ язаһы менән ҡәнәғәт булмай, шунан һуң баш тренер эштән ҡыуыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-605915.html|title=Главный тренер &quot;Сантоса&quot; уволен из-за того, что отчислил Неймара|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100925215830/http://www.championat.ru/football/news-605915.html|archivedate=2010-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925215830/http://www.championat.ru/football/news-605915.html |date=2010-09-25 }}&lt;/ref&gt;. [[2010 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың октябрендә Бразилия [[гәзит]]&lt;nowiki/&gt;тәренең береһендә, Неймар клубташтары менән бергә фәхишәләр оҙатыуында «Гремио»ны еңеүен байрам иткән, тигән мәғлүмәт баҫыла;  был мәҡәлә «Сантос» президенты Луис Альваро Рибейрола асыу тыуҙырған, ул шул рәүешле футболсының тыуған илдән китеүен тиҙләтергә тырыша, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-619628.html|title=Неймар оказался в центре очередного скандала|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101010131731/http://www.championat.ru/football/news-619628.html|archivedate=2010-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010131731/http://www.championat.ru/football/news-619628.html |date=2010-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Июндә Неймар, «Сантос» составында финалда ике туптың береһен индереп, Либертадорес кубогын яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/article-88826.html|title=Совесть Неймара чиста – можно ехать в Европу!|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914150624/http://www.championat.com/football/article-88826.html|archivedate=2016-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914150624/http://www.championat.com/football/article-88826.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;. Бының өсөн турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1001867-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-kubka-libertadores-2011.html|title=Неймар признан лучшим игроком Кубка Либертадорес — 2011|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927143454/https://www.championat.com/football/news-1001867-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-kubka-libertadores-2011.html|archivedate=2016-09-27}}&lt;/ref&gt;.


2011 йылдың йәйендә «Челси»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-825704.html|title=&quot;Челси&quot; нацелился на Неймара и не интересуется Агуэро|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603061029/http://www.championat.ru/football/news-825704.html|archivedate=2011-06-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603061029/http://www.championat.ru/football/news-825704.html |date=2011-06-03 }}&lt;/ref&gt; тағы ла Неймар менән ҡыҙыҡһына башлай, шулай уҡ Туриндың «Ювентус»ы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-791360.html|title=&quot;Ювентус&quot; подтвердил интерес к Тевесу и Неймару|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423033159/http://www.championat.ru/football/news-791360.html|archivedate=2011-04-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423033159/http://www.championat.ru/football/news-791360.html |date=2011-04-23 }}&lt;/ref&gt;, Мадридтың «Реал»ы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-836466.html|title=&quot;Реал&quot; намерен купить Неймара и отдать его в аренду &quot;Сантосу&quot;|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615011051/http://www.championat.ru/football/news-836466.html|archivedate=2011-06-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615011051/http://www.championat.ru/football/news-836466.html |date=2011-06-15 }}&lt;/ref&gt; һәм «Барселона»һы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-860400.html|title=Агент: Неймар имеет предложения от &quot;Реала&quot; и &quot;Барселоны&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914201543/http://www.championat.com/football/news-860400.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914201543/http://www.championat.com/football/news-860400.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;, ә һуңынан «Анжи» футболсы өсөн 45  миллион [[евро]] бирергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.mail.ru/sport/news/football-rus-premier/6216222/?frommail=1|title=«Анжи» готов заплатить за Неймара €45 млн|publisher=Спорт Mail.Ru|lang=ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

27 июлдә Неймар Бразилия лигаһында «Фламенго» командаһына ҡаршы уйында 2 туп индерә; был ҡаршы команданың бөтә оборонаһы аша үткән голдарҙың береһе, Антонио Карека фекеренсә: «Бындай голдарҙы тик генийҙар ғына индерә. Видеоуйын ҡарайым кеүек тойолдо. Унынсы һанлы футболка Неймарҙыҡы түгел, әммә ул лайыҡлы. Ул [[Пеле]]&lt;nowiki/&gt;ның&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-882099.html|title=Карека: Неймар забил гол, достойный Пеле|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022152455/http://www.championat.com/football/news-882099.html|archivedate=2016-10-22|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022152455/http://www.championat.com/football/news-882099.html |date=2016-10-22 }}&lt;/ref&gt; үҙенә лайыҡлы туп индерә». Ватандашын донъяның иң яҡшы футболисы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Футбол. Пеле назвал Месси неполноценным|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI272929_Pele-nazval-Messi-nepolnocennim|accessdate=2017-08-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824164452/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI272929_Pele-nazval-Messi-nepolnocennim|archivedate=2017-08-24}}&lt;/ref&gt; тип һанаған Пеле үҙе лә был гол менән һоҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-882103.html|title=Пеле: я бы установил Неймару пять мемориальных досок|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914195839/http://www.championat.com/football/news-882103.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914195839/http://www.championat.com/football/news-882103.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;. Бының өсөн Неймар 2011 йылда ФИФА -ның Ференц Пускас исемендәге премияһына лайыҡ була. 

2011 йылдың авгусында Сантос, «Реал Мадрид» уйынсыны 58 миллион евроға&lt;ref name=&quot;news-9866312&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|title=Отступные в контракте Неймара с «Сантосом» достигли € 70 млн|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927170524/https://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һатып алыу үтенесенә яуап итеп&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-921629.html|title=&quot;Сантос&quot; готов предложить новый контракт Неймару|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914145713/http://www.championat.com/football/news-921629.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914145713/http://www.championat.com/football/news-921629.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;, Неймарға яңы контракт тәҡдим итә. 29 октябрҙә һөжүмсе «Атлетико Паранаенсе»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-974433.html|title=Четыре гола Неймара принесли &quot;Сантосу&quot; победу над &quot;Атлетико Паранаэнсе&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914144659/http://www.championat.com/football/news-974433.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914144659/http://www.championat.com/football/news-974433.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt; командаһына ҡаршы уйында дүрт гол индерә. Шул уҡ йылдың 9 ноябрендә бразилиялы клуб&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-985601-nejmar-prodlil-kontrakt-s-santosom-do-konca-2014-goda.html|title=Неймар продлил контракт с &quot;Сантосом&quot; до конца 2014 года|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927163054/https://www.championat.com/football/news-985601-nejmar-prodlil-kontrakt-s-santosom-do-konca-2014-goda.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; менән 2014 йылдың&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1050653-kontrakt-nejmara-s-santosom-zakljuchjon-ne-do-2015-goda-a-do-leta-2014-goda.html|title=Контракт Неймара с &quot;Сантосом&quot; заключён не до 2015 года, а до лета 2014 года|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013211712/https://www.championat.com/football/news-1050653-kontrakt-nejmara-s-santosom-zakljuchjon-ne-do-2015-goda-a-do-leta-2014-goda.html|archivedate=2018-10-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 13 июленә тиклем 6,5 миллион евро эш хаҡы менән контракт төҙөй; компенсация суммаһы 75 миллион евро&lt;ref name=&quot;news-9866313&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|title=Отступные в контракте Неймара с «Сантосом» достигли € 70 млн|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927170524/https://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә. Клуб президенты Луис Альваро де Оливейра әйтеүенсә, ул былай ти: «Мин Неймарҙы, «Реал»дың баш тренеры Хосе Моуриньо сәстәрен ҡыҫҡартырға мәжбүр итәсәк, тип, ҡалырға күндерҙем. Беҙҙең илдә ул [[сәс]] стиле менән теләгәнен эшләй ала»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-989721-prezident-santosa-povedenie-rukovodstva-reala-bylo-vysokomernym.html|title=Президент «Сантоса»: поведение руководства &quot;Реала&quot; было высокомерным|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013211915/https://www.championat.com/football/news-989721-prezident-santosa-povedenie-rukovodstva-reala-bylo-vysokomernym.html|archivedate=2018-10-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Миҙгел аҙағында Неймар Бразилия чемпионатының&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1014373-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-chempionata-brazilii.html|title=Неймар признан лучшим игроком чемпионата Бразилии|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927160143/https://www.championat.com/football/news-1014373-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-chempionata-brazilii.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; иң яҡшы уйынсыһы, Көньяҡ Американың&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1038691-nejmar-priznan-koroljom-futbola-ameriki.html|title=Неймар признан &quot;Королём футбола Америки&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927164605/https://www.championat.com/football/news-1038691-nejmar-priznan-koroljom-futbola-ameriki.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; иң яҡшы уйынсыһы тип таныла, шулай уҡ «ФИФАның алтын тубы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1014393-nejmar-ne-razocharovan-tomu-chto-ne-poluchu-zolotoj-mjach.html|title=Неймар: не разочарован что не получу &quot;Золотой мяч&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927173120/https://www.championat.com/football/news-1014393-nejmar-ne-razocharovan-tomu-chto-ne-poluchu-zolotoj-mjach.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; дәғүәселәре иҫәбендә була.

[[2012 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 6 февралендә, «Палмейрас» командаһына ҡаршы уйында туп индергәндән һуң, Неймар профессиональ кимәлдә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Неймар забил 100-й гол в карьере - Футбол - Sports.ru|url=http://www.sports.ru/football/136075641.html|work=Sports.ru|accessdate=2017-08-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111211806/http://www.sports.ru/football/136075641.html|archivedate=2016-11-11}}&lt;/ref&gt; 100 туп билдәһенә етә. Март айында, киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, «Барселона» Неймарҙы күсереү тураһында килешә һәм хатта уйынсының контрактын һатып алыу өсөн аҡсаның бер өлөшөн — €14,5 млн түләй. 8 мартта Неймар «Интернационал»ға ҡаршы уйында өс гол индерә. 30 мартта бразилиялы «Гуаратингет»ҡа ҡаршы уйында хет-трик яһай һәм, Робиньоны уҙып китеп, «Сантос» өсөн голдар һаны буйынса дүртенсе урынға күсә. 26 апрелдә Либертадорес Кубогының Неймарға «Боливара» ға ҡаршы уйынында трибунанан сит әйбер ташлайҙар, һөҙөмтәлә уйынсы ҡолай һәм бер аҙ ваҡыттан иҫенә килә. 29 апрелдә Неймар, «[[Сан-Паулу]]&lt;nowiki/&gt;» командаһына ҡаршы уйында өс гол индереп, сираттағы хет-тригын эшләй. 2012 йыл аҙағында Неймар [[Көньяҡ Америка]]&lt;nowiki/&gt;ла йылдың иң яҡшы футболсыһы тип таныла.

2013 йылдың 26 майында Неймар «Сантос» өсөн «Фламенго»ға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/south_america/spbfoto_NI382444_Neymar-provel-posledniy-match-za-Santos|title=Неймар провел последний матч за «Сантос» (фото)|publisher=[[sportbox.ru]]|date=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H6dzCFIL?url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/south_america/spbfoto_NI382444_Neymar-provel-posledniy-match-za-Santos|archivedate=2013-06-03}}&lt;/ref&gt;  ҡаршы һуңғы уйынын үткәрә. Бразилиялы милли чемпионат уйынында матчтың башынан аҙағынаса уйнай. Уйын 0:0&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2013/05/27/neymar/|title=Неймар провел последний матч за «Сантос»|publisher=[[Лента.ру]]|date=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H6e0oRC1?url=https://lenta.ru/news/2013/05/27/neymar/|archivedate=2013-06-03}}&lt;/ref&gt; иҫәбе менән тамамлана.

=== «Барселона» ===

==== Трансфер ====
2013 йылдың 26 майында испан «Барселона» үҙенең рәсми сайтында Неймарҙы «зәңгәр-гранат» лагерына күсереү тураһында иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/neymar-da-silva-to-join-fc-barcelona-for-the-next-five-seasons|title=Neymar da Silva to join FC Barcelona for the next five seasons|publisher=fcbarcelona.com|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7MVQ0K?url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/neymar-da-silva-to-join-fc-barcelona-for-the-next-five-seasons|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;. Килешеү тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирелмәй, әммә «Марка» спорт гәзите хәбәр итеүенсә, «каталондарға» Бразилия һөжүмсеһе өсөн яҡынса 50 миллион евро түләргә тура килә, ә уйынсының йыллыҡ эш хаҡы 7 миллион евро тәшкил итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI382175_Neymar-stal-igrokom-Barseloni|title=Неймар стал игроком «Барселоны»|publisher=[[sportbox.ru|Спортбокс]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7NZHtq?url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI382175_Neymar-stal-igrokom-Barseloni|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3772862.shtml|title=Неймар подтвердил переход в «Барселону»|publisher=[[Евроспорт]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7OxNiF?url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3772862.shtml|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;. Был мәғлүмәтте футболист үҙе раҫлай, ул үҙенең «Твиттер»ында былай тип яҙа: {{цитата|Минең ҡарарым тураһында ғаиләм белә лә инде. Мин инде түҙеп тора алмайым һәм яңылыҡтар менән уртаҡлашырға теләйем, дүшәмбе көнө &quot;Барселона&quot; менән контракт төҙөйәсәкмен&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/612058|title=Неймар: В понедельник я подпишу контракт с «Барселоной»|publisher=[[Советский спорт]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7QhcWb?url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/612058|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;.|}}

27 майҙа «Сантос» һәм «Барселона» рәсми рәүештә һөжүмсенең [[Испания]] клубына күсеүенең бөтә шарттарын хәл итә. Неймар каталондар менән Испанияла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149269230.html|title=Неймар согласовал условия 5-летнего контракта с «Барселоной»|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-05-28|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gz7PzBZY?url=http://www.sports.ru/football/149269230.html|archivedate=2013-05-29}}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуйылған 5 йыллыҡ килешеү шарттары тураһында килешә. Бразилиялы «Барселона» тарихында иң ҡиммәтле уйынсылар исемлегендә швед Златан Ибрагимовичтан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/business/news-1541782-nejmar-stal-vtorym-v-spiske-samykh-dorogostojashhikh-pokupok-barselony.html|title=Неймар стал вторым в списке самых дорогостоящих покупок &quot;Барселоны&quot;|publisher=[[Чемпионат.com]]|date=2013-05-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H0E1bBRF?url=http://www.championat.com/business/news-1541782-nejmar-stal-vtorym-v-spiske-samykh-dorogostojashhikh-pokupok-barselony.html|archivedate=2013-05-30}}&lt;/ref&gt; һуң икенсе була.
[[Файл:Neymar_Barcelona_presentation_1.jpg|справа|мини|289x289пкс|Неймар «Барселона» уйынсыһы булараҡ презентацияла]]
3 июндә «Камп Ноу» стадионында һөжүмсенең тәүге уйыны үтә, унда 56 500 тамашасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1546232-nejmar-predstavlen-v-kachestve-igroka-barselony-v-prisutstvii-56-500-zritelej.html|title=Неймар представлен в качестве игрока &quot;Барселоны&quot; в присутствии 56 500 зрителей|publisher=[[Чемпионат.com]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kRUwg7?url=http://www.championat.com/football/news-1546232-nejmar-predstavlen-v-kachestve-igroka-barselony-v-prisutstvii-56-500-zritelej.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; ҡатнаша. Шул уҡ көндө Неймар 5 йыллыҡ контрактҡа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149599128.html|title=Неймар подписал пятилетний контракт с «Барселоной»|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kVVRa1?url=http://www.sports.ru/football/149599128.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуя. Килешеү «Барселона»ға 57 миллион евроға төшә, ә уйынсы өсөн компенсация суммаһы 190 миллион евро&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149605393.html|title=«Барселона» заплатила за трансфер Неймара 57 миллионов евро|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-03-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kXYvVI?url=http://www.sports.ru/football/149605393.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә.

==== Испанияла тәүге миҙгел ====

== Иҫкәрмә ==

; Комментарий
{{Комментарийҙар}}

; Сығанағы

== Һылтанмалар ==

** [https://www.neymarjr.com/en Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=2022-02-03 }}{{ref-en}}
** [https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/neymar-jr Профиль футболиста] на официальном сайте «Пари Сен-Жермен»{{ref-fr}}

[[Категория:2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]]
[[Категория:Бразилия футболсылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1992 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>4b7a8l4np07tfvj8uvklyziy1iqh5h3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ғосман империяһы тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184273</id>
    <revision>
      <id>1301467</id>
      <parentid>1173821</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T19:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>43014</id>
      </contributor>
      <comment>Better quality version of image</comment>
      <origin>1301467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164169" sha1="7nre5cauabrkdayjk4w1hyvd2zlne0c" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ғосман империяһы тарихы '''600-ҙән ашыу йылды үҙ эсенә ала. Ғосман империяһы 1299 йылдан [[1923 йыл|1923 йылға]] тиклем йәшәгән.

== Империяның барлыҡҡа килеүе ==
[[Файл:OttomanEmpireIn1683.png|мини|[[Ғосман империяһы]] 1683 йылда, иң ҙур территория баҫып алған осоронда]]

Империя ойошторор алдынан Ғосмандар тарихи аренала әллә ни билдәле булмаған. Сәлжүктәрҙең 1071 йылда Манцикерт эргәһендәге византийҙарҙы еңеүе төрөк һәм төркмәндәрҙең малсылыҡ менән шөғөлләнгән ҡәбиләләренә Анатолий буйлап таралып ултырырға мөмкинлек бирә. Төрөк-сельджуктар баш ҡалаһы Никеяла урынлашҡан Рум солтанлығына, ә 1097 йылда ҡаланы тәре йөрөтөүселәр яулап алғандан һуң, — Иконияла, хәҙерге Коньяла нигеҙ һала.{{sfn|Гугенхейм|2021|loc= ВОИНЫ ПРИГРАНИЧЬЯ|с= 144—145|name= &quot;gug_144-145&quot;}}

XIII быуаттың беренсе сирегендә монголдарҙың Үҙәк Азияға һәм Иранға һөжүме уғыҙ төрки ҡәбиләләрен Көнбайышҡа күсенергә мәжбүр итә. Анатолийға барып еткән кешеләр араһында Кайиҙар ҙа булған. Был ҡәбилә башында Эртоғрул Ғәзи үҙе торған, сәлжүк солтаны Алаетдин Кей-Ҡобад I уға Сөгүт ҡалаһын бирә. 1243 йылда монголдар Кесе Азияға барып етә һәм Көседағ янындағы һуғышта Рум солтанлығы хакимы Кей-Хосров II армияһын тар-мар иткән, һәм уны вассал дәүләткә әйләндергән. Бынан тыш, 1261 йылда византийҙар латиндарға ҡаршы һуғышып, Константинополде яулай, үҙҙәренең баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән Никеяны ҡалдыра. Палеологтарҙың яңы династияһына ҡараған императорҙар өсөн Вифинияның элекке әһәмиәте булмаған&lt;ref name=&quot;gug_144-145&quot; /&gt;.

XIII быуат аҙағында Анатолийҙа монгол власы көсһөҙләнә башлай, ә 1308 йылда Сәлжүкиҙәр нәҫеле өҙөлә. Сик буйында, шулай уҡ солтанаттың эске биләмәләрендә йәшәгән төркмән ҡәбиләләре башлыҡтары был мөмкинлекте монгол иҙеүен алып ташлау һәм үҙҙәренең Коньянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеү өсөн файҙалана&lt;ref name=&quot;gug_144-145&quot; /&gt;.

Ғосман I Ғәзи (идара ителеү йылдары 1288—1326), Уж-бей Сөгүттың һәм кайи ҡәбиләһе башлығы Эртоғрулдың улы һәм вариҫы, Византия менән көрәштә өлкә артынан өлкәне ҡуша, ләкин, ҡеүәте үҫә барыуына ҡарамаҫтан, үҙенең Ликаонияға буйһоноуын таный. 1299 йылда, Румдың сәлжүк солтаны Алаэддин Кейкубад II, боласыларҙан һаҡланып баш ҡаланан ҡасҡанда, Ғосман «солтан» титулын ҡабул итә һәм сәлжүк вариҫтары власын таныуҙан баш тарта. Уның исеме менән төрөктәр ғосман төрөктәре йәки ғосманлылар тип атала башлаған. Уларҙың Кесе Азияла идара итеүе тарала һәм нығына, Конья солтандары быға ҡамасаулай алмай.

Ошо ваҡыттан алып уларҙың, үҙ аллы булып етмәһә лә, үҙ әҙәбиәте барлыҡҡа килә һәм бик тиҙ арта. Улар яулап алынған өлкәләрҙә сауҙа, игенселек һәм сәнәғәткә булышлыҡ итеү хаҡында хәстәрлек күрә, яҡшы ойошторолған армия булдыра. Хәрби, ләкин мәҙәниәткә дошманлыҡ ҡылмаған, көслө дәүләт үҫешә; теоретик яҡтан абсолютистик булып тора, ләкин ғәмәлдә полководецтар (уларға солтан төрлө өлкәләр менән идара итеү мөмкинлеге бирә ине) йыш ҡына солтандың юғары власын теләр-теләмәҫ кенә таныған. Йыш ҡына Кесе Азиялағы грек ҡалалары үҙ ирке менән ҡеүәтле Ғосман ҡурсалауына бирелгән.

Ғосман улы һәм вариҫы Орхан I (1326—1359) атаһының сәйәсәтен дауам итә. Ул хаҡ динле халыҡтарҙы берләштереү маҡсатын ҡуйһа ла, ысынында иһә, көнсығышҡа, мосолмандар йәшәгән илдәргә ҡарағанда гректар йәшәгән илдәргә йүнәлтә. Ул Византиялағы эске ыҙғыштар менән бик оҫта файҙаланған. Бәхәсләшеүселәр уға третей судьяһы һымаҡ мөрәжәғәт иткән. 1330 йылда ул Азиялағы Византия ҡәлғәләренән иң мөһимен — Никеяны яулай. Уның артынса Никомедия һәм Кесе Азияның бөтә төньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡара диңгеҙ, Мәрмәр һәм Эгей диңгеҙҙәренә тиклемге өлөшө төрөктәр власына аҫтына инә.

Ниһайәт, 1356 йылда Орхандың улы Сөләймән етәкселегендәге төрөк ғәскәре Дарданеллдың Европа ярына сыға, Галлиполины һәм уның тирә-яғын баҫып ала.

[[Файл:Enterance to Divan - Thomas Allom (165186748).jpg|thumb|left|''Bâb-ı Âlî'', Бейек Порта]]
Орхандың дәүләт менән эске идара итеү эшмәкәрлегендә уның даими кәңәшсеһе булып ағаһы Аладдин тора, ул (Төркиә тарихында берҙән-бер миҫал) үҙ ирке менән тәхеткә барыуҙан баш тарта һәм уның өсөн махсус булдырылған, әммә унан һуң да һаҡланып ҡалған бөйөк вәзир вазифаһын ҡабул итә. Сауҙаны еңеләйтеү өсөн тәңкә эше яйға һалына. Орхан үҙенең исеменән һәм Ҡөрьән шиғыры менән көмөш тәңкә — аҡса һуҡтыра. Ул үҙенә яңы ғына яулап алынған, үҙе үлгәнгә тиклем бер нисә йыл элек Ғосман — бей ҡамаған Бурсала (1326) затлы һарай төҙөтә, уның бейек ҡапҡаһы менән бәйле Ғосман хөкүмәте лә йыш ҡына «Бөйөк Порта» (һүҙмә-һүҙ тәржемәһе: Bab-ı Âlî — «бейек ҡапҡа») исеме менән йөрөтөлгән.

1328 йылда Орхан үҙ биләмәләренә яңы, ниндәйҙер кимәлдә үҙәкләштерелгән идаралыҡ бирә. Улар округтарға, [[санжак]]тарға бүленгән 3 провинцияға (пашалыҡ) бүленгән. Граждандар идаралығы хәрби хеҙмәт менән берләштерелгән һәм уға буйһонған. Орхан христиан балаларынан сыҡҡан янычар ғәскәренә башланғыс һалған (тәүҙә 1000 кеше; һуңыраҡ уларҙың һаны шаҡтай артҡан). Диндәре (мәсихселәрҙән һалымдар алынһа ла) эҙәрлекләнмәгән, мәсихселәргә түҙемлек һаҡланыуына ҡарамаҫтан, улар күпләп ислам диненә күскән

== Константинополде алғанға тиклемге Европалағы баҫып алыуҙары (1352—1453) ==
* 1352 й. — Дарданеллды баҫып алыу.
* 1356 й. — Галлиполиҙы баҫып алыу.

== Бөйөк империя осоро ==
Галлиполины алғандан һуң, төрөктәр Эгей диңгеҙе, Дарданелл һәм Мәрмәр диңгеҙенең Европа ярында нығынған. Сөләймән 1358 йылда вафат була, һәм Орхандың икенсе улы Морат I (1359—1389) тәхет вариҫы була, ул Ангораны яулап, Кесе Азия тураһында онотмаһа ла, үҙенең эшмәкәрлеге үҙәген Европаға күсерә. Фракияны яулап алғас, 1365 йылда ул баш ҡалаһын Адрианополгә күсерә. Константинополь һәм уның тирә-яғында ғына Византия империяһы һаҡланып ҡала, ләкин ул тағы ла йөҙ йылға яҡын яулап алыуға ҡаршы тороуын дауам итә.

Фракианы яулап алыу төрөктәрҙең Сербия һәм Икенсе Болғар батшалығы менән яҡындан аралашыуына килтерә. Ике дәүләт тә феодаль ваҡланыу осорон кисергән һәм туплана алманы. Бер нисә йыл дауамында улар икеһе лә территорияһының ярайһы уҡ ҙур өлөшөн юғалтҡан, яһаҡ түләү менән килешеп, солтанға буйһонған. Әммә был дәүләттәр, мөмкинлектән файҙаланып, өлөшләтә үҙ позицияларын тергеҙеүгә өлгәшкән осорҙары булған.

[[Файл:BASA-516K-1-2080-3-Murad I.JPG|мини|Морат I]]
Ғосмандар Сербия хакимдары менән бәрелешә һәм Черномен (1371) менән Савра алыштарында (1385) еңеү яулай.

=== Косово ҡырындағы алыш ===
1389 йылдың йәйендә ғосман солтаны Морат Сербияға ҡаршы поход башлай&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Чиркович Сима.
 |заглавие      = История сербов
 |место         = М.
 |издательство  = Весь мир
 |год           = 2009
 |страницы      = 109
 |isbn          = 978-5-7777-0431-3
}}&lt;/ref&gt;. 1389 йылдың 28 июнендә Косово яланында 12-33 мең яугиры булған Сербия армияһы 27-40 мең кешенән торған Морат армияһы менән бәрелешә. Сербия армияһы ҡыйратыла, кенәз үлтерелә; һуғышта Морат та һәләк була. Сербия формаль рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған, әммә ул һалым түләгән һәм ярҙамсы ғәскәр ебәрергә йөкләмә алған.

==== Моратты үлтереү ====
Яуҙа ҡатнашҡан сербтарҙың береһе (йәғни кенәз Лазарь яғынан) Сербия кенәзе Милош Обилич була. Ул сербтарҙың был бөйөк алышта еңеүенә өмөт ҙур түгеллеген аңлаған һәм ғүмерен ҡорбан итергә булған. Ул хәйләкәр операция уйлап тапҡан.

Һуғыш ваҡытында Милош Морат сатырына инеп, үҙен ҡасып сығыусы, тип таныта. Йәшерен серҙе әйткәнгә һалышып, Моратҡа яҡынлаша һәм уны сәнсә[http://www.srpska.ru/articles/8476/murat_kerdyk.jpg]. Морат I үлер алдынан ярҙам саҡырып өлгөрә. Солтандың һаҡсылары Милошты үлтерә. Ошо мәлдән алып Сербия һәм Төркиә фараздары айырымлана. Сербия фаразы буйынса, солтандың үлтерелеүе хаҡында белгәс, Төркиә армияһы паникаға бирелеп тарала башлаған, һәм ғәскәрҙәр менән идара итеүҙе Мораттың улы Баязит I үҙ ҡулына алғандан һуң ғына, Төркиә ғәскәрҙәре еңелеүҙән ҡотолған. Төрөк фаразы буйынса, солтанды үлтереү төрөк яугирҙәренең асыуын ғына килтергән. Әммә, ғәскәрҙең төп өлөшө солтандың һәләк булыуын алыш тамамланғандан һуң ғына белеп ҡалған, тигән фараз ысынға яҡын булып сыға.

=== XV быуат башы ===
Мораттың улы Баязит (1389—1402) Лазарҙың ҡыҙына өйләнә һәм бының менән Сербияла династия мәсьәләләрен хәл итеү хоҡуғын ала (Стефандың улы вариҫһыҙ үлә). 1393 йылда Баязит Тырновоны ала (улы ислам динен ҡабул итеп үлемдән ҡотолоп ҡалған болгар батшаһы Шишманды быуып үлтерә), бөтә Болгарияны яулай, Валахияны һалым түләргә мәжбүр итә, Македония менән Фессалияны яулап ала һәм Грецияға инә. Кесе Азияла уның биләмәләре көнсығышҡа Ҡыҙылырмаҡ аръяғына табан киңәйгән.

1396 йылда ул Никополь янында Венгрия короле Сигизмунды тарафынан тәре походына йыйылған мәсихселәр ғәскәрен ҡыйрата.

Аҡһаҡ Тимерҙең Азия биләмәләренә бәреп инеүе уны Константинополь ҡамауын туҡтатып, етди көс менән Тимурға шәхсән ҡаршы сығырға мәжбүр итә. 1402 йылда Ангора янындағы алышта Баязит еңелгән һәм әсирлеккә эләккән, бер йылдан һуң (1403) шунда вафат булған. Был һуғышта ҙур ғына Серб ярҙамсы отряды ла (40 000 кеше) һәләк була.

Әсиргә төшөүе һәм Баязиттың үлеме дәүләткә емерелеү һәм бүленеү менән янаған. Адрианополдә Балҡан ярымутрауындағы төрөк биләмәләрендә власҡа эйә булған Баязиттың улы Сөләймән (1402—1410), Брусста — Иса, Кесе Азияның көнсығышында — Меһмет I үҙҙәрен солтан тип иғлан итә, Тимер өс дәғүәсенең дә илселәрен нән ҡабул итә һәм, ғосманлыларҙы көсһөҙләндерергә теләп микән, ярҙам вәғәҙә итә, әммә яулау һуғыштарын дауам итмәйсә, Көнсығышҡа борола.

Меһмет Исаны үлтерә (1403) һәм бөтә Кесе Азия өҫтөнән батшалыҡ итте. 1413 йылда, Сөләймән вафат булғандан (1410) һәм вариҫы Муса үлгәндән һуң, Меһмет Балҡан ярымутрауында ла үҙ власын урынлаштыра. Уның батшалыҡ итеүе сағыштырмаса тыныс булған. Ул күршеләре, Византия, Сербия, Валахия һәм Венгрия менән татыу мөнәсәбәттәр һаҡларға тырышҡан һәм улар менән килешеүҙәр төҙөгән. Замандаштары уны ғәҙел, йыуаш, тыныс һәм белемле хаким тип билдәләй. Әммә уға эске ихтилалдарҙы баҫтырырға тура килә.
[[Файл:BASA-516K-1-2080-6-Murad II.JPG|мини|Морат II]]
Улы Мораттың (1421—1451) батшалығы ла ошоға оҡшаш ихтилалдар менән башлана. Ағай-энеләре, үлемдән ҡасып, Константинополгә ҡасҡан һәм унда яҡшы ҡабул ителгән. Морат кисекмәҫтән Константинополгә юллана, әммә ни бары 20 меңлек ғәскәр йыйып өлгөрә һәм шуға еңелә. Әммә һатып алыу кеүек хәйләләр менән, бер туғандарын быуып үлтерткән. Константинополде ҡамауҙы туҡтатҡан. Һәм Морат иғтибарын Балҡан ярымутрауының төньяҡ өлөшөнә, ә һуңынан көньяҡ өлөшөнә йүнәлткән. Төньяҡта Трансильвания воеводаһы Матьяш Хуньяди көс туплаған, ул Моратты Германштадта (1442) һәм Нишала (1443) еңгән була, әммә көсө бер аҙ кәмерәк булыу сәбәпле, Косов яланында ҡаты еңелә. Морат элегерәк тә төрөктәр ҡулында булған Фессалоникиҙы, Коринф, Патрас һәм Албанияның байтаҡ өлөшөн яулай.

Ғосман һарайында тәрбиәләнгән һәм Морат элек яратҡан яугире албанлы Искәндәрбәк (йәки Скандербег) уға көслө ҡаршылыҡ күрһәткән. Ул ислам динен Албанияла таралыуға булышлыҡ иткән. Артабан ул хәрби мөнәсәбәттә хәүеф тыуҙырмаһа ла, географик урыны буйынса бик әһәмиәтле булған Константинополгә яңы һөжүм яһарға планлаштыра, ләкин вафат була. Атаһының хыялын улы Меһмет II (1451-81) тормошҡа ашырған.

'''Константинополде алыу'''
[[Файл:Zonaro GatesofConst.jpg|thumb|Меһмет II Фәтих армияһы менән Константинополгә инә]]
Һуғышҡа Константин XI Палеолог, визнтий императоры, туғаны Орханды (Сөләймән улы Баязиттың ейәнен) Меһметҡа бирергә теләмәүе сәбәпсе булған. Босфор яры буйындағы бәләкәй генә ер һыҙаты Византия императоры ҡарамағында була; ғәскәренең һаны 6000—дән артмай, ә империя менән идара итеү характеры уны тағы ла көсһөҙөрәк итә. Ҡалала төрөктәр күп йәшәгән; Византия хөкүмәтенә 1396 йылдан башлап православие ҡорамдары эргәһендә мосолман мәсеттәре төҙөргә рөхсәт бирергә тура килгән. Константинополдең географик яҡтан ифрат уңайлы урынлашыуы һәм көслө нығытмалары ғына уға ҡаршы тороу мөмкинлеген биргән.

Меһмет II ҡалаға ҡаршы 150 000 кешенән торған армия һәм Алтын Мөгөҙгә инеү юлын бикләгән 420 бәләкәй елкәнле суднонан торған флот ебәрә. Гректарҙы ҡоралланыуы һәм хәрби сәнғәте төрөктәрҙекенә ҡарағанда бер аҙ сифатлыраҡ булған, әммә ғосмандар ҙа ярайһы уҡ яҡшы ҡоралланырға өлгөргән була. Морат II ислам динен ренегатлыҡ өсөн ҡабул иткән венгр һәм башҡа христиан инженерҙары етәкселек иткән бер нисә пушка һәм дары етештереү заводы ойоштора. Төркиә туптарының күбеһе, дошманға ҙур зыян килтермәгән, әммә шау-шыу тыуҙырған; ҡайһы берҙәре шартлап байтаҡ төрөк һалдатын юҡ иткән. Меһмед ҡамау эштәрен алдан, 1452 йылдың көҙөндә, башлаған, ә 1453 йылдың апрелендә ысын ҡамау башлаған.

Византия хөкүмәте ярҙам һорап христиан державаларына мөрәжәғәт итә; әгәр Византия сиркәүҙәрҙе берләштереүгә ризалашһа, папа төрөктәргә ҡаршы тәре походын вәғәзләргә әҙерлеген вәғәҙәләй; Византия хөкүмәте был тәҡдимде асыулы кире ҡаға. Башҡа державаларҙан бер Генуя Джустиниани етәкселегендә 6000 кешенән торған ҙур булмаған эскадра ебәргән. Эскадра ҡыйыу рәүештә төрөк блокадаһын йырып, Константинополдең ярына десант ултырта, шуның менән ҡамауҙа ҡалғандарҙың көсө икеләтә арттырыла. Ҡамау ике ай буйына дауам иткән. Грек һәм генуэз армияһы ҡыйыу ҡаршылыҡ күрһәткән. Император Константин Палеолог өмөтһөҙлөккә бирелеп һуғыша һәм бәрелештә һәләк була. 29 майҙа ғосмандар ҡалаға инә

=== Баҫып алыуҙары ===
Ғосман империяһының ҡеүәтле дәүере 150 йылдан ашыу дауам иткән. 1459 йылда бөтә Сербия яулап алына (Белград һуңыраҡ, 1521 йылда, алынған) һәм Ғосман пашалығына әйләндерелгән. 1460 йылда Афина герцоглығы һәм уның артынан, Венеция власы аҫтында ҡалған ҡайһы бер диңгеҙ буйы ҡалаларынан тыш, бөтә Греция тиерлек баҫып алынған. 1462 йылда — Лесбос һәм Валахия утрауҙары, 1463 йылда Босния короллеге яуланған.

Грецияны яулап алыу Төркиәнең Неаполь, папа һәм Ҡараман (Кесе Азиялағы Оҙон Хәсән хан хакимлыҡ иткән үҙ аллы мосолман ханлығы) менән коалицияға ингән Венеция менән бәрелешеүенә килтергән.

Һуғыш Мореяла, Архипелагала һәм Кесе Азияла 16 йыл дауам иткән (1463-79) һәм Ғосман дәүләтенең еңеүе менән тамамланған. 1479 йылда Константинополь килешеүе буйынса Венеция Ғосмандарға Мореяла бер нисә ҡалаһын, Лемнос утрауына һәм архипелагтың башҡа утрауҙарын биргән (Негропонтты төрөктәр 1470 йылда баҫып алған); Ҡараман ханлығы солтан власын таныған. Скандербег (1467) вафат булғандан һуң, төрөктәр Албанияны, һуңынан Герцеговинаны баҫып ала. 1475 йылда улар ҡырым ханы Миңлеғәле I Гәрәй менән һуғыш алып барған һәм солтанға буйһонорға мәжбүр иткән. Был еңеү төрөктәр өсөн ҙур хәрби әһәмиәткә эйә булған, сөнки ҡырым татарҙары уларға ярҙамсы ғәскәр, ваҡыты менән 100 мең кеше, килтергән; ләкин һуңынан, Рәсәй һәм Польша менән бәрелешергә тура килгәнлектән, ғосмандар яҙмышында һәләкәтле боролош алған. 1476 йылда ғосмандар Молдавияны бөлдөргән һәм вассал бойондороҡлолоҡҡа килтергән.

1479 йылда ғосмандар, Венеция республикаһы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм уны шулай нейтралләштергәндән һуң, Урта диңгеҙ буйына хужа булған. 1480 йылда ҡамауҙар Родосты ҡамай, был уларҙа үҙ көсөнә тағы ла ҙурыраҡ ышаныс тыуҙыра. 1480 йылдың йәйендә Неаполитан короллегендәге Отранто ҡәлғәһен ҡамап баҫып алалар. Ғосман флоты күрше ҡалаларға — Лечче, Таранто, Бриндизи һәм Вьестеға һөжүм итә башлаған. [[Рим]]да паника башланған. Папа Сикст IV ҡаланы эвакуациялау планын уйлаған һәм Европа илдәрен төрөктәргә ҡаршы тәре походы ойошторорға саҡырған. Төрөктәргә ҡаршы көрәшеү өсөн 1600 самаһы яугир ебәргән Венгрия һәм ойошҡан ополчение йыйған Неаполь ғына был тәҡдимде әүҙем яҡлаған. Ғосмандар 1481 йылда Меһмет II вафат булғас ҡына Отрантоны ҡалдырған.

Ошоноң менән күпмелер ваҡытҡа яулап алыу осоро тамамланған. Ғосмандарға Дунай менән Саваға тиклем бөтә Балҡан ярымутрауы, Архипелаг һәм Кесе Азияның Трапезундҡа һәм Евфратҡа тигеләй бөтә утрауҙары утрауҙары ҡараған, Дунай аръяғында Валахия менән Молдавия уларға көслө буйонған булған. Һәр ерҙә Порта тарафынан раҫланған һәм уға тулыһынса буйһонған ғосман чиновниктары йәки урындағы хакимдар идара итә.

=== Баязит II һәм Сәлим I хакимлығы ===
Бынан алдағы солтандарҙың береһе лә Ғосман империяһының сиктәрен киңәйтеү өсөн «Баҫып алыусы» тигән ҡушамат тағылып, тарихта ҡалған Меһмет II кеүек күп эшләмәгән. Улы Баязит II (1481—1512) сыуалыштар заманында вариҫы булып ҡалған. Бөйөк вәзир Могамет-Ҡараманиға таянған һәм атаһы үлгән ваҡытта Константинополдә Баязит булмауынан файҙаланып, энеһе Джем үҙен солтан тип иғлан иткән.
[[Файл:BASA-516K-1-2080-8-Bayezid II.JPG|мини|Баязит II]]
Баязит үҙенә тоғро ҡалған ғәскәрен йыйған; дошман армиялары Ангора янында осрашҡан. Баязит еңгән, Джем Родосҡа, унан Европаға ҡасҡан һәм оҙайлы сәйәхәттәрҙән һуң, рим папаһы Александр VI ҡулына килеп эләгә, ул Баязит 300 000 дукат түләһә, ҡустыһын ағыуларға тәҡдим итә. Баязит тәҡдимде ҡабул итә, аҡса түләй һәм Джемды ағыулап үлтерәләр (1495). Баязит батшалығы уның улдарының аталарына ҡаршы бер нисә ихтилал менән билдәләнә, иң һуңғыһынан башҡаһы уңышлы тамамланған; Баязит баш күтәреүселәрҙе ҡулға алған һәм язалаған. Шуға ҡарамаҫтан, Төркиә тарихсылары Баязитты тыныслыҡ яратыусы һәм йыуаш кеше, сәнғәт һәм әҙәбиәтте ҡурсалаусы тип билдәләй.

Ысынлап та, Ғосман яулауҙары, хөкүмәттең тыныслыҡ һөйөүенә ҡарағанда уңышһыҙлыҡҡа тарыуы менән бәйле, бер аҙ туҡталып торған. Босний һәм серб пашалары күп тапҡыр Далмацияға, Штирияға, Каринтияға һәм Крайнаға һөжүм иткән һәм уларҙы ҡаты бөлгөнлөккә дусар иткән; бер нисә тапҡыр Белградты алырға маташып ҡарағандар, ләкин һөҙөмтәһеҙ үткән. Матьяш Корвиндың үлеме (1490), ғосмандарҙың был дәүләткә ҡаршы ниәттәрен хуплағандай, Венгрияла анархия тыуҙырған.

Бер аҙ ял менән алып барылған оҙайлы һуғыш төрөктәр өсөн бик үк уңайлы тамамланмаған. 1503 йылда төҙөлгән килешеү буйынса, Венгрия бөтә биләмәләрен һаҡлап ҡалған, Ғосман империяһының Молдавия менән Валахияның һалым түләүгә хоҡуғын танырға тейеш булһа ла, был ике дәүләткә юғары хоҡуҡтарҙан баш тартмаған (теорияла ғына, ысынбарлыҡта түгел). Грецияла Наварин (Пилос), Модон һәм Корон (1503) яуланған.

Ғосман дәүләтенең Рәсәй менән тәүге мөнәсәбәттәре Баязит II дәүеренә тура килгән: Рус сауҙагәрҙәрен Ғосман империяһында ҡаршылыҡһыҙ сауҙа менән тәьмин итеү өсөн 1495 йылда Константинополгә бөйөк кенәз Иван III илселәре килгән. Баязит менән Европалағы башҡа илдәр ҙә, бигерәк тә Неаполь, Венеция, Флоренция, Милан менән папа дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре булдыра; Баязит һәр береһе менән тигеҙ һәм оҫта аралашҡан.

Шул уҡ ваҡытта Ғосман империяһы Урта диңгеҙ өсөн Венеция менән һуғыш алып бара, һәм 1505 йылда уны еңә.

Уның төп иғтибары Көнсығышҡа йүнәлтелә. Ул Фарсы иленә ҡаршы һуғыш башлай, ләкин уны тамамлап өлгөрмәй; 1510 йылда янычарҙар ярҙамында иң кесе улы Сәлим уға ҡаршы фетнә күтәрә, уны еңә һәм тәхетенән ҡолата. Баязит, күрәһең, ағыулап үлтерелә; Сәлимдең башҡа туған-тыумасаһы ла юҡ ителгән.

Азияла һуғыш Сәлим I (1512-20) осоронда дауам итә. Яулап алыу ынтылышынан тыш, был һуғыштың дини сәбәбе лә була: төрөктәр — сөнниҙәр, Сәлим, сөннилектең сикке яҡлаусыһы булараҡ, фарсы [[шиғыйҙар]]ҙы ярһып күрә алмаған, уның бойороғо буйынса Ғосман ерендә йәшәгән 40 000-гә тиклем шиғый юҡ ителә. Һуғыш үҙгәреүсән уңыш менән барған, ләкин һуңғы еңеү, тулы булмаһа ла, төрөк яғында булған. 1515 йылғы тыныслыҡ килешеүе буйынса Чалдыран һуғышынан һуң Иран шаһы Исмаил Беренсе булып Тир йылғаһының үрге ағымында ятҡан Диярбаҡыр һәм Мосул өлкәләренең Ғосман империяһына биргән.

Мысыр солтаны Кансу-Гаври, тыныслыҡ тәҡдим итеп, Сәлимгә илселек ебәрә. Сәлим бөтә илселек вәкилдәрен дә юҡ итергә ҡуша. Кансу уға ҡаршы сыға, һуғыш Дольбек үҙәнендә була. Үҙенең артиллерияһы арҡаһында Сәлим еңеү яулай; мәмлүктәр ҡаса, Кансу ҡасып барғанда һәләк була. Дамаск еңеүсегә ҡапҡаһын аса; уның артынан бөтә Сүриә солтанға буйһона, ә Мәккә менән Мәҙинә уның ҡурсалауына күсә (1516). Мысырҙың яңы солтаны Томан Бей, бер нисә тапҡыр еңелгәндән һуң, Төркиә авангардына бирелергә тейеш була; әммә төндә ул ҡалаға килеп инә һәм төрөктәрҙе юҡ итә. Сәлим, Ҡаһирәне ныҡышмалы көрәшһеҙ ала алмағас, халыҡҡа, мәрхәмәт вәғәҙә биреп, капитуляцияға бирелергә тәҡдим итә; халыҡ бирелә — һәм Сәлим ҡалала ҡот осҡос һуйыш ойоштора. Томан Бей ҙә сигенгән ваҡытта тар-мар ителә һәм әсирлеккә алына (1517).

Беҙ уны үҙенә, хаҡ динлеләр башлығына, буйһонорға теләмәүе өсөн шелтәләгән һәм, Константинополь хакимы булараҡ, Көнсығыш Рим империяһының вариҫы булыуын һәм, тимәк, ҡасандыр уның составына ингән бөтә ерҙәргә лә хоҡуғы булыуын раҫлаған мосолман ауыҙынан сыҡҡан ҡыйыу теория үҫтергән.
[[Файл:BASA-516K-1-2080-9-Selim I.JPG|мини|Сәлим I]]
Мысыр менән үҙҙәренең пашалары аша ғына идара итеп булмаясағын аңлап, Сәлим улар эргәһендә 24 мәмлүк башлығын һаҡлап ҡалған, улар пашаға буйһонған, тип һаналған әммә билдәле бер үҙаллылыҡ менән файҙаланған һәм паша өҫтөнән Константинополгә ялыу ебәрә алған. Сәлим иң аяуһыҙ Ғосман солтандарының береһе булған; атаһы менән ағай-энеләренән башҡа, һанап бөткөһөҙ күп әсирҙәрҙән тыш, ул һигеҙ йыл дауамында батшалығында үҙенең ете бөйөк вәзирен язалап үлтергән. Шуның менән бергә ул әҙәбиәтте яратҡан һәм үҙенең байтаҡ төрөк һәм ғәрәп шиғырҙарын ҡалдырған. Ул Яуыз ҡушаматы (бөгөлмәҫ, иҫ китмәле ҡаты) менән төрөктәрҙең хәтерендә ҡалған.

=== Сөләймән I хакимлығы ===
[[Файл:Tughra Suleiman.jpg|thumb|[[Күркәм Сөләймән I]] туғраһы — шәхсән исеме һәм титулы билдәһе (1520)]]
Сәлимдең улы [[Сөләймән I]] (1520−1566), христиан тарихсылары тарафынан һоҡланғыс йәки бөйөк тип аталған, атаһына ҡапма-ҡаршы холҡло булған. Ул аяуһыҙ булмаған һәм ғәҙеллектең сәйәси ҡиммәтен яҡшы аңлаған; батшалыҡ итеүен ул Сәлим тарафынан бығаулап тотолған күренекле мысыр ғаиләләре әсирҙәренән бер нисә йөҙ кешене иреккә ебәреүҙән башлаған.

Батшалыҡ итә башлаған осоронда осман территорияһында ебәктәре талап алынған Европа сауҙагәрҙәре унан аҡсалата йомарт бүләк алған. Үҙенән элгәре хакимлыҡ иткән солтандарҙан ул [[Истанбул]]дағы батша һарайының ҡупшылығы менән европалыларҙы хайран иткән. Яулап алыуҙан баш тартмаһа ла, һуғышты яратмаған, бик һирәк осраҡта ғәскәр башында торған. Айырыуса мөһим еңеүҙәр килтергән дипломатия сәнғәтен юғары баһалаған. Тәхеткә ултырған тәүге көнөнән үк [[Венеция]] менән тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлай һәм 1521 йылда килешеү төҙөп, төрөк территорияһында венециялыларҙың сауҙа итеү хоҡуғын таный һәм уларҙың именлеген һаҡлау вәғәҙә бирә; ике яҡ та бер-береһенә ҡасҡын енәйәтселәрҙе бирергә һүҙ бирешә. Шул ваҡыттан алып Венеция Истанбулда даими илсе тотмаһа ла, Венециянан Истанбулға һәм унан кире даими рәүештә илселәр ебәрелеп торған. 1521 йылда, [[Венгрия]] короле Лайош Икенсе Ғосман илсеһен үлтерергә мөмкинлек биргәндән һуң, ғосман ғәскәрҙәре [[Белград]]ты ала. 1522 йылда Сөләймән күп һанлы ғәскәрен Родоста ултырта. Рыцар-иоанниттарҙың төп цитаделен алты айлыҡ ҡамау уның капитуляцияһы менән тамамлана, һуңынан төрөктәр Төньяҡ Африкала [[Триполи]]ны һәм [[Алжир (ҡала)|Алжирҙы]] яулап алыуға тотона.

[[Файл:Battle of Mohacs 1526.png|thumb|left|Мохач янындағы алыш (1526)]]
1526 йылда Сөләймән I етәкселек иткән ғосман ғәскәрҙәре Венгрияға һөжүм итә һәм Мохач һуғышында Венгрия короле Лайош Ягеллондың армияһын ҡыйрата. Тәүҙә төрөктәр ярайһы уҡ ҙур уңыштарға өлгәшә: Венгрияның көнсығыш өлөшөндә улар Ғосман империяһының вассалы булған марионет дәүләтен булдыра, Буданы баҫып ала, [[Австрия империяһы|Австрияла]] ҙур территорияларҙы бөлгөнлөккә төшөрә. 1529 йылда солтан Австрияның баш ҡалаһын баҫып алырға ниәтләп, үҙ ғәскәрен [[Вена]]ға йүнәлтә, ләкин быға өлгәшә алмай. 27 сентябрҙә '''Венаны ҡамау''' башлана, төрөктәр һаны ҡамауҙа ҡалғандарҙан кәмендә 7 тапҡырға күберәк була. Ләкин һауа торошо төрөктәргә ҡаршы тора — йонсоу көндәр арҡаһында улар Венаға барғанда күпләп туптарҙы һәм йөк ташыусы хайуандарҙы юғалта, уларҙың лагерында сирлеләр арта. Ә австрийҙар ваҡытын бушҡа уҙғармай — улар ҡала стеналарын алдан нығытҡан, ә Австрия эрцгерцогы [[Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)|Фердинанд I]] ([[Изге Рим империяһы]] императоры), немец һәм испан ялсыларын (уның өлкән ағаһы [[Карл V (Изге Рим империяһы императоры)|Карл V Габсбург]] бер үк ваҡытта Изге Рим империяһы императоры һәм [[Испания]] короле булған) ҡалаға алып ҡайта. Төрөктәр Вена стеналарын шартлата алырына ышанған, ләкин ҡамап алынғандар даими рәүештә бөтә төрөк траншеяларын һәм ер аҫты юлдарын юҡ итеп торған. Яҡынлашып килгән ҡыш, ауырыу һәм күпләп дезертирлау сәбәпле, төрөктәр ҡамау башланғандан һуң 17 көн үткәс, 14 октябрҙән китергә мәжбүр булған.

==== Франция менән союз ====
Ғосман дәүләтенең яҡын күршеһе һәм уның иң ҡурҡыныс дошманы Австрия монархияһы булған, һәм бер ярҙамһыҙ, уның менән етди көрәшкә инеү хәүефле булған. Был көрәштә ғосмандарҙың тәбиғи союздашы [[Франция]] була. Ғосман империяһы менән Франция араһындағы тәүге мөнәсәбәттәр 1483 йылда уҡ башлана; шул ваҡыттан алып ике дәүләт тә бер нисә тапҡыр илселәр менән алмаша, ләкин был практик һөҙөмтәләргә килтермәй.

1517 йылда француз короле [[Франциск I]] герман императорына һәм Фердинанд Католикҡа төрөктәрҙе Европанан ҡыуыу һәм уларҙың биләмәләрен бүлеү маҡсатында уларға ҡаршы союз төҙөү кәрәклеген тәҡдим итә, әммә, үрҙә билдәләнгән Европа державаларының мәнфәғәттәре бер-береһенә ныҡ ҡаршы килгәнлектән, бындай союз барып сыҡмай. Киреһенсә, Франция менән Ғосман империяһы бер ҡайҙа ла дошманлашмаған һәм дошманлашыр өсөн бер ниндәй сәбәп тә булмаған. Шуға күрә ҡасандыр тәре походтарында ҡатнашып йөрөгән Франция ҡыйыу аҙымға бара: христиан державаһына ҡаршы мосолман державаһы менән хәрби союз төҙөй. Француздарҙың Павия эргәһендәге уңышһыҙ һуғышы, уның барышында батшаның әсирлеккә эләгеүе һуңғы этәргес була. Регентша Луиза Савойская 1525 йылдың февралендә Истанбулға илселек ебәргән, ләкин илселәрҙе [[Босния]]ла төрөктәр туҡмай. Франциск I был ваҡиға буйынса ла һағайыуын күрһәтмәй, әсирлектә тотолған илсеһен солтанға союз тәҡдиме менән ебәрә; солтан Венгрияға һөжүм итергә тейеш була, ә Франциск Испанияға ҡаршы һуғыш вәғәҙә итә. Бер үк ваҡытта Карл V, Изге рим империяһы короле, Ғосман солтанына шундай уҡ тәҡдимдәр индерә, ләкин солтан Франция менән союзды өҫтөн күргән.

Күп тә үтмәҫтән, Франциск Истанбулға бер католик сиркәүен булһа ла тергеҙергә рөхсәт итеү үтенесе менән мөрәжәғәт итә, әммә христиандарға һәр төрлө ҡурсалау һәм уларҙың именлеген һаҡлау вәғәҙәһе менән бергә, солтан ислам принциптары хаҡына был тәҡдимде ҡәтғи рәүештә кире ҡаға (1528).

==== Хәрби уңыштары ====
1547 йылғы татыулашыу буйынса Венгрияның Офенға тиклем бөтә көньяҡ өлөшө 12 санжакка бүленгән осман провинцияһына әүерелә; төньяҡ өлөшө Австрия власына күсә, ләкин солтан шуның өсөн йыл һайын 50 000 дукат яһаҡ түләү йөкләмәһе бирә (килешеүҙең немец тексында яһаҡ почетлы бүләк — Ehrengeschenk тип атала). Ғосман империяһының Валахия, Молдавия һәм Трансильванияға ҡарата юғары хоҡуҡтары 1569 йылғы килешеү менән раҫлана. Был килешеү Австрияның төрөк вәкилдәрен һатып алыуға ғәйәт ҙур сумма аҡса бөтөргәне өсөн генә үткәрелеүе ихтимал ине. Ғосмандарҙың Венеция менән һуғышы 1540 йылда Венецияның Грецияла һәм Эгей диңгеҙендәге һуңғы биләмәләренең Ғосман империяһы власына күсеүе менән тамамлана. Фарсы иле менән яңы һуғышта улар 1536 йылда Багдад ҡалаһын, 1553 йылда Грузияны баҫып ала. Шуның менән улар сәйәси ҡеүәтенең апогеяһына етте. Ғосман флоты Гибралтар ҡалаһына тиклем бөтөн Урта диңгеҙ буйлап иркен йөҙгән һәм Һинд океанында йыш ҡына португал колонияларын талаған. Шуның менән бергә солтан Сөләймән үҙе 1566 йылда Австрия менән сираттағы һуғышын башлай, әммә Сигетвар походында вафат була.

1535 йәки 1536 йылда Ғосман империяһы менән Франция араһында «тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм сауҙа» тураһында яңы килешеү төҙөлә; Хәҙер Францияның Истанбулда даими вәкиле һәм Александрияла консулы була. Францияла солтандың подданныйҙарына һәм Ғосман дәүләте территорияһында король подданныйҙарына ил буйлап иркен йөрөү, тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә урындағы властар һаҡлауына таянып, тауарҙар һатып алыу, һатыу һәм алмашыу хоҡуғы гарантиялана. Ғосман империяһында француздар араһындағы дәғүәләшеүҙе француз консулдары йәки вәкилдәре хәл итергә тейеш була; төрөк менән француз араһындағы бәхәс булған осраҡта, француздарға уларҙың консулы тарафынан яҡлау рөхсәт ителә.

Сөләймән ваҡытында эске идара итеү тәртибендә ҡайһы бер үҙгәрештәр булды. Элек солтан һәр ваҡыт тиерлек диванда (министрҙар советында) ҡатнашҡан була: Сөләймән унда һирәк күренә, шул рәүешле үҙенең вәзирҙәренә ҙурыраҡ мөмкинлек бирә. Быға тиклем вәзир (министр) һәм бөйөк вәзир, шулай уҡ пашалыҡ наместнигы вазифалары ғәҙәттә идара итеүҙә йәки хәрби эштә күпмелер тәжрибәһе булған кешеләргә бирелә ине; Сөләймән осоронда был тәғәйенләүҙәрҙә һәрәм, шулай уҡ юғары вазифаларға дәғүә итеүселәр аҡсалата бүләктәр биреү юлы менән килә башлай. Был хөкүмәттең аҡсаға ихтыяжы арҡаһында барлыҡҡа килгән, ләкин тиҙҙән, хоҡуҡ нормаһына әйләнгән, һәм Портаның емерелеүенең төп сәбәбе булған. Хөкүмәттең сығымлылығы бығаса булмаған күләмдәргә барып етте; дөрөҫ, яһаҡты уңышлы йыйыу арҡаһында хөкүмәттең табышы ла ярайһы уҡ артты, әммә шуға ҡарамаҫтан, солтанға йыш ҡына тәңкәне боҙоу юлына баҫырға тура килде. Бер үк ваҡытта бөйөк вәзирҙәр империя менән идара итергә тырышҡан, атап әйткәндә, Паргала пашаһы Ибраһим шундай юлға баҫа, һәм ул 1536 йылда язалап үлтерелә.

=== Сәлим II хакимлығы ===
[[Файл:BASA-516K-1-2080-11-Selim II.JPG|мини|Сәлим II]]
Күркәм Сөләймәндең улы һәм вариҫы Сәлим II (1566—1574) тәхеткә баҫҡанда, ағаларын язалау ихтыяжы булмай, сөнки атаһы һөйөклө ҡатынының шул улына тәхет биреү хәстәрлегенә ҡаршыкилмәй. Сәлим имен-аман батшалыҡ итә һәм улына ҙур биләмәле дәүләт ҡалдыра; бының менән ул үҙенең кейәүе бөйөк вәзир Меһмед Соколлуҙың аҡылы һәм энергияһына бурыслы була. Соколлу, бығаса Портаға әллә ни бәйле булмаған Ғәрәбстанды яулап алыуҙы тамамлай.

[[Файл:Battle of Lepanto 1571.jpg|thumb|left|Лепанто янындағы алыш (1571)]]
Ул Венециянан Кипр утрауын биреүҙе талап итә, һөҙөмтәлә Ғосман империяһы менән Венеция араһында һуғыш башлана (1570—1573); ғосмандар Лепанто эргәһендәге диңгеҙ һуғышында еңелеүгә дусар ителә (1571), шуға ҡарамаҫтан, һуғыш аҙағында Кипрҙы баҫып ала һәм уны һаҡлап ҡала ала; бынан тыш, улар Венецияға 300 мең дукат хәрби һалым һәм Занте утрауына эйә булған өсөн 1500 дукат күләмендә яһаҡ түләргә ҡуша. 1574 йылда ғомандар быға тиклем испандарҙыҡы булған Тунисты ҡулға төшөрә; Алжир һәм Триполи алдан уҡ Ғосман бойондороҡлоғон таныған. Соколлу ике бөйөк эш башҡарырға ниәтләнгән була: Дон менән Волганы канал менән тоташтырыу, уның фекеренсә, Ғосман империяһының Ҡырымдағы власын нығытырға һәм Мәскәү яулап алған Әстерхан ханлығын уға ҡабаттан буйһондорорға тейеш була — һәм Суэц муйынын ҡаҙҙырыу. Быны тормошҡа ашырыу Ғосман хөкүмәтенең хәленән килмәне.

Сәлим II осоронда Ғосман империяһы менән алыҫтағы малай солтанлығы араһында оҙайлы ваҡытлы бәйләнештәр урынлаштырыуға килтергән Ачехҡа ғосман экспедицияһы бойошторола. Шул уҡ ваҡытта Ғосман династияһының ошо солтаны дәүерендә «ҡатын-ҡыҙ солтанлығы» осоро башлана, ул саҡта Ғосман империяһында һәрәм ҡатын-ҡыҙҙары ысын власҡа эйә булған.

=== Морат III һәм Меһмет III хакимлығы ===
Морат III батшалыҡ иткән ваҡытта (1574—1595) Ғосман империяһы, Көнбайыш Иранды һәм Кавказды баҫып алып, Фарсы иле менән көсөргәнешле һуғышта еңеүсе булып сыға. Ләкин империялағы ғәмәли хакимлыҡ уның әсәһе Нурбаныу ҡулында булған һәм ғосман империяһының емерелеүе артҡан.

Мораттың улы Меһмет III (1595—1603) тәхеткә ултырғанда 19 ағай-энеһен язалай. Ләкин ул дәүләт эштәре менән ҡыҙыҡһынмай тиерлек. Уның осоронда дәүләт менән башлыса бер-береһен йыш алмаштырған бөйөк вәзирҙәр ярҙамында уның әсәһе Сафия — солтан идара иткән.

Металл аҡсаның нығыраҡ боҙолоуы һәм һалымдарҙың артыуы дәүләттең төрлө ерҙәрендә ихтилалдарға, атап әйткәндә, Жәләли болаһына килтерә. Меһмет батшалығы дәүерендә Австрия менән оҙайлы һуғыш барған, 1593 йылда Морат ослронда уҡ башлана һәм 1606 йылда, Әхмәт I (1603—1617) ваҡытында ғына тамамлана. Ул Ғосман империяһы менән Европа араһындағы мөнәсәбәттәрҙәге үҙгәрештәрҙе сағылдырған 1606 йылғы Ситваторок килешеүе менән тамамлана. Австрияға бер ниндәй ҙә яңы яһаҡ һалынмаған; киреһенсә, ул 200 000 флоринға бер тапҡыр контрибуция түләп, Венгрия өсөн элекке яһағынан ҡотола. Трансильванияла Австрияға дошман булған Стефан Бочкай ир-ат тоҡомо менән бергә хаким тип танылған. Бер нисә тапҡыр вассалитеттан сығырға маташҡан Молдавия Речь Посполитая һәм Габсбургтар менән сик буйы конфликттары барышында һаҡлап алып ҡалына. Ошо ваҡыттан алып Ғосман дәүләтенең биләмәләре башҡаса киңәймәгән. 1603—1618 йылдарҙағы Фарсы империяһы менән һуғыш Ғосман империяһы өсөн ҡайғылы эҙемтәләргә килтерә, унда төрөктәр бер нисә тапҡыр етди еңелә һәм Көнсығыш Грузия ерҙәрен, Көнсығыш Әрмәнстанды, Ширванды, Ҡарабахты, Әзербайжан менән [[Тәбриз]]де һәм башҡа ҡайһы бер урындарҙы бирергә тейеш була.

== Империяның бөлгөнлөккә төшөүе (1617—1757) ==
Жәләли ихтилалы баҫтырыла һәм Әхмәт I тәхеткә килеүенә бәйле бәхәс тоҡана. Уның ҡустыһы Мостафа I (1617—1618), психик сирле кеше, тиҙҙән төшөрөлә һәм тәхеткә Әхмәттең өлкән улы Ғосман II (1618—1622) ултыра. Польша менән уңышһыҙ Хотин һуғышынан һуң ул янычар корпусын алмаштырырға һәм башҡа реформалар үткәрергә маташа, әммә 1622 йылда уны ҡолатыла һәм үлтерелә. Тәхеткә яңынан Мостафа I ултыртыла һәм бер нисә айҙан йәнә тәхеттән ҡолатыла, ә бер нисә йылдан кафес тотҡонлоғонда, моғайын, ағыулап үлтерелә.

Ғосмандың кинйә ҡустыһы Морат IV (1623—1640) Ғосман империяһының элекке бөйөклөгөн тергеҙергә тырыша. Уның идара итеүенең тәүге йылдары тыныс булмаһа ла, ә империялағы хакимлыҡ 1632 йылға тиклем уның әсәһе Кёсем — солтан ҡулында була. Ул Яуыз Сәлимде хәтерләткән аяуһыҙ һәм ҡомһоҙ тиран булһа ла, шул уҡ ваҡытта һәләтле администратор һәм энергияһы ташып торған яугир була. Дөрөҫлөгөн раҫлап булмаған иҫәпләүҙәр буйынса, ул идара иткән саҡта 25 000-гә тиклем кеше язалап үлтерелгән. Йыш ҡына ул, мөлкәтен тартып алыр өсөн, бай кешеләрҙе язалаған. Атап әйткәндә, Ғосман дәүләте тарихында тәүге тапҡыр [[Шәйех-үл-Ислам]]ды язалап үлтертә. Ул 1633—1634 йылдарҙа Польша менән һуғыш була. Ул фарсыларға (1623—1639) ҡаршы һуғышта Тәвриз, Ереван һәм Бағдадты ҡабат яулаған; венециялыларҙы еңгән һәм улар менән уңайлы тыныслыҡ килешеүе ҡорған. Ул Левант друздарының ҡурҡыныс ихтилалын (1623—1637) баҫтыра; ләкин ҡырым татарҙарының ихтилалы уларҙы бөтөнләй тиерлек Ғосман власынан азат итә. Ҡара диңгеҙ буйында казактар һөжүме килтергән бөлгөнлөк язаланмай ҡалған.

Эске идаралыҡта Морат ҡайһы бер тәртип индерергә һәм финанстарҙы экономияларға тырыша; әммә уның бөтә тырышлыҡтары тормошҡа ашмай ҡала. Шуның менән бергә ул үҙенең ағай-энеләре Баязитты, Ҡасим менән Сөләймәнде язалап үлтерә, ғосмән тәхетен ҡырым ханына тапшырырға ниәтләй.

Уның ҡустыһы һәм вариҫы Ибраһим I Тиле (Аҡылһыҙ) (1640—1648), уның осоронда дәүләт эштәрен һәрәм етәкләгән һәм үҙенән элгәре хакимлыҡ иткән солтандың бөтә ҡаҙаныштары юҡҡа сыҡҡан. Атап әйткәндә, уның идаралығы ваҡытында Венеция менән оҙайлы Кандий һуғышы башлана. Солтан үҙе Кёсем солтан ҡарамағында ҡолатыла һәм, ете йәшлек улы Меһмет IV (1648—1687) тәхеткә ултыртҡандан һуң, янычарҙар тарафынан быуып үлтерелә. Һуңғыһы батшалыҡ иткән осорҙа дәүләттең ысын хакимы Кёсем һәм уның килене Турхан булған; бөтә дәүләт вазифаларына улар һайлап ҡуйған кешеләр тәғәйенләнгән, идара итеү тулы ҡаҡшау кисергән, финанс системаһы бөлгөнлөккә төшкән. Шуға ҡарамаҫтан, ғосман флоты Венецияны диңгеҙ алыштарында еңгән һәм 1654 йылға тиклем Дарданелл блокадаһы уңышлы асыла.

=== 1686—1700 йылдрҙағы урыҫ-төрөк һуғышы ===
[[Файл:Vienna Battle 1683.jpg|thumb|Вена алышы (1683)]]
1656 йылда бөйөк вәзир вазифаһын энергиялы кеше — Меһмет паша Көпрүлү баҫып ала. Ул армияла дисциплинаны көсәйтә һәм бер нисә тапҡыр дошмандарҙы тар-мар итә. 1664 йылда Австрия Васварҙа бик отошло булмаған килешеү төҙөргә тейеш булған; 1669 йылда төрөктәр Критты яулаған, ә 1672 йылда, Бучач килешеүе буйынса, Речь Посполитаянан Подолияны һәм хатта Украинаның бер өлөшөн алған.

Был килешеү халыҡтың һәм Речь Посполитая сеймының ризаһыҙлығын тыуҙыра, һәм һуғыш яңынан башлана. Унда Рәсәй ҙә ҡатнаша; уның ҡарауы, гетман Дорошенко етәкселегендәге казактарҙың күбеһе ғосмандар яҡлы булған. Һуғыш ваҡытында, 15 йыл ил менән идара иткәндән һуң (1661—1676), бөйөк вәзир Әхмәт-паша Көпрүлү вафат була (1661—1676). Аралаш уңыш менән барған һуғыш 1681 йылда, статус-кво башланғысында, 20 йылға төҙөлгән Баҡсаһарай тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана; Көнбайыш Украина һуғыштан һуң ысын сүллеккә оҡшап ятҡан һәм Подолия төрөктәр ҡулында ҡалған.

Ғосмандар тыныслыҡҡа еңел генә ризалашты, сөнки сиратта Әхмәт паша урынына ҡалған вариҫы Ҡара Мостафа Көпрүлү башлаған Австрия менән һуғыш тора ине. Ғосмандар Венаға үтеп инеп, уны ҡамаған (1683 йылдың 24 июленән 12 сентябренә тиклем), ләкин поляк короле Ян Собеский Австрия менән союз төҙөп, Венаға ярҙамға ашыҡҡан һәм ҡала янында ғосман ғәскәрен еңгән, шуға ҡамауҙы алырға тура килгән, Белградта Ҡара Мостафаны һәләтһеҙ полководецтың башын Константинополгә килтерергә бойороҡ алған солтан илселәр ҡаршы алған, шулай итеп бойороҡ үтәлгән. 1684 йылда Австрия менән Речь Посполитая Ғосман империяһына ҡаршы коалицияһына Венеция, һуңынан Рәсәй ҙә ҡушыла.

Ғосмандарға һөжүм итергә түгел, ә үҙ территорияһында һаҡланырға тура килгән, 1687 йылда бөйөк вәзир Сөләймән паша Мохач эргәһендә ҡыйратыла. Ғосман ғәскәрҙәренең еңелеүе Константинополдә бола ҡуптарып, талау менән мәшғүл янычарҙарҙың асыуын килтергән. Ихтилал ҡурҡынысы аҫтында, Меһмет IV уларға Сөләймәндең башын ебәргән, әммә был уны ҡотҡармаған: янычарҙар уны мөфтөй фәтүәһе ярҙамында бәреп төшөрөп, эскелеккә бирелгән һәм идаралыҡҡа бөтөнләй һәләтһеҙ ҡустыһы Сөләймән II (1687—1691) тәхеткә ултыртҡан. Һуғыш уның идаралығы осоронда ла, уның туғандары Әхмәт II (1691—1695) һәм Мостафа II (1695—1703) ваҡытында ла дауам иткән. Венециялылар Морейҙы яулаған; австриялылар Белградты (тиҙ арала йәнә османдарға күскән) һәм Венгрияның, Славонанияның, Трансильванияның бөтә мөһим ҡәлғәләрен алған; поляктар Молдавияның байтаҡ өлөшөн биләгән.

1699 йылда һуғыш Карловицкий тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана, һәм был килешеү буйынса Ғосман империяһы бер ниндәй ҙә һалым, ваҡытлыса контрибуция алмаған тәүге килешеү булған. Уның әһәмиәте Ситваторокский тыныслыҡ килешеүенән күпкә өҫтөнөрәк булған. Ғосмандарҙың хәрби ҡеүәте ҙур булмауы һәм эске тәртипһеҙлектәрҙең уларҙың дәүләтен тағы ла нығыраҡ ҡаҡшатыуы барыһына ла мәғлүм булған.

Империяның үҙендә Карловицкий тыныслыҡ килешеүе халыҡ араһында ҡайһы бер реформаларҙың кәрәклеген аңлау тыуҙыра. Быға тиклем XVII быуаттың 2-се яртыһында һәм XVIII быуат башында Ғосман империяһының иң һоҡланғыс дәүләт эшмәкәрҙәре тип танылған 5 бөйөк вәзирен биргән Көпрүлү ғаиләһе быны аңлай ине. 1690 йылда уҡ бөйөк вәзир Көпрүлү Мостафа мәсихселәрҙән алынған һалымдың максималь нормаларын билдәләгән Низами-Йәдит (Nizam-ı Cedid — «Яңы тәртип») баҫтырып сығара; әммә был закон ғәмәлдә ҡулланылмаған. Карловицкий килешеүенән һуң Сербия һәм Банат мәсихселәренә йыллыҡ һалымдары ғәфү ителгән. Константинополдәге юғары хөкүмәт, ваҡыты — ваҡыты менән христиандарҙы һалымдарҙан һәм башҡа ҡыҫырыҡлауҙарҙан һаҡлауҙы хәстәрләй башлаған. Төрөк иҙеүе аҫтындағы мәсихселәрҙе татыулаштырыр өсөн етерлек саралар булмауы янычарҙарҙың һәм төрөктәрҙең асыуын ҡабартҡан.

=== Төньяҡ һуғышында ҡатнашыуы ===
[[Файл:Jean Baptiste Vanmour - Dinner at the Palace in Honour of an Ambassador - Google Art Project.jpg|thumb|200px|Илселәр [[Топҡапы]] һарайында]]
Янычарҙар ихтилалы һөҙөмтәһендә тәхеткә ултыртылған Мостафаның ағаһы һәм вариҫы Әхмәт III (1703—1730) көтөлмәгән ҡыйыулыҡ һәм үҙаллылыҡ күрһәтә. Ул ғәскәрҙең бик күп офицерҙарын ҡулға алып, ашығыс рәүештә язалап үлтерә лә, үҙе ултыртҡан бөйөк вәзир (саҙр-азам) Әхмәт пашаны вазифаһынан бушата. Яңы бөйөк вәзир Дамадғассан паша дәүләттең төрлө урындарында ихтилалдарҙы тынысландыра, сит ил сауҙагәрҙәрен ҡурсалай, мәктәптәргә нигеҙ һала. Оҙаҡламай ул һәрәмдән сыҡҡан интрига арҡаһында ҡолатыла, һәм вәзирҙәр иҫ киткес тиҙлек менән алмашына башлай; ҡайһы берҙәре власта ике аҙнанан артыҡ ҡала алмай.

Ғосман империяһы хатта Төньяҡ һуғышта Рәсәй күргән ауырлыҡтарҙы ла үҙе өсөн отошло файҙаланмай. 1709 йылда ғына ул Полтаванан ҡасҡан Швеция короле Карл XII ҡабул итә һәм уның инаныуҙары йоғонтоһонда Рәсәйгә ҡаршы һуғыш башлай. Был ваҡытҡа ғосмандарҙың хакимлыҡ итеүсе даирәләрендә Рәсәйгә ҡаршы һуғыш түгел, ә уның менән Австрияға ҡаршы союз тураһында хыялланған бер партия бар ине; был партияға башлыҡ итеп вәзир Номан Көпрүлү тәғәйенләнгән була, һәм уның әүәлге ҡолауына Карл XII ҡыҫылышы һуғышҡа сигнал булып хеҙмәт итә.

Прутта төрөк һәм татарҙарҙың 200 000—дән ашыу ғәскәре уратып алған Пётр I батшаның хәле бик ҡурҡыныс ине. Петрҙың үлеме ҡотолғоһоҙ була, ләкин бөйөк вәзир Балтажи-Меһмет, батша Пётр I-нең Азов буйынса сағыштырмаса бик аҙ ғына ташламаһына алданып (1711), уны сығара. Һуғыш партияһы Балтажи-Меһметты ҡолата һәм Лемносҡа һөргөнгә ебәрә, ләкин Рәсәй консуллыҡ юлы менән Ғосман империяһынан Карл XII алып сығыуға өлгәшә, бының өсөн уға көс ҡулланырға тура килә.

Ғосмандар 1714—1718 йылдарҙа Венеция һәм 1716—1718 йылдарҙа Австрия менән һуғыш алып бара. Пассаровицкий тыныслыҡ килешеүе (1718 йыл) буйынса Ғосман империяһы Мореяны кире ҡайтара, әммә Сербияның күпселек өлөшө, Банат, Валахияның бер өлөшө менән бергә Белградты Австрияға бирә. 1722 йылда, династияны туҡтауы һәм һуңынан Фарсы болаларынан файҙаланып, Европала юғалтҡандары өсөн үҙҙәрен бүләкләргә өмөтләнеп, ғосмандар шиғыйҙарға ҡаршы дини һуғыш башлай. Был һуғышта бер нисә тапҡыр еңелеүе һәм фарсыларҙың Ғосман биләмәһенә баҫып инеүе Константинополдә яңы ихтилалға сәбәпсе була: Әхмәт ҡолатыла, һәм тәхеткә уның ағаһы Мостафа II-нең улы Мәхмүт I ултыра.

=== Мәхмүт I хакимлығы ===
Йомшаҡлығы һәм кешелеклелеге менән ғосман солтандары араһында айырылып торған Мәхмүт I (1730—1754) (ул ҡолатылған солтанды һәм уның улдарын үлтермәй һәм ғөмүмән язалау ҡулланмай) дәүерендә Фарсы иленә ҡаршы мәғәнәһеҙ һуғыш дауам иткән. Австрия менән һуғыш Белград тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана (1739), уға ярашлы төрөктәр Белград һәм Орсова менән Сербияны кире ҡайтара. Рәсәй ғосмандарға ҡаршы уңышлы эш итә, әммә австрийҙарҙың сепарат килешеү төҙөүе урыҫтарҙы ла юл ҡуйырға мәжбүр итә; Рәсәй яулағандарынан, нығытмаларҙы йәшереү йөкләмәләрен алып, Азовты ғына һаҡлап ҡала.

Мәхмүт батшалыҡ иткән осорҙа Ибраһим Басмажи беренсе төрөк типографияһын ойоштора. Мөфтөй бер ни тиклем икеләнгәндән һуң, мәғрифәтселек мәнфәғәте өсөн был башланғысҡа фатихаһын раҫлап, фәтүә бирә, ә солтан ғәтти-шәриф менән рөхсәт итә. Ҡөрьән һәм башҡа изге китаптарҙы баҫтырыу ғына тыйылған. Типографияның тәүге осоронда унда 15 китап (ғәрәп һәм фарсы һүҙлектәре, Ғосман дәүләте тарихы һәм дөйөм география буйынса бер нисә китап, хәрби сәнғәт, сәйәси экономия һ. б.) баҫыла. Ибраһим Басмажи үлгәндән һуң, типография ябыла, яңыһы [[1784 йыл]]да ғына барлыҡҡа килә.

Мәхмүт I йәше еткәс донъянан китә, уны энеһе һәм вариҫы Ғосман III (1754—1757) алмаштыра. Ғосман III-нөң идаралыҡ йылдары тыныс үткән һәм хоҙай биргән ғүмерен йәшәп вафат булған.

== Реформаларға ынтылыш (1757—1839) ==
Ғосман III солтан урынына Әхмәт III-нөң улы Мостафа III (1757-74) тәхет вариҫы була. Ул Ғосман империяһы сәйәсәтен үҙгәртергә һәм уның ҡоралының көсөн ҡайтарырға теләүен белдерә. Ул ярайһы уҡ ҙур реформалар (Суэц муйыны һәм Кесе Азия аша каналдар ҡаҙыу) башҡарырға ниәт итә, асыҡтан-асыҡ ҡоллоҡто күрә алмай һәм байтаҡ әсирҙе иреккә сығара.

Элек Ғосман империяһында ғүмерҙә булмаған ике осраҡ дөйөм ризаһыҙлыҡты айырыуса арттыра: Мәккәнән ҡайтҡан хаҡ диндарҙарҙың каруаны талана һәм юҡ ителә, һәм грек милләтле диңгеҙ юлбаҫарҙары төрөк адмирал карабын баҫып ала. Былар барыһы ла дәүләт власының сиктән тыш көсһөҙ булыуын раҫлай.

Финанстарҙы көйләү өсөн, Мостафа III үҙенең һарайында экономиянан башлай, ләкин шуның менән бергә тәңкәнең боҙолоуына ла юл ҡуя. Мостафа ҡурсалауында Константинополдә тәүге асыҡ китапхана, бер нисә мәктәп һәм дауахана асыла. 1761 йылда ул Пруссия менән бик теләп килешеү төҙөй, уға ярашлы прус сауҙа караптарына ғосман һыуҙарында иркен йөҙөргә мөмкинлек бирелә; Ғосман империяһындағы прус подданныйҙары үҙ консулдарының юрисдикцияларына буйһона. Рәсәй һәм Австрия Мостафаға Пруссия бирелгән хоҡуҡтарҙы ғәмәлдән сығарғаны өсөн 100 000 дукат тәҡдим итә, әммә һөҙөмтәһе булмай: Мостафа үҙ дәүләтен Европа цивилизацияһы менән яҡынайтырға теләгән.

Реформалар ниәттән ары китмәгән, башланмаған да. 1768 йылда солтан 6 йыл дауам иткән һәм 1774 йылда Көсөк-Кайнаржи тыныслыҡ килешеү менән тамамланған 1768—1774 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышын иғлан итергә тейеш була. Тыныслыҡ килешеүе Мостафаның энеһе һәм вариҫы Абдулхәмит I осоронда (1774—1789) төҙөлә.

=== Абдулхәмит I хакимлығы ===
Империя бөтә биләмәһендә лә ризаһыҙлыҡ хөкөм һөрә ине. Орлов ҡуҙғытҡан гректар тулҡынланған, әммә, урыҫтар ярҙамһыҙ ҡалдырғанлыҡтан, сағыштырмаса тиҙ һәм еңел тынысландырыла һәм аяуһыҙ язалана. Бағдад Әхмәт-пашаһы үҙен бойондороҡһоҙ тип иғлан итә; Ғәрәп күсмә халыҡтары хуплаған Таһер Галилея һәм Акра шәйехе дәрәжәһен алған; Мөхәммәт Бей Әбү әл-Даһаб хакимлығы аҫтында торған [[Мысыр]] яһаҡ түләргә уйламаған да; Бушатлия Мәхмүт, Скутарий пашаһы идара иткән Төньяҡ Албания ҡаты ихтилал хәлендә; Али, Янинский пашаһы, үҙ аллы батшалыҡ төҙөүгә ныҡ ынтылған.

Абдулхәмит I бөтә батшалыҡ итеү дәүерендә был ихтилалдарҙы тынысландырыу менән мәшғүл була, әммә Ғосман хөкүмәтенең ихтилалдарҙы йүгәнләрлек аҡсаһы һәм тәртипле ғәскәре лә булмай. Етмәһә, быға төрөктәргә уңышһыҙлыҡ килтергән Рәсәй һәм Австрия менән яңы һуғыш (1787—1791) ҡушыла. Ул Рәсәй менән Яссы килешеүе (1792) менән тамамлана. Был тыныслыҡ килешеүе буйынса Ҡырым ярымутрауы һәм Буг менән Днестр араһындағы биләмәләр бөтөнләйгә Рәсәйгә бирелә. Шулай уҡ Төркиә Австрия менән Систов килешеүен (1791) төҙөй. Һуңғыһы Ғосман империяһы өсөн сағыштырмаса уңайлы булған, сөнки уның төп дошманы Изге Рим империяһы императоры Иосиф II вафат була, ә Леопольд үҙенең бөтә иғтибарын Францияға йүнәлткән. Австрия һуғышта яулаған биләмәләренең күп өлөшөн ғосмандарға кире ҡайтарған.

Тыныслыҡ килешеүе Абдулхәмидтең бер туғанының улы Сәлим III менән төҙөлгән (1789—1807). Территориаль юғалтыуҙарҙан тыш, һуғыш Ғосман дәүләте тормошона тағы бер етди үҙгәреш индерә: ул башланыр алдынан (1785) империя үҙенең дәүләт килемдәре менән гарантияланған беренсе (тәүҙә эске) дәүләт бурысы буйынса килешеү төҙөй.

=== Сәлим III хакимлығы ===
Солтан [[Сәлим III]] тәүгеләрҙән булып Ғосман империяһының тәрән көрсөктә икәнен аңлай һәм илдең хәрби һәм дәүләт ойошмаһын реформалаштырыуға тотона. Хөкүмәт көслө саралар менән Эгей диңгеҙен пираттарҙан таҙарта; ул сауҙа һәм халыҡ мәғарифын ҡурсалай. Уның төп иғтибары армияға йүнәлтелә. Янычарҙар һуғышта үҙҙәренең файҙаһыҙ булғанын, шул уҡ ваҡытта илде тыныслыҡ осоронда илде анархия хәлендә тотоуын иҫбатлай. Янычар формированиеларын солтан Европа өлгөһөндәге армия менән алмаштырырға ниәтләнгән ләкин шул арала ғына иҫке системаны алмаштырып булмаясағы билдәле булғанлыҡтан, реформаторҙар традицион формированиеларҙың торошон яҡшыртыуға айырым иғтибар бүлгән.

Башҡа реформаларҙа солтан артиллерия һәм флоттың һуғышҡа һәләтлеген көсәйтеү буйынса саралар була. Хөкүмәт тактика һәм фортификация буйынса иң яҡшы сит ил әҫәрҙәрен ғосман теленә тәржемә итеүҙе хәстәрләй; француз офицерҙарын артиллерия һәм диңгеҙ училищеларында уҡытыусы урындарына саҡыра; тәүгеһендә хәрби фәндәр буйынса сит ил әҫәрҙәре китапханаһын аса. Туп ҡойоу оҫтаханалары яҡшыртыла; яңы өлгөләге хәрби судноларға Францияла заказ бирелә. Былар барыһы ла яҡынса саралар ине.

[[Файл:Konstantin Kapidagli 002.jpg|thumb|Солтан [[Сәлим III]]]]
Солтан армияның эске ҡоролошон үҙгәртеп ҡороуға күсергә теләгән; армияла яңы форма һәм ҡәтғиерәк тәртип индерә башлаған; яңылыҡ янычарҙарға ҡағылмаған. Шул арала Порта алдына ике етди һынау килеп баҫа: беренсенән, хөкүмәт биргән бойороҡтарҙы кире ҡағыусы видин пашаһы Пасван-Оғлу ихтилалы (1797), икенсенән — Наполеон I-нең Мысыр экспедицияһы.

Көсөк-Хөсәйен Пасван-Оғлуға ҡаршы хәрәкәт итә һәм уның менән асыҡ һөҙөмтәһе булмаған ысын һуғыш алып бара. Хөкүмәт, ниһайәт, фетнәсе наместник менән һөйләшеүҙәргә тотона һәм уның тулыһынса тиерлек бойондороҡһоҙлоҡ нигеҙендә Видин пашалығы менән идара итеүгә ғүмерлек хоҡуҡтарын таный.

1798 йылда Франция генерал Бонапарт етәкселегендә Мысырға, артабан Сүриәгә һөжүм итә башлай. Бөйөк Британия Абукир янындағы һуғышта (1798) француз флотын юҡ итеп, Ғосман империяһын яҡлай. Экспедиция ғосмандар өсөн етди һөҙөмтәгә эйә булмай. Формаль яҡтан, Мысыр — Ғосман империяһы, ысынында иһә мәмлүктәр ҡулында ҡала.

Француздарға ҡаршы һуғыш бөтөүгә (1801), Белградта армияла барған реформаларға риза булмаған янычарҙар ихтилалы башлана. Сербияла янычарҙар яғынан ҡыҫырыҡлауҙарҙан тамам йонсоу Карагеоргий етәкселегендәге халыҡ хәрәкәте (1804) башланыуға сәбәпсе була. Хөкүмәт тәүҙә хәрәкәтте яҡлап сыға, ләкин тиҙҙән ул ысын халыҡ ихтилалы формаһына әүерелә һәм Ғосман империяһына һуғыш хәрәкәттәрен башларға тура килә (ҡара: Иванковац эргәһендәге һуғыш). Рәсәй башлаған урыҫ-төрөк һуғышы (1806—1812) хәлде ҡатмарлаштыра. Бөйөк вәзир һәм башҡа юғары чиновниктар, хәрбиҙәр һуғыш хәрәкәттәре театрында булғанлыҡтан, реформаларға тотоноу артҡы планға ҡалдырыла.

==== Түңкәрелеш булдырырға маташыу ====
Истанбулда ҡаймаҡам (бөйөк вәзир ярҙамсыһы) һәм министр урынбаҫарҙары ғына ҡалған була. Шәйех-үл-ислам был мәл менән файҙаланып, солтанға ҡаршы фетнә ҡорорға була. Заговорҙа солтандың янычарҙарҙы регуляр армия полктарына бүлеп таратырға ниәтләүе тураһында имеш-мимештәргә ышанған имләмдәр һәм янычарҙар башлай. Заговорға ҡаймаҡам да ҡушыла. Билдәләнгән көндө янычар отряды көтмәгәндә баш ҡалалағы даими ғәскәрҙең гарнизонына һөжүм итә һәм һуйыш ойоштора. Янычарҙарҙың икенсе өлөшө Сәлимдең һарайын уратып алған һәм унан күрә алмаған кешеләрен язаға тарттырыуҙы талап иткән. Сәлим был талапты тормошҡа ашырыуға ҡыйыу ҡаршы тора. Ул ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ултыртыла. Солтан итеп Абдулхәмиттең улы, Мостафа IV (1807—1808) иғлан ителә. Ҡалала һуйыш ике көн дауам итә. Көсһөҙ Мостафа исеменән Шәйех-үл-ислам һәм ҡаймаҡам идара иткән. Әммә Сәлим яҡлылар ҙа ҡалған була.

Ҡабаҡсы Мостафа түңкәрелеше ваҡытында Әлимдәр Мостафа паша Байраҡтар (Болгар ҡалаһы Рущук пашаһы) һәм уның яҡлылар солтан Сәлим III-нө тәхеткә ҡайтарыу тураһында һөйләшеүҙәр башлай. Ниһайәт, 16 меңлек армия менән Мостафа Байраҡтар Истанбулға юллана. Башта ул Хажи Али Ағаны алдан ебәрә, һәм (1808 йылдың 19 июлендә) Ҡабаҡсы Мостафа үлтерелә.

Мостафа Байраҡтар армияһы менән, байтаҡ фетнәселәрҙе тар-мар итеп, Юғары Портаға килеп етә. Солтан Мостафа IV, Мостафа тәхеткә Сәлим III солтанды улының ҡайтарырға теләүен белгәс, Сәлимде һәм шаһзаданың энеһе Мәхмүтте үлтерергә бойора. Солтан шунда уҡ үлтерелә, ә шаһзада Мәхмүт үҙенең ҡолдары һәм хеҙмәтселәре ярҙамында иреккә сығарыла. Мостафа Байраҡтар Мостафа IV-не тәхеттән ҡолата һәм Мәхмүт II-не солтан итеп иғлан итә. Һуңғыһы уны бөйөк вәзир — садр-и-азам тип иғлан итә.

=== Мәхмүт II идаралығы ===
Мәхмүт II энергия кимәле һәм реформалар кәрәклеген аңлауы яғынан Сәлим III солтандан ҡалышмаған, Сәлимгә ҡарағанда уҫалыраҡ һәм үс алыусан кеше булған. Күп осраҡта илдең именлегенә ынтылыуға ҡарағанда, сәйәси алдан күреүсәнлеге менән үлсәнгән шәхси теләктәренә таянған. Яңылыҡтар өсөн бер ни тиклем әҙерлек була, аҡса өҫтөндә уйламау һәләте лә Мәхмүткә ярҙам иткәндер. Шуға күрә уның эшмәкәрлеге Сәлим эшмәкәрлегенә ҡарағанда нығыраҡ эҙ ҡалдырған. Үҙенең бөйөк вәзире итеп ул Сәлимгә һәм башҡа сәйәси дошмандарға ҡаршы фетнә күтәреүҙә ҡатнашҡандарҙы туҡмарға ҡушҡан Байраҡтарҙы тәғәйенләгән. Мостафаның ғүмере ваҡытлыса аялып торған.

Янычар корпусын үҙгәртеп ҡороуҙы Байраҡтар иң тәүге реформаларҙың береһе итеп билдәләгән, ләкин ул һаҡһыҙлығы арҡаһында, 7000 һалдаты ғына ҡалған ғәскәренең бер өлөшөн хәрби хәрәкәттәр театрына ебәреп, яңылыша. 6000 янычар көтмәгәндә һөжүм итә һәм Мостафа IV-не азат итеү маҡсатында һарайға йүнәлә. Байраҡтар, бәләкәй генә отряды менән һарайға бикләнеп, уларға Мостафаның мәйетен сығарып ташлай, һарайҙың бер өлөшөн шартлата һәм үҙе лә емереклектәр эсендә һәләк була. Бер нисә сәғәттән башында Рәмимз паша торған хөкүмәткә тоғро өс меңлек ғәскәр килеп етә, янычарҙарҙы тар-мар итә һәм уларҙың байтаҡ өлөшөн юҡ итә.

Мәхмүт, 1812 йылда Бухарест килешеүе менән тамамланған Рәсәй менән һуғыш бөткәнгә тиклем, реформаларын кисектереп торорға ҡарар итә. Вена конгресы Ғосман империяһының хәленә ҡайһы бер үҙгәрештәр индерә йәки, дөрөҫөрәге, ғәмәлдә булғанды теорияла һәм географик карталарҙа нығыта. Далмация менән Иллирия Австрия составына, Рәсәйгә Бессарабия раҫлана; ете Ионик утрауы инглиз протектораты аҫтында үҙидаралыҡҡа эйә була; инглиз суднолары Дарданелл боғаҙы аша ирекле үтеү хоҡуғына эйә була.

Хатта империяның үҙендә ҡалған ерҙәрҙә лә хөкүмәт үҙен ышаныслы тоймаған. 1817 йылда Сербияла ихтилал башлана, ул, 1829 йылда үҙ кенәзе идаралығына эйә Сербияны Адрианополь килешеүе буйынса танығандан һуң ғына, тамамлана. 1820 йылда Али паша Янинский ихтилалы башлана. Үҙ улдарының хыянаты арҡаһында уның ғәскәре еңелә, үҙе әсирлеккә алына һәм язалап үлтерелә; ләкин армияһының байтаҡ өлөшө грек баш күтәреүселәре кадрҙарын барлыҡҡа килтерә. 1821 йылда бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышҡа әйләнгән Греция ихтилалы башлана. Рәсәй, Франция һәм Англияның ҡыҫылғанлыҡтан, Төркиә һәм Мысыр флоты һәләк булған Ғосман империяһы өсөн бәхетһеҙ Наварин диңгеҙ алышынан (1827) һуң, ғосмандар Грецияны юғалтҡан.

==== Хәрби юғалтыуҙар ====
Янычарҙарҙан һәм дәрүиштәрҙән ҡотолоу ҙа (1826) төрөктәрҙе сербтар менән һуғышта ла, гректар менән һуғышта ла еңелеүҙән ҡотҡара алмай. Ошо ике һуғыш һәм уларға бәйле 1829 йылда Адрианополь килешеүе менән тамамланған урыҫ-төрөк һуғышы (1828—1829) башлана. Ғосман империяһы бөтә Сербияны тиерлек, Молдавияны, Валахияны, Грецияны, Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш ярын юғалта.

Унан һуң Ғосман империяһынан Мысыр хедивы (вице-солтаны) Мөхәммәт Али 1831—1833 һәм 1839) айырымлана. Мысырға ҡаршы көрәштә шундай һөжүмдәр кисерә, Ғосман империяһына бөтөнләй юҡҡа сығыу янаған; ләкин уны ике тапҡыр (1833 һәм 1839), батша Николай I Ғосман дәүләтенең тарҡалыуы арҡаһында яңы Европа һуғышы хәүефен һиҙенгәнгәлер, моғайын, Рәсәйҙең көтөлмәгән яҡлауы ҡотҡара. Хәйер, Төркиә яҡлы булыуы Рәсәйгә реаль файҙа килтерә: Гункьяр Скелесси килешеүе буйынса (1833), Ғосман империяһы, Дарданелл боғаҙы аша юлды Англия өсөн ябып, рус судноларына үтеү рөхсәтен бирә. Бер үк ваҡытта француздар ғосмандарҙан элек тә империяға номиналь бәйлелектә генә йөрөгән (1830 йылдан) Алжирҙы тартып алырға булған.

==== Гражданлыҡ реформалары ====
[[Файл:Sultan Mahmud II.jpg|thumb|180px|[[Мәхмүт II]] 1839 йылда яңыртыуын башлай.]]
Һуғыштар Мәхмүттең реформаторлыҡ ниәтен туҡтатмай; уның батшалыҡ итеү осоронда армияла шәхси үҙгәртеп ҡороуҙар дауам иткән. Ул шулай уҡ халыҡтың белем кимәлен күтәреү хаҡында хәстәрлек күрә; уның ҡарамағында (1831) француз телендә Ғосман империяһында рәсми характерҙағы тәүге гәзит («Moniteur ottoman») сыға башлай. 1831 йылдың аҙағынан төрөк телендә «Таквим-и векаи» тигән исем аҫтында тәүге рәсми гәзит сыға башлай.

Бөйөк Пётр кеүек, бәлки, аңлы рәүештә унан өлгө алып, Мәхмүт халыҡты Европа йолаларына яҡынайтырға ынтылған; үҙе лә Европа костюмын кейгән һәм чиновниктарынан да талап иткән, сәллә кейеүҙе тыйған Константинополдә һәм башҡа ҡалаларҙа фейерверклы, европа музыкаһын яңғыратып, европа өлгөһөндә байрамдар ойошторған. Үҙе ниәт иткән гражданлыҡ ҡоролошоноң мөһим реформаларына тиклем йәшәй алмай; уларын вариҫы тормошҡа ашырырға тейеш була. Әммә ул эшләгәндең бәләкәй генә өлөшө лә мосолман халҡының дини тойғоларына ҡаршы килгән. Ул Ҡөрьән рөхсәт итмәгән аҙым яһаған: үҙенең һүрәте төшөрөлгән тәңкә сүкеткән (элекке солтандар ҙа портреттарын эшләткән тигән хәбәрҙәр ҙә ҙур шик тыуҙыра).

Уның батшалығы осоронда дәүләттең төрлө тарафтарында, бигерәк тә Константинополдә, мосолмандарҙың дини тойғолары ниеҙендә башланған баш күтәреүҙәр бер туҡтауһыҙ барған; хөкүмәт уларҙы аяуһыҙ баҫтырған: ҡайһы берҙә бер нисә көндә Босфорға 4000-әр мәйет ташланған. Шул уҡ ваҡытта, Мәхмүт үҙенең аяуһыҙ дошмандарын, [[ғөләмә]]ләрҙе һәм [[дәрүиш]]тәрҙе, үлтерергә лә оялмаған.

Мәхмүт батшалығы осоронда Истанбулда йыш ҡына махсус ут төртөү арҡаһында тоҡанған янғындар айырыуса күп булған; халыҡ уларҙы солтандың гонаһтары өсөн Алла тарафынан ебәрелгән яза тип аңлатҡан.

==== Хакимлығы йомғаҡтары ====
Янычарҙарҙы юҡ итеү башта Ғосман империяһына зыян килтергән, насар булһа ла, кәрәкле ғәскәрҙән мәхрүм иткән. Бер нисә йыл үткәндән һуң был үҙгәрештең ыңғай яғы ла беленгән: Порта ҡораллы көстәре Европаның регуляр армиялары менән тиңләшкәнлеге 1877—1878 йылдарҙа урыҫ-төрөк һуғышында һәм 1897 йылда Греция менән һуғышта ла асыҡ иҫбатлаған.

Грецияны юғалтыу йәки биләмәне ҡыҫҡартыу империя өсөн зыянлыға ҡарағанда отошло булды. Тарихи яҡтан ғосмандар христиандарҙы хәрби хеҙмәткә бер ҡасан да алмаған; ә тотош христиан халҡы йәшәгән өлкәләр (Греция һәм Сербия) төрөк армияһын арттырмаһа ла, шул уҡ ваҡытта унан үтә ныҡ кәрәк булған осраҡта файҙалана алырлыҡ әһәмиәтле хәрби гарнизондарҙы талап иткән.

Был бигерәк тә диңгеҙ сиктәре ныҡ һуҙылған булыуы арҡаһында диңгеҙгә ҡарағанда ҡоро ерҙә көслөрәк Ғосман империяһына стратегик отошло түгел Грецияға ҡарата ҡулланырлыҡ. Территорияларын юғалтыу сократила государственные доходы империяның дәүләт килемен ҡыҫҡартты, ләкин Мәхмүт батшалыҡ иткән осорҙа Ғосман империяһының европа дәүләттәре менән сауҙаһы йәнләнә, илдең етештереүсәнлеге ([[икмәк]], [[тәмәке]], [[виноград]], [[рауза майы]] һ. б.) күтәрелә.

Шулай итеп, тышҡы еңелеүҙәргә, хатта Низиб янындағы ҡаты алышта Мөхәммәт Али Мысырлы ҙур ғосман армияһын һәм тотош флотын юғалтыуына ҡарамаҫтан, Мәхмүт Абдулмәжиткә көсһөҙләндерелгән түгел, дөрөҫөрәге, көсәйтелгән дәүләт ҡалдырҙы. Был ваҡыттан башлап европа державалары араһында Ғосман дәүләте һаҡланып ҡалыуына ынтылышы барлыҡҡа килгән. [[Босфор]] һәм [[Дарданелл боғаҙы|Дарданелл]]дың әһәмиәте ғәҙәттән тыш арта; европа державалары, уларҙың ҡайһыһылыр Константинополде яулаған осраҡта, был ҡалғандарына төҙәтеп булмаҫлыҡ һөжүм булырын аңлаған, һәм шуның өсөн көсһөҙ Ғосман империяһының һаҡланыуын үҙҙәре өсөн отошло тип һанаған.

== Абдулмәжит хакимлығы (1839—1861) ==
Мәхмүттең вариҫы, улы 16 йәшлек Абдулмәжит, атаһы кеүек энергиялы һәм ныҡлы булыуы менән айырылып тормаһа ла, мәҙәниәтле һәм холҡо буйынса йомшағыраҡ кеше була. Әгәр Рәсәй, Англия, Австрия һәм Пруссия Портаны һаҡлап ҡалыу буйынса союз төҙөмәһә ([[1840]]), Низиб янындағы алышта еңелеүе, Ғосман империяһын тамам бөлдөрөр һәм Мәхмүттең бөтә эшләгәне лә юҡҡа сығыр ине; мысыр вице-короле вариҫлыҡ нигеҙендә Мысырҙы һаҡлап ҡала, ләкин ашығыс рәүештә Сүриәнән китә, әгәр баш тарта ҡалһа, бөтә биләмәләренән дә баш ҡағырға тейеш була тигән трактат ҡабул итәләр. Мөхәммәт Алиҙы хуплаған Франция был союзға ризаһыҙлыҡ менән ҡарай, һәм Тьер хатта һуғышҡа әҙерләнеү эштәрен дә алып барған; әммә [[Луи-Филипп]] был тәүәккәл аҙымды яһаманы. Көстәр тигеҙ булмаһа ла, Мөхәммәт Али ҡаршы торорға әҙер була; ләкин инглиз эскадраһы [[Бейрут]]ты бомбаға тота, мысыр флотын яндыра һәм, марониттар ярҙамына таянып, Сүриәгә 9000 кешенән торған корпус төшөрә һәм мысырлыларҙы бер нисә тапҡыр тар-мар итә. Мөхәммәт Али бирешә; Ғосман империяһы ҡотҡарыла, һәм Хозрев паша, Рәшит паша һәм атаһының башҡа тарафдаштары хуплауы менән, Абдулмәжит реформаларға тотона.

=== Гөлхана хатт-шәрифе. Танзимат ===
1839 йылдың 3 ноябрендә Абдулмәжит Гөлхана хат-и-шәрифе (Гөлхана — «раузалар торлағы», хат-и-шәриф иғлан ителгән майҙан исеме) тип аталған бойороҡ — хөкүмәт барырға ниәтләгән принциптарҙы билдәләүсе дөйөм империя бойороғон иғлан итә:
* бөтә подданныйҙарҙы, уларҙың ғүмере, намыҫына һәм мөлкәтенә ҡағылышлы, тулыһынса хәүефһеҙлек менән тәьмин итергә;
* һалым бүлеү һәм тәғәйенләүҙең дөрөҫ ысулын раҫларға;
* шулай уҡ һалдатҡа алыуҙың да дөрөҫ алымын ҡулланырға.

Йән башына һалымды тигеҙләү нигеҙендә бүлеүҙе үҙгәртергә һәм уларҙы йоломға биреү системаһынан баш тартырға, ер һәм диңгеҙ ғәскәрҙәренә сығымдарҙы билдәләргә; хөкөм атҡарыуҙы асыҡ башҡарырға. Дин тотоуҙағы айырымлыҡтарына ҡарамай, солтандың бөтә подданныйҙары ла был ташламалар менән файҙаланырға тейеш. Солтан үҙе лә хат-и-шәрифкә тоғро булырға ант иткән. Вәғәҙәне ысынбарлыҡта тормошҡа ашырыу шарты ғына ҡалған.

=== Гумайюн ===
[[Ҡырым һуғышы]]нан һуң, солтан, тәүгеһенең принциптары раҫланған һәм ентекле үҫтерелгән [[гумайюн]] тип аталған яңы хат-и-шәриф ([[1856]]) иғлан итә; дингә мөнәсәбәте һәм милләтенә ҡарамай, бөтә подданныйҙарҙың да социаль тигеҙлеген булдырыуға баҫым яһала. Был хат-и-шәрифтән һуң, мсламдан башҡа дингә күскән өсөн ҡаралған элекке үлем язаһы юҡҡа сығарыла. Әммә был ҡарарҙарҙың күбеһе бары тик ҡағыҙҙа ғына ҡалған.

Юғары хөкүмәт өлөшләтә түбәндә торған чиновниктарҙың башбаштаҡлығына, өлөшләтә үҙе хат-и-шәрифтә вәғәҙә ителгән сараларға, мәҫәлән, христиандарҙы төрлө вазифаларға тәғәйенләүгә, күсергә теләмәгән. Бер әҙер хөкүмәт христиандарҙан һалдат алырға маташҡанда, мосолмандарҙың да, христиандарҙың да ризаһыҙлығына килтергән, хөкүмәт офицерҙарға күтәргәндә дини принциптарҙан ([[1847]]) баш тарта алмаған; тиҙҙән был сара бөтөрөлгән. Сүриәлә марониттарҙы күпләп үлтереү ([[1845]] һ. б.) дини төрлөлөккә түҙемле ҡарау Ғосман империяһында һаман да булмағанлығын дәлилләгән.

Абдулмәжит батшалыҡ иткән осорҙа юлдар, бик күп күперҙәр төҙөлгән, телеграф линиялары үткәрелгән, почта европалағыса эшләгән.

[[1848]] йылғы ваҡиғалар Ғосман империяһында сағылыш тапманы; тик Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция ғосман хөкүмәтенең Дунайҙа үҙҙәренең власын тергеҙергә тырышыу теләген тыуҙырған. Лайош Кошут иптәштәре менән төрөк территорияһында йәшеренеп йәшәгән сағында, Австрия һәм Рәсәй Абдулмәжит солтанға уларҙы биреүен талап итеп мөрәжәғәт иткән. Солтан уларға дин ҡунаҡсыллыҡ бурысын боҙоуҙы тыя, тип яуап биргән.

=== Ҡырым һуғышы ===
[[1853]]—[[1856]] йылдарҙа яңы Көнсығыш һуғышы барған һәм 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүе менән тамамланған. Тиң хоҡуҡлылыҡ нигеҙендә Париж конгресында Ғосман империяһы вәкиле лә индерелә, һәм шуның менән бергә империя европа концерны ағзаһы ип таныла. Әммә был таныу ысын түгел, ә формаль характерҙа була. Төрөк армияһы, XIX быуаттың беренсе сиреге йәки XVIII быуат аҙағында күҙәтелгән хәрби әҙерлегенә ҡарағанда, үҙенең хәрби мөмкинлектәренең үҫеүен күрһәтте, тимәк, был яҡтан Ғосман империяһының һуғышта ҡатнашыуы әһәмиәтле булды, ысынында иһә, империя был һуғыштан бик аҙ алды; Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яр буйында урыҫ ҡәлғәләрен ҡаҙыуҙың әһәмиәте аҙ ине, ә Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙҙә флот тотоу хоҡуғын юғалтыуы оҙаҡҡа бармаған һәм 1871 йылға юҡҡа сығарылған. Артабан, консул юрисдикцияһы һаҡланған, һәм был Европа Ғосман империяһын вәхшиҙәр дәүләте тип һанауын раҫлаған. Һуғыштан һуң, европа державалары империя территорияһында үҙҙәренең ғосмандарҙан бойондороҡһоҙ почта учреждениеларын булдырған.

Һуғыш Ғосман империяһының вассал дәүләттәр өҫтөнән власын арттырыу түгел, көсһөҙләндерә генә; дунай кенәзлектәре [[1861]] йылда бер [[Румыния]] дәүләтенә берләшә, Сербияла Төркиә менән дуҫлыҡ мөнәсәбәтендә булған Обреновичтар түңкәрелә һәм Рәсәйҙең дуҫтары Карагеоргиевичтар менән алмаштырыла; бер аҙ һуңғараҡ Европа империяны Сербиянан үҙҙәренең гарнизондарын алырға ҡуша ([[1867]]). Көнсығыш кампания осоронда Ғосман империяһы Англиянан 7 млн фунт стерлинг күләмендә заём ала; 1858, 1860 һәм 1861 йылдарҙа тағы яңы бурыстар өҫтәлә. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәт күп һанлы ҡағыҙ аҡса сығара, тиҙҙән аҡса курсы түбәнәйә. Башҡа ваҡиғалар менән бәйле, был [[1861]] йылда сауҙа көрсөгө тыуҙыра, һәм был халыҡтың тормошон ҡыйынлаштыра.

== Абдулғәзиз (1861—1876) һәм Морат V (1876) ==
Абдулғәзиз ике йөҙлө, ирһәк һәм ҡан эскес тиран, XVII һәм XVIII быуаттарҙағы солтандарын хәтерләтә ине; ләкин был шарттарҙа реформалар юлында туҡталып булмауын аңланы. Ул тәхеткә ултырғанда, баҫылып сыҡҡан гатти-шәрифкә таянып тантаналы рәүештә үҙенән элгәре килгән солтандарҙың сәйәсәтен дауам итергә вәғәҙә бирә. Ысынлап та, ул үткән батшалыҡта ҡулға алынған сәйәси енәйәтселәрҙе төрмәнән сығарған һәм ағаһының министрҙарын һаҡлап ҡалған. Бынан тыш, ул һәрәмдән баш тартыуын һәм бер ҡатын менән ҡәнәғәт буласағын белдерҙе. Вәғәҙәләр үтәлмәй: бер нисә көндән һуң һарай интригаһы арҡаһында бөйөк вәзир Меһмет Ҡыбрыслы паша ҡолатыла һәм Аали пашаға (ул үҙ сиратында бер нисә айҙан ҡолатыла) алмаштырыла, ә һуңынан шул уҡ вазифаны 1867 йылда ҡабаттан биләй.

Ғөмүмән, бөйөк вәзирҙәр һәм башҡа чиновниктар, яңынан барлыҡҡа килгән һәрәм интригалары арҡаһында, ғәҙәттән тыш тиҙлек менән алмашынған. Тәнзимат рухында ҡайһы бер саралар күрелә, әлбиттә. Шуларҙың иң мөһимдәре — Ғосман дәүләт бюджетын билдәләү (1864). Иң аҡыллы һәм сос ғосман дипломаттарының береһе Аали паша (1867—1871) министрлығы ваҡытында ваҡифтарҙы өлөшләтә секулярлаштырыу үткәрелә, Европа халҡына Ғосман империяһы сиктәрендә күсемһеҙ милеккә эйә булыу хоҡуғы бирелә (1867), дәүләт советы үҙгәртеп ҡорола (1868), халыҡ мәғарифы тураһында яңы закон сығарыла (1868), ләкин, формаль метрик һәм үлсәмдәр системаһы индерелә, әммә ҡулланылмай (1869). Ошо уҡ министрлыҡҡа цензура (1867) ойошторолған, уны төҙөү Константинополдә һәм башҡа ҡалаларҙа, ғосман һәм сит телдәрҙә ваҡытлы һәм ваҡытлы булмаған матбуғаттың артыуы менән аңлатыла.

Аали паша ҡарамағындағы цензура үтә ваҡлығы һәм тупаҫлығы менән айырылып торған; ул Ғосман хөкүмәтенә уңайһыҙ күренгән нәмәләр тураһында яҙыуҙы тыйыуҙан тыш, солтандың һәм хөкүмәттең тәрән аҡыллылығын маҡтауҙы нәшер итергә ҡуша; 1876—1877 йылдарҙа Миҙхәт паша эшләгән осорҙа ғына цензура бер аҙ омшара төшкән.

=== Абдулғәзиз осоронда хәрби-диңгеҙ флотын төҙөү ===
Ҡырым һуғышын тамамлаусы 1856 йылғы Париж тыныслыҡ килешеүе еңелгән Рәсәйгә лә, Европа державалары тарафынан «ҡотҡарылған» Төркиәгә лә Ҡара диңгеҙҙә хәрби флот тотоуҙы тыйған. Әммә Истанбулда үҙеңә генә ышанырға мөмкин, тигәнде аңлаған һәм заманса ҡоралдарһыҙ һәм хәрби техникаһыҙ Рәсәй империяһы яғынан реванш ҡотолғоһоҙ буласағы хаҡында онотмаған.

Боронғо заманда ҡеүәтле диңгеҙ державаһы булған Ғосман империяһы, [XIX быуат уртаһына, диңгеҙҙәрҙә хакимлығын тулыһынса тиерлек юғалта. Ағас елкәнле караптар күптән үҙ хәрби әһәмиәтен юғалтҡандан һуң, дәртле һәм амбициялы Абдулғәзиз сит ил, башлыса француз верфтәренә иҫә тотоп, парлы бронялы флот төҙөү программаһын ҡабул иткән.

Был карап төҙөү программаһын ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ финанслау арҡаһында 1870-се йылдар башына Порта ул заманға алдынғы тип һаналған парлы батареялы броненосецтар, шул иҫәптән 5 — беренсе ранглы һәм 9 — икенсе ранглы ҡеүәтле флотҡа эйә була алған&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tsushima.su/forums/viewtopic.php?id=611 |title=Турецкие Броненосцы / Цусимские форумы&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2014-01-14 |archive-date=2014-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116111806/http://tsushima.su/forums/viewtopic.php?id=611 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1875 йылда уларға Бөйөк Британияла төҙөлгән, әлеге ваҡытта Рәсәйҙең «Бөйөк Петр» флотында эшләгән берҙән-бер диңгеҙҙә йөрөүсе башня броненосецынан (1876) ҡалышмаған «Мессудие» ҡаҙемат броненосецы ҡушыла. 1877 йылда ғосмандар Ҡара диңгеҙ һәм Көнсығыш Урта диңгеҙ буйында Рәсәйҙән абсолют өҫтөнлөккә эйә була.

Был яңы Рус-төрөк һуғышы (1877—1878) барышында, Төркиә Кавказдың Кара диңгеҙ ярын ҡайтарырға маташҡанында күренгән. 1877 йылдың 2 майында үҙ эсенә 2 рангылы 5 броненосец индергән Әхмәт-пашаның төрөк эскадраһы Сухумды бомбаға тота һәм 5 майға унан рус гарнизонын тулыһынса бәреп сығара. Генералдар П. Д. Бабич, Я. К. Алхазов һәм Б. М. Шелковниковтың рус отрядтарына Сухумды 1877 йылдың 20 авгусында ғына, өс ай ярымдан һуң, ҡайтара алалар. Төркиә броненосецтары һәм ҡоралланған пароходтар Кара диңгеҙ буйына ултырған таулы мөһәжирҙәрҙең бихисап десантын артиллерия уты менән әүҙем яҡланы.

=== Черногориялағы һуғыш ===
1862 йылда Черногория, Ғосман империяһынан бөтөнләй бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшеп, Герцеговина баш күтәреүселәрен яҡлап һәм Рәсәй ярҙамына иҫәп тотоп, империя ҡаршы һуғыш башлай. Рәсәй уны яҡламай, төрөктәр көсө артығыраҡ булғанлыҡтан, һуңғылары тиҙ арала хәл иткес еңеү яулай: Ғүмәр Лотфый паша ғәскәрҙәре баш ҡалаға тиклем барып етте, ләкин уны алмай, сөнки Черногорскиҙа йәшәүселәр Ғосман империяһынан тыныслыҡ һорай һәм был үтенестәренә ҡолаҡ һалына.

=== Криттағы ихтилал ===
1866 йылда гректарҙың Криттағы ихтилалы башлана. Ихтилал Грецияла ҡайнар һөйөү тыуҙыра, ул һуғышҡа ашығып әҙерләнә башлай. Ғосман империяһына ярҙамға Европа державалары килә, улар Грецияға критлыларға ярҙам итеүҙе ҡәтғи рәүештә тыя. Критҡа ҡырҡ мең ғәскәр ебәрелә. Үҙ утрауҙары тауҙарында партизандар һуғышы алып барған крит халҡының ғәҙәттән тыш батырлығына ҡарамаҫтан, улар оҙаҡ ҡаршы тора алмай һәм өс йыл көрәштән һуң ихтилал баҫтырыла; баш күтәреүселәр язалап үлтерелә һәм мөлкәте тартып алына.

Али-паша үлгәндән һуң, бөйөк вәзирҙәр яңынан ғәҙәттән тыш тиҙлек менән алмашына башланы. Һәрәм интригаларынан тыш, бының өсөн тағы бер сәбәп була: солтан һарайы эргәһендә Англия һәм Рәсәй илселәре күрһәтмәһе буйынса эш иткән инглиз һәм урыҫ партиялары көрәшкән. 1864—1877 йылдарҙа Константинополдә рус илсеһе граф Николай Павлович Игнатьев була, ул императорға ризаһыҙлыҡ белдергән төрөктәргә урыҫ яҡлауын вәғәҙә иткән. Шуның менән бергә ул солтанды Рәсәй менән «дуҫлыҡ» кәрәклегенә ышандырған һәм тәхеттең тәхеткә ултырыу тәртибен үҙгәртеүҙә (вариҫлыҡты нәҫелдәге иң өлкәненә түгел, ә атаһынан улына тапшырыу) булышлыҡ итергә вәғәҙә итеп, ҙур йоғонто яһаған. Ә солтан үҙенең улы Йософ Изединды тәхет вариҫы итергә бик теләгән.

=== Дәүләт түңкәрелеше ===
1875 йылда Герцеговинала, Боснияла һәм Болгарияла ғосман финанстарына хәл иткес һөжүм яһаған ихтилал башланған. Хәҙер Ғосман империяһы үҙенең сит ил бурыстары буйынса аҡса менән икенсе яртыһының ғына — 5 йылдан һуң ғына купондар менән түләргә тейешле, тип иғлан ителә. &lt;!-- От этого банкротства Турция не оправилась и доныне. --&gt; Империяның күп кенә юғары чиновниктары һәм уларҙың башында торған Миҙхәт паша етдиерәк үҙгәрештәр кәрәклеген таныған; ләкин көйһөҙ һәм деспотик Абдулғәзиз хакимлығы осоронда быны үткәреү бөтөнләй мөмкин булмай. Шул арҡала бөйөк вәзир Меһмет Рушди министрҙар Миҙхәт паша, Хөсәйен Әүни паша һ.б. һәм шәйхелислам менән солтанды бәреп төшөрөү маҡсатында фетнә ҡорған. Шәйхелислам бындай фәтүә биргән: «Әгәр хаҡ динлеләр хакимы үҙенең аҡылһыҙлығын дәлилләй, дәүләт менән идара итеү өсөн кәрәкле сәйәси белеме юҡ икән, әгәр дәүләт күтәрә алмаҫлыҡ зыян башҡара икән, уның тәхеттә ултырыуынан һәләкәт ҡурҡынысы янай икән, уны төшөрөргә кәрәкме? Закон: эйе ти».

1876 йылдың 30 майына ҡарата төндә Хөсәйен Әүни паша, тәхет вариҫы Мораттың күкрәгенә револьвер ҡуйып, тажды ҡабул итергә мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта пехота отряды Абдулғәзиздең һарайына үтеп инә һәм уға батшалыҡ итеүҙән туҡтауы тураһында иғлан ителә. Тәхеткә Морат V ултырҙы тиелә. Бер нисә көндән, Абдуллғәзиз ҡайсы менән ҡан тамырҙарын асып үлде, тип хәбәр ителә. Элек тә нормаль булмаған Морат V, бабаһын, шунан Миҙхәт паша йортонда солтан өсөн үс алыусы черкес Хәсән бейҙең бер нисә министрҙы үлтереүе һәм башҡа ваҡиғалар тәьҫире аҫтында аҡылдан яҙған һәм үҙенең алдынғы министрҙарына шулай уҡ ҡулай булмай башлаған. 1876 йылдың авгусында мөфтөй фәтүәһе ярҙамында төшөрөлә һәм тәхеткә уның ҡустыһы Абдулхәмит II ултыртыла.

== Абдулхәмит II ==
Абдулғәзиздең хакимлығы аҙағында уҡ шәхсән ирекле, ләкин бөтөнләй хоҡуҡһыҙ һәм күтәргеһеҙ талау менән иҙелгән, эре ер биләүсе мосолмандарҙың баҫыуҙарында барщина хеҙмәтен башҡарыу менән бәйле сиктән тыш ауыр хәленә сыҙамлығы бөткән һәм төрөктәрҙе күрә алмауын тағы ла көсәйткән күрше Черногория кешеләренең азат йәшәүенә күҙе ҡыҙған Босния һәм Герцеговина халҡының ихтилалы башлана.

[[1875]] йылдың яҙында ҡайһы бер общиналар солтанға тәкәләргә һалымды һәм христиандарҙан хәрби бурысҡа алмашҡа түләәнгән һалымды кәметеү үтенесе менән һәм христиандарҙан полиция ойоштороу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итәләр. Уларҙың үтенесенә хатта яуап та бирмәйҙәр. Шул ваҡытта халыҡ ҡулына ҡорал алған. Хәрәкәәт тиҙ арала Герцеговинала һәм яйлап Боснияла тарала; Баш күтәреүселәр Никшичты ҡамауға алған. Черногориянан һәм Сербиянан баш күтәреүселәргә ярҙамға үҙ ирке менән ҡушылыусылар отряды ҡуҙғала. Был көрәш сит илдәрҙә, бигерәк тә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]]ҙә һәм [[Австрия]]ла ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра; Австрия, дини ҡараштар буйынса тигеҙлекте, һалымдарҙы кәметеүҙе, күсемһеҙ милек тураһындағы закондарҙы яңынан ҡарауҙарын һ. б. талап итеп, [[Порта]]ға мөрәжәғәт итә. Солтан шунда уҡ бөтәһен дә үтәргә вәғәҙә бирә (февраль 1876), ләкин баш күтәреүселәр, Герцеговинанан ғосман ғәскәрҙәре сығарылмайса тороп, ҡорал һалмаясаҡтарын белдерә. Ризаһыҙлыҡ, бөтә Европала нәфрәт тыуҙырған ғосмандарҙың бик күп болғарҙың ғүмерен өҙгән ҡурҡыныс һуйышынан (Уильям Эварт Гладстондың Болгариялағы йыртҡыслыҡтар тураһында брошюраһы — ауылы-ауылы менән, имсәк балаларға тиклем һуйып сыҡҡандар) һуң, Болгарияға ла күскән. Болгар ихтилалы ҡанға батырыла, әммә герцеговина һәм босния ихтилалы 1876 йылда ла дауам иткән һәм ахырҙа Сербя һәм Черногорияның ҡыҫылыуына алып килгән (1876—1877 йй. ҡара: Серб-черногор-төрөк һуғышы).
&lt;!--
6 мая 1876 г. в [[Салоники|Салониках]] фанатической толпой, в которой находились и некоторые должностные лица, были убиты французский и германский консулы. Из участников или попустителей преступления Селим-бей, начальник полиции в Салониках, был приговорён к 15 годам крепости, один полковник к 3 годам; но эти наказания, приведённые в исполнение далеко не в полном объёме, никого не удовлетворили, и общественное мнение Европы было сильно возбуждено против страны, где могут совершаться подобные преступления.

В декабре 1876 года по почину Англии была созвана для улажения затруднений, вызванных восстанием, конференция великих держав в Константинополе, не достигшая своей цели. Великим визирем в это время (с [[13 декабря]] н. ст. [[1876]] г.) был Мидхад-паша, либерал и англофил, глава младотурецкой партии. Считая необходимым сделать Османскую империю страной европейской и желая представить её таковой уполномоченным европейских держав, он в несколько дней выработал конституцию и заставил султана Абдул-Хамида подписать и опубликовать её (23 дек. 1876 г.).
[[Файл:Ottoman Parliament 1877.jpg|left|thumb|Османский парламент, 1877]]
Конституция была составлена по образцу европейских, в особенности бельгийской. Она гарантировала права личности и устанавливала парламентский режим; парламент должен был состоять из двух палат, из коих палата депутатов избиралась всеобщей закрытой подачей голосов всех османских подданных без различия вероисповедания и национальности. Первые выборы были произведены во время управления Мидхада; выбраны были почти повсеместно его кандидаты. Открытие первой парламентской сессии произошло только 7 марта 1877 г., а ещё раньше, 5 марта, Мидхад вследствие дворцовых интриг был свергнут и арестован. Парламент был открыт тронной речью, но через несколько дней распущен. Произведены были новые выборы, новая сессия оказалась столь же краткой, и затем без формальной отмены конституции, даже без формального роспуска парламента он более не собирался.

=== 1877—1878 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы ===
В апреле [[1877]] г. началась [[Русско-турецкая война 1877—1878|война с Россией]], в феврале 1878 г. она окончилась [[Сан-Стефанский мир|Сан-Стефанским миром]], потом (13 июня — 13 июля 1878 г.) изменённым Берлинским трактатом. Османская империя потеряла всякие права на Сербию и Румынию; Босния и Герцеговина отданы Австрии для водворения в ней порядка (de facto — в полное обладание); Болгария составила особое вассальное княжество, Восточная Румелия — автономную провинцию, вскоре (1885) соединившуюся с Болгарией. Сербия, Черногория и Греция получили территориальные приращения. В Азии Россия получила [[Карс]], [[Ардаган]], [[Батум]]. Османская империя должна была уплатить России [[контрибуция|контрибуцию]] в 800 млн франков.

=== Криттағы һәм әрмәндәр йәшәгән өлкәләрҙәге ихтилалдар ===
Тем не менее внутренние условия жизни остались приблизительно те же самые, и это проявлялось в восстаниях, которые постоянно возникали то в одном, то в другом месте Османской империи. В 1889 году началось восстание на Крите. Повстанцы требовали реорганизации полиции так, чтобы она состояла не из одних мусульман и покровительствовала не одним мусульманам, новой организации судов и т. д. Султан отверг эти требования и решил действовать оружием. Восстание было подавлено.
[[Файл:Armenia22hamidian.jpg|мини|250x250пкс|Жертвы армянских погромов. Братская могила армян на [[эрзерум]]ском кладбище, 1895 год]]
В 1887 году в [[Женева|Женеве]] и в 1890 году в [[Тифлис]]е армянами были организованы политические партии [[Гнчак]] и [[Дашнакцутюн]].

В августе 1894 года начались армянские волнения в [[Сасун (область)|Сасуне]]. Эти события обясняются бесправным положением армян, в особенности разбоями [[курды|курдов]], из которых состояла часть войск в Малой Азии. Турки и курды отвечали [[Массовые убийства армян в 1894—1896 годах|страшной резнёй, напомнившей болгарские ужасы]]; были убиты многие армяне, взятые в плен.

Все эти факты были удостоверены европейскими (преимущественно английскими) газетными корреспонденциями которые очень часто выступали с позиций христианской солидарности и вызвали взрыв негодования в Англии. На представление, сделанное по этому поводу английским послом, [[Порта]] ответила категорическим отрицанием справедливости «фактов» и заявлением, что дело шло об обычном усмирении бунта. Тем не менее, послы Англии, Франции и России в мае 1895 года предъявили султану требования о реформах в областях, населённых армянами, опираясь на постановления [[Берлинский трактат|Берлинского трактата]]&lt;ref&gt;{{БСЭ3|статья=Берлинский конгресс 1878}}&lt;/ref&gt;; они требовали, чтобы чиновники, управляющие этими землями, по крайней мере наполовину состояли из христиан и чтобы назначение их зависело от особой комиссии, в которой христиане тоже были бы представлены; Порта ответила, что она не видит никакой надобности в реформах для отдельных территорий, но что она имеет в виду общие реформы для всего государства.

14 августа 1896 года члены партии Дашнакцутюн в самом Стамбуле [[Захват Оттоманского банка в Стамбуле (1896)|напали на Оттоманский банк]], убили охрану и вступили в перестрелку с прибывшими армейскими частями. В тот же день в результате переговоров российского посла Максимова с султаном дашнаки покинули город и направились в [[Марсель]], на яхте генерального директора Оттоманского банка Эдгарда Винсента. Европейские послы сделали по этому поводу представление султану. На этот раз султан счёл нужным ответить обещанием реформ, которое не было исполнено; было введено только новое управление вилайетами, санджаками и нахиями (см. [[Государственное устройство Османской империи]]), весьма мало изменившее существо дела.
[[Файл:“Le Rire”, Number 134, May 29, Paris, 1897.jpg|thumb|345x345px|Карикатура на султана [[Абдул-Хамид II|Абдул-Хамида II]], «Le Rire», 1897 год]]
В 1896 году начались [[Критское восстание (1897—1898)|новые волнения на Крите]] и сразу приняли более опасный характер. Открылась сессия национального собрания, но оно не пользовалось ни малейшим авторитетом у населения. На помощь Европы никто не рассчитывал. Восстание разгоралось; отряды повстанцев на Крите тревожили турецкие войска, не раз причиняя им сильные потери. Движение нашло живейший отголосок в Греции, из которой в феврале 1897 года на остров Крит отправился военный отряд под начальством полковника [[Вассос, Тимолеон|Вассоса]]. Тогда европейская эскадра, состоявшая из германских, итальянских, русских и британских военных судов, находившаяся под командой итальянского адмирала [[Каневаро, Феличе Наполеоне|Каневаро]], приняла угрожающее положение. 21 февраля 1897 года она начала бомбардировать военный лагерь повстанцев близ город [[Канея]] и заставила их разойтись. Через несколько дней, однако, повстанцам и грекам удалось взять город [[Кадано]] и захватить в плен 3000 турок.

В начале марта произошёл на Крите бунт турецких жандармов, недовольных неполучением жалованья в течение многих месяцев. Бунт этот мог бы быть весьма полезен для повстанцев, но европейский десант обезоружил их. 25 марта повстанцы произвели нападение на Канею, но подверглись обстрелу с европейских судов и должны были отступить с большими потерями.

В начале апреля 1897 года Греция [[Первая греко-турецкая война|двинула свои войска на османскую территорию, но в течение одного месяца греки были наголову разбиты]]. Греки принуждены были просить о мире, который и был заключён в сентябре 1897 года под давлением европейских великих держав. Территориальных изменений не произошло, кроме небольшого стратегического исправления границы между Грецией и Османской империей в пользу последней; но Греция должна была уплатить военную контрибуцию.

Осенью 1897 года прекратилось и восстание на острове Крите, после того как султан ещё раз обещал острову Криту самоуправление. Действительно, по настоянию держав генерал-губернатором острова был назначен принц греческий [[Георг, граф Корфский|Георгий]], остров получил самоуправление и сохранил только вассальные отношения к Османской империи. В начале XX века на Крите обнаружилось заметное стремление к совершённому отделению острова от империи и к присоединению к Греции.

В 1901 году Франция потребовала от Османской империи удовлетворения притязаний некоторых своих капиталистов, кредиторов; последняя ответила отказом, тогда французский флот занял [[Митилене]] и османы поспешили удовлетворить все требования.
--&gt;

== XX быуат ==
XX быуатта империя төбәктәрендә сепаратистик кәйефтәр көсәйҙе. Ғосман империяһы, Көнбайыштың технологик өҫтөнлөгөнә юл ҡуйып, үҙенең территорияларын әкренләп юғалта башлай.

=== Йәш төрөктәр революцияһы ===
[[Файл:Ottoman-Empire-Public-Demo.png|thumb|200px|[[Солтанәхмәт]] районында демонстрация, Истанбул, 1908 йыл]]
[[Файл:1908-mesrutiyet.jpg|thumb|right|Йәш төрөктәр революцияһын тәбрикләүсе ғосман асылмаһы]]
XX быуат башында [[Ғосман империяһы]]нда, 1831 йылда Йәш Италия йәшерен ойошмаһы тарафынан дәртләндерелгән йәш төрөктәр сәйәси хәрәкәте барлыҡҡа килә. 1908 йылда «Иттихад ве таракки» («Единение и прогресс», ''иттихадсылар'') ойошмаһы етәксе роль уйнаған йәш төрөктәр революцияһы була. Солтан Абдулхәмит II 1876 йылғы конституцияны тергеҙергә һәм парламент саҡырырға ризалаша. 1909 йылда контрболасылар тарафынан монархтың абсолют власы ҡайтарылған, ләкин улар тиҙҙән тар-мар ителә һәм парламент Абдулхәмит II-нең энеһе Меһмет V-не яңы солтан итеп һайлай.

Буласаҡ триумвир Әнүәр паша Исмаил 1908 йылғы революцияла әүҙем ҡатнаша һәм «Иттихад ве таракки» («Единение и прогресс») ойошмаһының лидерҙарының береһе була. Әхмәт Жемал паша шулай уҡ революция ваҡытында айырылып торҙо һәм 1909 йылғы контртүңкәрелеште баҫтырыуҙа ҡатнашты. Меһмет Тәлғәт паша Әнүәр Исмаилдың дуҫы була һәм революциянан һуң [[Эдирне]]нан парламент ''(мәжлис-и умуми)'' депутаты итеп һайлана.

Йәш төрөктәр революцияһынан һуң килеп сыҡҡан хәл менән файҙаланып, 1908 йылдың ктябрендә [[Австро-Венгрия]] [[Босния һәм Герцеговина]]ны аннексиялай, һәм был артабан Босния көрсөгөнә алып килгән. 1911 йылда Италия һәм Ғосман империяһы араһында һуғыш була, һәм уның һөҙөмтәһендә төрөктәр Триполитанияны, Киренаиканы һәм Эгей диңгеҙендәге Додеканес архипелагын юғалтҡан. Төрөк армияһының көсһөҙлөгөн күрһәткән был һуғыштан һуң, Ғосман империяһының Балҡан союзы илдәре менән һуғышы башлана.

=== Беренсе Балҡан һуғышы һәм 1913 йылғы дәүләт түңкәрелеше ===
1912 йылдың октябрендә Ғосман империяһы менән Балҡан союзы ағзалары — Өсөнсө Болгар батшалығы, Сербия короллеге, Греция короллеге һәм Черногория короллеге араһында [[Беренсе Балҡан һуғышы]] башлана. Союздың һан яғынан өҫтөнлөккә эйә ғәскәрҙәре стратегик яҡтан отошһоҙ хәлдә булған төрөктәр өҫтөнән тиҙ уңышҡа өлгәшә.
[[Файл:Lieut.-Colonel Tyrrell and Enver Bey after 1913 Ottoman coup d'état.png|thumb|1913 йыл. Ғосман империяһындағы дәүләт түңкәрелешенән һуң Әнүәр паша сит ил вәкилдәрен ҡабул итә]]
1913 йылдың ғинуарында бөйөк вәзир Меһмет Камил паша һәм министрҙар кабинеты Балҡан союзы менән түбәнселекле килешеү төҙөүгә әҙер тип ышанған иттихадсы Әнүәр паша Исмаил дәүләт түңкәрелеше ойоштора. Әнүәрҙең талабы буйынса, Меһмет V солтан Мәхмүт Шәфҡәт пашаны яңы бөйөк вәзир итеп тәғәйенләй. Яңы хөкүмәттә «Единение и прогресс» партияһының бары тик өс уртансыл позицияла тороусы вәкиле генә портфелгә эйә була.

1913 йылдың февралендә, ваҡытлыса килешеү срогы үтеү менән, Балҡан һуғышы дауам итә. Үҙенең Европалағы ҡалаларына ярҙам итергә хәле етмәгән Ғосман империяһы уларҙың союздаштар ҡулына күсеүен күҙәтә генә алған. Март аҙағында [[Эдирне]] һаҡсылары ҡаланы болгарҙарға бирә. Илдә тәрән милли көрсөк барлыҡҡа килтергән еңелеүҙән һуң, бөйөк вәзир шундуҡ тыныслыҡ килешеү төҙөргә әҙерлеген иғлан итә. Нәтижәлә Ғосман империяһы, бөтә европа биләмәләрен тиерлек, үҙенең 4 миллион халҡы булған 155,4 мең м² территорияһын, Балҡан союзы ағзаларына бирә.

=== Йәш төрөктәр триумвириатының власҡа килеүе һәм Икенсе Балҡан һуғышы ===
1913 йылғы дәүләт түңкәрелешен империя составында Эдирнены һаҡлап ҡалыу менән аҡлаған иттихадсылар уңайһыҙ хәлгә юлыға һәм улар бәреп төшөргән либералдар хәҙер оппоненттары менән ҡаты көрәшергә әҙер була. 1913 йылғы Лондон тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң, һуғышмандар (боевик) бөйөк вәзир Мәхмүт Шәфҡәт пашаны атып үлтерә. «Берләшеү һәм прогресс» ағзалары, хәл менән оҫта файҙаланып, «таҙартыу» барышында либералдарҙы сәйәси аренанан ала.

1913 йылдың июнендә солтан иттихадсы Сәйет Хәлим пашаны бөйөк вәзир итеп тәғәйенләй һәм уға яңы хөкүмәт формалаштырырға ҡуша. Әнүәр паша, Меһмет Тәлғәт паша һәм Әхмәт Жемал паша «паша» титулына эйә була. Әнүәр паша хәрби министр итеп, Тәлғәт паша — эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә, ә Жемал паша баш ҡала губернаторы вазифаһында ҡала. Ошо мәлдән алып был өсаяҡ ағзалары Ғосман империяһының ысын хакимдары булып китә, һәм уларҙың власы солтандың үҙенең һәм уның бөйөк вәзиренең власынан да өҫтөн кимәлгә күтәрелә.

Беренсе Балҡан һуғышы тамамланыуға ике ай үтеүгә элекке союздаштар араһында яңы һуғыш тоҡана. Һуғыш башлаған Өсөнсө Болгар батшалығына бөтә күрше илдәр ҡаршы сыға. Әнүәр паша, болгарҙар үҙ ғәскәрен ғосман сигенән ситкә күсергәне менән файҙаланып, Эдирне янына ғәскәре менән килеп, гарнизонды ҡаланы ҡаршылашмай биреүгә күндерә. Еңелгән Болгария менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Көнсығыш Фракияның күп өлөшө яңынан Ғосман империяһы составына ингән. Был һуғыштағы еңеү Әнүәр пашаны милли геройға әйләндергән, ә [[йәш төрөктәр]] ысынбарлыҡта илдәге берҙән-бер сәйәси көскә әйләнгән.

=== Беренсе донъя һуғышы ===
Ғосман империяһы [[Бөйөк Британия]] менән көслө дипломатик һәм Өсөнсө Француз республикаһы менән иҡтисади яҡтан бәйләнгән булһа ла, 1914 йылға төрөк хөкүмәте прогерман характерлы була. Триумвираттың икеһе — Әнүәр паша һәм Тәлғәт паша германофил була. Илдең армияһы герман хәрби системаһы моделенә нигеҙләнеп төҙөлгән була.

1914 йылдың 2 авгусында Ғосман империяһы Германия менән йәшерен килешеү төҙөй, һәм был килешеү буйынса ғосмандарға Үҙәк державалар яҡлы булып һуғышта ҡатнашыу йөкләмәһе һалынмай. Шуға ҡарамаҫтан, ғосман хәрби министрлығы илдә дөйөм мобилизация иғлан итә. Ғосман империяһының Беренсе донъя һуғышына йәлеп ителеүендә кайзер хәрби-диңгеҙ көстәренең (Кайзерлихмарине) Ҡара диңгеҙҙә Рәсәй империяһына ҡаршы операциялары менән етәкелек иткән немец адмиралы Вильгельм Сушондың агрессив позицияһы мөһим роль уйнай&lt;ref&gt;{{книга|автор=Edward J. Erickson|заглавие=Gallipoli: Command Under Fire|ссылка=https://books.google.kz/books?id=04CXCwAAQBAJ&amp;pg=PA32|издательство=Bloomsbury Publishing|год=2015|pages=32|allpages=288|isbn=9781472813404}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Turkish trenches at Gallipoli.jpg|thumb|200px|[[Мостафа Кәмал Ататөрк]] Дарданелл операцияһы барышында Галлиполи окоптарында (1915)]]
Оҙайлы һәм ауыр һуғыш Ғосман империяһында һанап бөткөһөҙ бәләләргә алып килгән. Хеҙмәткә яраҡлы күп халыҡты армияға саҡырыу һәм артабанғы хәрби хәрәкәттәрҙә күп кешенең һәләк булыуы ил иҡтисадына кире йоғонто яһаны. Төрөк ғәскрҙәренә бер үк ваҡытта дүрт фронтта — на [[Балҡан ярымутрауы]]нда, на [[Кавказ]]да, [[Месопотамия]]ла һәм [[Синай ярымутрауы]]нда һуғышырға тура килгән.

Беренсе донъя һуғышы осоронда Ғосман империяһы контролдә тотҡан территорияларҙа христиан аҙсылығына ҡаршы геноцид — [[әрмәндәр геноциды]], [[ассирийлылар геноциды]] һәм [[гректар геноциды]] башлана. Геноцид физик юҡ итеү һәм депортация юлы менән тормошҡа ашырылған, һәм граждан халҡы үлем һәләкәтенә илтә торған шарттарҙа күсерелгән. Геноцидты төп ойоштороусылар — Тәлғәт паша, Жемал паша һәм Әнүәр паша, шулай уҡ руководитель «Тешкилят-и Махсуса» («Особая организация») етәксеһе Бехаэтдин Шакир була.

1916 йылдың йәйе майор Жәмил Яҡуп (Yakub Cemil) триумвириатты ҡолатыу һәм сепарат килешеүе маҡсатында заговор төҙөй. Жемил ҡулға алына һәм, Берлинға кәңәшмәгә йүнәлгән Әнүәр паша ҡайтҡансы приговорҙы үтәмәй торорға ҡушыуына ҡарамаҫтан, Жемилде 1916 йылдың 11 сентябрендә язалайҙар&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.executedtoday.com/2019/09/11/1916-yakub-cemil-ottoman-putschist/ |title=1916: Yakub Cemil, Ottoman putschist |access-date=2022-02-12 |archive-date=2022-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212130035/https://www.executedtoday.com/2019/09/11/1916-yakub-cemil-ottoman-putschist/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Ғосман командованиеһының уңышһыҙ хәрәкәте 1918 йылдың сентябрь-октябрендә [[Дамаск]] һәм [[Һалаб]]ты инглиздәр баҫып алыуына килтерә. [[Антанта]] ғәскәрҙәренең Салоники фронтында һөжүм итеүе һәм Болгарияның капитуляцияһы Ғосман империяһын союздаштарынан айыра. Министрҙар кабинетының отставкаһы һәм тыныслыҡ һөйләшеүе юлдарын эҙләргә тотонған яңы хөкүмәт формалашыуы өлгөргән сәйәси көрсөктөң йомғағы булып тоҙо. 1918 йылдың 30 октябрендә союздаштар менән Мудрос ваҡытлыса килешеүенә ҡул ҡуйылды. 3 ноябргә ҡаршы төндә йәш төрөктәр лидерҙары, шул иҫәптән Әнүәр паша, Тәлғәт паша һәм Жемал паша триумвираты герман хәрби судноһында [[Одесса]]ға йүнәлә, унан Германияға сыға&lt;ref name=&quot;петросян&quot;&gt;{{книга|автор=[[Петросян, Юрий Ашотович|Петросян, Ю. А.]]|заглавие=Османская империя. Великолепный султанат|ссылка=https://books.google.kz/books?id=HAFfDAAAQBAJ&amp;pg=PT360|год=2016|страницы=360—361|isbn=9785906842060}}&lt;/ref&gt;.

=== Империяның тарҡалыуы ===
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос ваҡытлыса килешеүе, артабан Севр тыныслыҡ килешеүе төҙөлә ([[10 августа]] [[1920]]). Уға ҡул ҡуйған яҡтарҙың бөтәһе лә ратификацияланмағанлыҡтан (бары тик Греция ғына ратификациялай), көсөнә инмәй. Был килешеү буйынса, Ғосман империяһы бүленергә тейеш була, һәм Кесе Азияның иң ҙур ҡалаларының береһе [[Измир]]ҙе (Смирна) Грецияға бирергә вәғәҙә ителгән була. Грек армияһы уны [[1919 йыл]]дың [[15 май]]ында яулай, шунан һуң Төркиә бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана. Мостафа Кемал Ататөрк паша етәкселегендәге төрөк хәрби-дәүләтселәре тыныслыҡ килешеүен таныуҙан баш татра һәм үҙҙәренең командалығындағы ҡораллы көстәр менән гректарҙы илдән ҡыуған. [[1922]] йылдың 18 сентябренә Төркәиәнән бөтә сит ил ғәскәрҙәре ҡыуып сығарыла, һәм был 1923 йылда Төркиәнең яңы сиктәрен таныған [[Лозанна тыныслыҡ килешеүе]]ндә яҙыла.
[[Файл:Sultanvahideddin.jpg|thumb|Ғосман империяһының һуңғы солтаны Меһмет VI-ның китеүе, 1922 йыл]]
[[1923 йыл]]дың [[29 октябрь|29 октябренд]]ә Төрөк Республикаһы иғлан ителә, һәм Мостафа Кәмал артабан Ататөрк (төрөктәр атаһы) фамилияһы менән, уның тәүге президенты була.

[[1924 йыл]]дың [[3 март]]ында Төркиә парламенты (Бөйөк Милли Йыйылышы) [[Хәлифәлек]]те юҡҡа сығара.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= Сильвен Гугенхейм|заглавие= Империи Средневековья: от Каролингов до Чингизидов|оригинал= Sylvain Gouguenheim. Les empires médiévaux|язык= ru|ссылка=|ответственный = пер. Алексей Изосимов |место = М.|издательство = Альпина нон-фикшн |год = 2021|страниц = 508|isbn = 978-5-00139-426-6  |ref = Гугенхейм}}

== Һылтанмалар ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Турция|[[Воейков, Александр Иванович|Воейков А. И.]], [[Водовозов, Василий Васильевич|Водовозов В. В.]], [[Рихтер, Дмитрий Иванович|Рихтер Д. И.]]}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=cnirm48r6iQ История Османской империи: образование, развитие и распад] на [[YouTube]]
* [http://histerl.ru/itoria_vizantii_osmanskoi_imperii/glavnaia/soderganie.htm История византийской и османской империи].

{{Библиоинформация}} {{^|12px}}
{{Османская империя в темах}}
{{История Турции}}

[[Категория:Урта диңгеҙ буйы тарихы]]
[[Категория:Ғосман империяһы тарихы]]</text>
      <sha1>7nre5cauabrkdayjk4w1hyvd2zlne0c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Косово Республикаһы Парламенты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198015</id>
    <revision>
      <id>1301460</id>
      <parentid>1273164</parentid>
      <timestamp>2026-07-29T15:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-41939-58</username>
        <id>48478</id>
      </contributor>
      <origin>1301460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8450" sha1="ablvc4r91nhs9lro2u7emgutdrw5rie" xml:space="preserve">{{Закондар сығарыусы власть органы|название=Косово Республикаһы Парламенты|оригинальное название={{lang-sq| Kuvendi i Republikës së Kosovës}}&lt;br&gt;{{lang-sr|Скупштина Републике Косово}}|страна=Косово|текущий созыв=VI саҡырылыш|эмблема=Logo of the Assembly of the Republic of Kosovo.png|ширина эмблемы=250px|тип=бер палаталы парламент|должность главы 1=[[Рәйес]]|глава 1=Глаук Коньюфка|партия главы 1=Үҙбилдәләнеш хәрәкәте|дата избрания 1=22 март 2021|количество членов=120|структура 1=2021 Kosovo elections.svg|ширина структуры 1=250px|фракции 1='''Хөкүмәт (63)'''
* {{color box|#B90303|border=darkgray}}Үҙбилдәләнеш хәрәкәте (54)
* {{color box|#B90303|border=darkgray}} Guxo (4)
* {{color box|#B90303|border=darkgray}} Альтернатива (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Косовоның Төрөк демократик партияһы (2)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Косовоның яңы демократик партияһы (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Косовоның яңы демократик инициативаһы (1)
'''Confidence and supply (4)'''
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Косово Социал-демократик союзы (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Косово сиғандарының прогрессив хәрәкәте (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Вакат Коалицияһы (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Ашкалиларҙың интеграция өсөн партияһы (1)
'''Оппозиция (53)'''
* {{color box|#27A1ED|border=darkgray}}Косово демократик партияһы(18)
* {{color box|#F37476|border=darkgray}} Косово демократик лигаһы (15)
* {{color box|#0C4DA2|border=darkgray}} Яңы Косово альянсы (1)
* {{color box|#002864|border=darkgray}} Серб исемлеге (10)
* {{color box|#03112C|border=darkgray}} Косовоның киләсәге өсөн Альянс (8)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Берҙән-бер горанлылар партияһы (1)
* {{color box|#909090|border=darkgray}} Сиған инициативаһы (1)|выборы 1=14 февраль 2021 йыл|зал заседаний=Kuvendi i Kosoves.jpg|сайт=[http://www.assembly-kosova.org/ www.assembly-kosova.org]}}

'''Ку́венд'''&lt;ref name=&quot;bre&quot;&gt;{{БРЭ}}&lt;/ref&gt; ({{Lang-sq|Kuvendi i Kosovës}} {{Lang-la|conventus}}  — «йыйылыш, ҡоролтай»&lt;ref name=&quot;bre&quot; /&gt;), '''Ску́пщина''' ({{Lang-sr|Скупштина Косова}}, ''Skupština Kosova'') — өлөшләтә танылған [[Косово Республикаһы]] дәүләте парламенты, башта провинцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы хакимиәте ҡарамағындағы ваҡытлы үҙидара органы булараҡ, уның һуңғы статусы билдәләнгәнгә тиклем булдырыла. 2008 йылдың 17 февралендә Косово парламенты Косовоның бер яҡлы бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүе тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{БРЭ|id=2102027|статья=Косово|автор=Кузьмичёва Л. В.|том=15|страницы=447}}&lt;/ref&gt; һәм яңы дәүләттең закондар сығарыу власы органы булып китә.

== Составы ==
Ассамблея 120 депутатты үҙ эсенә ала, шуларҙың 100-ө туранан-тура тауыш биреү юлы менән һайлана, ә ҡалғандары этник аҙсылыҡтар араһында бүленә:

* 10 урын — [[сербтар]].
* 4 урын — [[сиғандар]], [[Ашҡалы|ашкалилар]] һәм [[Гюпты|гюпталар]].
* 3 урын — [[Босниялылар|бошняктар]].
* 2 урын — [[төрөктәр]].
* 1 урын — [[горанлылар]]

== Спикерҙар ==

* Неджат Даци 2001—2006
* Коле Бериша 2006—2008
* Якуп Красничи 2008—2014
* Кадри Весели 2014—2017
* [[Адем, Микуловчи|Микуловчи Адем]] 2017, в. б.
* Кадри Весели 2017—2019
* Глаук Коньюфца 2019—2020
* Вьоса Османи 2020—2021
* Глаук Коньюфца 2021 — {{Х. в.}}

== Хәҙерге составы ==
{| class=wikitable style=text-align:right
|-
| colspan=&quot;5&quot; | [[Файл:2021 Kosovo elections.svg|center|350px]]
|-
!Партия
!Тауыштар
!%
!Урын
!+/-
|-
|align=left|Үҙбилдәләнеш хәрәкәте||438 334||49,95||58||+29
|-
|align=left|Косово демократик партияһы||148 296||16,90||19||-5
|-
|align=left|Косово демократик лигаһы||110 978||12,65||15||-15
|-
|align=left|Косовоның киләсәге өсөн Альянс||62 111||7,08||8||-5
|-
|align=left|Серб исемлеге||44 404||5,06||10||0
|-
|align=left|Социал-демократик инициатива||21 998||2,51||0||-4
|-
|align=left|Косовоның Төрөк демократик партияһы||6496||0,74||2||0
|-
|align=left|Берҙәм берләшмә||6422||0,73||1||яңы
|-
|align=left|Вакат Коалицияһы||5949||0,68||1||-1
|-
|align=left|Сиған инициативаһы||4049||0,46||2||яңы
|-
|align=left|Косовоның яңы демократик инициативаһы||3305||0,38||1||0
|-
|align=left|Яңы демократик партия||2898||0,33||1||0
|-
|align=left|Социал-демократик союз||2569||0,29||0||яңы
|-
|align=left|Мысыр либераль партияһы||2430||0,28||0||-1
|-
|align=left|Берҙән-бер горанлылар партияһы||2162||0,25||1||0
|-
|align=left|Ашкалиларҙың интеграция өсөн партияһы||2138||0,24||1||0
|-
|align=left|Косовоның Ашкалилар демократик партияһы||1960||0,22||0||0
|-
|align=left|Азатлыҡ, ғәҙеллек һәм йәшәү өсөн граждандар инициативалары||1508||0,17||0||яңы
|-
|align=left|Беҙҙең инициатива||1383||0,16||0 ||яңы
|-
|align=left|Интеграция өсөн хәрәкәт||1261||0,14||0 ||яңы
|-
|align=left|Инновацион төрөк хәрәкәте партияһы||1243||0,14||0 ||яңы
|-
|align=left|Косово сиғандарының прогрессив хәрәкәте||1208||0,14||0 ||яңы
|-
|align=left|Fjala||1086||0,12||0||0
|-
|align=left|Косовоның берләшкән сиған партияһы||1074||0,12||0||-1
|-
|align=left|Бергә Коалицияһы ||1010||0,12||0||0
|-
|align=left|Косовар яңы сиған партияһы||600||0,07||0||0
|-
|align=left|Серб демократик альянсы||476||0,05||0||яңы
|-
|align=left|Албания милли фронты партияһы||155||0,02||0||яңы
|-
|align=left|'''Бөтәһе'''||'''877 503'''||'''100,00'''||'''120'''||'''0'''
|-
|colspan=5|
|-
|align=left|Ғәмәлдәге тауыштар||877 503||97,01 ||colspan=2 rowspan=4|
|-
|align=left|Ғәмәлдә булмаған тауыштар||27 043||2,99
|-
|align=left|'''Бөтәһе'''||'''904 546'''||'''100'''
|-
|align=left|Тауыш биреү һәм теркәлгән һайлаусылар||1 851 927||48,84
|-
|align=left colspan=5|Сығанаҡтар: [https://www.kqz-ks.org/wp-content/uploads/2021/03/2.Rezultatet-sipas-subjekteve-politike.pdf CEC], [https://www.kqz-ks.org/wp-content/uploads/2021/03/3.Ndarja-e-uleseve-ne-Kuvend-Subjektet-dhe-kandidatet-e-zgjedhur.pdf CEC], [https://www.kqz-ks.org/wp-content/uploads/2021/03/1.Statistikat-e-pergjithshme.pdf CEC]
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Official website|https://www.kuvendikosoves.org}}
[[Категория:Косово сәйәсәте]]</text>
      <sha1>ablvc4r91nhs9lro2u7emgutdrw5rie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-07-30</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201377</id>
    <revision>
      <id>1301464</id>
      <timestamp>2026-07-29T17:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Jinan Grand Theater-20150520-RM-170343.jpg</comment>
      <origin>1301464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42" sha1="dbikunuu7dc32h0nkzhddw9kk5bwcj0" xml:space="preserve">Jinan Grand Theater-20150520-RM-170343.jpg</text>
      <sha1>dbikunuu7dc32h0nkzhddw9kk5bwcj0</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>