Олокүл

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Олокүл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10056</id>
    <revision>
      <id>1301513</id>
      <parentid>1288825</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T05:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/Tegebot|Tegebot]] эшләгән [[Special:Diff/1288825|1288825]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:Tegebot|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1301513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4833" sha1="cknxhi8978obx8uixq3xpuleusahqoa" xml:space="preserve">{{ТП-Рәсәй|Олокүл
 |статус                = ауыл
 |башҡортса исеме       = Олокүл
 |төп исеме             =
 |ил                    =
 |герб                  = 
 |флаг                  = 
 |герб киңлеге          = 
 |флаг киңлеге          = 
  |lat_deg = 56 | lat_min = 13 | lat_sec = 26
  |lon_deg = 56 | lon_min = 25 | lon_sec = 25
 |CoordAddon            =  
 |CoordScale            = 
 |ил картаһы            = 
 |регион картаһы        = 
 |район картаһы         = 
 |ил картаһының дәүмәле = 
 |регион картаһының дәүмәле = 
 |район картаһының дәүмәле = 
 |регион төрө           = төбәк
 |регион                = Башҡортостан
 |теҙмәләге регион      = 
 |район төрө            = район
 |район                 = Асҡын районы
 |теҙмәләге район       = 
 |урынлашыу төрө        = ауыл советы
 |урынлашыу             = 
 |теҙмәләге урынлашыу   = 
 |эске бүленеү          = 
 |башлыҡ төрө           = 
 |башлыҡ                = 
 |нигеҙ һалыныу         = 
 |беренсе телгә алыу    = 
 |элекке исемдәре       = 
 |статус (башлап)       = 
 |майҙан                = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге = 
 |климат                = 
 |рәсми тел             = 
 |рәсми тел-ref         = 
  |халыҡ                = 15
  |иҫәп алыу йылы       = 2010
  |тығыҙлыҡ             = 
  |агломерация          = 
  |конфессия составы    = 
  |этнохороним          = 
 |ваҡыт бүлкәте          = +5
 |DST                    =
 |почта индексы          = 452884
 |почта индекстары       = 
 |телефон коды           =34771 
 |автомобиль коды        = 02, 102
 |танымлаусы төрө        = 
 |һансал танымлаусы      = 80204804003
 |Commons-тағы категория = 
 |сайт                   = 
 |сайт теле              = 
}}

'''Олокүл''' ({{lang-ru|Большое Озеро}}) — [[Башҡортостан]]дың [[Асҡын районы]]ндағы ауыл. [[2010]] йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше&lt;ref&gt;{{2010. Башҡортостан ауылдары}}&lt;/ref&gt;.
Почта индексы — 452884, [[ОКАТО|ОКАТО коды]] — 80204804003.
 
== Халыҡ һаны ==
'''Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)'''
{| class=&quot;wikitable &quot; style=&quot;text-align:center&quot;
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Иҫәп алыу йылы һәм көнө'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Бөтә халыҡ'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ир-егеттәр өлөшө (%)'''
| style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)'''
|-
| 1897 йыл 9 февраль ( 26 ғинуар)||||||||||
|-
| 1920 йыл 26 август||||||||||
|-
| 1926 йыл 17 декабрь||||||||||
|-
| 1939 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1959 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1970 йыл 15 ғинуар||||||||||
|-
| 1979 йыл 17 ғинуар||||||||||
|-
| 1989 йыл 12 ғинуар||||||||||
|-
| 2002 йыл 9 октябрь||||||||||
|-
| 2010 йыл 14 октябрь||15||6||9||40,0||60,0
|-
|}
{{Халыҡ һаны буйынса сығанаҡтар}}

== Географик урыны ==

* Район үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 23 км
* Ауыл советы үҙәгенә тиклем ([[Асҡын (Асҡын районы)|Асҡын]]): 23 км
* Яҡындағы тимер юл станцияһы (Чернушка): 75 км

== Сығанаҡтар ==
&lt;references/&gt;
{{Навигация1
|Портал       = Башҡортостан ауылдары
|Викисловарь  = 
|Викиучебник  = 
|Викицитатник = 
|Викитека     = Башҡортостан Республикаһы Законы (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл.)
|Викивиды     = 
|Викиновости  = 
|Викисклад    = 
|Метавики     = 
|Проект       = Башҡортостан ауылдары
}}
&lt;references/&gt;

{{Асҡын районы ауылдары}}

[[Категория:Асҡын районы ауылдары]]</text>
      <sha1>cknxhi8978obx8uixq3xpuleusahqoa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кронштадт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67257</id>
    <revision>
      <id>1301524</id>
      <parentid>1285940</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T09:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21262" sha1="slhbhmk48h5h59pkl4sm6156s1haxwe" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                   = ҡала
 |русское название         = Кронштадт
 |оригинальное название    = 
 |герб                     = &lt;!-- Kronstadt_coat_of_arms_1780.gif в 2006 году принят действующий герб --&gt;
 |флаг                     = Flag of Kronshtadt (St Petersburg).png
  |lat_deg = 60|lat_min = 00|lat_sec = 
  |lon_deg = 29|lon_min = 46|lon_sec = 
  |CoordAddon = type:city(42755)_region:RU-SPE
  |CoordScale = 
 |ЯндексКарта              = http://maps.yandex.ru/map_search.xml?map=5&amp;lay=28&amp;id=880
 |регион                   = Санкт-Петербург, [[Рәсәй]]
 |регион в таблице         = Санкт-Петербург
 |вид района               = Административ  районы
 |район                    = Кронштадт{{!}}Кронштад  районы
 |район в таблице          = 
 |вид поселения            = 
 |поселение                = 
 |поселение в таблице      = 
 |внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1704
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 19,35
 |высота центра НП         = 
  |население               = {{падение}} 43&amp;nbsp;005&lt;ref name=&quot;2010.пер.т.01.11&quot;&gt;[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm Госкомстат РФ. Итоги ВПН 2010. Том 1. Численность и размещение населения] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130315114013/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm |date=2013-03-15 }}: [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf 11. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605102231/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf |date=2013-06-05 }}&lt;/ref&gt;
  |год переписи            = 2010
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = кронштадтсылар, кронштадтсы
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 197760-197762
 |телефонный код           = 812
 |цифровой идентификатор   = 40280501
|вид идентификатора   = цифровой идентификатор
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кроншта́дт''' ({{lang-de|Krone}} — таж һәм {{lang-de|Stadt}} — ҡала) — Рәсәйҙең ҡала-порты, Колтин утрауында урынлашҡан. [[Санкт-Петербург]]ҡа инә.&lt;ref&gt;[http://gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kronsht/kronsht_economy Общая информация о районе (визитная карточка)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100905111758/http://gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kronsht/kronsht_economy |date=2010-09-05 }}&lt;/ref&gt;.

Ҡалала 43 мең кеше йәшәй (2010).&lt;ref name=&quot;2010.пер.т.01.11&quot; /&gt;

1983 йылға тиклем утрауға тик һыу буйлап инеп булған.  КАД юлы төҙөлөү менән Кронштадҡа автомобиль менән барырға мөмкин.
[[Файл: rhb.jpg|350px|thumb|center| Рәсәй диңгеҙ флотының Кронштадта базаһы]]

== Климат ==
{{Климат города
|Город_род= Кронштадттын
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/26063.htm Погода и климат], [http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86053_1.html esimo.ru]
| Янв_ср=-6.1          | Янв_ср_осад=40
| Фев_ср=-6.0           | Фев_ср_осад=31
| Мар_ср=-1.4           | Мар_ср_осад=35
| Апр_ср=4.4            | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=10.9            | Май_ср_осад=38
| Июн_ср=15.8           | Июн_ср_осад=64
| Июл_ср=18.1           | Июл_ср_осад=78
| Авг_ср=16.4           | Авг_ср_осад=77
| Сен_ср=11.0            | Сен_ср_осад=67
| Окт_ср=5.6            | Окт_ср_осад=65
| Ноя_ср=-0.1            | Ноя_ср_осад=56
| Дек_ср=-3.9           | Дек_ср_осад=49
| Год_ср=5.4            | Год_ср_осад=633
| Янв_ср_мин=-7.9       | Янв_ср_макс=-2.3
| Фев_ср_мин=-7.7       | Фев_ср_макс=-1.4
| Мар_ср_мин=-2.9       | Мар_ср_макс=4.1
| Апр_ср_мин=1.6        | Апр_ср_макс=9.2
| Май_ср_мин=7.1       | Май_ср_макс=16.1
| Июн_ср_мин=11.9       | Июн_ср_макс=20.5
| Июл_ср_мин=14.0       | Июл_ср_макс=22.2
| Авг_ср_мин=13.0       | Авг_ср_макс=20.6
| Сен_ср_мин=8.0      | Сен_ср_макс=14.6
| Окт_ср_мин=3.7        | Окт_ср_макс=8.5
| Ноя_ср_мин=-2.1        | Ноя_ср_макс=1.8
| Дек_ср_мин=-5.5       | Дек_ср_макс=-0.7
| Год_ср_мин=2.8        | Год_ср_макс=9.4
| Янв_а_макс=8.6      | Янв_а_мин=-35.9
| Фев_а_макс=10.2        | Фев_а_мин=-35.2
| Мар_а_макс=14.9       | Мар_а_мин=-29.9
| Апр_а_макс=25.3       | Апр_а_мин=-21.8
| Май_а_макс=30.9       | Май_а_мин=-6.6
| Июн_а_макс=34.6       | Июн_а_мин=0.1
| Июл_а_макс=35.3       | Июл_а_мин=4.9
| Авг_а_макс=33.5       | Авг_а_мин=1.3
| Сен_а_макс=30.4       | Сен_а_мин=-3.1
| Окт_а_макс=21.0       | Окт_а_мин=-12.9
| Ноя_а_макс=12.3       | Ноя_а_мин=-22.2
| Дек_а_макс=10.9       | Дек_а_мин=-34.4
| Год_а_макс=35.3       | Год_а_мин=-35.9
| Янв_вода =-0.1
| Фев_вода =-0.1 
| Мар_вода =0 
| Апр_вода =1.9 
| Май_вода =10.0 
| Июн_вода =16.1 
| Июл_вода =19.3 
| Авг_вода =18.2 
| Сен_вода =13.1 
| Окт_вода =7.3 
| Ноя_вода =2.1 
| Дек_вода =0.3 
| Год_вода =7.3
|}}

{{Температура водоёма
| Место_род =Кронштадт(1977—2006 й.) 
| Источник  =[http://data.oceaninfo.info/atlas/Balt/2_watertemp_station_86053_1.html ЕСИМО] 
| Янв_а_макс = 0.5      | Янв_ср = 0.0             
| Фев_а_макс = 0.2      | Фев_ср = 0.0             
| Мар_а_макс = 2.4      | Мар_ср = 0.1             
| Апр_а_макс = 12.0     | Апр_ср = 1.9            
| Май_а_макс = 19.6     | Май_ср = 10.0            
| Июн_а_макс = 25.2     | Июн_ср = 16.1            
| Июл_а_макс = 27.5     | Июл_ср = 19.3            
| Авг_а_макс = 27.3     | Авг_ср = 18.2            
| Сен_а_макс = 20.3     | Сен_ср = 13.1            
| Окт_а_макс = 17.7     | Окт_ср = 7.3            
| Ноя_а_макс = 6.8      | Ноя_ср = 2.1            
| Дек_а_макс = 5.2      | Дек_ср = 0.3             
| Год_а_макс = 27.5     | Год_ср = 7.3            
| Янв_а_мин = -0.4          
| Фев_а_мин = -0.3         
| Мар_а_мин = -0.3         
| Апр_а_мин = -0.2         
| Май_а_мин = 0.6          
| Июн_а_мин = 8.7         
| Июл_а_мин = 13.8         
| Авг_а_мин = 12.0          
| Сен_а_мин = 6.6          
| Окт_а_мин = 0.2          
| Ноя_а_мин = -0.3          
| Дек_а_мин = -0.3          
| Год_а_мин = -0.4          
|}}

== Демография ==
1863—2010 йылдарҙа халыҡ һаны үҙгәреүе&lt;ref name=&quot;2010.пер.т.01.11&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;КиогК&quot;&gt;[http://www.kronstadt.ru/books/history/tim_9.htm Краткий исторический очерк двухсотлетия города Кронштадта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130616224706/http://www.kronstadt.ru/books/history/tim_9.htm |date=2013-06-16 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gks1959&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-1.htm Перепись населения СССР 1959 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010024624/http://www.webgeo.ru/db/1959/rus-1.htm |date=2012-10-10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gks1970&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1970/rus-norwest.htm Перепись населения СССР 1970 года. Северо-Западный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120106114046/http://webgeo.ru/db/1970/rus-norwest.htm |date=2012-01-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gks1979&gt;[http://www.webgeo.ru/db/1979/rus-norwest.htm Перепись населения СССР 1979 года. Северо-Западный район] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110912142628/http://webgeo.ru/db/1979/rus-norwest.htm |date=2011-09-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gks1989&gt;[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=gks2002&gt;[http://perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населенных пунктов — райцентров и сельских населенных пунктов с населением 3 тысячи и более человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207124223/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls |date=2012-02-07 }}&lt;/ref&gt;:&lt;br /&gt;
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:700 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:48400
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1863 color:gray1 width:1 
   from:0 till:48400 width:15  text:48&amp;nbsp;400 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:40303 width:15  text:40&amp;nbsp;303 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:39477 width:15  text:39&amp;nbsp;477 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:40308 width:15  text:40&amp;nbsp;308 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:45053 width:15  text:45&amp;nbsp;053 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:43385 width:15  text:43&amp;nbsp;385 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:43005 width:15  text:43&amp;nbsp;005 textcolor:red fontsize:8px
&lt;/timeline&gt;

[[Файл:St. Petersburg MKL Bd. 14 1890 (128624061).jpg|left|thumb|250px|Кронштадт XIX быуаттын картаһында]]
[[Файл:Makarovs monument. Kronstadt..jpg|250px|thumb|Адмирал Макаровҙа һәйкәл]]
[[Файл:Monument admiral Bellinsgauzeny.jpg|250px|thumb|&lt;center&gt; Ф. Ф. Белинсгаузенга һәйкәл &lt;/center&gt;]]

=== Башҡа иҫтәлекле урындар ===
[[Файл:Anchor square.Kronstadt.JPG|thumb|700 px|Якор майҙаны.]].
* Һыу менән тьәминь итеү башняһы. 1926 йыл.
* Гостиный двор
* Петровский докы
* Кронштадтская крепость, Крепостная стена
* Толбухин маяк
* Кронштадт футштокы
* Дамба
* Синий мост через Обводный канал {{Культурное наследие РФ|7801969000}}
* Доковый мост* Пеньковый мост через Обводный канал {{Культурное наследие РФ|7801970000}}
* Пеньковый малый подвесной мост {{Культурное наследие РФ|7801971000}}
* Устои подземного моста через Обводной канал {{Культурное наследие РФ|7801972000}}
* Макаровский мост через Петровский овраг {{Культурное наследие РФ|7801973000}}
* Пеньковый малый подвесной мост {{Культурное наследие РФ|7801971000}}
* Якорная площадь

== Фотогалерея ==
&lt;gallery caption=&quot;Достопримечательности Кронштадта&quot; widths=&quot;220px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;&gt; 
Файл:Colonnade of Kronstadt Gostiny Dvor.JPG|Гостиный двор
Файл:Italian pond in Kronstadt.jpg|Итальянский пруд
[[Файл:Кронштадт4.JPG|Памятник подводникам Великой Отечественной войны]]
[[Файл:Кронштадт5.JPG|Синий мост]]
[[Файл:ЯпоноКронштадт.JPG|Памятник дружбы с [[Япония|Японией]]]]
[[Файл:Kronstadt SPB Makarov Bridge (1).JPG|Макаровский мост]]
[[Файл:Scheme of Petrovsky dock.JPG|Схема Петровского дока]]
Файл:Cronstadt Paris Louvre DSC01386.JPG|Памятный морской флаг франко-русского военного союза
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery widths=&quot;120px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Владимирская мать1.JPG| Владимирской иконы Божией Матери
Файл:Айвазовский1.JPG|Памятник Айвазовскому
Файл:Pakhtusov monument in Kronstadt.jpg|Памятник Пахтусову
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;div class=&quot;reflist4&quot; style=&quot;height: 265px; overflow: auto; padding: 3px&quot; &gt;
{{Примечания|2}}
&lt;/div&gt;

== Топографические карты ==
* {{Карта|P-35-XXXV,XXXVI}}
* {{Карта|O-35-VI}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга|автор= Гусаров А. Ю.|заглавие= Памятники воинской славы Петербурга|место= СПб.|издательство= Паритет|год= 2010|страниц= 396|серия= |isbn= 978-5-93437-363-5|тираж=3&amp;nbsp;000}}
* {{книга|автор= Гусаров А. Ю.|заглавие= Петербург — столица фонтанов: Путеводитель по фонтанам Санкт-Петербурга|место= СПб.|издательство= ГУП «Водоканал Санкт-Петербург»|год= 2008|страниц= 189|isbn= 978-5-901751-87-9|тираж=3&amp;nbsp;000}}
* {{книга|автор= Дорогов Н. Н.|заглавие= Исторический очерк и описание Кронштадта|место= СПб.|издательство= тип. Морск. м-ва|год= 1908|страниц= 19|серия= 11-й Междунар. судоходный конгресс. — СПб., 1908. — Сб. кратких сведений по морск. ведомству|isbn= |тираж=}}
* {{статья|автор=Елагин С. И.|заглавие=Начало Кронштадта|издание=Кронштадтский Вестник|год=1866|номер=1, 3, 5, 6|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=}}
* {{книга|автор= |заглавие= История Кронштадтского госпиталя: К 250-летию со дня основания: [Сб. статей]|ответственный= Отв. ред.: Е. М. Иванов|место= Л.|год= 1967|страниц= 283|isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= Крестьянинов В. Я.|заглавие= Кронштадт: Крепость, город, порт|место= СПб.|издательство= Остров|год= 2002|страниц= 160|isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= Петров Г. Ф.|заглавие= Кронштадт: Очерк истории города|издание= 2-е изд., перераб. и доп|место= Л.|издательство= Лениздат|год= 1985|страниц= 333|isbn= |тираж=5&amp;nbsp;000}}
* {{книга|автор= Рагозина Э. Б., Майоров Н. Е.|заглавие= К истории Кронштадтского Ордена Ленина Морского завода: 1858-1958|место= Л.|год= 1958|страниц= 195|isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= Раздолгин А. А., Скориков Ю. А.|заглавие= Кронштадтская крепость|место= Л.|издательство= Стройиздат|год= 1988|страниц= 419|isbn= 5-274-00232-3|тираж=50&amp;nbsp;000}}
* {{книга|автор= Розадеев Б. А., Сомина Р. А., Клещева Л. С.|заглавие= Кронштадт: Арх. очерк|место= Л.|издательство= Стройиздат|год= 1977|страниц= 143|isbn= |тираж=20&amp;nbsp;000}}
* {{статья|автор=Рыкачёв Н. А.|заглавие=Кронштадтская старина|издание=Кронштадтский Вестник|год=1884|номер=136, 150|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=}}; {{статья|автор=|заглавие=|издание=|год=1885|номер=40|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|pmid=|язык=}}
* {{книга|автор= Столпянский П. Н.|заглавие= Историко-общественный путеводитель по Кронштадту|место= СПб.|издательство= Гос. изд.|год= 1923|страниц= 148|isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= Тимофеевский Ф. А.|заглавие= Краткий исторический очерк двухсотлетия города Кронштадта|место= Кронштадт|издательство= тип. т-ва Кронштд. вестн.|год= 1913|страниц= 288|isbn= |тираж=}}
* {{книга|автор= Шелов А. В.|заглавие= Исторический очерк крепости Кронштадт|место= Кронштадт|издательство= тип. газ. «Котлин»|год= 1904|страниц= 236|isbn= |тираж=}}

== Һылтанмалар ==
{{Всемирное наследие|540-002}}
{{Навигация
 |Тема = Кронштадт
 |Портал = 
 |Викисловарь = 
 |Викигид = Кронштадт
 |Викитека = 
 |Викиновости = 
 |Викисклад = Category:Kronstadt
 |Проект = 
}}
* [http://kronmo.ru Сайт Местной Администрации города Кронштадта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220531044212/https://kronmo.ru/ |date=2022-05-31 }}
* [http://www.gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kronsht Администрация Кронштадтского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928121506/http://www.gov.spb.ru/gov/admin/terr/reg_kronsht |date=2011-09-28 }}
* [http://www.nash-kronshtadt.ru/ Информационный портал Администрации Кронштадтского района города Санкт-Петербурга] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914074114/http://nash-kronshtadt.ru/ |date=2012-09-14 }}
* [http://www.kronstadt.ru/ История Кронштадта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106011233/http://www.kronstadt.ru/ |date=2011-11-06 }}
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/kronst.htm Герб Кронштадта: история изменений]
* [http://www.mojgorod.ru/gor_spb/kronshtadt/index.html Кронштадт в энциклопедии «Мой город»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110110000257/http://www.mojgorod.ru/gor_spb/kronshtadt/index.html |date=2011-01-10 }}
* [http://www.kronshtadt.info История Кронштадта, Виртуальная экскурсия по Кронштадту] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190515044212/http://www.kronshtadt.info/ |date=2019-05-15 }}
* [http://www.kotlin.ru Новости, Афиша, События Кронштадта]

{{Библиоинформация}}

[[Категория:Хәрби дан ҡалалары]]</text>
      <sha1>slhbhmk48h5h59pkl4sm6156s1haxwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кремний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70020</id>
    <revision>
      <id>1301522</id>
      <parentid>488293</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T09:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3079" sha1="aw2gomt5ll7tdj94rdk5f0k9gmia8y1" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Кремний/Silicium (Si)
| символ = Si
| номер = 14
| вверху                   = [[Углерод|C]]
| внизу                    = [[Германий|Ge]]
| внешний вид = [[Файл:SiliconCroda.jpg|150 px|Поликристаллический кремний({{nobr|99,9 %}})]]&lt;br /&gt;В аморфной форме — коричневый порошок,&lt;br /&gt;в кристаллической — тёмно-серый, слегка блестящий
| атомная масса = [28,084; 28,086]&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 132
| энергия ионизации 1 = 786,0 (8,15)
| конфигурация = [Ne] 3s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; 3p&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; в соед. [Ne] 3s 3p&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (гибридизация)
| ковалентный радиус = 111
| радиус иона = 42 (+4e) 271 (-4e)
| электроотрицательность = 1,90
| электродный потенциал = 0
| степени окисления = +4, +2, 0, −4
| плотность = 2,33
| теплоёмкость = 20,16 
| теплопроводность = 149
| температура плавления = 1414,85&amp;nbsp;°C (1688 K)
| теплота плавления = 50,6
| температура кипения =2349,85&amp;nbsp;°C (2623 K)
| теплота испарения = 383
| молярный объём = 12,1
| структура решётки = кубическая, алмазная
| параметры решётки = 5,4307
| отношение c/a =
| температура Дебая = 625
}}

'''Кре́мний''' — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Менделеевтың периодик таблицаһында]] 14-се элемент. Атом һаны — 14, сағыштырмаса атом массаһы — 28,086.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Si/key.html Кремний на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001215080400/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Si/key.html |date=2000-12-15 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb014.htm Кремний в Популярной библиотеке химических элементов]

{{chem-stub}}
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>aw2gomt5ll7tdj94rdk5f0k9gmia8y1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кадмий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70304</id>
    <revision>
      <id>1301508</id>
      <parentid>549911</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T03:10:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9923" sha1="ern9md3iwg9ss8kjiimnqasxc9s5znn" xml:space="preserve">{{Тәржемә кәрәк|ru}}
{{Карточка химического элемента
| имя = Ка́дмий / Cadmium (Cd)
| символ = Cd
| номер = 48
| вверху                   = [[Цинк|Zn]]
| внизу                    = [[Терегөмөш|Hg]]
| внешний вид = [[Файл:Cadmium-crystal bar.jpg|200px]]&lt;br /&gt;Йылтыр‑аҡ төҫтәге йомшаҡ, еңел сүкелеүсән, һуҙылыусан металл
| атомная масса = 112,411(8)&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=Pure and Applied Chemistry|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 154
| энергия ионизации 1 = 867,2 (8,99)
| конфигурация = [Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 148
| радиус иона = (+2e) 97
| электроотрицательность = 1,69
| электродный потенциал = −0,403&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;/&gt;
| степени окисления = 2
| плотность = 8,65
| теплоёмкость = 26,0&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{книга
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5-ти т.
|ответственный  = Редкол.: Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|место          = {{М.}}
|издательство = Советская энциклопедия
|год = 1990
|том = 2
|страницы = 280
|страниц = 671
|тираж = 100&amp;nbsp;000
}}&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = 96,9
| температура плавления = 594,1
| теплота плавления = 6,11
| температура кипения = 1&amp;nbsp;038
| теплота испарения = 59,1
| молярный объём = 13,1
| структура решётки = гексагональная
| параметры решётки = a=2,979 c=5,618
| отношение c/a = 1,886
| температура Дебая = 209
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=48}}

'''Ка́дмий''' — [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеевтың]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|химик элементтарҙың периодик системаһындағы]], ун икенсе төркөм (иҫке классификацияла — икенсе төркөмсәлә торған), бишенсе периоды, 48-се [[атом номер]]лы [[химик элемент|элементы]]. '''Cd''' символы менән билдәләнә ({{lang-la|Cadmium}}). '''Кадмий''' [[ябай матдә]] ([[Регистрацион номеры CAS|CAS-номеры]]: {{CAS|7440-43-9}}). Йылтыр‑аҡ төҫтәге йомшаҡ, еңел сүкелеүсән, һуҙылыусан металл.
&lt;br clear=&quot;left&quot; /&gt;

== Мәғлүмәт ==
иреү t 321,1°С, ҡайнау t 766,5°С, тығыҙлығы 8650 г/см3. К. — ғәҙәттән тыш үткәргес, диамагнит. Дымлы һауала һаҡлаусы оксид плёнкаһы менән ҡаплана, бүлмә температураһында органик булмаған [[кислоталар]], [[галогендар]] менән үҙ‑ара тәьҫир итешә. Кадмий парҙары һәм уның берләшмәләре ағыулы, тынды быуа, ҡоҫтора, нервы системаһын фалижлай (ПДК 0,1 мг/л).

== Асылыу тарихы ==
Немец профессоры [[Штромейер Фридрих|Ф. Штромейер]] тарафынан [[1817]] йылда асыла.

== Атамаһының тарихы ==
Штромейер уны Германияла табылған цинк рудаһы буйынса грекса атамаһы менән атаған— καδμεία. Тора-бара боронғо грек мифологияһы геройы [[Кадм]] иҫтәлеге менән атала.

== Физик үҙенсәлеге ==
Кадмий — серебристо-белый мягкий [[металл]] с гексагональной решёткой. Если кадмиевую палочку изгибать, то можно услышать слабый треск — это трутся друг о друга микрокристаллы металла (так же трещит и пруток олова).

== Химик үҙенсәлеге ==
Кадмий расположен в одной группе периодической системы с [[цинк]]ом и [[ртуть]]ю, занимая промежуточное место между ними, поэтому некоторые химические свойства этих элементов сходны. Так, [[сульфиды]] и [[оксиды]] этих элементов практически нерастворимы в воде. С углеродом кадмий не взаимодействует и карбидов не образует&lt;ref name=&quot;реферат&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ref.by/refs/93/37306/1.html|title=Химия кадмия|description=Описание соединений кадмия, его открытия и т.п.|lang=ru|accessdate=2010-05-16|archiveurl=http://www.webcitation.org/618KPXtT0|archivedate=2011-08-22}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡортостан кадмий етештереү ==
Башҡортостанданда кадмий баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары рудаларында бар (0,01 %‑ҡа, һирәгерәк 0,1 %‑ҡа тиклем), шулай уҡ республиканың көньяҡ‑Көнсығышында баҡыр‑кобальт ятҡылыҡтары рудаларында, баҡырлы ҡомташтарҙа табылған. Кадмий цинк концентраттарын башлыса өҫтәмә продукттарҙы көкөрт кислотаһы эретмәһе йәки файҙаланылған цинк электролиты менән һелтеһеҙләндергәндән һуң, цинк туҙаны менән ултыртып йәки электролизлап айырған саҡта, бер ыңғай уларҙың составында алалар. Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының байыҡтырыу фабрикаһының ҡалдыҡ һаҡлағыстарында 1396 т (2007), Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинатында — 2696, Бүребай тау‑байыҡтырыу комбинатында — 26 т К. йыйылған.&quot;Унипромедь&quot; ААЙ(Екатеринбург ҡалаһы)тарафынан «Уралзолоторазведка» (Өфө) Урал комплекслы геологоразведка экспедицияһы менән берлектә буш тау тоҡомдары өйөмдәренән һәм руданы байыҡтырыу ҡалдыҡтарынан кадмий айырып алыуҙың ҡатнаш ысулдары тикшерелә: биоокислау һәм электроимпульслы технология менән (Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты) йәки биоокислау һәм флотация ярҙамында яңынан таҙартыу (Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комб‑ты). 2006 йыл «Маггеоэксперт» ЯАЙ (Магнитогорск ҡ.) тарафынан Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр ин‑ты м‑н берлектә кондицияһыҙ рудаларҙы һәм байыҡтырыу ҡалдыҡтарын продуктив эретмәләргә һелтеһеҙләндереп, һуңынан уларҙы ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙа ҡуйыртып кадмий айырып алыу (башҡа ҡиммәтле компоненттар менән бергә) буйынса ғилми‑тикшеренеү эштәре башҡарыла һәм уларҙы сәнәғәт күләмендә индереү (Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты, Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты, Бүребай тау‑байыҡтырыу комб‑ты) маҡсатҡа ярашлы булыуы нигеҙләнә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
{{commons|Cadmium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/key.html Кадмий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509144754/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb048.htm Кадмий в Популярной библиотеке химических элементов]

{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Металл булмағандар]]
[[Категория:Үтә хәүефле матдәләр]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Кадмий|*]]
[[Категория:Күсеүсе металдар]]</text>
      <sha1>ern9md3iwg9ss8kjiimnqasxc9s5znn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71741</id>
    <revision>
      <id>1301500</id>
      <parentid>1248516</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ күренеште төҙәтеү, өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44588" sha1="sg4ywtrs0gzqvow6mzf9u8u67igw79d" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, тренер, судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), хеҙмәт ветераны, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), хеҙмәт ветераны, техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), [[фән|ғалим]]-радиоинженер, спортсы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат һәм дәүләт хеҙмәте ветераны. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо  райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), ғалим-[[Биохимия|биохимик]]. Биология фәндәре докторы (1999), профессор. (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[фән|ғалим]]-[[Филология|филолог]], 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>sg4ywtrs0gzqvow6mzf9u8u67igw79d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301501</id>
      <parentid>1301500</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:20:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44688" sha1="37qwo3meenst7x6uraplygileozmz65" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, тренер, судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>37qwo3meenst7x6uraplygileozmz65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301502</id>
      <parentid>1301501</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T16:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45298" sha1="qkkg4l8v084odxs1oq6ydqph76cxaq4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мәмлиева Суфия Хәлиулла ҡыҙы]] (1916—1991), [[китапхана]]сы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] башҡорт бүлегенең элекке китапханасыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =

* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>qkkg4l8v084odxs1oq6ydqph76cxaq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301503</id>
      <parentid>1301502</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46147" sha1="3s2aafocbegqdznk7nxc5krowkaznvq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мәмлиева Суфия Хәлиулла ҡыҙы]] (1916—1991), [[китапхана]]сы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] башҡорт бүлегенең элекке китапханасыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кулиненко Леонид Петрович]] (1931—1988), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Ваһапов Юнир Ғәфур улы]] (1936—2014), [[Тау эше|тау инженеры]]. «Природа в кубаире &quot;Урал батыр&quot;»  китабының авторы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>3s2aafocbegqdznk7nxc5krowkaznvq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301504</id>
      <parentid>1301503</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47314" sha1="bvxpmlrudg6wrvotwke8jyo0pzlyglq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мәмлиева Суфия Хәлиулла ҡыҙы]] (1916—1991), [[китапхана]]сы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] башҡорт бүлегенең элекке китапханасыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кулиненко Леонид Петрович]] (1931—1988), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Ваһапов Юнир Ғәфур улы]] (1936—2014), [[Тау эше|тау инженеры]]. «Природа в кубаире &quot;Урал батыр&quot;»  китабының авторы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Хәмиҙуллин Әхмәт Хәмит улы]] (1946), эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Хәйбулла районының эске эштәр бүлегенең элекке начальнигы, милиция подполковнигы. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. 
* [[Ғөбәйҙуллин Исмәғил Миңлехәйҙәр улы]] (1951), табип-ғалим, 1975—1985 йылдарҙа [[Октябрь районы (Өфө)|Өфө ҡалаһы Октябрь район]] советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм Балалар поликлиникаһы мөдире; 21-се дауахананың баш табиб урынбаҫары, Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы һәм 1-се республика психиатрия дауаханаһының баш табибы урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Баймаҡ районы]] [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>bvxpmlrudg6wrvotwke8jyo0pzlyglq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301505</id>
      <parentid>1301504</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T17:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48107" sha1="cjnn9im98kh6ffaskqzza6a3z1t6kbj" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''1 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 213-сө ([[кәбисә йыл]]ында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Үпкә]] [[яман шеш]]е менән көрәш көнө.
** Ғәфү итеү көнө.
** Ҡағыҙ салфеткалар көнө.
** Консервалау көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли  
* {{Флагификация|АҠШ}}: [[Дуҫлыҡ]] көнө.
** Әхирәттәр көнө.
* {{Флагификация|Ангола}}: Ҡораллы көстәр көнө.
* {{Флагификация|Бенин}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
* {{Флагификация|Конго}}: Ата-әсәләр көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: [[Беренсе донъя һуғышы]] ҡорбандарын иҫкә алыу көнө.
* {{Флагификация|Таиланд}}: Тай ҡатын-ҡыҙҙары көнө.
* {{Флагификация|Швейцария}}: Конфедерация көнө.
* {{Флагификация|Азербайджан}}: [[Әзербайжан]] теле һәм алфавиты көнө.
* {{Флагификация|Ямайка}}: Эмансипация көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри 
* {{Ер}} [[Ер]]: Планлаштырыусы көнө.
* {{Флагификация|Замбия}}: [[Фермер]]ҙар көнө.
* {{Флагификация|Исландия}}: [[Сауҙа]] көнө.
* {{Флагификация|Рәсәй}}: Ҡораллы Көстәрҙең Тыл хеҙмәте көнө.
** Махсус элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө.
** Инкассаторҙар көнө.
** Техник ярҙам хеҙмәткәрҙәре көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 

== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1745 йыл]]: [[Туймазы районы]]ның хәҙерге [[Ҡандра]] ауылы менән ҡушылған ''Ҡандра-Әмин'' ауылына нигеҙ һалына.
* [[1924 йыл]]: [[СССР]]-ҙа [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] булдырыла.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән [[Ленинград өлкәһе]] ойошторола&lt;ref&gt;Шерих Д. Ю. «Городской месяцеслов. 1000 дат из прошлого Санкт-Петербурга, Петрограда, Ленинграда.» К 290-летию Санкт-Петербурга. Издательство «Петербург — ХХI век». 1993 г. 224 с., тираж 30 000 экз. ISBN 5-85490-036-X.&lt;/ref&gt;.{{ref-ru}}
* [[1928 йыл]]: [[Башҡорт АССР-ы]]нда даими радиотапшырыуҙар башлана. 
* [[1936 йыл]]: [[Берлин]]да XI йәйге [[Олимпия уйындары]] асыла.
* [[1937 йыл]]: «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошторола.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙа [[Советтар Союзы Геройы]]на бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалы булдырыла.
* [[1939 йыл]]: СССР-ҙың баш ҡалаһы [[Мәскәү]]ҙә Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе асыла ([[1959 йыл]]дан — [[СССР]]-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһе, [[1992 йыл]]дан — Бөтә Рәсәй Күргәҙмә үҙәге.
* [[1964 йыл]]: СССР-ҙың «Маяҡ» Бөтә Союз радиостанцияһының позывнойҙары ярты сәғәт һайын яңғырай башлай.  
* [[1976 йыл]]: Учалы музыка училищеһы ҡарамағында Балалар музыка мәктәбе асыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Любавский Матвей Кузьмич]] (1860—22.11.1936), [[Рәсәй империяһы]]ның һәм [[СССР]]-ҙың [[фән|ғалим]]-[[тарих]]сыһы, [[Башҡортостан тарихы]]н тикшереүсе. 1901 йылдан [[Мәскәү дәүләт университеты]]ның рус тарихы кафедраһы мөдире, 1911—1918 йылдарҙа университет ректоры. СССР Фәндәр академияһы академигы (1929), тарих фәндәре докторы (1900), профессор (1901). 
* [[Конверт Мария Васильевна]] (1915—30.10.2004), рәссам. 1939—1948 йылдарҙа һәм 1958 йылдан [[Өфө]]нөң еңел сәнәғәт предпритяиелары, 1962 йылдан 1980-се йылдар уртаһына тиклем «Ағиҙел» башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе берекмәһе рәссамы. Сығышы менән [[Ҡазан]] ҡалаһынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мусин Йәүҙәт Ғәлиулла улы]] (1925—12.12.2022), [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] кавалеры. Сығышы менән [[Учалы районы]]нан&lt;ref&gt;[https://www.bashinform.ru/news/social/2022-12-12/uhodyat-odin-za-odnim-v-bashkirii-ne-stalo-97-letnego-veteran-velikoy-otechestvennoy-dzhavdata-musina-3067915 Уходят один за одним: в Башкирии не стало 97-летнего ветерана Великой Отечественной Джавдата Мусина. ИА «Башинформ», 12 декабря 2022 года]{{ref-ru}}{{V|12|12|2022}}&lt;/ref&gt;.
* [[Ғәниев Фуат Әшрәф улы]] (1930—28.02.2016), ғалим-[[Филология|филолог]]. 1962 йылдан хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]] Фәндәр академияһының [[Ғәлимйән Ибраһимов]] исемендәге Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт институты ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан — тел ғилеме, 1991 йылдан — лексикология һәм лексикография бүлеге мөдире, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1992), филология фәндәре докторы (1978), профессор (1985). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (1996) һәм Татар АССР-ының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһы лауреаты (1994). 
* [[Зәйнетдинов Әмир Зәкәриә улы]] (1930), [[ауыл хужалығы]] эшмәкәре. 1969—1984 йылдарҙа [[Саҡмағош районы]] «Победа» колхозы рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа крәҫтиән-фермер хужалыҡтарының Саҡмағош ассоциацияһы директоры. 1975—1980 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы депутаты. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2000). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1976) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры. Саҡмағош районының почётлы гражданы. Сығышы менән ошо райондың [[Имәнлеҡул]] ауылынан. 
* [[Әмиров Марс Ғизетдин улы]] (1930—12.09.1992), хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]], юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1967—1992 йылдарҙа [[Автонормаль заводы (Бәләбәй)|«Автонормаль»]] заводы директоры, бер үк ваҡытта 1989 йылдан [[Өфө авиация институты]] филиалының металдарҙы баҫым менән эшкәртеү кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1983). [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1983). [[РСФСР]]-ҙың унынсы һәм ун беренсе, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]] депутаты. [[Октябрь Революцияһы ордены|Октябрь Революцияһы]] (1973), ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1971, 1981) һәм «[[«Почёт Билдәһе» ордены|Почёт Билдәһе»]] (1963) ордендары кавалеры. Сығышы менән [[Бәләбәй]] ҡалаһынан.
* [[Захаров Илья Серафимович]] (1945), [[дәүләт]] һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985—1998 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ районы|Стәрлетамаҡ район]] Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары — ауыл хужалығы идаралығы начальнигы; 1998—2004 йылдарҙа [[Федоровка районы|Федоровка район]] хакимиәте башлығы. 1999—2003 йылдарҙа [[Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты.  Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2006). Сығышы менән ошо райондың [[Соколовка (Стәрлетамаҡ районы)|Соколовка]] ауылынан. 
* [[Флүр Яхин]] (1945), хужалыҡ эшмәкәре, балалар яҙыусыһы-[[әкиәт]]се. 2005 йылға тиклем Ер ресурстары һәм ер төҙөлөшө буйынса [[Ишембай районы]] комитетының баш белгесе һәм рәйесе. 1996 йылдан [[Башҡортостан Яҙыусылар союзы]] ағзаһы. 
* [[Атанғолов Илдар Ғәлимйән улы]] (1955), табип, йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның 4-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Мәмлиева Суфия Хәлиулла ҡыҙы]] (1916—1991), [[китапхана]]сы. Хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы]] башҡорт бүлегенең элекке китапханасыһы. [[Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы|РСФСР-ҙың]] атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. 
* [[Шәмиғолов Марат Абдулла улы]] (1926—15.05.1981), [[спорт]]сы, [[тренер]], судья, йәмәғәтсе. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1950—1981 йылдарҙа [[Өфө]]ләге Юғары спорт оҫталығы мәктәбе тренеры; 1963—1981 йылдарҙа [[Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы|Башҡорт АССР-ы]] Спорт акробатикаһы федерацияһы рәйесе. Акробатика буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1968) һәм [[СССР|Бөтә Союз]] категорияһындағы судья (1965). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976). Акробатика буйынса РСФСР чемпионы (1956). 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Кулиненко Леонид Петрович]] (1931—1988), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. [[Хәйбулла районы]] «Маҡан» совхозының элекке механизаторы. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] ордендары кавалеры.
* [[Ваһапов Юнир Ғәфур улы]] (1936—2014), [[Тау эше|тау инженеры]]. «Природа в кубаире &quot;Урал батыр&quot;»  китабының авторы. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР-ҙың]] һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы. 
* [[Аҙнабаев Румил Тәлғәт улы]] (1941), дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның бишенсе саҡырыш  [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. 2012—2015 йылдарҙа [[Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы]] башҡарма комитеты рәйесе. [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы]] һәм [[«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены|«Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн»]] ордендары кавалеры.
* [[Ғарифуллина Светлана Әсләм ҡыҙы]] (1941), техник-технолог. 1964—1987 йылдарҙа [[«Салауатнефтеоргсинтез» берекмәһе]] технологы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1978). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бөрө районы]] [[Үрге Ыласынтау]] ауылынан.
* [[Мостафин Вәзир Хәшим улы]] (1941—2.07.1980), [[уҡытыусы]], комсомол органдары хеҙмәткәре, [[Журналистика|журналист]]. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. 1965 йылдан Мәсәғүт педагогия училищеһы (хәҙер колледж) уҡытыусыһы, 1966 йылдан комсомол эшендә: ВЛКСМ-дың [[Дыуан районы|Дыуан район]] комитеты секретары; [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты]] инструкторы, лекторҙар төркөмө етәксеһе, дөйөм һәм пропаганда бүлектәре мөдире; 1973—1980 йылдарҙа республиканың [[«Ленинец» гәзите|«Ленинец» – «Ленинсы»]] йәштәр гәзите мөхәррире.  ВЛКСМ-дың 17-се (1974) һәм 18-се (1978) съездары делегаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡорама (Учалы районы)|Ҡорама]] ауылынан.
* [[Айыпов Рөстәм Сәғит улы]] (1946), радиоинженер-[[фән|ғалим]], [[спорт]]сы. 1973 йылдан [[Өфө авиация институты]], 1998 йылдан — [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы: ауыл хужалығында электр ҡорамалдарын автоматлаштырыу һәм файҙаланыу кафедраһы, 2000—2002 йылдарҙа һәм 2011 йылдан — электр машиналары һәм электр ҡорамалдары кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2000—2011 йылдарҙа энергетика факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2007), профессор (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы (2011), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). [[Еңел атлетика]] буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1969). Сығышы менән хәҙерге [[Ульяновск өлкәһе]]нең Николаевка ауылынан.
* [[Гәрәев Рим Борис улы]] (1946), матбуғат, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. 1977—1988 йылдарҙа [[Туймазы районы]]ның «Ленинский путь» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары һәм мөхәррире; 1988—1991 йылдарҙа КПСС-тың [[Туймазы]] ҡала комитеты секретары; 1991—2006 йылдарҙа хәҙерге [[Республика Башкортостан (гәзит)|«Республика Башкортостан»]] гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы ағзаһы, шул иҫәптән 2006 йылдан — бүлек етәксеһе. СССР-ҙың Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. Туймазы районының почётлы гражданы (2012). Сығышы менән ошо райондың [[Түбәнге Троицк]] ауылынан.
* [[Зуева Валентина Витальевна]] (1946), һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре. 1973 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡала дауаханаһы, шул иҫәптән 1992—2006 йылдарҙа балалар поликлиникаһының шәфҡәт туташы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Бәләбәй районы]] [[Аделькин]] ауылынан.
* [[Хәмиҙуллин Әхмәт Хәмит улы]] (1946), эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Хәйбулла районының эске эштәр бүлегенең элекке начальнигы, милиция подполковнигы. [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почёт ордены]] кавалеры. 
* [[Ғөбәйҙуллин Исмәғил Миңлехәйҙәр улы]] (1951), табип-ғалим, 1975—1985 йылдарҙа [[Октябрь районы (Өфө)|Өфө ҡалаһы Октябрь район]] советы башҡарма комитетының һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм Балалар поликлиникаһы мөдире; 21-се дауахананың баш табиб урынбаҫары, Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһының баш табибы һәм 1-се республика психиатрия дауаханаһының баш табибы урынбаҫары. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
* [[Ибраһимов Ринат Исмәғил улы]] (1956—21.08.2018), [[Биохимия|биохимик]]-ғалим. 1989 йылдан [[Башҡорт дәүләт университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2000—2017 йылдарҙа биохимия һәм биотехнологиялар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2001—2013 йылдарҙа биология факультеты деканы. Биология фәндәре докторы (1999), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Миәкә районы]] [[Зәйпекүл]] ауылынан.
* [[Хәлиуллин Рәмил Шәриф улы]] (1956—2019), [[ветеринария|ветеринария табибы]]. 1990—2013 йылдарҙа [[Бөрйән районы|Бөрйән]] ветеринария станцияһы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
* [[Сәлимов Ғәлим Булат улы]] (1961), [[Баймаҡ районы]]ның Ленин исемендәге ауыл хужалығы етештереү кооперативы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы, РФ агросәнәғәт комплексының почётлы хеҙмәткәре. 
* [[Саламатова Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы]] (1976), [[Филология|филолог]]-ғалим. 2002 йылдан [[Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты]] уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (2002), доцент (2005). [[Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (2020). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Шәмсиев Рим Фәтих улы]] (1927—26.09.1999), табип. 1949 йылдан хәҙерге [[Краснокама районы]] [[Николо-Берёзовка]] ауыл дауаханаһы хирургы, 1950 йылдан — мөдире; 1966 йылдан [[Кушнаренко районы]] дауаханалары табибы, 1973—1991 йылдарҙа [[Дүртөйлө]] үҙәк район дауаханаһы невропотологы, психиатры һәм наркологы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған табибы (1967). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Илеш районы]] [[Иҫәнбай (Илеш районы)|Иҫәнбай]] ауылынан.
* [[Амантаев Кинйәғәли Яҡуп улы]] (1932), [[Журналистика|журналист]]. 1996—2000 йылдарҙа [[«Аманат» журналы]]ның яуаплы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Юлдыбай (Йылайыр районы)|Юлдыбай]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Зөбәйеров Таһир Ғизетдин улы]] (1932), [[юл]]сы. 1971—1996 йылдарҙа [[Өфө]] юл төҙөтеү-юл һалыу идаралығы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе.   
* [[Рамазанов Әбдрәхим Бәшәр улы]] (1932—26.03.1997), [[урман]]сы. 1953—1990 йылдарҙа [[Баймаҡ районы|Баймаҡ]] урман хужалығының [[2-се Этҡол]] лесничествоһы хеҙмәткәре. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған урмансыһы (1981). Сығышы менән [[Баймаҡ районы]]ның [[Байым (Баймаҡ районы)|Байым]] ауылынан.
* [[Зинковский Валерий Михайлович]] (1937), [[спорт]]сы, тренер. Хәҙерге бишбәйге буйынса [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1965), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984). Сығышы менән [[Өфө]] ҡалаһынан.
* [[Исламбаева Хөснә Ниғмәт ҡыҙы]] (1942), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе. 1965—2000 йылдарҙа [[Бөрйән районы]] [[Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)|Иҫке Собханғол]] урта мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1997).
* [[Бобер Николай Васильевич]] (1947), [[Муниципаль район|муниципаль]] хеҙмәткәр. 1984 йылдан [[Бөрө]] ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1987 йылдан — рәйесе; 1992—1998 йылдарҙа Бөрө ҡалаһы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш [[БАССР Юғары Советы|Юғары Советы]], Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры.
* [[Шәйәхмәтов Әмир Сабирйән улы]] (1957), [[фән|ғалим]]-агроном, шәхси эшҡыуар. 1985 йылдан [[Хәйбулла районы]] «Хәйбулла» совхозы агрономы, 1992 йылдан — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса район комитеты рәйесе; 1994 йылдан — Хәйбулла сорт һынау участкаһы мөдире; 2006 йылдан — крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре кандидаты (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[Байыш (Баймаҡ районы)|Байыш]] ауылынан.
* [[Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы]] (1962), ғалим-[[Биология|биолог]]. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
* [[Милов Вадим Маркович]] (1972), спортсы. [[СССР]], 1991 йылдан  [[Израиль]] һәм 1996 йылдан [[Швейцария]] [[шахмат]]сыһы. 1994 йылда Израиль, 2000 йылда Швейцария командаһы составында шахмат олимпиадаларында ҡатнашыусы. Гроссмейстер (1994). Швейцария чемпионы (2015). Сығышы менән [[Өфө ҡалаһы]]нан.
* [[Асҡаров Айнур Юлай улы]] (1987), режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (2012).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хаҡбирҙин Морат Ситдик улы]] (1903—18.12.1984), [[Педагогика|педагог]], урындағы башҡарма орган хеҙмәткәре. 1930—1938 һәм 1945 йылдан [[Баймаҡ районы|Баймаҡ район]] советы башҡарма комитеты секретары, 1953—1962 йылдарҙа — социаль тәьминәт бүлеге мөдире. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1945). Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Балҡан (Силәбе өлкәһе)|Балҡан]] ҡасабаһынан.
* [[Мәрхәмов Хәкимйән Хәмәҙәни улы]] (1913—1993), хәрби хеҙмәткәр, подполковник. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1935—1967 йылдарҙа — хәрби хеҙмәттә. [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Ҡыҙыл Байраҡ]] (1954), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1950) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Дүртөйлө районы]]ның [[Етембәк]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Вәлиев Иршат Ғәли улы]] (1928—12.10.1997), театр артисы. 1951—1977 йылдарҙа [[Салауат башҡорт дәүләт драма театры]] һәм [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] актёры. 1955 йылдан [[СССР]] Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы]] (1984). 
* [[Әхмәтйәнов Фәрит Хәзип улы]] (1928—?), нефтсе. 1952 йылдан «Башвостокнефтеразведка» тресы геология-эҙләнеү контораһының быраулаусы ярҙамсыһы, быраулаусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе, РСФСР [[нефть]] һәм [[газ]] сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. [[Ленин ордены|Ленин]] һәм [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] ордендары кавалеры. Әүҙем рационализатор. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Борай районы]]ның [[Шишмә-Борай]] ауылынан.
* [[Завьялов Виктор Якимович]] (1933), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1968—1993 йылдарҙа [[Ҡариҙел районы]] «Ҡариҙел» совхозы тракторсыһы, һауынсыһы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондан. 
* [[Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы]] (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм артабан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы,  [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999) һәм почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003).
* [[Бикмурзина Софья Шамшиевна]] (1943), [[Малсылыҡ|малсы]], күп [[бала]]лы әсә. [[Ҡалтасы районы]] «За коммунизм» колхозының элекке һауынсыһы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған малсыһы. [[Ленин ордены|Ленин]], ике [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм [[«Әсәлек даны» ордены|«Әсәлек даны»]] ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондан.
* [[Иҫәнбаева Рәйсә Рафиҡ ҡыҙы]] (1948), педагог. 1973 йылдан [[Ҡаҙағстан]]дың Экибастуз ҡалаһы мәктәптәре, 1999 йылдан [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъяр (Хәйбулла районы)|Аҡъяр]] ауылындағы 1-се, 2008—2011 йылдарҙа —2-се мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2003). Сығышы менән ошо ауылдан. 
* [[Зорин Виктор Акимович]] (1948), [[Агрономия|агроном]], ауыл хужалығы, [[КПСС|партия]] органдары, [[Газпром|газ]] һәм [[энергетика]] тармаҡтары хеҙмәткәре. 1971 йылдан [[Әбйәлил районы]] «Путь Ленина» колхозының баш агрономы, 1981 йылдан 22-се партсъезд исемендәге колхоздың партком секретары, 1982 йылдан [[КПСС]]-тың Әбйәлил район комитетының 2-се секретары, 1989 йылдан [[КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты]]ның ойоштороу-партия һәм кадрҙар эше бүлегенең яуаплы ойоштороусыһы. [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1982), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1973). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Бәләбәй районы]]ның Яковлевка ауылынан. 
* [[Роберт Миңнуллин]] (1948—27.03.2020), шағир, журналист, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәтсе. [[Татарстан Республикаһы]]ның Дәүләт Советы депутаты. [[Татарстан]]дың халыҡ шағиры (2005) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993), Башҡортостандың (1998) һәм Марий Элдың (2014) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. [[Андерсен Ханс Кристиан|Х. К. Андерсен]] исемендәге Халыҡ‑ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1994). Татарстандың [[Ғабдулла Туҡай]] (1998) һәм [[Муса Йәлил]] (1982) исемендәге дәүләт премиялары, шулай уҡ күп кенә әҙәби премиялар лауреаты. [[Халыҡтар Дуҫлығы ордены]] кавалеры (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Илеш районы]] Нәжәде ауылынан. 
* [[Фәтихова Римма Мөхәмәт ҡыҙы]] (1948), педагог-ғалим һәм [[Психология|психолог]]-ғалим, йәмәғәтсе. 1974 йылдан [[Башҡорт дәүләт педагогия институты]] һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1998 йылдарҙа һәм 2010 йылда психология кафедраһы мөдире, 1998 йылдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 йылдарҙа — психология факультеты деканы. 2003 йылдан Рәсәй Психологтар федерацияһының Башҡортостан Республикаһындағы төбәк бүлексәһе рәйесе. Педагогия фәндәре докторы (2001), психология фәндәре кандидаты (1982), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2008) һәм мәғариф отличнигы (1995), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). 
* [[Солтанов Сабир Камил улы]] (1958), механизатор. 1974 йылдан Әбйәлил районының Киров исемендәге колхозы, 2004 йылдан «Зауралье» МТС-ы  механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014). 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986). Коммунистик хеҙмәт ударнигы (1985). Сығышы менән ошо райондың Әбделмәмбәт ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Серков Андрей Игнатьевич]] (1919—2.01.1944), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда батырҙарса һәләк булған яугир. Уҡсылар полкы бәйләнеш ротаһының телефонсылар взводы командиры, кесе лейтенант. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944, үлгәндән һуң).
*  [[Сараев Илья Николаевич]] (1929—2017), хужалыҡ эшмәкәре, [[КПСС|партия]] һәм совет органдары хеҙмәткәре. 1965 йылдан [[Стәрлетамаҡ районы]] Ленин исемендәге колхоздың партия ойошмаһы секретары, 1970 йылдан — колхоз рәйесе, 1979—1990 йылдарҙа шул уҡ райондың [[Казадаевка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)|Казадаевка ауыл Советы]] рәйесе. [[Башҡорт АССР-ы Юғары Советы]] Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (1979), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1976) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1971) ордендары кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)|Ҡырмыҫҡалы]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәлиев Мөнәүир Мөхәмәтәмин улы]] (1934—6.09.2012), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1968—1994 йылдарҙа [[Дүртөйлө районы]]ның «Уңыш» колхозы рәйесе. СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981), [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1986).
* [[Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы]] (1939), ғалим-агрохимик‑тупраҡ белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2004). [[Рәсәй Федерацияһы]]ның (2012) һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның (1997) атҡаҙанған урмансыһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Яңы Ҡарамалы (Ауырғазы районы)|Яңы Ҡарамалы]] ауылынан.
* [[Вилданов Әхәт Ханнан улы]] (1944), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), [[Рәсәй Федерацияһы]]ның почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). [[Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы]] ағзаһы (1994).
* [[Чувыров Александр Николаевич]] (1949—11.10.2012), ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 1982—2000 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның фән буйынса проректоры. Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (2007). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Өфө районы]] [[Булгаков (Өфө районы)|Булгаков]] ауылынан. 
* [[Батанов Бәхетғәлей Николаевич]] (1954), ғалим-инженер-гидротехник, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2007), профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. [[Хәйбулла районы]]ның почётлы гражданы.
* [[Ҡотләхмәтов Рим Йәүҙәт улы]] (1959), хеҙмәт алдынғыһы. [[Көйөргәҙе районы]] Салауат исемендәге хужалыҡ механизаторы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997). Сығышы менән ошо райондың [[Аҡһары]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1870]]: Илья Иванов, [[Рәсәй империяһы]] һәм [[СССР]] [[Биология|биолог]]ы, [[йорт хайуандары]]н яһалма ҡасырыу ысулы авторы. 
* [[1885]]: Дьёрдь де Хевеши, [[Венгрия]] [[Химия|химигы]], [[Нобель премияһы]] лауреаты (1943).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1905]]: Ада Войцик, СССР киноактрисаһы, [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған артисы (1935).
* [[1910]]: Герда Таро, [[Германия]] [[Фотография|фотографы]], беренсе [[ҡатын-ҡыҙ]] — хәрби фотожурналист.
* [[1915]]: Василий Захарченко, СССР [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]], публицист, [[журналистика|журналист]], «Техника — молодёжи» [[журнал]]ының элекке баш мөхәррире. 
* [[1918]]: [[Чжоу Сюань]], [[Ҡытай]] [[йыр]]сыһы һәм актёры.
* [[1920]]: Аркадий Толбузин, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, кинорежиссёр һәм сценарист, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1954).
* [[1929]]: [[Лейла Абашидзе]], СССР һәм [[Грузия]] киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965).
* [[1930]]: Пьер Бурдьё, [[Франция]] [[Социология|социологы]], [[Философия|философ]].
* [[1935]]: Виктор Славкин, СССР һәм Рәсәй [[драма]]тургы, сценарист, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның дәүләт премияһы лауреаты (1999).
* [[1945]]: Дуглас Ошеров, [[АҠШ]] [[Физика|физигы]], Нобель премияһы лауреаты (1996).
* [[1965]]: Сэм Мендес, [[Англия]]ның театр һәм кино режиссёры, продюсер һәм драматург, «[[Оскар]]» кинопремияһы эйәһе.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:1 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

== Иҫкәрмәләр ==
[[Категория:Йыл көндәре|З01]]
[[Категория:1 август]]</text>
      <sha1>cjnn9im98kh6ffaskqzza6a3z1t6kbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72178</id>
    <revision>
      <id>1301497</id>
      <parentid>1192937</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T14:27:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8629" sha1="h1putp4im2u3h4p5jno4fpiz9n3brsu" xml:space="preserve">{{Военный деятель
|полное имя     = Хажиәхмәт Исхаҡ улы Ишбулатов
|дата рождения  = 16.03.1851
|дата смерти    = 1921
|место рождения = {{ТУ|Өфө губернаһы}} {{ТУ|Өфө өйәҙе|Өфө өйәҙендә}}  (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] {{ТУ|Благовар районы}}) [[Өйҙөрәкбаш]] ауылы
|место смерти = [[Башҡорт АССР-ы]] {{ВБУ|Стәрлетамаҡ}} ҡалаһы 
|портрет = 
|изображение          = 
|описание изображения =
|прозвище =
|принадлежность = {{Флаг|Рәсәй}} Рәсәй империяһы&lt;br&gt;[[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]] [[Башҡортостан]]
|годы службы = {{Флаг России}} [[1916]] — [[1917]] &lt;br&gt; [[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]] [[1918]] — [[1920]] 
|звание = {{Рәсәй}}Генерал-майор &lt;br&gt;[[Файл:Flag of Bashkurdistan.svg|22px|border]]Генерал-лейтенант 
|род войск = 
|командовал =[[Башҡорт айырым корпусы]]&lt;br&gt;[[1-се Башҡорт пехота дивизияһы]]
|часть =
|сражения = [[Беренсе бөтә донъя һуғышы]], [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|граждандар һуғышы]] 
|награды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Орден Святого Владимира 4 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 2 степени}}{{!!}}{{Орден Святой Анны 3 степени}}
{{!}}-
{{!}}{{Орден Святого Станислава 2 степени}}{{!!}}{{Орден Святого Станислава 3 степени}}
{{!}}} 
|связи =
|в отставке =
}}
{{фамилиялаш|Ишбулатов}}
'''Ишбулатов Хажиәхмәт Исхаҡ улы''' ([[16 март]] [[1851 йыл]] — [[1921 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы]] осороноң хәрби эшмәкәре. Генерал-лейтенант (1918). [[Беренсе бөтә донъя һуғышы|Беренсе бөтә донъя]] һәм [[Рәсәйҙә Граждандар һуғышы|Граждандар һуғыштарында]] ҡатнашыусы.

[[Башҡортостан]]дың һәм [[Рәсәй]]ҙең күренекле дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. [[Башҡорт]]&lt;ref&gt;Ислам на Урале. Энциклопедический словарь. Серия Ислам в Российской Федерации. Выпуск V. Москва-Нижний Новгород. ИД «Медина». 2009. — 479 с. (на с.148)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.):Монография.- Уфа: РИЦ БашГУ, 2009. — 200 с. (на с.194)&lt;/ref&gt;. 1918—1920 йылдарҙа [[Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте]]ндә ҡатнашыусы.

== Биографияһы ==
Хажиәхмәт Исхаҡ улы Ишбулатов [[Өфө губернаһы]]ның Өфө өйәҙе (хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылында 1851 йылдың 16 мартында тыуған. Атаһы Исхаҡ Мөхәммәтрәхим улы — 3-сө Мишәр кантонының хәрби старшинаһы.

[[1866 йыл]]да Ырымбур кадет корпусын тәмамлай. 1900—1904 йылдарҙа — Орск пехота полкында. [[1908 йыл]]да генерал-майор чинында отставкаға сыға. [[Беренсе донъя һуғышы]] башланғас, [[1915 йыл]]да яңынан хәрби хеҙмәткә саҡырыла.

[[1916 йыл]]дың 18 апреленән 152-се запас пехота полкы командиры. [[1918 йыл]]дың 8 ғинуарынан 1-се Мосолман уҡсылар бригадаһы командиры. [[1917 йыл]]да — [[Бәләбәй]] гарнизоны башлығы.

1918 йылда [[башҡорт милли хәрәкәте]]нә ҡушылып. 1918 йылдың 28 сентябренән [[1-се Башҡорт пехота дивизияһы]] башлығы, һуңынан [[Башҡорт айырым корпусы]] командиры. Октябрҙә генерал-лейтенант званиеһы бирелә. 1918 йылдың 28 ноябренән — [[Башҡорт армияһы|Башҡорт милли ғәскәре]] башлығы.

[[1921 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһында вафат була.

== Наградалары ==
* 3-сө дәрәжә ҡылыслы Изге Станислав ордены;
* 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Станислав ордены;
* 2-се дәрәжә Изге Анна ордены;
* 4-се дәрәжә Изге Владимир ордены.

== Хәтер ==
* [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Благовар районы]] [[Өйҙөрәкбаш]] ауылында бюст ҡуйылған&lt;ref&gt;{{cite web|author=Азат Садреев|datepublished=06.10.2018|url=https://bash.news/news/81829_v_bashkirii_otkryli_byust_generalu_xadzhiaxmetu_ishbulato|title=В Башкирии открыли бюст генералу Хаджи-Ахмету Ишбулатову|lang=ru|publisher=Bash.News|accessdate=2018-09-24}}&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
: Ҡатыны — Бибизәйнәп, Бохара сауҙагәре Камалбай Йәҙгәровтың ҡыҙы.
: Улдары
:: Сәйетгәрәй (1904—1983), [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, Өфө моторҙар эшләү заводы хеҙмәткәре.
:: [[Ишбулатов Рөстәм Хажиәхмәт улы|Рөстәм]] (1905—1938) — хәрби эшмәкәр. Ҡара диңгеҙ флоты һыу аҫты кәмәләре дивизионының командиры. 3-сө ранг капитаны.
: Ҡыҙы — Миәссәр (1907—1964), Мәскәү медицина институтының ике курсын тамамлай, Ҡырымда йәшәй, 1926 йылда Башҡортостанға ҡайта.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/8-statya/5805-ishbulatov-khazhi-khm-t-iskha-uly|автор=Булатов Ғ. Ғ., Таймаҫов Р. С.}}
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/ural/islam_na_urale/islam_na_urale.pdf Ислам на Урале. Энциклопедический словарь. Серия Ислам в Российской Федерации. Выпуск V. Москва-Нижний Новгород. ИД «Медина». 2009. — 479 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123112424/http://kraeved.opck.org/biblioteka/ural/islam_na_urale/islam_na_urale.pdf |date=2018-11-23 }}
* [http://www.grwar.ru/persons/persons.html?id=4172 сайт «Русская армия в Первой мировой войне»]
* [http://i.udriakbash.ru/u/5f/2cfb559298e525e7e5464c86a81406/-/%D0%A8%D1%8D%D0%B6%D1%8D%D1%80%D1%8D%20%D0%98%D1%88%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%A5.%D0%98.pdf Шежере Ишбулатова Х. И.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304073752/http://i.udriakbash.ru/u/5f/2cfb559298e525e7e5464c86a81406/-/%D0%A8%D1%8D%D0%B6%D1%8D%D1%80%D1%8D%20%D0%98%D1%88%D0%B1%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%A5.%D0%98.pdf |date=2016-03-04 }}
* [http://www.rp-net.ru/pdf/ganin_orenburg.pdf Ганин А. В., Семенов В. Г. Офицерский корпус Оренбургского казачьего войска (1891—1945): Биографический справочник. — М., 2007. — 676с.:ил (на с.242)]

[[Категория:Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәрҙәре]]
[[Категория:Шәхестәр: Брест ҡәлғәһе]]
[[Категория:Башҡортостан генералдары]]</text>
      <sha1>h1putp4im2u3h4p5jno4fpiz9n3brsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмән әҙәбиәте</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105990</id>
    <revision>
      <id>1301527</id>
      <parentid>1287125</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T11:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>S.Marchenko</username>
        <id>46877</id>
      </contributor>
      <comment>/* X—XII быуаттар */ replace</comment>
      <origin>1301527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54915" sha1="8ag7qep5nehnwg8w2rms24tqd4kkw42" xml:space="preserve">{{Әрмәнстан мәҙәниәте}}
'''Әрмән әҙәбиәте''' — [[Әрмән теле|әрмән телендә]] яҙылған нәфис әҙәбиәт йыйылмаһы; донъя әҙәбиәтенең иң боронғоларының береһе&lt;ref name=&quot;ВТ-ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Әрмәнстан әҙәбиәте}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
|автор        = 
|часть        = 
|заглавие     = Эстафета дружбы 
|оригинал     = 
|ссылка       = 
|издание      = [[Вопросы литературы]],  № 12
|место        = 
|издательство = 
|год          = 1972
|том          = 
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jamanakagrutyun&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;. Әрмән әҙәбиәте, 406 йылдар тирәһендә әрмән алфавиты булдырылғас, V быуат урталарында барлыҡҡа килгән. V быуат әрмән әҙәбиәте тарихында «алтын быуат» тип һанала. Шулай уҡ X—XIV быуаттар ҙа әрмән  әҙәбиәтенең яңырыу дәүере тип атала. XI быуаттан башлап, әҙәбиәт, классик әрмән телендә яҙылыу менән бер рәттән, урта әрмән әҙәби телендә лә үҫешә. Урта быуат әрмән әҙәбиәте тарихи, дини, шиғриәткә, прозаға һәм юридик әҙәбиәткә бүленгән.

* Мәҡәләлә V—XVIII быуаттарҙағы әрмән яҙмаһының нәфис һәм тарихнамә (ҡайһылары фәлсәфәле һәм дини) йөкмәткеле оригиналь әҫәрҙәре сағылыш тапҡан.
* Мәҡәләлә әҫәрҙәре һаҡланмаған авторҙарҙың исемдәре сағылдырылмаған (ҡайһы бер урта быуат авторҙары).
* Мәҡәләлә шулай уҡ V-IX быуаттарҙа ижад ителгән, эстәлеге тулыһынса сиркәү-дини әһәмиәтле яҙма һәйкәл өлгөләре тураһында яҙылмаған&lt;ref&gt;Әрмән халҡы тарихы, II т., 472 бит{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;.
== Антик осор ==
[[Файл:Shamiram ara.jpeg|thumb|right|165px|Ара Бик Матур (Прекрасный) һәм Шамирам, Вардкес Суренянц картинаһы ([[1899йыл]])]]

=== Яҙма ===
Б. э. т III—I быуаттарҙа уҡ боронғо әрмәндәрҙең храм китаптары һәм йылъяҙмалар яҙыр өсөн ҡулланылған махсус «жрец яҙмалары» булған тигән фекер йәшәй&lt;ref&gt;[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st060.shtml Бөтөн донъя тарихы. Энциклопедия. 2-се том, XIII гл.. Әрмәнстан б. э. т. III—I бб.]&lt;/ref&gt;. Боронғо тарихсылар күрһәтеүенсә һәм шулай уҡ археологик мәғлүмәттәрҙән билдәле булыуынса, б. э. т. II быуатта уҡ фарсы һәм грек яҙмаһы нигеҙендә әрмән яҙмаһы ла булған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Краткая литературная энциклопедия  |ссылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3181.htm|ответственный=Гл. ред. А. А. Сурков |издание= |место= М.|издательство= |год=1962 |том=1 |страницы=318—319}}&lt;/ref&gt;. Урта быуаттарҙа уҡ христиан диненә тиклемге әрмән яҙмаһы тураһындағы самалауҙар әйтелгән булған. Бөйөк Вардан XIII быуатта «Борондан ҡалған әрмән яҙмаларының барлығы Левон батша заманында уҡ, Киликияла әрмән хәрефтәре менән мәжүси батша Хайкиданың исеме яҙылған аҡса табылған дәүерҙән бирле, иҫбатланған» тип яҙған &lt;ref&gt;{{книга |заглавие= Всеобщая история Вардана Великого |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Vardan/frametext2.htm |место = М.
 |год = 1861 |страницы= 63}}&lt;/ref&gt;. Хоренаци хәбәр итеүенсә, I—II быуаттарҙа тарихсы, жрец Олюмп йәшәгән. Олюмп «Храм тарихтары»ның авторы&lt;ref&gt;Хоренаци, II китап, 48 гл.&lt;/ref&gt;, әммә хеҙмәт ниндәй телдә яҙылыуы билдәһеҙ. III быуатта сүриә ғалимы Вардесан уны сүриә һәм грек телдәренә тәржемә иткән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең көндәргә тиклем ул яҙма менән яҙылған бер һәйкәл дә һаҡланмаған. Шул уҡ ваҡытта башҡа телдәрҙә Әрмәнстан әҙәбиәтен булдырыу тураһында мәғлүмәт бар. Плутарх белдереүенсә, б. э. т. I быуатта Бөйөк Әрмәнстан батшаһы Артавазд II грек телендә драмалар яҙған хатта. Бөгөнгә тиклем һаҡланмаған «Әрмәнстан тарихы»н II—III быуаттағы сүриә авторы Вардесан яҙған, имеш, тиҙәр [5]. IV быуат дауамында, христиан динен дәүләт дине итеп ҡабул иткәндән һуң, күрәһең, грек һәм арамей хәрефтәре менән әрмәнсә яҙыу ынтылышы булған &lt;ref name=&quot; История Древнего мира,3&quot;&gt;{{книга |автор =  |заглавие= История Древнего мира |ссылка= http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000003/st10.shtml |издание = 2-е изд |ответственный = Под ред. [[Дьяконов, Игорь Михайлович|И. М. Дьяконова]], В. Д. Нероновой, [[Свенцицкая, Ирина Сергеевна|И. С. Свенцицкой]] |место= М. |год= 1983 |том = 3. Упадок древних обществ |страницы = 201-220}}&lt;/ref&gt;.

=== Фольклор ===
Әрмән яҙмаһы формалашҡанға тиклем  әрмән мифологяһы менән тығыҙ бәйләнгән бай йөкмәткеле ауыҙ-тел әҙәбиәте&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;  үҫешкән булған. Боронғо әрмән легендалары һәм эпик йырҙары тәүге тапҡыр V йөҙйыллыҡта йәшәгән әрмән авторҙары әҫәрҙәрендә урын алған. Шуларҙың иң боронғолары - әрмәндәрҙең легендар тәүбабаһы Хайк, Бик Матур Ара һәм Ваагна тураһындағы мифик хикәйәттәр. Арташес һәм Сатеник, Тигран һәм Аждаак һ. б. тураһындағы эпик өҙөктәр һаҡланған. Төрлө осорҙарҙа ижад ителгән боронғо Әрмәнстан батшалары Трдан III һәм Аршак II (IV быуат), полководецтар Мушег һәм Вардан Мамиконян (IV һәм V быуаттар)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Краткая литературная энциклопедия  |ссылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke1/ke1-3062.htm |ответственный=Гл. ред. А. А. Сурков |издание= |место= М.|издательство= |год=1962 |том=1 |страницы=306—318}}&lt;/ref&gt; тураһындағы легендалар, эпик йырҙар һәм риүәйәттәр ҙур художество һәм тарихи-донъяны танып белеү әһәмиәткә эйә.

Хайк тураһындағы эпик йырҙың нигеҙендә тиранлыҡты кәүҙәләндергән ассирия-вавилон аллаһы Бэлға ҡаршы көрәш идеяһы ята. V—VI быуаттарҙағы әрмән манускрипты.
[[Файл:Manuscript arm 5-6AD.jpg|left|thumb|170px|V—VI быуаттарҙағы әрмән манускрипы]]

Бай йөкмәткеле ауыҙ-тел әҙәбиәте булған. Уның ҡайһы бер өлгөләре V йөҙйыллыҡтың авторҙары тарафынан яҙылып алынған һәм шуның өсөн һаҡланған. Хоренаци беҙгә антик әрмән ауыҙ-тел әҙәбиәтенең баһалап бөткөһөҙ ҡиммәтле өлгөләрен еткергән, шуларҙың береһенә, «Арташес батша тураһында» тигәненә, б. э. т. II быуатта дан йырланған:
{{цитатник|
Данлыҡлы батша Арташес, һиңә өндәшәм, &lt;br /&gt; 
Һиңә, ҡыйыу аландар ҡәбиләһен еңеүсе. &lt;br /&gt;
Әйткән һүҙҙәремә ышан минең,  &lt;br /&gt;
Аландарҙың ҡара күҙле ҡыҙына &lt;br /&gt;
Һәм кире ҡайтар миңә ағай-энемде.&lt;br /&gt;  
Ҡаһармандарға, үс ҡандырыр өсөн,&lt;br /&gt; 
Үҙенә тиң батырҙарҙың &lt;br /&gt;
Сабый вариҫ улдарының &lt;br /&gt;
Килешмәй бит йәнен ҡыйырға &lt;br /&gt; 
Йәиһә ҡол итергә һәм &lt;br /&gt; 
Ҡолдар тиңендә тоторға. &lt;br /&gt;
Шул арҡала ирекле, сая ике халыҡты &lt;br /&gt; 
Мәңге дошман итеп тоторға.&lt;ref&gt;[http://lib.liim.ru/authors/m-190.html Мовсес Хоренаци, «К тебе обращаюсь, прославленный царь Арташес...»] (перевод А. Сендыка)&lt;/ref&gt; 
}}

== Алтарих ==

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin-right: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:; color:black; width:30em; max-width: 40%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
| style=&quot;text-align: left;&quot; | «Бөтөн донъя тарихы»&lt;ref name=&quot;кн. 2, гл. XXV&quot;/&gt;:&lt;br /&gt;:«…Әрмәнстан фарсы яҙмаһынан айырмалы ғына түгел, ирандыҡына ҡарағанда күп тапҡырға халыҡҡа аңлайышлыраҡ яҙма системаһына эйә булған; сөнки һуңғылары, үҙенең ҡатмарлылығы буйынса, тик профессионал ҡулъяҙмасылар ғына аңларлыҡ булған. Әрмән әҙәбиәтенең урта фарсы әҙәбиәтенә ҡарағанда күпкә бай булыуын шуның менән аңлатырға була ла инде. Әрмән яҙмаһы нигеҙендә әрмән әҙәбиәтенең классик теле — „грабар“ барлыҡҡа килгән …»
|}


V быуатҡа тиклем Бөйөк Әрмәнстанда рәсми яҙма сифатында грек, сүриә һәм боронғо фарсы алфавиты ҡулланылған.

Б. э. т. V быуаттан да алда әрмән телендә әҙәбиәт һәм яҙыу булғанлығын иҫбат итерҙәй айырым тарихи сығанаҡтар мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, тарихсылар һәм телселәр төрлө теориялар тәҡдим итеп ҡаранылар[2]. Әммә V быуат башына ҡарай тип иҫәпләрлек әрмән телендә яҙылған яҙма текстар һаҡланмаған.

Христиан динен ҡабул иткәндән һуң яҡынса бер йөҙйыллыҡ дауамында әрмәндәр Тәүраттың (Библияның) һәм башҡа дини китаптарҙың грек һәм сүриә тексын файҙаланғандар&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;. 404 йылда&lt;ref&gt;{{книга |заглавие= Армянская советская энциклопедия |год =  |том= 7 |страницы= 472}}&lt;/ref&gt; тәү тапҡыр Месроп Маштоц инициативаһы менән Тәүратты һәм башҡа ғибәҙәт китаптарын тәржемә итеү маҡсатында төньяҡ Месопотамиянан Әрмәнстанға «даниил яҙмалары» тип йөрөтөлгән яҙыу өлгөләре килтерелгән. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, был алфавиттың әрмән теленең барса әйтелеш өндәрен тейешле хәреф менән нығытырлыҡ тулылыҡҡа эйә булмауы асыҡлана&lt;ref&gt;Месроп Маштоц, Сборник статей, Ер., 1963, стр. 34-37&lt;/ref&gt;. 406 йылда&lt;ref&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Армянское письмо|издание=3}}&lt;/ref&gt;, төньяҡ Месопотамияға бер йыллыҡ [5] экспедициянан һуң Месроп Маштоц хәҙерге заманға тиклем килеп еткән әрмән алфавитын төҙөгән һәм әрмән милли әҙәбиәтенә һәм яҙмаһына нигеҙ һалған&lt;ref&gt;История армянского народа, т., II, стр., 444 {{ref-hy}}; Армянская советская энциклопедия, т. 7, стр., 469 {{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. V—XI быуаттарҙағы әҙәби тел «грабар», йәғни яҙма тел, XII—XVI быуаттағыһы урта әрмән әҙәби теле тип аталған, XVII быуаттан яңы әрмән әҙәби теле  «ахшарабар» формалашҡан. Маштоц алфавитын әрмән халҡы 1600 йылдан&lt;ref name=&quot;кн. 2, гл. XXV&quot;&gt;{{статья | автор= | заглавие=Армения в III — IV вв. | оригинал= | ссылка=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000017/st128.shtml | автор издания= | издание=Всемирная история | тип= | место= | издательство= | год= |выпуск= |том=2, гл. XXV  |номер= | страницы= | isbn= }}&lt;/ref&gt; ашыу ҡуллана.

== Иртә урта быуат ==
Боронғо әрмән әҙәбиәтенең «Алтын быуаты». V быуат
Әрмән әҙәбиәтенең йәше ике мең йылға яҡын &lt;ref&gt;Месроп Маштоц, Сборник статей, Ер., 1963, стр., 285—324&lt;/ref&gt;. Боронғо әрмән әҙәбиәте, ғалим һәм христиан динен таратыусы Месроп Маштоц б. э. 406 йылда хәҙерге әрмән алфавитын төҙөгәс, үҫешкән. V быуатта барлыҡҡа килеп, әрмән әҙәбиәте тиҙ арала оригиналь һәм күп жанрлыға әйләнә &lt;ref name=&quot;Новосельцев&quot;/&gt;, әһәмиәтле әҙәби һәйкәлдәр ижад ителгән &lt;ref name=&quot;Энциклопедия Кольера&quot;&gt;{{статья |автор= |заглавие=Армения |оригинал= |ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/3713/%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF |издание=[[Энциклопедия Кольера]]|тип= |место= |издательство=Открытое общество |год=2000 |выпуск= |том= |номер= |страницы=}}&lt;/ref&gt;. Уның иртә урта быуат эпохаһына донъяуи әҫәрҙәр характерлы булған кеүек, сиркәү-дини (трактаттар, телмәрҙәр) йөкмәткеле хеҙмәттәр ҙә хас. V быуат әҙәбиәт үҫеше тарихында алтын быуат тип һанала &lt;ref name=&quot;golden age&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44268/The-Arsacids|заглавие=Armenia}}{{oq|ru|Although the Armenian nobles had thus destroyed their country’s sovereignty, a sense of national unity was furthered by the development of an Armenian alphabet and a national Christian literature; culturally, if not politically, the 5th century was a golden age.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ВТ-ЭСБЕ&quot;/&gt;..

V быуат әҙәбиәтендә үҙенең әһәмиәте менән тарихнамәләр йәки тарихи проза жанры өҫтөнлөк алған &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;&gt;{{книга | автор = | часть =| заглавие= История всемирной литературы| ссылка = http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2882.htm | издание =  | ответственный = | место = М.| издательство  = Наука | год = 1984 | том = 2 | страницы= 288—296}}&lt;/ref&gt;. Жанрҙың төп үҙенсәлектәре уның башланғыс периодында уҡ күҙәтелгән һәм төрлө сағылышта һуңғы урта быуатҡа тиклем һаҡланып килгән. Тарихи прозала масштаблыҡ һәм тарихи реалияларҙы киң яҡтыртыу һыҙаты көслө, Әрмәнстан тарихын башҡа халыҡтар һәм дәүләттәр тарихы менән параллель ҡарау был хеҙмәттәрҙең баһаһын арттыра һәм милли масштаб сиктәренән ашып сыға.
  
Хронологик яҡтан беренсе &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Энциклопедия Кольера&quot;/&gt;  тарихи проза һәйкәле тип Корюндың 440 йылда яҙылған &lt;ref name=&quot;Adrian Walford&quot;&gt;{{книга |автор = Adrian Walford. |заглавие= Encyclopedia of the Middle Ages |ссылка = http://books.google.com/books?id=qtgotOF0MKQC&amp;pg=PA108&amp;dq=Armenian+literature+begins+with+the+invention+of+an+individual+script&amp;hl=ru&amp;ei=7rteTMXnApKTjAebr4HyAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Armenian%20literature%20begins%20with%20the%20invention%20of%20an%20individual%20script&amp;f=false |издательство  = Routledge |год= 2000 |том=  |страницы= 108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt; &quot;Маштоц житиеһы&quot;, был әҫәр әрмән әҙәбиәтенең беренсе оригиналь һәйкәле тип иҫәпләнә &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt; и считающиеся первым оригинальным памятником армянской литературы&lt;ref name=&quot;Adrian Walford&quot;&gt;{{книга |автор = Adrian Walford. |заглавие= Encyclopedia of the Middle Ages |ссылка = http://books.google.com/books?id=qtgotOF0MKQC&amp;pg=PA108&amp;dq=Armenian+literature+begins+with+the+invention+of+an+individual+script&amp;hl=ru&amp;ei=7rteTMXnApKTjAebr4HyAw&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CCcQ6AEwAA#v=onepage&amp;q=Armenian%20literature%20begins%20with%20the%20invention%20of%20an%20individual%20script&amp;f=false |издательство  = Routledge |год= 2000 |том=  |страницы= 108}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt; Агатангелос тарихы IV быуат башы ваҡиғаларын бәйән итә, Әрмәнстандың христиан динен дәүләт дине булараҡ ҡабул итеү тарихына бағышланған һәм артабанғы быуаттарҙың тарихи, нәфис әҙәбиәтенә бик ҙур йоғонто яһаған &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;. V йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһына Егишенең 449-451 йылдарҙағы фарсыларға ҡаршы әрмәндәрҙең баш күтәреүенә бағышланған «Вардан һәм әрмән һуғышы тураһында» тигән хеҙмәте ҡарай. Ысын тарихи сығанаҡ булыу менән бер рәттән, ошо хеҙмәт тарихи проза  жанрының нығыныуында һәм әрмән художество аңын үҫтереүҙә айырата әһәмиәтле роль уйнаған &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;. 470-се йылдарҙа Фавстос Бузандтың «Әрмәнстан тарихы» ижад ителә. Фавстостың хеҙмәтендә, әрмән әҙәбиәтендә тәү тапҡыр, кире персонаждарҙы сатирик ҡараштан һүрәтләү билдәләнгән, шулай уҡ ул эпик ҡиммәткә лә эйә &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;. Мовсес Хоренациҙың «Әрмәнстан тарихы» әрмән әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙанышы тип һанала. Ул әрмән авторҙарынан беренсе булып иң боронғо замандарҙан алып үҙе йәшәгән дәүергәсә Әрмәнстан тарихын тулы масштаблы һүрәтләй алған. Хеҙмәт 480 йылдарҙа яҙылған, тәрән милли аң тойғоһо менән һуғарылған &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;. V быуаттағы әрмән тарихи прозаһының классик периодын Лазер Парпециҙың «Әрмәнстан тарихы» тамамлап ҡуйған. Уның «Ваан Мамиконянға мөрәжәғәтнамә»һе иртә урта быуат эпохаһы әрмән риторик сәнғәтенең сағыу өлгөһө тип иҫәпләнә &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;. Был хеҙмәттәр Әрмәнстан тарихы өсөн дә, күрше дәүләттәр һәм халыҡтар — Рим, Византия, Персия, грузиндар һ. б. өсөн дә мөһим тарихи сығанаҡ булып тора &lt;ref name=&quot;ИВЛ&quot;/&gt;.

&lt;center&gt;
&lt;gallery widths=&quot;160px&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
Файл:Moses of Chorene.jpg|Мовсес Хоренаци һәм Саак Багратуни, XIV быуат миниатюраһы
Файл:Yeghishe, Vasn Vardanay ew Hayoc paterazmin, 1569 (Matenadaran, Ms. 1920, no. 250v.).jpg|Егише, «Вардан һәм әрмән һуғышы тураһында», XVI быуат миниатюраһы
Файл:Eznik.jpg|Езник Кохбаци уҡыусылары менән, «Ялған тәғлимәттәрҙе кире ҡағыу»ының тәүге баҫмаһы тышлығы, 1762 йыл
Файл:Agatangeghos, Girk' vipasanut'ean, Constantinople, 1709.jpg|Агатангелос «Тарих»ының тәүге баҫмаһы тышлығы, 1709 йыл
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;
Боронғо әрмән әҙәбиәте сиркәү һәм дини тәғлимәт сәнғәте менән тығыҙ бәйләнгән. V йөҙйыллыҡ әҙәбиәтенең был йүнәлештәге мөһим һәйкәлдәренең береһе булып, 441—449 йылдар арауығында яҙылған Езник Кохбациҙың «Ялған тәғлимәтте кире ҡағыу» хеҙмәте — боронғо әрмән әҙәбиәте шедеврҙарының береһе &lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;&gt;{{Из|Британника|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35315/Armenian-literature|заглавие=Armenian literature }}&lt;/ref&gt; тора. Шул йылдарҙа, фаразлау буйынса, авторы Маштоц &lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;&gt;{{статья| автор= | заглавие= Армения| ссылка= http://www.pravenc.ru/text/76104.html#part_19| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2001| том = 3| страницы = 286—322}}&lt;/ref&gt; булған «Күп хәбәр илтеүсе телмәр» тигән патристик әҫәр барлыҡҡа килгән. Быуат аҙағында Иоанн Мандакуни ул замандың йәмғиәт-мәҙәни күҙаллауҙары буйынса ҡиммәтле мәғлүмәт туплаған «Телмәрҙәр»ен яҙған. Мамбре Верцанох 3 гомилийҙың&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt; авторы тип иҫәпләнә. Дини тәғлимәт хеҙмәттәре  Анания Сюнециға ҡайтарып ҡалдырыла.

V быуатта шулай уҡ житие әҙәбиәтенең һәйкәлдәре, айырым алғанда, «Изге Григорий Мәғрифәтсе житиеһы», «Мученичество Рипсимян ҡыҙ балаларының яфа сигеүе» һәм «Изге Шушаниктың интегеүе»&lt;ref name=&quot;pravenc&quot;&gt;{{статья| автор=| заглавие=Житийская литература| ссылка=http://www.pravenc.ru/text/182317.html#part_17| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год =2008| том =19| страницы =283-345}}&lt;/ref&gt; донъя күргән (тәүге икеһе Агатангелостың «Әрмәнстан тарихы» хеҙмәтенең ҡушма өлөшө булып тора).

Әрмән әҙәбиәте үҫешенең тәү дәүерендә ул ваҡытта бөтөн христиан мәҙәниәттәренә хас булған сиркәү-дини тәбиғәтле (рухи гимндар) шиғри сәнғәт сәскә атҡан. Шаракандар — әрмән гимнографияһы ижадының иң күренекле вәкилдәре булып Месроп Маштоц, Иоанн Мандакуни, Степанос Сюнеци һәм башҡалар торған, уларҙың ижады артабанғы быуаттарҙағы әрмән шиғриәтенең нигеҙендә ята. Шул уҡ дәүерҙә Давид Кертог «Тигран и Аждаак» тигән эпик хикәйәттең шиғри эшкәртеүен ижад иткән.

{{цитатник|
&lt;poem&gt;Законһыҙлыҡ өйөрмәм минең 
Ярһыу тулҡыны менән тетрәтә, 
Тынлыҡ һаҡсыһы батша, ярҙам ит миңә!
Йөрөтә тулҡын гонаһ диңгеҙе упҡынынан, - 
Рәхимле ишкәксе, ҡотҡар мине!
::::::::::::::::[[Месроп Маштоц|Маштоц]]&lt;ref&gt;{{книга|заглавие = Шаракан. Переводы Сурена Золяна. Из армянской поэзии V-XV вв. (Сборник)|ссылка = http://www.armenianhouse.org/zolyan/poems-ru/sharakan.html#2|место= Ереван|издательство = Хорурдаин грох|год= 1990}}&lt;/ref&gt;
&lt;/poem&gt;
}}

V быуаттан боронғо әрмән тәржемә әҙәбиәте үҙенең башын ала. Ошо тәржемәләр аша ғына донъя фәне оригиналдары, юғалыу сәбәпле, хәҙерге көнгә килеп етмәгән бик күп антик әҙәбиәт һәйкәлдәре менән таныша.
=== VI—IX быуаттар ===
[[Файл:David Anhaght2.jpg|thumb|right|150px|[[Давид Анахт]]]]
VI быуатта тарихи проза үҫешендәге күпмелер түбәнәйеү күренеше күҙәтелә. VI быуатта иғтибар итерлек тарихи хеҙмәт булып Атанас Таронациҙың «Хронография»һы тора. Петрос Сюнеци сиркәү поэзияһы традицияларын үҫтерә. Был осорҙа әҫәрҙәре юғары риторик сәнғәте өлгөһө булған танылған иртә урта быуат әрмән фәлсәфәсе-платонигы Давид Анахт йәшәгән&lt;ref name=&quot;Anhaght&quot;&gt;{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/ARMYANSKAYA_LITERATURA.html |заглавие=Армянская литература}}
&lt;/ref&gt;. VI быуаттан «Мөрәжәғәттәр китабы» тигән атама менән билдәле йыйынтыҡ һаҡланып ҡалған. Унда боронғо әрмән авторҙары Ованнес Габелеанциҙың, Мовсес Елвардециҙың, Григор Кертог һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре йыйылған&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;. Абраам Мамиконеиц хеҙмәттәре әрмән яҙмаһының тарихы өсөн иғтибарға лайыҡ әйбер.

Шулай уҡ асылда нәфис әҙәбиәт тә үҫешкән. VII быуат аҙағында бик борондан һаҡланып ҡалған донъяуи шиғриәт әҫәре -  Давтак Кертог үҙенең данлыҡлы «Бөйөк кенәз Дживанширҙың вафатына күҙ йәше» (илау) элегияһын ижад итә&lt;ref&gt;{{книга | автор =  | часть=| заглавие  = The Oxford History of Historical Writing: 400-1400  | ссылка  = | издание=  | ответственный = Под ред.  Sarah Foot, Chase F. Robinson| место = | издательство  = Oxford University Press | год = 2012 | том= 2 | страницы = 189}}{{oq|en|The section on Juansers exploits concludes with the earliest piece of secular Armenian poetry since the adoption of Christianity to have reached us, in the form of an abecedarian elegy extolling the prince and bewailing his passing.}}&lt;/ref&gt;. Был әрмән алфавитындағы хәреф һанына тап килтереп төҙөлгән 36 строфанан торған акростих&lt;ref name=&quot;ИВЛ2&quot;/&gt;. Шулай ҙа, әйтергә кәрәк, донъяуи шиғриәт һәйкәлдәре араһынан тағы ла иртәрәк яҙылған бер шиғри өҙөк һаҡланған&lt;ref name=&quot;Армянская средневековая лирика &quot;&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=Армянская средневековая лирика |оригинал= |ссылка=http://www.belousenko.com/books/poetry/Arm_poetry.htm |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= |год=1972 |том= |страницы=17 |столбцы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
&lt;/ref&gt;.

VII быуат әрмән тарихнамәһе (тарихи прозаһы) үҫешендә яңы күтәрелеш осоро булған&lt;ref name=&quot;ИВЛ2&quot;&gt;{{книга | автор = | часть =| заглавие= История всемирной литературы| ссылка =http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2962.htm| издание =  | ответственный = | место = М.| издательство  = Наука | год = 1984 | том = 2 | страницы= 296—299}}&lt;/ref&gt;. Себеостың «Император Иракл тарихы» тигән капиталь тарихи хеҙмәте яҙылған. Себеостың ижадында иғтибарға лайыҡ бер фактты урап үтеп булмай - ул тәүләп Хосров һәм Ширин тураһындағы сюжетҡа мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;ИВЛ2&quot;/&gt;. Оло тарихи әһәмиәтенән башҡа, был хеҙмәттә урын алған фольклорға барып тоташҡан эпик хикәйәттәр художество яғынан ҡиммәтле&lt;ref name=&quot;ИВЛ2&quot;/&gt;. Иоанн Мамикоян шул дәүерҙә «Тарон тарихы»н яҙған.

{{цитатник|
&lt;poem&gt;Күктең йөҙөмсөһө һеҙҙең һутты йыйыр, —
::::::::::( С. Шервинский тәржемәһе)
&lt;/poem&gt;
}}
Рухани шиғриәтте яңы үрҙәргә [[Саак Дзорапореци]], Иоанн Одзнеци һәм башҡалар үҫтергән. VIII быуат шағирҙары араһында шағирәләр ҙә осрай — [[Саакдухт]], [[Хосровидухт]]. Хосровидухт - кенәз Ваан Гохтнециға бағышланған шиғырҙың авторы. [[Степанос Сюнеци]], рухани гимндарҙан башҡа, антихалкидонит (грек-православие сиркәүенә яҡын әрмәндәргә ҡаршы) йөкмәткеле полемик һәм башҡа әҫәрҙәр яҙған&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;.

VII—IX йөҙйыллыҡтарҙа айырыуса полемик проза һәм сиркәү поэзияһы үҫешә&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt;. Догматик әҙәбиәттә 620 йылдарҙа [[Иоанн Майраванеци|Иоанн Майраванеци]]тарафынан ижад ителгән&lt;ref&gt;{{китап |атамаһы= Әрмән совет энциклопедияһы |йылы =  |томы= 5 |биттәре= 495}}&lt;/ref&gt; «[[Иман тамыры(китап)|иман тамыры]]» йыйынтығы мөһим урын биләй. Уға антихалкидонит йүнәлешле әҫәрҙәр һәм йырҙар ингән&lt;ref&gt;[http://www.krugosvet.ru/articles/118/1011802/1011802a1.htm#1011802-L-102 Боронғо әрмән әҙәбиәте] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223231759/http://www.krugosvet.ru/articles/118/1011802/1011802a1.htm#1011802-L-102 |date=2008-12-23 }}&lt;/ref&gt;. [[Теодорос Кртенавор]] уның оппоненты булып сығыш яһаған. VI—VII быуаттар рубежында [[Вртанес Кертог]] «Иконоборчество тураһында» (дини тәғлимәттәр буйынса бер фекергә килә алмаған төрлө дини ағымдар көрәше, тип аңлар кәрәк) тигән трактат яҙған&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;. VII быуатта фән һәм фәлсәфәүи өлкәләрҙе яҡтыртҡан әҫәрҙәр авторы [[Анания Ширакаци]] йәшәгән&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;. VI—IX йөҙйыллыҡтарҙа үҙенең классик формаһындағы житие жанры үҫешә. Йездибузиданың, Давид Двинециҙың, Амазасп һәм Саактың &quot;Яфа сигеүҙәр&quot;ендә (Мученичества) абстракт һәм риторик хикәйәләү стиле тенденциялары һиҙемләнә&lt;ref name=&quot;pravenc&quot;/&gt;.

[[VIII быуат]]тың иң әһәмиәтле хеҙмәте, [[Гевонд]]тың «Хәлифтәр тарихы&quot;, 790 йылдар тирәһендә тамамлана. Был эпоханың тарихнамәләре (тарихи проза өлгөләре) Әрмәнстандың да, уға күрше булған илдәр һәм региондарҙың да тарихын өйрәнеү эшендә мөһим сығанаҡ булып хеҙмәт итә&lt;ref name=&quot;Новосельцев&quot;&gt;[http://gumilevica.kulichki.net/NAP/nap0114.htm#nap011text345 А. П. Новосельцев, «Хазар дәүләте һәм Көнсығыш Европа һәм Ҡаф тауы тарихында уның роле», Глава I, 3-сө өлөшө]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{китап |авторы= Л. Тер-Мкртичян. |атамаһы= Урта Азия тураһында әрмән сығанаҡтары, V-VII бб. (Көнсығышты өйрәнеү институты, СССР ФА) |һылтанма= http://www.kroraina.com/armen_ca/sebeos_istoriografija.html#79. |урыны= М. |нәшриәт  = Фән |йылы = 1979}}&lt;/ref&gt;. Житие әҙәбиәте үҫешкән, был жанрҙың иң һәйбәт һәйкәле &lt;ref name=&quot;pravenc&quot;/&gt; булып 737 йылда яҙылған «Ваан Гохтнеци житиеһы» һанала. Житие әҙәбиәтенең тотош йыйынтыҡтары барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;pravenc&quot;/&gt;. [[Ованес III|Иоанн Одзнеци]]ҙың, [[Григорис Аршаруни|Григорис Аршаруниҙың]] һ.б. дини тәғлимәткә бағышланған әҫәрҙәре, башлыса, трактаттары һәм телмәрҙәре донъя күргән. VII—VIII быуаттарҙа әрмән рухани поэзияһы үҙенең үҫешенең яңы этабына аяҡ баҫҡан. Ул йөкмәткеһе һәм поэтик ҡарашты әйтеп биреү ысулы байый барыуы менән һыҙатланған. Был дәүерҙең иң яҡшы әҫәре [[Комитас Ахцеци|Комитас Ахцециҙың]]&lt;ref name = &quot;asl&quot;&gt;{{китап |атамаһы= Урта быуаттар әрмән лирикаһы |яуаплы= төҙөүсе Л. М. Мкртчян |һылтанма =http://www.belousenko.com/books/poetry/Arm_poetry.htm |урыны= М. |нәшриәт= «Совет яҙыусыһы»|йылы= 1972|биттәре=18|биттәре=392}}&lt;/ref&gt;«Андзинк Нвиреалк» («Тоғро шәхестәр»)әҫәре:
{{цитатник|
&lt;poem&gt;Һеҙгә — карапты йөрөтөргә, рухығыҙ тәжрибәле,
Уйығыҙ ашҡыныулы, тәнегеҙ ваҡытҡа буйһонмай...
Һеҙ — Христос йөҙөмөнөң сыбығы (ботағы).
::::::::::(С. Шервинский тәрж.)
&lt;/poem&gt;
}}

Был эпоханың әһәмиәтле шағир-гимнографтары [[Григор-Амам|Амам Аревелци]] һәм [[Вардан Анеци]] булған. [[Саак Мрут]] дини тәғлимәт буйынса әҫәрҙәр яҙған.

==Бөйөк һәм һуңғы урта быуаттар ==


=== X—XII быуаттар  ===
[[Файл:Grigor Narekatsi 1.jpg|thumb|left|150px|Григор Нарекаци (1173 йылғы ҡулъяҙма)]]

X быуаттан башлап әрмән әҙәбиәте, Әрмәнстанда барған сәйәси, иҡтисади һәм йәмғиәттәге үҙгәрештәргә бәйле, беренсе сиратта, Әрмәнстан батшалығының тергеҙелеүе айҡанлы, яңы күтәрелеш осоро кисерә. Багратид әрмән батшалары яҙма мәҙәниәт үҫешен дә ҡанат аҫтарына алған&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|заглавие=Bagratids|автор=[[Туманов, Кирилл Львович|C. Toumanoff]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;История человечества&quot;&gt;{{книга | автор  = | часть =  | заглавие  = История человечества. VII—XVI века  | оригинал =  | ссылка        = http://books.google.am/books?id=xMhb5HRbTG4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=hy&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
 | издание   = | ответственный = Под ред.  М.А. Аль-Бахит, Л. Базен, С.М. Сиссоко| место  =  | издательство  = UNESCO
 | год   = 2003 | том  = IV | страницы  = 260}}{{oq|ru|Сильная историографическая традиция, поддержанная в «эпоху правителей Багратидов», дала толчок к созданию трудов историками как регионального (царства Васпуракан, Алуанк, Сюник), так и национального масштаба, такими как католикос Ованес Драсханакертци, Степаннос Таронеци (X в.) и Аристакес Ластивертци (XI в.). Все они являлись благородными (или вардапетами) высокого ранга, выступавшими против феодальной раздробленности, и видели свою задачу в реализации идеи общей родины, что соответствовало взглядам их национальной Церкви. Их работы содержат богатейшие данные о событиях, происходивших в Армении, Грузии, Сирии и Византии.}}&lt;/ref&gt;. Был осорҙа, уны V быуаттан бирле үҫеше менән сағыштырып ҡараһаң, әрмән әҙәбиәте, шулай уҡ башҡа мәҙәниәт өлкәләре лә, ирекле сәскә атҡан&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;. Иртә урта быуаттарҙың төп жанры булып иҫәпләнгән тарихи проза менән бергә яңы шиғри һүҙ ҙә үҙенең билдәле урынын биләй барған. Боронғо әҙәби жанрҙар форма һәм йөкмәтке яғынан һиҙелерлек яңырған, әҙәбиәттә яңы йүнәлештәр, гуманистик идеялар һәм мотивтар барлыҡҡа килгән[11]. Ошо X быуаттан алып XIV быуатҡа тиклемге осорҙо тарихсылар һәм мәҙәниәтте өйрәнеүселәр йыш ҡына Әрмән Яңырыу дәүере (Ренессансы) тип атайҙар&lt;ref&gt;{{книга |заглавие= Армянская советская энциклопедия |год =  |том= 11 |страницы= 390}}&lt;/ref&gt;.

Шиғриәт үҫеше тәү сиратта урта быуат әрмән әҙәбиәтенең тәүге эре шағирҙарының береһе Григор Нарекациҙың ижадында күренә&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;. Уның ижады әрмән лирикаһында мөхәббәт һәм тәбиғәт тематикаһын башлап ебәргән. Ул поэзияны, кире әйләнмәҫлек ҡәтғи рәүештә, сиркәү ғибәҙәтенән айырған. 1002 йылда Нарекаци үҙенең күренекле «Хәсрәтле йыр йырлау китабы»н тамамлаған. Был әҫәр урта быуат әрмән әҙәбиәтенең шедевры тип һанала. Уның тәьҫирендә Вардан Анециҙың шиғриәте үҫеш алған. Шул уҡ осорҙа Григор Магистрос әрмән әҙәбиәтендә эпистоляр жанрын башлаған&lt;ref name=&quot;ИВЛ3&quot;&gt;{{книга | автор = | часть =| заглавие= История всемирной литературы| ссылка =http://feb-web.ru/feb/ivl/vl2/vl2-2992.htm| издание =  | ответственный = | место = М.| издательство  = Наука | год = 1984 | том = 2 | страницы=299—308}}&lt;/ref&gt;. С его именем связано усовершенствование [[Метрика (поэзия)|метрики]]&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,489&quot;&gt;{{статья | автор= | заглавие=Литература| ссылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_13.djvu/489| автор издания= | издание=Армянская советская энциклопедия | тип= | место=Ер. | издательство= | год=1987|выпуск= |том=13|номер= | страницы=489}}&lt;/ref&gt;. Шиғыр метрикаһын камиллаштырыу ҙа уның исеме менән бәйле&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;.

X быуатта тарихи проза яңыра, әһәмиәтле тарихи хеҙмәттәр барлыҡҡа килә, атап әйткәндә, [[Ованес Драсханакертци]] 924 йыл тирәһендә «Әрмәнстан тарихы»н, 987 йылда&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;/&gt;  [[Ухтанес]] «Тарих»ын тамамлаған. Әрмәнстандың региональ тарихи һәйкәлдәре&lt;ref name=&quot;История человечества&quot;/&gt;&lt;ref&gt;С. В. Юшков. К вопросу о границах древней Албании. Исторические записки, № I, М. 1937, с. 137&lt;/ref&gt;, шулар араһында, [[Мовсес Каганкатваци|Мовсес Каганкавтаци]]ҙың «[[Алуанк иле тарихы]]» яҙылған. X—XI быуат сиктәрендә, Багратидтар әрмән батшалығы көсәйгән дәүерҙә, әрмән тарихи прозаһында, Хоренациҙан һуң тәүләп, Әрмәнстандың һәм күрше региондарҙың дөйөм яңы тарихын яҙыу тенденцияһы билдәләнә. 1004 йылда&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;/&gt; [[Степанос Таронаци|Степанос Таронаци]], ысынбарлыҡҡа тап килгән һәм һәйбәт яҙылған, тип иҫәпләнгән, «Ғөмүми тарих»ын тамамлаған&lt;ref name=&quot;Armenian literature&quot;/&gt;. XI быуаттың тағы ла бер әһәмиәтле тарихи хеҙмәте  -  [[Аристакес Ластиверци|Аристакес Ластиверци]]ҙың 1072—1079 йылдарҙа яҙылған «Хикәйәләүҙәр»е&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;/&gt;. Ластиверци хеҙмәтендә XI йөҙйыллыҡта Әрмәнстанда барған трагик ваҡиғалар — византиялыларҙың баҫып алыуҙары, төрөк-сельджук күскенселәренең вәхши сапҡындары күрһәтелгән.

XI—XII быуаттар әрмән житие әҙәбиәтенең сәскә атыуы менән билдәләнгән&lt;ref name=&quot;pravenc&quot;/&gt;. [[Месроп Вайоцдзореци|Месроп Вайоцдзореци]] 967 йылда бик шәп «Изге Нерсес Партев, әрмән патриарх тарихы»н яҙған. Дини-сиркәү характерҙағы  трактаттар яҙылған: [[Ананиа Нарекаци|Ананиа Нарекаци]]ҙың, [[Хосров Андзеваци|Хосров Андзеваци]]ҙың, [[Самуэл Камрджадзореци]]ҙың, [[Анания Мокаци]]ҙың һ.б.&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;.

[[File:NersesShnorhali.jpg|thumb|right|155px|[[Нерсес Шнорали]]]]

XII быуаттан грабар — боронғо әрмән әҙәби теленә алмашҡа [[Урта әрмән теле|урта әрмән әҙәби теле]] килгән&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt;.

XI—XII быуаттар рубежында күренекле шағир [[Ованес Имастасер]], «Сыйырсыҡҡа йүнәлтелгән...зирәклелек һүҙе…» фәлсәфәүи поэмаһының авторы (&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,489&quot;/&gt;), был поэманың темаһы — сәнғәттең килеп сығыуы һәм уның йөкмәткеһе тураһында&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Краткая литературная энциклопедия  |ссылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-3764.htm|ответственный=Гл. ред. А. А. Сурков |издание= |место= М.|издательство= |год=1968|том=5|страницы=376}}&lt;/ref&gt;. Имастасер эпоханың әрмән әҙәбиәте үҫеш юлын билдәләүсе авторҙарҙың береһе булған&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;&gt;{{статья | автор= | заглавие=Литература| ссылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_13.djvu/488| автор издания= | издание=Армянская советская энциклопедия | тип= | место=Ер. | издательство= | год=1987|выпуск= |том=13|номер= | страницы=488}}&lt;/ref&gt;. Уның замандашы [[Вардан Айказн]] биографик поэма жанрына нигеҙ һалған.

XII быуаттың мөһим тарихи хеҙмәте [[Матвей Эдесский|Матеос Урхаеци]]ҙың «Хронографияһы»нда [[Беренсе тәре походы|беренсе тәре походы]] тураһында ентекләп яҙылған&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le1/le1-2412.htm Мсерианц Л., Е. П. (Поливанов Е.) Армянская литература // Литературная энциклопедия, Т. 1., 1930. — Стб. 241—252.]&lt;/ref&gt;. Был китап асылда Әрмәнстан ғына түгел, Көнсығыштағы әрмән диаспораһы тураһында һөйләй&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;/&gt;. XII йөҙйыллыҡ аҙағында [[Самуел Анеци]]  «Йылъяҙма» тигән тарихи хеҙмәтен яҙған. Был тарихта XII быуат эпохаһындағы Әрмәнстан, [[Киликий батшалығы|Киликий батшалығы]] һәм күрше дәүләттәр  тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт бар. Шулай уҡ [[Акоп Санахнеци|Акоп Санахнеци]], [[Григор Ерец|Григор Ерец]] һ. б. хроникалары билдәле&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,488&quot;/&gt;.

Заманы өсөн арҙаҡлы [[Нерсес Шнорали]] ижады дөйөм йөкмәтке яғынан да, поэтик форма яғынан да яңы һүҙ булған&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt;. [[1145 йыл]]да Шнорали әрмән әҙәбиәтендәге беренсе сәйәси поэзия өлгөһө «Едессыны алыуға элегия» поэмаһын яҙған. Шнорали - әрмән эпик поэмаһы жанрын башлаусы, күп һанлы шиғырҙар авторы ла ул&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt;. 
&lt;!--
В [[1149 год]]у [[Григор Марашеци]] под влиянием творчества Нарекаци&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,489&quot;/&gt; пишет поэму «Плач», посвящённую взятию [[Кахраманмараш|Мараша]] [[Конийский султанат|сельджуками]]. Их современник [[Григор III Пахлавуни|Григор Пахлавуни]] автор нескольких духовных гимнов. Для армянской литературы этой эпохи важное место занимает творчество [[Мхитар Гош|Мхитара Гоша]]. Гош является одним из основателей художественной прозы в армянской литературе&lt;ref&gt;Видные деятели армянской культуры, Ер., 1982, стр., 229&lt;/ref&gt;, был одним из первых армянских баснописцев и светских писателей&lt;ref name=&quot;КЛЭ&quot;/&gt;. Сохранились его около 190 басни&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,489&quot;/&gt;. Ему принадлежит фундаментальное каноническое собрание — [[Судебник Мхитара Гоша|«Судебник»]]&lt;ref name=&quot;pravenc.ru&quot;/&gt;. В поэме [[Григор IV|Григора Тха]] «Плач о Иерусалиме», созданной в [[1189 год]]у и состоящей около 3000 строк&lt;ref name=&quot;АСЭ,13,489&quot;/&gt;, отражены политические развития эпохи в Киликийском царстве. [[Нерсес Ламбронаци]] создает церковные стихотворения и речи, в частности его «Риторика» считается образцом красноречия в средневековой мировой литературе&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Краткая литературная энциклопедия  |ссылка=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke5/ke5-2421.htm|ответственный=Гл. ред. А. А. Сурков |издание= |место= М.|издательство= |год=1968|том=5|страницы=242}}&lt;/ref&gt;.
--&gt;

== Комментариәҙар ==
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;Jamanakagrutyun&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Периодизация дается согласно {{статья | автор= | заглавие=Литература| оригинал= | ссылка=https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_13.djvu/483| автор издания= | издание=Армянская советская энциклопедия | тип= | место=Ер. | издательство= | год=1987|выпуск= |том=13|номер= | страницы=}}&lt;/ref&gt;}}
== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2|height=200}}

[[Категория:Әрмәнстан әҙәбиәте]]
[[Категория:Әрмәнстан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>8ag7qep5nehnwg8w2rms24tqd4kkw42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каллиграфия</title>
    <ns>0</ns>
    <id>106884</id>
    <revision>
      <id>1301510</id>
      <parentid>1300956</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T03:22:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37451" sha1="i428ea6qyom3g7l7gg1s05ns4lqfje4" xml:space="preserve">'''Каллиграфия''' ([[Грек теле|грек]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;el&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;καλλιγραφία&lt;/span&gt; — &quot;матур яҙыу&quot;) —[[Һынлы сәнғәт| рәсем сәнғәте]]&lt;nowiki/&gt;нең бер тармағы. Уны матур яҙыу сәнғәте тип тә йөрөтәләр&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Заманса билдәләмәһе шундай: &quot;билдәләрҙе тойғоло, аһәңле һәм оҫта итеп биҙәү сәнғәте&quot;&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;; ҡулдан яҙыу оҫталығы; матур, оҫта яҙыу сәнғәте йәки һөнәре&lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь по изобразительному искусству (Р.Р.Фатихов)&lt;/ref&gt;; таҙа һәм матур яҙыу оҫталығы &lt;ref&gt;Русско-башкирский словарь терминов и понятий по черчению (Ф.М.Бикбаев, 2008)&lt;/ref&gt;.

 [[Яҙма (Әлифба)|Яҙ]]&lt;nowiki/&gt;ыу тарихы — ул кешенең техник мөмкинлектәре, мәғлүмәт тапшырыу тиҙлеге, матди наҡыҫлыҡтары, ваҡыт һәм арауыҡ ҡыҫаларында  эстетик төшөнсәләрҙең  үҫеше тарихы&lt;ref&gt;Diringer 1968&lt;/ref&gt;. [[Имлә]] стиле ғәҙәттә шрифт, ҡул йәки алфавит тип тасуирлана&lt;ref&gt;Fraser and Kwiatkowski 2006&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Johnston 1909&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге заман каллиграфияһы ярайһы уҡ күп төрлө — ул ҡәҙимге асылмаларҙа ҡулдан яҙылғандарҙан  башлап тойғоларҙы сағылдырғанда билдәләрҙең аныҡ хәреф һүрәтләнешен юғалта төшөүе хас булған юғары сәнғәткә тиклемге даирәне биләй&lt;ref name=&quot;r1&quot;&gt;Mediavilla 1996&lt;/ref&gt;. Классик каллиграфия шрифтлы эштәрҙән һәм ҡалыплашмаған ҡулъяҙма төрҙәренән ныҡ ҡына айырыла, хәйер, каллиграф уныһын да, быныһын да эшләй белергә тейеш; хәрефтәрҙең рәүеше борон барлыҡҡа килгән, ләкин ҡул менән яҙған саҡта улар көтөлмәгән үҙгәрештәр ҙә кисерә&lt;ref&gt;Pott, 2006 и 2005&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Zapf 2007 и 2006&lt;/ref&gt;.

Әле каллиграфия башлыса саҡырыу асылмаларында һәм туй ҡотлауҙарында, шулай уҡ граффитиҙа, шрифтарҙа, ҡулдан яҙылған логотиптарҙа, [[Дин|дини сәнғәт]]&lt;nowiki/&gt;тә, график дизайнда, таштарҙағы уйылма яҙыуҙарҙа һәм тарихи документтарҙа йәшәй. Каллиграфияны телевидениела биҙәү алымы сифатында, шулай уҡ ҡылыҡһырлама, [[тыуыу тураһында таныҡлыҡ]] һәм башҡа документтарҙа ҡулдан яҙыу ихтыяжы булғанда ла ҡулланалар.  
[[Файл:Schriftzug_Urkunde.jpg|снизу|мини|250x250пкс| &quot;Urkunde&quot; (таныҡлыҡ) тигән немец һүҙенең каллиграфик яҙылышы]]

== Көнбайыш Европа каллиграфияһы ==
Европа каллиграфияһы грек-рим яҙмаһы йүнәлешендә  үҫә. Уның әлегә тиклем файҙаланылыусы классик өлгөләре [[антиклыҡ]] дәүерендә үк ҡулланылған. Тәүге [[алфавит]]&lt;nowiki/&gt;тар  беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Этруск алфавиты латин алфавитының элгәре булған. Тәүҙә тик баш хәрефтәр генә ҡулланылған, ә юл хәрефтәре һуңынаныраҡ, Каролингтар осоронда барлыҡҡа килгән. 

[[Христианлыҡ]] таралыуы Көнбайышта каллиграфия сәнғәтен үҫергән, сөнки [[Библия|Библи]]&lt;nowiki/&gt;яны һәм башҡа дини текстарҙы күпләп күсереп яҙырға тура килгән. Каллиграфия сәнғәтенең айырыуса сәскә атҡан осоро VII—IX быуаттарға [[Ирландия|Ирланди]]&lt;nowiki/&gt;яға һәм [[Шотландия|Шотланди]]&lt;nowiki/&gt;яға  тап килгән, унда монахтар һүрәттәр менән биҙәлгән Инжил китаптарын эшләгән. Был китаптар Урта быуаттар сәнғәте хазинаһы булып тора. 

Көнбайышта барлыҡҡа килгән гот яҙмаһы каллиграфия кәүҙәләнеше тип иҫәпләнә. 

== Көнсығыш Азия каллиграфияһы ==
[[Файл:Mifu01.jpg|справа|мини|250x250пкс|Сун династияһы осорондағы  каллиграфия өлгөһө (1051—1108), шағир Ми Фу автографы]]
Каллиграфия идеографик яҙмалы илдәрҙә (бөтәһенән элек [[Ҡытай]], Корея,  [[Япония]]&lt;nowiki/&gt;ла), шулай уҡ мосолман илдәрендә үҙенсәлекле үҫеш ала. 

Көнсығыш Азияла каллиграфия өсөн тушь менән ҡылҡәләм ҡулланыла. Унда каллиграфия ([[Ҡытай теле|ҡыт]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;zh-cn&quot; contenteditable=&quot;false&quot;&gt;書法&lt;/span&gt;, ''шуфа'', [[Япон теле|яп.]]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書道, ''сёдо:'', кор.&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;書藝, ''сое'', йәғни «яҙыу юлы») бик мөһим сәнғәт, һынлы сәнғәттең нәзәкәтле төрө тип һанала. Каллиграфия һынлы сәнғәттең уныҡына оҡшаш техникалы (тушь) ҡайһы бер стилдәренә лә йоғонто яһай (мәҫәлән, Япониялағы һәм Ҡытайҙағы Суми-э). Ҡытайҙа каллиграфия теориялаштырылған беренсе сәнғәт төрө булып тора (Цуй Хуань 77-142; Чжао И 178?; Цай Юн, 133—192).

=== Япон каллиграфияһы ===
Японияла каллиграфик яҙыу  VII быуатта ҡытай стилдәре нигеҙендә хасил була. Япон каллиграфтары ябайыраҡ һәм хислерәк бер нисә яңы стиль ижад итә. Япон идеограммалары тотош төшөнсәләрҙе бирә, улар тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә һәм кешеләрҙең структуралы-образлы аңын үҫтерә.  Эдо дәүерендә (1600—1868)  кабуки-модзи һәм дзё-рури-модзи стилдәре барлыҡҡа килә, улар Кабуки һәм Дзёрури театрҙарының программаларын һәм афишаларын эшләүҙә файҙаланыла. &lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;&gt;{{Китап|часть=Каллиграфия|заглавие=Япония от А до Я. Энциклопедия|ссылка=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_japan/290/Каллиграфия|издательство=EdwART|год=2009}}&lt;/ref&gt;.

Япон каллиграфияһы сәнғәте ифрат ҙур иғтибар һәм башҡарыу ижадкәрлеген талап итә. Уға  дзэн-буддизм йоғонтоһо ла ҙур була, дзэнда ул медитация сараһы, танып белеү юлы һәм остаздың рухи мираҫы булып тора&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

Хәҙерге заман япон каллиграфияһы күп быуатлыҡ традицияларҙы һаҡлай һәм улар нигеҙендә яңы йүнәлештәр тыуҙыра. 1948 йылда Хәҙерге заман каллиграфияһы оҫталары ассоциацияһы ойошторола. Ул әле лә каллиграфия өлкәһендә төп берекмәләрҙең береһе һанала. Был ойошма йыл һайын күргәҙмәләр үткәрә, уларҙа боронғо өлгөләрҙең күсермәләре, хәҙерге заман оҫталарының һәм данлыҡлы каллиграфтарҙың эштәре күрһәтелә. 

1950-се йылдар башында каллиграфияның абстракт йүнәлеше барлыҡҡа килә. Был стилдә яҙылған иероглифтар ғәмәлдә аныҡ мәғәнәһен юғалта һәм хис-тойғоло сәсәнлеккә этәргес бирә. Абстракт каллиграфия авторҙың уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын, кәйефен тамашасыға асыҡтан-асыҡ һәм туп-тура тапшыра, шул уҡ ваҡытта традицион ҡылҡәләм һәм тушь менән эш итеү  мәҙәниәтен  дә һаҡлай&lt;ref name=&quot;Энциклопедия&quot;/&gt;.

== Ғәрәп каллиграфияһы ==
[[Файл:Calligraphie_arabe_thuluth_2.svg|справа|мини|250x250пкс|Ғәрәп каллиграфияһы]]
Ғәрәп каллиграфияһы (ғәр. ''хатти'' йәки ''хутут'') ислам сәнғәтендә айырым урын биләй. Ул [[Ҡөрьән]]&lt;nowiki/&gt;де күсереп яҙыу нигеҙендә барлыҡҡа килә.  Шул сәбәпле яҙма һүҙ изге мәғәнә ала. Ҡазый Әхмәт ибн  Мирмунши әл-Хөсәйен (16 б.) әйтеүенсә, «мосолман Шәреғендә яҙма  һүҙҙә илаһи хикмәт күреү Ҡөрьәнде күсереп яҙыуҙа ла гонаһтарҙан ярлыҡау ҡеүәһе барлығына инандыра». Урта быуат хакимдарының күбеһе Ҡөрьән күсерергә ниәтләп нәҙер әйтер булған, әммә бының өсөн каллиграфия оҫталығына өйрәнеү талап ителгән.  IX быуатта Бағдад хәлифтәре күпләп китап йыя һәм махсус үҙәктәр төҙөй башлай  (ғәр. «Дар әл-хикмә» — аҡыл йорто), уларҙа тәржемәселәр һәм күсереп яҙыусылар хеҙмәт итә. Ошо арҡала XIII быуатта Бағдадта тиҫтәләрсә мең китаплы китапханалар барлыҡҡа килә. Пергамент урынына ҡағыҙ ҡуллана башлағас, күп һанлы оҫталар Ҡөрьән күсереү, грек, пәһләүи, копт телдәренән тарих, медицина буйынса китаптарҙы тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Һүрәтле, географик карталы китаптар барлыҡҡа килә. Артабан ғәрәп авторҙарының  шиғри йыйынтыҡтары, дивандары (шәжәрә тупланмалары) һәм башҡа әҫәрҙәре донъя күрә башлай&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/izobrazitelnoe_iskusstvo/ISLAMSKOE_MUSULMANSKOE_ISKUSSTVO.html|title=Каллиграфия / Исламское (мусульманское искусство)|author=Ольга Бибикова|publisher=Энциклопедия Кругосвет|accessdate=2013-04-28|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GFRzqwZX|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.
; Үҙенсәлектәре
Ҡөрьән әҙәм, януар йә Алла һүрәтен төшөрөүҙе тыя, шунлыҡтан Аллаға рәсем аша табыныу дәһрилеккә, йәғни аллаһыҙлыҡҡа тиң тип ҡарала. Был ҡағиҙә хатта дингә ҡағылышы булмаған заттарға ла ҡағыла. Әммә каллиграфик яҙмала һын-һүрәттәр ҡулланыу рөхсәт ителә. 
; Каллиграфик стилдәр
Тәүҙә ғәрәптәр хижази стилен ҡуллана. Тора-бара яңы ысулдар хасил ителә, уларҙың күпселеге «күркәм алтау»ҙың төрләнештәре булып тора. Күркәм алтау — ул алты ҡануни почерк: нәсх ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ an-nasḫ&quot;&gt;الخط النسخ&lt;/span&gt;‎‎), мөхәккәк, сүлс (ғәр. &lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; &lt;/span&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-Ṯuluṯ&quot;&gt;الخط الثُلُث&lt;/span&gt;‎‎), рүҡә ([[Ғәрәп теле|ғәр]]. &lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-ruq’ah&quot;&gt;خط الرقعة&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎), рәйхани һәм тәүҡи. Һәр береһе билдәле бер даирәлә ҡулланыла. Мәҫәлән, дивани яҙыуы менән (&lt;span lang=&quot;ar&quot;&gt;ديواني&lt;/span&gt;) дипломатик документтар яҙылған, рүҡә көнкүрештә ҡулланыуға тәғәйенләнгән, ә нәстәлиҡ  ([[Ғәрәп теле|ғәр]].&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;تعليق&lt;/span&gt;‎)  менән Ҡөрьән тәфсирҙәрен яҙғандар. Хижази нигеҙендә хасил ителгән күфи яҙмаһы ([[Ғәрәп теле|ғәр]][[Ғәрәп теле|.]]&lt;span&gt; &lt;/span&gt;&lt;span lang=&quot;ar&quot; style=&quot;font-size: 130%; opacity: 0.8;&quot;&gt;&lt;span style=&quot;border-bottom: 1px dotted; cursor: help&quot; title=&quot;al-Ḫaṭṭ al-kufi&quot;&gt;الخط كوفي&lt;/span&gt;&lt;/span&gt;‎‎) әле булһа архитектурала һәм ҡулланма сәнғәттә файҙаланыла.

Яҙыу стиле төрлө сәбәптәргә бәйле булған. Яҙыу ваҡыты ла, оҫта ла, хатта ҡараның төҫө лә әһәмиәтле һаналған. Ҡайһы бер каллиграфтар Ҡөрьән күсереү өсөн Мәккәлә булып ҡайтҡан ҡараларҙы ғына тотонған. Мосолман донъяһында китаптың абруйы артҡан һайын тиҙ яҙыу стилдәре нығыраҡ тарала барған. Һуңғыраҡ осор манускриптарының күпселеге рүҡә яҙыуы менән яҙылған&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Нисбәттәр
Каллиграфияны теүәл фәндәр рәтенә ҡуйыр булғандар&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;. Һүҙҙәрҙе яҙған саҡта вертикаль хәрефтәрҙең бейеклеге, һүҙҙең юлдың ни тиклем өлөшөн алыры иҫәпләнгән. Хәрефтәрҙең киңлеге  (яҙыу үҙенсәлегенә ҡарап) ике йә өс ромб тәшкил иткән&lt;ref&gt;ромб, образованный при прикосновении косо заточенной тростниковой палочки к бумаге, в арабской каллиграфии берётся за эталон отсчета&lt;/ref&gt;. Нисбәтте төҙөү ҡағиҙәһе ғәрәп алфавитының беренсе хәрефе булған «әлиф»тең үлсәменә нигеҙләнә. Ул вертикаль һыҙыҡ рәүешендә яҙыла. Каллиграфияла үлсәү берәмеге итеп ғәрәп нөктәһе алынған, ул оҫтаның төп эш элементы тип һанала. Әлифтең бейеклеге өстән ун икегә тиклем нөктәнән тора, нөктәләрҙең һаны стилгә һәм каллиграфтың яҙыу үҙенсәлегенә бәйле була. Әлифтең киңлеге бер нөктәгә тиң. Әлиф шулай уҡ бөтә ғәрәп хәрефтәрен яҙып ҡуйырлыҡ түңәрәк булып та хеҙмәт итә. Шулай итеп, нисбәттең нигеҙен әлифтең бейеклеге менән киңлеге һәм түңәрәк хасил итә, был  өс элементтың үлсәмдәрен оҫта үҙе сығара. 
; Каллиграммалар
Семәрле каллиграммалар яҙыу өсөн оҫталар Ҡөрьәндең киң таралған өҙөктәрен ҡуллана. Ҡайһы берҙә был каллиграммаларҙа текстың көҙгөләге сағылышы кеүек тағы бер өлөшө була.  &lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.
; Каллиграфтар
Каллиграфия оҫталары ғәрәп мосолман донъяһында күп була. Улар араһында иң билдәлеләре: Хәлид ибн әл-Хайядж, әл-Фәрәхиди (VII б.), әл-Дахак, әл-Ишәк, Әхмәд әл-Ҡәлби, Ибраһим менән Йософ әл-Шараджи, Әхүәл әл-Мөхәррир (IX б.), Мөхәммәт ибн Али ибн Мүклә, Ибраһим әс-Сүли (X б.), Әбел-Хәсән Али ибн әл-Бәүүәб (XI б.), Фатима әл-Бағдади һәм Шүһдә бинт әл-Абнари (XII б.), Яҡут әл-Мөстәсими (XIII б.), әл-Ҡалҡашанди (XV б.) һ.б. Иң оҫта каллиграф тип Яҡут әл-Мөстәсими (1203—1298) табылған. Ул каллиграфия стилдәре системаһын һәм уның серҙәренә өйрәтеү методикаһын да эшләгән&lt;ref name=&quot;Кругосвет&quot;/&gt;.

== Әрмән каллиграфияһы ==
{{Фоторяд|ш1=200|Letter, Gospel of Skevra.jpg|ш2=223|Armenian Synaxary, seventeenth century.jpg|текст=1. Әрмән алфавитының ''За'' хәрефе 1197 йылғы ҡулъяҙмала.&lt;br /&gt; 2. [[XVII быуат]] ҡулъяҙмаһынан өҙөк |align=right}}
Вагаршапат ҡалаһы әрмән каллиграфияһының һәм ҡулъяҙма китабының тәүге үҙәге була. Тарихҡа әрмән каллиграфияһы менән ҡулъяҙма сәнғәтенең 1500-ҙән ашыу үҙәге билдәле&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Армянская советская энциклопедия|год=1977|том=3|страницы=237}}&lt;/ref&gt;, улар төрлө осорҙа барлыҡҡа килгән һәм ҙурлығы буйынса ла төрлө булған. Иң әһәмиәтлеләре Вагаршапат, Сюник (Татев, Гладзор һ.б.), Вараг, Нарек, Аргин, Ахпат, Санаин, Ахтамар, Гетик, Гошаванк, Хоранашат, Хор Вирап, Глак ҡала-ауылдарында, шулай уҡ  Муш, Ерзнка,  Карин,  Карс, Апракунис, Адана, Ван, Битлис, Яңы Джульфа һәм башҡа монастырҙарҙа урынлашҡан булған&lt;ref name=&quot;АСЭ,3,237&quot;/&gt;.

== Һинд каллиграфияһы ==
Һиндостанда яҙыу тарихы беренсе император Ашока (б.э.т. 3 б.) осоронан баш ала. Ашока үҙ ҡулы аҫтында булған халыҡтарҙың бөтә тормош-көнкүрешен, йәшәйешен солғарлыҡ хоҡуҡ ҡағиҙәләрен иғлан итә. Был ҡағиҙәләр ташҡа уйып яҙыла. Тиҙҙән Кхарости һәм Брахми тигән ике яҙыу системаһы барлыҡҡа килә. Брахми хәҙерге осорҙағы деванагари  («Аллалар ҡалаһынан килгән шрифт») шрифтының нигеҙе булып тора. Дини текстарҙа девангари һирәк ҡулланыла. Һиндтәр баҡыр таҡталарға, ағас ҡағыҙына, пальма япраҡтарына яҙыр булған &lt;ref name=&quot;Индия&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.typeart.ru/iskusstvo/indiyskaya-kalligrafiya-ili-tanets-v-pisme|title=Индийская каллиграфия или танец в письме|accessdate=2013-04-29|archiveurl=http://www.peeep.us/77329f9a|archivedate=2013-04-29}}&lt;/ref&gt;.

Матур каллиграфик яҙыу сәнғәте  15-16 быуаттарҙа [[мосолмандар]] менән бергә килә. Ошо осорҙа мәктәптәр асыла, оҫталар эшенә,  файҙаланылған материалдарға, буяуҙарға, туштарға төп талаптар барлыҡҡа килә. Һиндостандың һәр төбәгенә үҙ стиле хас була. Мәҫәлән, Бенгалияла — туғра стиле, Һиндостандың көнсығышында һәм Гуджаратта  — тәүки, нәсх, риҡә, көньяғында нәстәлиҡ стилдәре киң тарала&lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

Һинд оҫталары каллиграфик яҙмаларын төрлө материалдарға төшөрә. Улар ташҡа, ҡағыҙға, тәңкәләргә, туҡымаға һ. б. яҙа &lt;ref name=&quot;Индия&quot;/&gt;.

== Материалдар һәм эш ҡоралдары ==
Яҙыу өсөн кәм тигәндә [[ҡағыҙ]], перо һәм тушь кәрәк. Шулай уҡ төрлө төҫтәге пасталы авторучкалар, [[акварель]], гуашь, ҡара, буяулы баллонсыҡ (граффити өсөн), пастель, күмер һ. б. ҡулланыла ала. 

Перо барлыҡҡа килгәнсе яҙыу билдәләре ташҡа уйыла, таяҡ менән балсыҡҡа яҙыла. Сағыштырмаса ҡаты өҫлөктәргә билдәләрҙе төшөрөүҙең төрлө ысулдары таралыу ала  (ҡайын туҙына, балауыҙға яҙыу). Беренсе перолар шәкәр ҡамышынан яһала. Урта быуаттарҙа нигеҙҙә ҡаҙ ҡанатынан алынған ҡауырһын ҡулланыла. 18 быуатта ҡорос перо барлыҡҡа килә.  

== Каллиграфия алымдары ==
Каллиграфияның төрлө алымдары бар. Кәкерсәктәр, ҡойроҡсалар, ырғаҡтар, ҡаты һәм йомшаҡ штрихтар, тулҡынлы һәм һыныҡ һыҙыҡтар, мөйөшләп яҙыу, хәрефтәрҙе һәм һүҙҙәрҙе геометрик фигураларға йә башҡа төрлө арауыҡҡа урынлаштырыу, ҡайһы бер хәрефтәрҙе ҡатлап, ҡалғандарын ҡатламай ғына яҙыу, һүҙҙәрҙе йә хәрефтәрҙе ниндй ҙә булһа һын ҡиәфәтенән индереү (ғәрәп каллиграфияһы), рамдарға алыу, хәрефтәрҙе икешәр йә өсәр ҡат ҡатлау, хәрефтәрҙең ҡайһы бер һыҙыҡтарына йәнәш башҡа төҫ менән һыҙыҡтар өҫтәү һ. б. ҡулланыла. 

== Каллиграфияның үҙенсәлектәре ==
Каллиграфия, ҡағиҙә булараҡ, яҙманы ҡатмарлаштыра, уҡыуҙы ҡыйынлаштыра, ләкин күркәмләндерә.  Ҡайһы берҙә каллиграфия яҙманы уҡып булмаҫлыҡ итеп үҙгәртә  — бындай каллиграфияны документтарҙа ҡулланыу тыйыла.

== Каллиграфияны ҡулланыу ==
[[Файл:Tag_in_Malmö.jpg|мини|Мальмё ҡалаһындағы каллиграфия рәүешле тег өлгөһө]]
Каллиграфия күп төрлө рәсми булмаған документтарҙа, мәҫәлән, асылмаларҙа, тыуған көнгә ҡотлауҙарҙа һ. б. ҡулланыла.  Ләкин рәсми документтарҙа уның иң еңел һәм һәр кемгә аңлайышлы алымдары ғына ҡулланыла ала. Йәнә имза кеүек итеп һалынан граффитиҙар  йыш ҡына каллиграфияға оҡшаш була, уның тик штрихтары ғына ҡалыныраҡ.

== Каллиграфия музейҙары ==
* [http://www.calligraphy-museum.com Современный музей каллиграфии в Москве (Россия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130529145425/http://calligraphy-museum.com/ |date=2013-05-29 }}
* [http://www.schriftmuseum.at Музей каллиграфии и миниатюрной графики в Петтенбахе (Австрия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160423220111/http://www.schriftmuseum.at/ |date=2016-04-23 }}
* [http://www.hmml.org Музей и Библиотека Рукописей имени Хилла]
* [http://www.rain.org/~karpeles/ Музеи Библиотеки Рукописи Карпельзов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115160606/http://www.rain.org/~karpeles/ |date=2017-11-15 }}
* [http://www.manuscriptcenter.org/museum/ Музей Рукописи Александрийской библиотеки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141019061047/http://www.manuscriptcenter.org/museum/ |date=2014-10-19 }}
* [http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ Naritasan Calligraphy museum] (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день)&amp;nbsp;— [//web.archive.org/web/*/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''история''],&amp;nbsp;[//web.archive.org/web/20090330/http://www.naritakanko.jp/naritashodo/ ''копия''])
* [http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html The Modern Calligraphy Collection of the National Art Library at the Victoria and Albert Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090614123518/http://www.vam.ac.uk/collections/prints_books/prints_books/modern_calligraphy/index.html |date=2009-06-14 }}
* [http://www.ditchling-museum.com/index.html Ditchling Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821101458/http://www.ditchling-museum.com/index.html |date=2009-08-21 }}
* [http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html Klingspor Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171209060642/http://www.klingspor-museum.de/UeberdasMuseum.html |date=2017-12-09 }}
* [http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 Sakip Sabanci Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125084408/http://muze.sabanciuniv.edu/main/default.php?bytLanguageID=2 |date=2010-11-25 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Дирингер, Давид'' (1968) ''The Alphabet: A Key to the History of Mankind'' 3rd Ed. Volume 1 Hutchinson &amp; Co. London.
* ''Fraser, M., &amp; Kwiatowski, W. (2006) Ink and Gold: Islamic Calligraphy. Sam Fogg Ltd. London.''
* ''Johnston, E. (1909) Manuscript &amp; Inscription Letters: For schools and classes and for the use of craftsmen, plate 6. San Vito Press &amp; Double Elephant Press 10th Impression.''
* ''Mediavilla, C. (1996) Calligraphy. Scirpus Publications.''
* ''Pott, G. (2006) Kalligrafie: Intensiv Training Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Pott, G. (2005) Kalligrafie:Erste Hilfe und Schrift-Training mit Muster-Alphabeten Verlag Hermann Schmidt Mainz.''
* ''Zapf, H. (2007) Alphabet Stories: A Chronicle of technical developments, Cary Graphic Arts Press, Rochester, New York.''
* ''Zapf, H. (2006) The world of Alphabets: A kaleidoscope of drawings and letterforms, CD-ROM.''
* [http://bagua.aisorgsu.ru/china_language/pr_course/ch_lang_ogl.htm ''Китайский язык.'' Практический курс для начинающих (основы каллиграфии).]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (недоступная ссылка&amp;nbsp;с 22-05-2013 (1091&amp;nbsp;день))
* [http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html ''Соколов-Ремизов С. Н.'' «Куанцао» — «Дикая скоропись» Чжан Сюя] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070915004703/http://ec-dejavu.ru/c/Calligraphy_China.html |date=2007-09-15 }} // Сад одного цветка: Сб. статей и эссе. М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1991, с. 167—196. [[:ru:Special:BookSources/5020167509|ISBN 5-02-016750-9]]
* [http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html ''Маслов А.'' Каллиграфия: образы иного в потёках туши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820011809/http://ec-dejavu.ru/c-2/Calligraphy_China-2.html |date=2007-08-20 }} // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003, с. 251—260. [[:ru:Special:BookSources/5986390253|ISBN 5-98639-025-3]]
* ''Беляев И. С.'' Практический курс изучения древней русской скорописи для чтения рукописей XV-XVIII столетий. Изд. 2-е, исправленное и дополненное. М.: Синодальная типография, 1911 — [6], 100 с.: ил.
* ''Богдеско И. Т.'' Каллиграфия. — СПб.: Агат, 2005. [[:ru:Special:BookSources/5910440012|ISBN 5-91044-001-2]]
* ''Горячева И. А.'' Церковнославянские прописи и уроки орнамента. — М.: Издат. Мос. Патр., 2010. [[:ru:Special:BookSources/9785880171552|ISBN 978-5-88017-155-2]]
* ''Кауч М.'' Творческая каллиграфия. — М.: Белфакс, 1998. [[:ru:Special:BookSources/9854070905|ISBN 985-407-090-5]]
* ''Клеминсон Р.'' Каллиграфия. Рукописные шрифты Запада и Востока. — М.: Контэнт, 2008. [[:ru:Special:BookSources/9785981501968|ISBN 978-5-98150-196-8]]
* ''Ноордзей Г.'' Штрих. Теория письма. — М.: Д. Аронов, 2013. [[:ru:Special:BookSources/9785940560296|ISBN 978-5-94056-029-6]]
* ''Печинский А. И.'' Руководство к изучению круглого ленточного (ronde) шрифта / Сост. А. И. Печинским. — 3. изд., значит. доп. — СПб. : Картогр. заведение А. А. Ильина, 1906. — 25 л.: ил.;
* ''Палеографический альбом:'' Учеб. сборник снимков с рукописей рус. документов XIII-XVIII вв. Сост. В. А. Петрова ; Под ред. проф. С. В. Валка. — [Ленинград]: [Изд-во Ленингр. ун-та], [1968]. — 94 с.: факс.;
* ''Проненко Л. И.'' Каллиграфия для всех. — М.: Книга, 1990. — 247,[1] с.: ил.; [[:ru:Special:BookSources/5212002877|ISBN 5-212-00287-7]] (В пер.)
* ''Семченко П. А.'' Основы шрифтовой графики. — Мн.: Выш. школа, 1978.
* ''Таранов Н. Н.'' Искусство рукописного шрифта. — М.: Издательство МПИ, 1991. — 154,[1] с.: ил.;
* ''Таранов Н. Н.'' Рукописный шрифт. — Львов: Вища школа, 1986.
* ''Таранов Н. Н.'' Методические указания по выполнению практических работ по курсу «Искусство шрифта». — Волгоград, «Перемена», 2005.
* ''Тоотс В.'' Современный шрифт. — М.: Книга, 1966. — 255, [16] с.: ил.;
* ''Художественные шрифты и их построение:'' Руководство по начертанию каллиграфических надписей и шрифтов для чертежей, диаграмм, плакатов, книжных украшений и пр. / Редакция А. М. Иерусалимского; Работы художников: Е. Д. Белухи, А. А. Горобова, Е. М. Иерусалимской... [и др.].— Л.: Благо, 1927. — 64, [40] с.: ил.
* ''Чобитько П. П.'' Азбуковник: Азбука Древнерусского Письма. — СПб. — М.: 2008. — 112 с., с.: ил.
* ''Цапф Г.'' Философия дизайна Германа Цапфа. Избранные статьи и лекции о каллиграфии, шрифтовом дизайне и типографике. — М., 2013. 260 с. [[:ru:Special:BookSources/9785980620677|ISBN 978-5-98062-067-7]]
* ''Кашевский, П. А''. Шрифты. — Мн. : ЛіМ, 2012. — 192 с.

{{навигация}}
{{wiktionary|:ru:каллиграфия|каллиграфия}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.calligraphy-expo.com Международная выставка каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402055051/http://calligraphy-expo.com/ |date=2022-04-02 }}
* [http://inessdesign.com Современная каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }} [http://inessdesign.com Инна Бондаренко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181227224135/http://inessdesign.com/ |date=2018-12-27 }}
* [http://mmarina.ru Искусство каллиграфии.] [http://mmarina.ru Марина Марьина]
* [http://callig.ru Популярная каллиграфия].
* [http://www.chinapage.com/callig1.html Каллиграфия китайских мастеров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050414030318/http://www.chinapage.com/callig1.html |date=2005-04-14 }} {{Ref-en}}(англ.) (репродукции).
* [http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm Еврейская каллиграфия.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202943/http://www.borshevsky.com/kosher_calligraphy.htm |date=2016-03-04 }}
* [http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru Современная монгольская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222225711/http://www.buryat-mongolia.info/?p=206&amp;language=ru |date=2007-12-22 }}
* [http://www.japancalligraphy.eu/ru/ Shodo — Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080614020517/http://www.japancalligraphy.eu/ru/ |date=2008-06-14 }}.
* [http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php Дзен и искусство Каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200304055912/http://www.hi-braa.spb.ru/buddism/zen_calligr/zen_calligr.php |date=2020-03-04 }} .
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= Принадлежности для японской каллиграфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171112092637/http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/sedo.php?num=2&amp;color2= |date=2017-11-12 }}
* [http://www.constitution.mvk.ru Рукописная конституция Российской Федерации] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203211619/http://www.constitution.mvk.ru/ |date=2015-02-03 }}
* [http://www.heriz.ru/podpisi.html Арабская каллиграфия в дизайне ковров]
* [http://www.hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php Японская каллиграфия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161230002511/http://hi-braa.spb.ru/nihhon/calligraphy.php |date=2016-12-30 }}

[[Категория:Каллиграфия]]</text>
      <sha1>i428ea6qyom3g7l7gg1s05ns4lqfje4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ирҙәр гимназияһы (Аҙау)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115582</id>
    <revision>
      <id>1301493</id>
      <parentid>1244752</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T13:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="0n386nizqcw9z2z5a1shyfzb8xngh2g" xml:space="preserve">{{Достопримечательность 
|Тип                      = 
|Русское название         = Ирҙәр гимназияһы
|Оригинальное название    = 
|Изображение              = Здание бывшей мужской прогимназии (ныне школа №1) - общий вид.jpg
|Подпись изображения      = 
|Ширина изображения       = 280px
|Статус                   = 
|Страна                   = {{Флагификация|Рәсәй}}
|Название местоположения  = адрес
|Местоположение           = [[Аҙау ҡалаһы|Аҙау]], Тыныслыҡ урамы, 2
|Тип здания               = 
|Архитектурный стиль      = эклектика
|Строитель                =
|Основатель               =
|Первое упоминание        =
|Основание                = 
|Основные даты            = 
|Упразднён                =
|Начало строительства     = 1877
|Окончание строительства  = 1877
|Здания                   = 
|Известные обитатели      = 
|Состояние                = эшләй
|Сайт                     =
|Commons                  =
}}

'''Ирҙәр гимназияһы''' — [[Аҙау ҡалаһы]]ндағы мәктәп, [[Аҙау ҡалаһы]]ндағы тарихи ике ҡатлы бина, төбәк кимәлендәге мәҙәни мираҫ объекты.

== Тарихы ==
[[Файл:Азов Мужская гимназия. 1910.jpg|right|thumb|Азов. [[ХХ быуат]] башында ирҙәр гимназияһы.|230 px]]
[[Файл:Здание бывшей мужской прогимназии (ныне школа №1) - вид сверху.jpg|right|thumb|Элекке ирҙәр гимназияһы бинаһы (хәҙерге 1-се мәктәп) — дөйөм күренеш|230 px]]
[[Аҙау ҡалаһы]]нда ирҙәр гимназияһы [[1877 йыл]]да Император Александр II Указы буйынса Аҙау ирҙәр прогимназияһы булараҡ ойошторола. Революцияға тиклем [[Рәсәй]]ҙә гимназиялар һәм прогимназиялар урта уҡыу йорттары булып иҫәпләнә. Һуңынан уға гимназия статусы бирелә. Уҡыу йортонда 8 йәштән 10 йәшкә тиклемге балалар уҡый. Гимназияла уҡыусылар динде, әҙәбиәтте һәм урыҫ телен, латин, грек, француз һәм немец телдәрен, математиканы, физиканы, тарихты һәм башҡа предметтарҙы өйрәнә&lt;ref&gt;[http://www.an.azov.info/new/12035 Школе № 1 г. Азова исполнилось 135 лет]&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Памятная табличка Здания бывшей мужской прогимназии (ныне школа №1).jpg|left|thumb|Элекке ирҙәр прогимназияһы бинаһының Иҫтәлекле таҡтаһы|120 px]]
Гимназияла уҡыусыларҙың формаһы күк фуражканан, көмөш төймәле гимнастёрканан һәм ҡара салбарҙан тора. Фуражкала һәм ҡайыш айылында Аҙау гимназияһы баш хәрефтәре — «АГ» тигән яҙыу була.
[[XIX быуат]]тың 90-сы йылдары башында Аҙауҙа ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Хәҙерге ваҡытта был гимназия бинаһында педагогия колледжы урынлашҡан.
[[ХХ быуат]]тың 20-се йылдарында Ирҙәр гимназияһы I (башланғыс кластар) һәм II баҫҡыс (өлкән кластар) Берҙәм хеҙмәт мәктәбе тип атала башлай.
Мәктәптә хеҙмәт тәрбиәһенә ҙур иғтибар бирелә. Уҡыусыларҙың көндәлектәре булмай, улар урынына — хеҙмәт кенәгәләре. [[1924 йыл]]да мәктәпкә [[В. И. Ленин]] исеме бирелә.
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] алдынан был ҡалала берҙән бер уҡыу йорто була, ә һуғыш ваҡытында мәктәптә хәрби госпиталдәр урынлаша. Уҡыусылар санитарҙарға ярҙам итә, яралылар алдында концерт менән сығыш яһай. Һуғыштан һуң мәктәп тағы ла ҡалала берҙән-бер ун йыллыҡ мәктәп була.
Хәҙерге ваҡытта бинала 1-се мәктәп эшләй.

[[XX быуат]]тың 70-80-се йылдарында мәктәптә [[В. И. Ленин]] исемендәге музей асыла. [[2012 йыл]]да мәктәп «һанлы быуат мәктәбе» мәғариф проекты ҡатнашыусыһы сертификатына эйә була.

== Архитектураһы ==
Гимназия бинаһы ҡаланың архитектура ынйыһы. Ике ҡатлы кирбес бина [[Рәсәй]] империяһының башҡа ҡалаларындағы гимназиялар өсөн характерлы архитектураға эйә. Унда парад баҫҡысы, ҙур ял итеү залы, оҙон коридорҙары бар.

== Әҙәбиәт ==
* Дик Н. Азовское просвещение. Как все начиналось. / Информационно-аналитический журнал «Современный журнал Азов», № 3 (13), октябрь 2010.

== Һылтанмалар ==

* [https://localway.ru/azov/poi/zdanie_muzhskoy_progimnazii_328662  Здание Мужской прогимназии]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://letopisi.org/index.php/Мой_маленький_Азов Мой маленький Азов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170128074104/http://letopisi.org/index.php/%D0%9C%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%B7%D0%BE%D0%B2 |date=2017-01-28 }}
* [http://www.gorodazov.ru/dostoprim.html Мужская гимназия]. Сайт администрации Азова.
* [http://azovschool1.ru/index.php?amp&amp;id=160&amp;option=com_content&amp;view=article История нашей школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201235151/http://azovschool1.ru/index.php?amp&amp;id=160&amp;option=com_content&amp;view=article |date=2017-02-01 }}. Школа № 1 г. Азова.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
{{Orphan}}

[[Категория:Аҙау]]</text>
      <sha1>0n386nizqcw9z2z5a1shyfzb8xngh2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әрмән батшалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133941</id>
    <revision>
      <id>1301506</id>
      <parentid>1227482</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T20:39:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Yousiphh</username>
        <id>31204</id>
      </contributor>
      <comment>/* Тарихтың башы */</comment>
      <origin>1301506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162592" sha1="cjhbvxfhe07pijaf4jvvwk11j9pxsd9" xml:space="preserve">{{Ук}} 
'''Ани батшалығы''' (йәки ''Багратид Әрмәнстаны'', Багратид ''Әрмән батшалығы'') — 885 йылдан алып 1045 йылға саҡлы йәшәгән әрмән феодаль дәүләте. Багратидтар дәүләттең рәсми атамаһына әйләнгән  «Бөйөк Әрмәнстан» тигән сәйәси терминды ҡулланышҡа кире ҡайтарыуға ирешә
&lt;ref name=&quot;John H. Rosser2&quot;&gt;{{книга|автор=John H. Rosser.|часть=|заглавие=Historical Dictionary of Byzantium|ссылка=|ответственный=|издание=2-е изд|издательство=Scarecrow Press|год=2011|том=|pages=62}} &lt;!-- :&quot;''ASOT{{nbsp}}I THE GREAT. Founder of the Armenian kingdom of the Bagratids (884—1045). Asot{{nbsp}}I’s coronation as king in 884 was preceded by careful consolidation of his internal political power against competing aristocratic families. He had himself crowned in 884 with a crown sent to him by the Arab governor of Azerbaijan. Byzantine recognition soon followed. The Abbasid Caliphate was too weal to oppose the Bagratid state, and not until the Byzantine eastward expansion in the 11th century was Byzantium a direct threat to it.&lt;br&gt;
Asot’s achievement was to wrest Armenia from the Arabs, who had controlled in since the mid-seventh century, creating a precarious independence between the Abbasid Caliphate and Byzantium for nearly two centuries.&quot;--&gt;&lt;/ref&gt;..

Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып алғанлыҡтан, һикһән йылға саҡлы эске автономияны һаҡлап килгән Багратуни ырыуы хакимлығы аҫтында булғандан һуң,&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary &quot;&gt;{{книга |автор= |часть= |ссылка часть= |заглавие=[[Оксфордский словарь Византии|The Oxford Dictionary of Byzantium]] |оригинал= |ссылка= |ответственный=Edited by [[Каждан Александр Петрович|Alexander Kazhdan]]|издание= |место= |издательство= |год=1991 |том= 1|страницы=210 }}&lt;/ref&gt; Багратидтарҙың Әрмән батшалығына Ашот I нигеҙ һала.

Дөйөм алғанда, әрмән дәүләтенең тергеҙелеүе [[Әрмәнстан тарихы|әрмән тарихында]] яңы алтын быуат башланыуы тип билдәләнә.&lt;ref&gt;{{Из|Британника|http://global.britannica.com/EBchecked/topic/38343/Ashot-I-the-Great|заглавие=Bagratid Dynasty}}{{oq|en|The election of Smbat’s son Ashot{{nbsp}}I the Great, who had been accepted as “prince of princes” by the Arabs in 862, to be king of Armenia in 885 was recognized by both the caliph and the Byzantine emperor, and it was he who by his successful defense of his country against local Arab chieftains laid the foundations of a new golden age of Armenian history.}}&lt;/ref&gt;. Гагик I хакимлыҡ иткән дәүерҙә X—XI быуат сигендә Ани батшалығы үҙенең иң юғары үҫешенә өлгәшә. 1045 йылда [[Византия империяһы|Византия]] илдең баш ҡалаһы, Аниҙы, баҫып алғандан һуң, батшалыҡ йәшәүҙән туҡтай.

== Тарихтың башы ==
[[Файл:Tignis castle.jpg|thumb|left|Ширакаван баш ҡалаһы янындағы [[Тигнис]] ҡәлғәһе]]
Бөйөк Әрмәнстан [[Рим империяһы]] һәм [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр Фарсыстаны]] араһында бүлеүгә дусар ителгәндән һуң, 387 йылда әрмән халҡы үҙенең бойондороҡһоҙ дәүләтселеген  юғалта. Илдең әҙерәк, көнбайыш өлөшө  [[Рим империяһы|Римгә]], төп өлөшө [[Сәсәниҙәр дәүләте]]нә күсә. Илдең фарсы өлөшөндә Аршакид династияһынан әрмән батшалары 428 йылға саҡлы хакимлыҡ иткән. Зороастрий Ираны дини иҙеүенең ауыр осорон кисереп, Әрмәнстан VII йөҙйыллыҡ уртаһына  ғәрәптәр хакимлығы аҫтына эләгә. IX быуат башында әрмән батшалығын тергеҙеү өсөн килеп тыуған реаль тарихи тәүшарттар  барлыҡҡа килгәнгә саҡлы,  VIII—IX  быуаттар дауамында әрмәндәр ғәрәп иҙеүенә ҡаршы бик күп тапҡыр баш күтәргән.

VII быуат уртаһында Әрмәнстан территорияһының күпселек өлөшө ғәрәптәр хакимлығы аҫтында була. IX быуат башынан алып Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә һуңғараҡ тарҡалыуға килтергән процестар башланған. Хәлифәлектең хәлһеҙләнеүе Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәрҙә һығылмалы сәйәсәткә күсергә мәжбүр итә&lt;ref name=&quot;История Византии&quot;/&gt;. Шулай, 804 йылда уҡ әрмән кенәзе Ашот Мсакер (Ит ашаусы) хәлиф тарафынан  Әрмәнстанға . идара итергә тәғәйенләнә&lt;ref name=&quot;Британника2&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Mark Whittow. |часть= |заглавие= The making of Byzantium, 600-1025 |ссылка= |издательство=University of California Press |год=1996 |pages=214}}{{oq|en|In 806 the Bagratuni, Asot Msaker, who had bought the former estates of the Kamsarakan family on the Arpa river around Mren, was appointed prince of Armenia by the caliph.}}&lt;/ref&gt;. Үҙ сиратында, уның улы Багарат Багратуни ''инглиз.'' Bagrat II Bagratuni&lt;ref&gt;См. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Drash/primtext3.phtml комм. 78] к гл.{{nbsp}}XXV «Истории Армении» Иоанна Драсханакертци&lt;/ref&gt;, бөтә Әрмәнстан әмирлектәре «кенәздәренең кенәзе» булып китә һәм хәлифәнән ''батрик ал батарик'' титулын ала. Әрмәндәрҙең һаман да арта барған буйһонмауын баҫтырыу ниәтендә 851—852 йылдарҙа ғәрәп хәрби начальнигы Буг етәкләгән каратель экспедицияһы Ғәрәп хәлифәлегенең һуңғы тырышыуы булған, әммә был ынтылыш ғәрәптәрҙең власын нығытыуға алып килмәй. Ибн әл-Асир ваҡиға тураһында ошоларҙы яҙа:

&lt;center&gt;{{цитата|В этом, 237 [851/2], году восстали жители Арминии против своего правителя Юсуфа ибн-Мухаммеда и убили его. Поводом к этому послужило то, что когда Юсуф ступил в Арминию, к нему навстречу выступил какой-то батрик по имени Бократ, сын Ашота, носивший титул “батрик батриков”, и просил об амане, но Юсуф схватил его вместе с его сыном — Ни'мой и отправил их ко дворцу халифа. Тогда батрики Арминии собрались вместе с племянниками Бократа, сына Ашота, и поклялись убить Юсуфа. С ним заодно был и Муса ибн-Зурара, зять Бократа, женатый на его дочери. Весть об этом дошла до Юсуфа. Его друзья отсоветовали ему оставаться на том месте, но он не внял их совету. Как только наступила зима и выпал снег, они, жители Арминии, выждав пока снег не затвердел, явились к нему в город Тарун и осадили его. Юсуф выступил из города и сразился с ними, но был ими убит со всеми, кто воевал на его стороне&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Материалы по истории Азербайджана из Тарих-ал-камиль (полного свода истории) Ибн-ал-Асира |оригинал= |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus/Athir_2/text3.phtml?id=7968 |викитека= |ответственный=пер. [[Жузе, Пантелеймон Крестович|П. К. Жузе]] |издание= |место=Баку |издательство=АзФан |год=1940|том= |страницы=}}&lt;/ref&gt;.}}&lt;/center&gt;

Хәлифәлек бындай хәлдә әрмән юғары ҡатламы, бигерәк тә Багратидтар менән, иҫәпләшергә кәрәк икәнлеген аңлай башлаған&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=16}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. IX йөҙйыллыҡтың икенсе яртыһында уҡ ғәрәп хакимлығына ҡаршы көрәш процесында, Әрмәнстандың ер дәүләткә берләшеү тенденциялары билдәләнгән&lt;ref name=&quot;Шлеев&quot;&gt;{{книга |автор= Шлеев В. В. |заглавие= Всеобщая история искусств |ссылка= http://bibliotekar.ru/Iskuss1/9.htm |ответственный = Под общей редакцией Б. В. Веймарна и Ю. Д. Колпинского |место= М. |издательство  = Искусство |год= 1960 |том = 2, кн.{{nbsp}}1 |страницы= }}&lt;/ref&gt;. Шулай, 862 йылда Багратидтар кенәз нәҫеле әрмән ерҙәренең күп өлөшөн берләштергән һәм хәлифәлек власын ҡолатҡан, ә һуңғыһы, Әхмәд әл-Мустаин хәлифә йөҙөндә, Ашот I Багратуниҙы бөтә Әрмәнстандың кенәздәрҙең кенәзе (''батрик ал батарика''&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;) тип таныған&lt;ref name=&quot;Британника&quot;&gt;{{Из|энциклопедии [[Энциклопедия Британника|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/35178/Armenia/44270/The-Mamikonians-and-Bagratids|заглавие=Armenia}}{{oq|en|The election by the nobles of Smbat’s son Ashot{{nbsp}}I (the Great), who had been accepted as &quot;prince of princes&quot; by the Arabs in 862, to be king of Armenia in 885 was recognized by both caliph and emperor. Throughout the 10th century, art and literature flourished. Ashot{{nbsp}}III (the Merciful; 952—977) transferred his capital to Ani and began to make it into one of the architectural gems of the Middle Ages.''&lt;br&gt;''The Bagratids of Ani—who bore the title shāhanshāh (&quot;king of kings&quot;), first conferred upon Ashot{{nbsp}}II (the Iron) by the caliph in 922—were not the sole rulers of Armenia. In 908 the Artsruni principate of Vaspurakan became a kingdom recognized by the caliph; in 961 Mushegh, the brother of Ashot{{nbsp}}III, founded the Bagratid kingdom of Kars; and in 970 the prince of Eastern Siuniq declared himself a king.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/arran-a-region|заглавие=Arrān|автор=[[Босворт, Клиффорд Эдмунд|C. E. Bosworth]]}}{{oq|en|But in 247/861-62 the caliph recognized as supreme prince in these regions the Bagratuni Ašot{{nbsp}}I (Arabic, Ašūṭ), who in 272/886 received the title of king.}}&lt;/ref&gt;, ғәрәп әмирлектәрен дә индереп, Әрмәнстандың бер дәүләткә берләшеү тенденциялары билдәләнгән&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Mark Whittow. |часть= |заглавие=The making of Byzantium, 600–1025 |ссылка= |издательство= University of California Press |год=1996 |pages=214}}{{oq|en|He died in Samarra, according to the Armenian sources, under pressure to convert to Islam. It was therefore his son, Asot (usually known as Asot{{nbsp}}I or Asot the Great by modern historians), who in 862 was appointed prince of princes by the caliph with authority over the whole Armenia, including the Arab emirates.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aplvert&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;. Әрмәнстандағы ғәрәп наместнигы, этник әрмән Али ибн Яхья әл-Армани, хәлифәнән Ашот өсөн шәхсән юғары титул һорап алған&lt;ref name=&quot;Юзбашян&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]] |заглавие=Армения «эпохи Багратидов» в международно-правовом аспекте |ссылка=http://hpj.asj-oa.am/2194/1/1975-1(33).pdf |издание=Историко-филологический журнал |тип= |место= |издательство= |год=1975 |выпуск= |том= |номер=1 |страницы=35—36}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Һалым йыйыу ҙа Ашота ҡарамағында булған&lt;ref name=&quot;ИАН,III,18&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа | год=1976| том= III| страницы=18}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Әгәр Әрмәнстан VIII быуат аҙағында 13 млн дирһәм күләмендә түләгән булһа, IX быуат уртаһына 4 млн ғына түләгәнлеген билдәләп китеү мөһим&lt;ref name=&quot;ИАН,III,18&quot;/&gt;, шуның арҡаһында йыйылған аҡсаның күп өлөшө илдең иҡтисадын үҫтереүгә булышлыҡ иткән. Византия, үҙ сиратында, Әрмәнстанды үҙ яғына ауҙарырға тырышып, патриарх Фотий I аша, әрмәндәргә халкидонизм дине ҡабул итергә димләп, догматик мәсьәлә ктәрә. 862 йыл тирәһендә, католикос Закария I Дзагеци етәкселегендә саҡырылған Ширакаван соборы был тәҡдимде кире ҡаҡҡан&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;, әммә Ашот сәйәси союз тураһында ситләтеп әйтә&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том=III| страницы=19}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Урта быуаттар тарихсыһы әйткәнсә, «Ашотҡа, был турала әрмән кенәздәре бик теләгәнсә, бары тик таж ғына етмәй»&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Вардан Великий]] |часть=Часть{{nbsp}}2 |заглавие= Всеобщая история&lt;/ref&gt;.  875 йылда уҡ әрмән юғары ҡатламы Ашотты әрмән тәхетенә претендент сифатында күрһәткән&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tagavor&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;.

== Тарихи очерк ==

=== IX быуат аҙағы— X быуаттың беренсе яртыһы ===

[[Файл:Ashot Yerkat.jpeg|thumb|left|170px|Шаһиншаһ (''батшаларҙың батшаһы'') Тимер Ашот II]]

885 йылда Әл-Мутамид хәлиф йөҙөндә Ғәрәп хәлифәлеге һәм Василий I Македониялы йөҙөндә [[Византия империяһы]] Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон таныған&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|заглавие=Bagratids|автор=[[Туманов, Кирилл Львович|C. Toumanoff]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ашот|издание=3}}&lt;/ref&gt; һәм Ашот Багратуниға таж ебәргәндәр&lt;ref name=&quot;История Византии&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;C. E. Bosworth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam&quot;&gt;{{книга |автор = |часть= |заглавие=Encyclopaedia of Islam |оригинал= |ссылка= |издание= |ответственный= |место=Leiden |издательство=BRILL |год=1986 |volume=1 |pages=637}}{{oq|en|He therefore freed the captive nakharar and recognised (247/861-2) as the chief prince of Armenia the Bagratid Ashot (Ar.Ashut) who had already rendered to the Arab cause most important services.'' ''During the twenty-five years of his rule as the prince of princes Ashot won the affection of all his subjects as well as that of the local lords to such a degree that, on the request of these latter, the Caliph al-Muctamid conferred on him in 273/886-7 the title of king. He received the same distinction from the emperor, who concluded with him at the same time a treaty of alliance.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Василев&quot;/&gt;. Был акт Әрмәнстандың 860-сы йылдарҙан уҡ килгән ысын бойондороҡһоҙлоғон юридик яҡтан раҫлаған&lt;ref name=&quot;История Византии&quot;&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие = История Византии |ссылка = |издание = |ответственный = Отв. редактор С. Д. Сказкин |место = М. |издательство= Наука |год = 1967 |том  = 2 |страницы = }}{{oq|ru|В восточной политике византийских императоров важное место занимал армянский вопрос. Основная территория Армении находилась с VII столетия под властью арабов, жестоко страдая от арабского ига. Ослабление халифата заставило арабов перейти к более гибкой политике в отношении Армении, в которой они хотели видеть союзника против Византии: фактически уже в 869 г. Армения получила независимость, а в 886 г. наместник халифа возложил на голову Ашота Багратида венец, признав формальное существование Армянского царства. Но и византийцы не намерены были терять своё влияние на Армению: вскоре после провозглашения Ашота царём Василий{{nbsp}}I со своей стороны послал ему венец и заключил договор о союзе и дружбе.}}&lt;/ref&gt;. Католикос Геворг II Гарнеци баш ҡалала, Багаранда, Ашот I-не тантаналы рәүештә тәхеткә ултыртҡан, хакимлыҡ тажын башына кейҙергән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Бөйөк Әрмәнстан ҡолатылғандан һуң яҡынса 450 йыл үткәс, әрмән дәүләте тергеҙелгән&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;: «әрмән батшалығының Ашот Багратуни аша яңыртылыуы», — был ваҡиғаны Багратидтар заманы тарихсыһы Степанос Таронеци шулай тип атай&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Всеобщая история Степаноса Таронскаго Асохьика по прозванию: Писателя 11. стол. |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Asohik/frametext31.htm |ответственный=Перевед. с армянскаго и об-яснена Н. Эминым |издание= |место=М. |издательство=Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков |год=1864 |страницы=106}}&lt;/ref&gt;. Мхитар Айриванеци шулай уҡ: «885. А. 334. Аршакидтар династияһы хакимлығы өҙөлгәндән һуң 434 йыл (ысынында 457 йыл) үткәс, Әрмәнстанда Ашот Багратуни тәхеткә ултырған» тип яҙған&lt;ref name=&quot;Мхитар Айриванеци&quot;&gt;{{книга |автор= |заглавие=Хронографическая история, составленная отцом Мехитаром, вардапетом Айриванкским |оригинал= |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Mhitar/frametext2.htm |викитека= |ответственный=пер. К.{{nbsp}}Патканова |издание= |место=СПб. |издательство= |год=1869|страницы=}}&lt;/ref&gt;, Товма Мецопеци, үҙ сиратында: «Аршакуни ырыуынан һуң улар Ани халҡының һәм башҡа әрмәндәрҙең батшалары булған» тип иҫкә төшөрә&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Metz/frameme1.htm Фома Мецопский. История Тимур-Ланка и его преемников. Баку. 1957]&lt;/ref&gt;.

Ахурян йылғаһы бассейнында урынлашҡан Ширактағы адиинистратив берәмеге&lt;ref name=&quot;БСЭАнийское царство&quot;/&gt;, Гавар дәүләттең үҙәге булып китә. Ашот I-гә үҙенең власы аҫтында бөтә Әрмәнстанды ғына түгел, ләкин Кавказ Албанияһы менән көнсығыш Грузияны ла берләштергән&lt;ref name=&quot;Василев&quot;&gt;{{книга |автор=[[Васильев, Александр Александрович (историк)|А. А. Василев]] |часть= |заглавие=Византия и арабы |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Vasiljev_2/frametext1.htm |издание= |место=СПб. |издательство  = |год=1902 |том=II |страницы= }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Mark Whittow |часть= |заглавие=The making of Byzantium, 600-1025 |ссылка= |издательство=University of California Press |год=1996 |pages= 217}}{{oq|en|Against this background of declining Abbasid power, Asot built up Bagratuni hegemony over Armenia, eastern Georgia and what was left of Christian Albania. Finally in 884 the caliph al-Mutamid sent Asot a crown and recognised him as king of Armenia.}}&lt;/ref&gt;. Ул илдең {{comment|тупланыуы|консолидация}}на ирешкән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;, ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Әрмәнстан сиктәре Ван күле өлкәләренә, көнсығышта Кура йылғаһына тиклем йәйрәп ятҡан, ә төньяҡта Ашот I [[Тифлис]] ҡалаһына тиклем Гугаркты ҡайтанан берләштергән&lt;ref name=&quot;Runciman2&quot;&gt;{{книга |автор=[[Рансиман, Стивен|Steven Runciman]] |заглавие=The Emperor Romanus Lecapenus and his reign: a study of tenth-century Byzantium |ссылка= |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=1988 |pages=152}}{{oq|en|At Ashot’s accession the Bagratid territory stretched right across Armenia from Lake Van to the river Kur. On the south he held the towns of Khelat, Ardjich and Percri, which he gave to his dutiful tributary the Moslem prince of Manzikert, whose allegiance lasted till the debacle following on Sembat the Martyr’s death; on the north he possessed the province of Gugark up to the city of Tiflis; and in the centre was his capital of Kars, and the metropolis of Dovin, the former residence of the Arab governors and the home of the Catholicus, and the Araxes plain, his title of King of Kings espressed a reality.}}&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, үҙәк Әрмәнстанда урынлашҡан яңы монархия үҙенең эсенә түбәнге Әрмәнстандыһәм Кавказ аръяғы Әрмәнстанының күпселек өлөшөн индергән&lt;ref&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/ayrarat|заглавие=Ayrarat|автор=R. H. Hewsen}}{{oq|en|During the almost 250 years of Arab rule in Armenia (7th-9th cents.), the Bagratids gradually assumed the paramount position among the surviving Armenian princes and ca. 884 were able to establish a new monarchy in central Armenia which included all of Lower Armenia and considerably more territory in eastern Armenia as well.}}&lt;/ref&gt;. Бөтә ысын әрмән өлкәләрен бер дәүләткә туплау теләге Багратидтарҙы боронғо әрмән дәүләтенең — «Бөйөк Әрмәнстан» атамаһын {{comment|тергеҙеүе|реставрация}}нең сәбәбе булған&lt;ref&gt;{{статья|автор=Акопян A. A., Мурадян П. М., Юзбашян К. Н. |заглавие=К изучению истории Кавказской Албании (По поводу книги Ф. Мамедовой «Политическая история и историческая география Кавказской Албании (III в. до н. э. — VIII в. н. э.)»)|ссылка=http://armenianhouse.org/caucasian-albania/321-352.html|издание=Ист.-филол. журн|год=1987|номер=3|страницы=169}}&lt;/ref&gt;. Бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙеү алдынан Багратидтар ырыуҙары имениелары менән бергә шулай уҡ Васпуракан һәм Сюник та Әрмәнстандың иң эре кенәз биләмәләре булған, һәм шуға ярашлы урындағы Арцрунидтар һәм Сюни ырыуҙары идара иткән&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;.

Византия ла, хәлифәлек тә Әрмәнстан менән дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға тырышҡан һәм уның йөҙөндә үҙенең союздашын күрергә теләгән&lt;ref name=&quot;История Византии&quot;/&gt;. Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон таныуҙан тыш, хәлифәлек бөтөн Кавказ аръяғы хөкөмдарҙары өҫтөнән, христиан, мосолман булһындармы улар, Ашот I-нең сәйәси өҫтөнлөгөн таныған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;&gt;{{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part{{nbsp}}I, chapter XIV| pages= 593—637}}&lt;/ref&gt;. IX быуат аҙағынан — X быуат башынан Византия империяһы шулай уҡ Кавказ аръяғында Әрмәнстандың сәйәси гегемонияһын таныған — һис юғында христиан дәүләттәренә ҡарата&lt;ref name=&quot;Ashot I&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;. Әрмән батшалары Ашот I, Смбат I һәм Ашот II «архонттарҙың архонты» тигән титулға эйә булған&lt;ref name=&quot;Константин&quot;/&gt;, уларға Кавказ аръяғының византия ориентациялы башҡа хакимдары өҫтөнән юғары власть бирелгән&lt;ref&gt;{{статья|автор = Степаненко. В. П.|заглавие = Из истории армяно-византийских отношений второй половины X{{nbsp}}— XI{{nbsp}}в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата)|издание = Античная древность и средние века  |год= 1978|выпуск= 15|страницы = 43—51}}{{oq|ru|Гегемония Армении в Закавказье (по крайней мере в отношении христианских государств) была признана Византией — Ашот{{nbsp}}I, Смбат{{nbsp}}I и Ашот{{nbsp}}II (ум. 928) обладали титулом «архонт архонтов», то есть, с точки зрения империи, наделялись высшей властью по отношению к остальным правителям Закавказья византийской ориентации, включая и прямых вассалов Багратидов, как, например, эмират кайситов Апахуника}}&lt;/ref&gt;. Византия императоры Константин Багрянородный, Әрмәнстандың беренсе багратид батшаһы Ашот I тураһында әйткәндә, ул «барса көнсығыш илдәре менән идара иткән» тип хәбәр иткән&lt;ref name=&quot;Константин&quot;&gt;Константин Багрянородный. «[[Об управлении империей]]», [http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Konst_Bagr_2/text44.phtml?id=6401 гл. 44]&lt;/ref&gt;. Хәлифәлек, үҙ сиратында, әрмән батшаларына шаһиншаһ — «башаларҙың батшаһы» тигән титул бирә&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;, һәм был да Әрмәнстан батшаларына Әрмәнстандың һәм Кавказ аръяғының башҡа хакимдары өҫтөнән идара итерлек юридик хоҡуҡ биргән&lt;ref&gt;[[Литаврин, Геннадий Григорьевич|Г. Г. Литаврин]]. Комментарий к главам 44—53 трактата «[[Об управлении империей]]». [http://www.hrono.ru/dokum/0900dok/kb_k44_53.html См. комм. 11 к главе 44]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:King Ashot's tomb.jpg|right|230px|thumb|Батша Мәрхәмәтле Ашот III-нөң ҡәберлеге]]

890 йылда Ашот I-не уның улы Смбат I алмаштырған, уның батшалыҡ власын хәлифәлек тә таныған&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |издание= |ответственный=Edited by R. N. Frye |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1975 |volume=4 |pages=228—229 }}{{oq|en|Then he turned his attention to Armenia, where the Bagratid Smbat{{nbsp}}I had acceded to the throne in 890. Muhammad had sent him in the name of the caliph a crown and presents, thus affirming his overlordship. When Smbat in 892 sent envoys to the Byzantine emperor, Muhammad threatened to attack him, but was pacified by a diplomatic latter of the king. The Bagratids then occupied Dvin (Ar. Dabil), and in 895 invaded Georgia and Albania. Countering this expansion in the north Muhammad in the same years occupied Nakhchivan and Dvin, but then suffered a defeat and concluded a peace with Smbat.}}&lt;/ref&gt;. Смбат I, уның элгәреһе кеүек үк, көслө үҙәкләштерелгән власть сәйәсәте үткәргән&lt;ref name=&quot;Драсханакертци&quot;&gt;{{книга |автор = Иованнес Драсханакертци |часть = гл.{{nbsp}}XXXI |заглавие= История Армении |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus/Drash/frametext4.htm |ответственный= |место=Ер. |год=1986}}&lt;/ref&gt;, ул идара иткәндә, әрмән монархияһының сиктәре тағы ла нығыраҡ киңәйгән&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Драсханакертци&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Suny&quot;/&gt;. 890-сы йылдар уртаһында ул, Двин һәм Нахичеванды ҡушып, Саджидтар династияһынан Мөхәммәд ибн Абу Саджды, тар-мар иткән&lt;ref name=&quot;Cambridge&quot;/&gt;. Әммә бер нисә йылдан Саджидтар тағы ла Двинды яулаған, һәм унда әрмән батшаһы менән көрәштә һуңғараҡ мөһим хәрби форпост ролен үтәгән ҙур булмаған әмирлек булдырғандар. Ике тиҫтә йылдан артыҡ фәҡәт Саджидтар ғына Әрмәнстандың иң төп дошманы булған. Шул уҡ ваҡытта тәүге әрмән батшалары Багратидтар бөтә Әрмәнстан территорияһында абсолют власҡа эйә булған. Мәҫәлән, 904 йылда Смбат I-нең Нахичеван өлкәһен Васпуракандан айырып алғаны һәм Сюник өлкәһе составына тапшырғаны билдәле&lt;ref&gt;{{Книга:Lynn Jones:Between Islam and Byzantium|65}}{{oq|en|The catholicos promptly excommunicated Ashot, and the prince died one year later, in 904. Gagik Artsruni succeeded his brother as prince of Vaspuarakan. Smbat, unsure of Artsrunik' loyalty, took Nakhchavan from them and restored it to the prince of Siunik'.}}&lt;/ref&gt;. Ул хакимлыҡ иткән осорҙа Әрмәнстандың баш ҡалаһы Багарандан Ширакаванға күсерелә. Әрмәнстан батшалығын таныуға ҡарамаҫтан, ғәрәптәр, Әрмәнстанды үҙенең вассалы тип һанап, унан яһаҡ талап иткәндәр&lt;!--&lt;ref name=&quot;Армения&quot;&gt;{{книга |автор=[[Тер-Нерсесян, Сирарпи Миграновна|С. М. Тер-Нерсесян]] |часть= |заглавие=Армения |ссылка= |издание= |место=М. |издательство=Центрполиграф |год=2008 |том= |страницы=34—35}}&lt;/ref&gt;--&gt;&lt;ref name=&quot;Багратиды&quot;&gt;{{книга |автор=К. Н. Юзбашян |часть= |заглавие=Армянские государства эпохи Багратидов и Византия |ссылка= |издание= |место=М. |издательство=Наука |год=1988 |том= |страницы=70}}&lt;/ref&gt;. Әрмән дәүләтенең көсәйеүе сәбәпле хафаға төшкән хәлифә, үҙенең наместнигы саджид әмире Йософҡа таянып, Әрмәнстанды буйһондороу юҫығында планлы көрәш башлаған&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;&gt;{{книга |автор= |часть=Восток в средние века |заглавие=История Востока |ссылка=http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2103.htm |издание = |ответственный=Под ред. [[Рыбаков, Ростислав Борисович|Р. Б. Рыбакова]] |место=М. |издательство=[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]] РАН |год= 1997 |том= |страницы=}}&lt;/ref&gt;. Багратуни һәм Арцруни ырыуҙары араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡтар менән файҙаланып, 908 йылда васпуракан кенәзе Гагик Арцруни ''инглиз.'' Gagik I of Vaspurakan хәлиф исеменән, Смбат I-гә ҡаршы ҡуйып, «Әрмәнстан батшаһы» тип иғлан ителә&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;. Бер йылдан һуң Йософ Васпуракан әрмән ғәскәрҙәре менән Смбат I-гә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлай. Дзкнавачар янындағы ҡаты алышта еңелгәс, Ниг өлкәһендә һуңғыһы Йософҡа әсирлеккә эләгә. 914 йылда Алинджакала (Ернджак) ҡәлғәһен һаҡлаусыларға бирелергә бойороуҙан баш тартҡанға&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt; Смбат язаланған&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;, һуңынан уның кәүҙәһе Двинда тәрегә ҡаҙаҡланған. &lt;!-- [[Михаил Сириец]] сообщает об этом: «Он осадил Смбата в Габвиде, изгнал его оттуда и приказал распять, а Армению опустошил. Проклятье пророка на сынов Израиля пало и на [[Армяне|армян]]»&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Краткая история Армении (Из «Хроники» Михаила Сирийца) |оригинал= |ссылка= |ответственный=пер. Р. А. Гусейнова |издание= Кавказ и Византия|тип= |место=Ер. |издательство=АН АрмССР |год= 1979|выпуск=1 |том= |номер= |страницы=}}&lt;/ref&gt;.--&gt; Ихтимал, Смбат I үлгәндән һуң Кайсиктар әмирлеге Византияның {{comment|яһаҡ түләүсеһе| данник}} булған.

Әрмәнстан азат ителгән, һәм уның үҙаллығы&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;John H. Rosser&quot;&gt;{{книга |автор=John H. Rosser |часть= |заглавие= Historical Dictionary of Byzantium |ссылка= |издание=2-е изд |ответственный= |издательство= Scarecrow Press |год=2011 |том= |pages=71 }}{{oq|en|Under Asot{{nbsp}}II Erkat the Iron, who reigned from 914 to 928, taking the title &quot;King of Kings&quot;, Armenia consolidated its independence from both Byzantium and the Arabs. This was despite an expedition by Byzantine general John Kourkouas in 922 that bolstered the rival Armenian kingdom of Vaspurakan.}}&lt;/ref&gt; Смбат I вариҫы Тимер Ашот II ваҡытында тергеҙелгән. 918—920 йылдар дауамында Константинополь патриархы Николай Мистик I һәм әрмән католикосы Ованес Драсханакертци (Иоан Драсханакертци) араһында мосолмандарға ҡаршы кавказ аръяғы союзы булдырыу маҡсатында һөйләшеүҙәр алып барған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Ашот II 921 йылда Константинополгә барыуын дипломатик тырышлыҡтарҙың кульминацияһы тиһәк тә була, уның һөҙөмтәһе булып империянан хәрби ярҙам алыу булған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Әрмән батшалығын тар-мар итергә ынтылған ғәрәптәр Ашот II ҡаршы ҡуйып, был юлы, уның туғанының улы Ашот Шапухянды «Әрмәнстан батшаһы» тип иғлан итәләр. Тыуған иленә ҡайтҡас, Ашот II көрәште дауам иткән һәм&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;, Багреванд, Ширак, Гугарк, Акстафа (Агстев) үҙәнен һәм төньяҡ Әрмәнстанды сиратлап кире ҡайтарып, иленең күпселек өлөшөн азат иткән&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;. 921 йылғы Севан ҡаты алышы хәл иткес була. Ғәрәптәрҙе еңгән Ашот II-гә Әл-Муктадир хәлифә 922 йылда шаһиншаһ титулын бирә&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt; — царя царей&lt;ref name=&quot;Suny&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;John H. Rosser&quot;/&gt; — и был признан царём Армении&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Уның сәйәси өҫтөнлөгө бөтә Кавказда танылған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Suny&quot;&gt;{{книга|автор=Ronald Grigor Suny|часть=|заглавие=The Making of the Georgian Nation|ссылка=https://books.google.ru/books?id=riW0kKzat2sC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false
|издание=2-е изд|издательство=Indiana University Press|год=1994|том=|pages=31—32}}&lt;!-- Thus the traditional anti-imperial posture of the Caucasian Bagratids was reversed in 921—922, and Ashot was recognized as king of kings (shahanshah) in Caucasia as he worked to erase the ravages of Yusuf’s invasions --&gt;&lt;/ref&gt;. Ашот шулай уҡ илдең ситендә йәшәгән ваҡ феодалдарҙың үҙәктән ҡасыу ынтылыштарын баҫтырыуҙа ла уңышлы булған. Шулай, Гардмандағы Саак Севада, Тучкатакта (Тавуш) Цлик Амрам, сиктәге төньяҡ Гугаракта кенәздәр Самшвилде буйһондоролған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Ашот Шапухян компенсация сифатында Вагаршапатты һәм уның тирә-яғын алған һәм сәйәси көрәш аренаһынан ситләштерелгән, ә Гагик Арцруни Васпуракандың батшаһы титулына ҡәнәғәт булған.&lt;!-- В 927—928 (Оксфордский словарь Византии приводит дату 922 год) годах Византия предприняла крупный поход на Армению, которым руководил [[Иоанн Куркуас]].--&gt;

Әрмәнстан Ашот II-нең вариҫтары осоронда үҙенең сәйәси һәм мәҙәни үҫешенә өлгәшә. Уның 928/929 йылдарҙа тәхеткә ултырған ағаһы Абас I баш ҡаланы Ширакавандан Карсҡа күсергән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Уның өлөшөнә һуғыштарҙан йонсоған ил тейә. Абас батша заманын тыныслыҡ һәм тотороҡлоҡ йылы тип иҫәпләү ҡабул ителгән&lt;ref&gt;{{статья|автор = Еремян С. Т. |заглавие=Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в XI веке |ссылка=http://lraber.asj-oa.am/1871/1/4.pdf |тип= |место= |издание=Вестник общественных наук |год=1971  |выпуск= |том= |номер=3 |страницы=6 }}&lt;/ref&gt;, Степанос Таронеци әйткәнсә, «''Абас әрмән ерендә тыныслыҡ һәм төҙөкләндереү урынлаштырҙы''»&lt;ref&gt;{{книга |заглавие=Всеобщая история Степаноса Таронскаго Асохьика по прозванию: Писателя 11. стол. |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Asohik/frametext31.htm|ответственный=Перевед. с армянскаго и об-яснена Н. Эминым |издание= |место=М. |издательство=Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков |год=1864 |страницы=117}}&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ донъяуи власты үҙәкләштереү өсөн көрәшкән, сиркәү мәнфәғәттәрен был эшкә буйһондорорға ынтылған&lt;ref name=&quot;Еремянб7&quot;&gt;{{статья|автор=Еремян С. Т. |заглавие=Присоединение северо-западных областей Армении к Византии в XI веке |ссылка=http://lraber.asj-oa.am/1871/1/4.pdf |тип= |место= |издание=Вестник общественных наук |год=1971 |выпуск= |том= |номер=3 |страницы=7}}&lt;/ref&gt;.

=== X  быуаттың икенсе яртыһы— XI  быуат башы ===

X быуаттың икенсе яртыһынан Византияның баҫып алыу сәйәсәте һәм уның көнсығышҡа артабанғы экспансияһы Әрмәнстан батшалығының хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс тыуҙырған&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=141}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. 949 йылда уҡ империя (Эрзурум) Каринды баҫып алған. Каринды алыу менән аҡрынлап әрмән ерҙәрен артабанғы көслөк менән баҫып алыу аннексия башланған&lt;ref name=&quot;ИАН,III,108&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа | год=1976| том= III| страницы=108}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;: 966 йылда Византия империяһына Тарондағы Багратидтарҙың әрмән кенәзлеге ҡушылған&lt;ref name=&quot;Бартикян2&quot;&gt;{{статья |автор=[[Бартикян, Рачья Микаелович|Р. М. Бартикян]]. |заглавие=О царском кураторе «ΜΑΝΖΗΚΕΡΤ ΚΑΙ ΕΣΩ ΙΒΗΡΙΑΣ» Михаиле. В связи с восточной политикой Василия{{nbsp}}II (976—1025 гг.). |ссылка=http://hpj.asj-oa.am/4395/1/2000-1(130).pdf |издание=Историко-филологический журнал |тип= |место= |издательство= |год=2000 |выпуск= |том= |номер=1 |страницы=132—133}}&lt;/ref&gt;, ә бер нисә йылдан ул ваҡытҡа империяның яһаҡ түләүселәре булған Кайсиктарҙың&lt;ref name=&quot;Manaskert&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt; Малазгирты (Маназкерт) ҡушылған&lt;ref name=&quot;Бартикян2&quot;/&gt;. В X столетии, однако, территориальное расширение Византии этим и ограничилось&lt;ref name=&quot;ИАН,III,108&quot;/&gt;.
[[Файл:Haghpat Monastery, Armenia (5055714016).jpg|right|230px|thumb|Ахпат монастырындағы  ктитор скульптураһындағы Смбат II (уңда) һәм уның кесе туғаны Гурген I, 976—991 йылдар&lt;ref name=&quot;Шлеев&quot;/&gt;]]
952 йылда Ашот III Мәрхәмәтле шаһиншаһ титулы менән Әрмәнстандың батшаһы булған&lt;ref name=&quot;Степаненко,45&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;John I Tzimiskes&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;. Һуңғыһы ла, элгәреләренә оҡшап, власты үҙәкләштереү сәйәсәте үткргән&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;, көслө регуляр армия төҙөгән&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Әрмән батшаларҙың батшаһы 80 мең яугирҙан торған армия менән командалыҡ иткән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Ул кавказ таулыларына һәм Хамданидтар әмирлегенә ҡаршы һуғыштарҙа,  Двинды азат итергә тырышҡанда уңышһыҙлыҡҡа осраһа ла,&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;, уңыш ҡаҙанған&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=116}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Үҙенең хакимлығының тәүге осоронда Ашот III берләшкән батшалыҡ башында торған һәм илдең бөтә ҙур кенәздәре өҫтөнән тулы власҡа эйә булған&lt;ref name=&quot;Oxford Dictionary&quot;/&gt;. Шуға ҡарамаҫтан,  X быуат уртаһынан Әрмән батшалығы, үҙәкләштерелгән дәүләт булараҡ, артабанғы үҫеш этабында феодал тарҡаулыҡ кисерә. Ашот III хакимлыҡ иткән йылдарҙа 961 йылда илдең баш ҡалаһы Карстан Аниға күсерелгән. Карстың хакимы итеп батшаның ир туғаны Мушег Багратуни тәғәйенләнгән, 963 йылда ул Карс батшалығын иғлан иткән. Ашот III Карсты, бөтә өлкәһе менән ағаһына биргән. &lt;!-- Политические и церковные интриги создавали угрозу для государства.--&gt; 974 йылда  Византия императоры Иоанн I Цимисхий әрмән монархияһы сиктәренә яҡынлаған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Васпуракан, Сюник, Ташир Дзорагет әрмән хөкөмдарҙары һәм 80 меңлек берҙәм армия&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt; батшаларҙың батшаһы тирәләй берләшкән&lt;ref name=&quot;Степаненко,45&quot;&gt;{{статья |автор  = Степаненко В. П. |заглавие      = Из истории армяно-византийских отношений второй половины X{{nbsp}}— XI{{nbsp}}в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата) |ссылка  =  |издание  = Античная древность и средние века |издательство  =  |год = 1978 |выпуск= 15 |страницы= 45}}{{oq|ru|974 йылда император Иоанн Цимисхий етәкселегендәге византия армияһы әрмән дәүләттәренең сиктәренә йүнәлә, һәм был улар яғынан кисектергеһеҙ реакцияға килтерә. Шаһиншаһ Ашот III етәкселек иткән Васпуракан, Сюник, Ташир Дзорагет һәм Ани батшалыҡтарының берләшкән 80 меңлек армияһы византий ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрәкәт иткән һәм&lt;/ref&gt; әрмән-византий сиге янында Харкта урынлашҡан. Византия императоры артабанғы хәрби бәрелештәрҙән баш тартҡан һәм әрмән батшаһы менән союз төҙөгән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;.
[[Файл:Gagik I Bagratuni.jpg|thumb|left|120px|Гагик I-нең ике метрлы статуяһы&lt;ref name=&quot;Шлеев&quot;/&gt;. Статуяның ҡулдарында сиркәү макеты булған. 1001—1010 йылдар&lt;ref name=&quot;Gagik&quot; group=&quot;Комм&quot;/&gt;]]

Тиҙҙән батшалыҡты башҡа болалар дер һелкеткән. 977 йылда Ашот III вафат булған, был хәлдән һуң уның ир туғаны Мушег менән улы Смбат II араһында әрмән тәхете өсөн киҫкен конфликт тыуа. Ахырҙа конфликт Смбаттың еңеүе һәм яҡтарҙың тыныслыҡ килешеүе менән тамамлана. Шул уҡ ваҡытта 978 йылда Ашот III-нөң кесе энеһе Гургендың өлөшөнә Ташир&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;&gt;{{книга |автор= [[Минорский, Владимир Фёдорович|V. Minorsky]]. |заглавие= Studies in Caucasian History |издательство  = CUP Archive |год= 1953 |страницы = 41}}{{oq|en|One must bear in mind that the rise of the Shaddadids coincided with a new development within the Armenian family of the Bagratids. The king of Ani, Ashot{{nbsp}}III (952—77), was succeeded by his son Smbat, while his younger son Gurgen reveived the northern fief of Tashir (chief-town Lori) with numerous dependencies. Gurgen (sometimes called Kuirike) ruled circa 980—9 and was succeeded by his enterprising son David Anholin (David “Sans-terre”) who ruled circa 989—1048.}}&lt;/ref&gt; һәм уның тирә-йүнендәге өлкәләр эләгә, һәм унда Ани батшалығына вассал буйһоноуында булған Ташир-Дзорагет батшалығы барлыҡҡа килгән&lt;ref name=&quot;Minorsky&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ташир&quot;/&gt;. Раввадид Абу-л-Хайдждың Двинға походынан һәм 987 йылда уның Абу Дулаф әл-Шайбани янында ҡаланы баҫып алыуынан һуң, Смбат II уға яһаҡ түләргә мәжбүр булған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |заглавие=The Cambridge history of Iran |ссылка= |издательство= Cambridge University Press |год=1975 |том=4 |страницы=237}}{{oq|en|The history of Azarbaijan from about 370/980 until 420/1029 is obscured by a lack of source material. There are no reports about the circumstances of Abu'l-Haijas rise to independence after the Sallarid Ibrahim b. al-Marzuban. Obviously he profited from the decline of the latter's power, and perhaps it was he who imprisoned the Sallarid for some time. After establishing his authority in Azarbaijan he ravaged in 377/987 the domains of Abu Dulaf al-Shaibani and took Dvin from him. The Bagratid king Smbat{{nbsp}}II on his demand paid the arrears of the Armenian tribute. In 378/988-9 he attacked Vaspurakan, but during the campaign he died.}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ осорҙа, Ани батшалығының ваҡытлыса көсһөҙләнгән сағында, Сюниктың сюзерены Смбат I Саакян үҙенең өлкәһе, Сюник батшалығын айырым батшалыҡ тип иғлан иткән, әммә бер йылдан һуң яңынан Смбат II-нең юғары власын таныған&lt;ref name=&quot;Степаненко2&quot;/&gt;. Дөйөм алғанда, Смбат II-гә илдәге хәлдәрҙе тотороҡландырыу мөмкин булған&lt;ref name=&quot;Степаненко&quot;&gt;{{статья|автор = Степаненко В. П.|заглавие= Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в.|ссылка= |издание= Античная древность и средние века||год = 1975|выпуск = 11|страницы =124—125}}{{oq|ru|Шулай булыуға ҡарамаҫтан присоединены Двинский эмират Саларидов, княжество Вайоц-дзор, области Сюникского и Парисосского царств.}}&lt;/ref&gt;.

989 йылда власть шаһиншаһ &lt;ref name=&quot;Степаненко&quot;/&gt; — батшаларҙың батшаһы титулы менән Гагик I-сегә күскән. Уның хакимлыҡ осоро Багратидтар Әрмән батшалығының сәскә атҡан дәүере тип һанала&lt;ref&gt;{{книга |автор= John H. Rosser. |часть= |заглавие=Historical Dictionary of Byzantium |ссылка= |издание=2-е изд |ответственный= |издательство=Scarecrow Press |год=2011 |том= |pages=199}}{{oq|en|GAGIK{{nbsp}}I. King of Armenia from 989 to ca. 1020, whose reign marked the high point of the kingdom of the Bagratids. The disintegration of the kingdom after Gagik{{nbsp}}I’s death gave Basil{{nbsp}}II the opportunity to annex Vaspurakan.}}&lt;/ref&gt;. Ул әрмән ерҙәрен берләштереү һәм власты үҙәкләштереү сәйәсәтен уңышлы үткәргән&lt;ref name=&quot;Гагик I&quot;/&gt;. 1001 йылда ул үҙенең туғанының улы, Ташир-Дзорагеттың батшаһы, Ерһеҙ Давид I-нең ихтилалын баҫтырған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;, «''бының һөҙөмтәһендә Давид Гагикка, улы атаһын тыңлаған кеүек, буйһоноп йәшәргә тейеш була''», — XI быуат башы тарихсыһы Степанос Таронеци шулай тип яҙған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |заглавие= Всеобщая история Степаноса Таронскаго Асохьика по прозванию: Писателя 11. стол  |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Asohik/frametext32.htm|ответственный=Перевед. с армянскаго и об-яснена Н. Еминым |место=М. |издательство= Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков |год=1864 |страницы= 203}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, вассал кенәзлектәр һәм батшалыҡтар өлкәләре — Сюник, Васпуракан, Парисос, Хачен аннексияға дусар ителгән&lt;ref name=&quot;Степаненко&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Гагик I&quot;&gt;{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article007851.html|заглавие=Гагик I|издание=3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;P'arisos&quot;&gt;{{книга |автор=[[Минорский, Владимир Фёдорович|V. Minorsky]] |заглавие= Studies in Caucasian History |издательство=CUP Archive |год= 1953 |pages=71}}{{oq|en|The locus classicus Asolik, III, ch. 48, which declares that in 1003-4, after the reign of Senek’erim and Grigor, the line of P’arisos issued from Hayk became extinct and its possessions were divided between Gagik of Ani and «P’atlun, amir of Gandzak».}}&lt;/ref&gt;. Гагик күпмелер ваҡытҡа Двинды ла кире ҡайтарған&lt;ref name=&quot;Степаненко&quot;/&gt;. Ил тергеҙелгән, уның киләсәктә уңышлы үҫешенә тәүшарттар тыуҙырылған&lt;ref name=&quot;John Bagnell Bury&quot;&gt;{{книга |автор=[[Бьюри, Джон Багнелл|John Bagnell Bury]]. |часть= |заглавие=The Cambridge Medieval History |ссылка= |издание= |ответственный= |место= |издательство=Macmillan |год=1923 |том=4 |pages=163}}{{oq|en|Under Gagik{{nbsp}}I that nationality seemed safe. His reign proved Armenia’s capacity for quick recovery, and promised the country a fair future if peace could be kept. But the universal grief at Gagik’s death was unconscious mourning for the end of prosperity.}}&lt;/ref&gt;. 998 йылдың октябрендә әрмән-грузин коалицияһы Раввадидтар династияһы батшаһы Мамлан I ғәскәренә емергес һөжүм яһай&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка= |издание=  ответственный= |место= |издательство=Cambridge University Press |год=1975 |volume=4 |pages=237}}{{oq|en|When the Curopalate Davith of Taikh conquered Malazgirt (Manazkert) between 992 and 994 and expelled the Muslim inhabitants arousing widespread indignation in the Muslim world, Mamlan acted as a defender of the Muslim cause. He penetrated Armenia as far as Valashgird. Meeting the joint armies of Davith, the Bagratid Gagik{{nbsp}}I, and the Georgian king Bagrat{{nbsp}}II, he withdrew without giving battle. In 388/998 he led another army, this time joined by volunteers from Iraq and Khurasan, as far as the village of Tsumb, northeast of Lake Van, where he was met by the joint Armenian and Georgian armies. The encounter ended against expectation in a severe rout of the Muslim army despite its numerical superiority.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Encyclopaedia of Islam |оригинал= |ссылка= |издание= |ответственный= |место=Leiden | издательство= BRILL |год=1986 |volume=1 |pages= 638}}&lt;/ref&gt;, шуның менән уларҙы Әрмәнстанға үтеп инеүҙәре тамамланған&lt;ref&gt;{{книга |автор=К. В. Рыжов. |заглавие=Все монархи мира. Мусульманский Восток VII—XV вв. |ссылка=|часть=Раввадиды |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=Вече |год=2004 |том= |страницы=}}&lt;/ref&gt;. 1001 йылда, Давид III Куропалат үлгәндән һуң, Византия, уның васыятына ярашлы, Тао-Кларджет кенәзлеген көслөк менән баҫып алған аннексия. Шулай итеп, Давидтың биләмәләренюҡҡа сығарғандан һуң, Византия Әрмән дәүләтенең туранан-тура күршеһенә әйләнгән, һәм был, тәбиғи, византия ҡурҡынысын тағы ла яҡынайтҡан. Шул уҡ йылды Гагик{{nbsp}}I Васпуракандан Цахкотн һәм Коговит өлкәләрен тартып алған.

Гагик{{nbsp}}I 1020 йылда вафат булғандан һуң, әрмән дәүләте яйлап бөлгөнлөккә төшә барған&lt;ref name=&quot;John Bagnell Bury&quot;/&gt;. Әрмән тәхетенең тулы хоҡуҡлы вариҫы Ованес-Смбаттың батшалыҡ итеүен уның туғаны Ҡыйыу Ашот IV танымаған. Тәхеткә эйә булыу маҡсатында, Ашот ағаһына ҡаршы сыҡҡан. Васпуракан батшаһы Сенекерим Арцруниҙан өҫтәлмә ғәскәр алып, Ашот Әрмәнстандың баш ҡалаһын — Аниҙы ҡамауға алған. Һуғышта еңелгән Ованес-Смбат килешеү төҙөргә риза булған. 1022 йылда, Грузия батшаһы Георгий{{nbsp}}I&lt;ref name=&quot;Скилица78&quot;/&gt; аралашсылығында, тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы, Ованес-Смбат Аниҙа һәм уның тирә-яҡ өлкәләрендә, ә Ашот — Фарсыстан һәм Грузия территорияһы сиктәрендә хакимлыҡ иткән:

{{цитата|Тогда святой патриарх Анания и князья города пришли к Ашоту  и приняли такое мирное решение: чтобы Ашот царствовал в провинциях, а Ованес — в Ани с условием, если Ованеса постигнет смерть раньше, Ашот станет царём всей Армении. На эти условия Ашот дал своё согласие. После чего по приказу Ованеса и Ашота Абас стал правителем царского владения Карса , а Геворк — страны [[Нагорный Карабах|Агвании]], ибо они были из царского рода и были подчинены двум царям — Ованесу и Ашоту. Ашот ни разу не посетил города Ани в течение последующих лет&lt;ref&gt;{{книга |автор=Смбат Спарапет |часть= |заглавие=Летопись |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Smbat_Sparapet/frametext1.htm |издание= |ответственный=пер. А. Г. Галстяна |место=Ер. |издательство= |год=1974 |том= |страницы= }}&lt;/ref&gt;.}}

=== Көсһөҙләнеүе һәм тарҡалыуы ===
[[Файл:The Bagratid Kingdoms in Armenia, 962-1064.gif|thumb|300px|961—1064 йылдарҙағы Карс һәм Әрмәнстандың төньяҡ-көнсығыш Ташир-Дзорагеттағы Багратидтарҙың һәм уларҙың тармаҡтарының Батша домены]]
Ованес-Смбаттың ҙур сәйәси хатаһы булып 1014—1023 йылдарҙағы Византий-грузин һуғышында Грузия батшаһы Георгий{{nbsp}}I яҡлы булыуында&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Еңелеүгә дусар ителгәс, Ованес-Смбат 1022 йылда,&lt;ref name=&quot;Скилица79&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место=Л.—М |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=79|ref= }}&lt;/ref&gt; үҙенең вафатынан һуң, Ани батшалығын Византияға бирергә ризалашҡан&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Был мәсьәлә буйынса һөйләшеүҙәр шул уҡ йылдың ғинуарында [[Трапезунд]]та католикос Петрос I Гетадарц һәм  и император Болгаробойца Василий{{nbsp}}II араһында барған һәм килешеү төҙөлгән&lt;ref name=&quot;История Византии2&quot;/&gt;, һәм Трапезунд килешеүе тип атала&lt;ref name=&quot;Трапезунд&quot;&gt;{{статья|автор = Степаненко В. П.|заглавие= Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в.|ссылка= |издание= Античная древность и средние века||год = 1975|выпуск = 11|страницы =}}&lt;/ref&gt;. XI быуат тарихсыһы Аристакес Ластивертци уны «''Әрмәнстанды юҡҡа сығарыу грамотаһы''» тип атаған&lt;ref&gt;{{книга |автор= |часть= |заглавие=Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци |оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext1.htm |издание= |ответственный=пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] |место= М. |издательство= |год=1968 |том= | страницы=63 }}&lt;/ref&gt;. Килешеү Аниҙа ярһыу ризаһыҙлыҡ тыуҙырған, һәм, башта Севастияла, аҙаҡ Васпураканда нигеҙләнгән Гетадарц ике тапҡыр ҡаланы ташлап китергә мәжбүр булған. 1025 йылға үҙәк һәм көнсығыш Әрмәнстандың күп өлөшө Византия власы аҫтында булған&lt;ref&gt;{{книга |автор=Mark Whittow. |часть= |заглавие= The making of Byzantium, 600-1025 |ссылка=  |издательство= University of California Press |год = 1996 |pages= 383}}{{oq|en|In January 1022 the Armenian katholikos, Peter, handed over to Basil who was wintering with his army in Trebizond, a document from John-Smbat, the Bagratuni king of Ani, pledging that on his death his kingdom should pass into the hands of the emperor. By 1025 the great majority of central and western Armenia was under Byzantine rule, and the territory of the kingdom of Ani on the middle Araxes was due to follow. The empire’s frontier in the Transcaucasus had returned virtually to where it had been in 600.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор = |заглавие= История Византии |ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000048/map001.shtml |ответственный = Отв. редактор [[Сказкин, Сергей Данилович|С. Д. Сказкин]] |место = М. |издательство= Наука |год = 1967 |том= 2 |страницы = }}&lt;/ref&gt;, царский домен ограничивался в основном Шираком&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. 1041 йылда Ованес-Смбат вафат булғандан һуң, византий императоры Михаил IV Пафлагонский уның васыятының үтәлеүен талап иткән. Дәүләт өсөн ауыр йылдарҙа әрмән сәйәси {{comment|юғары ҡатламы|элита}} ике төркөмгә бүленә: католикос Петрос{{nbsp}}I Гетадарц һәм кенәз Саркис Хайказн византийҙарҙы яҡлау позицияһына баҫҡан, дворяндарҙың икенсе өлөшө кенәз Ваграм Пахлавуни һәм уның ғәскәре тирәһендә берләшкән, шул уҡ йылда уның Ашот{{nbsp}}IV {{comment|туғанының улы|племянник}}&lt;ref name=&quot;Скилица81&quot;/&gt;, 17 йәшлек Гагик{{nbsp}}II-не батша итеп иғлан иткән&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam,p.638&quot;/&gt;. Власҡа килгәс, Гагик II Трапезунд килешеүенең шарттарын үтәүҙән баш тартҡан&lt;ref name=&quot;История Византии3&quot;&gt;{{книга |автор = |часть = |заглавие=История Византии |ссылка= |ответственный = Отв. редактор [[Сказкин, Сергей Данилович|С. Д. Сказкин]] |место = М. |издательство= Наука |год = 1967 |том = 2 |страницы = }}{{oq|ru|Некоторые успехи были достигнуты при Мономахе лишь в Армении. В 1045 г. сын и наследник царя Ани Иоанна Смбата Гагик{{nbsp}}II отказался выполнить условия договора его отца с Василием{{nbsp}}II, а именно — признать зависимость от Константинополя. Мономаху удалось принудить Гагика{{nbsp}}II к капитуляции. Анийское царство было присоединено к империи, но её позиции здесь оставались крайне непрочными.}}&lt;/ref&gt;. Спарапет Ваграм Пахлавуни һәм Григор Магистрос ярҙамы менән Гагик{{nbsp}}II әрмән баш ҡалаһы диуарҙары янында византий ғәскәрен тар-мар иткән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam,p.638&quot;&gt;{{книга | автор = | часть = | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = Leiden | издательство = BRILL | год= 1986 | volume= 1 | pages= 638}}{{oq|en|On the death of Ashot{{nbsp}}IV (1040), which was soon followed by that of Johannes (1041), with whom he shared possession of the Bagratid realm, the emperor Michael{{nbsp}}IV resolved at last to incorporate Armenia wholly within his empire, but his army was defeated and the son of Ashot{{nbsp}}IV, Gagik{{nbsp}}II, then only 17 years old, was proclaimed king by the Armenian nobles (1042). As soon, however, as Constantine Monomachos had ascended the throne, he decided to annex Ani and, in order to weaken Gagik, did not hesitate to launch against him the amir of Dwln, Abu '1-Aswar, of the dynasty of the Shaddadids of Gandja}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта византийлылар Шеддадидлы Абу-л-Асварҙы, Двин хакимын,  Гагик{{nbsp}}II-гә ҡаршы көньяҡ-көнсығыштан хәрби хәрәкәт башларға дәртләндергән, һәм шуның менән уны компромисҡа барырға мәжбүр итергә өмөтләнгәндәр&lt;ref name=&quot;iranica,Shaddadis&quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids#pt1|заглавие=Shaddadis|автор=Andrew Peacock}}{{oq|en|The Shaddadid involvement in Armenia was encouraged by Byzantium, which hoped that Abu’l-Aswār’s advance would encourage the surrender of Ani, which eventually fell into Byzantine hands in 1044 (Shepard, pp. 290, 292). However, the Byzantines were not minded to make good on their promise that Abu’l-Aswār should keep all the fortresses he captured from Gagik, and decided to press on and attack Dvin itself, probably in 1045 (Shepard, pp. 297-98). This attack ended in a disaster for the imperial armies, and further Byzantine attempts to reduce Shaddadid castles in the region around Dvin in 1046-47 also came to naught (Shepard, pp. 300, 303).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam2&quot;/&gt;. Һуңғыһына, Иоанн Скилица хәбәр итеүенсә, уға «''Какикийҙың баҫып алынған бөтә ҡәлғәләренә һәм ауылдарына, һуғыш закондары буйынса, бәхәсһеҙ хужаһы буласаҡһың''» тип вәғәҙәләгәндәр&lt;ref name=&quot;Скилица77&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место=Л.—М. |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=  77|ref= }}&lt;/ref&gt;. 1041 йылда Давид{{nbsp}}I Ерһеҙҙең, Әрмән дәүләтенең бүленмәҫ тәхетен уңышһыҙ яулап алыу маҡсатында Аниға төньяҡтан һөжүм итеүе, хәлде тағы ла ҡатмарлаштырған&lt;ref name=&quot;Скилица81&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место=Л.—М. |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=81|ref= }}&lt;/ref&gt;. Хәрби юл менән һөҙөмтәгә өлгәшә алмағас, император Константин{{nbsp}}IX Мономах, тыныслыҡ тураһында һөйләшеү һылтауы менән, Гагик{{nbsp}}II-не Константинополгә саҡырған&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;/&gt;. Саркиса Хайказн һәм католикос Петрос {{nbsp}}I Гетнадарцтың дименә бирнешеп, ул осрашыуға барырға ризалаша. Константинополдә әрмән батшаһына {{comment|бирелергә|капитулировать}}&lt;ref name=&quot;История Византии3&quot;/&gt; һәм башалыҡты Византияға бирергә  тәҡдим итәләр. Шул уҡ ваҡытта  католикос һәм Саркис Хайказн Әрмәнстандан әрмән баш ҡалаһының асҡысын ебәрәләр. 1045 йылда паракимомен Николай командалығында сираттағы ҡамауҙан һуң баш ҡала,&lt;ref name=&quot;Скилица85&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место=Л.—М. |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=85|ref= }}&lt;/ref&gt; Ани ҡалаһы еңелгән. Империя шулай уҡ, вәғәҙәһен онотоп, Абу-л-Асвар баҫып алған ауылдарҙы ла, ҡәлғәләрҙе лә биләгән&lt;ref name=&quot;iranica,Shaddadis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Скилица77&quot;/&gt;. Ани батшалығы, католикос етәкләгән әрмән феодалдарының ҡайһы берҙәренең тырышлығы менән,&lt;ref name=&quot;Трапезунд&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;/&gt;, йәшәүҙән туҡтаған. Шулай уҡ, Саркис Хайказн үҙенең эшмәкәрлеге менән әрмән тәхетенә эйә булырға маташҡан тигән мәғлүмәт бар. Аристакес Ластивертци, ваҡиғалар замандашы, үҙенең «Әрмән халҡының михнәттәре тураһында хикәйәләү»ендә былай тип яҙған:
[[Файл:Kakikios surrenders to Constantine IX.jpg|thumb|left|280px|Гагик{{nbsp}}II әрмән вельможалары оҙатыуында Константин{{nbsp}}IX һарайында. Иоанн Скилицаның «Тарихтар» ҡулъяҙмаһына иллюстрация]]

{{цитата|Ә өс йылдан һуң, илебеҙ батшалары Ҡыйыу Ашот IV һәм Ованес-Смбат Йовханнэс һымаҡ ике бер туған яҡты донъянан китеү сәбәпле, беҙҙең Әрмән иленә юҡҡа сығыу янаны. Шул саҡта уларҙың тәхете ҡаҡшаны һәм тыныслыҡ юғалды. Ишхандар, үҙҙәренең аҫаба биләмәләрен ташлап, сит ерҙәргә киттеләр. Гаварҙар бөлгөнлөккә төштө һәм грек державаһы табышына әүерелдә. Ҡасандыр кеше йәшәгән авандарҙы мал тапай, яландар көтөүлеккә әйләнде. Бейек ҡыйыҡлы бынамын тигән өйҙәрҙә урман эйәләре лешие йәшәй. Изге әүлиәләр сүллеккә әйләнгән Израиль илен илап иҫкә алған кеүек, [беҙҙең ил] хаҡында ла күҙ йәштәрен түгергәме...&lt;ref&gt;{{книга | автор = | часть= | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | оригинал= |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext1.htm | издание= | ответственный = пер. [[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашяна]] | место= М. | издательство = |год = 1968 | том =  | страницы = 79}}&lt;/ref&gt;}}

1045 йылда Әрмәнстан Тайк менән, үҙәге Аниҙа булған «Ивирия» фемаһын &lt;ref&gt;{{статья |автор=[[Бартикян, Рачья Микаелович|Р. М. Бартикян]]. |заглавие=О феме Иверия |ссылка= http://lraber.asj-oa.am/5204/1/68.pdf|издание=Вестник общественных наук |тип= |место= |издательство= |год=1974 |выпуск= |том= |номер=12 |страницы=73}}&lt;/ref&gt; барлыҡҡа килтергән. Гагик{{nbsp}}II-гә компенсация сифатында Каппадокия ерҙәрендәге Харсиан һәм Ликанд фемаларын бүләк итәләр&lt;ref name=&quot;Encyclopaedia of Islam2&quot;&gt;{{книга | автор = | часть = | заглавие = Encyclopaedia of Islam | оригинал= | ссылка = | издание = | ответственный = | место = Leiden | издательство = BRILL | год= 1986 | volume= 1 | pages= 638}}{{oq|en|As soon, however, as Constantine Monomachos had ascended the throne, he decided to annex Ani and, in order to weaken Gagik, did not hesitate to launch against him the amir of Dwln, Abu 'l-Aswar, of the dynasty of the Shaddadids of Gandja (see SHADDAD, BANU). Taken between two fires, Gagik allowed himself to be drawn to Constantinople and was obliged to cede An! (1045). He received in recompense lands in Cappadocia in the themes of Charsianon and Lykandos. }}&lt;/ref&gt;, где, через некоторое время, тот был убит&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Византия империяһы Әрмәнстанды үҙенә ҡушыуына ҡарамаҫтан, византийлыларҙың ундағы позициялары үтә ныҡ булмаған&lt;ref name=&quot;История Византии3&quot;/&gt;.

Багратидтар үҙәкләштерелгән Әрмәнстан дәүләтен нигеҙҙә үҙҙәренең сәйәсәте арҡаһында тарҡатҡан&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;. Дәүләттең берлеген һаҡламайса, уны ырыуҙың бер нисә тармағына бүлеп бирҙеләр&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;, шулай Карс һәм Ташир-Дзорагет башалыҡтары барлыҡҡа килгән. Багратидтар ырыуы кешеләрен айырым өлкәләргә хаким итеп ултыртыу батшалыҡтың территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау маҡсатында эшләнгән тигән фекер ҙә бар, әммә бер быуын үтеүгә батша ғаиләһе ағзалары, өлкәләрҙең үҙәктән алыҫ булыуы арҡаһындалыр микән, үҙҙәрен бойондороҡһоҙ тип иғлан иткән&lt;ref name=&quot;Еремянб7&quot;/&gt;. Билдәле, бындай айырылыуға ынтылғанлыҡ сепаратизм Византия һәм Хәлифәлек тарафынан хупланған. Феодал һәм сиркәү ығы-зығыһы дәүләтте тағы ла көсһөҙләндергән. Төрлө ваҡытта Арцрунидтар һәм Сюни ырыуҙарына ҡараған Васпуракан һәм Сюник кенәздәре батша титулын алған. XI быуаттан Византия Әрмәнстанға ҡарата баҫып алыу сәйәсәтен башлай&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;/&gt;. Әрмәнстан буфер дәүләтенә ярҙам итер урынға, уның иҫәбенә үҙенең территорияларын үҫтреү яғын ҡарай&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Ситуацию ещё более усугубили  начавшиеся с 1016 года нашествия кочевников [[Огузы|огузов]]&lt;ref name=&quot;Всемирная история&quot;&gt;{{книга |автор=  |часть =  |заглавие      = Всемирная история. Энциклопедия.   |ссылка  =  |издание  =  |ответственный =  |место = М. |издательство  =  |год  = 1957 |том  = 3 |страницы =  }}{{oq|ru|X б. көсәйгән Византия XI б. Әрмәнстан һәм Грузияның батшалыҡтарына һәм кенәзлектәренә ҡарата баҫҡынсылыҡ сәйәсәтен уҙғара башлай. Әрмәнстанға «ираҡ» уғыҙҙары баҫып инеү менән файҙаланып (1021 й.), (Ираҡта йәшәп ҡалған Урта Азия уғыҙҙарының бер өлөшө.), Византия әрмән Васпуракан батшалығы биләмәләрен (1022 й.) үҙенә ҡушты. Бынан һуң византия хөкүмәте Әрмәнстандың иң ҙур — Шираҡ (Ани) батшалығының эштәренә ҡыҫыла башлаған. 1045 й. византия императоры Константин{{nbsp}}IX Мономах аний батшаһы Гагик II-не, Константинополгә һөйләшеүҙәргә саҡырған булып, {{nbsp}} һарайында көслөк менән тотҡан. Артабан, төрлө өҫтөнлөктәр вәғәҙәһенә ышандырған католикосҡа эйәреп, әрмән феодалдарның хуплауы менән, Ани батшалығы Византияға ҡушылған.}}&lt;/ref&gt;. 1021 йылдағы Василий{{nbsp}}II-нең походы ваҡытында Васпуракан батшаһы Сенекерия үҙенең биләмәләрен Византияға бирергә мәжбүр булған&lt;ref name=&quot;История Византии2&quot;&gt;{{книга |автор = |часть = |заглавие= История Византии |ссылка = |ответственный = Отв. редактор С. Д. Сказкин |место = М. |издательство = Наука |год = 1967 |том = 2 |страницы = }}{{oq|ru|Әммә Василийға Иверия һәм Әрмәнстанда үҙ позицияларын бары тик хакимлығының аҙағында ғына көсәйтеү мөмкинлеге тыуған. 1021—1024 йй. походтарында Василий{{nbsp}}II Абхазия хакимы Георгийҙы еңгән, ал-Хаким менән хәрби союз төҙөргә маташыуын баҫтырған һәм боласыл Георгий юғары хәрби ҡатламы империяға буйһоноуын таныған һәм улы Багратты аманат заложник итеп тапшырған. Был походтар дәүерендә Васпуракан хакимы Василийға бөтә ерҙәрен биргән. Вафат булған Гагик{{nbsp}}I, Ани батшаһы, улы Смбат 1020 й. элек император Давид37 менән килешеүгә оҡшатып, Василий менән килешеү төҙөгән. Шул яңы биләмәләр һөҙөмтәһендә империяның төньяҡ-көнсығышында Васпуракан, Иверия һәм Феодосиополь фемалар барлыҡҡа килгән.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Васпуракан&quot;&gt;{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article003450.html|заглавие=Васпураканское царство|издание=3}}&lt;/ref&gt;.
Шулай булһа ла, Багратидтар хакимлыҡ иткән дәүерҙә Әрмәнстан Хәлифәттән дә, Византиянан да бойондороҡһоҙ көйө һаҡланған&lt;ref name=&quot;John H. Rosser2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Британника2&quot;&gt;{{Из|энциклопедии [[Энциклопедия Британника|Британника]]|http://www.britannica.com/EBchecked/topic/48874/Bagratid-Dynasty|заглавие=Bagratid Dynasty}}{{oq|en|Bagratid Dynasty, princely and royal dynasty founded in Armenia and Georgia during the 9th century by the Bagratuni family. The Bagratid kings kept Armenia independent of both the Byzantine Empire and the ʿAbbāsid Caliphate.}}&lt;/ref&gt;.

{|class=&quot;graytable&quot;
 |+ 
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Amberd fortress and church 2009.jpg|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Ani townwall.jpg|center|270px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 | align=&quot;center&quot; | [[Файл:Ani-Cathedral, Ruine.jpeg|center|248px]]
 | width=&quot;2%&quot;|
 |-
 | align=&quot;center&quot; |  Арагацотндағы Амберд ҡәлғәһе
 |
 | align=&quot;center&quot; |  Ани ҡалаһы диуарҙары
 |
 | align=&quot;center&quot; |  Ани ҡалаһындағы Ани соборы (Изге Мәрйәм Ана Кафедраль соборы) емереклектәре&lt;br&gt; (989—1001 йылдарҙа төҙөлгән, архитекторы — Трдат)
 |
 |}

=== Әрмән батшалығының тарҡалыу эҙемтәләре ===
[[Файл:105ByzantExpan3-966-1064.png|thumb|Закавказье после распада Анийского царства]]
{{Quote box
  |width=25%
  |align=right
  |quote=«Әрмән халҡы {{comment|үҙенә күҙ тейҙерҙе|своими перстами ослепил себя}}, {{comment|йүгәнһеҙлеге|необузданность}} һәм {{comment|баш бирмәүсәнлеге|непокорностью}} менән үҙенең батшалығын харап итте, уны {{comment|типкеләй башланылар|стали попирать ногами}}, ул башҡа ҡәбиләләр һәм батшаларҙың ҡоло һәм әсиренә әйләнде; әгәр ул бәләгә тарыһа, ҡыйын хәлдән сығырлыҡ бер юлы ла ҡалмаһа, бер ерҙән дә ярҙам булмаһа, ҡасаҡҡа әйләнгән һәм төрлө яҡҡа олаҡҡан».
  |source=Аракел Даврижеци, «Тарихтар китабы», 1660-сы йылдар&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Аракел Даврижеци]] |заглавие= Книга историй |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Davrizeci/frametext3.htm |издание= |ответственный= |место=М. |издательство= |год=1973 |страницы=136 }}
&lt;/ref&gt;
}}

Византияның Әрмән батшалығын аннексияһы, шулай уҡ сәлжүк ҡәбиләләре башлап ебәргән көслө ябырылыуҙар&lt;ref name=&quot;Пути развития&quot;&gt;{{книга |автор =  [[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. Новосельцев]], [[Пашуто, Владимир Терентьевич|В. Пашуто]], [[Черепнин, Лев Владимирович|Л. Черепнин]]. |заглавие= Пути развития феодализма |ссылка = |ответственный = |место = М. |издательство= Наука |год= 1972 |страницы= 47}}{{oq|ru|В результате резкой и достаточно фанатичной политики сельджукских владык, в политических целях принявших ислам и ставших его очередным «оплотом», армянское население вынуждено было покидать родную землю и эмигрировать на север в пределы Грузии и особенно в Киликию.&lt;br&gt;Сражение при Манцикерте (Маназкерте) привело к окончательной потере Армении Византией. Теперь центрами армянской политической и культурной жизни стали Киликия и Албания.}}&lt;/ref&gt; әрмән халҡының тарихи тыуған иленән күп быуаттарға һуҙылған эмиграцияһын башлап ебәргән. Васпуракандан Каппадокияға ғына 400 мең кеше күсенгән&lt;ref name=&quot;Трапезунд&quot;/&gt;. Әрмәндәр шулай уҡ Грузияға, бигерәк тә Киликияға күсенгән&lt;ref name=&quot;Пути развития&quot;/&gt;. Әрмән милли-дәүләт ҡоролошоноң ҡалдыҡтары Сюник батшалығында (Зангезурҙа), Ташир-Дзорагет батшалығында һәм Хачен кенәзлегендә йәғни Таулы Карабахта ғына һаҡланып ҡалды. 1080 йылда уҡ Киликия әрмәндәре бойондороҡһоҙ кенәзлек ойошторған, һәм 1198 йылда Левон II осоронда короллек итеп үҙгәртелгән (Ҡара: Киликия әрмән дәүләте). XIII быуатта Мхитар Айриванеци бындай юлдар яҙған&lt;ref name=&quot;Мхитар Айриванеци&quot;/&gt;:

{{цитата|Был осорҙа Киликияла Рубениандар хакимлыҡ иткән. Ҡыҫырыҡлағандары өсөн Аллаһы тәғәлә үҙ хөкөмөн сығарҙы: Гректар беҙҙең батшалыҡты юҡҡа сығарғайны; әммә Аллаһы тәғәлә уларҙың ерен әрмәндәргә бирҙе, һәм улар ошо ерҙә батшалыҡ итә.}}

Тарихи Әрмәнстан ерендә дәүләтселекте тергеҙеп булманы. Рәсәй белгестәре билдәләүенсә, бының сәбәптәре булып күп һанлы төрөк күскенселәренең таралып ултырыуы һәм төп әрмән халҡын үҙ ерҙәренән ҡыуып ебәреү тора&lt;ref name=&quot;Освобождение Руси&quot;&gt;{{книга |автор=[[Новосельцев, Анатолий Петрович|А. П. Новосельцев]]. |часть=Освобождение Руси от золотоордынского ига и народы Кавказа и Закавказья|ссылка часть=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000023/st010.shtml |заглавие= Куликовская битва в истории и культуре нашей Родины|ссылка= |викитека= |ответственный=Под ред. Рыбакова Б. А. |издание= |место=Москва |издательство=Издательство Московского университета |год= 1983|том= |страницы= }}{{oq|ru|Грузия үҙенең бойондороҡһоҙлоғон XIV быуаттың 20-се й. аҙағында — 30-сы й. башында кире ҡайтарған. 16 Вскоре возродилось государство ширваншахов17. В Армении государственность восстановить не удалось. Одна из причин состояла в том, что на территории, населенной армянами, расселилось особенно много тюрок-кочевников, сгонявших коренное население с его земель. При этом постепенно была уничтожена значительная часть крупных и средних армянских феодалов18, владения которых переходили к тюркским и курдским ханам.}}&lt;/ref&gt;. Был процестар ағымында шулай уҡ ңре һәм урта әрмән феодалдарының байтаҡ өлөшө юҡ ителгән, ә уларҙың биләмәләре төрөк һәм курд хандарына бирелгән&lt;ref name=&quot;Освобождение Руси&quot;/&gt;. Әрмән батшалығын аннексиялау шулай уҡ сәлжүктәрҙең Кесе Азия йүнәлешендә тотҡарлыҡһыҙ үтеүенә һәм Византия империяһын артабан да яулана барыуына ярҙам иткән. Матфей Эдесский, XII быуат тарихсыһы, яҙған:

{{цитата|Әрмән эраһының 498 йылында [1049-1050] император Мономахтың, шулай уҡ әрмән католикосы ғали йәнәптәре Петр патриархлығыт алдаҡ ант менән Багратуни династияһынан Әрмән батшалығын мәкерле тартып алыуы менән бер осорҙа солтан Тоғрул бей бойороғо менән Фарсыстандан бөлгөнлөк килгән — Аллаһы тәғәлә асыуы билдәһе. Ике зорапет, Ибраһим һәм Ҡотолмыш, римлеләр ҡулында ил ташландыҡ һәм ҡурсаланмаған хәлдә булғанын белгәнлектән, уның һарайын ташлап киткән һәм бик күп көс менән, ҙур ғәскәр башында Әрмәнстанға йүнәлгән. Сөнки римлеләр Көнсығыштан ҡыйыу һәм көслө ир-атты ситкә ебәргән, ә улар урынына Әрмәнстанда һәм Көнсығышта зорапет-евнухтарҙы ҡуйырға маташҡан. }}

Ани батшалығын баҫып алыу IX—XI быуаттарҙа Византия империяһының көнсығыш сәйәсәте үҫешенең бер баҫҡысы булып торған&lt;ref name=&quot;Скилица78&quot;&gt;{{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место=Л.—М. |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=  78|ref= }}&lt;/ref&gt;.

== Дине ==
[[Файл:Holy Savior Armenian Church (Shirakavan, Yerazgaors) - Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի.jpg|thumb|220px|IX быуат аҙағында Смбат төҙөгән Ширакаван соборы{{nbsp}}. Сиркәү эргәһендә батша резиденцияһы урынлашҡан булған&lt;ref&gt;[http://www.virtualani.org/shirakawan/index.htm Armenian Architecture — Virtual Ani]&lt;/ref&gt;.]]

Багратидтар Әрмән батшалығы осорона әрмәндәр христианлыҡта торған, бынан тыш, хәҙерп ҙә күҙәтелгәнсә, әрмәндәрҙең байтағы миафизит булған. Һәм уларҙың иң төп сиркәү институты — Әрмән апостол сиркәүе. 931 й. тиклем әрмән католикосының Әрмән апостол сиркәүе резиденцияһы Двинда, һуңынан Ахтамар утрауындағы монастырҙа, артабан Ширак өлкәһенең Аргина местечкоһында, ә 992 йылдан Ани -баш ҡалала булған. Шуға ҡарамаҫтан Византия империяһының рәсми диненә ҡараған әрмән-халкидонлылар ҙа булған. Әрмән-халкидонлылар башлыса Тао-Кларджети кенәзлегендә йәшәгән&lt;ref name=autogenerated1&gt;[[Литаврин, Геннадий Григорьевич|Г. Г. Литаврин]]. Комментарий к главам 44—53 трактата «[[Об управлении империей]]». [http://www.hrono.ru/dokum/0900dok/kb_k44_53.html#45 См. комм. 1 к главе 45]&lt;/ref&gt;, һәм улар әрмән батшалары биләмәләренә инмәгән. Византия империяһы күп тапҡырҙар Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәрендә догматика мәсьәләләрен күтәргән, әммә был һөҙөмтәһеҙ тамамланған. X быуат уртаһында тондракийлылар хәрәкәте әрмән дәүләте һәм сиркәүенә тағы бер {{comment|ҡаршылыҡе|вызов}} тыуҙырған. Был хәрәкәт антифеодаль характерлы булған. Дини көплөк аҫтында халыҡтың ижтимағи тигеҙһеҙлеккә ҡаршы сығыуы  сағылғаны аңлашыла&lt;ref name=&quot;Тондракийцы&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Тондракийцы|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Моғайын, шунан сығып, Ашот{{nbsp}}III сиркәү ерҙәрен байтаҡҡа киңәйткән һәм әүҙем сиркәүҙәр төҙөү эшмәкәрлеген йәйелдергән. Әммә тондракий хәрәкәтен бөтөнләй юҡ итеүгә өлгәшә алмағандар. Үҙәге Тондрак местечкоһында урынлашҡан был хәрәкәт XI быуат урталарына саҡлы дауам иткән. Дини (догматик) бәхәстәр урта быуаттар феодал йәмғиәтендә ғәҙәти күренеш булған. X быуат уртаһында Сюник митрополиты католикос Агванктың үҙ епархияларын Әрмән сиркәүе юрисдикцияһынан сығарып Византий сиркәүе ышығына лоно инергә ынтылышын католикос Ананией Мокаци уңышлы туҡтатҡан, һәм илдең конфессия һәм смиркәү берлеген һаҡлап ҡалған&lt;ref name=&quot;Мокаци&quot;&gt;{{статья| автор=| заглавие=Анания Мокаци| ссылка=http://www.pravenc.ru/text/114754.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2000| том =2| страницы =223}}&lt;/ref&gt;. Мокаци үҙенең миафизит догматикаһын яҡлап көрәшеүендә хатта Абас батшаға халкидониттар менән никахҡа инеүҙе тыйыуҙы юллап мөрәжәғәт иткән&lt;ref name=&quot;Мокаци&quot;/&gt;.

Хәлифәлек власын нығытыу маҡсатында Әрмәнстанды яулап алыу дәүерендә илдең ҡайһы бер биләмәлренә ғәрәп ҡәбиләләре күсерелгән&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;, шуларҙан иң әһәмиәтлеһе — кайсиктар ҡәбиләләре булған&lt;ref name=&quot;Бартикян2&quot;/&gt;. Шулай итеп, Әрмәнстанда мосолман утраусыҡтары ла булғанв. X быуат мосолман авторы Ибн-Һәүкәл Двин тураһында былай тип яҙған: «Ҡала тирәләй стена; унда христиандар күп, һәм храм менән йәнәшә, Химс мәсете кеүек, йәмиғ мәсете. … Әрмәнстандың күп өлөшөндә христиандар йәшәй»&lt;ref&gt;{{статья |автор  = Н. А. Караулов. |заглавие= Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VIII. Мас'уди  |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text9.htm |издание  = Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа |тип =  |место= Тифлис |год   = 1908 |выпуск= 38 |страницы = 92—93}}&lt;/ref&gt;.

== Мәҙәниәте ==
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Культура Армении}}

[[Файл:Lazarian Gospel.jpg|thumb|left|150px|887 йылғы иҫтәлекле яҙмала «Лазарев Евангелиеһы»ның года с упоминанием Смбат телгә алынған бите{{nbsp}}I &lt;ref name=&quot;Юзбашян&quot;/&gt;]]
Багратидтар әрмән дәүләте йәшәгән осорҙа мәҙәниәттең бөтә төрҙәре лә уңышлы үҫешкәнлеге билдәләнә&lt;ref name=&quot;Десницкая,Кацнельсон,28&quot;&gt;{{книга |автор=[[Десницкая, Агния Васильевна|Десницкая А. В.]], [[Кацнельсон, Соломон Давидович|Кацнельсон С. Д.]] |заглавие=История лингвистических учений. Средневековый Восток |ссылка= |ответственный= |место=Л. |издательство=«[[Наука (издательство)|Наука]]» |год=1981 |страницы=28 |страниц=304 |isbn= |тираж= |ref= }}{{oq|ru|Стабилизация экономики, политическая независимость и относительное спокойствие в период царствования Багратидов создали основу для успешного развития всех видов культуры. Возрождается интерес к философии, грамматике, риторике, к старым научным традициям. Во всех центрах образования — в школах Санаина, Ахпата, Капуткара, Хладзора, Ширака, Камурджадзора — начинают заниматься философией, грамматикой и другими «внешними (светскими,{{nbsp}}— Г.{{nbsp}}Д.) науками».}}&lt;/ref&gt;: тарихнамә, фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска һынлы сәнғәте, ҡулланма сәнғәт һәм сәнғәт менән фәндең башҡа өлкәләре тағы ла яҡшыраҡ үҫешкән, дөйөм алғанда, мәҙәни яңырыу осоро булған&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;, һәм был Юғары Урта быуаттарҙа дауам иткән һәм Әрмән Яңырыуы тип билдәлелек алған. Был мәҙәни үҫеш бигерәк тә Ани ҡалаһында — илдең сәйәси һәм иҡтисади үҙәгендә күҙәтелгән. Ани «40{{nbsp}}ҡапҡа һәм 1001{{nbsp}}сиркәү ҡалаһы тип аталған»&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;. Ҡала мәҙәниәте йылдам үҫкән&lt;ref name=&quot;Десницкая,Кацнельсон,27&quot;/&gt;. Архитектура яңынан үҙешә&lt;ref&gt;{{книга |автор=Francis D. K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash. |часть= |ссылка часть= |заглавие=A Global History of Architecture |ссылка= |место=[[Хобокен (Нью-Джерси)|Hoboken, NJ]] |издательство=John Wiley &amp; Sons |год=2011 |pages= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}{{oq|en|An important influence on Byzantine architecture came from the direction of Armenia. During the period of the Arab caliphate (654-861 CE), all church building in Armenia had stopped, but when its independence was regained, Armenia saw a reawakening of its architectural culture until 1045, when it was invaded from the north by the Turks.}}&lt;/ref&gt;. Әрмәнстандың төрлө биләмәләрендә бына тигән архитектура һәйкәлдәре ҡалҡып сыҡҡан — Ани соборы һәм Ани ҡалаһында архитектор Трдаттың Гагиктың түңәрәк сиркәүе{{nbsp}}I, Ташир-Дзорагеттағы Ахпат монастыры һәм Санаин, батша нәҫеленең кесе быуындары төҙөткән Карстағы Изге апостолдар сиркәүе&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;. Донъяуи биналар ҙа төҙөлгән, шулар араһында Багратидтар һарайы һәм нығытылған Амберд һарайын билдәләргә кәрәк&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;. Баш ҡала Ашот{{nbsp}}III һәм Смбат{{nbsp}}II төҙөткән стеналар менән уратып алынған булған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;&gt;{{книга |автор=[[Манандян, Яков Амазаспович|H. Manandyan]] |заглавие=The trade and cities of Armenia in relation to ancient world trade |ссылка=http://rbedrosian.com/Ref/tca5b.htm |ответственный=Translation by [[Гарсоян, Нина Геворговна|N. G. Garsoian]] |место=Lisbon |издательство=[s.n.] : distributors, Livraria Bertrand |год=1965}}&lt;/ref&gt;. Батшалыҡтың кесе кенәз йорттары шулай уҡ Мармашен, Кечарис һәм Хцконк монастырҙары кеүек  архитектура һәйкәлдәрен төҙөткән. Ани Багратидтарына вассал буйһоноуҙа торған башҡа әрмән биләмәләрендә лә архитектура шулай уҡ юғары үҫеш кисергән. Васпураканда Изге Тәре сиркәүе (Ахтамар), Татев монастыры, Сюниктағы Ваганаванк һ. б. төҙөлгән. Әрмән архитекторҙары халыҡ-ара танылыу алған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;.

Багратидтар шулай уҡ яҙма мәҙәниәтте ҡурсалағандар&lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;История человечества&quot;&gt;{{книга |автор= |заглавие=История человечества. VII—XVI века |ссылка=https://books.google.am/books?id=xMhb5HRbTG4C&amp;printsec=frontcover&amp;hl=hy&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |ответственный=Под ред. М. А. Аль-Бахит, Л. Базен, С. М. Сиссоко |место= |издательство=UNESCO |год=2003 |том=IV |страницы=260}}{{oq|ru|Сильная историографическая традиция, поддержанная в «эпоху правителей Багратидов», дала толчок к созданию трудов историками как регионального (царства Васпуракан, Алуанк, Сюник), так и национального масштаба, такими как католикос Ованес Драсханакертци, Степаннос Таронеци (X в.) и Аристакес Ластивертци (XI в.). Все они являлись благородными (или вардапетами) высокого ранга, выступавшими против феодальной раздробленности, и видели свою задачу в реализации идеи общей родины, что соответствовало взглядам их национальной Церкви. Их работы содержат богатейшие данные о событиях, происходивших в Армении, Грузии, Сирии и Византии.}}&lt;/ref&gt;. Әрмән әҙәбиәтенең һәм яҙмаһының боронғо традициялары интеллектуаль эшмәкәрлек үҙәктәре һәм, Карстағы кеүек, ҙур китапханалары булған Татев, Севанаванк, Ахпат, Санаин һ. б. монастырҙарҙа дауам иттерелгән&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Санаин, Ахпат монастырҙары,  Ширак өлкәһе һ. б. урындар шулай уҡ белем биреү үҙәктәре булып хеҙмәт иткән&lt;ref name=&quot;Десницкая,Кацнельсон,28&quot;/&gt;. Боронғо әрмән тарихнамәһе өлкәһендә тәү сиратта үҙ заманының ваҡиғалары тураһында баһалап бөткөһөҙ ҡиммәт мәғлүмәт ҡалдырған Ованес Драсханакертциҙы, Ухтанесты, Степанос Таронециҙы атап китер кәрәк. Шул уҡ осорҙа ғалим һәм философ Григор Магистрос, мистик шағир Григор Нарекаци, шағир Вардан Анеци, гимнограф Степанос Апаранци һ.б. ижад иткән. Шулай уҡ дини богословская әҙәбиәт үҫешкән, һәм был өлкәлә Хосров Андзеваци, Самуэл Камрджадзореци, Анания Санахнеци һ.б. исемдәрен атап китергә була.  IX быуаттың һуңғы сирегендә башланған яңы милли үҫеш осоро ҡулъяҙма китап һәм әрмән миниатюраһы үҫешенә булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Лазарев, Виктор Никитич|Лазарев В. Н.]] |часть=VI. 10. Искусство Армении |заглавие=История византийской живописи |ссылка=http://www.icon-art.info/book_contents.php?lng=ru&amp;book_id=29&amp;chap=7&amp;ch_l2=10 |место=М. |издательство=«[[Искусство (издательство)|Искусство]]» |год=1986}}&lt;/ref&gt;.

X быуатта «Давид Сасунский» эпосы ижад ителгән.

== Иҡтисады ==
IX быуат башында уҡ Әрмәнстан үҫешкән феодализм осорона аяҡ баҫҡан. Багратидтар дәүерендә Әрмәнстан, территорияһында бер нисә транзит юл киҫешкән донъя әһәмиәтендәге сауҙа үҙәгенә әйләнә, ҡалаларҙың — Ани, Вагаршапат, Двин, Карс һ. б. йылдам үҫеше күҙәтелә&lt;ref name=&quot;Десницкая,Кацнельсон,27&quot;&gt;{{статья |автор = [[Десницкая, Агния Васильевна|А. В .Десницкая]], [[Кацнельсон, Соломон Давидович|С. Д. Кацнельсон]]. |заглавие= |ссылка= |ответственный= |издание= История лингвистических учений: средневековый Восток   |место= Л. |издательство= Наука |год=1981 |выпуск= |том= |номер= |страницы  =27}}{{oq|ru|Ослабление у армян интереса к грамматике связано с общим падением уровня культуры, происшедшим вследствие экономического упадка во время нашествия и тяжёлого для армянского народа господства арабов. Влияние последних на армянскую культуру сказалось позже, во время господства Багратидов (885-—1045), когда Армения становится торговым центром мирового значения, где сходится несколько транзитных путей, происходит интенсивное развитие городов (Ани, Вагаршапат, Двин, Каре и др.) и городской культуры и т. п.}}&lt;/ref&gt;.

Әрмәнстанда үҫешкән айреник тип аталған бер һүҙһеҙ феодаль ер милекселеге булған&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;&gt;{{книга |автор= |часть = |заглавие= Всемирная история. Энциклопедия. |ссылка= |издание= |ответственный= |место= М. | издательство= |год= 1957 |том=3 |страницы= }}&lt;/ref&gt;. Стратегик ресурстарға — ергә һәм һуғарыу каналдарына — туранан-тура батша вассалдары, кенәздәр, шулай уҡ һуңғыларҙың вассалдары хужа булған. Шулар менән бергә сиркәү ҙә эре ер биләүсе булған. Мәҫәлән, Татев монастырына 47 ауыл ҡараған&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;. Әрмәнстанда феодаль эксплуатация күҙ алланған, һәм был антифеодаль крәҫтиән хәрәкәтенә килтергән. Ҡағиҙә булараҡ, улар тондракийлылар сектант тәғлимәтк көплөгөнә төрөнөп эшләнгән. Улар ер, тулы тигеҙлек нигеҙендә, дөйөм ҡулланышҡа бирелергә тейеш тигәндәр&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;. Әрмән батшалығы өсөн ҡатмарплы сәйәси осорҙа, 910-сы йылдарҙа, был хәрәкәт бөтә Айрарат өлкәһен ялмап алған. Бындай крәҫтиән ихтилалдары 930-сы йылдарҙан башлап көсәйгән&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;.
[[Файл:Double-Walls-Northside-Ani-Armenia-1885.png|right|330px|thumb|Ани ҡалаһы диуарҙары, XIX быуат картинаһы&lt;ref&gt;The Graphic, [http://www.virtualani.org/thegraphic/index.htm Sept. 26, 1885]&lt;/ref&gt;]]

Батшалыҡта сауҙа һәм һнәрселек үҫешкәнлектән, ҡалалар уңышлы үҫкән, X быуат аҙағына Ани ҡалаһы иң мөһиме — баш ҡала булған. Бында туҡымалар, келәмдәр, {{comment|ялтырауыҡлы|глазурованная}} һауыт-һаба, фаянс һәм металл изделиелар эшләнгән&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;. Был осорҙа ҡалала 100 меңгә яҡын кеше йәшәгән&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;, ул заманының иң ҙур ҡалаларының береһе булған&lt;ref&gt;{{книга |автор=[[Мокир, Джоэль|Joel Mokyr]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Oxford Encyclopedia of Economic History |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2003 |volume= |pages=157 |columns= |allpages= |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}{{oq|en|The struggle against Persian, Byzantine, and Arab political and economic domination, however, led to the restoration of the Armenian Kingdom (885-1045). Crafts and agricultural prospered. Its capital, Ani, famous for Armenian classical architecture, became one of the biggest cities in the world.}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара транзит юлдар киҫелешендә мөһим сауҙа пункты булған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Әрмәнстандың башҡа ҙур ҡалалары араһында Арцн, Ахлат, Ван, Карс һәм Двин ҡалалары айырылып тора. Двиндан, мәҫәлән, Әрмән кошениленән ҡыҙыл буяу сығарғандар. X быуат ғәрәп географы Ибн-Һәүкәл, ғәрәптәр Дабиль тип йөрөткән Двинда булғандан һуң, былай тип хәбәр итә: {{цитата|Дабилдә һәм Әрмәнстандәң өлкәләрендә әрмән «мехфур»ы  тигән атама менән билдәле әрмән келәмдәре эшләнә; әрмән эшләнешенә яҡын туҡыма эшләнгән башҡа ерҙәрҙә улар күп түгел. Әрмәнстанда, Мияфарикинда һ. б. урындарҙа, нәҡ ошолай итеп: яулыҡтар, биҙәкле япмалар һәм шәлдәр әҙерләнә&lt;ref&gt;{{статья |автор= Н. А. Караулов |заглавие= Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Азербайджане:IX. Ибн-Хаукаль|ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/frametext9.htm |издание= Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа |тип = |место=Тифлис |год= 1908 |выпуск=38 |страницы = 95}}&lt;/ref&gt;.}}

Двин, үҙенең географик урынлашыуы арҡаһында, халыҡ-ара {{comment|транзит|үтеп барышлай}} сауҙа итеүҙә мөһим пункт булып торған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Карс ҡалаһы Ҡара диңгеҙ буйы ҡалаларына барған юлда шулай уҡ сауҙа пункты әһәмиәтенә эйә булған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Атап әйткәндә, Трапезундҡа китеп барған юлда артабан Арцн ҡалаһы булған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Ҡала халҡы 150 мең кеше тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;Всемирная история2&quot;/&gt;. Арцн үҙенең буҫтауы һәм келәмдәре, металл һәм фаянс изделиелары етештереүе менән дан тотҡан. Эре ҡалалар сауҙагәрҙәре халыҡ-ара сауҙала әүҙем ҡатнашҡан&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt;. X быуат ғәрәп авторы Әл-Мәсүҙи былай тип яҙған:{{цитата|Был диңгеҙгә Константинополь боғаҙы сыға һәм был диңгеҙҙә Трабизундэ. Был ҡала шул диңгеҙ ярында урынлашҡан; бында йыл һайын мосолман, рум, әрмән һ.б., ғөмүмән Кешк иленән бик күп һатып алыусыны йәлеп иткән баҙарҙар ойошторола&lt;ref&gt;{{статья |автор  = Н. А. Караулов. |заглавие= Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VIII. Мас'уди  |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text8.htm|издание  = Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа|тип =  |место= Тифлис |год   = 1908|выпуск= 38|страницы = }}&lt;/ref&gt;.}}

Был ҡалаларҙа киң иҡтисади бәйләнештәр арҡаһында, бөтә Кавказ аръяғы территорияһында һәм унан алыҫ ятҡан биләмәләрҙә һорау менән файҙаланған хәлифәлек тауарҙары менән дә, Византия һәм үҙҙәре етештергән тауарҙар менән дә әүҙем сауҙа алып барылған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Әт-Табари һәм Ибн әл-Факиһа хәбәр итеүенсә, Әрмәнстан сит илгә бойҙай һәм ағас сығарған&lt;ref name=&quot;Manandyan&quot;/&gt;. Әл-Истаһри мәғлүмәте буйынса: «''Әрмәнстанда „Ван (Арджиш)“ тип аталған икенсе күл бар. Унда „тиррих“ тигән балыҡ тотола һәм бөтә илдәргә һатыуға сығарыла.''»&lt;ref&gt;{{статья |автор=Н. А. Караулов. |заглавие=Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: I. Ал-Истахрий |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm |издание= Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа |тип= |место=Тифлис |год=1901 |выпуск=29 |страницы=25}}&lt;/ref&gt;.

== Армияһы ==
[[Файл:Bagratunis symbol.jpg|thumb|left|200px|Ани ҡалаһы {{comment|диуар|стена}}ҙарында Багратидтар Гербы]]
Багратидтар дәүерендә әрмән армияһы пехотанан һәм атлы ғәскәрҙән торған, ғәскәр һаны йыш ҡына 100 меңгә еткән&lt;ref name=&quot;ИАН,III,273&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=273}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt; Шулай, IX—X быуаттар сигендә йәшәгән тарихсы Товма Арцруниға ярашлы, Смбат{{nbsp}}I 100 мең яугирҙан торған армия менән етәкселек иткән. Ани ҡалаһында Гагик{{nbsp}}I батшаның тәхеткә ултырыу тантаналарын бәйән итеп, Матеос Урхаеци написал: «Шул көндө ул 100 мең һайлап алынған яугирҙан торған ғәскәрен ҡараны, [улар] барыһы ла яҡшы ҡоралланған, алышта дан алған һәм айырыуса ҡыйыу»&lt;ref&gt;Матфей Эдесский. [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Matfei_II/frametext11.htm Хронография], часть{{nbsp}}I&lt;/ref&gt;. Әммә һәр ваҡыт шунса яугир һаны һаҡланылмаған. Мәҫәлән, Ашот{{nbsp}}III батша 974 йылда Иоанн Цимисхий армияһына ҡаршы 80 меңлек ғәскәр йыйған&lt;ref name=&quot;Toumanoff&quot;/&gt;. Әхмәд ибн Лотфулла (Мюнеджим-баши) ''төрөксә'' Müneccimbaşı Ahmed Dede билдәләүенсә, Ашот{{nbsp}}III Двинды ҡамағанда, әрмән ғәскәрендә ялланма һалдаттар ҙа булған&lt;ref&gt;{{статья |автор= |заглавие=Ахмед ибн Лютфуллах (Мунадджим-Баши) &quot;Джами ад-Дувал&quot;; Ибн ал-Азрака ал-Фарики из &quot;Истории Майяфарикина&quot;  |оригинал= |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Achmed_Dede/text2.phtml?id=12780 |ответственный=пер. А. Д. Мамедова |издание=Труды института истории |тип= |место=Баку |издательство= |год=1957 |выпуск= |том=XII |номер= |страницы=}}{{oq|ru|В области Джурзан (Грузия) и других частях Армении был царь по имени Ашот ибн ал-Аббас, прозванный Шаханшахом. И вот подсказала ему душа окружить Дабиль и воевать с его жителями. Он собрал своих воинов из числа армян, лакзов и прочих неверных и с тридцатью тысячами воинов двинулся в направлении на Дабиль и остановился недалеко от него в местности под названием Наврд.}}&lt;/ref&gt;.
Әрмән ғәскәре пехотаһы нигеҙҙә крәҫтиәндәрҙән йыйылған. ғәскәр ике төп подразделениенан — ''марзпетакан'' һәм ''аркунакан''дарҙан торған&lt;ref name=&quot;ИАН,III,273&quot;/&gt;. Беренсеһе бөтә ил территорияһынан формалашҡан һәм хәрби начальникка — ''марзпету'' йәки ''марзпану'ға буйһонған'. Смбате{{nbsp}}I заманында Гурген Арцруни марзпан булған тиелә, ә Гагик{{nbsp}}I осоронда — Ашот. Ғәскәр нигеҙен атлылар тәшкил иткән. Һан буйынса ул пехотаның яртыһын, йәғни бөтә армияның 1/3 өлөшөн тәшкил иткән&lt;ref name=&quot;ИАН,III,274&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=274}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Илдең сиктәрендә тарҡалыш һәм вассал дәүләттәр барлыҡҡа килгән саҡта шулай уҡ вассал подразделениеларҙың үҙенсәлекле һыҙаттары күҙәтелгән. Шулай, мәҫәлән, уларҙың һәр береһенең үҙ флагы һәм әләме булған. Вассал батшалыҡтарҙың ҡайһы бер ғәскәрҙәре хатта үҙ марзпаны ла булған. Мәҫәлән, X быуат аҙағында Васпуракан ғәскәрҙәренең марзпаны Тигран, Ташир-Дзорагета ғәскәрҙәренеке — марзпан Деметр булған&lt;ref name=&quot;ИАН,III,275&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=275}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Степанос Таронациҙың Карс ғәскәрҙәренең кейеме хаҡындағы фекере  иғтибарға лайыҡ. Смбат{{nbsp}}II Давид Куропалатҡа ебәргән әрмән ғәскәрҙәре тураһында былай тип хәбәр итә: «''[Бында шулай уҡ] үҙенең ҡыҙыл кейем кейгән отряды менән карс батшаһы, йәш Абас, бар ине.''»&lt;ref&gt;{{книга |автор= |заглавие=Всеобщая история Степаноса Таронскаго Асохьика по прозванию: Писателя 11. стол. |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Asohik/frametext32.htm|ответственный=Перевед. с армянскаго и об-яснена Н. Эминым |издание= |место=М. |издательство=Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков |год=1864 |страницы=181}}&lt;/ref&gt;. В период ослабления армянского государства, в 1040-х годах, Ваграм Пахлавуни командовал 30-тысячной армией, собранной только из Ани и окрестностей&lt;ref name=&quot;ИАН,III,276&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=276}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;:

{{цитата|Әрмән ғәскәренең асыуы эсенә һыйманы, һәм 30 мең йәйәүле һәм атлы ғәскәр, ҡырағай януарҙарға оҡшап, ярһып, хәрби тәртип менән Цагик тип аталған ҡапҡаға етте. Улар йәшен тиҙлегендә рим ғәскәренә ташланды һәм, дошманды үткер ҡылыстары менән ҡыйратып, сикһеҙ тәкәббер һәм һауалы шул көстө ҡасып китергә мәжбүр итте.&lt;ref&gt;Матфей Эдесский. [http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Matfei_II/frametext12.htm Хронография], часть{{nbsp}}II&lt;/ref&gt;.}}

Әрмән батшалығын көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Сюник һәм Арцах ҡәлғәләре, көнсығыштан һәм көньяҡтан Васпуракан һәм Мокк, көнбайыштан Бейек Әрмәнстан һәм Цопк ҡәлғәләре һаҡлаған. Ани ҡалаһы эргәһендәге Карс һәм көнбайыштан Артагерс, төньяҡтан Тигнис һәм Магасаберд, көньяҡтан һәм көнсығыштан Гарни, Бджни һәм Амберд стратегик әһәмиәткә эйә булған.

Тәүге Багратидтар заманында батша ғаиләһе ағзалары ғына  спарапет вазифаһына эйә булған. Шулай, Ашот{{nbsp}}I заманында туғаны Абас, Смбат{{nbsp}}I дәүерендә туғаны Шапух, артабан туғанының улы Ашот спарапеттар булған. Был традиция X быуат уртаһындағы тарҡалышҡа саҡлы дауам иткән. Ашот{{nbsp}}III дәүерендә үк спарапет сифатында Гор Марзпетуни телгә алынған&lt;ref name=&quot;ИАН,III,277&quot;&gt;{{статья |заглавие=История армянского народа |год=1976| том= III| страницы=277}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;. Шул ваҡытта, Ованес-Смбат һәм Гагик{{nbsp}}II осоронда Әрмәнстандың спарапеты Ваграм Пахлавуни булғанда, Пахлавуни тоҡомон юғры күтәреү башланған.

== Ани батшалығының вассал дәүләттәре ==
X быуатта барлыҡҡа килгән дүрт әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә әрмән кенәзлеге Багратидтар менән вассал мөнәсәбәттәрҙә (''дашинк ухти'')торған. Тәүгеләре рәтенә Васпуракан, Карс, Сюник һәм Ташир-Дзорагет батшалыҡтары ингән&lt;ref name=&quot;БСЭАнийское царство&quot;&gt;{{Из БСЭ|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article059408.html|заглавие=Анийское царство|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Вассал дәүләттәр Багратидтарҙың барлыҡ тышҡы сәйәси акцияларында ла ҡатнашҡандар&lt;ref name=&quot;Степаненко2&quot;/&gt;. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, һәр береһе үҙ-үҙҙәрен сәйәси күтәрергә ынтылғанлыҡтан, улар араһындағы мөнәсәбәттәр йыш ҡына интригаға бай булған&lt;ref name=&quot;Runciman&quot;/&gt;.

Билдәле бер ваҡыт арауығында Ани Багратидтарынан Әрмәнстандың тарихи өлкәһе Алиовитта, Ван күленең төньяғындағы Эрджиш (Арчеш) өлкәһендә йәшәгән каисиктар&lt;ref&gt;[[Литаврин, Геннадий Григорьевич|Г. Г. Литаврин]]. Комментарий к главам 44—53 трактата «[[Об управлении империей]]». [http://www.hrono.ru/dokum/0900dok/kb_k44_53.html См. комм. 5 к главе 44]&lt;/ref&gt;, шулай уҡ Кура йылғаһының һул ярындағы Камбечан һәм Шеки (Шаке) тарихи өлкәһе вассал бойондороҡлоҡта торған&lt;ref name=&quot;Iranica Cambysene &quot;&gt;{{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/cambysene|заглавие=  Cambysene |автор= L. Chaumont}}{{oq|en|Although Kʿambēčan was conquered by the Arabs in the 1st/7th century, around the turn of the 3rd/9th century it formed with Šakē (to the east) a vast territorial unit ruled by the Armenian Sembateans, vassals of the Bagratids. The population was mostly of Armenian origin and Armenian-speaking.}}&lt;/ref&gt;.

Тао-Кларджети (Тайк) әрмәндәре лә Әрмән Багратидтары менән вассал мөнәсәбәттәр менән бәйле булған&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

=== Васпуракан батшалығы ===
{{main|Васпураканское царство}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Арцруниды}}
Өлкә боронғо әрмән Арцруни ырыуыныҡы. Бында батшалыҡ 908 йылда Гагик Арцруни дәүерендә барлыҡҡа килгән. Нигеҙҙә сиктәре Нахичевань төбәгенә тиклем барып тоташҡан Ван күленең көнсығыш бассейнын,&lt;ref name=&quot;История Востока&quot;/&gt; Аракс йылғаһы буйын,&lt;ref name=&quot;Васпуракан&quot;/&gt; биләгән, ә көньяҡта Урмия күленә терәлгән&lt;ref name=&quot;Васпуракан&quot;/&gt;. Сенекерим Арцруни батшалығы осоронда, XI быуат башында Васпуракан территорияһында 10 ҡала, 4 мең ауыл, 72 ҡәлғә, 115 монастырь булған&lt;ref name=&quot;Васпуракан&quot;/&gt;. Сәлжүк баҫҡынсылығы башланыу, шулай уҡ византия ғәскәрҙәренең һөжүмдәре Сенекеримды 1021 йылда Васпуракан батшалығын Византия батшалығына бирергә мәжбүр иткән.

=== Сюник батшалығы ===
{{main|Сюникское царство}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Сюник|Сюни (династия)}}
987 йылда Ани батшалығының ваҡытлыса көсһөҙләнгән дәүерендә &lt;ref name=&quot;Bagratids&quot;/&gt; &lt;!-- из-за нападений арабского эмирата [[Атропатена|Атрпатакана]]--&gt;  Сюник сюзерены Смбат I Саакян Раввадид Абу-л-Хайдж һәм арцах кенәздәре ярҙамы менән Сюникты айырым батшалыҡ тип иғлан итә. Бары бер йыл үтеүгә, 988 йылда&lt;ref name=&quot;Степаненко2&quot;&gt;{{статья |автор  = Степаненко В. П. |заглавие      = Из истории армяно-византийских отношений второй половины X{{nbsp}}— XI{{nbsp}}в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата) |ссылка  =  |издание  = Античная древность и средние века |издательство  =  |год = 1978 |выпуск= 15 |страницы= 46}}{{oq|ru|Войска вассальных государств принимали участие во всех внешнеполитических акциях анийских Багратидов. В качестве примера можно привести конфликт владетеля Тао Давида Куролалата с царем Абхазии Картли Багратом{{nbsp}}III и его отцом Гургэном (988). Союзник Давида шаханшах Смбат{{nbsp}}II направил ему на помощь войска Вананда, Сюника, Васпуракана и Ташир-Дзорагета.}}&lt;/ref&gt;, Абу-л-Хайдждың вафатфнан һуң, Смбат{{nbsp}}I Саакян Әрмәнстан батшаһы Смбат{{nbsp}} II-нең юғары власын таный. Батшалыҡ боронғо әрмән ырыуы Сюни вәкилдәре тарафынан идара ителгән. Әрмәнстан батшаһы Гагик{{nbsp}}I 990-сы йылдар башында үҙенең вассалынан ҡайһы бер өлкәләрҙе, шул иҫәптән Вайоц-Дзорҙы тартып алған. Дөйөм алғанда Сюни кенәздәре Багратидтарҙың тоғро союздашы булып ҡалғандар&lt;ref name=&quot;Runciman&quot;&gt;{{книга |автор=[[Рансиман, Стивен|Steven Runciman]]. |заглавие=The Emperor Romanus Lecapenus and his reign: a study of tenth-century Byzantium |ссылка = |издательство= Cambridge University Press |год= 1988 |pages= 126—127}}{{oq|en|All, except for the [[Сюни (династия)|house of Siounia]] which on the whole remained close allies of the Bagratids, spend their days in a mass of intricate and changeful intrigues, alliances and wars directed solely by envy and the desire of self-aggrandizement.}}&lt;/ref&gt;.

=== Карс батшалығы ===
{{main|Карсское царство}}
[[Файл:Gospel of King Gagik of Kars.jpg|thumb|250px|Гагик Карсский ғаиләһе менән, XI быуат башы миниатюраһы]]
963 йылда Әрмәнстандың баш ҡалаһын Карстан Аниға күсергәндән һуң ике йыл үтеүгә барлыҡҡа килгән. Тәүге хаким Мушег — Мәрхәмәтле Ашот{{nbsp}}III-нөң туғаны&lt;ref name=&quot;Британника&quot;/&gt;. Был батшалыҡҡа Карс һәм Вананд өлкәһе ингән. Бында анийские Багратидтары сюзерен ғына булмаған, ә ''азгапет'' — династияның өлкән вәкилдәре лә булған&lt;ref name=&quot;Степаненко3&quot;/&gt;. Батшалыҡ территорияһы Византия менән көрәштә алдынғы форпост ролен үтәгән. Шаһиншаһ Смбат{{nbsp}}II ҡушыуы буйынса тәхеткә килгән Абас батша дәүерендә ҡеүәтле дәүләт булған&lt;ref name=&quot;Трапезунд&quot;/&gt;, әммә уның вариҫы Гагик Карсский 1064 йылда&lt;ref name=&quot;Скилица78&quot;/&gt;, сәлжүктәр һөжүме башлағанлыҡтан, батшалыҡты Византияға бирергә мәжбүр булған.

=== Ташир-Дзорагет батшалығы ===
{{main|Ташир-Дзорагетское царство}}
{{Шулай уҡ ҡарағыҙ|Кюрикиды|Ташир (Лори)}}
IX быуат аҙағынан уҡ был өлкәләр Әрмәнстан составында булған&lt;ref name=&quot;Runciman2&quot;/&gt; һәм Гнтуни ырыуы наместниктары тарафынан идара ителгән. Батшалыҡҡа 978 йылда, атаһы үлгәндән һуң Таширға һәм уның тирәһендәге өлкәләргә эйә булған Мәрхәмәтле Ашот{{nbsp}}III-нөң кесе улы Кюрике I (Гурген) нигеҙ һалған. Ул ырыуҙың яңы — Кюрикидтар тармағының башында торған. Ани Багратидтары, сюзерен булыуҙан тыш, бында шулай уҡ ''азгапет'' — династияның өлкән вәкиле лә булғандар&lt;ref name=&quot;Степаненко3&quot;&gt;{{статья|автор = Степаненко В. П.|заглавие= Политическая обстановка в Закавказье в первой половине XI в.|ссылка= |издание= Античная древность и средние века||год = 1975|выпуск = 11|страницы = 125}}{{oq|ru|В условиях усиления Анийского царства остальные армянские государства были вынуждены соблюдать вассальные отношения с шаханшахами Ани, которые сохраняли контроль над престолонаследием, внешней политикой и военными силами вассальных государств. В отношении царей Вананда и Ташир-Дзорагета шаханшах сохранял права азгапета — старшего члена династии.}}&lt;/ref&gt;. Матеос Урхаеци хәбәр иткәненсә, «''… улар әрмән батшалары ырыуынан булған һәм Ширак йортона буйһонған''». Баштараҡ Самшвилде ҡәлғәһе, ә 1065 йылдан — [[Лори Берд ҡәлғәһе]]  батшалыҡтың үҙәге булған. 1001 йылда Ерһеҙ Давид{{nbsp}}I-нең Ани Багратидтарына буйһонмаҫҡа тырышыуы ҡаты баҫтырылған&lt;ref name=&quot;Ташир&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Ташир-Дзорагетское царство|издание=3}}&lt;/ref&gt;. Бында стратегик әһәмиәткә эйә Каян, Махканаберд, Гаг һ. б. урынлашҡан булған.

=== Хачен кенәзлеге ===
{{main|Хаченское княжество}}

{{Quote box
  |width=20%
  |align=right
  |quote=«Барда ҡалаһынан Двинға (Дабиль) юл әрмән ерҙәренән үтә, һәм бөтә был ҡалалар Ашот I батша улы Смбат I-неке (Санбат)».
  |source=Истаһри, «Юлдар һәм батшалыҡтар китабы», X быуат&lt;ref&gt;{{статья |автор  = Н. А. Караулов. |заглавие= Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: I. Ал-Истахрий  |ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text1.htm  |издание  = Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа |тип =  |место= Тифлис |год   = 1901 |выпуск=   |страницы = 33}}&lt;/ref&gt;
}}

Хачен Антик Әрмәнстандың Арцах провинцияһы территорияһын биләгән. Ашот{{nbsp}}I осорона яҡын заманда боронғо Арраншаһиктар әрмән ырыуына ҡараған кенәз  Григор-Амам урта быуаттар Алуанкы территорияһында батшалыҡ тергеҙгән. Берт нисә йыл үтеүгә, 890-сы йылдар уртаһында, аталары үлгәндән һуң, улдары был  территорияны үҙ-ара бүлешкән. X быуат башынан улар Багратидтарҙың вассалы булған &lt;ref&gt;{{статья| автор=| заглавие=Албания Кавказская| ссылка=http://www.pravenc.ru/text/Албания%20Кавказская.html| издание= [[Православная энциклопедия]]| место = {{М}}| год = 2000| том = 1| страницы = 455—464 }}{{oq|ru|Правители расположенного в Правобережье Куры Хаченского княжества, придерживавшиеся монофизитства и в Х — сер. XI в. также носившие титул «царей Алуанка», находились в вассальной зависимости от арм. царства Анийских Багратидов…}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга |автор=Шнирельман В. А. |часть =  |заглавие = Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье |ссылка= |ответственный = Под ред. Л. Б. Алаева |место = М. |издательство= Академкнига |год= 2003 |страницы= 198 |страниц =}}{{oq|ru|Затем его сыновья поделили эту территорию между собой, но все они уже не имели той самостоятельности и превратились в X в. в вассалов армянских Багратидов.}}&lt;/ref&gt;. Гардман кенәзе Саак Севадтың баш күтәреүваҡиғаһы билдәле. Был ҡаршылығы өсөн Ашот {{nbsp}}II Саакты ҡаты язалаған, һуҡырға әйләндергән. X быуат аҙағында Гагик{{nbsp}}I был территорияны {{comment|тартып алған|аннексировал}} &lt;ref name=&quot;Гагик I&quot;/&gt;.

== Хакимдары ==
[[Файл:Monument knight in Gyumri.jpg|thumb|200px|Гюмри ҡалаһында Мәрхәмәтле Ашот {{nbsp}}III һәйкәле]]
* Ашот{{nbsp}}I — 885—890 йылдар
* Смбат{{nbsp}}I — 890—914 йылдар
* Тимер Ашот{{nbsp}}II — 914—928/929 йылдар
* Абас{{nbsp}}I — 928/929—952 йылдар
* Мәрхәмәтле Ашот{{nbsp}}III — 952—977 йылдар
* Смбат{{nbsp}}II — 977—989/990 йылдар
* Гагик{{nbsp}}I — 989/990—1020 йылдар
* Ованес-Смбат — 1020—1041 йылдар
* Ашот{{nbsp}}IV — 1022—1040 йылдар (''бергә идара итеүсе'')
* Гагик{{nbsp}}II — 1042—1045 йылдар

== Комментарийҙар ==
{{примечания|group=&quot;Комм&quot;|refs=
&lt;ref name=&quot;Ashot I&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Именно армянский царь Ашот{{nbsp}}I возложил корону на голову первого Багратидского царя восточной Грузии (Иверии) {{не переведено 3|Адарнасэ IV|Адарнасэ{{nbsp}}IV|en|Adarnase IV of Iberia}}. Подробнее см. {{книга |автор=Ronald Grigor Suny. |часть= |заглавие=The Making of the Georgian Nation |ссылка=https://books.google.ru/books?id=riW0kKzat2sC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |издание=2-е изд |издательство= Indiana University Press |год=1994 |том= |pages=31—32}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aplvert&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Об этом сообщает, например, Константин Багрянородный в труде «[[Об управлении империей]]» ([http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Konst_Bagr_2/text44.phtml?id=6401 гл. 44]): «''[Знай], что Апелварт правил Манцикиертом и находился под властью [Асотия], архонта архонтов, отца Симватия, архонта архонтов. Но сам Асотий, архонт архонтов, дал этому Апелварту также крепость [[Ахлат|Хлиат]], [[Эрджиш|Арцес]] и [[Мурадие|Перкри]], ибо упомянутый Асотий, архонт архонтов, отец Симватия, архонта архонтов, владел всеми странами востока''».&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;tagavor&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;В [[Монастырь Севанаванк|Севанской]] надписи 874 года Ашот называет себя царем ([[тагавор]]) Армении, а в надписи из [[Гарни (село)|Гарни]] 879 года его супруга [[Катраниде I|Катраниде]] названа принцессой Армении. См. {{статья |заглавие=История армянского народа | том= III| страницы=22}}{{ref-hy}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Manaskert&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;В 979 году оно было передано Византией [[Давид III Куропалат|Давиду{{nbsp}}III Куропалату]] в качестве ленных владений. См. {{книга |автор=[[Еремян, Сурен Тигранович|С. Т. Еремян]]. |часть=Армения на рубеже X—XI вв. |заглавие=Атлас Армянской ССР |ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/er1011.htm |ответственный= |место=Ер.—М. |издательство= |год=1961 |том= |страницы=102—106 }}. Большинство населения составляли армяне. См. [[Литаврин, Геннадий Григорьевич|Г. Г. Литаврин]]. Комментарий к главам 44—53 трактата «[[Об управлении империей]]». [http://www.hrono.ru/dokum/0900dok/kb_k44_53.html#44 Комм. 2 к главе 44]
&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Gagik&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;В настоящее время осколки статуи находятся в археологическом музее Эрзурума. См. [http://www.virtualani.org/gagikstatue/index.htm The statue of King Gagik] на сайте «[http://www.virtualani.org/ Virtual ANI]»&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;John I Tzimiskes&quot; group=&quot;Комм&quot;&gt;Император Византии [[Иоанн{{nbsp}}I Цимисхий]] в своем письме к Ашоту{{nbsp}}III также называет его «царь царей Великой Армении». См. {{статья |автор=Х. Кучук-Иоаннесов. |заглавие=Письмо императора Иоанна Цимисхия к армянскому царю Ашоту{{nbsp}}III  |ссылка=http://www.vostlit.info/Texts/rus3/Matfei/text5.phtml?id=920 |автор издания= |издание=[[Византийский временник]] |тип= |место= |издательство= |год= 1903|выпуск= |том=10 |номер= |страницы=}}&lt;/ref&gt;}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==
; Первоисточники
* {{книга |автор  = [[Ованес Драсханакертци]].  |заглавие = История Армении |ссылка= http://armenianhouse.org/draskhanakertsi/history-ru/contents.html |ответственный = Перевод с древнеармянского М. О. Дарбинян-Меликян |место= Ер. |год = 1984}}
* {{книга |автор= |часть= |ссылка =http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/A.phtml?id=2041|заглавие=Всеобщая история Степаноса Таронского, Асохика по прозванию: Писателя 11. стол. |ответственный=Перевед. с армянскаго и об-яснена Н. Эминым |издание= |место=М. |издательство=Типогр. Лазарев. Инст. восточ. языков |год=1864 |страницы=}}
* {{книга | автор = | часть= | заглавие= Повествование вардапета Аристакэса Ластиверци | ссылка = http://www.vostlit.info/Texts/rus2/Aristakes/frametext1.htm | издание= | ответственный = Пер. К. Н. Юзбашяна | место = М. | издательство = | год = 1960 | том = | страницы = }}
* [[Матфей Эдесский]]. [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/M.phtml?id=2053 Хронография]
* {{книга |автор=[[Товма Арцруни]]. |часть= |заглавие=История Дома Арцруни |ссылка= |ответственный= |издание= |место=Ер. |издательство= |год=2001 |том= |страницы= }}{{ref-hy}}
* {{книга |автор=[[Степанос Орбелян]].|часть= |заглавие=История области Сисакан. |ссылка= |ответственный= |место=Ер. |год=1986 |страницы=279}}{{ref-hy}}
* {{книга |автор= |часть= |заглавие=История анонимного повестователя |ссылка= http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Schapuch/frametext1.htm|викитека= |ответственный=пер. М. О. Дарбинян-Меликян |издание= |место=Ер. |издательство= |год= 1971|том= |страницы=}}
* {{книга |автор= |часть= |заглавие=Всеобщая история Вардана Великого |оригинал= |ссылка=http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/V.phtml?id=2043 |викитека= |ответственный=пер. Н. Эмина |издание= |место=М. |издательство= |год=1861 |том= |страницы=}}

== Тикшеренеүҙәр ==
; Исследования
* {{статья| автор= [[Туманов, Кирилл Львович|Cyril Toumanoff]].| заглавие= Armenia and Georgia| издание = The Cambridge Medieval History| место = Cambridge| год = 1966| том = IV: The Byzantine Empire, part{{nbsp}}I, chapter XIV| pages= 593—637}}
* {{книга |автор= John H. Rosser. |часть= |заглавие=Historical Dictionary of Byzantium |ссылка=https://books.google.am/books?id=1AXBIPOJ9lgC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |издание= 2-е изд |ответственный = |издательство= Scarecrow Press |год = 2011 |том=  |pages=}}
* {{книга |автор= |часть= |заглавие=Encyclopaedia of Islam |оригинал= |ссылка= |издание= |ответственный= |место=Leiden |издательство=BRILL |год=1986 |volume=1 |pages=637-638}}
* {{Из|Ираника|http://www.iranicaonline.org/articles/bagratids-dynasty|заглавие=Bagratids|автор=C. Toumanoff}}
* {{книга |автор=Mark Whittow. |часть= |заглавие= The making of Byzantium, 600-1025 |ссылка=https://books.google.am/books?id=bFh-ASmKksYC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |издательство= University of California Press |год=1996 |pages= }}
* {{книга |автор= |часть= |заглавие=The Cambridge History of Iran |ссылка=https://books.google.am/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;printsec=frontcover&amp;hl=ru&amp;source=gbs_ge_summary_r&amp;cad=0#v=onepage&amp;q&amp;f=false |издание= |ответственный=Edited by R. N. Frye |место= |издательство= Cambridge University Press |год=1975 |volume=4 |pages=}}
* {{книга |автор= [[Рансиман, Стивен|Steven Runciman]]. |заглавие= The Emperor Romanus Lecapenus and his reign: a study of tenth-century Byzantium |ссылка = |издательство=Cambridge University Press |год=1988 |pages=}}
* {{книга | автор = [[Манандян, Яков Амазаспович|Hakob Manandyan]]. |часть= |заглавие=The trade and cities of Armenia in relation to ancient world trade |оригинал= |ссылка= http://rbedrosian.com/Ref/tca5b.htm |издание = |ответственный=Translation by [[Гарсоян, Нина Геворговна|N. G. Garsoian]] |место=Lisbon |издательство=[s.n.] : distributors, Livraria Bertrand |год=1965 |том= |страницы = }}
* {{статья |автор=[[Юзбашян, Карен Никитич|К. Н. Юзбашян]]. |заглавие=Скилица о захвате Анийского царства в 1045 г. |ссылка=http://vremennik.biz/opus/BB/40/52472 |издание=[[Византийский Временник]] |тип= |место= |издательство= |год=1979 |выпуск= |том=40 (65) |номер= |страницы=76—91  |ref= }}
* {{книга |автор= |часть = |заглавие= Всемирная история. Энциклопедия. |ссылка= |издание= |ответственный = |место = М. |издательство= |год=1957 |том=3 |страницы =  76—91}}
* {{книга |автор= |часть= |заглавие=История Византии |ссылка= |издание= |ответственный=Отв. редактор С. Д. Сказкин |место=М. |издательство=Наука |год=1967 |том=2 |страницы = }}
* {{статья |автор=Степаненко В. П. |заглавие = Из истории армяно-византийских отношений второй половины X{{nbsp}}— XI{{nbsp}}в. (к атрибуции монет Кюрикэ куропалата)|издание = Античная древность и средние века  |год= 1978|выпуск= 15|страницы =}}

== Һылтанмалар ==
* {{Из БСЭ|заглавие=Анийское царство |издание=3}}
* {{книга |автор = [[Еремян, Сурен Тигранович|С. Т. Еремян]]. |часть=Армения на рубеже X—XI вв.|заглавие=Атлас Армянской ССР |ссылка=http://rbedrosian.com/Maps/er1011.htm |ответственный= |место = Ер.—М. |издательство= |год=1961 |том= |страницы=102—106 }}
* [http://www.virtualani.org/ VirtualANI — Everything about the Deserted Armenian City of Ani]
* [https://i.imgur.com/zW0QaxH.png Карта Европы в 900 году]

{{Хорошая статья|История}}
* {{Из БСЭ|заглавие=Анийское царство |издание=3}}

[[Категория:Урта быуаттар тарихи дәүләттәре]]
[[Категория:Әрмәнстан тарихы]]
[[Категория:Исторические государства Средних веков]]
[[Категория:Анийское царство]]</text>
      <sha1>cjhbvxfhe07pijaf4jvvwk11j9pxsd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иҫке Ишембай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134311</id>
    <revision>
      <id>1301499</id>
      <parentid>1271842</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T15:48:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24558" sha1="rhm33yzr8ujidtx4iwqjhtrjge9nec8" xml:space="preserve">{{НП-Россия}}
'''Иҫке Ишембай''' (''халыҡ телендә — Һул яр'') — [[Ишембай]] ҡалаһындағы биҫтә&lt;ref name=&quot;ИЭГ2&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Никулочкин Д. В.}}|заглавие=Ишимбай — это город?|ссылка=http://подметки.рф/app/files/archive/pdf/1455188702_nomer_3_2016.pdf|издание=[[Подметки+]]|тип=газета|место=Ишимбай|издательство=РИК «Аспект»|год=2016|выпуск=2|номер=3|страницы=2|issn=2220-8348}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Список депутатов|url=http://ishimbai.com/sovet-deputatov/spisok-deputatov|publisher=Официальный интернет-портал города Ишимбая|accessdate=2014-08-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Акбердин Р.|заглавие=Отсюда зародился Ишимбай|ссылка=http://www.voshod-news.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2146:2010-10-29-03-46-17&amp;catid=183:174-175-29102010&amp;Itemid=17|язык=ru|издание=[[Восход (газета, Ишимбай)|Восход]]|тип=газета|место=Ишимбай|год=2010. — 29 октября|номер=174-175}}&lt;/ref&gt;, уның көнбайыш өлөшөндә, [[Ағиҙел]] йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уға яҡын биҫтә — Тимер юл биҫтәһе, унда Ишембай тимер юл станцияһы урынлашҡан.

== Тарихы ==
Ишембай ауылына беренсе булып [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] яугиры — йөҙ башы [[Ишембай Аҡбирҙин]] ([[1770 йыл|1770]]—[[1831 йыл|1831]]) күсеп ултыра&lt;ref name=&quot;Сотник Ишимбай&quot;&gt;{{китап |автор=М. Якупов |заглавие=Сотник Ишимбай |место=Уфа |издательство=ГУП &quot;ГРИ Башкортостан&quot; |год=2005 |страниц=127|страницы=8 — 90 }}&lt;/ref&gt;. Ике ҡыҙынан тыш, уның Мөхәмәтйән ([[1797 йыл|1797]]—[[1834 йыл|1834]]), Сәлимйән ([[1806 йыл|1806]]), Исмәғил ([[1815 йыл|1815]]), Вилдан ([[1808 йыл|1808]]), Яҡуп ([[1818 йыл|1818]]), Әйүп ([[1813 йыл|1813]]), Исхаҡ ([[1828 йыл|1828]]), Мөхәмәтғәли ([[1828 йыл|1828]]) тигән улдары була&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ишимбай|url=http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/ishimbay.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/694ZhsqHn?url=http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/ishimbay.html|archivedate=2012-07-11|lang=ru|publisher=Генеалогия и архивы|accessdate=2011-10-29}}(рус.)&lt;span id=&quot;cxmwfg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;span id=&quot;cxmwfg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt; Генеалогия и архивы.&lt;/span&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwfg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;[http://ufagen.ru/places/ishimbayskiy/ishimbay.html Тәүге сығанаҡтан] архивланған 11 июль 2012.&lt;/small&gt;&amp;#x20;&lt;small id=&quot;cxmwfg&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;29 октябрь 2011 тикшерелгән.&lt;/small&gt;&lt;/ref&gt;.

Ишембай ауылының беренсе теркәлеүе — [[1815 йыл]]. Ул саҡта ауылда 13 кешенән торған бер ихата иҫәпләнә. [[1839 йыл]]да ауылда шул 28 кешенән торған бер ихата 105 ат, 79 һыйыр, 20 һарыҡ, 105 кәзә, 24 умарта тотҡан. 48 бот бот ужым һәм 288 яҙғы бойҙай сәскән. Ғаиләнең һәр ағзаһына 12 бот икәмәк тура килгән. XIX быуаттың урталарына Аҡбирҙин Ишембайҙың өйләнгән 7 улы 36 кешенән торған бер ихатаны тәшкил иткән.

Урта хәлле крәҫтиәндәр Аҡбирҙин Ишембай һәм уның балалары йорт һәм кантон идаралығының чиновниктары булған. Бер йорттан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә булған — ауылдың начальнигы, административ-полиция функциялары менән йорт десятнигы.

X иҫәп алыуҙар буйынса унда 18 ихатала 50 ир-егет һәм 45 ҡатын-ҡыҙ була. [[1920 йыл]] иҫәбе буйынса — 59 йортта 298 кеше була.

1770 йылда Ишембай ауылы ерҙәрендә Рәсәй География департаментының танылған сәйәхәтсеһе, ғалим [[Лепёхин Иван Иванович|И. И. Лепёхин]] етәкселегендәге экспедицияһы булып китә. Экспедиция [[Көҫәпҡол (Ишембай)|Көҫәпҡол]] ауылында булған сағында,  [[Тәйрүк (йылға)|Тәйрүк]]  йылғаһы [[Ағиҙел (йылға)|Ағиҙелгә]] ҡойған урындан әллә ни алыҫ булмаған урында нефть сығыуына шаһит була&lt;ref name=&quot;ЮДГ1&quot;&gt;{{статья|автор=|заглавие=Юбилейные даты в истории города и района|ссылка=|язык=|издание=[[Восход (газета)|Восход]]|тип=газета|место=Ишимбай|год=2010|месяц=1|число=29|номер=16—17}}&lt;/ref&gt;.

1904-1905 йылдарҙан алып, Ишембай ауылына яҡын ерҙәрҙә бер нисә геологик экспедиция эшләй.

Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәгән отставкалағы полковник Срослов 1911 йылда Ишембай ауылы менән [[Көҫәпҡол (Ишембай)|Көҫәпҡол]] ауылы араһындағы ерҙәрҙе арендаға ала һәм, [[Петербург]]тан геолог саҡыртып, нефть табырға тырыша. Ишембай ауылынан ялланған 3-4 йәш егет 12,7 метр тәрәнлеккә тиклем соҡор ҡаҙа һәм нефть билдәһе булған ҡатламдар булыуын раҫлай. [[1913 йыл]]да улар тағы эште дауам итә һәм 16 метр тәрәнлектән 2 биҙрә нефть сығара. [[1915 йыл]]да Баҡы нефтселәре ағалы-ҡустылы Нобелдәрҙең вәкиле геолог Андерсен урындағы халыҡтан нефтле ерҙәрҙе һатыуын һорай, әммә урындағы халыҡ был тәҡдимде кире ҡаға&lt;ref name=&quot;ЮДГ1&quot;/&gt;. 

Граждандар һуғышы аҙағында, [[1919—1921 йылдар]] тирәһендә, Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советы башланғысы буйынса, Ишембай ауылы тирәһендәге ерҙәрҙә 57 метрға тиклем тәрәнлектәге 25 скважина быраулана һәм уларҙа нефть эҙҙәре табыла.

[[1929 йыл]]дың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. [[Башҡортостан]] совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа&lt;ref name=&quot;История геологоразведки в Башкортостане (ХХ – начало XXI вв.)&quot;&gt;[http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html   История геологоразведки в Башкортостане (ХХ — начало XXI вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216125313/http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html |date=2021-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

[[1929 йыл]]дың йәйендә [[Башҡортостан]] хөкүмәте үтенесен академик [[Губкин Иван Михайлович|И. М. Губкин]] хуплай һәм нефть институты Ишембай тарафтарына өс геологик партия ебәрә, шуларҙың береһенә  геолог [[Блохин Алексей Александрович|А. А. Блохин]] етәкселек итә{{Sfn|Мангушев, Поляков, Уткин|1985|с=10|name=ЧК10}}. Ишембай ауылында ойошторолған &quot;7 Ноябрь&quot; исемендәге колхозынан 12 кешене нефть эҙләүселәргә ярҙамға бирәләр. Нефть сығарыу эшенә бар тирә-йүндәге ауылдарҙан эшселәр ылыҡтырыла. Эшселәр башта яҡын-тирәләге ауылдарҙа йәшәй, һуңыраҡ улар өсөн скважиналарҙан бер саҡырымдай алыҫлыҡта, артабан Ағиҙелдең уң яҡ ярында төҙөлгән эшселәр ҡасабаһына [[Киров Сергей Миронович|С. М. Киров]] исеме бирелә. 

1932 йылдың 16 майында иртәнге сәғәттәрҙә ғинуар айынан алып әҙләп кенә йә һыу, йә газ атып торған 703-сө скважина яғынан бөтә тирә-йүнгә көслө геүләү  тауышы тарала. Халыҡ ауылға бик яҡын урынлашҡан 703-сө скважина яғына йүгерә. 41 метр бейеклектәге вышка башында торған верховой Кәлимулла Сәлимйәнов (Ишембай Аҡбирҙиндың ейәне) бик юғары атылған нефть фонтанын иң беренсе булып күргән һәм был йылы нефть менән ҡойонған тәүге кеше була, аҙаҡ белгестәр фонтандың 60 метр бейеклектә булыуын әйтеп бирә&lt;ref name=&quot;Сотник Ишимбай&quot; /&gt;

1940 йылдың 10 февралендә РСФСР Юғары Советының Указы нигеҙендә Киров исемендәге эшселәр ҡасабаһы [[Ишембай]] ҡалаһына әйләндерелә&lt;ref name=&quot;ЮДГ2&quot;&gt;{{статья|автор= |заглавие=Юбилейные даты в истории города и района |ссылка= |язык= |издание=[[Восход (газета)|Восход]] |тип=газета |место=Ишимбай |год=2010. — 5 февраля |номер=21—22}}&lt;/ref&gt;. Күл (Озёрная) һәм Гоголь урамдарынан торған боронғо Ишембай ауылы ла уның составына инеп китә һәм 2002 йылға тиклем рәсми документтарҙа «Һул яҡ яр ҡасабаһы», тип атап йөрөтөлә. [[Ишембай Аҡбирҙин]]дың вариҫы Йәһүҙә Ишембаевтың юллауы буйынса ауылға боронғо исеме Иҫке Ишембай булып кире ҡайтарыла.

== Хәҙерге осоро ==
Хәҙер Иҫке Ишембайҙа «Йондоҙ» Мәҙәниәт йорто (элекке кинотеатр), 4-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе, медпункт, 2-се һанлы мәркәз мәсете бар. Адресы: Трактовый урамы, 7-се йорт, [[Ишембай нефть эшкәртеү заводы|Ишембай нефть эшкәртеү заводының]] элекке 6-сы һанлы балалар баҡсаһы (хәҙер алынған)

[[2010 йыл]]дың 8 майында 4-се һанлы мәктәп янында Иҫке Ишембайҙан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл асыу тантанаһы үтә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Аюпова Г.|заглавие=Памятник — от слова «Память»|ссылка=http://www.voshod-news.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2618:2011-02-22-06-00-37&amp;catid=226:28-29-22022011&amp;Itemid=17|язык=ru|издание=[[Восход (газета, Ишимбай)|Восход]]|тип=газета|место=Ишимбай|год=2011. — 22 февраля|номер=28-29}}&lt;/ref&gt;.

Иҫке Ишембай биләмәһендә мул һыулы һәм балыҡлы күлдәр бар.

Хәҙерге ваҡытта сәнәғәт предприятиеларының сәнәғәт ҡалдыҡтарын сығарып ташлау менән бәйле һауаның бысраныу проблемалары бар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Ванохина И.|заглавие=Чем пахнет в Старом Ишимбае?|ссылка=http://www.voshod-news.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=2639:2011-02-25-05-13-04&amp;catid=227:30-31-25022011&amp;Itemid=17|язык=ru|издание=[[Восход (газета, Ишимбай)|Восход]]|тип=газета|место=Ишимбай|год=2011. — 25 февраля|номер=30-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Клугман Т.|заглавие=Синий смог над Белой-рекой|ссылка=http://www.agidel.ru/?param1=24357&amp;tab=4|язык=ru|издание=[[Республика Башкортостан (газета)|Республика Башкортостан]]|тип=газета|место=Уфа|год=2011. — 1 октября|номер=190}}&lt;/ref&gt;.

== Урамдар ==

* Сергей Лазо (урамы) ({{lang-ru|Сергея Лазо (улица)}})
* Трактовый (урамы) ({{lang-ru|Трактовая (улица)}}) 
* Нефтепроводный (урамы) ({{lang-ru|Нефтепроводная (улица)}})
* Ворошилов (урамы) ({{lang-ru|Ворошилова (улица)}})
* Киң тыҡрыҡ (урамы) ({{lang-ru|Широкий переулок (улица)}})
* Ҡыҙыл флот (урамы) ({{lang-ru|Краснофлотская (улица)}})
* Һыубаҫар (урамы) ({{lang-ru|Заливная (улица)}})
* 1-се Көнбайыш (урамы) ({{lang-ru|1-я Западная (улица)}})
* 2-се Көнбайыш (урамы) ({{lang-ru|2-я Западная (улица)}})
* Шевченко (№ 4, 6) (урамы) ({{lang-ru|Шевченко № 4,6 (улица)}})
* Беренсе тыҡрыҡ (урамы) ({{lang-ru|Первый Переулок (улица)}})
* Икенсе тыҡрыҡ (урамы) ({{lang-ru|Второй переулок)}})
* Өсөнсө тыҡрыҡ (урамы) ({{lang-ru|Третий переулок (улица)}})
* Йәнәлиф (урамы) ({{lang-ru|Яналиф (улица)}})
* Интернациональный (урамы) ({{lang-ru|Интернациональная (улица)}})
* Есенин (урамы) ({{lang-ru|Интернациональная (улица)}})
* Хеҙмәт (урамы) ({{lang-ru|Трудовая (улица)}})
* Толбухин (урамы) ({{lang-ru|Толбухина (улица)}})
* Гоголь (урамы) ({{lang-ru|Гоголя (улица)}})

* Әтәс (урамы) ({{lang-ru|Атяшевская (улица)}})
* Гагарин (урамы) ({{lang-ru|Гагарина (улица)}})
* Дуҫлыҡ (урамы) ({{lang-ru|Дружбы (улица)}})
* Йылға Аръяғы (урамы) ({{lang-ru|Заречная (улица)}})
* Тыныслыҡ (урамы) ({{lang-ru|Мира (улица)}})
* Ирек (урамы) ({{lang-ru|Свободы (улица)}})
* Төньяҡ (урамы)({{lang-ru|Северная (улица)}})
* Үҙәк (урамы) ({{lang-ru|Центральная (улица)}})
* Мәктәп (урамы)({{lang-ru|Школьная (улица)}}) &lt;ref&gt;[https://www.gosspravka.ru/02/047/000042.html]&lt;/ref&gt;

Коды ОКАТО ОКТМО - Старый Ишимбай.
www.gosspravka.ru

== Транспорт ==

* 2-се һанлы ҡала маршрут автобусы «[[Ишембай автовокзалы|Автовокзал]] — Иҫке Ишембай биҫтәһе»

== Сәнәғәте ==
Биҫтә янында машина эшләү предприятиелары — «[[Витязь (компания)|„Витязь“ машиналар эшләү компанияһы]]» һәм яуаплығы сикләнгән «[[Ишембай станоктар ремонтлау заводы]]» йәмғиәте урынлашҡан. Индустриаль шоссе «[[Ишембай нефть эшкәртеү заводы|Ишембай „Ағиҙел“ нефть базаһы]]» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм «Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте кеүек эре предприятиелар урынлашҡан Һул яҡ яр сәнәғәт зонаһынан Иҫке Ишембай биҫтәһен айырып тора.

== Билдәле кешеләре ==
* [[Ишембай Аҡбирҙин]] ([[1770 йыл|1770]]—[[1831 йыл|1831]]) — 1812 йылғы Ватан һуғышы батыры, урыҫ ғәскәренең йөҙ башы&lt;ref&gt;М. Якупов. Сотник Ишимбай; Уфа. 2005 г.; изд-во: ГУП &quot;ГРИ Башкортостан&quot;. т. 400 экз. 127 стр.&lt;/ref&gt;. 19 быуатта Ишембай ауылына нигеҙ һалған.
* Хәлилов Венер Рамаҙан улы — КПСС-тың XXV, XXVI съездары делегаты, Дәүләт Думаһы, Башҡортостан Юғары Советы депутаты, Рәсәй сәйәсмәне, йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-академик, профессор, хәҙерге Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған.
*[[Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы]] (1908—1991) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1933 й.), Колхозсыларҙың I Бөтә Союз съезы делегаты, Өфө ҡалаһы Киров районының I саҡырылышы Советы депутаты (1936 й.), Өфө ҡалаһының II саҡырылышы Советы депутаты (1939 й.);
* Йосопова Миңлехаят Мөхәмәтсәғит ҡыҙы (Хаят Сәғит ҡыҙы) (1950), журналист, «Торатау» гәзитенең беренсе мөхәррире, ҡала Советы депутаты (1991—1995), ҡала Советы рәйесе урынбаҫары (1992—1995), «Юрматы» һәм «Юрматы ере» милли хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе (1989 йылдан алып), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999), Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған;
* Юлдашбаев Абдулла — билдәле ғалим-тарихсы [[Билал Хәмит улы  Юлдашбаев]]тың олатаһы, Иҫке Ишембай ауылы имамы
* [[Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы]] — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы, опера йырсыһы
* Моғаттаров Гәбделғәфүр Мөхәмәтсәғит улы (1947) — дәүләт эшмәкәре, ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретары (1969—1975), «Ишембайнефть» НГДУ-һының профсоюз комитеты рәйесе, республика предприятиеларының конкурс идарасыһы (1975—1980), Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған;
* Хәйруллин Наил Валиян улы (1950 йылда тыуған) — табип-энә менән дауалаусы терапевт, Башҡорт ырыуҙары һәм «Юрматы ере» башҡорт милли ырыуҙар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе, 1990 йылдың июль айында Юрматы ырыуының 1-се йыйынын үткәреүгә өлгәшкән шәхес. Ишембай ҡалаһы янындағы Иҫке Ишембай ауылында тыуған;
* [[Юлдашбаев Билал Хәмит улы]] (1928—2001), тарихсы-ғалим, тарих фәндәре докторы. Профессор. Башҡортостан Республикаһы, башҡорт милли хәрәкәте тарихы буйынса фәнни хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Башҡорт Асср-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Юрматы ауылында (Һул яҡ яр) тыуған
* [[Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы]] (1932—2010) — яҙыусы, журналист, «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире (1959—1979), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, Стәрлетамаҡ районының Ишембай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе) тыуған;
* [[]]
* [[]]
*

== Әҙәбиәт ==
* Акбердин, Р. Отсюда зародился Ишимбай: Старый Ишимбай / Р. Акбердин // Восход.- 2010.- 29 окт.- С.3.
* Асфандияров &quot;История сел и деревень БАССР&quot;
* Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.).
* К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В, Уткин «Чудесный клад» (Москва, Советская Россия, 1985 г., стр. 144, 20 000 экз.).
* Юсупов Ю. М., Исянгулов Ш. Н., Ярмуллин А. Ш. «Юрматы» (Уфа. ИК ВКБ, 2017, стр. 152, 500 экз.)
* М. Якупов. «Сотник Ишимбай» (Уфа. ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005,стр. 126, 400 экз.)

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Сығанаҡтар ==
* [http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220412025101/http://ihtika.ru/book/asfandiyarov-az-istoriya-sel-i-dereven-bashkortostana-i-sopredelnyh-territoriy-ufa-kitap-2009-744-s/ |date=2022-04-12 }}

* {{китап |автор=Коллектив авторов |заглавие=История башкирских родов. Юрматы. |ответственный=Хамидуллин С. И. |ссылка=http://ihtika.ru/index.php/book/istoriya-bashkirskih-rodov-yurmaty-tom-30-ch-1--ufa-2018/page/181 |место=Уфа |издательство=Китап |год=2018 |том=30, часть 1 |страниц=840 |страницы=192 |тираж = 2 000 |isbn= 978-5-295-06968-0|ref= }}

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ2013|index.php/read/8-statya/4700-ishembaj-ala}}

[[Категория:Алфавит буйынса микрорайондар]]
[[Категория:Ишембай тарихы]]</text>
      <sha1>rhm33yzr8ujidtx4iwqjhtrjge9nec8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Клавдий Птолемей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135623</id>
    <revision>
      <id>1301515</id>
      <parentid>1251676</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T06:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40380" sha1="m1qmsdgxq7wxuxz2uecqi45esvi8h6f" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Клавдий Птолемей''' ({{Lang-grc|Κλαύδιος Πτολεμαῖος}}, {{lang-lat|Claudius Ptolemaeus}}, яҡынса 100 — яҡынса 170){{Sfn|Toomer|1970|p=186}} — һуңғы эллинистик астроном, астролог, {{математик|II быуат}}, механик, оптик, музыка теоретигы һәм географ. [[Искәндәриә|Мысыр Искәндәриә]]һендә йәшәй һәм эшләй (ысынлыҡта — 127—151 йылдар араһында{{Sfn|Еремеева|1986|страницы=262|с=262}}{{Sfn|Клайн|1988|страницы=73|с=73}}), унда астрономик күҙәтеүҙәр үткәрә.

Классик антик монография авторы (ҡара: «Альмагест»), ул антик күк механикаһы үҫеше һөҙөмтәһе була һәм шул ваҡыттағы [[Боронғо Греция|Греция]] һәм [[Яҡын Көнсығыш]]тың астрономик белемдәренең тулы йыйылмаһын үҙ эсенә ала. Ғилемдең башҡа өлкәләрендә лә — оптикала, [[география]]ла, [[математика]]ла{{Sfn|Еремеева|1986|страницы=268|с=268}}, шулай уҡ астрологияла тәрән эҙ ҡалдыра.

== Биографияһы ==
Птолемей Клавдий — эллинизмдың ҙур фигураларының береһе. [[Астрономия]]ла мең йыллыҡтар дауамында — Гиппархтан (б. э. тиклем II быуат) [[Әл-Бируни|Бируни]]ға тиклем (б. э. [[X быуат|X]]—[[XI быуат]]ы) Птолемейға тиң кеше булмай.

Птолемей шәхесен һәм хеҙмәттәрен тарих бик сәйер ситләтеп үтә. Уның тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында уға замандаш авторҙар бер ҙә телгә алмайҙар. Беҙҙең эраның беренсе быуатында тарихи хеҙмәттәрҙә Клавдий Птолемей Птолемеевтар династияһы менән бәйләнә, әммә хәҙерге тарихсылар, был исемдәр тап килеү арҡаһында килеп сыҡҡан хата тип иҫәпләй (''Птолемей'' исеме элекке Лагид батшалығы биләмәһендә бик популяр булған). Рим исеме (ырыу исеме) Клавдий (''Claudius''), Птолемей Рим гражданы булыуын күрһәтә, һәм уның ата-бабалары, моғайын, император Клавдийҙан Рим гражданлығы алғандыр.

Птолемейҙың тормошо тураһында төп мәғлүмәт сығанағы булып уның үҙенең хеҙмәттәре тора, улар ян-яҡтан һылтанмалар буйынса хронологик эҙмә-эҙлелектә теҙелгән. Һуңғы антик һәм Византия авторҙарының ярты-йорто биографик мәғлүмәттәре ышаныслы була алмай, ләкин Феодор Мелитениоттың (XIV быуат) Птолемейҙың Үрге Мысырҙағы Птолемаида Гермиеванан килеп сығышы тураһында белдереүе иғтибарға лайыҡ{{Sfn|Toomer|1970|p=186}}. Птолемейҙың киң эрудицияһы һәм эшендә алда эшләүселәрҙең хеҙмәттәрен әүҙем ҡулланыуы, күрәһең, уның Искәндәриә китапханаһы ресурстарын әүҙем файҙаланыуы менән бәйле.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
[[Файл:Ptolemaeus_-_Quadripartitum,_1622_-_4658973.tif|мини|''Quadripartitum'', 1622]]

=== Астрономия ===
Птолемейҙың төп хеҙмәте булып «Великое математическое построение по астрономии в тринадцати книгах» (йәки ябай һәм дәрәжәле итеп «Бөйөк», грекса «Мэгисте») тора, ул боронғо грек донъяһының математик һәм астрономик белемдәр энциклопедияһы булып тора{{Sfn|Еремеева|1986|страницы=262—263|с=262—263}}. Гректарҙан ғәрәптәр аша урта быуат Европаһына юл үткәндә «Megale syntaxis» («Бөйөк төҙөү») исеме «Альмагест»ҡа үҙгәрә. Птолемейҙың хеҙмәте әле лә ошо ғәрәпләштерелгән исем аҫтында билдәле.

Альмагестта Птолемей [[боронғо Греция]] һәм [[Вавилон]]дың астрономик белемдәре йыйылмаһын яҙа, унда бик ҡатмарлы [[Геоцентризм|геоцентрик донъя моделен]] әйтеп бирә (әгәр ҙә Гиппарх ентекләп әҙерләгәнде тапшырған булмаһа). Был системаны төҙөгәндә ул үҙен бик оҫта механик итеп күрһәтә, сөнки күк яҡтыртҡыстарының тигеҙһеҙ хәрәкәтен (планеталарҙың артҡа табан хәрәкәте менән) түңәрәк буйынса бер нисә тигеҙ хәрәкәт комбинацияһы рәүешендә (эпициклдар, деферент, экванттар) күрһәтә алған. Америка фән тарихсыһы М. Клайн «Птолемей теорияһының мәңге һаҡлана торған әһәмиәте шунан тора, ул ҡатмарлы һәм хатта серле физик күренештәрҙе рациональ төшөнөүҙә математиканың ҡеүәтен ышаныслы күрһәтте» тип билдәләй{{Sfn|Клайн|1988|страницы=79|с=79}}.

Альмагест шулай уҡ йондоҙло күк йөҙө каталогын үҙ эсенә ала. 48 йондоҙлоҡтан торған исемлек күк сфераһын тулыһынса ҡапламай: унда Птолемей [[Искәндәриә]]лә булғанда ғына күрергә мөмкин булған йондоҙҙар ғына була.

Птолемей системаһы көнбайыш һәм ғәрәп донъяһында, [[Николай Коперник]]тың [[Гелиоцентризм|гелиоцентрик системаһы]] төҙөлгәнгә тиклем, ғәмәлдә дөйөм ҡабул ителгән була.

Дөйөмләштереүсе һәм фундаменталь ҡарашы һөҙөмтәләһендә, Птолемей китаптары алда эшләүселәрҙең күпселек хеҙмәттәрен фәнни әйләнештән ҡыҫырыҡлап сығара, һуңынан улар юғалған булып сыға. Уларҙың бер өлөшө Птолемейҙың үҙенең һылтанмалары буйынса ғына билдәле. Бынан тыш, логик төҙөлөш һәм дидактиклыҡ маҡсатында, Птолемей ҡайһы берҙә йәки махсус рәүештә үҙенең һәм башҡаларҙың тик файҙалы күҙәтеү мәғлүмәттәрен генә һайлап ала, йәки мәғлүмәттәрҙе үҙенә дөрөҫ булып күренгән теоретик һөҙөмтәгә тура килтерә, был фәнни ысулдар тураһында хәҙерге ҡарашҡа ҡаршы килә. Ошоноң менән бәйле, Птолемей методологияһы мәсьәләләре һәм уның ҡаҙаныштары менән алда эшләүселәрҙең һөҙөмтәләре нисбәте ҡатмарлы, тикшеренеүселәрҙә бәхәс тыуҙыра, уның тарихы IX быуат ғәрәп комментаторҙарының комментарийына барып тоташа. Атап әйткәндә, Птолемейҙың йондоҙ каталогы һаҡланмаған Гиппарх каталогына таяна. Был фараз файҙаһына шул һөйләй: хәҙерге заман астрономия тарихсылары тикшеренеүенә ярашлы, 1022 каталогында һанап кителгән бөтә йондоҙҙар Гиппарх тарафынан Родос киңлегендә (төньяҡ киңлектең 36°) күҙәтелгән булырға мөмкин, әммә каталогта көньяҡтараҡ [[Искәндәриә]]лә (төньяҡ киңлектең 31°) күҙәтергә мөмкин булған, ләкин Родоста күҙәтелмәгән йондоҙҙарҙың береһе лә юҡ.

Роберт Ньютон «Клавдий Птолемейҙың енәйәте» ([[1977 йыл|1977]]) тигән шау-шыу тыуҙырған китабында ғалимды туранан-тура плагиатта (кеше яҙған әҫәрҙе үҙенеке итеп күрһәтеү, үҙләштереү) һәм фальсификацияла (мәғлүмәттәрҙе боҙоп күрһәтеү) ғәйепләй. Әммә, күп оло астрономдар боронғо ғалимдың намыҫын яҡлайҙар. Рәсәй астрономдары (Ю. Н. Ефремов һәм Е. К Павловская) яһаған Альмагестағы бөтә йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәтен иҫәпләгән иҫәп-хисап күрһәтеүенсә, улар башлыса беҙҙең эраға тиклем II быуатта күҙәтелгән, йәғни Птолемей ысынлап та беҙҙең эраға тиклем II быуатта төҙөлгән Гиппарх каталогтын, уны прецессияла даими хата (ул прецессияны 100 йылға 1 градусҡаса тигеҙ, ә 72 йылға түгел тип ҡабул итеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән) менән үҙ дәүеренә яңынан иҫәпләп ҡулланған. Һөҙөмтәлә йондоҙҙарҙың урынлашыуы тураһында мәғлүмәт беҙҙең эраның 60 йылына, ә бөтөнләй беҙҙең эраның 137 йылына түгел, килтерелгән булып сыға. Әммә хәҙерге ғалимдар быны Птолемейға ғәйеп итеп тағыу һәм, Ньютон артынса, уны плагиатта ғәйепләү яҡлы түгел, сөнки ул бер ҡайҙа ла үҙен күҙәтеүҙәр ''авторы итеп күрһәтмәй''. Уның йондоҙҙар каталогы — белешмә, ә белешмә материалдарҙа беҙҙең заманда ла материал авторы күрһәтелмәй.

Птолемей үҙе уйлап сығарған «астролябон» — армилляр сфералар комбинациялары (артабан — астролябия) ярҙамында үҙ йондоҙҙар күҙәтеүен алып бара. Ул «трикветрум» — стена түңәрәге (квадрант) өлгөһө булып киткән өсәрле рейка уйлап таба{{Sfn|Еремеева|1986|страницы=262—263|с=262—263}}.

«Подручные таблицы» эшендә Птолемей, «Альмагестта» килтерелгәнгә ҡарағанда практик ҡулланыу өсөн уңайлыраҡ, яҡшыртылған теория нигеҙендә эшләнгән астрономик таблица, шулай уҡ ҡулланыу буйынса инструкция килтерә. Был таблицалар планеталар торошон һәм башҡа астрономик күренештәрҙе теләһә ниндәй датаға иҫәпләргә мөмкинлек бирә. Таблицаларҙың формаһы астрономияла хәҙерге ваҡытҡа тиклем стандарт булып ҡала.

«Альмагест» һөҙөмтәләрен ҡыҫҡаса ябайлаштырып яҙған, «Планета гипотезалары» тип исемләнгән, ғәрәп теленә тәржемәлә генә тулыһынса һаҡланып ҡалған ике китабында, астрономик теорияны артабан камиллаштырыу һөҙөмтәһе күренә. Нәҡ ошо эшендә Птолемей, төрлө яҡтыртҡыстар өсөн айырым абстракт геометрик моделдарға ярашлы, донъяның төҙөк механик картинаһын төҙөргә тырыша. Хеҙмәтендә шулай уҡ яҡтыртҡыстарға тиклем алыҫлыҡты һәм уларҙың үлсәмен билдәләү өсөн яңы алымдар эшләнгән.

Икенсеһе генә һаҡланып ҡалған ике китаптағы ҙур булмаған «Хәрәкәтһеҙ йондоҙҙар фазаһы» хеҙмәтендә Птолемей сағыу йондоҙҙарҙың гелиакик ҡалҡыуы һәм байыуы тураһындағы мәсьәләне ҡарай. Икенсе китабы төрлө киңлектәр (климаттар) өсөн, төрлө авторҙар фекеренсә, һауа күренештәренә бәйләнгән ваҡиғаларҙы йылдың һәр көнөнә алдан әйтеүсе иҫәпләү календарынан ғибәрәт.

Ғәрәп теленә тәржемәһе генә һаҡланған «Планисфера тураһында» трактатында Птолемей түңәрәктәрҙең күк көмбәҙендә экватор яҫылығына яһаған проекцияһы тураһындағы мәсьәләне ҡарай. Был төҙөү иң популяр урта быуат астрономик приборы — яҫы астролябия конструкцияһы нигеҙендә ята. Яҡтыртҡыстарҙың ҡалҡыу һәм батыу ваҡытын билдәләү был инструменттың төп тәғәйенләнештәренең береһе булып торғанлыҡтан, ә Птолемей был һорауҙы махсус рәүештә тикшерә, бәлки, ул приборҙың авторы булып торалыр.

=== Математика ===
Әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөштөң диагоналдәре ҡабатландығы тураһындағы теореманан сығып (''Птолемей теоремаһы'', Птолемей тигеҙһеҙлеге), Птолемей 1½° һәм ¾° дуғаның хордаһын билдәләй һәм улар буйынса 1° дуғаның хордаһын яҡынса иҫәпләй. Был ваҡытта ул үҙенең теоремаһына нигеҙләнә, уға ярашлы, ҙур хорданың бәләкәй хордаға сағыштырмаһы улар тартып торған дуғаларҙың сағыштырмаһынан бәләкәйерәк. 0-дән 180°-ҡа тиклемге дуғаларға ярашлы хордалар таблицаһын төҙөй; градустың минуттарға һәм секундтарға бүленешен индерә{{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=393—394|с=393—394}}.

=== Оптика ===
Биш китаптағы «Оптика» трактатында күҙҙәр таратҡан нурҙар сәбәбе булып торған күреү тәбиғәте тураһында дөйөм антиклыҡ ҡарашҡа эйәрә. Беренсе китабында (беҙҙең көндәргә килеп етмәгән) күреү һәм яҡтылыҡ тураһында дөйөм фекерләүҙәр килтерелә. Икенсе китапта үҙләштереү аспекттары ҡарала һәм төрлө күреү алдауҙары тасуирлана. Атап әйткәндә, &quot;Альмагест&quot;тағынан айырмалы рәүештә, горизонтта яҡтыртҡыстарҙың үлсәме артҡан кеүек тойолғандың дөрөҫ психологик аңлатмаһы бирелә. Өсөнсө китабында — сағылыу закондары һәм яҫы һәм ҡабарынҡы көҙгөләр үҙенсәлектәре тасуирлана, дүртенсеһендә — башҡа геометрия көҙгөләре. Бишенсе бүлектә тәүгә яҡтылыҡтың һыныу закондары ҡарала һәм &quot;Альмагест&quot;та телгә алынмаған атмосфера рефракцияһы (күк йөҙө есемдәренән килә торған яҡтылыҡ нурҙарының Ер атмосфераһы аша үткәндә һынып күренеүе) күренеше һүрәтләнә. Һүрәтләнгән һыныу законы Снелл законына бик яҡын, әммә ҙур мөйөштәр өсөн айырыла. Шул уҡ ваҡытта Птолемей таблицала үлсәү һөҙөмтәһе булараҡ, үҙенең закондарына тап килгән һандарҙы килтерә.

=== Музыка ===
Птолемей — өс китаптағы «Гармоника» трактаты авторы (өсөнсө китаптың аҙағы һаҡланмаған), унда үҙенең заманы музыкаһында тауыш юғарылығы системаһы (гармония) теорияһын — тауышты системалауҙан алып («бергә ҡушылған» яңғыраш-{{Lang-grc|ψόφοι}} һәм «бүленгән» яңғыраш-{{Lang-grc|φθόγγοι}}, йәғни билдәле бейеклектәге тауыштар), интервалдарҙы (оҡшаш яңғырашлы «гомофондар», төрлө яңғырашлы «анизотондар»), мелос төрҙәрен (бөтәһе һигеҙ; уларҙың күпселегенең мәғәнәһе «Птолемей буйынса» уникаль) һәм беренсе консонанстар төрөнә тиклем метаболалар (кварта, квинта һәм октава) һәм уларҙан сығарылған музыкаль көйҙәр (Птолемейҙың көй тәғлимәте — антиклыҡта берҙән-бер тулы) төҙөй.

Птолемейҙың «Гармоника»һының беренсе бүлектәренә иң ҡиммәтле комментарийҙы Порфирий яҙа.

=== Демография ===

=== География ===
[[Файл:Ptolomey_map.jpg|справа|мини|200x200пкс|Птолемей картаһында (II быуат)]]
Птолемейҙың беҙҙең эраның II быуаты уртаһындағы башҡа мөһим хеҙмәте — һигеҙ китапта география буйынса Ҡулланма, ул донъяның антик халыҡтарына билдәле булған география тураһында бөтә белемдәренең тупланмаһынан ғибәрәт. Үҙенең трактатында Птолемей математик география һәм [[картография]] нигеҙҙәрен һала {{Sfn|Боголюбов|1983|страницы=393—394|с=393—394}}. [[Скандинавия]]нан [[Мысыр]]ға тиклем һәм [[Атлантик океан|Атлантиканан]] Һинд-Ҡытайға тиклем һигеҙ мең пункттың координатаһын баҫтыра; был ҡалалар һәм йылғаларҙың уларҙың географик киңлеге һәм оҙонлоғо күрһәтелгән исемлеге. Киң һәм ентекләп йыйылған мәғлүмәт нигеҙендә Клавдий Птолемей шулай уҡ 27 ер өҫтө картаһы эшләй, улар әлеге ваҡытҡа тиклем табылмағандар, бәлки, бөтөнләйгә юғалғандар. Птолемей карталары тик һуңғы осор һүрәтләүҙәр буйынса ғына билдәле була&lt;ref&gt;''Борисовская Н. А.'' Старинные гравированные карты и планы. — Москва: Галактика, 1992. — 272 с. — С. 7—8.&lt;/ref&gt;. Был мәғлүмәттәрҙең һәм башлыса сәйәхәтселәрҙең һөйләүҙәре буйынса төҙөлгән карталарҙың теүәл булмауына ҡарамаҫтан, улар Ерҙең кеше йәшәгән өлкәләренең киңлеген һәм үҙ-ара бәйләнешен беренсе тапҡыр күрһәтәләр{{Sfn|Еремеева|1986|страницы=268|с=268}}.

=== Хронология ===
«Подручные таблицы» «Батшалар ҡануны» тип аталған —ассирийҙар, вавилондар, фарсы, македон батшаларының һәм беҙҙең эраға тиклем 747 йылдан алып Птолемей дәүерендә тиклем булған Рим императорҙарының идара итеү хронологик исемлеген үҙ эсенә индерә. Был исемлек элекке астрономик күҙәтеүҙәр даталарын берҙәм шкалаға килтереү өсөн кәрәк. Артабан күсереп яҙғанда Ҡанун һуңғы хакимдарҙың исемдәре менән тулыландырыла. Ҡанун боронғо Донъя хронологияһын формалаштырғанда ҙур роль уйнай һәм артабан бойондороҡһоҙ сығанаҡтар менән раҫлана.

=== Механика ===
X быуатта Византия энциклопедияһы «Суда» Птолемей механика буйынса өс китап яҙған, улар беҙҙең заманға тиклем килеп етмәгән, тип хәбәр итә&lt;ref name=&quot;Suda&quot;&gt;{{cite web|title=Suda On Line (Ptolemaios)|url=http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?&amp;searchstr=pi%2C3033&amp;field=adlerhw_gr|accessdate=3 December 2013}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924112419/http://www.stoa.org/sol-bin/search.pl?&amp;searchstr=pi%2C3033&amp;field=adlerhw_gr |date=24 September 2015 }}&lt;/ref&gt;.

=== Астрология ===
«Тетрабиблос» трактаты (Четырехкнижие) астрологияға арналған. Птолемей, теория күк есемдәренең хәрәкәтен алдан күрергә мөмкинлек биргәс, быны ер ваҡиғаларын алдан әйтеү өсөн дә файҙалы ҡулланырға мөмкин тип иҫәпләй. Шулай уҡ планеталарҙың ерҙәге ваҡиғаларға йоғонтоһо, Ҡояш һәм Айҙың тәьҫир итеүе бәхәсһеҙ булған кеүек үк, әһәмиәтле тип фараз ителә. Шул уҡ ваҡытта, Птолемей фекеренсә, астрономик күренештәр факторҙарҙың береһе булараҡ ҡына сығыш яһайҙар. Беренсе китабында астрологияның дөйөм концепцияһы һүрәтләнгән, икенсеһендә — күк күренештәренең һауа торошона, өсөнсө һәм дүртенсе китаптарында — кешеләргә йоғонтоһо тасуирлана. Птолемей трактатында ниндәй ҙә булһа ғәмәлде башҡарыу өсөн уңайлы ваҡытты билдәләргә тырышҡан катархик астрология мәсьәләләрен ҡарамай. Астрологик материалдарынан тыш, Птолемей &quot;Тетрабиблос&quot;та тәүге тапҡыр күк есемдәре хәрәкәтенең сағыштырғыһыҙ булыуы, тимәк, ваҡиғаларҙың тулыһынса ''ҡабатланыуы'' мөмкин түгеллеге (пифагорсылар уйлағанса) тураһында тәрән фәлсәфәүи идея әйтә.

== Птолемей исеме менән аталғандар ==

* Птолемей йондоҙ тупланмаһы
* Айҙа Птолемей кратеры
* Марста Птолемей кратеры
* 4001 номерлы Птолемей астероиды {{Sfn|https://en.wikipedia.org/wiki/4001_Ptolemaeus}}
* Птолемей тигеҙһеҙлеге
* Птолемей графы
* Изге Иоанн колледжында (St. John' ' s College) Аннаполиста Санта-Фе (Annapolis/Santa Fe) '''Птолемей ташы''' (Ptolemy Stone) бар, ике кампуста математик курстарҙа ҡулланыла.{{Sfn|https://en.wikipedia.org/wiki/St._John%27s_College_(Annapolis/Santa_Fe)#Ptolemy_Stone}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Әҙәбиәт ==

=== Әҫәрҙәрҙең хәҙерге заманда баҫмалары ===

* [[iarchive:claudiiptolemae00ptolgoog|Сочинения Птолемея в издании Хейберга.]] [[iarchive:claudiiptolemae00ptolgoog|Vol.]] [[iarchive:claudiiptolemae00ptolgoog|I (1898)]]; [[iarchive:claudiiptolemaei03ptoluoft|Vol.]] [[iarchive:claudiiptolemaei03ptoluoft|III]]; [[iarchive:operaquaeexstant00ptoluoft|Vol.]] [[iarchive:operaquaeexstant00ptoluoft|III 2]].

; «Альмагест»

* ''Птолемей Клавдий''. [http://naturalhistory.narod.ru/Person/Antic/Ptolemey/Almag_ogl.htm ''Альмагест: Математическое сочинение в 13 книгах.''] Пер. И. Н. Веселовского. М.: Наука, 1998.
* [[iarchive:syntaxismathema01ptolgoog|«Альмагест» (издание 1903 года)]]
* «Альмагест», немецкий перевод Мануция (1912): [[iarchive:desclaudiusptole01ptoluoft|Том I]]; [[iarchive:desclaudiusptole02ptoluoft|Том II]].

; «География»

* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Periods/Roman/_Texts/Ptolemy/home.html Часть текста в несовершенном английском переводе Стивенсона]
* Английский перевод Стивенсона (1932): [[iarchive:PtolemysGeographyBook4|кн.]] [[iarchive:PtolemysGeographyBook4|IV]]; [[iarchive:PtolemysGeographyBook5|кн.]] [[iarchive:PtolemysGeographyBook5|V]]; [[iarchive:PtolemysGeographyBook6|кн.]] [[iarchive:PtolemysGeographyBook6|VI]]; [[iarchive:PtolemysGeographyBook7|кн.]] [[iarchive:PtolemysGeographyBook7|VII]].
* Сведения о Скифии и Кавказе. // ВДИ. 1948. № 2. С. 231—257.
* ''Клавдий Птолемей''. Руководство по географии (отрывки). / Пер. С. К. Апта и В. В. Латышева. // Античная география. М., 1953. С. 286—323.
* ''Птолемей''. / Пер. Ф. В. Шелова-Коведяева. // Свод древнейших письменных известий о славянах. Т. I. М., 1994. С. 46-62.
* ''Клавдий Птолемей''. География (отрывки). // Древний Восток в античной и раннехристианской традиции (Индия, Китай, Юго-Восточная Азия). / Пер. и примеч. Г. А. Тароняна. М.: Ладомир. 2007. С. 212—247.

; «Гармоника»

* ''Düring I.'' Die Harmonielehre des Klaudios Ptolemaios. Göteborg, 1930 (издание греч. текста).
* ''Düring I.'' Ptolemaios und Porphyrios über die Musik. Göteborg, 1934 (нем. перевод).
* Ptolemy. The Harmonics. Translated by A. Barker // Greek Musical Writings. Vol. 2. Cambridge, 1989, pp.&amp;nbsp;270–391 (англ. перевод).
* Ptolemy. ''Harmonics.'' Translated by J. Solomon. Leiden, Brill, 2000 (англ. перевод).
* ''Клавдий Птолемей''. Гармоника в трех книгах. ''Порфирий''. Комментарий к «Гармонике» Птолемея. Издание подготовил В. Г. Цыпин. М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2013. 456 с. ISBN 978-5-89598-288-4.

; «Четверокнижие»

* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Ptolemy/Tetrabiblos/home.html Перевод на англ. язык (1940)].
* [http://lib.ru/ASTROLOGY/polemej1.txt Перевод на русский язык] (в библиотеке Максима Мошкова).
* Клавдий Птолемей. Астрологический трактат, или Четверокнижие. // Знание за пределами науки. Мистицизм, герметизм, астрология, магия в интеллектуальных традициях I—XIV веков. М. Ин-т ФИлософии РАН. 1996. с. 92-131.

=== Уның тураһында ===

* {{Китап|автор=Боголюбов А. Н.&amp;nbsp;|заглавие=Математики. Механики. Биографический справочник|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1983|страниц=639|ref=Боголюбов}}
* {{Китап|автор=Бронштэн В. А.&amp;nbsp;|заглавие=[http://www.astro-cabinet.ru/library/Ptolemey/Bron_ogl.htm Клавдий Птолемей]|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страниц=239|ref=Бронштэн}}
* {{Китап|автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]&amp;nbsp;|заглавие=Очерки по истории теоретической механики|место=М.|издательство=Высшая школа|год=1974|страниц=287|ref=Веселовский}}
* {{Китап|автор=Еремеева А. И.&amp;nbsp;|заглавие=Памятные даты истории астрономии в 1987 году // Астрономический календарь на 1987 г|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страницы=262—268|ref=Еремеева}}
* ''Ефремов Ю. Н., Павловская Е. Д.'' [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/almagest/efremov1.htm Датировка «Альмагеста» по собственным движениям звёзд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428074602/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/almagest/efremov1.htm |date=2009-04-28 }} // ''Доклады Академии наук СССР'', 1987, т.. 94, №. 2.
* {{Китап|автор=Идельсон Н. И.&amp;nbsp;|заглавие=[http://naturalhistory.narod.ru/Person/Lib/Idelson/Index.htm Этюды по истории небесной механики]|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страниц=496|ref=Идельсон}}
* {{Китап|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]&amp;nbsp;|заглавие=Математика. Поиск истины|место=М.|издательство=Мир|год=1988|страниц=2295|isbn=5-03-000918-3|ref=Клайн}}
* {{Китап|автор=Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г|заглавие=Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.|место=Киев|издательство=Наукова думка|год=1986|страниц=512}}
* {{Китап|автор=Куртик Г. Е.&amp;nbsp;|заглавие=Понятие скорости в античной науке: Аристотель — Птолемей // Исследования по истории физики и механики. 1991—92|место=М.|издательство=Наука|год=1997|страницы=219—248|ref=Куртик}}
* {{Китап|автор=Матвиевская Г. П.&amp;nbsp;|заглавие=Очерки истории тригонометрии|место=Ташкент|издательство=Фан|год=1990|страниц=160|ref=Матвиевская}}
* {{Китап|автор=Ньютон Р.&amp;nbsp;|заглавие=[http://www.kartap3.narod.ru Преступление Клав­дия Птолемея]|место=М.|издательство=Наука|год=1985|страниц=384|ref=Ньютон}}
* ''Храмов Ю. А.'' &lt;span data-wikidata-qualifier-id=&quot;P248&quot;&gt;Птолемей Клавдий (греч. Κλαύδιος Πτολεμαῖος, лат. Claudius Ptolemaeus)&lt;/span&gt; // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt;: Наука, 1983. — С. 224. — 400 с. — &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;200 000 экз.&lt;/span&gt;Книга: Храмов Ю. А.:Физики|часть=Птолемей Клавдий (греч. Κλαύδιος Πτολεμαῖος, лат. Claudius Ptolemaeus)|с=224
* {{Мәҡәлә|автор=Хютт, Владимир Платонович|заглавие=Птолемей|ответственный=Гл. редакция: Л. И. Ильичёв, П. Н. Федосеев, Ковалёв, Сергей Митрофанович, В. Г. Панов|издание=Философский энциклопедический словарь|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|год=1983|страницы=552—553}}
* ''Шаль, Мишель.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/Исторический%20обзор%20происхождения%20и%20развития%20геометрических%20методов/От%20Герона%20до%20Птоломея/ДО#22 Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов], § 22. М., 1883.
* ''Brummelen van G.'' Lunar and planetary interpolation tables in Ptolemy’s Almagest // Journal for the history of astronomy'', 25, 1994. — P. 297—311.''
* ''Drachmann A. G.'' Heron and Ptolemaios // Centaurus, 1, 1950. — P. 117—131.
* ''Toomer G.'' Ptolemy (or Claudius Ptolemaeus). [http://www.encyclopedia.com/topic/Ptolemy.aspx Complete Dictionary of Scientific Biography]
* ''Jones A.'' Ptolemy. In: New Dictionary of Scientific Biography, 2007.
* ''Barker A.'' Scientific Method in Ptolemy’s Harmonics. Cambridge, 2000.

; Географик хеҙмәт тураһында

* {{Китап|автор=Борисов В. В.&amp;nbsp;|заглавие=Карта Сарматии (нынешней России) во 2 в. по Р. Х. по греческому географу Птолемею. Вып. 1—3|место=Ковно|год=1909—10|ref=Борисов}}
* {{Китап|автор=Зубарев В. Г.&amp;nbsp;|заглавие=Северное Причерноморье в историко-географической концепции Клавдия Птолемея|место=Тула|издательство=Изд-во ТГПУ им. Л.Н. Толстого|год=1998|страниц=105|ref=Зубарев}}
* ''Золин П. М'' [http://www.novgorod.ru/read/information/history/clauses/ptolemei/ Птолемей тураһында «Новгород ерҙе»…]

== Һылтанмалар ==

* [http://hbar.phys.msu.ru/gorm/almagest.htm Мираҫ Птолемей Клавдий («сайтында Фоменкология»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905031335/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/almagest.htm |date=2006-09-05 }}
* [http://www.kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_648.htm Птолемей Клавдий.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080114002340/http://www.kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_648.htm |date=2008-01-14 }} [http://www.kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_648.htm География буйынса ҡулланма. Өсөнсө китап. Европа хәле сарматия v бүлегенә (М., 1953)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080114002340/http://www.kirsoft.com.ru/freedom/KSNews_648.htm |date=2008-01-14 }}
* [http://www.egyptology.ru/antiq/ptolemaios.htm Птолемей Клавдий.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401075511/http://www.egyptology.ru/antiq/ptolemaios.htm |date=2010-04-01 }} [http://www.egyptology.ru/antiq/ptolemaios.htm География. Китабы IV. 5 башлығы, Мармарик сиге тасуирлана, Мысыр, Ливия. Пер. А. Е. Кулаков] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100401075511/http://www.egyptology.ru/antiq/ptolemaios.htm |date=2010-04-01 }}
* [http://faculty.fullerton.edu/cmcconnell/Planets.html#7 McConnell S. C., Antiquity of the from to Renaissance Planetary Motion Models: The Ptolemaic Solution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719195315/http://faculty.fullerton.edu/cmcconnell/Planets.html#7 |date=2011-07-19 }}
* [http://univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/klavdij_ptolemej/?mark=all Птолемей Клавдий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111123200356/http://univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/klavdij_ptolemej/?mark=all |date=2011-11-23 }} йәшәгән александрия тарихы.
* [http://www.princeton.edu/~hos/mike/texts/ptolemy/ptolemy.html Mahoney s. m., Ages Ptolemaic in the Middle Astronomy].
* {{Cite web|title=Derivation of the position of the center of the solar deferent on the eccentric model (Ptolemy, Almagest iii 4)|url=http://www.calstatela.edu/faculty/hmendel/Ancient%20Mathematics/Astronomy/Ptolemy/Sun/Eccenter/Ptol.Alm.iii.4.html|author=Mendell  H.|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726044708/http://www.calstatela.edu/faculty/hmendel/Ancient%20Mathematics/Astronomy/Ptolemy/Sun/Eccenter/Ptol.Alm.iii.4.html |date=2013-07-26 }}(инг.)&lt;span id=&quot;cxmwAS8&quot; tabindex=&quot;0&quot;&gt;.&lt;/span&gt;

[[Категория:Искәндәриә мәктәбе]]
[[Категория:Хеҙмәттәре беҙҙең көнгә килеп еткән антик яҙыусылар]]
[[Категория:Боронғо Греция астрономдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса астрономдар]]
[[Категория:Боронғо Греция математиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса математиктар]]
[[Категория:Боронғо Греция механиктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса механиктар]]
[[Категория:«Илаһи комедия» персонаждары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Боронғо Рим ғалимдары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ғалимдар]]</text>
      <sha1>m1qmsdgxq7wxuxz2uecqi45esvi8h6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобленц (Гёда)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146542</id>
    <revision>
      <id>1301517</id>
      <parentid>1180165</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T07:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6130" sha1="k3u8tif12je7yg71fjg0uwlqd1heqir" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Кобленц''' йәки '''Коблица''' ({{Lang-de|Coblenz}}; {{Lang-hsb|{{Audio|Koblicy.ogg|Koblicy}}}}) — Үрге Лужицалағы ауыл ([[Германия|Германия)]]. Кобленц ауылы [[Гёда (коммуна)|Гедә]] коммунаһына, Баутцен районы, [[Саксония]] федераль ере составына инә. Дрезден административ округына буйһона.

== Географияһы ==
Будишиндан ун саҡрым самаһы көнбайышта һәм Геда коммунаһының административ үҙәгенән төньяҡ-көнбайыштараҡ өс саҡрымда тора. Ауылдың төньяғында А4 (Дрезден — Вроцлав) автомобиль юлдары үтә.

Күрше ауылдары булып төньяҡта — Чешкецы, көнсығышта — Бечицы, көньяҡта — Нездашецы һәм көнбайышта — Добранец ауылдары тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.lausitz.la/serbskakarta.html Serbska syći karta w Jenička] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327112037/https://www.lausitz.la/serbskakarta.html |date=2019-03-27 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
1222 йылда беренсе тапҡыр ''Cobuliz исеме аҫтында телгә алына''&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://hov.isgv.de/Coblenz Coblenz/ Koblicy], Sachsen Historischen Ortsverzeichnis von&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

1936—1994 йылда ауыл Добраница, Недашюц, Пицшвиц, Цишковица коммуналары составына инә. 1974 йылдан алып хәҙерге Геда коммунаһы составында тора.

Әлеге ваҡытта ауыл «Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» мәҙәни-территориаль автономияһы составында тора, бында Бранденбург һәм Саксония ерҙәре ҡануниәт акттары ғәмәлдә, улар [[Германия]] территорияһында лужиц теле һәм лужиц мәҙәниәтен һаҡлап ҡалдырыуға булышлыҡ итә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.landtag.brandenburg.de/sixcms/media.php/5701/Sorbengesetz.pdf Der Gesetz der Sorben Ausgestaltung Rechte zur (Wenden) Brandenburg Land im (Sorben (Wenden)-Gesetz — SWG)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304063727/https://www.landtag.brandenburg.de/sixcms/media.php/5701/Sorbengesetz.pdf |date=2016-03-04 }} 7 июль 1994 йыл&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.revosax.sachsen.de/vorschrift/3019 Rechte Gesetz über der Freistaat Sorben die im Sachsen (Sorbengesetz Sächsisches — SächsSorbG)] 1999 йылдың 31 март&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

; Немец тарихи атамалары&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://hov.isgv.de/Coblenz Coblenz/ Koblicy], Sachsen Historischen Ortsverzeichnis von&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;
: 

* Cobuliz, 1222
* Kobliz, Gobliz, 1245
* Kobelicz, 1350
* Köblitz, Koblitz, 1559
* Coblenz ,1658

== Халыҡ ==
[[Рәсми тел]]е-[[Немец теле|немец]] теле, шулай уҡ [[Үрге лужи теле|юғары лужиц теле]].

Оно Арноштың ''«Dodawki k statisticy a etnografiji łužickich Serbow»'' статистика яҙмаһы буйынса 1884 йылда бында 83 кеше йәшәгән (уларҙың 77 — серб-лужиц (93 %) булған&lt;ref&gt;&lt;div&gt; Ernst Tschernik: der Bevölkerung sorbischen Entwicklung Die. Akademie-Verlag, 1954 Berlin, str. 52&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

Лужиц демографы Арношт Черник үҙенең ''«Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung»'' әҫәрендә ауылдағы халыҡтың дөйөм һаны 1956 йылда 696 кеше булһа, шуларҙың 35, 2 % (161 кеше лужиц телен яҡшы белгән, 22 — икмәк-тоҙлоҡ белгән һәм бәлиғ булмағандарҙан 62 кеше лужиц телен белгән) тип яҙған&lt;ref&gt;&lt;div&gt;Ludwig Elle: Lausitz Sprachenpolitik in der. Domowina Ludowe nakładnistwo, 1995 Budyšin&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

[[1936 йыл]]да ауыл башҡа ауылдар менән берләштереү арҡаһында тораҡ пункты статусын юғалта, шуның һөҙөмтәһендә уның халҡы һаны 1836 йылдағы 88 кешенән 1925 йылда 588 кешегә тиклем арта. [[1994 йыл]]да ул ҡабат тораҡ пункты статусына эйә була, бында 2011 йылда 55 кеше йәшәй.{{Халыҡ иҫәбе|1834=79|1871=72|1890=74|1910=83|1925=88|1939=588|1946=738|1950=752|1964=640|1990=477|2011=55|2016=51|source=''[http://hov.isgv.de/Coblenz Coblenz/ Koblicy, Historischen Ortsverzeichnis von Sachsen]''}}

== Иҫтәлекле урындары ==
; Саксония ере тарихы һәм мәҙәниәте ҡомартҡылары

* Ферман тирмәне, д. 1, 1а, 1832 йылда (№ 09251427)
* Бай өйө, йорт 8с, 8d, 1786 йылда (№ 09251429)
* Wegestein, 7 йорт, XIX быуат (№ 09303824)
* Ат һарайы, 11 йорт, 1846 йылда (№ 08975878)

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://hov.isgv.de/Coblenz Coblenz/ Koblicy], Sachsen Historischen Ortsverzeichnis von
* [https://www.goeda.de/inhalte/goeda/_inhalt/informationen/ortsteile/coblenz/coblenz Coblenz — Koblicy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029031148/https://www.goeda.de/inhalte/goeda/_inhalt/informationen/ortsteile/coblenz/coblenz |date=2018-10-29 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]][[Категория:Алфавит буйынса Германия тораҡ пункттары]]</text>
      <sha1>k3u8tif12je7yg71fjg0uwlqd1heqir</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карл Либкнехт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153653</id>
    <revision>
      <id>1301511</id>
      <parentid>1299738</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37304" sha1="q4415grub4ep8g218h1kau3tq78z77o" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Карл Пауль Фри́дрих А́вгуст Ли́бкнехт''' ({{lang-de|Karl Paul Friedrich August Liebknecht}}; [[13 август]] [[1871 йыл]], [[Лейпциг]] — [[15 ғинуар]] [[1919 йыл]], [[Тиргартен]], [[Берлин]]) — Германия һәм халыҡ-ара эшселәр һәм социалистар хәрәкәте эшмәкәре,  [[Германия коммунистар партияһы]]на ([[1918]]) нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Революционер [[Вильгельм Либкнехт]] улы һәм социалист, адвокат [[Теодор Либкнехт|Теодор]] һәм профессор-химик [[Отто Либкнехт]]тарҙың бер туғаны. Рәссам [[Роберт Либкнехт]]тың атаһы.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм йәшлеге ===
[[Файл:GeburtshausKarlLiebknecht(Leipzig)L1050360 (2).JPG|thumb|left|250px|Дом на улице Брауштрассе, 15&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|title=DIE LINKE. Stadtverband Leipzig — Liebknechthaus|publisher=die-linke-in-leipzig.de|accessdate=2016-06-07|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160607183440/http://www.die-linke-in-leipzig.de/nc/home/liebknechthaus/|archivedate=2016-06-07}}&lt;/ref&gt;, в Лейпциге, где родился Карл Либкнехт.]]
Карл Пауль Фридрих Август Либкнехт [[1871 йыл]]дың 13 авгусында [[Лейпциг]] ҡалаһында революционер, парламент сәйәсмәне [[Вильгельм Либкнехт]] ([[1826 йыл|1826]]—[[1900 йыл|1900]]) менән Наталия ([[1835 йыл|1835]]—[[1909 йыл|1909]]) (ҡыҙ фамилияһы Ре) ғаиләһендә тыуған. Әсәһенең атаһы {{нп5|Ре, Теодор|Теодор Ре|de|Theodor Reh}} — Франкфуртттағы (Майндағы) тәүге Германия парламенты президенты ([[1848 йыл]]){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=18}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|title=Hessische Biografie — Erweiterte Suche — LAGIS Hessen (Reh, Jakob Ludwig Theodor)|publisher=lagis-hessen.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604201202/http://www.lagis-hessen.de/pnd/116391413|archivedate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;. Карл- икенсе бала, ул [[Либкнехт, Теодор|Теодор Либкнехттан]] һуң тыуа ([[1870]] йыл, [[19 апрель]] Изге Фома лютеран сиркәүендә суҡындырылған&lt;ref&gt;{{книга |автор= Wohlgemuth, Heinz.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht: Eine Biographie|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{B.}}|издательство= Dietz|год= 1975|volume= |pages= 112|columns= |allpages= 533|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;. «Доктор [[Карл Маркс]] [[Лондон]]дан» һәм «[[Фридрих Энгельс]], Лондондан [[рантье]]» уның ҡыяматлыҡ аталары булып теркәлгән{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=14}}. Атаһы яғынан дин белгесе һәм лютеран сиркәүен нигеҙләүсе [[Мартин Лютер]]ҙың нәҫеленән&lt;ref&gt;{{книга |автор= Чубинский В. В.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Вильгельм Либкнехт — солдат революции|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= {{М.}}|издательство= Мысль|год= 1968|том= |страницы= 6|столбцы= |страниц= 211|серия= |isbn= |тираж= |ref= Чубинский}}&lt;/ref&gt;. 1882—1890 йылдарҙа Лейпцигта Изге Николай гимназияһында уҡый (хәҙер - Яңы Изге Николай мәктәбе)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|title=Geschichte der Schule — Die Geschichte der Alten Nikolaischule («История школы — История старой школы св. Николая»)|publisher=neuenikolaischule.de|accessdate=2016-06-04|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20160604151845/http://www.neuenikolaischule.de/Seiten/%C3%9Cber%20uns/Geschichte%20der%20Schule|archivedate=2016-06-04}}&lt;/ref&gt;.

1890 йылда гимназияны тамамлағандан һуң, Карл Лейпциг университетының иҡтисад һәм хоҡуҡ факультетына уҡырға инә, ата-әсәһе Берлинға күскәс, Фридрих Вильгельм университетына күсә (Гумбольдт исемендәге университет){{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|title=LeMo Biografie — Biografie Karl Liebknecht|publisher=dhm.de|accessdate=2016-06-05|lang=de|description=|deadlink=|archiveurl=https://archive.is/20150308120803/https://www.dhm.de/lemo/biografie/karl-liebknecht|archivedate=2015-03-08}}&lt;/ref&gt;. 1893—1894 йылдарҙа Потсдамда хәрби хеҙмәттә була{{sfn|Яновская|1965|loc={{М.}}|с=314}}. В 1894—1898 йылдарҙа Арнсберг менән Падеборнда рефендариат (практика) үтә, бында ул 1897 йылда «Compensationsvollzug Und Compensationsvorbringen: Nach Gemeinem Rechte» («Возмещение убытков и причины возмещения убытков в правовом обычае») тигән темаға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҙа&lt;ref&gt;{{книга |автор= John, Matthias.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Karl Liebknecht in Leipzig|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство= Rosa-Luxemburg-Stiftung Sachsen (Санксонский фонд Розы Люксембург)|год= 1999|volume= |pages= 52|columns= |allpages= 69|серия= |isbn= |тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;, диссертацияны Карл Либкнехт Вюрцбург университетында яҡлай (Юлий Максимилиан университеты), уға хоҡуҡ фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә&lt;ref&gt;{{книга |автор= Altieri, Riccardo|часть= Die deutsche «Linke» und die Russische Revolution|ссылка часть= |заглавие= Die Geschichte der Russischen Revolutionen: Erhoffte Veränderung, erfahrene Enttäuschung, gewaltsame Anpassung|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= Jacob, Frank|издание= |место= |издательство= XinXii|год= 2015|volume= |pages= |columns= |allpages= 345|серия= |isbn= 978-3-95421-094-7|тираж= |ref= }}&lt;/ref&gt;.

=== Сәйәси эшмәкәрлегенең башы ===
[[1900 йыл]]да ул Германия социал-демократтар партияһына инә, һул яҡ ҡарашлы була. 1903 йылдың майында «Искра» гәзитендә эшләүсе РСДРП ағзаһы Щеколдин Фёдор Ивановичты [[Мюнхен]]дағы судта яҡлай. Ялған паспорт менән Германияла йәшәгәне өсөн ҡулға алынған Щеколдин иреккә сыға, ләкин ул Рәсәйгә оҙатыла. 1904 йылда ул сик аша тыйылған революцион әҙәбиәт алып сығыуҙа ғәйепләнгән Германия һәм Рәсәй революционерҙарын яҡлап сығыш яһай. Либкнехт уң социал-демократтарҙың реформалар яҡлы ҡараштарын тәнҡитләй, йәштәр араһында һуғышҡа ҡаршы агитация менән сәйәси пропаганда яҡлы була. 1904 йылда Бременда үткән Германия социал-демократтар партияһының съезында Либкнехт [[милитаризм]]ды [[капитализм]]дың таянысы тип атай, [[пролетариат]] менән йәштәрҙе милитаризмға ҡаршы көрәшкә күтәреү өсөн пропаганда алып барырға өндәй.

1905—1907 йылдарҙағы рус революцияһын ул шатланып ҡабул итә. [[1905 йыл]]да Йенала үткән партия съезында Либкнехт дөйөм сәйәси стачканы ''« пролетариаттың үҙенсәлекле көрәш ҡоралы»'' тип иғлан итә. 1906 йылда Мангеймдағы партия съезында ул Германия хөкүмәтен Рәсәй хөкүмәтенә революцияны баҫтырырға ярҙам иткәне өсөн ҡаты тәнҡитләй, немец эшселәрен рус эшселәренән өлгө алырға саҡыра.

=== Германия социал-демократтарының һул яҡ йүнәлеше юлбашсыһы ===
Германия социал-демократтар партияһы ике — уң һәм һул йүнәлешкә бүленә. [[Роза Люксембург]] менән Карл Либкнехт һул социал-демократтарҙың етәксеһе булып таныла. 1907—1910 йылдарҙа Карл Либкнехт Социалистик йәштәр интернационалының рәйцесе була. 1907 йылда беренсе Халыҡ-ара йәштәр конференцияһында, Либкнехт милитаризмға көрәш тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Шул уҡ йылда ул ''«Милитаризм һәм антимилитаризм»'' тигән китабын баҫтыра, тәүгеләрҙән булып, Либкнехт империализм осоронда милитаризмды анализлай һәм эшселәр хәрәкәтендә милитаризмға көрәште пропагандалауҙың кәрәклеген теоретик яҡтан нигеҙләй.

=== Дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләнеүе===
''«Милитаризм һәм антимилитаризм»''   китабы    өсөн Либкнехт  1907 йылдың октябрендә  Лейпцигта хөкүмгә тарттырыла. Суд  Либкнехтты    дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләп,  йыл ярымға иркенән мәхрүм итә.  Либкнехт Глац ҡәлғәһендә  1909 йылға тиклем ултыра.  1908  йылда, төрмәлә саҡта ,Берлиндан  Пруссия ландтагына (парламенты) депутаты булып һайлана.

=== Рейхстаг депутаты===
1912 йылдың ғинуарында   Либкнехт   рейхстаг депутаты итеп һайлана.  Ул һуғыш көҫәгән  олигархтарҙы  ҡаты тәнҡитләп сығыштар яһай.  1913 йылдың апрелендә  рейхстагта  хәрби монополияларҙың етәкселәрен, шул иҫәптән  «туптар  короле» Круппты һуғыш утын тоҡандырыусылар тип атай. 1912 йылдағы Хемництағы съезда ул  милитаризмға ҡаршы көрәштә халыҡ –ара  пролетар теләктәшлеккә  саҡыра.

[[Беренсе донъя һуғышы]]  башланғас,  социал-демократик партия фракция ағзаһы булараҡ, партия ҡарарына  буйһоноп,  1914 йылдың  4 авгусында һуғыш  кредиттары өсөн тауыш бирә. Ләкин оҙаҡламай улар ,[[Роза Люксембург]] менән бергә социал-демократик партияның етәкселегенә ҡаршы көрәш башлай.  1914 йылдың 2 декабрендә Либкнехт рейхстагта бер үҙе һуғыш  кредиттарына ҡаршы тауыш бирә. Рейхстаг рәйесе исеменә  яҙған белдереүендә ул донъя һуғышын  ғәҙел  булмаған,баҫып алыу һуғышы  тип атай, уның был хаты йәшерен листовкалар рәүешендә таратыла. 1915 йылдың 2 февралендә  уны социал-демократтарҙың рейхстагтағы фракцияһынан сығаралар.

=== Фронтта ===

1915 йылда  Либкнехт  армияға алына һәм фронтҡа китә.  Рейхстаг менән Пруссия ландтагы депутаты булараҡ,  Берлинға  ҡайтҡан саҡта ул  һуғышҡа ҡаршы сығыштарын дауам итә. Либкнехт  [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] дың фекерҙәрен  хуплай: «…  [[империализм|империалистик]] һуғышты граждандар һуғышына әйләндерергә…», «… рейхстаг трибунаһынан сығышы ваҡытында:  ҡоралды ил эсендәге үҙ синфи дошманығыҙға  ҡаршы бороғоҙ!» ти&lt;ref&gt;В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 30, с. 346—47&lt;/ref&gt;.  « Үҙ илендәге төп дошман!»тигән   1915 май айындағы листовкала, Либкнехт немец халҡының  төп дошманы  тип герман  империализмын атай. Циммервальд  конференцияһына ебәргән хатында  (1915) Либкнехт : «Граждандар һуғышы,  ә граждандар солохо түгел! »  тип өндәй.   Либкнехт пролетар теләктәшлеккә, халыҡ-ара тыныслыҡ өсөн, социалистик революция өсөн  көрәшкә саҡыра &lt;ref&gt;Либкнехт К. Избранные речи, письма и статьи, М., 1961, с. 303&lt;/ref&gt;.  Бынан тыш, ул яңы Интернационал булдырырға өндәй.

Ленин  Либкнехтты иң  яҡшы интернационалист тип атай °&lt;ref&gt;То есть представителями правого, социал-шовинистического, крыла социал-демократии.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;В. И. Ленин. Полное собрание сочинений, 5 изд., т. 31, с. 173&lt;/ref&gt;.

Либкнехт  менән Люксембург «Спартак»  төркөмөнә нигеҙ һала (1916  йылдың ғинуарында ойоша, 1918  йылдың ноябрендә «Спартак союзы»на әйләнә),  төркөм һуғышҡа ҡаршы булған  Германия бойондороҡһоҙ социал—демократтар партияһына  инә.  1916  йылдың ғинуарында  Либкнехт рейхстагтағы социал-демократтар  фракцияһынан сығарыла.

===  Ҡулға алыныуы===

Пруссия ландтагы трибунаһынан Либкнехт немец эшселәрен  1916 йылдың   [[1 май]] ында  Потсдам  майҙанына демонстрацияға сығырға өндәй(«Һуғыш бөтһөн!», «Бөтә илдәрһең  пролетарийҙары, берләшегеҙ!»).   Был демонстрация ваҡытында  Либкнехт эшселәрҙе һуғышты дауам итеүсе хөкүмәтте ҡолатырға саҡырғаны өсөн    ҡулға алына һәм  4 йыл 1 айға иркенән мәхрүм ителә . 1916—1918  йылдарҙа Люккау  каторга төрмәһендә ултыра , бында ул   Рәсәйҙәге  [[Октябрьская революция|Октябрь революцияһы]]   тураһындағы хәбәрҙе ишетеп шатлана,   немец һалдаттарын рус революцияһы йәлләдтәре булмаҫҡа саҡыра. 1918   йылда Либкнехт иреккә сыға.

===  Германия компартияһына нигеҙ һалыу ===
Төрмәнән сығыу менән Либкнехт әүҙем революцион эшкә сума.  8  ноябрҙә сыҡҡан листовкала ул башҡа авторҙар менән бергә хөкүмәтте ҡолатырға саҡыра. 1918 йылдың  9 ноябрендә  Либкнехт менән Люксембург «Роте фане»  гәзитенең беренсе һанын баҫтырып сығара. Германияла   [[Ноябрьская революция|Ноябрь революцияһы]] [[1918]] ваҡытында    революцияны   баштан  уҡ  баҫтырырға теләгән социал-демократия лидерҙарына ,  шундай уҡ ҡарашта булған, уртала тороусы  Бойондороҡһоҙ  социал-демократтар партияһы  етәкселәренә  ҡаршы көрәшә . 1919  йылдың  30 декабрендә  Берлинда Карл Либкнехт менән Роза Люксембург  башланғысы менән [[Германия коммунистар партияһы]] ның Учредительный съезы   асыла.

=== 1919  йылғы күтәрелеш етәксеһе ===
[[1919]]  йылда ул спартаксыларҙың (коммунистарҙың)  Германияның социал-демократ  етәкселегенә ҡаршы, Совет власы урынлаштырыу өсөн  булған күтәрелешенең башында тора. Социал-демократтар Либкнехт  һәм уның фекерҙәштәре илде  граждандар һуғышына  килтерер тип ҡурҡа.  Германия социал-демократтар  партияһы «[[Форвертс (газета)|Форвертс]]» («Vorwärts») үҙ ойошмаһы ағзаларына  Германия коммунистар партияһы етәкселәрен эҙәрлекләргә ҡуша.  Карл Либкнехт  менән  Роза Люксембург тың ғүмере өсөн  100 000 марка аҡса вәғәҙә ителә.

[[Файл:SBZ 1949 229 Karl Liebknecht und Rosa Luxemburg.jpg|thumb|right|Почтовая марка Германии 1949 года, посвящённая 30-летию гибели Карла Либкнехта и Розы Люксембург]]

===  Карл  Либкнехтты  үлтереү ===
1919 йылдың  15 ғинуарында  Карл Либкнехт, Роза Люксембург һәм  [[Пик, Вильгельм|Вильгельм Пик]] ( һуңыраҡ [[Германская Демократическая Республика|ГДР]]-ҙың тәүге һәм берҙән-бер президенты) [[фрайкор]]  ағзалары тарафынан ҡулға алына (етәкселәре-  [[Пабст, Вальдемар|Вальдемар Пабст]]),  был  эште улар    Веймар республикаһы оборона рейхсминистры социал-демократ [[Носке, Густав|Густав Носке]]  ҡушыуы буйынса башҡара (  мемуарҙарында Носке быны тана&lt;ref&gt;{{книга|автор = Вильгельм II|заглавие = События и люди 1878-1918|оригинал = |издание = |место = Минск|издательство = Харвест|год = 2003|страницы = 461|isbn = 985-13-1617-2}}&lt;/ref&gt;).  Ҡулға алғанда  фрайкор ағзаһы  [[Рунге, Отто|Отто Рунге]]  ике тапҡыр  винтовка төйҙәһе менән Либкнехттың  башына  һуға.  Башын бәйләргә бинт бирмәйҙәр.

Капитан [[Пфлюгк-Хартунг, Хорст фон|Хорст фон Пфлюгк-Хартунг]], лейтенанттар [[Липман, Рудольф|Рудольф Липман]], [[Штиге, Генрих|Генрих Штиге]], [[Ритген, Ульрих фон|Ульрих фон Ритген]], [[Фогель, Курт|Курт Фогель]]  Либкнехтты төрмәгә алып китәбеҙ тигән һылтау менән отелдән алып сығалар.   Уны төрткөсләп автомобилгә ултырталар  һәм  [[Тиргартен]] (зоопарк)   баҡсаһына алып баралар. Ауыр хәлдәге Либкнехтты   Рудольф  Липман   Яңы күл  буйында атып үлтерә.  Роза Люксембургты   Рунге   винтовка  төйҙәһе менән туҡмай,  шунан һуң уны  лейтенант  [[Сушон, Герман|Герман Сушон]] атып үлтерә.  Люксембургтың кәүҙәһе [[Ландвер-канал]]ға ташлана ( зоопарктағы),   уны тик 31 майҙа ғына табалар.

[[File:Berlin Friedrichsfelde Zentralfriedhof, Gedenkstätte der Sozialisten (Rondell) - Liebknecht 2.jpg|thumb|Liebknecht's tomb in [[Berlin-Friedrichsfelde]]]]

Бер аҙҙан Карлдың ағаһы  Теодор Либкнехт РКП(б)  Үҙәк комитеты ағзаһы  [[Карл Радек]]ты Карл менән Розаның йәшерен фатирын  фрайкор ағзаларына  һатыуҙа ғәйепләй.  Радек РСФСР-ҙан немец   коммунистарына ярҙамға ебәрелгән була.&lt;ref&gt;[http://www.e-reading.club/chapter.php/1028158/20/Fomin_-_50_znamenityh_ubiystv.html 50 знаменитых убийств.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923232924/http://www.e-reading.club/chapter.php/1028158/20/Fomin_-_50_znamenityh_ubiystv.html |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ был енәйәтте башҡарыусылар суд тарафынан аҡлана, ҡайһы берәүҙәре генә   ауыр булмаған яуаплылыҡҡа тарттырыла.

=== Ғаиләһе ===

1900 йылдың  8 майында Карл Либкнехт Юлия Парадизға өйләнә ( 1911  йылда хирургик операция ваҡытында үлә&lt;ref&gt;{{Книга|автор = A. T. Lane|год = 1995|isbn = 9780313264566|страниц = 614|издательство = Greenwood Publishing Group|заглавие = Biographical Dictionary of European Labor Leaders|ссылка = https://books.google.com/books?id=VlR8YCE8lkQC|страницы = 572}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Шейнис З. С.|год = 1990|isbn = 5-268-00914-1|страниц = 256|издательство = Сов. Россия|заглавие = Товарищ Сергей|ссылка = https://books.google.com/books?id=GsVBAAAAYAAJ|страницы = 55}}&lt;/ref&gt;), уларҙың өс балаһы була: Вильгельм (1901—1975)&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://alya-aleksej.narod.ru/index/0-196|title = ЛИБКНЕХТ Вильгельм Карлович (1901-1975)|author = |work = |date = |publisher = }}&lt;/ref&gt;, [[Либкнехт, Роберт|Роберт]] (1903—1994)  һәм  Вера (1906—1934)&lt;ref&gt;{{Книга|автор = Карл Либкнехт|год = 1971|страниц = 374|издательство = «Художественная литература»|заглавие = Мысли об искусстве: трактат, статьи, речи, письма|ссылка = https://books.google.com/books?id=uKkkAQAAMAAJ|страницы = 351}}&lt;/ref&gt;.

[[file:Sophie and Karl Liebknecht.jpg|mini|hochkant=1.5|Sophie und Karl Liebknecht mit den Kindern aus seiner ersten Ehe, 1913]]

Икенсе ҡатыны ( 1.10.1912 йылдан) — [[Либкнехт, Софья Борисовна|Софья Борисовна Рысс]] (1884—1964),  [[Ростов-на-Дону]]  ҡалаһынан  бай йәһүд сауҙәгәре ҡыҙы.  Германияға студентка сағында стажировкаға килгәс,  1903 йылда Карл Либкнехт  менән таныша, беренсе ҡатыны үлгәс, уға кейәүгә сыға. Һуғышҡа тиклем ул  Гейдельберг университетының сәнғәт  ғилеме докторы исемен ала.&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20071013225544/http://www.e-slovo.ru/198/8pol1.files/image001.jpg Фото супругов.]&lt;/ref&gt;  Уның ағаһы— яҙыусы [[Березарк, Илья Борисович|Илья Березарк]],  һеңлеһе Сильвия (химик)  1910 йылдан математик [[Шпильрейн, Ян Николаевич|Я. Н. Шпильрейн]]дың ҡатыны була&lt;ref&gt;[http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm Сабина Шпильрейн] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190905201913/http://www.pseudology.org/Psyhology/Shpilrein.htm |date=2019-09-05 }}&lt;/ref&gt;;  һеңлеһенең улы  — совет   ғалимы, теплоэнергетик [[Шпильрайн, Эвальд Эмильевич|Э. Э. Шпильрайн]].

1934 йылда Софья Борисовна СССР-ға ҡайта һәм 1964 йылға тиклем тыуған илендә йәшәй.

=== Кинематограф ===
* {{год в кино|1965}} — Пока я жив ([[:de:Solange Leben in mir ist|Solange Leben in mir ist]]),  Либкнехт ролендә — [[Шульце, Хорст|Хорст Шульце]].
* {{год в кино|1971}} — Несмотря ни на что ([[:de:Trotz alledem!|Trotz alledem!]]),  Либкнехт ролендә — Хорст Шульце.

== Библиография ==

=== Әҫәрҙәре ===
* Klassenkampf gegen den Krieg, В., 1919.
* Ausgewählte Reden, Briefe und Aufsätze, B., 1952.
* Gesammelte Reden und Schriften, Bd 1—9, В., 1958—68.
* Bd 8,2 ergänzte Auflage, 1972.
* Bd 9,2 ergänzte Auflage, 1971.

=== Рус теленә тәржемә ителгә әҫәрҙәре===
* ''Либкнехт К.'' Мой процесс по документам. Пг., 1918.
* ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи] Пг., 1921
* ''Либкнехт К.'' Письма. Пг., Госиздат, 1922.
* ''Либкнехт К.'' [http://www.antimilitary.narod.ru/XX.htm#liebknecht Милитаризм и антимилитаризм в связи с рассмотрением интернационального движения рабочей молодёжи]. М., Госполитиздат, 1960.
* ''Либкнехт К.'' Избранные речи, письма и статьи / Либкнехт К. — {{М.}}: Госполитиздат, 1961. — 512 с., 10 000 экз.
* ''Либкнехт К.'' Мысли об искусстве. Трактат, статьи, речи, письма. М., 1971.

=== Либкнехт тураһында ===
* ''Вольгемут Х.'' До последнего дыхания. Биография Карла Либкнехта. М.: Политиздат, 1980
* ''[[Зиновьев, Григорий Евсеевич|Зиновьев Г. Е.]]'' Карл Либкнехт, 1933. — 216 с. ([[Жизнь замечательных людей]])
* Марксистская философия в международном рабочем движении в конце 19 — начале XX века / отв. ред. д-ра философ. наук Б. В. Богданов, И. С. Нарский; Акад. наук СССР, Ин-т философии, Акад. обществен. наук при ЦК КПСС. — М.: Наука, 1984. — 447 с.
* [[Троцкий Л.]] [http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html Мученики Третьего Интернационала (Политическая биография Розы Люксембург и Карла Либкнехта)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331155321/http://www.1917.com/Marxism/Trotsky/CW/Trotsky-VIII/VIII-01-05-01.html |date=2022-03-31 }}, [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm Карл Либкнехт — Гуго Гаазе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823080835/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotm174.htm |date=2019-08-23 }}
* ''Чёрный О. Е.'' Немецкая трагедия: Повесть о Карле Либкнехте. — М.: Политиздат, 1971. (Пламенные революционеры) — 478 с, ил., То же. — 2-е изд. — 1982. — 445 с, 7 л. ил.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = 
|Викисловарь =
|Викиучебник =
|Викицитатник = Карл Либкнехт
|Викитека =
|Викивиды =
|Викиновости =
|Метавики =
|Тема=Карл Либкнехт
}}
* [http://www.marxists.org/archive/liebknecht-k/index.htm Архив работ Карла Либкнехта]{{ref-de}}

{{Марксизм}}
{{ВС}}

== Хәтер ==
* '''Либкнехт исемен йөрөтә''':
** Карл Либкнехт  исемендәге ҡасаба,  Курчатов  районы  (Курск  өлкәһе)
** Карл Либкнехт исемендәге  ауылдар Рәсәйҙә һәм Украинала.
** Карл Либкнехт  ауылы, Белоозеро районы Вологда өлкәһе.
**Либкнехтовка,Ленин районы, Ҡырым
** '''Карл''' '''Либкнехт'''  ауылы,  Мөслим районы район,  '''Татарстан''  Республикаһы'.
Рәсәйҙә 2013 йылға тиклем 76  ҡала һәм ауылда һаҡланып ҡалған . [[Йошкар-Ола]]ла алты. Либкнехт исемендәг е урамдар  булған ҡалалар: [[Азов]], [[Аксай (Ростовская область)|Аксай]], [[Архангельск]]й, [[Балахна]], [[Батайск|Батайск, Белореченск]], [[Боровичи]], [[Быҙаулыҡ]], [[Бодайбо (город)|Бодайбо]], [[Великие Луки]],  [[Владивосток]], [[Волгоград]], [[Воронеж]],Вышний Волочок, [[Вязьма]] , [[Гусь-Хрустальный]], [[Демянск]], [[Дзержинск (Нижегородская область)|Дзержинск]], [[Ейск]], [[Екатеринбург]], [[Жуковка (город)|Жуковка]], Иваново, [[Ижевск]], [[Иркутск]], [[Калуга]], [[Камешково|Камешков]], [[Камышлов]], Касимов, [[Касли]], [[Киров (Кировская область)|Киров]], Кисловодск, [[Кизел]]е, [[Коломна]], [[Кольчугино|Кольчугин]], [[Королёв (город)|Королёв]], [[Красноярск]], [[Красный Сулин]], [[Кронштадт]], Крымск, [[Курск]],Кус, [[Кыштым]], [[Липецк]], [[Льгов]], [[Люберцы]], [[Людиново|Людинов,]] [[Малаховка]], [[Маркс (город)|Маркс]],  Медвежьегорск, [[Мурманск]], [[Мышкин]], [[Нерехта (город)|Нерехта]], [[Николаев (Николаевская область)|Николаев]], [[Новосибирск]], [[Нязепетровск|Нязепетровск, Нытва]], [[Омск]], [[Орехово-Зуево]], [[Остров (город)|Остров]], [[Покров (город, Россия)|Покров]], [[Прокопьевск]], [[Псков]], [[Ревда (Свердловская область)|Ревда]], Ростов-на-Дону, [[Рошаль|Рошал]], [[Рыльск]], [[Рязань]], [[Самара]], [[Саранск]], [[Сергиев Посад]], [[Славгород (Россия)|Славгород]], [[Советск (Калининградская область)|Советск]], [[Соликамск]], [[Сочи]], [[Старощербиновская]], [[Сызрань]], [[Сысерть (город)|Сысерть]], [[Таганрог]], [[Таруса]], Тверь, [[Тихорецк]], [[Туапсе]], [[Тула]], [[Ульяновск]], [[Усолье-Сибирское]], [[Усть-Лабинск]], [[Фурманов (город)|Фурманов]], &lt;nowiki/&gt;[[Челябинск]], [[Череповец|Череп]][[Череповец]],[[Чистополь|станция Чистополь]],[[Чистополь]], [[Шадринск]], Шахтау, [[Шенкурск]] &lt;nowiki/&gt;[[Шенкурск]], [[Ярославль]].
**  Белоруссияла: [[Брест]],  [[Минск]],  [[Бобруйск]], [[Слуцк]], [[Червен]].

Бынан тыш Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстанда күп кенә предприятиелар К.Либкнехт исемен йөрөтә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Әҙәбиәт ==

* {{книга |автор= Яновская М.|часть= |ссылка часть= |заглавие= Карл Либкнехт|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= М.|издательство= Молодая гвардия|год= 1965|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 320|серия= [[Жизнь замечательных людей]]|isbn= |тираж= 65 000|ref= Яновская}}

[[Категория:Революционеры Германии]]
[[Категория:Коммунисты Германии]]
[[Категория:Теоретики марксизма]]
[[Категория:Председатели Коммунистической партии Германии]]
[[Категория:Члены Независимой социал-демократической партии Германии]]
[[Категория:Члены Социал-демократической партии Германии]]
[[Категория:Марксисты]]
[[Категория:Политики Германии]]
[[Категория:Депутаты прусского ландтага]]
[[Категория:Убитые политики]]
[[Категория:Жертвы политических убийств]]
[[Категория:Антивоенные активисты Германии]]
[[Категория:Публицисты Германии]]
[[Категория:Карл Либкнехт|*]]
[[Категория:Похороненные на кладбище Фридрихсфельде]]
[[Категория:Антипатриотизм]]
[[Категория:Убитые в Германии]]</text>
      <sha1>q4415grub4ep8g218h1kau3tq78z77o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Копылов Павел Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164410</id>
    <revision>
      <id>1301521</id>
      <parentid>1044055</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T08:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7413" sha1="26y4etfw8fvwu3miiz5sbd70pt7wyqw" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Копылов Павел Иванович''' ([[28 июнь]] [[1921 йыл]] — [[11 июнь]] [[1999 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры, подполковник. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).

== Биографияһы ==
Павел Иванович Копылов [[1921 йыл]]дың 28 июнендә&lt;ref&gt;[http://bashenc.online/ba/articles/90571/ Башҡорт энциклопедияһы — Копылов Павел Иванович]{{V|22|06|2021}}&lt;/ref&gt; (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, 2 июлендә&lt;ref&gt;[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2026 Сайт Геройы старны]{{ref-ru}}{{V|22|06|2021}}&lt;/ref&gt;) Борисовка ауылында (хәҙер [[Ырымбур өлкәһе]]нең Пономарёвка районы) тыуған.

Урыҫ. Урта белемле. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә киткәнгә тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.

Ҡыҙыл Армияға [[1940 йыл]]да Ырымбур өлкәһенең Пономаревский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда хәрби-сәйәси училищены, 1944 йылда — офицерҙар составының полк күнекмә училищеһын тамамлай.
 
136-сы танк взводы командиры, танк полкы (8-се гвардия кавалерия дивизияһы, 6-сы гвардия кавалерия корпусы, 2-се Украин фронты) лейтенант П. И. Копылов 1944 йылдың 6-17 октябрендә [[Дебрецен]] (Венгрия) ҡалаһы янында батырлыҡ күрһәтә.

1946 йылдан подполковник И. П. Копылов — запаста. Тыуған иленә ҡайтҡас, халыҡ хужалығында хеҙмәт һала. 1966 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй, төҙөлөш-монтаж ойошмаһының инженеры булып эшләй,&lt;ref&gt;{{Warheroes|id=2026}}&lt;/ref&gt;.

1999 йылдың 11 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән&lt;ref&gt;[http://img-fotki.yandex.ru/get/5642/16389044.2b/0_897c8_7c9a3a74_orig Фотография надгробного памятника].&lt;/ref&gt;.

== Батырлығы ==
«Иптәш Копылов 1944 йылдың 6 октябренән 17 октябренә тиклем ун атакала ҡатнаша, һуғыш менән 120 километр ашыу юл үтә, дошмандың өс „тигр“ танкыһын, „фердинанд“ маркалы бер үҙйөрөшлө пушканы, өс ПТО-ны, минбатареяны, дүрт станоклы пулеметты, зенит пушкаһы менән бер бронетранспортерҙы, ете автомашинаны һәм 180-гә тиклем һалдат һәм офицерын юҡ итә.

1944 йылдың 17 октябрендә Дебрецен ҡалаһы янындағы 33-сө гвардия кавалерияһы полкының оборона участкаһында 5 танк һәм артиллерия ярҙамында дошман 2 батальон пехота көсө менән һөжүмгә күсә. Дошман беҙҙең хәрби рәттәргә килеп инә, Копылов үҙенең танкыһы менән дошман төркөмөнөң флангыһына сыға һәм үлемесле алышҡа инә. Оҫта маневр яһап Копылов танк уты менән 2 „тигр“ танкыһын яндыра, ҡалғандары ҡаса. Копылов уты һәм гусеницалары менән гитлерсыларҙың артынан төшә.

Копылов дошмандың йырып сығыусы төркөмөн юҡ итә, шуның менән полкҡа ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә»&lt;ref name=&quot;ГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|46543451|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=28/23|лист=5/277, 278}}.&lt;/ref&gt;.

«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә&lt;ref name=&quot;ГСС&quot;&gt;{{Подвиг Народа|46543451|title=Наградные документы|архив=ЦАМО|фонд=33|опись=686046/793756|дело=28/23|лист=5/277, 278}}.&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы (1945)
* [[Ленин ордены]], 
* [[Ватан һуғышы ордены|1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены]]&lt;ref&gt;{{Подвиг Народа|1523618118|title=Карточка награждённого к 40-летию Победы}}.&lt;/ref&gt;,
* миҙалдар 

== Хәтер ==
* Өфөлә Октябрь проспектының № 65/1 йортонда Геройға мемориал таҡта ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Книга:Герои Советского Союза|1}}
* Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1979.
* ''В. П. Россовский.'' Золотые Звёзды Оренбуржья. Биографический справочник. — Челябинск: Южно-Уральское книжное издательство, 1989. — 512 с. — C. 236—237.

== Һылтанмалар ==
* {{БЭ|90571}}{{V|22|06|2021}}  
* {{Warheroes|id=2026}}
* [https://web.archive.org/web/20150402141922/http://bash-rmbs.ru/hero/herosurb/alfavitnyj-ukazatel/k/279-kopilovpi Республиканский музей Боевой Славы: Копылов Павел Иванович].
* [http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/k/kopilov.php История Оренбуржья: Копылов Павел Иванович (1921)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200121083845/http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/k/kopilov.php |date=2020-01-21 }}.
[[Категория:Бөйөк Ватан һуғышы танкистары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:СССР подполковниктары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Өфөлә вафат булғандар]]
[[Категория:1999 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:11 июндә вафат булғандар]]
[[Категория:1921 йылда тыуғандар]]
[[Категория:28 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>26y4etfw8fvwu3miiz5sbd70pt7wyqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Криптон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164697</id>
    <revision>
      <id>1301523</id>
      <parentid>1220677</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T09:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7956" sha1="p2cuzrinv60tmq1mrld3u2i63qrxncl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Криптон''' ({{lang-lat|Krypton, Crypton}}, Kr) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 4-се осоро, 18-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 36. '''Криптон''' — инерт бер атомлы газ, төҫө, тәме һәм еҫе юҡ. Атом массаһы элементы 83,798(2)

== Символы ==
Криптон элементының символы — Kr (''Криптон'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Криптон [[1898 йыл]]да инглиз химиктары ''Уильям Рамзай'' һәм ''Морис Траверс'' тарафынан табылған&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Рамзай, Уильям|William Ramsay]], [[Траверс, Моррис|Morris W. Travers]]|заглавие=On the Companions of Argon|ссылка=http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281898%2963%3C437%3AOTCOA%3E2.0.CO%3B2-E|язык=en|издание=Proceedings of the Royal Society of London|тип=|год=1898|том=63.878|номер=|страницы=437–440}}&lt;/ref&gt;. Улар һауанан [[кислород]]ты, [[азот]]ты, [[аргон]]ды сығарып бөткәндән һуң спектраль ысул менән ике газ тороп ҡалыуын асыҡлай: криптон ({{lang-gr|κρυπτός}} — «йәшерен», «сер һаҡлаусы») һәм ксенон («ят», «ғәҙәттән тыш») булып сыға улар.

== Тәбиғәттә ==
Атмосфера һауаһында күләме буйынса 1,14{{E|-4}}%, атмосферала дөйөм запасы 5,3{{E|12}}м³. 1 м³ һауала яҡынса 1 см³ криптон бар.

Һауанан криптон алыу бик күп энергия талап итә.

Йыһанда криптон һәм водород нисбәте даими булып ҡала. Бынан йондоҙҙар араһындағы матдә криптонға бай тигән һығымта яһарға мөмкин&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/592132/meta|автор=Stefan I. B. Cartledge, J. T. Lauroesch, David M. Meyer, Ulysses J. Sofia, Geoffrey C. Clayton|заглавие=Interstellar Krypton Abundances: The Detection of Kiloparsec-scale Differences in Galactic Nucleosynthetic History*|год=2008 November 10|язык=en|издание=The Astrophysical Journal|том=687|выпуск=2|страницы=1043|issn=0004-637X|doi=10.1086/592132}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 0503-289 RE һанлы аҡ кәрләлә криптон табыла. Ул Ҡояштағыға ҡарағанда 450 тапҡыр артыҡ булып сыға, әммә әлегә тиклем бының сәбәптәре билдәһеҙ&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://doi.org/10.1088/2041-8205/753/1/L7|автор=Klaus Werner, Thomas Rauch, Ellen Ringat, Jeffrey W. Kruk|заглавие=FIRST DETECTION OF KRYPTON AND XENON IN A WHITE DWARF|год=2012-06-13|язык=en|издание=The Astrophysical Journal|том=753|выпуск=1|страницы=L7|issn=2041-8205, 2041-8213|doi=10.1088/2041-8205/753/1/l7}}&lt;/ref&gt;.

== Физик үҙенсәлектәре ==
Криптон — инерт газ, төҫһөҙ, тәме булмаған һәм еҫһеҙ (6 атмосфера баҫым яһағанда хлороформға оҡшаған киҫкен еҫле булып китә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=О чём пишут научно-популярные журналы мира|издание=[[Наука и жизнь]]|место=М.|издательство=|год=1989|номер=6|страницы=66}}&lt;/ref&gt;). Тығыҙлығы стандарт шарттарҙа 3,745 кг/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (һауанан 3 тапҡыр ауыр). Нормаль һауа баҫымында криптон 119,93 (-153,415&amp;nbsp;°C) температурала һыуға әйләнә, 115,78 (-157,37&amp;nbsp;°C) температурала ҡата. Шулай итеп, ул шыйыҡ фазала яҡынса дүрт градус температура арауығында ғына йәшәй.

Диамагнит үҙенсәлекле. Магнитҡа һиҙгерлеге −2,9·10&lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt;. Полярлашыу {{S|2,46·10&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; нм&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;}}.

Ионлашыу энергияһы {{S|13,9998 эВ}} ({{S|Kr&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; → Kr&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;}}), {{S|24,37 эВ}} ({{S|Kr&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; → Kr&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;}}).

[[Файл:KrTube.jpg|мини|Криптон тултырылған газлы көпшә]]

== Биологик әһәмиәте ==
Криптондың тере организмға тәьҫире насар аңлашыла. Уны водолаздар эшендә тын алыу ҡатнашмалары составында һәм ҡан баҫымы юғары булғанда анестезия сараһы булараҡ файҙаланыу мөмкинлектәре тикшерелә.&lt;ref&gt;[http://www.imbp.ru/webpages/win1251/Science/DisserSov/Abstracts/Kussmaul.html Куссмауль А. Р. ''Биологическое действие криптона на животных и человека в условиях повышенного давления'' — Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата биологических наук — Москва — 2007]&lt;/ref&gt;.

=== Физиологик тәьҫире ===
3,5 атмосфера баҫымы аҫтында криптонлы газ ҡатнашмаларын һулағанда наркотик эффекты күҙәтелә&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/biologicheskoe-deistvie-kriptona-na-zhivotnykh-i-cheloveka-v-usloviyakh-povyshennogo-davleni Б. Н. Павлов, Н. Б. Павлов, А. Р. Куссмауль, М. А. Богачева, А. И. Григорьев ''Физиологические эффекты газовых смесей, содержащих криптон и ксенон'']&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Криптон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 13-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2112653 Криптон//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{Китап|заглавие=Химическая энциклопедия|ответственный=Редкол.: Кнунянц И.Л. и др.|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1990|том=2 (Даф-Мед)|страниц=671|isbn=5-82270-035-5}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=JPdDIIut2FE&amp;feature=endscreen&amp;NR=1 Программа физик тәжрибәһе менән криптон пелийҙы «Галилео» (сайтына] [[YouTube]]&lt;span&gt;)&lt;/span&gt;
* [www.mining-enc.ru/k/kripton/ Криптон] сайтында «тау энциклопедияһы»
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Kr/key.html Криптон н Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080302023444/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Kr/key.html |date=2008-03-02 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb036.htm Химик элементтарҙың популяр китапхана Криптон]
{{Тышҡы һытанмалар}}

[[Категория:Инерт газдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Металл булмаған элементтар]]</text>
      <sha1>p2cuzrinv60tmq1mrld3u2i63qrxncl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кюрий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164710</id>
    <revision>
      <id>1301526</id>
      <parentid>1222927</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T10:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5231" sha1="bkjfcdb8rfl7emz3doo12a9o0vdu55v" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Кюрий''' ({{lang-lat|Curium}}, Cm) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 96. трансуран синтезы элементы

== Символы ==
Кюрий элементының символы — Cm (''Кюрий'' тип уҡыла).{{-|left}}

== Тарихы ==
Плутоний менән бәйле эштәр тамамланғандан һуң, металлургия лабораторияһы тикшеренеүселәренең иғтибары яңы трансуран элементтарын синтезлауға һәм тәңгәлләшеүенә йүнәлтелә. Был эштә Г.Сиборг ., А. Гиорсо, Л. О. Морган һәм Р. А. Джеймс ҡатнашалар
[[1944 йыл]]да был элементтар [[Лантаноидтар|лантаноидтарҙың]] аналогы булып торғаны һәм айырым актиноидтар төркөмөнә ингәнлеге асыҡлана.

Беренсе булып [[1944 йыл]]да кюрий асыла. Уны  [[Плутоний-239|&lt;sup&gt;239&lt;/sup&gt;Pu]] [[:ru:альфа-частицы|α-киҫәксәләр]] менән аттырғанда табалар.

: &lt;math&gt;\mathrm{{}^{239}_{94}Pu} + \mathrm{{}^{4}_{2}He} \rightarrow \mathrm{{}^{242}_{96}Cm} + \mathrm{{}^{1}_{0}n}&lt;/math&gt;


Амерций менән кюрийҙы айырыуҙа ҙур ауырлыҡтар тыуа, сөнки химик йәһәттән улар бик оҡшаш. Бүленештең ҡатмарлылығы элементтарҙың тәүге атамаларында - «пандемониум» һәм «делириум» - сағылыш тапҡан, был латиндан тәржемә иткәндә «тамуҡ» һәм «һаташыу» тигәнде аңлата.

Кюрий [[1947 йыл]]да Л. В. Вернер һәм И.Перлман тарафынан гидроксид рәүешендә айырып алына.

== Этимологияһы ==
Исемен  [[Мария Склодовская-Кюри|Пьер һәм Мария Кюри ]] иҫтәлегенә ҡушҡандар.

== Сығарып алыу ==
Кюрийҙың билдәле бер изотоптарын атом реакторҙарында етештерәләр. Унда кюрий етерлек күләмдә туплағандан һуң, уны химик эшкәртеү ысулдары менән бүлеп алып, туплайҙар һәм кюрий оксиды итеп эшкәртәләр.

Кюрий — бик ҡиммәтле металл. Хәҙерге ваҡытта атом-төш технологияларының иң мөһим өлкәләрендә генә ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә кюрий программалары бар.

Был уны кюрийгә ихтыяж тәҡдимдән бик күп тапҡыр артыҡ булыуы менән бәйле.

Академик В. А. Тартаковский етәкселегендәге РФА комиссияһының 2010 йылдың 23 апрелендәге хисабына ярашлы, [[:ru:Димитровград (Россия)|Димитровград]]) дәүләт ғилми-тикшеренеү үҙәгенең тикшеренеү реакторҙарында кюрий −244 етештереүҙең уникаль технологияһы тормошта ашырылған&lt;ref&gt;[http://ras.ru/news/shownews.aspx?id=b7e409dc-9744-4795-a4b5-54f156ea7d0a Отчет комиссии по проведению экспертизы работ Петрика В.И]&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

*Кюрий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 14-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
*[https://bigenc.ru/literature/text/2127358 Кюрий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cm/key.html Кюрий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724051104/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cm/key.html |date=2008-07-24 }}{{ref-en}}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb096.htm Кюрий в Популярной библиотеке химических элементов], Издательство «Наука», 1977.

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>bkjfcdb8rfl7emz3doo12a9o0vdu55v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кобальт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164923</id>
    <revision>
      <id>1301516</id>
      <parentid>1220648</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T07:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5440" sha1="twb7aewa1erwyyt3aawml1etdx0hn1k" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кобальт''' ({{lang-lat|Cobaltum}}, Co) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 4-се осор, 9-сы төркөм элементы. Тәртип номеры — 27.

Элементтың атом массаһы 58,933194(4)&lt;ref&gt;Химическая энциклопедия: в 5 т / Кнунянц И. Л.. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — Т. 2. — С. 414. — 671 с. — 100 000 экз.&lt;/ref&gt;. Ябай матдә '''кобальт''' — көмөшһыу-аҡ, бер аҙ һарғылт [[Металдар|металл]], зәңгәрһыу йәки алһыуыраҡ төҫмөрө бар. Ике кристаллы модификацияға эйә.

== Символы ==
Кобальт элементының символы — Co (''Кобальт'' тип уҡыла).

== Исеменең килеп сығышы ==
«Кобальт» атамаһы {{Lang-de|Kobold}}— тау эйәһе, гном тигәндән килеп сыҡҡан.

Кобальт минералдарын яндырғанда уларҙың составындағы мышаяҡтың оксиды бүленеп сығып, кешеләр ағыуланған. Бының сәбәбен таусылар тау эйәһе ''Кобольдтан'' күргәндәр һәм элементҡа ла шул исемде биргәндәр.

[[1735 йыл]]да швед минералогы ''Георг Брандт'' элек билдәһеҙ металл тапҡан һәм уны кобальт тип атаған. Ул шулай уҡ тап ошо элементтың берләшмәләре [[быяла]]ны күк төҫкә буяуын асыҡлаған — уның был үҙенсәлеге менән боронғо [[Ассирия]]ла һәм [[Вавилон]]да файҙаланған булғандар әле.

== Тарихы ==
Кобальт ҡушылмалары кешегә боронғо замандан уҡ билдәле. Боронғо Мысыр ҡәберҙәрендә күк кобальт стакандар, эмалдәр, буяуҙар осрай. Мәҫәлән, Тутанхамон каберендә күк кобальт быяла киҫәктәре табылған; быяла һәм буяуҙарҙы белә тороп әҙерләгәндәрме, әллә осраҡлы килеп сыҡҡанмы — билдәле түгел.

Беренсе күк буяу [[1800 йыл]]да әҙерләнгән.

== Ятҡылыҡтары ==

[[Ер ҡабығы]]нда кобальттың масса өлөшө 4{{E|−3}}%.

Кобальт запастарының 60 % — [[Конго Демократик Республикаһы|Конгола]] (6 млн т)&lt;ref name=&quot;bbc_cobalt&quot;&gt;[https://www.bbc.com/news/world-africa-50812616Top tech firms sued over DR Congo cobalt mining deaths]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, BBC, 17.12.2019&lt;/ref&gt;. Бынан тыш [[Австралия]] (1 млн т), [[Куба]] (500 мең т), [[Филиппин]] (290 мең т), [[Канада]] (270 мең т), [[Замбия]] (270 мең т), [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] (250 мең т.), шулай уҡ [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Франция]] дәүләттәрендә һәм [[Ҡаҙағстан]]да&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2018/01/14/kobalt/ Предсказан стремительный рост цен на смартфоны]&lt;/ref&gt;. ятҡылыҡтары билдәле.

=== Кобальт металы хаҡы ===
[[2018 йыл|2018 йылдың]] 15 ғинуарынан донъя баҙарында кобальт хаҡы,London Metal Exchange мәғлүмәттәре буйынса, 75 000 долл./т&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.lme.com|title=London Metal Exchange: Home|publisher=www.lme.com|lang=en|accessdate=2018-01-15}}&lt;/ref&gt;тәшкил итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Кобальт// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 12-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2075823 Кобальт//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Co/key.html Кобальт на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040830084700/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Co/key.html |date=2004-08-30 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb027.htm Кобальт в Популярной библиотеке химических элементов]
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>twb7aewa1erwyyt3aawml1etdx0hn1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иттрий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165060</id>
    <revision>
      <id>1301495</id>
      <parentid>974359</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T14:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6495" sha1="payc780su9cx2xnbyfbbdtjj6vyihsl" xml:space="preserve">{{Ук}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=39}}'''Иттрий''' ({{lang-lat|Yttrium}}, Y) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 5-се осор, 3-сө төркөм элементы. Тәртип номеры — 39.

Ябай матдә '''иттрий''' — аҡһыл-һоро [[Төҫ|төҫтәге]] [[Металдар|металл]]. Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле, күсеш температураһы α ↔β 1482 °C.

== Символы ==
Иттрий элементының символы — Y (''Иттрий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Иттрий [[1794 йыл]]да [[Гадолин Юһан ]] тарафынан асыла.

[[1794 йыл]]да фин химигы Юһан (Йоһанн) Гадолин (1760—1852) иттербит тигән минералдан иттрий тип атаған элемент оксидын тапҡан — исемен Стокгольм архипелагына инә торған Ресарё утрауындағы швед ауылы атамаһы буйынса биргән, сөнки иттербит бында буш ятҡан карьерҙа табылған. [[1843 йыл]]да Карл Мосандер был оксидтың ысынбарлыҡта [[иттрий]], [[эрбий]] һәм [[тербий]] оксидтары ҡатнашмаһы булыуын иҫбатлай һәм был ҡатнашманан Y&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; бүлеп сығара. Металлик иттрий үҙ сиратында [[1828 йыл]]да беренсе тапҡыр Фридрих Велер тарафынан алына.

== Тәбиғәттә ==
Иттрий — [[лантан]]дың химик аналогы. Кларкы 26 г/т, диңгеҙ һыуында миҡдары 0,0003 мг/л&lt;ref&gt;J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. 1, 1965&lt;/ref&gt;. Иттрий һәр ваҡыт тиерлек [[лантаноидтар]] менән бергә минераль сеймалда була. Иттрийҙың төп минералдары — ксенотим YPO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, гадолинит Y&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;FeBe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;Si&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;.

=== Ятҡылыҡтары ===
Иттрийҙың төп ятҡылыҡтары [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]], [[Австралия]][[Америка Ҡушма Штаттары|Канада,]] [[Һиндостан]],[[Бразилия]], Малайзияла урынлашҡан&lt;ref&gt;[http://www.amtc.ru/publications/articles/2491/ Иттрий :: Группа AMT&amp;C]&lt;/ref&gt;. Байтаҡ запастары [[Япония|Японияның]] айырым иҡтисади зонаһында [[Тымыҡ океан|Тымыҡ океандың]] [[:ru:Минамитори|Минамитори]] утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтарында табылған&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/s41598-018-23948-5.pdf The tremendous potential of deepsea mud as a source of rare-earth elements]&lt;/ref&gt;.

== Сығарып алыу ==
Иттрий ҡушылмалары һирәк ер металдары менән ҡатнашмаларҙан экстракция һәм ион алмаштырыу ярҙамында алына. Металл иттрий уның һыуһыҙ галогенидтарын литий йәки кальций ярҙамында тергеҙеп, һуңынан ҡушылмаларҙы дистилле ҡыуыу юлы менән алына.

== Физик үҙенсәлектәре ==
Иттрий — аҡһыл-һоро [[Төҫ|төҫтәге]] [[Металдар|металл]] . Ике кристаллы модификацияһы бар: Ике кристаллы модификацияһы бар: α-Y — магний типлы гексагональ рәшәткәле, β-Y — куб рәшәткәле; күсеш температураһы α ↔β 1482 °C, иреү температураһы — 1528 °C, ҡайнау температураһы — 3320 яҡынса °C. Иттрий механик эшкәртеүгә еңел бирелә.

== Химик үҙенсәлектәре ==
Һауала иттрий ышаныслы һаҡлаусы оксид тышлығы менән ҡаплана. 370—425 °C ваҡытында оксидта ҡуйы ҡара тышлыҡ барлыҡҡа килә. Интенсив оксидлашыу 750 °C булғанда башлана. Компакт металл ҡайнап торған һыуҙа һауа кислороды менән оксидлаша, минераль кислоталар, һеркә кислотаһы менән тәьҫирләшә, фтороводород менән реакцияға инмәй. Иттрийҙы йылытҡанда галогендар, водород, азот, көкөрт һәм фосфор менән тәьҫир итешә. Оксид Y&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;О&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; төп үҙенсәлектәргә эйә, уға Y(ОН)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; нигеҙе яуап бирә.

== Иттрий хаҡы ==
* 99-99,9%-лы таҙа иттрий 1 кг өсөн АҠШ доллары менән уртаса 115—185 тора.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|40em}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Y/key.html Иттрий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509071519/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Y/key.html |date=2008-05-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb039.htm Иттрий в Популярной библиотеке химических элементов].
* {{Из КНЭ|2|523|Иттрий}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Ерҙә һирәк элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>payc780su9cx2xnbyfbbdtjj6vyihsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калифорний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165070</id>
    <revision>
      <id>1301509</id>
      <parentid>1035645</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T03:21:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5572" sha1="fvm1jmo1rocjzidbj08asjdormb5sqh" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Калифорний''' ({{lang-lat|Californium}}, Cf) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 7-се осор [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры — 98.

Яһалма радиоактив [[химик элемент]], [[актиноидтар]]ға ҡарай. Массаһы 237—256 һан менән радиоизотоптары билдәле. Тотороҡло изотоптарға эйә түгел{{Sfn|Киселёв|2008}}.

== Символы ==
Калифорний элементының символы — Cf (''Калифорний'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Был элемент беренсе тапҡыр [[1950 йыл]]да Берклиҙағы Лоуренс Милли лабораторияһында (элек Калифорния университеты Радиация лабораторияһында) [[кюрий]]ҙы альфа-киҫәксәләр ([[гелий]]-4 иондары) менән аттырып синтезланған. Актиноид, алтынсы трансуран элемент, шуғаса синтезланған теләһә ниндәй элементтың иң юғары атом массаһына эйә, ул күҙ менән күрер күләмдә ([[:ru:Эйнштейний|эйнштейнийҙән]] һуң). Элемент [[Калифорния]] штаты һәм шул штаттағы университет исеме менән аталған. Был яһалма элемент [[1950 йыл]]да америка физиктары С. Томпсон, К. Стрит , А. Гиорсо һәм Г. Сиборг тарафынан Берклиҙың Калифорния университеты ҡарамағында &lt;sup&gt;242&lt;/sup&gt;Cm тиҙләтелгән α-киҫәксәләр менән нурландырып алынған{{Sfn|Киселёв|2008}}.

Калифорнийҙың беренсе ҡаты берләшмәләре — &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Cf&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; һәм &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;CfOCl [[1958 йыл]]да етештерелгән.

== Исеменең килеп сығышы ==
Беркли ҡалаһындағы Калифорния университеты хөрмәтенә бирелгән, элемент шул ҡалала алынған булған. Авторҙар яҙыуынса, улар был исемдә быуат элек [[Америка]] асыусыларға [[Калифорния]]ға етеү нисек ауыр булһа, яңы элемент асылыуы ла шундай уҡ ауырлыҡ менән бирелеүен күрһәтергә теләгәндәр.

== Сығарып алыу ==
Бер грамм калифорний етештереү өсөн ядро реакторы[[Плутоний|нда плутонийҙы]] йәки [[кюрий]]ҙы оҙаҡ ваҡыт — 8 айҙан алып 1,5 йылдан тиклем нурланышҡа дусар итәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан нурланыш продукттарынан калифорнийҙы химик юл менән айырып алалар.

Металлик калифорнийҙы [[литий]] менән CfF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; калифорний фторидынан тергеҙеп алалар:

: &lt;chem&gt;CfF3 + 3 Li -&gt; Cf + 3 LiF&lt;/chem&gt;

йәки Cf&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; калифорний оксидын [[Кальций|кальций менән]]:

: &lt;chem&gt;Cf2O3 + 3 Ca -&gt; 2 Cf + 3 CaO&lt;/chem&gt;.

Башҡа актиноидтарҙан калифорнийҙы экстракцион һәм хроматографик ысул менән айыралар.

== Физиологик тәьҫире ==
&lt;sup&gt;252&lt;/sup&gt;Cf радионуклиды бик ныҡ радиотактив ағыулы. Асыҡ һыу ятҡылыҡтары һыуында ПДК 1,33{{E|−4}} Бк/л.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{БРЭ|статья=Калифорний|id=|автор=Киселёв Ю. М.|том=12|страницы=521|ref=Киселёв}}
* {{Китап|заглавие=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|часть=Californium|издательство=[[Springer Science+Business Media]]|год=2006|isbn=978-1-4020-3555-5|издание=3rd|ref=Haire|автор=Haire, Richard G.|ответственный=Morss, Lester R.; Edelstein, Norman M.; Fuger, Jean}}
* {{Китап|заглавие=Concise Encyclopedia Chemistry|издательство=[[Walter de Gruyter]]|год=1994|ссылка=https://books.google.com/books?id=Owuv-c9L_IMC&amp;printsec=frontcover|isbn=978-3-11-011451-5|ref=Jakubke|ответственный=Jakubke, Hans-Dieter; Jeschkeit, Hans}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cf/key.html Калифорний на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010182922/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cf/key.html |date=2004-10-10 }}
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/1790.html Калифорний на сайте XuMuK.ru]
{{Тышҡы һытанмалар}}
 {{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>fvm1jmo1rocjzidbj08asjdormb5sqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кесе Наҡаҫ (һырт)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166535</id>
    <revision>
      <id>1301514</id>
      <parentid>1018935</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T05:39:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4324" sha1="h6n2pra8hwu3wpm5dkd8lubm5cp070b" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Кесе Наҡаҫ''' — төньяҡта [[Башҡортостан]]дың [[Күгәрсен районы]]нан көньяҡта [[Ырымбур өлкәһе]] [[Төйлөгән районы]]на тиклем һуҙылып киткән тау һырты.

Башҡортостандың Күгәрсен районы [[Аҙнағол]] ауылы янынан Ырымбур өлкәһе [[Ташлы (Төйлөгән районы)|Ташлы]] ауылына тиклем субмеридиональ һуҙылған. Оҙонлоғо 28 км, Башҡортостандағы һырты- 13 км, киңлеге 6—7 км, иң бейек түбәһе- 667,6 м (Ырымбур өлкәһендәге Наҡаҫ тауы).
[[Файл:Вид с высоты 264 в востоко-северо-восточном направлении - panoramio.jpg|thumb|right|220px|Ырымбур өлкәһе Түлгән районынан Башҡортостан яғына табан һуҙылған һырт 264 м бейеклектән шулай күренә]]
Һырттың түбәһе плато рәүешендә, һырлы-һырлы битләүҙәрендә үҙәндәр күп. Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар, балсыҡ,түбәнге триас конгломераттарынан тора.

== География ==
Кесе Наҡаҫ — [[Һайылмыш]] һәм [[Оло Эйек]] йылғалары араһында ятҡан бик бейек булмаған тау һырты.

Академик А. Чибилёв «Природное наследие Оренбургской области» китабында Наҡаҫты- төп һыу айырғыс тип атай. Уның тирә-яғынан [[Ағиҙел]], [[Һайылмыш]], Оло Эйек бассейны йылғалары башлана. Улар ошо һыртта тупланған ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана. Тау тоҡомдары һәм тау һыртындағы урмандар ошо йылға бассейндар өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.

Һырттың итәгендә [[Наҡаҫ]], [[Ташлы]], [[Оло Юшатыр (йылға)|Оло Юшатыр]] (Һаҡмар бассейны йылғаһы) ҡушылдыҡтары башлана. Өҫтөндә- киң япраҡлы имәнлек, йүкәлектәр, уҫаҡ, саған, ҡарама һәм ҡайын ҡатнаш урмандар, болонло дала һәм һөрөнтө ерҙәр. Тупрағы- һоро урман тупрағы һәм урыны менән ҡара тупраҡ.

Атамаһының килеп сығышы: кесе — бәләкәй, малый, наҡа(ы)ҫ — ҡыҫҡа ғына, куцый, короткий, тауға ҡарата- бик бейек түгел мәғәнәһендә ҡулланылыуы мөмкин.

Урмандарҙы [[һөтимәрҙәр]]ҙең 46 төрө төйәк иткән. Бында [[йылға ҡамаһы]], [[бурһыҡ]], [[ҡабан|ҡыр сусҡаһы]], [[ҡоралай]] (илек), [[мышы]], хатта [[айыу]] ҙа бар. Һырта ҡоштарҙың 51 төрө бар, ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, [[бөркөт]], [[көсөгән]] (орел-могильник), [[аҡ ағуна]] «[[Ҡыҙыл китап]]»ҡа ингән. Тау итәгендәге таҙа һыулы йылғаларҙа [[бағыр]], [[бәрҙе]], йомро [[сабаҡ]], [[ташбаш]], әллә нисә төрлө ваҡ йылға балығы төйәкләй.

== Һылтанмалар==
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/prirodnoe_nasledie/prirodnoe_nasledie.pdf А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123144459/http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/prirodnoe_nasledie/prirodnoe_nasledie.pdf |date=2018-11-23 }}

[[Категория:Көньяҡ Урал тауҙары]]
[[Категория:Башҡортостан тау һырттары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе тауҙары]]</text>
      <sha1>h6n2pra8hwu3wpm5dkd8lubm5cp070b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коперниций</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170225</id>
    <revision>
      <id>1301520</id>
      <parentid>1000508</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T08:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8534" sha1="c29agy3sg1wdkmrl285pe22riu5ll6m" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Коперниций (Cn) / Copernicium (элегерәк — Ununbium (Uub), экартуть (Ehg))
| символ = Cn
| номер = 112
| вверху = [[Ртуть|Hg]]
| внизу = (Uhh) 
| внешний вид = шыйыҡ металл
| массовое число=285
| атомная масса ссылка=&lt;ref name=&quot;iupac2013&quot;&gt;{{статья|автор=Meija J. et al.|заглавие=Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://www.degruyter.com/view/j/pac.2016.88.issue-3/pac-2015-0305/pac-2015-0305.xml|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2016|volume=88|номер=3|pages=265–291|doi=10.1515/pac-2015-0305}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 
| энергия ионизации 1 = 
| конфигурация =  &lt;nowiki&gt;[&lt;/nowiki&gt;[[радон|Rn]]&lt;nowiki&gt;]&lt;/nowiki&gt;&amp;nbsp;5[[f-орбиталь|f]]&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;6[[d-орбиталь|d]]&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;7[[s-орбиталь|s]]&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; булыуы мөмкин
| ковалентный радиус = 
| радиус иона = 
| электроотрицательность = 
| электродный потенциал = 
| степени окисления = 
| плотность = яҡынса 20
| теплоёмкость = 
| теплопроводность = 
| температура плавления = 80°C
с
| теплота плавления = 
| температура кипения = 100—120°C
| теплота испарения = 
| молярный объём = 
| структура решётки = 
| параметры решётки = 
| отношение c/a = 
| температура Дебая = 
}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=112}}
'''Коперниций''' ({{Lang-la|Copernicium}}, '''Cn'''; элегерәк ''унунбий'' ({{Lang-la|Ununbium}}, '''Uub'''), ''коперникий'' һәм ''эка-терегөмөш'')  атамалары ҡулланылған — 112-се [[химик элемент]]. Билдәле изотоптарынан иң тотороҡло ядроһы  &lt;sup&gt;285&lt;/sup&gt;Cn, 112  протондан, 173 нейтрондан  тора һәм ярым тарҡалыу осоро 34 секунд тирәһе тәшкил итә,  был нуклидтың атом массаһы  285,177(4) а. 285,177(4) а. 285,177(4) а. тигеҙ. Ул да [[Цинк|цинк]], [[кадмий]] һәм [[терегөмөш]] ингән химик төркөмгә ҡарай.

== Тарихы ==
Коперниций тәүге тапҡыр 1996 йылдың 9 февралендә [[Германия|Германияла,]]  Дармштадт ҡалаһында Ауыр иондар институтында синтезланған  ({{Lang-de|Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI}}) &lt;ref name=&quot;uub1996&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=S. Hofmann et al.|заглавие=The new element 112|ссылка=http://www.springerlink.com/content/1eel484c5chmfdfq/|издание=Zeitschrift für Physik A|тип=|язык=en|год=1996|volume=354|номер=3|pages=229—230}}{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Коперницийҙың ауырыраҡ изотоптары һуңғараҡ (2000 һәм 2004 йылдарҙа) [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтында]] ([[Дубна]], [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]]) флеровий  изотоптары тарҡалғанда барлыҡҡа килгән матдәләр булараҡ  алына&lt;ref name=&quot;og1999&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Synthesis of Superheavy Nuclei in the &lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca + &lt;sup&gt;244&lt;/sup&gt;Pu Reaction|ссылка=http://prola.aps.org/abstract/PRL/v83/i16/p3154_1|издание=[[Physical Review Letters]]|тип=|язык=en|год=1999|volume=83|номер=16|pages=3154—3157}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;og2004&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Measurements of cross sections and decay properties of the isotopes of elements 112, 114, and 116 produced in the fusion reactions &lt;sup&gt;233&lt;/sup&gt;,&lt;sup&gt;238&lt;/sup&gt;U, &lt;sup&gt;242&lt;/sup&gt;Pu, and &lt;sup&gt;248&lt;/sup&gt;Cm+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v70/e064609|издание=Physical Review C|тип=|язык=en|год=2004|volume=70|номер=|pages=064609}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;og2006&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Synthesis of the isotopes of elements 118 and 116 in the &lt;sup&gt;249&lt;/sup&gt;Cf and &lt;sup&gt;245&lt;/sup&gt;Cm+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca fusion reactions|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v74/e044602|издание=Physical Review C|тип=|язык=en|год=2006|volume=74|номер=|pages=044602}}&lt;/ref&gt;.

112-се элементтың асылыуы 2009 йылдың майында&lt;ref name=&quot;iupac09&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Robert C. Barber et al.|заглавие=Discovery of the element with atomic number 112 (IUPAC Technical Report)|ссылка=https://dx.doi.org/10.1351/PAC-REP-08-03-05|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|язык=en|год=2009|volume=81|номер=7|pages=1331—1343}} — ASAP Articles&lt;/ref&gt; Халыҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзы тарафынан таныла, шунан һуң уның исемен раҫлау процесы башлана

== Исеме ==
GSI ғалимдары 112-се элемент өсөн [[Николай Коперник]] хөрмәтенә Copernicium (Cn) исемен тәҡдим итә. 2010 йылдың [[19 февраль|19 февралендә]], Коперниктың тыуған көнөндә, ИЮПАК элементтың исемен рәсми рәүештә раҫлай&lt;ref name=&quot;rian&quot;&gt;[http://rian.ru/science/20100219/209952543.html Тяжёлый 112-й элемент, синтезированный учёными, назван «коперникий»] // Сообщение [[РИА Новости]] от 19 февраля 2010 года.{{V|22|2|2010}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;lenta2&quot;&gt;[http://lenta.ru/news/2010/02/19/element/ У 112-го элемента появилось официальное название]{{V|22|2|2010}}&lt;/ref&gt; Киң мәғлүмәт сараларында элемент &quot;коперниций&quot; (урыҫ телендәге вариант) тип тә,  &quot;коперникий&quot; тип тә атала. 

== Билдәле изотоптары ==
{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Изотоп
! Масса
! Ярым тарҡалыу ваҡыты&lt;ref name=&quot;nudat&quot;&gt;[http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/ Nudat 2.5]&lt;/ref&gt;
! Тарҡалыу тибы
|-
| &lt;sup&gt;282&lt;/sup&gt;Cn
| 282
| 0,50 (+0,33 — −0,1) мс

| үҙлегенән тарҡалыу
|-
| &lt;sup&gt;283&lt;/sup&gt;Cn
| 283
| 4,0 (+1,3 — −0,7) с
| α-тарҡалыу &lt;sup&gt;279&lt;/sup&gt;Ds (99 % -тан да кәм түгел), үҙлегенән тарҡалыу
|-
| &lt;sup&gt;284&lt;/sup&gt;Cn
| 284
| 101 (+41 — −22) мс
| үҙлегенән тарҡалыу
|-
| &lt;sup&gt;285&lt;/sup&gt;Cn
| 285
|  30 (+30 — −10) с
| α-тарҡалыу &lt;sup&gt;281&lt;/sup&gt;Ds
|}
== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}
== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uub/index.html WebElements.com — Ununbium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071213153008/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uub/index.html |date=2007-12-13 }}
* [https://web.archive.org/web/20071026160824/http://159.93.28.88/flnr/elm112p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ]
* Коперниций на сайте «Атомная и космическая отрасли России»:
* [http://element114.narod.ru/Projects/112-114-116.html Два изотопа с «острова стабильности»]
* [http://www.vz.ru/news/2006/5/30/35533.html Доказано существование 112 элемента таблицы Менделеева]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>c29agy3sg1wdkmrl285pe22riu5ll6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кропоткин Пётр Алексеевич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173963</id>
    <revision>
      <id>1301525</id>
      <parentid>1299766</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T09:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119558" sha1="0y02t7yjh8uo3mo2u6txyimf3z46dla" xml:space="preserve">{{Философ
| изображение = Kropotkin1.jpg
| описание изображения = &lt;small&gt;П. А. Кропоткин 1880-се йылдарҙа&lt;/small&gt;
| псевдонимы = ''Пётр Алексеев''&lt;ref&gt;Пётр Алексеев. Вестник Европы. 1998. Кн. 3. С. 6.&lt;/ref&gt;
| школа = [[XIX быуат философияһы]], [[XX быуат философияһы]]
| направление = [[анархизм]]
| интересы = [[кооперация]], үҙ-ара ярҙам, хеҙмәт, хакимлыҡ, [[федерализм]], [[география]], [[тарих]], [[этика]], [[социаль философия]], [[сәйәси философия]]
| идеи = [[анархо-коммунизм]], «[[эволюция]] факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам»
| предшественники = [[Бакунин Михаил Александрович|Бакунин]], [[Прудон Пьер Жозеф|Прудон]]&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия|часть=Кропоткин|год=1973—1982|автор=Под ред. Е. М. Жукова|язык=ru}}. Советская историческая энциклопедия&lt;/ref&gt;, [[Народничество|народники]]
| последователи = анархизмдың артабанғы теоретиктары һәм уның менән бәйле ағымдар
| премии = 
| награды = 
| викитека = Peter Kropotkin
}}
'''Кропоткин Петр Алексеевич''' ([[9 декабрь]] [[1842 йыл]] — [[8 февраль]] [[1921 йыл]] — урыҫ анархист-революционеры, географ һәм геоморфолог. Кенәз Кропоткиндар нәҫеленән.

[[Себер]]ҙең, [[Урта Азия]]ның һәм Боҙ дәүеренең тектоник төҙөлөшөн өйрәнеүсе. Тарихсы, философ һәм публицист, эволюционист, анархо-коммунизм идеологияһын ойоштороусы һәм анархизмдың иң абруйлы теоретиктарының береһе.

== Биографияһы ==
1842 йылдың 9 декабрендә [[Мәскәү]] ҡалаһының Штат тыҡрығындағы 26-сы йортта тыуған.

Уның ғаиләһе боронғо кенәз Смоленскийҙар, [[Рюриковичтар]]ҙан, утыҙынсы быуын нәҫеле һанала. Фамилияһы Иван III замандашы, кенәз Дмитрий Васильевич Крапотка (Кропотка) ҡушаматынан барлыҡҡа килгән.
[[Файл:Madre_de_kropotkin.jpg|слева|мини|Екатерина Николаевна Кропоткина. ''Билдәһеҙ рәссамдың портреты'']]

* Атаһы — кенәз Кропоткин Алексей Петрович (1805—1871) — генерал-майор, өс губернала 1200-ҙән ашыу ғаиләле имение менән идара итә.
* Әсәһе — Сулима Екатерина Николаевна, Петрға өс ярым йәш булғанда вафат була. Әсә линияһы буйынса Пётр — [[1812 йылғы Ватан һуғышы]] геройы [[:ru:Сулима, Николай Семёнович|Н. С. Сулиманы]]ң ейәне.
{{Wikidata/Ancestors|interleave=1|years=label-line|compact=1}}

=== Белем алыуы һәм хәрби хеҙмәте ===
1-се Мәскәү гимназияһында урта белем ала, Паж корпусын яҡшы билдәләр менән тамамлай (1862), офицер дәрәжәһе бирелә. Паж корпусын тамамлағандан һуң, үҙ теләге менән [[Себер]]ҙә казак частарында хәрби хеҙмәтте һайлай. 1862 йылдың 8 октябрендә 19 йәшлек Пётр [[Чита]]ға есаул дәрәжәһендә Байкал өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Казимирович Кукель ҡарамағына айырым йөкләмәләр буйынса чиновник итеп тәғәйенләнә.

Кукель етәкселегендә Амур казак ғәскәрендә бер нисә йыл хеҙмәт итә. Көнбайыш Себерҙә, Маньчжурияла экспедицияларҙа ҡатнаша, [[:ru:Ингода|Ингода]], Шилка, [[Амур]] (1864—1865) йылғалары буйлап ағып төшә, унда геологик, орографик, картографик һәм палеогляциологик тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
[[Файл:В_сибирской_экспедиции.jpg|справа|мини|250x250пкс|  Кропоткиндың Себер экспедицияһындағы һүрәте, 1865 һәм 1862 йылда араһында]]
1864 йылда «купец Петр Алексеев» исеме аҫтында Иҫке Цурухайтуйҙан (2034 м) Благовещенскиға көнбайыштан көнсығышҡа табан Ҙур Хинган тауы аша Маньчжурияға барып етә. Илхури-Алинь һыртында (1290 м) вулкан барлыҡҡа килтергән рельефты таба. Шул уҡ йылдың көҙөндә «Уссури» пароходында Сунгари йылғаһы буйлап Черняев Г. Ф. экспедицияһында Гирин ҡалаһына тиклем ҡатнаша. Бүрәттәрҙең, [[сахалар|яҡуттар]]ҙың һәм тунгустарҙың йәмәғәт ҡоролошо буйынса материалдар йыя.

[[Файл:Peter_Kropotkin_1864.png|мини|Кропоткин А. П. 1864 йылда]]
1865 йылда Көнсығыш Саянда экспедицияла була, Иркут йылғаһын (488 саҡрым), [[Ангара]] йылғаһының һул ҡушылдығы, бөтә буйын иңләп үтә. Тункин ҡаҙанлығын һәм Ока йылғаһының үрге ағымын тикшерә, Хиголда [[вулкан]] кратерҙары аса.

1866 йылда Рус география йәмғиәтенең Көнсығыш-Себер бүлексәһе Олёкминск-Витимск экспедицияһын етәкләй&lt;ref&gt;Профинансировали экспедицию золотопромышленники, заинтересованные в прокладке удобного пути от Ленских золотых рудников к городу Чита.&lt;/ref&gt;. 1866 йылдың майында Иркутск ҡалаһынан сыҡҡан экспедиция [[Лена]]ға килеп етә һәм йылға буйлап Витимдың тамағына тиклем 1500 километрға аҫҡа төшә. Унан көньяҡҡа әйләнеп ҡайтҡас, Патомский тауына (1771 м) күтәрелә, уны Жуя йылғаһы башланған ерҙә (337 саҡрым, Олёкма бассейны) киҫеп үтеп, юлын көньяҡҡа табан дауам итә. Кропоткин эҙләнеү барышында районда борон Себерҙә боҙ ҡатламы булғанын иҫбатларлыҡ нигеҙ булған асыштарға тап була. Экспедиция Кропоткин һыртынан (Петр Алексеевич тарафынан асылған, бейеклеге — 1647 метр, Жуи һәм Витима һыу айырғысы) һәм Делюн-Уран (2287 м) һырттары, Төньяҡ-Муя (2561 м) һырттары аша үтеп, Муя йылғаһына (288 саҡрым) етә. Көньяҡ Муя һыртын асыуҙы дауам итеп, Витим яҫытаулығын (1200—1600 метр) менән Яблоновый һыртын (1680 метр) киҫеп үтә һәм Чита йылғаһы буйлап шул уҡ исемдәге ҡалаһына етә. Йылға һул ярында Черский һыртының төньяҡ-көнсығыш яҡтары өйрәнә.

Кропоткин декабристар Д. И. Завалишин һәм И. Горбачевский, һөргөнгә ебәрелгән революционер М. Л. Михайлов менән осраша.

Төрмә һәм һөргөн системаларына реформалары проектын әҙерләү буйынса комиссияларҙа ҡатнаша, шулай уҡ ҡала үҙидараһының проектын төҙөү өҫтөндә эшләй, әммә тиҙҙән ғәмәлдәге идара итеү аппаратының эшенә ризаһыҙлығы барлыҡҡа килә һәм үҙгәртеп ҡороуҙар идеяһына ҡыҙыҡһыныуын юғалта.

«Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитендә, йышыраҡ уның йәкшәмбе ҡушымтаһында («Хәҙерге йылъяҙма»), «Русский вестник», «Записки для чтения» журналдарында һәм башҡаларҙа Себер, [[Байкал аръяғы крайы|Байкал аръяғы]], Маньчжуриялағы үҙ юлъяҙмаларын баҫтыра.

[[1867 йыл]]дың яҙында, 1866 йылда поляк каторжандарының баш күтәреүенән һуң, Пётр һәм уның ағаһы Александр хәрби хеҙмәттән китә. Улар был ихтилалды баҫтырыуҙа ҡатнашмайҙар.

=== Студент йылдарында һәм ғилми эшмәкәрлеге ===
1867 йылдың көҙөндә Кропоткин һәм уның ағаһы ғаиләһе менән [[Санкт-Петербург]]ка күсә. Ул саҡта 24 йәшлек Пётр [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|Санкт-Петербург университеты]]ның физика-математика бүлегенә уҡырға инә һәм шул уҡ ваҡытта ҙур ғалим-географ һәм сәйәхәтсе П. Семёнов (Тян-Шанский) етәкселек иткән Эске эштәр министрлығының статистика комитетына эшкә килә. Кропоткин 1868 йылда Император Рус география йәмғиәтенең ағзаһы, һәм һуңыраҡ, шул уҡ йылда, Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары итеп һайлана&lt;ref&gt;В изданном в 1913 году справочнике «Состав Императорского Русского географического общества» П. А. Кропоткин как член Общества уже не указан.&lt;/ref&gt;, Олёкминск-Витимский экспедицияһы тураһында отчёт өсөн алтын миҙал менән бүләкләнә.

Тәржемә (шул иҫәптән Спенсер, Дистервег), «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзите өсөн ғилми фельетондар яҙыу менән менән аҡса таба. Шул уҡ ваҡытта бер нисә йыл таулы Азия төҙөлөшө, уның һырттары һәм яҫытаулыҡтарының урынлашыуы темаһына фәнни эш менән шөғөлләнә.&lt;blockquote&gt;
«Был эште фәнгә индергән төп өлөшөм, тип иҫәпләйем. Тәүҙә мин Себерҙең орографияһына ҡарашым тураһында, һәр һыртты ентекле итеп тикшереп, ҙур күләмле китап яҙырға уйланым, әммә 1873 йылда мине тиҙҙән ҡулға аласаҡтарын аңлап, минең ҡараштарым күрһәткән карта төҙөнөм һәм аңлармалы очерк бирҙем. Карта ла, очерк та [[Петропавловский ҡәлғәһе]]ндә ултырған саҡта географик йәмғиәт тарафынан ағайымдың күҙәтеүе аҫтында нәшер ителде.

Ул саҡта [[Азия]]ның картаһын төҙөгән һәм алдағы хеҙмәттәремде яҡшы белгән Петерман Штиллер атласы һәм үҙенең кеҫә атласы өсөн минең схеманы ҡабул итә, ҡорос гравюрала орография яҡшы күренә. Һуңынан уны күп картографтар ҡабул итә», — тип яҙа.
&lt;/blockquote&gt;

Уның Рус география йәмғиәтендә яҙған башҡа эштәре араһында «Төньяҡ диңгеҙҙәргә экспедицияны йыһаҙландырыу» («Известия ИРГО», VII, 1871) тигән яҙыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Был яҙмала Яңы Ерҙән [[Беринг боғаҙы]]на ҙур диңгеҙ экспедицияһы ойоштороу тәҡдим ителә. Кропоткин ошо разведка экспедицияһы етәкселегендә булырға күҙаллай, ләкин Финанс министрлығы судно һатып алыуға аҡса бүлмәй. Шул уҡ ваҡытта, үрҙә телгә алынған яҙмалар өсөн әҙәбиәтте өйрәнгәндә, Кропоткин түбәндәге һығымтаға килә:&lt;blockquote&gt;
Яңы Ерҙән төньяҡҡа Шпицбергенға ҡарағанда юғарыраҡ киңлектә ятҡан ер булырға тейеш. Быға Яңы Ерҙән төньяҡ-көнбайышта боҙло баҫыуҙарҙа булған таштар һәм бысраҡтар, башҡа ваҡ билдәләр — асыҡ дәлилдәр. Бынан тыш, әгәр бындай ер юҡ икән, Беринговтан [[Гренландия|Гренландияға]] һыуыҡ ағым Нордкапҡа барып етер һәм [[Кольский ярымутрауы|Кольский ярымутрауының]] ярҙарын Гренландияның төньяғындағы һымаҡ боҙ ҡаплар ине.
&lt;/blockquote&gt;
Кропоткин әйткән ер 1873 йылда Австрияның Пайер — Вейпрехт экспедицияһы тарафынан асылған, күрәһең, Кропоткиндың мәҡәләләре нигеҙендә, һәм кайзер хөрмәтенә Франц-Иосиф Ере тип аталған&lt;ref&gt;В 1922 году Н. К. Лебедев писал{{Нет АИ|22|2|2020}}: «Историческая справедливость требует, чтобы этот архипелаг был переименован в „Землю Кропоткина“, который открыл её теоретически в 1870 году.»&lt;/ref&gt;.

1871 йылдың йәйендә Кропоткин Географик йәмғиәтенән глетчерҙарҙы өйрәнеү маҡсатында Финляндия һәм Швецияға фәнни-тикшеренеүгә юлланған. Әммә донъялағы «ҡапма-ҡаршылыҡтар» уны ғилми эшмәкәрлекте икенсе планға ҡуйырға мәжбүр итә.

Көҙ, Мәскәүгә ҡайтҡас, атаһының үлеме тураһында хәбәр ала.
[[Файл:Кропоткин,_Петр_Александрович_(1842-1921;_примерно_1876).jpg|слева|мини|259x259пкс|А. П. Кропоткин, 1876 йылдар тирәһе]]

=== Европаға сәфәре. Беренсе Интернационал ===
1872 йылда Кропоткин сит илгә сәфәргә рөхсәт ала. [[Бельгия]]ла һәм [[Швейцария]]ла ул Рәсәй һәм Европа революцион ойошмалары вәкилдәре менән осраша, шул уҡ йылда Беренсе Интернационалдың Юр Федерацияһына инә (лидеры [[Бакунин Михаил Александрович|Михаил Бакунин]]).

=== &quot;Чайковец&quot;тар ===
Рәсәйгә ҡайтҡас, Рус география йәмғиәтенең физик география бүлеге секретары вазифаһын бер юлы башҡарып, Кропоткин халыҡ ойошмалары ағзаһы — «Ҙур агитация йәмғиәтенең» «Чайковец» түңәрәге ағзаһы булараҡ билдәле була. Ул түңәрәктең башҡа ағзалары менән бергә Петербург эшселәре араһында революцион агитация алып бара, «халыҡҡа сығыу» инициаторҙарының береһе була.

=== Ҡулға алыныу, хөкөм ителеү һәм ҡасыу ===
[[Файл:Map_of_Eastern_Siberia.png|мини|Кропоткин тарафынан яҙылған 1875 йылғы &quot;Көнсығыш Себер Дөйөм орография очерк&quot;ына беркетелғән «Көнсығыш Себерҙең һәм Монголия, Маньчжурия һәм Сахалиндың өлөшө картаһы»]]
1874 йылдың 21 мартында 31 йәшлек Пётр Кропоткин Географик йәмғиәттә бик алыҫ булмаған дәүерҙә боҙлоҡ осоро булыуы тураһында сенсацион доклад яһай. Ә икенсе көндө ул йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булараҡ ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенең Трубецкий бастионындағы төрмәгә оҙатыла.

Ғалимдың фәндә булған әһәмиәте шул тиклем ҙур булған, уға, [[Александр II]]-нең шәхси бойороғо буйынса, төрмәлә эшләү мөмкинлеге булһын өсөн, ҡәләм, ҡағыҙ бирелә һәм Кропоткин Ер фәненең иң мөһим теорияһын — боҙлоҡ теорияһын яҙа.

Кропоткин Франц-Иосиф Еренең, [[Төньяҡ Ер]]ҙең һәм Кропоткин карьерының ([[Баренц диңгеҙе|Баренц]] һәм Кар диңгеҙҙәренең төньяғындағы поляр утрауҙарының — Франц-Иософ Еренән Төньяҡ Ергә тиклем) барлығын иҫбатлай һәм координаталарын иҫәпләй&lt;ref&gt;[http://www.polarpost.ru/Library/Kupetskiy/text-kropotkin.html «Взаимопомощь» князя Кропоткина].&lt;/ref&gt;, шуның менән сит ил экспедицияларының бында беренсе булыуына ҡарамаҫтан, үҙе тарафынан асылған ерҙәргә [[Рәсәй империяһы|Рәсәй]] суверенитеты һаҡлап ҡалына&lt;ref&gt;[http://www.arcticuniverse.com/ru/arctic_history.html История Арктики].&lt;/ref&gt;.

Төрмә шарттары, көсөргәнешле хеҙмәт Кропоткиндың сәләмәтлеген ҡаҡшата. [[Зәңге]] билдәләре менән ул Николаев хәрби госпиталенең арест бүлексәһенә күсерелә. 1876 йылдың 30 июлендә Кропоткин арест бүлексәнән (ике ҡатлы флигель, төп бина артында) ҡаса.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Ҙур Николай хәрби госпитале, минең хәтерләүемсә, ике меңгә тиклем дауаланыусы һыйҙырған урамға ҡараған фасадлы төп корпустан, шулай уҡ эргәһендә урынлашҡан флигель һәм барактарҙа торған. Ошо биналарҙың береһе һаҡ аҫтына алынған ауырыуҙарға тәғәйенләнә һәм «арестантский бүлеге» тип атала. Унан 1876 йылда Кропоткин П. А. бик шәп ҡасыу ойоштора.

Николаев госпитале буйынса дежур итеүгә шул уҡ полктан икешәр офицер ҡуйыла. Кесеһе дежурҙа ҡулға алыу бүлегендә генә дежурлыҡ иткән, унан китергә хоҡуғы булмаған. Өлкәне бөтә госпиталде күҙәтә, шулай уҡ арестант бүлеге, уға яңғыҙ полкташ иптәшен күрергә килгән.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;В. &lt;/cite&gt;&lt;cite&gt;Г. Чертков, «Дежурство в военных госпиталях»&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
Тиҙҙән Кропоткин Рәсәй империяһын ҡалдыра. Христиания, [[Финляндия]], Швеция һәм [[Норвегия]] аша уҙғас, Гуллгә ([[Бөйөк Британия]]) диңгеҙ аша китә.

=== Эмиграцияла (1876—1917) ===
[[Файл:Peter_Kropotkin_circa_1900.jpg|мини|А. П. Кропоткин, яҡынса 1900 йылдарҙа]]
Рәсәйҙән китер алдынан, Кропоткин бер нисә айҙан, әүҙем эҙәрләүҙәр туҡтатылһа, икенсе исем аҫтында ҡайтырға өмөтләнә. Тәүҙә ул [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британияға]] килә, унда оҙаҡ булмай. Революцион ҡараштары уны Швейцарияға әйҙәй һәм, мөмкинлек булғанда (1877 йылдың ғинуарында), ул [[Лондон|Лондондан]] китә.

Швейцарияла Пётр Алексеевич Ла-Шо-де-фон — башлыса сәғәт һөнәре менән шөғөлләнгән халыҡ йәшәгән ҙур булмаған ҡалала урынлаша. Был һөнәр кешеләре [[Анархизм|анархия]]ны пропагандалаусыларҙың төп өлөшөн тәшкил итә, Улар араһынан ошо хәрәкәттең лидерҙары ла сыҡҡан.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;
Кропоткин һәр ваҡыт эш менән булды: төрлө ғалми органдары өсөн яҙа, беҙҙең айлыҡ журналдар өсөн сит телдәрҙән тәржемә итә, телдәрҙе ул белә; әммә уның күп ваҡыты анархистарҙың йыйылыштарында йыш сығыш яһау булды. Ул оҫта оратор тип иҫәпләнә. Ысынлап та, Кропоткин массаға йоғонто яһау өсөн кәрәкле бөтә сифаттар: матур тышҡы ҡиәфәткә, яҡшы тауыш һәм дикцияға эйә була. Һис шикһеҙ, ул үҙенең күп яҡлы булыуы менән ул саҡтағы Бакунин шәкерттәренән дә, Реклюны ла иҫәпкә алып, күпкә юғарыраҡ була… Рус һәм сит ил кешеләренең барыһы ла уға һәм хөрмәт менән ҡарай&lt;ref name=&quot;vivovoco.astronet.ru&quot;&gt;''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/CHAPT04.HTM Пётр Алексеевич Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.&lt;/ref&gt;.
&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;[[Дейч, Лев Григорьевич|Л. Г. Дейч]], «Русская революционная эмиграция 70-х годов».&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;
1877 йылдың 18 мартында, Париж коммуннаһының алтынсы көнөндә, Юр федерацияһының башҡа ағзалары менән бергә [[Берлин|Берлинда]] үткән демонстрацияла ҡатнаша. Сентябрҙә, Швейцария Юраһынан делегат сифатында, [[Бельгия|Бельгияла]] анархистар конгресында ҡатнаша: 6—8 сентябрҙә Вервье ҡалаһында, 9—15 сентябрҙә Гентеҙа (бында уны полиция уны ҡулға алырға уйлай. Ләкин ул ҡасып ҡотола ала һәм Лондонға юллана. Унан Кропоткин Парижға китә һәм француз социалистары менән осрашҡан.

1878 йылдың яҙында, Париж коммуннаһының сираттағы көнөн уҙғарғанда, бер нисә тапҡыр репрессиялар үткәрелә, шуның арҡаһында Пётр Алексеевич, ҡулға алыныуҙан ҡасып, Франциянан китә. Ул йәнә Швейцарияға килә һәм Женевала урынлаша.

1878 йылда, үҙенең 36 йәшендә, Пётр Алексеевич [[Томск]]иҙан Швейцарияға уҡырға килгән йәш ҡыҙға, Ананьева Софья Григорьевнаға — Рабиновичҡа, өйләнгән. Өйләнешкәндән һуң күп тә үтмәй, улар Женеванан Кларан ҡалаһына күсә.

Роман илдәре Кропоткиндың эшмәкәрлегендә төп арена булды. Пропагандалау һәм агитацияны француз телендә алып бара. 1879 йылдың февралендә Кропоткин һәм уның ярҙамсылары тарафынан ойошторолған «Le RardvoltСКО» (&quot; Бунтарь &quot;) гәзите сыға башлай.

1881 йылда Швейцария хөкүмәте, Рәсәй империяһы хөкүмәте тәҡдиме буйынса, Кропоткинға, хәүефле революционер булараҡ, илдән китергә ҡушҡан. Кропоткин Францияға күсә.

1882 йылдың 22 декабрендә Кропоткин Лион анархистары менән бергә, Лионда шартлауҙарҙы ойоштороуҙа ғәйепләнеп, француз полицияһы тарафынан ҡулға алына. 1883 йылдың ғинуарында Лионда суд була; Рәсәй империяһы хөкүмәте ҡарары менән Пётр Алексеевич «Интернационалда торған өсөн» ғәйепләүе буйынса биш йыллыҡ төрмәгә хөкөм ителгән.

Франция парламенты һул депутаттарының протесы да, күренекле йәмәғәт эшмәкәрҙәре [[Спенсер Трейси|Спенсер]], [[Виктор Гюго|Гюгю]], Ренан, Суинберн һәм башҡалар тарафынан төҙөлгән петицияһы ла ярҙам итмәй. Судҡа тиклем, шулай уҡ унан һуң да Кропоткин ике ай дауамында Лион төрмәһендә тотола.

Март уртаһында Кропоткинды Лион процесында ҡатнашҡан 22 тотҡон менән Клерво ҡалаһындағы үҙәк төрмәгә күсерәләр. Төрмәлә бер йыл эсендә уның һаулығы ҡаҡшай: ҡабырғалары ауырта, цинг һәм малярия эләктерә. Ләкин ҡатынының уның төрмәлә булыу осорҙарында хәстәрлеге арҡаһында, тиҙҙән йәшәү шарттары яҡшыра, эшләү мөмкинлеге барлыҡҡа килә.

Клервола Кропоткин инглиз телендә «Чем должна быть география» мәҡәләһен (тәүге тапҡыр 1885 йылда «The Nineteenth Century» («Девятнадцатый век») баҫылып сыға) яҙа. 1886 йылдың ғинуар уртаһында һул депутаттарҙың һәм Кропоткин тотош бер төркөм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең протестары ярҙамында иреккә сыға.

1886 йылдың яҙында ул ғаиләһе менән Бөйөк Британияға күсеп китә, унда 1917 йылға тиклем йәшәй. Бында Кропоткин Британ энциклопедияһы менән хеҙмәттәшлек итә: 1875—1911 йылдарҙа ул «Russia» (1908 Encyclopedia), «Cossacks» (1911 Enyclopedia) кеүек Рәсәй географияһы буйынса мәҡәләләр яҙа. Иң әһәмиәтлеһе — күпселек үҙенең тикшеренеүҙәренә һәм асыштарына нигеҙләнеп яҙылған «Siberia» мәҡәләһе (1902 Encyclopedia).

Кенәз Кропоткин «Чемберстың энциклопедияһы» нда ла әүҙем хеҙмәттәшлек итә.

1897 йылда Кропоткин Канадала була һәм Канаданың һәм Себерҙең геологик туғанлығы тураһында фекер әйтә.

1912 йылда Европа, Америка һәм Австралия анархистары Кропоткиндың тыуыуына 70 йыл тулыуҙы билдәләй.

1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башында, кенәз Кропоткин «Русские Ведомостей» биттәрендә Антантаға ҡаршы позицияһын белдерә.

=== Рәсәйҙә ҡайтыуы. 1917 йыл. ===
[[Файл:Krapotkin_in_Haparanda.jpg|слева|мини|300x300пкс|Кропоткин ҡайтышлай Хапарандала, [[Швеция]], 1917 йыл]]
[[Файл:Kropotkin_PA.jpg|мини|Кропоткин А. П., 1917 йыл]]
Февраль революцияһынан һуң 74 йәшлек Кропоткин Рәсәйгә ҡайта. 1917 йылдың 30 майында ул Петроградтағы Фин вокзалына 2 сәғәт 30 минутта килә. Залда уны хәрби министр Александр Керенский һәм Февраль революцияһынан һуң Петроград эшселәр һәм һалдат Советы депутаты итеп һайланған элекке дуҫы Николай Чайковский көтөп алалар.

Матбуғат ҡарт эмигранттың килеүен киң билдәләй. Кропоткиндың ҡайтыуы уңайынан шәхси кешеләрҙән, шулай уҡ йәмәғәт һәм дәүләт ойошмаларынан ҡотлауҙар ала.

17 июндә Семёновск полкы һалдаттарын сәләмләп Кропоткин, элекке оборона мәҡәләләре һәм хаттары рухында, уларҙы, беренсенән, беҙҙең революция биргәнде һаҡлап ҡалырға, [[Германия]], [[Австрия]] императорҙарына ысын азатлыҡты бирмәҫкә саҡырҙы, һәм, икенсенән, яңы ижтимағи тормош ҡоролошонда һәр кемгә тулы үҫеш мөмкинлектәрен биргән һәм үҫеш өсөн тулы мөмкинлек биргән йәмғиәт ҡоролошон төҙөүҙә аңлы ҡатнашырға саҡырҙы&lt;ref&gt;Записки отдела рукописей, Том 34. Гос. социально-экономическое изд-во, 1973.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Письмо П. А. Кропоткина с обращением „Товарищи“ с благодарностью за встречу при приезде в Петроград, о задачах русской революции. Черновик. 17 июня 1917 года. — ГАРФ. Ф. 1129, оп. 1, д. 730. — 6 с.&lt;/ref&gt;.

[[Февраль инҡилабы|Февраль революцияһынан]] һуң барлыҡҡа килгән комитеттар, клубтар, йәмғиәт ойошмалар Кропоткин исеме менән бәйләргә тырышалар. 22 июндә Ирекмән отрядын булдырыу буйынса комитет уны үҙенең почетлы ағзаһы итеп тәғәйенләй.&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;Присяжныйҙар Советы рәйесе адвокат Карабчевский хәтирәләренән:&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;&lt;/div&gt;Миңә, хәрбиҙәргә ҡарата тейелгеһеҙ яуызлыҡты тикшереү буйынса комиссия рәйесе булараҡ, ике тапҡыр хәрби әсирҙәр өсөн хәйриә маҡсатында ойошторолған ошондай концерт-митингтарҙа ҡатнашырға тура килде.

Шуларҙың береһендә, [[Петроград]] тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр күренгән «анархист», яңы ғына Англиянан килгән ҡартайған кенәз Кропоткин булғанында,, мин рәйеслек иттем. Мин уны Мария театры залын тултырып ҡул сабыуҙар аҫтында тәҡдим иттем.

Уның союздаштарыбыҙҙың дуҫлығын, айырыуса инглиздәрҙең, маҡтауы күптәрҙе ҡыуандырҙы.&lt;/blockquote&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;

— &lt;cite&gt;Т. А. Семёнова (Рихтер), «От Февраля к Октябрю 1917 года»&lt;/cite&gt;&lt;ref&gt;''Семёнова (Рихтер) Т. А.'' [http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html От Февраля к Октябрю 1917 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131031835/http://socialist.memo.ru/books/html/ot_feb_k_oct.html |date=2011-01-31 }}.&lt;/ref&gt;}}

3—4 июлдә Петроградта большевиктар ойошторған ҡораллы концерт-демонстрация үтә. 1917 йылдың июнендә Советтарҙың 1-се Бөтә Рәсәй съезында һайланған Бөтә Рәсәй Башҡарма комитеты баш ҡалала большевистик килешеү менән бәйле ваҡиғаларҙы иғлан итте һәм Ваҡытлы хөкүмәттең вәкәләттәрен һәм сикләнмәгән хакимлығын таныны.

Июль көрсөгө ике властлылыҡты бөтөрҙө. Яңы хөкүмәтте эсер [[Александр Керенский]] етәкләне. Петроградта ғәҙәттән тыш хәлдә тип иғлан ителде. Большевиктарҙы ҡулға алыу башланды, ҡораллы фетнә ойоштороуҙа һәм Германия файҙаһына шпионажда ғәйепләүсе Ленинҡасып китә алды.

Июль көрсөгөнән һуң Керенский Кропоткинға Ваҡытлы хөкүмәт составына инергә тәҡдим итә. Кропоткиндың көндәлегендә яҙыу бар: 1917 йылдың 20 июле. &quot;А. Ф. К. килде. Көндәлек ситендә уның менән «NB министрлығы. Баш тартыу»,— тигән яҙыу өҫтәлгән. Керенский ҙур тырышлыҡтар һалған: Ул Кропоткинды Ваҡытлы хөкүмәткә инергә өгөтләгән, уға министрҙың теләһе ҡайһы вазифаһын һайларға тәҡдим иткән, —тип иҫкә төшөрә Эмма Гольдман. — Кропоткин баш тарта&lt;ref&gt;''Ударцев С. Ф.'' Кропоткин. — Юрид. литература, 1989.&lt;/ref&gt;. — «Итек таҙартыусының һөнәре намыҫлыраҡ һәм файҙалы», тип белдерә ул&lt;ref name=&quot;Gold&quot;&gt;''Гольдман Э.'' П. А. Кропоткин // «[[Былое (журнал)|Былое]]», 1922. — № 17. — С. 102.&lt;/ref&gt;. Ул шулай уҡ Ваҡытлы хөкүмәт тарафынан тәҡдим ителгән йыллыҡ пенсиянан: 10 мең һумдан баш тарта. Кропоткин Февраль революцияһын ҡабул итмәне һәм Рәсәй анархистарын хупламаны. Әммә, дөйөм һәм тотош алғанда, хөкүмәтте ул хуплап сыҡты.

[[Файл:Pavel_Miliukov&amp;Peter_Kropotkin.jpg|справа|мини|300x300пкс|Милюков П. Н.һәм Кропоткин А. П. — ҡатнашыусылар дәүләт кәңәшмәһендә. Мәскәү, 1917 йыл]]
1917 йылдың август уртаһында Кропоткин Ваҡытлы хөкүмәт позицияһын нығытыуға йүнәлтелгән һәм Ваҡытлы хөкүмәт башлығы Керенский инициативаһы менән ойошторолған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша. Ул Мәскәүҙә Ҙур театрҙа 12 (25)—15 (28 август) үтә. Кәңәшмә эшенә «азатлыҡ хәрәкәте» эшмәкәрҙәре: кенәз Кропоткин П.А, Брешкова-Брешкова Е. К., Лопатин Г. А., Плеханов Г. В. һәм Морозов Н. А. йәлеп ителә. Кропоткин тыныс, эволюцион үҫеш яҡлы булды&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://memzal.ru/text/1235 |title=«Обращаюсь и к правым, и к левым…» |accessdate=2011-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |archivedate=2013-10-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131010103634/http://memzal.ru/text/1235 |date=2013-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Ул барыһын да революция мәнфәғәттәре өсөн синыфтар араһында тыныслыҡҡа ихлас өндәне, бөтә рус халҡын һуғышты еңеүгәсә дауам итергә саҡырҙы. Кропоткин Петр Алексеевичтың Дәүләт кәңәшмәһе эшендә ҡатнашыуын уны анархизмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләгән һәм бик хөрмәт иткән украин анархо-коммунисы Нестор Махно хупламай&lt;ref&gt;''[[Махно, Нестор Иванович|Махно Н. И.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/mahno_ni/01.html Воспоминания]. — Париж, 1936.&lt;/ref&gt;.

Июль айынан Юғары Баш командующий булған генерал Лавр Корнилов 25 августа хәрби диктатура урынлаштырыу һәм Советты юҡ итеү, пролетариаттың ҡораллы төркөмдәрен баҫтырыу маҡсатында фронттан Петроградҡа ғәскәр килтерә. Корнилов менән теләктәш министр-кадеттар хөкүмәттән сыға. Үҙ сиратында, Керенский Корниловты фетнәсе тип иғлан итә һәм вазифаһынан ситләтә. Керенскийҙың эшмәкәрлеге революция яҡлы Петроград гарнизоны һәм Балтика флоты частары, большевиктар контроле аҫтында булған эшсе Ҡыҙыл гвардия отрядтары хупланы. Корнилов ғәскәрҙәре 30 августа туҡтатыла, ә үҙе ҡулға алына. Шул уҡ көндө Керенский Юғары баш командующий вазифаһын биләй. Был революцияның һул радикаль төркөмдөң көсәйеүенә килтерҙе.

16 октябрҙә Короленко В. Г. , [[Шаляпин Фёдор Иванович|Шаляпин Ф.]], [[Бунин Иван Алексеевич|Бунин И]] һәм Чайковский менән бер рәттән «Халыҡ эше» мәҙәни-ағартыу йәмғиәте Кропоткинды ойоштороусылар ағзалығына саҡырған.

Кропоткин Мәскәүҙә йәшәгән ваҡытта [[Октябрь революцияһы]] башлана.

Уға тиклем ике көн алда анархист Атабекян А. М. хеҙмәтсәндәрҙе ҡанлы синфи көрәштән һәм &quot;урам большевизмы&quot;нан ҡурсалаған анархистик социаль революцияны етәкләргә саҡырыусы «Кропоткинға асыҡ хат» баҫтырып сығара.

Мәскәүҙә ҡораллы восстание 25 октябрҙә (7 ноябрҙә) башлана һәм ноябрь башында ғына большевиктар ҡаланы яулап ала алды. Кропоткин ул саҡта Ҙур Никитскийҙа йәшәй һәм революция ваҡиғаларына шаһиты була&lt;ref&gt;''Атабекян А. М.'' [http://oldcancer.narod.ru/Atabekian/B/01.htm Открытое письмо П. А. Кропоткину]. — {{М.}}, 1917. — 8 с. (отд. оттиск из: Анархия. 1917. — № 7, 23 окт.).&lt;/ref&gt;.

[[Октябрь революцияһы]]на Пётр Алексеевичтың ҡарашы бер төрлө булмай: ул үҙе буржуазияны түңкәреүҙе хуплай һәм властың Совет формаһында булыу фактын сәләмләне, әммә ул ошо власҡа эйә булған партия уны кем менән бүлешергә теләүен белдерҙе. Иң мөһиме — революция халыҡ, бөтә класс эше булһа ла власты халыҡҡа бирергә теләмәҫ.

=== Нестор Махно менән осрашыу ===
Махно Н. И. хәтирәләре буйынса, 1918 йылда ул үҙенең уҡытыусыһы һымаҡ хөрмәт иткән Кропоткин менән осраша. Махно Кропоткиндан украиндар крәҫтиәндәре араһында революцион эшмәкәрлеккә ҡағылышлы кәңәш менән мөрәжәғәт итергә теләгән, Ләкин һуңғыһы ҡәтғи рәүештә кәңәштәр биреүҙән баш тарта: «Был һорау ҙур хәүефкә бәйле…тик һеҙ үҙегеҙ генә хәл итә алаһығыҙ». Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тап Махно Кропоткиндың ғаиләһен 1921 йылға тиклем (Петр Кропоткиндың үлеме һәм Нестор Махноның Румынияға китеүе) ҡараған&lt;ref&gt;[http://telegrafua.com/world/12420/ Похвала махновщине&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121118121112/http://telegrafua.com/world/12420/ |date=2012-11-18 }}.&lt;/ref&gt;.

=== Дмитровтағы тормошо ===
[[Файл:Speakers_al_the_funeral,_Goldman,_berkman,_maximov,_baron.jpg|слева|мини|230x230пкс|Кропоткин ерләү. Табут эргәһендә Эмма Гольдман, Беркман Александр, Масимов Г. П.,Барон А. Д. тора]]
Большевиктар Кропоткинға Кремлдән фатир, кремль паегы тәҡдим итә, өҫтәүенә, мәғариф халыҡ комиссары Анатолий Луначарский Петр Алексеевич дәүләт ярҙамынан баш тартмаһын һәм уны өгөтләү маҡсатында ҡатыны Софья Григорьевнаға хат яҙа. Әммә Кропоткин ярҙамдан ныҡлы баш тарта.

Кропоткинға өс тапҡыр фатирҙы алмаштырырға тура килә, сөнки ул йәшәгән «элекке буржуй» өйҙәре реквизитлана.

[[1918 йыл]]дың июлендә Кропоткин, халыҡ комиссары Рәйесе [[Ленин Владимир Ильич|Ульянов-Ленин В. И.]] ҡул ҡуйған «һаҡ танытма» алып&lt;ref&gt;{{книга|автор = |заглавие = Ленинский сборник|ответственный = |место = М.|издательство = Политиздат|год = 1980|том = XXXIX (39)|страницы = 192|страниц = |тираж = }}&lt;/ref&gt;, ҡатыны менән Мәскәү өлкәһе Дмитров ҡалаһында төпләнә. Унда былай тиелгән: «Петр Алексеевич Кропоткин йәшәгән урындарҙағы совет властары Кропоткин Петрға һәр төрлө һәм бөтә яҡлап ярҙам күрһәтергә тейеш… был ҡалала Совет власы вәкилдәренә Петр Алексей улының тормошон еңеләйтер өсөн бөтә саралар күрергә кәрәк»…

[[Лев Толстой]]ҙың дуҫы граф М. А. Олсуфьев, элек өйәҙ дворянлығы етәксеһе, уға Советская тип үҙгәртелгән элекке Дворяндар урамындағы (хәҙер — Кропоткинская тип үҙгәртелгән) буш торған йортто символик рәүештә һата. Ҡатмарлы тормош шарттарына ҡарамаҫтан, Кропоткин әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеген дауам итә, Дмитровск кооперативтары союзы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, яңы китап («Этика») өҫтөндә эшләүен дауам итә. &quot;Анархистар кенәзе&quot;нең Дмитровтағы йәшәгән осорона С. Н. Марков «Кропоткин Дмитровта. 1919 йыл» шиғырын арнай.

Артабан ваҡиғалар үҫеше, ҡыҙыл террор һәм большевиктар диктатураһы урынлашыуы [[Октябрь революцияһы]]на ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр итә.
[[Файл:Могила_революционера_Петра_Кропоткина.JPG|справа|мини|284x284пкс|Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында Кропоткиндың ҡәбере]]
1921 йыл башында Кропоткин үпкә елһенеүе менән ҡаты ауырып китә. Ленин ашығыс рәүештә Дмитровҡа һаулыҡ һаҡлауҙың халыҡ комиссары Семашко Н. А. һәм Бонч-Бруевивич В. Д. етәкселегендәге иң яҡшы табиптар төркөмөн ебәргән. Кропоткинға көсәйтелгән туҡланыу, махсус паёк тәҡдим итәләр. Әммә Пётр Алексеевич бер ниндәй өҫтөнлөктәр ҡабул итмәй һәм паёктан баш тарта. Ул, һиҙҙермәйенсә, «тыйнаҡ», бер кемгә лә ҡыйынлыҡ тыуҙырмаҫҡа тырышып үлә&lt;ref&gt;''Турецкий Г.'' [http://kprf.ru/rus_soc/86834.html Дата в истории. 90 лет со дня смерти П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Kropotkin_Funeral.jpg|слева|мини|230x230пкс| Кропоткинды ерләү]]
1921 йылдың 8 февралендә П. Кропоткин «иртәнге 3 сәғәт 10 минутта 78 йәшендә» тыныс ҡына йән бирә. 9 февралдә үҙәк гәзиттәр Мәскәү эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец депутаттары советы Президиумының &quot;самодержавиеға һәм буржуазияға ҡаршы көрәшеүсе революцияның сыныҡҡан көрәшсеһе&quot;нең үлеме тураһында иғлан итәләр.

10 февралдә Дмитровҡа махсус матәм поезы килеп, уның мәйете менән табутты [[Мәскәү]]гә алып китә һәм хушлашыу өсөн Союздар йортоноң Ҙур Дмитровтағы Колонна залында (Мәскәүҙең Дворян йыйылышының элекке бинаһында) урынлаштырылған. Бынан һуң күп йыллыҡ совет традицияһы башланды. Кропоткин менән хушлаштыу ике көн дауам итте — Мәскәү заводтарынан, фабрикаларынан һәм учреждениеларынан йөҙҙәрсә делегация, меңдәрсә ябай кеше килде. Уның табуты янында анархистар ҙа, шулай уҡ шул иҫәптән ерләшеү өсөн, төрмәнән, һүҙ биреп, ваҡытлыса сығып тороусы ҡулға алынғандар ҙа Почетлы ҡарауылда торҙо. 13 февралдә Кропоткинды Новодевичье зыяратында ерләйҙәр&lt;ref&gt;{{Статья |ссылка= |автор=Баранченко В. Е. |заглавие=Кончина и похороны П. А. Кропоткина |год=1995 |язык= |место=М. |издание=Вопросы истории |тип=журнал |месяц= |число= |том= |номер=3 |страницы=149—154 |issn=}}&lt;/ref&gt;.

Дмитровта Кропоткин П. А. хөрмәтенә урам аталған, ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта [[музей]] ойошторола.

== Анархизм һәм дәүләт тураһында ==
Кропоткиндың фекеренсә, анархизм шул уҡ революцион протестан, шул уҡ кеше ризаһыҙлығынан башлана, хатта социализм да; революцияның һөҙөмтәһен ул «дәүләткә ҡарамаған коммунизм» урынлаштырыуҙа күрә. Яңы ижтимағи төҙөлөш уға ирекмәнлек принцибына нигеҙләнгән һәм үҙ аллы идара ителеүсе берәмектәрҙең (дөйөмләштерелгән территориялар, ҡалалар) ирекле Федератив союзы булараҡ күренде. Етештереүҙе коллектив алып барыу, ресурстарҙы коллектив бүлеү һәм, дөйөм алғанда, иҡтисадҡа, хеҙмәттәр өлкәһенә, кеше мөнәсәбәттәренә ҡараған бөтә өлкәлә коллективлыҡ күҙаллағайны. Коллектив үҙенең эшмәкәрлегендә ҡыҙыҡһыныу тапҡан, нимә менән, кем өсөн шөғөлләнгәнен аңлаған төркөмдө тәшкил итә.

Ғалим һәм юғары белемле кеше булараҡ, Кропоткин П. А. анархизмдың ниндәйҙер ғилми нигеҙен һәм уның кәрәклеген күрһәтергә маташҡан. Уның өсөн анархизм — кеше йәмғиәтенең философияһы. Кропоткиндың танып-белеү методы теләктәшлек законына һәм үҙ-ара ярҙам итеүгә нигеҙләнә. Ул Дарвиндың йәшәү өсөн көрәш теорияһын төрҙәр араһында көрәш һәм улар араһында үҙ-ара ярҙам икәнен иҫбатларға тырыша. Бер-береңә ярҙам итеү һәм теләктәшлек — үҫеште алға этәреүсе.

Кропоткин бушмендар, готтентоттар, эскимостар араһындағы үҙ-ара ярҙамды тикшерә, ырыу һәм община кеүек формаларын булдырыуҙа уның ролен асыҡлай; Урта быуаттар осоронда — цехтар, гильдиялар, ирекле ҡалалар; Яңы ваҡытта — страховка йәмғиәттәре, кооперативтар, ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса халыҡ берләшмәләре (фәнни, спорт һәм башҡалар). Бындай кешеләр ойошмаларында етәкселәр, ниндәйҙер мәжбүри власть юҡ, ә барыһының да үҙ эшенең кәрәклеген аңлау, кешеләрҙең үҙ эше менән мауығыуына нигеҙләнгән. Йыш ҡына бындай хәл барлыҡҡа килә: кеше үҙ һәләттәрен үҫтерә алмай һәм, ғөмүмән, ул нимәне барыһынан да яҡшыраҡ башҡара алыуын күҙ алдына килтерә алмай. Быларҙың барыһы ла дәүләттең иғтибары һәләттәре төрлө кешеләргә түгел,ә идеаль тип иҫәпләнгән (ысынбарлыҡта ул юҡ) шәхескә йүнәлтелә
&lt;blockquote class=&quot;ts-Начало_цитаты-quote&quot;&gt;

Германияла йәмәғәтселек менән дәүләтте бутағанған, шәхси һәм урындағы иреккә дәүләт баҫымы булмаған йәмғиәтте күҙ алдына килтермәгән яҙыусылар мәктәбе булған, бынан анархистарҙы йәмғиәтте һәм дәүләтте емерергә теләүҙә һәм кешенең бер-береһе менән туҡтауһыҙ һуғышҡа өндәүҙә ғәйепләү килеп тыуа.

&lt;templatestyles src=&quot;Шаблон:Конец цитаты/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;ts-Конец_цитаты-source&quot;&gt;— &lt;cite&gt;П. А. Кропоткин, «Государство и его роль в истории» (изд. 1921)&lt;/cite&gt;&lt;/div&gt;&lt;/blockquote&gt;Кропоткин П. А. фекеренсә, хөкүмәтте һәм дәүләтте бер үк тип уйларға ярамай, һуңғыһы үҙ эсенә йәмғиәттең бер өлөшө өҫтөнән власть булыуҙан тыш, бер үҙәктә идара итеүҙе, йәмәғәт тормошон булдырыуҙы ла үҙ эсенә ала. Дәүләттең булыуы халыҡтың төрлө төркөмдәре, шулай уҡ айырым йәмғиәт ағзалары араһында яңы мөнәсәбәттәр булдырыуҙы күҙ уңында тота.

Кропоткин П. А. билдәләүенсә, цивилизация тарихында «ике ағым», ике бер-береһенә дошман традиция: «Рим һәм халыҡ, император һәм федерация; власть һәм азатлыҡ традицияһы була. …Беҙгә ошо ике үҙ-ара көрәшеүсе ағымдың ҡaйһыһын һайларға… — Шик булырға тейеш түгел. Беҙ һайланыҡ та инде. Беҙ кешеләрҙе ирекле килешеүҙәргә нигеҙләнгән ойошмаға, иреле федерацияһына алып барған ағымға ҡушылабыҙ. Башҡалар, император Рим йолаларына ҡолаҡ һалырға теләһәләр, тырышһын!»&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=73 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;.

Быларҙы нигеҙләү өсөн XIII—XVI быуаттарҙа Европала бик күп бай ҡалалар булған, тип билдәләй, уның һөнәрселәре, ғалимдары, зодчийҙары сәнғәт мөғжизәләрен етештергән, төрлө белем өлкәләрендә күп нәмә асҡан, уларҙың университеттары фәнгә нигеҙ һалған, каруандар, океандар аша үтеп, ҡаҙнаны тулыландырып ҡына ҡалмаған, [[география]] фәнен яңы белем менән тулыландырҙылар ҙа инде. Заманса сәнғәт иһә, Кропоткин П. А. фекеренсә, Урта быуаттан, сифат менән түгел, тик юғары тиҙлектәге үҫеш динамикаһы менән айырылып тора.

Кропоткиндың бөтә эштәренең характерлы һыҙаты булып кеше шәхесенә айырыуса иғтибарлы булыу тора. Шәхес — революция күңеле, һәр айырым кешенең мәнфәғәттәрен иҫәпкә алып, уға үҙ-үҙен танытыу иреклеге биреп кенә, йәмғиәт сәскә атасаҡ..
Халыҡ массаһына һәр ваҡыт үҙ-ара ярҙам хас, Бер формация сиктәрендә горизонталь бәйләнештәр барлыҡҡа килә һәм мәнфәғәттәрҙе координациялауға һәм яраштырыуға нигеҙләнгән тейешле учреждениелар төҙөлә: ырыу, ябай хоҡуҡ, урта быуат ҡалаһы, гильдия.

Тарих — бер туҡтауһыҙ үҫеш линияһы түгел, ә цикл. [[Мысыр]], Азия, [[Урта диңгеҙ]] яры, [[Үҙәк Европа]] сиратлап тарихи үҫеш аренаһында булдылар һәр саҡ бер үк сценарий буйынса. Барыһы ла элекке тәүтормош ҡәбиләнән башланған, һуңынан ауыл ойошмаһы стадияһына әүерелә, артабан ирекле ҡалалар, һуңынан үҫеше оҙаҡ дауам итмәгән дәүләттәр килә, ә һуңынан барыһы ла туҡтап ҡала.

Мәҫәлән, [[Боронғо Греция]]: тәүтормош ҡәбилә осоро, яйлап община ҡоролошона күсеү, сәскә атыусы республика ҡалалары осоро, әммә Көнсығыштан деспотик традициялар һулышы килгәс, башланған һуғыштар Александрҙыү Бөйөк Македония империяһын төҙөргә ярҙам иткән. «Цивилизацияның тормош һутын һыға башлаған дәүләт барлыҡҡа килде», — тип яҙған Кропоткин П. А.&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева|издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=74 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;, — һәм бындай миҫалдар байтаҡ: Боронғо Египет, Ассирия, Фарсы, Палестина һәм башҡалар.

Халыҡ массаһы өсөн хас тенденцияны нигеҙләп, Кропоткин уртаҡ мәнфәғәттә булған крәҫтиәндәр, ауыл общинаһы хаҡында һөйләй: хужалыҡ, күрше; берләшеп һаҙлыҡ киптереү, ер һуғарыу, ер һөрөү эштәре һәм башҡалар. Һәм, тимәк, был проблемаларҙы бергәләп хәл итеү еңелерәк. Сауҙагәрҙәрҙең гильдиялары, һөнәрселәрҙең цехтары менән дә ошондай уҡ хәл.

Кропоткиндың анархик теорияһы капитализмды һәм дәүләттең капитализм осорондағы тәртибен тәнҡитләгәндә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ғәҙәттәгесә, дәүләт йәмғиәттә юғары ғәҙеллек идеяларын раҫлай, тип иҫәпләйҙәр һәм капитализм ҡыҫылмау теорияһын ({{lang-fr|«laisser faire, laissez passer»}}) — нимә теләйҙәр, шуны эшләһендәр әйҙә. Әммә шул уҡ революцион Францияла хөкүмәт, бөтөнләй ҡыҫылмайынса, эшселәр иҫәбенә байығырға мөмкинлек бирә. Якобин конвенты: баш күтәреү, дәүләт эсендә дәүләт төҙөү өсөн — үлем!

Был хәлдән ҡотолғоһоҙ дилемма килеп сыға, тип яҙа Кропоткин П. А. : «Йәки дәүләт емерелергә тейеш, бындай осраҡта яңы тормош меңәрләгән, ҡеүәтле, шәхси һәм төркөм башланғысы нигеҙендә, ирекле килешеү нигеҙендә барлыҡҡа киләсәк. Йәки дәүләт шәхесте һәм урындағы тормошто батыра, кеше эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен үҙләштерә, хакимлыҡ итеү маҡсатында һуғыштар һәм эске көрәш алып килә, һәм — аҙағы ҡотолғоһоҙ — үлем&lt;ref&gt;{{Книга |автор=Кропоткин П. А. |заглавие=Государство, его роль в истории |ответственный=перевод под редакцией автора |издание= |место=Женева |издательство=издание Группы «Хлеб и воля» |год=1904 |страницы=75 |страниц=75 |isbn= |ссылка=https://www.prlib.ru/item/696729}}&lt;/ref&gt;. Әгәр һеҙ беҙҙең һымаҡ индивидтың азатлығы һәм уның ғүмере хөрмәт ителеүен теләһәгеҙ, кеше өҫтөнән хакимлыҡты мәжбүри кире ҡағырға тейешһегеҙ; шул тиклем һеҙҙең тарафтан оҙаҡ ваҡыт кире ҡағылған анархизм принциптарын ҡабул итергә мәжбүр булаһығыҙ».

Кропоткин үҙенең фәлсәфәүи ҡараштарында Огюст Конт һәм Герберт Спенсерҙың эйәрсене була. «Метафизик» традицияларына тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Немец классик идеализмы вәкилдәрен «схоластикала», тәү сиратта [[Гегель|Гегелды]], тәнҡитләй. Кропоткин иҫәпләүенсә,&quot;тарҡау фәлсәфәгә&quot; «ысын ғилми алым» алмашҡа килергә тейеш. Кропоткиндың ижтимағи идеалы анархистик (дәүләткә ҡарамаған) коммунизм булған, унда революция юлы менән (социаль революция) шәхси милек тулыһынса бөтөрөлә. Дәүләт власының һәр формаһының дошманы булараҡ, Кропоткин пролетариат диктатураһы идеяһын ҡабул итмәй.

== Ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлеге ==
Швейцарияның Женева ҡалаһында француз телендә популярлыҡ менән файҙаланылған «Le RquvoltY» гәзитен булдыра һәм сығара; гәзит Кропоткин П. А. үҙе яҙған мәҡәләләр менән тулылана тиерлек; революцион пропагандалаң өсөн Швейцариянан Францияға ебәрелгән, унда пропагандистик эшмәкәрлекте дауам иткән. Англия ижтимағи-сәйәси гәзитенә Freedom (Свобода) нигеҙ һала һәм баҫтырып сығара. 1917 йылдың йәйендә Кропоткин П. А. Көнбайыш Европанан Тыуған иленә ҡайта. 12 июндә Петроградтағы вокзалда поезд вагонынан сыҡҡанда уны күмәк халыҡ ҡаршы ала. Ҡаршылаған меңдәрсә кеше араһында Ваҡытлы хөкүмәт министрҙары була. Керенский А. Ф. Кропоткинға хөкүмәттәге теләһә ниндәй вазифаны, шул иҫәптән Хөкүмәт Рәйесе вазифаһын үтәргә тәҡдим итә. Кропоткин тәҡдимдән баш тарта — ләкин шул уҡ йылдың август айында Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнашты.

Октябрь революцияһынан һуң 1917 йылдың ноябрендә беренсе Халыҡ комиссарҙары Советы Рәсәй яңы хөкүмәтенең беренсе Декреттарын ыңғай ҡабул итә. Артабан Кропоткин большевиктарҙың яңы власы демократик хоҡуҡты һәм иректәрҙе бөтөрөүен һәм үҙ эшмәкәрлегендә диктатура, террор һәм ҡораллы көскә таяныуын аңлай. Кропоткин, инанған демократ булараҡ, ғәмәлдәге власҡа әүҙем оппозиция яғына күсә.
Кропоткин ике тапҡыр Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе Ульянов В. И. менән осраша. Ул Ульянов-Ленинды яңы бюрократия синыфын булдырыуҙа, Граждандар һуғышын тоҡандырыуҙа һәм «ҡыҙыл террорҙа» ғәйепләй. Кропоткин П. А. үҙенең граждан һәм сәйәси ҡараштарын аңлатып бер нисә тапҡыр хат яҙа. Кропоткиндың Ульянов-Ленинға хаттары СССР осоронда дәүләт архивтарында йәшерен һаҡлана һәм тик 1990-сы йылдарҙа ғына тарихсылар тарафынан табыла һәм нәшер ителә. Халыҡ Комиссарҙары Советы Рәйесе яҙған бер хатында Кропоткин: «Ҡыҙыл террор ойоштороу, аманаттар алыу социалистик революция партияһына һәм етәкселәренә килешмәй. Ҡыҙыл террор эраһын башлау революцияның көсһөҙлөгө, был юл менән барыу тиҙҙән еңелеүҙе аңлата. Полиция яңы тормош төҙөүсеһе була алмай. Шуға ҡарамаҫтан, полиция һәр ауылда, ҡалала юғары власть була бара. Был Рәсәйҙе ҡайҙа алып бара? Ҡапма-ҡаршылыҡҡа!» — тип яҙа&lt;ref&gt;Государственный Архив Российской Федерации: Фонд 1129. Оп. 2. Ед. хр. 105. Найдено и опубликовано Н. М. Пирумовой: ''Пирумова Н. М.'' Письма и встречи // Родина — 1989. — № 1. — С. 26-31.&lt;/ref&gt;.
Кропоткин П. А. атылыуҙан һәм төрмәгә ябылыуҙан күп кенә ғәйепһеҙҙе алып ҡала ала, улар араһында билдәле тарихсы Мельгунов С. П. һәм Пальчинский бар ине. Ульянов-Ленин «ҡартҡа теймәҫкә» ВЧК-ГПУ органдарына бойороҡ бирә, әммә һуңғы йылдарҙа Дмитровта йәшәгән осорҙа Кропоткин П. А. чекистарҙың күҙәтеүе аҫтында була.

== Фәнгә өлөшө ==
; Тарих һәм этнография

* Көнсығыш Себерҙә Рәсәй империяһы менән Цин империяһы менән сиге буйындағы хеҙмәтенең тарихы хаҡында яҙыуҙар ҡалдыра.
* Бүрәт, монгол, тувиндар, тофалар һәм башҡа себер халыҡтарының мәҙәниәте, дини ғилеме һәм ғөрөф-ғәҙәттәре, шулай уҡ Себерҙәге рус казактары тураһында этнографик яҙмалар ҡалдыра.

; География

* 1861 йылда Байкал күле өҫтөндәге поляр балҡыш күренешен күҙәтә һәм тасуирлай; инглиз телендәге «Nature» журналында мәҡәлә баҫтырып сығара.
* Витим яҫытаулығын аса һәм тикшерә; экспедиция һөҙөмтәләре буйынса мәҡәлә яҙа.
* Азияла өр-яңы неоген-дүртенсе вулканизмдың ике өлкәһен асты: Витим яҫытаулығында һәм Илхури-Алиндың маньчжур һыртында; Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса мәҡәләләр яҙа.
* Көнсығыш Себер һәм Азия орографияһының схемаһын эшләй; «Азия Орографияһы» мәҡәләһе «Geographical Journal» баҫмаһында донъя күрә.
* Рус география йәмғиәтенең Физик география бүлеге секретары вазифаһын биләй. Рус география йәмғиәтендә түләүле секретарь вазифаһы тәҡдим ителә, әммә баш тарта&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20120111031054/http://www.rgo.ru/2010/04/pyotr-alekseevich-kropotkin/ П. А. Кропоткин]. Сайт Русского географического общества.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000044/st060.shtml П. А. Кропоткин]. NPLit.ru: Библиотека юного исследователя.&lt;/ref&gt;.
* Себер халыҡтарының картографияһы сәнғәтен таба.
* «Көнсығыш Себерҙән» очерктар циклын («Заманса йылъяҙма» баҫмаһында — «Мәскәү хәбәрҙәре» гәзитенә ҡушымта — 20-нән ашыу мәҡәлә) яҙа.
* Сунгари йылғаһы буйындағы маньчжур өлкәләрен ентекле тасуирлай.
* Яңы фәнгә, социаль географияға, нигеҙ һала; Америка Ҡушма штаттарында — «Radical Geography»; Донъяла яңы дисциплинаның беренсе ғилми мәҡәләләр томы (АҠШ) 1977 йылда Кропоткинға бағышланып сыға.

; Лимнология

* Байкал күленең Провал ҡултығын өйрәнә һәм күргәндәрен итальян ғилми баҫмаһында һүрәтләй.
* Байкал күленең башта аҡмай ятҡан һыу ятҡылығы булғанын гипотезаны әйтә һәм нигеҙләй.
* Тункин һәм Олезская-Илез тау уйпатлыҡтары тәүҙә күлдәр булған тигән фараз әйтә.
* Ока Саяны һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендәге базальт менән ябылған күлдәргә ҡыҫҡаса тасуирлама бирә.
* Хи-Гол үҙәнендәге кратерҙарҙың береһендә ҙур булмаған күл таба.
* Евразия тарихында Озерная боҙлоҡ осоро эҙҙәре таба һәм өйрәнә. Палеолимноль төшөнсәһен һәм «Озёрный период» һәм «Высыхание Евразии» терминдарын индерә.
* «Высыхание Евразии» китабын яҙа ; Лондонда Король Географик Йәмғиәте тарафынан донъя күрә.
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» лекцияһын уҡый (Дмитров, 1920).
* «Боҙлоҡ һәм Күл осоро тураһында» монографияһының план-проспектын төҙөй.

; Геоморфология

* Ошондай гипотеза тәҡдим итә:
*# Байкал күле ябыҡ һыу ятҡылығы булған; һыу эрозияһы һөҙөмтәһендә Байкал күленән ағып сыҡҡан йылға барлыҡҡа килә Ағып сығыусы йылға өҫкә күтәрелә, һәм, ниһайәт, тауҙар аша үтеп, Байкал күленән ағып сыға.
*# Иркут йылғаһы башта Байкалға ҡоя.
*# Окинско-Илезская уйһыулығы тәүҙә күл була; Ока йылғаһы тау һырттарын ҡырҡып һәм уйһыулыҡтағы күл һыуҙарын алып сыға .
* 1862 йылда, тектоник хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә күл һыуҙарына төшкән ер ҡабығы участкаһын — Цаган далаларының бер өлөшөн ҡарап, Байкал күлендәге ер тетрәү эҙемтәләрен тикшерә.
* Тункин уйпатлығы һәм уның ситтәренең асимметрияһына күрһәтә.
* Иркут йылғаһы үҙәненең өҫкө өлөшөндә ултырмалы йомшаҡ ҡатлам боронғо боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Саян Окаһы һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окинск янартауҙары һәм базальт ағымы боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килә.
* Базальт ағымы Саян Окаһы йылғаһын (ул ОК-Хем, Аха) быуа, ә һуңынан ташҡын һыу ағымы менән емертелә.
* Көнсығыш Саян рельефында боҙланыу эҙҙәре бар һәм рельеф боҙлоҡ менән эшкәртелә.
* Ул Көнсығыш Саянда һәм Витим яҫытаулығында, курумдарҙың күп булыуын әйтә һәм уларҙы «ҙур ярсыҡлы курумдар» тип атай.

; Геология

* Көнсығыш Себерҙә Боҙлоҡ осоро эҙҙәре тапҡан һәм тикшергән; Себерҙең геологик тарихында Боҙлоҡ осоро барлығын иҫбатланы..
* , [[Дүртенсел осор|дүртенсел осор боҙланыу]] теорияһына нигеҙ һала һәм мәңгелек боҙлоҡ терминын индерә. Ул 1874 йылдың 21 мартында беҙҙән алыҫ булмаған дәүерҙә Боҙлоҡ эпохаһы йәшәүе тураһында доклад яһай, ә икенсе көндө йәшерен революцион түңәрәк ағзаһы булыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм Петропавловск ҡәлғәһенә тотҡонлоҡҡа оҙатыла, унда ғалимға уҡыу һәм эшләү мөмкинлеге бирелә, шуның арҡаһында ул тағы бер нисә хеҙмәтен әҙерләй.
* Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин вулканы һәм базальт ағымын тикшерә һәм төшөрә; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен күрһәтә, янартау сығышлы тоҡомдарҙың өлгөләрен йыя.
* Экспедицияларҙа йыйылған тау тоҡомдары коллекцияһын ҡалдыра.
* 1864 йылда Илхури-Алинь һыртында рельефын табып, Европа фәнни даирәһендә сенсация булып киткән неоген-дүртенсел йәштәге янартауҙы тасуирлай һәм бының менән А. Гумбольдттың Азияның үҙәк райондарында янартау өлкәләренең барлығы гипотезаһын дөрөҫләй.
* 1865 йылда Иркут йылғаһының һул яры буйлап Тункин ҡаҙанлығында янартау сығышлы форматтарҙы ҡарай һәм тасуирлай.
* 1865 йылда Көнсығыш Саямындағы Хи-Гол һәм Жомболок йылғалары үҙәндәрендә Окин янартауҙарынһәм базальт ағымын тикшерә һәм һүрәтләй; янартауҙарҙың һәм базальт ағымының йәшен аныҡ күрһәтә; бер конус төбөнөң барометрик бейеклеген билдәләне; фәнни мәҡәләгә литографик ике янартауҙың һүрәттәрен эшләй.
* 1868 йылда вулкан Витим тигеҙлегендә янартау эшмәкәрлеге эҙҙәрен таба; XX быуатта был асыш неоген-дүртенсе йәштәге янартауҙар табылғас раҫлана.
* 1867 йылда инженер Зотиков менән берлектә сейсмометр барлыҡҡа килә һәм Көнсығыш Себерҙә приборҙы һынап ҡарай.
* Себерҙә сейсмология пункттары селтәрен булдырырға тәҡдим итте, уның фекеренсә, был Байкал күленең килеп сығышы мәсьәләһен хәл итә алыр ине.

; Биология

«Биология» ғилми хеҙмәт йылъяҙмаһын ҡалдыра һәм «The Nineteenth Centure» инглиз журналында биология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр серияһын яҙа.

** «Наследование приобретённых признаков».
** «Прямое воздействие среды на растения».
** «Реакция животных на их окружение».
** «Наследственные изменения у животных», Лекция, прочитанная на [[:ru:Евгеника|Евгеническом конгрессе]]; напечатана в 1915 году.

; Биосоциология һәм биоэволюция

«Эволюция факторы булараҡ үҙ-ара ярҙам» (1907) китабында Дарвиндың прогрессив эволюцияла (шул иҫәптән кеше) конкуренция алдынан үҙ-ара ярҙам итеү өҫтөнлөгө тураһында гипотезаһын әйтә&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' Этика. Происхождение и развитие нравственности. М.: Политиздат, 1991. С. 14.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Там же. С. 16.&lt;/ref&gt;.

; Политология

* 1896 йылда «Дәүләт тарихы һәм уның роле» китаптың яҙа.

; Науковедение

* Фән проблемалары, уның тарихына һәм перспективаларына арналған мәҡәләләр серияһын яҙа.
* Фәнни күҙәтеүҙәр циклын «Санкт-Петербург хәбәрҙәре» гәзитендә «Естествознание» рубрикаһында яҙа.
* «Заманса фән һәм анархия» (анархияны кеше ғүмере дәүләт ҡатнашлығынан тыш бойондороҡһоҙ эшмәкәрлек тип аңлай) тигән китап яҙа.
* Оло йәштәге ғалимдар үҙҙәренең иҫкергән ҡараштарын үҙгәртергә торошта түгел, тигән ҡағиҙәне асыҡлай һәм нигеҙләй; Кропоткиндың тезисы: ғилми ҡараштар, теориялар һәм мәктәптәр үҙгәрмәй, ә улар менән бергә һаҡлана.

; Культурология

* Бостонда, АҠШ-та Лоуэла институтында рус әҙәбиәте тарихы буйынса лекциялар курсын уҡып ишеттерә; 1901 йылда инглиз телендә Бостонда, 1907 йылда Санкт-Петербургта «Рус әҙәбиәтендә Идеалдар һәм ысынбарлыҡ» тип аталған айырым китап булып баҫылып сыға.

; Этика

* Ғәҙеллек һәм әхлаҡлылыҡ. Лондонда этик йәмғиәттә II асыҡ лекцияһын (ҡабаттан)уҡып ишеттерелә.
* «Этика: килеп сығышын һәм әхләҡи үҫеше» тигән китап яҙған. — Петроград, Мәскәү: Хеҙмәт тауышы.
* «Этика» тамамланмаған ҡулъяҙма ғилми хеҙмәтен ҡалдыра. 1921 йыл. Беренсе томы баҫылып сыға.

== Ойошмаларҙа ағзалыҡ ==
* [[:ru:РГО|Императорское Русское Географическое Общество]] (ИРГО)
** 1869 — Член-сотрудник Сибирского отделения ИРГО&lt;ref&gt;''Кропоткин П. А.'' О геологических наблюдениях на острове большой Тютерс // Известия ИРГО. 1869. Т. 5. № 6. Отд. 2. Геогр. изв. С. 288—294.&lt;/ref&gt;.
** 1871 — Секретарь Отделения физической географии ИРГО.

== Наградалары ==
* 1865 — Император Рус география йәмғиәтенең физик география бүлегенең Кесе алтын миҙалы — «Себер бүлегенең ағза-хеҙмәткәре кенәз Кропоткинға, Сунгари буйлап Ҡытайҙың Гириня ҡалаһына , һәм Аргундағы Цурухайтуевскийҙан Манчжурияның Мергень ҡалаһына, ә унан Благовещенға тиклем сәйәхәт иткән өсөн».

== Ғаиләһе ==
* 1878 йылдың 8 октябренән ҡатыны — Софья Григорьевна Ананьева-Рабинович (1856, Киев — 1941 йылдың 15 декабрендә, Мәскәү). «Ананьев» ҡушаматын йөрөтөүсе революционерҙың ҡыҙы. Бала сағы Томскиҙа үтә, унда атаһы һөргөнгә ебәрелә. Женевала Кропоткин Петр менән таныша.
* Ҡыҙы — Кропоткина Александр Петровна (15 апрель [[1887 йыл|1887]], Бромли — 4 июлендә [[1966 йыл|1966]], [[Нью-Йорк]]). Һөйгән йәре [[Сомерсет Моэм]] 1912 йыл. Моэм Леонидова Анастасия Александровна исеме аҫтында «Бельё мистера Харрингтона» (1928) тигән хикәйәһендә бирелә&lt;ref&gt;{{Статья|ссылка=http://kropotkin.site/sasha-kropotkina|автор=Прусский Я. Л.|заглавие=Саша Кропоткина и две её родины|год=2012|язык=|место=Дмитров|издание=Сборник материалов IV Международных Кропоткинских чтений к 170-летию со дня рождения П. А. Кропоткина (Материалы и исследования)|тип=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=143|issn=}}&lt;/ref&gt;. 1915 йылдың йәйендә Бөйөк Британиянан Рәсәйгә тормош иптәше, юрист һәм әҙәбиәтсе Борис Фёдорович Лебедев (1877—1948) менән килә, Февраль революцияһынан һуң 1921 йылда атаһы үлгәндән һуң РСФСР-ҙан эмиграцияға китә. Америка Ҡушма Штаттарында журналист Л.Хаммондҡа икенсегә кейәүгә сыҡҡан.

=== Өс йыллыҡ никах килешеүе ===
Кропоткин Петр һәм Ананьева-Рабинович Софья араһында никах сиркәү йолаһынан тыш, анархия принциптарындағы тулы тиң хоҡуҡлылыҡ формаһында өс йыллыҡ килешеү төҙөлә. Был килешеү буйынса айырылышыу йәки никахты оҙайтыу мөмкинлеге өс йыл һайын күҙ уңында тотола.

Был килешеү бер туҡтауһыҙ рәүештә 14 тапҡыр оҙайтыла, һөҙөмтәлә уларҙың никахы 43 йыл оҙайтыла, Петр Кропоткиндың 78 йәшкә тиклем, үлеменә тиклем, дауам итә&lt;ref&gt;{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;pg=PA209&amp;lpg=PA209#v=onepage&amp;q&amp;f=false|автор=Вячеслав Алексеевич Маркин|заглавие=Неизвестный Кропоткин|год=2002|издательство=ОЛМА Медиа Групп|страниц=448|isbn=978-5-224-02746-0}}&lt;/ref&gt;.

== Хәтер ==
Кропоткин исеме менән урамдар

'''Мәскәү'''&lt;ref&gt;''Земенков Б. С.'' Памятные места Москвы. М.: 1959. С. 74—75.&lt;/ref&gt;:

* [[:ru:Кропоткинский переулок|Кропоткинский переулок]] (элекке. Штаб тыҡрығы, 26-сы йорт, унда Пётр Кропоткин тыуған бала сағы үтә. 1925 йылдан 1939 йылға тиклем бинала Кропоткиндың музейы урынлаша&lt;ref&gt;''Фролов А. И.'' Московские музеи. М.: Издательский дом «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kropotkin.ru/предисловие/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина].&lt;/ref&gt;. На здании установлена мемориальная доска&lt;ref&gt;[https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ Дом Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210421075722/https://um.mos.ru/houses/dom_kropotkina/ |date=2021-04-21 }} // Узнай Москву.&lt;/ref&gt;.
* [[:ru:Малый Лёвшинский переулок|Малый Лёвшинский переулок]], 4 (1855 тиклем), йорт һаҡланған.
* [[:ru:Малый Власьевский переулок|Малый Власьевский переулок]], 8 — 1855—1857 йыл йәшәй һәм һуңынан атаһына килә, йорт һаҡланмаған.
* [[:ru:Леонтьевский переулок|Леонтьевский переулок]], 26 — Рәсәйгә ҡайтҡандан һуң, бер аҙ ваҡыт йәшәй.

[[Файл:Дом_Новосёлова._ул.Кропоткинская_83._Памятник_Кропоткину..jpg|справа|мини|400x400пкс|Дмитров ҡалаһының Кропоткинский урамында П. А. Кропоткинға һәйкәл]]
[[Файл:Card-russia2017-kropotkin.png|справа|мини|Беренсе почта карточкаһы 175-летию со дня рождения Петр Кропоткин]]
'''Кропоткин хөрмәтенә атала һәм уның исемен йөрөтә:'''

* Краснодар крайындағы Кропоткин ҡалаһы (1921 йылдан).
* Иркутск өлкәһендә Кропоткин ҡасабаһы (1930 йылдан алып).
* Кропоткино ауылы, [[Аҡшәйех районы|Раздольненский район]], [[Ҡырым|Крым]] (1948 йылдан).
* Мәскәү метрополитенының «Кропоткинская» станцияһы (1935 йылдан 1957 йылға тиклем «Советтар һарайы» тип атала).
* Тверь ҡалаһындағы П. А. Кропоткин исемендәге китапхана (1920 йылдан алып быға тиклем Тверь кооперативтар аралашсылар ширҡәте китапханаһы булған).
* Кропоткин тыҡрығы [[Мәскәү]]ҙә (1994 йылда майҙандар, яр буйҙары һәм уның исемендәге урам) революцияға тиклемге исемдәр кире ҡайтарыла.
* Һүнгән Кропоткин вулканы. Бүрәт Республикаһы биләмәһендәге Янартауҙар үҙәнендә.
* 72 ҡалала урам.

==== Кропоткин музейҙары ====
* 1923 йылдың 9 декабрендә Мәскәүҙә Кропоткин тыуған Штаб тыҡрығы, 26 адресы буйынса мемориаль музей асыла&lt;ref&gt;[https://kropotkin.site/wp-content/uploads/2017/07/Nikolay_Lebedev_-_Muzey_P_A_Kropotkina_-_1928.pdf Лебедев Н. К. Музей Кропоткина. Ленинград-Москва, 1928.]&lt;/ref&gt;. Экспозицияла кенәз Кропоткиндар ғаиләһе тарихына арналған материалдар, Пётр Алексеевичтың һүрәттәре, карталары һәм ғилми хеҙмәттәре, «чайковсылар» түңәрәге ағзаларының фотоһүрәттәре урынлаштырылған. Англияла уның эш бүлмәһенең биҙәлеүен ҡабатлаған кабинет айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. 1939 йылда музей бөтөрөлә, ә коллекцияһы тарҡатыла. Китаптар Ленин китапханаһына, ҡулъяҙмалары — Үҙәк дәүләт архивына, Һынлы сәнғәт дәүләт музейының Граждан институтына, Дмитровский район тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла&lt;ref&gt;Фролов А. И. Московские музеи. М.: ИД «Муравей», 1999. С. 255—256.&lt;/ref&gt;.
* 2014 йылда Дмитровта ғалим һәм аҡыл эйәһе йәшәгән йортта П. А. Кропоткиндың Йорт-музейы асыла&lt;ref&gt;«Памятник почётному анархисту. Дом-музей Кропоткина в Дмитрове» — «Weekend», 26 сентября 2014 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dmmuseum.ru/%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9-%D0%BF-%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0/ Официальный сайт дома-музея П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503063926/http://dmmuseum.ru/%d0%b4%d0%be%d0%bc-%d0%bc%d1%83%d0%b7%d0%b5%d0%b9-%d0%bf-%d0%b0-%d0%ba%d1%80%d0%be%d0%bf%d0%be%d1%82%d0%ba%d0%b8%d0%bd%d0%b0/ |date=2021-05-03 }}.&lt;/ref&gt;.

==== Башҡалар ====
* 1968 йылда Мәскәүҙең «Центрнаучфильм» студияһында Кропоткин тураһында беренсе документаль фильм — «Петр Кропоткин» (тәүге исеме «Кенәз-фетнәсе») ижад ителә. Режиссеры Е. Г. Покровский, сценарист М. Арлазоров, ғилми консультант Н.M. Пирумова.
* 1988 йылда «Центрнаучфильм» киностудияһында Кропоткин тураһында «Фетнәсел кенәз» фильмы төшөрөлә (режиссёры Томберг Владимир Эрнестович).
* Дмитровта 2004 йылда Кропоткинға һәйкәл ҡуйыла (скульпторы — Александр Рукавишников&lt;ref&gt;[http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 Памятник Кропоткину] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318174647/http://www.dmitrov-reg.ru/index.php?option=com_datsogallery&amp;Itemid=5&amp;func=detail&amp;catid=6&amp;id=15 |date=2009-03-18 }}. Администрация Дмитровского муниципального района Московской области.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |title=Котёнка от анархиста Кропоткина пришлось убрать |website=ВТ Тверь |accessdate=2008-11-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |archivedate=2009-03-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090318200921/http://www.etver.ru/lenta/index.php?newsid=22827 |date=2009-03-18 }}&lt;/ref&gt;.
* Иркутск өлкәһендә тау һырты.
* Уның хөрмәтенә 1965 йылда Анарктидала Мод Короле Ерендәге тау аталған (координаты: 71°51′ ю. ш. 6°35′ в. д. HGЯO), 1961 йылда САЭ картаһында табылған һәм билдәләнгән&lt;ref&gt;{{книга |автор=Масленников Б. Г. |заглавие=Морская карта рассказывает |ответственный=Под ред. [[Смирнов, Николай Иванович (адмирал)|Н. И. Смирнова]] |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Воениздат]] |год=1986 |тираж=35000 |страницы=116|}}&lt;/ref&gt;.
* Киевта 2013 йылдың февралендә Кропоткин иҫтәлегенә арналған акция үтә. Михаил Хрушевский һәйкәленә Кропоткин исеме менән таҡтаташ ҡуйылған, сөнки ике фигураның да тышҡы оҡшашлығы көслө&lt;ref&gt;[http://avtonomia.net/2013/02/10/v-kieve-ustanovlen-pamyatnik-petru-kro/ В Киеве установлен памятник Петру Кропоткину].&lt;/ref&gt;.
* 2021 йылдың 14 апрелендә Кропоткин ҡалаһында Петр Алексеевич Кропоткинға арналған һәйкәл асыу тантанаһы үтте&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gorod-kropotkin.ru/o-gorode/newsevents/segodnya-sostoyalos-otkrytie-pamyatnika-velikomu-uchenomu-s-mirovym-imenem-petru-alekseevichu-kropot/|title=Официальный сайт администрации города Кропоткина :: Сегодня состоялось открытие памятника великому ученому с мировым именем - Петру Алексеевичу Кропоткину, чьё имя с достоинством носит наш город|website=www.gorod-kropotkin.ru|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ognikubani.ru/news/v-gorode/45354-v-kropotkine-otkryt-pamjatnik-vydajushhemusja-uchenomu-geografu-i-issledovatelju-cheloveku-imja-kotorogo-nosit-nash-gorod-petru-alekseevichu-kropotkinu/|title=В Кропоткине открыт памятник выдающемуся ученому: географу и исследователю, человеку, имя которого носит наш город — Петру Алексеевичу Кропоткину|website=Новости Кропоткина - Огни Кубани|access-date=2021-04-15}}&lt;/ref&gt;.

== Ҡыҙыҡлы факттар ==
Инанған анархист, ғалим-материалист һәм дәүләтте юҡҡа сығарыуҙы яҡлаусы булараҡ, Кропоткин А. П., ҡайһы берҙә уны «кенәз» тип атағанға, ироник ҡарай. Ул үҙенә ҡарата бер ҡасан да был дворян титулын ҡулланмай.

; Фамилияһының яҙылышы хаҡында

Революцияға тиклемге бөтә рәсми документтарҙа Пётр Алексеевич, уның ағаһы Александр кеүек, «Крапоткин» тип телгә алынған. Был дөрөҫ түгел. 1917 йылғы революцияға тиклем ике вариант — «а», «о» аша ла осрай. Брокгауза һәм Ефронаның яңы Энциклоциклопедик һүҙлегендә — «Кропоткин». «Британия энциклопедияһы» нда — шулай уҡ «о» аша.

Революционерҙың үлеме тураһында гәзитәрҙең күпселеге 1921 йылдың 8 февралендә уның фамилияһын «Крапоткин» тип яҙа. Тик «Беднота» гәзитендә, Памяти борца&quot; белдереүендә, элекке кенәз фамилияһын «о» аша яҙа.

1921 йылдың 15 февралендә Мәскәү эшсе һәм крәҫтиән депутаттары советы пленумы менән «иптәш Кропоткин Петр Алексеевичтың иҫтәлеген мәңгеләштереү тураһында» ғы ҡарар ҡабул ителгәс, тарихта заманса яҙыу нығытыла. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә таҡтаташтарҙа оҙаҡ ваҡыт фамилияны яҙыу «Крапоткин» тип һаҡлана. Ә 1918 йылда революционер хөрмәтенә үҙе иҫән саҡта уҡ аталған селигер пароходтарының береһе 1945 йылға тиклем «Крапоткин» тип йөрөтөлә. Ҡайһы бер швед авторҙары уның фамилияһын Krapotkin тип яҙған.

== Шулай уҡ ҡара ==
** [[:ru:Анархизм|Анархизм]]
** [[:ru:Социальный анархизм|Социальный анархизм]]
** [[:ru:Анархо-коммунизм|Анархо-коммунизм]]
** [[:ru:Кропоткинский комитет|Кропоткинский комитет]]

== Библиография ==
{{Колонки|30em}}
* Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918.
* [[s:Поездка в Окинский караул (Кропоткин)|Поездка в Окинский караул]]. 1867.
* Речи бунтовщика. 1885.
* В русских и французских тюрьмах. 1887.
* [[Хлеб и Воля (книга)|Хлеб и воля]]. 1892.
* Современная наука и анархия. 1892.
* Государство и его роль в истории. 1896.
* Анархия, её философия, её идеал. 1896.
* Поля, фабрики и мастерские. 1899.
* Записки революционера. 1902.
* Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902.
* Идеалы и действительность в русской литературе. 1905.
* Нравственные начала анархизма. 1906.
* В русских и французских тюрьмах. 1906.
* Век ожидания. 1907.
* Великая французская революция 1789—1793. 1909.
* Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый).
* «Дневник Кропоткина» Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923.
* Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5.
* Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871.
* Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени).
* The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6.
* [[:en:Mutual Aid: A Factor of Evolution|Mutual aid: a factor of evolution]]. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902).
* Статьи по географии России для «Британской энциклопедии»: 9, 10 и 11 издания, 1875—1911.

;Книги
* [[s:В русских и французских тюрьмах (Кропоткин 1906)|«В русских и французских тюрьмах»]].
* [http://aitrus.info/node/941 «Великая французская революция»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042618/https://aitrus.info/node/941 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Взаимная помощь как фактор эволюции (Кропоткин 1907)|«Взаимная помощь как фактор эволюции»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHUmstTklmUWQzZk0/view «Государство и его роль в истории»].
* [[s:Записки революционера (Кропоткин)|«Записки революционера»]].
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 «Идеалы и действительность в русской литературе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210412164628/http://www.e-reading.club/book.php?book=1021470 |date=2021-04-12 }}.
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-polya-fabriki-i-masterskie «Поля, фабрики и мастерские»] (в сокращении).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHS0plVE4yWmV4eGs/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Москва, 1908).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHeFkxQ0d4UVpYNUU/view «Поля, фабрики и мастерские»] (Петербург — Москва, «Голос труда», 1921).
* [[s:Речи бунтовщика (Кропоткин)|«Речи бунтовщика»]].
* [http://aitrus.info/node/202 «Современная наука и анархия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413042543/https://aitrus.info/node/202 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Хлеб и воля (Кропоткин)|«Хлеб и воля»]].
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/ethics.html «Этика. Происхождение и развитие нравственности»].
* [http://www.belousenko.com/books/kropotkin/kropotkin_anarkhija.htm «Анархия»] (сборник, 2002).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHczIyRTBDWm8wb0k/view «Век ожидания»] (сборник статей, 1925).
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHT2h1Y0xOVXh0enM/view «Этика»] (избранные труды, 1991).

;Статьи
* [[s:Анархическая работа во время революции (Кропоткин)|«Анархическая работа во время революции»]].
* [http://aitrus.info/node/190 «Анархия, её философия, её идеалы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413044611/https://aitrus.info/node/190 |date=2021-04-13 }}.
* [[s:Век ожидания (Кропоткин)|«Век ожидания»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHM2pCSUVmOWxjQjQ/view «Коммунизм и анархия»] (1902).
* [[s:Нравственные начала анархизма (Кропоткин)|«Нравственные начала анархизма»]].
* [https://drive.google.com/file/d/0B94jiYiyxxDHRjBSQWpveWJMcnM/view «Нужен ли анархизм в России?»] (1904).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-ob-aktakh-lichnogo-i-kollektivnogo-terrora «Об актах личного и коллективного террора»].
* [http://aitrus.info/node/2976 «Парижская коммуна»].
* [[s:Политические права (Кропоткин)|«Политические права»]] (глава из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/old/lib/theory/kropotkin/rechi.html «Представительная демократия»] (отрывок из книги «Речи бунтовщика»).
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-revolyutsionnaya-ideya-v-revolyutsii «Революционная идея в революции»].
* [https://avtonom.org/pages/petr-kropotkin-spravedlivost-i-nravstvennost «Справедливость и нравственность»].
* [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/01-13PAK_wtd.htm «Что же делать?»].
* [http://aitrus.info/node/201 «Что такое анархия?»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413043254/https://aitrus.info/node/201 |date=2021-04-13 }}.

;Письма
* [http://oldcancer.narod.ru/Nonfiction/PAK-Letters-chron.htm Письма П. А. Кропоткина, 1857—1920].
{{Конец кол}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|6}}

== Әҙәбиәт ==
** ''Акай Л.'' [https://ru.theanarchistlibrary.org/library/lora-akaj-kakov-je-nastoyaschij-kropotkin Каков же настоящий Кропоткин?]
** ''Баландин Р. К.''. [http://www.krotov.info/libr_min/11_k/ro/potkin_1.htm Анархия — это свобода] // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002.
** ''[[:ru:Брешко-Брешковская, Екатерина Константиновна|Брешковская Е. К.]]'' [https://web.archive.org/web/20100724074250/http://spb-anarchists.anho.org/00brech.htm Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель]
** ''[[:ru:Будницкий, Олег Витальевич|Будницкий О. В.]]'' [http://new-anarchy.narod.ru/kropotkinterror.htm П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма]
** ''Грузман Г.'' [http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240805195803/http://ricolor.org/history/eng/enciklop/kropotkin/g1/ |date=2024-08-05 }}. // Загубленные гении России.
** ''Гордон А. В.'' [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/1-06Gordon.htm Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции]
** ''Гроссман-Рощин И.'' [http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm К критике основ учения П. А. Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612062726/http://www.magister.msk.ru/library/philos/grosi001.htm |date=2020-06-12 }}
** ''[[:ru:Дамье, Вадим Валерьевич|Дамье В.]], Рублёв Д.'' [http://magazines.russ.ru/nz/2009/5/da6.html Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века] // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67).
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/5151 Петр Кропоткин: судьба революционера]
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/86 Развитие анархо-коммунизма Кропоткина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180205180145/http://aitrus.info/node/86 |date=2018-02-05 }}
** ''Дамье В.'' [http://aitrus.info/node/1276 Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм]
** ''Дамье В.'' [http://www.aitrus.info/node/4550 Кропоткин и биология аутопоэзиса]
** {{ВТ-ЭСБЕ|Кропоткин, Петр Алексеевич}}
** ''Маркин В. А.'' [https://books.google.ru/books?id=mPK6JoCsqVEC&amp;printsec=frontcover «Неизвестный Кропоткин»]. — «Олма-пресс», [[:ru:2002|2002]]. — [[:ru:Special:BookSources/5224027462|ISBN 5-224-02746-2]].
** ''Мкртичян А. А.'' [http://www.krotov.info/history/19/1890_10_2/1842_kropotrin.htm П. А. КРОПОТКИН И ЗАПАДНАЯ ЕВРОПА Оп.: Новая и новейшая история. 1991. № 2.]
** ''Пирумова Н. М.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/KROPOTKIN/INTRO.HTM Пётр Кропоткин]. — {{М.}}: Наука, 1972.
** [[:ru:Постников, Алексей Владимирович|Постников А. В.]] [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/4-06Postnikov.htm Картография в творчестве П. А. Кропоткина] // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80-92.
** ''[[:ru:Рахманинова, Мария Дмитриевна|Рахманинова М. Д.]]'' [http://vphil.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=746 Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма] // [[:ru:Вопросы философии|Вопросы философии]]. — 2013, № 4. — С. 99-111.
** Старостин Е. В. Библиографический указатель: «П. А. Кропоткин» — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2.
** ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин в истории русской философии // Философские науки. 2013. № 4. — с. 33—45
** [https://iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf ''Сухов А. Д.'' П. А. Кропоткин как философ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240517214407/https://www.iphras.ru/uplfile/root/biblio/2007/Sukhov_1.pdf |date=2024-05-17 }}: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с.
** [http://oldcancer.narod.ru/150PAK/index.html Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина]. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9-15 декабря 1992. — Вып. 1-4. — {{М.}}, 1995—2002.
** {{книга|автор=[[Ударцев, Сергей Фёдорович|Ударцев С. Ф.]]|заглавие=Кропоткин|место=М.|издательство=Юридическая литература|год=1989|страниц=144|серия=[[Из истории политической и правовой мысли]]|isbn=5-7260-0100-1|тираж=}}
** ''[[:ru:Шуб, Давид Натанович|Шуб Д.]]'' [https://web.archive.org/web/20090319060745/http://www.hronos.km.ru/libris/lib_sh/shub16.html Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин]
** ''Jensen Albert'' Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921.
** ''Müller Gotelind'' China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001.

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
|Портал = Анархизм
|Викицитатник = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Викитека = Пётр Алексеевич Кропоткин
|Тема = Кропоткин, Пётр Алексеевич
}}
* {{Rodovid|282674}}
* [https://www.prlib.ru/collections/697132 Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842—1921)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=9KDvxYiwd-8 Похороны П. А. Кропоткина (документальная кинохроника)]
* [https://web.archive.org/web/20080516182814/http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html Похороны П. А. Кропоткина. Москва. 13 февраля 1921 года. (21 фото)]{{мертвая ссылка |url=http://www.agrorede.org.br/ceca/Piotr/pk.html |id=20080516182814}}
* [http://autotravel.ru/phalbum/10147/046.html Усадьба Кропоткиных] в Урусово Липецкой области.
* [http://www.komcity.ru/wiki/Кропоткин_Петр_Александрович Статья о Кропоткине на komcity.ru]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://vikent.ru/enc/5940/ Последние годы князя П. А. Кропоткина в России]
* [http://frezer38.narod.ru/ Дом-музей П. А. Кропоткина]
* [http://kropotkin.ru/ Виртуальный музей П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/alphab.htm#K Работы П. А. Кропоткина] в библиотеке А. Бирюкова
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина]
* [http://oldcancer.narod.ru/bibliogr/PAK_biblio-1980-1.htm Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica]
* [https://web.archive.org/web/20180209063259/https://tvereparhia.ru/biblioteka-2/k/3249-kropotkin-p-a Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии]
* [https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin Петр Кропоткин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228181212/https://project1917.ru/heroes/petr-kropotkin |date=2021-02-28 }} на сайте [[1917. Свободная история|Проекта1917]]
* [http://higeo.ginras.ru/view-record.php?tbl=person&amp;id=703 Библиография по естественным наукам] {{ИС РАН}}
* [https://www.youtube.com/playlist?list=PLXSHfOyQYte8azRI8NoJVpoCu4CsPKCSW Князь Кропоткин. Аудио-книги.] Alphabet/Youtube
{{ВС}}

[[Категория:1917 йылға тиклем Рус география йәмғиәте ағзалары]]
[[Категория:Шәхестәр:Этика]]
[[Категория:Сәйәси философтар]]
[[Категория:Эволюционистар]]
[[Категория:Анархо-коммунистар]]
[[Категория:Рәсәй империяһы журналистары]]
[[Категория:Рәсәй империяһы географтары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:1921 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:8 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:1842 йылда тыуғандар]]
[[Категория:9 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Мәҡәләлә Викикитапханаға һылтанмаһы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>0y02t7yjh8uo3mo2u6txyimf3z46dla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөйөк Теодорих</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174881</id>
    <revision>
      <id>1301491</id>
      <parentid>1294384</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T12:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Redaktor GLAM</username>
        <id>43014</id>
      </contributor>
      <comment>Higher resolution version of image</comment>
      <origin>1301491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57110" sha1="fdhiobksanmqbqpesvs1eb1t9tfaaof" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Бөйөк Теодо́рих''' (''готса'' 𐌸𐌹𐌿𐌳𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃 𐍃𐌰 𐌼𐌹𐌺𐌹𐌻𐌰/Sa Þiudareiks Mikila, ''латинса'' Flavius Theodericus (Theodoricus), ''грек''|Θευδέριχος (Θεοδώριχος) ὁ Μέγας}}, ''инглиз'' |Þēodrīc}}, ''немец'' Theoderich der Große, ''бор. скандинав'' |Þjóðrekr, Þiðrek}}; яҡынса 451—526 йылдың 30 авгусы) — [[остготтар]] короле, Амалдар ырыуынан. 489 йылда [[Италия]] биләмәләренә баҫып инә һәм 493 йылға бөтә [[Апеннин ярымутрауы]] менән Сицилияны, Альп алды өлкәләрен һәм Далмацияны яулай. 493 йылдан башлап 526 йылға тиклем —баш ҡалаһы [[Равенна]] тип аталған Остготтар короллегенең үҙе генә идара иткән хакимы була.

== Биографияһы ==

=== Теодорихтың тыуыу датаһы проблемаһы ===
Теодорих — Теодемирҙың яратҡан кәзинәге Эрелеуванан (Эрелиева) тыуған улы. Уның дөрөҫ тыуыу датаһы билдәле түгел. Риүәйәткә ярашлы, Валамирҙың һундарҙы ҡыйратыуы тураһындағы хәбәр уның ағаһы Теодемирға барып ишетелгән көндө Теодорих тыуған. Тағы ла һигеҙ йәшендә Теодорихтың аманат итеп Константинополгә ебәрелгәне һәм унда 10 йыл ғүмер иткәне билдәле.

Әгәр ул ысынлап 456 йылда, яҡты донъяға тыуһа, ул өс йылдан һуң, һигеҙ йәшлек аманат сифатында, Константинополгә сығып китә алмай, ә өс йәшлек баланың аманат итеп алыныуы ла ысынбарлыҡҡа тап килмәй. Әгәр ҙә Теодорихты [[Византия империяһы|Византияға]] 459 йылда түгел, ә һуңғараҡ ебәргәндәр, тип фаразлаһаҡ, барыбер уның биографияһында тулы буталсыҡ башлана. 470 йылда ул, 10 йыл аманат булғандан һуң, һәм 14 йәшлек үҫмер көйө, һәләк булған Валамир бабаһының власын мираҫ итеп алып, Сингидунды (хәҙ. [[Белград]]) яулай булып сыға. Теодорих биш йәшкә өлкәнерәк булһа, һәм ул 451 йылда тыуған тип алғанда, хронологик ҡыйынлыҡтарҙан ҡотолоп була. Шул уҡ ваҡытта, уның тыуған көнөнә тап килгән [[Һундар|һундарҙың]] еңелеүе тураһындағы хәбәр Каталаун яланындағы һуғыштарға тура килер ине, ә был һуғышта остготтар еңелеүселәр яғында һуғышҡан. Күрәһең, ваҡиғаны әһәмиәтлерәк итеп күрһәтеү маҡсатында, биографы Кассиодорға Теодорихтың тыуыу датаһын үҙгәртеү кәрәк булғандыр.

=== Идара итеүенең тәүге йылдары. Сингидунды яулау ===
459 йылда, остготтарҙың римлеләр менән көрәшен туҡтатып торған тыныслыҡ килешеүе менән тәьмин итеү маҡсатыында, Теодорих Константинополгә ебәрелә һәм унда ун йыл, 459 йылдан 469 йылға тиклем була. Фараз ителеүенсә, Византияла Теодорих «рим белеме, затлы байлыҡ, цирк, театр менән таныша, грек телен өйрәнә»&lt;ref&gt;''Васильевский В. Г.'' Лекции по истории Средних веков. СПб., 2014, с.198.&lt;/ref&gt;. Йәш сағынан уҡ (яҡынса 8 йәшенән 18 йәшенә тиклем) үҙләштергән үҙ заманы Византияһының мәҙәниәтенә һәм антик мираҫына хөрмәт менән ҡарауы артабан күп йәһәттән уның донъяға ҡарашын билдәләй.

Остготтарҙың юғары короле Валамир үлгәндән һуң, Теодорих 469/470 йылда [[Византия империяһы|Византиянан]] ҡайта һәм Валамир бабаһының короллегенең бер өлөшөндә идаралыҡты ҡабул итә, ә уның атаһы Теодимир — Валамир вариҫы булараҡ— юғары король булып китә. Ҡәбиләнең үҙенә буйһонған өсөнсө өлөшөнәң 6 мең яугире менән Теодорих [[Дунай|Дунайҙы]] кисеп сыға һәм, һуңғы осорҙа готтарҙң иңенә төшкән ауырлыҡтарҙан һәм Константинополдең ярҙамы менән файҙаланып, [[сарматтар]] короле Бабайға һөжүм итә. Теодорих сарматтарҙы ҡыйрата, бабайҙы үлтерә, шунан һуң уның Сингидун тип аталған резиденцияһын (хәҙ. [[Белград]]) баҫып ала. Теодорих Сингидунды үҙенә ҡалдыра. Византия тарихсыһы Иорданға ярашлы (VI б.), был ваҡытта уға 18 йәш була. Теодорих үҙенең короллек власы башланғысын тап ошо ваҡиғаларға бәйләй, ә хакимлығының утыҙ йыллығын 500 йылда билдәләй.

=== Остготтар Паннонияны ташлап китә ===
Әммә өс йылдан һуң 473 йыл остготтар ҡалдырырға мәжбүр була Паннония. Ҡәбиләләр Видимир I һәм ул уға, шулай уҡ уны саҡырғайнылар, киттем. [[Италия]]. Теодимир юллана уҡ [[Византия империяһы|Византия]]. Ярашлы Иордан, сөнки остготтар ярылып, йәш теодорих уңыш янамай тип бер кем дә күберәк ағаһы һәм ике туған ағай. Рим һәм византия менән килешеүе төҙөү ерҙәренә таралып ултыра һәм македон теодорих теодимир остготтар отошло булды. Был 474 йылда атаһы король теодорих үлгәнсе һуң юғары булырға әҙер. 474 араһында һәм 476 йыл Теодорих ҡалдырып македонский федератский короле булып китә һәм кире [[Дунай]], ҡала был юлы Түбәнге Мезия, йәшәү пребывать менән тәнәфескә тиклем йылда 488. Бәлки, ырыуҙың бер-тип бойора остготтар Мезия Теодориха күсереп Амал Теодорих Страбон, һәм шулай уҡ юғары исемгә дәғүә итә остготтар империяһын армияһының юғары баш командующийы короле титулында йөрөткәндәр.
[[Файл:Nuremberg_chronicles_f_141r_2.jpg|мини|Вильгельм Плейденвурф, Михаэль Вольгемут, [[Одоакр]] һәм Теодорих гравюраһы, 1493. Ксилография, Нюрнберг хроникаһынан.]]
Узурпатор Василискка ярҙам иткән Теодорих Страбондан айырмалы рәүештә, Теодорих законлы император Зенон яҡлы була&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t023 Аноним Валезия, 42]&lt;/ref&gt; Василиск һәм Теодорих Страбон еңелә, ә Теодорих аҙашының бөтә вазифаһы вариҫы булып ҡала. Зенон уны үҙенең дуҫы тип атай, патриций итеп күтәрә һәм юғары баш командующий итеп тәғәйенләй. Шул уҡ ваҡытта федерат-остготтарҙың түбәнге мёзий короллеге таныла һәм уға йыл һайын түләнелә торған субсидия вәғәҙә ителә.

=== Теодорих империяға ҡаршылаша ===
Әммә империя хөкүмәтенең йәшәү өсөн кәрәкле түләүҙәрҙе тотҡарлауы һәм [[Теодорих Страбон]]дың димләүе Теодорихты уның яғына күсергә мәжбүр итә. Теодорих Страбон һәм Бөйөк Теодорих берләшеп эш итә, ләкин һуңғараҡ Зенон Исаврянлы Теодорих Страбонды үҙ яғына ылыҡтыра, һәм остготтар короле Теодомир улы Теодорих яңғыҙ тороп ҡала. Теодорих Эпирға сигенеүҙе хуп күрә. Бында ул тағы ла римлеләр менән һөйләшеүҙәр алып барырға мәжбүр була. Теодорих Эпирҙан ситкә китеп, Рим хеҙмәтенә яңынан барып, үҙенә тәғәйенләнгән Пауталияға күсергә лә риза булғандай була. Ул үҙенең йонсоған ғәскәренә [[479]]—[[480 йыл]]ғы ҡышты Эпирҙа үткәрергә мөмкинлек бирергә генә һәм 6 мең яугире менән [[Константинополь]] дошмандары готтарҙан [[Фракия]]ны азат иткән арала халҡының һуғышҡа һәләтһеҙ өлөшөн һәм йөк тейәлгән арбаларын Рим округтарының ҡайһыһында ҡалдырыу мөмкинлеген белешкән. Күрһәтелгән яугирҙәр һаны үҙенә иғтибар итә: үҙенең шәхси составының яртыһы тиерлек Теодорих «балҡан тарлауыҡтары»нда юғалтҡаны һәм шуның менән идара итә башлаған, йәғни 470 йыл кимәленә төшкәнлеген асыҡ. Һөйләшеүҙәр барған арала Рим хәрби начальнигы Сабиниан короле булған Теодорихтың ағаһы Тиудимундтың айырым хәрәкәт иткән (бында әсәһе һәм һеңлеһе лә була) отрядына һөжүм итә һәм тар-мар итә. Тиудимунд үҙ отрядын хурлыҡлы ташлап ҡасыуы һәм хатта күперҙе юҡ итеүе генә әсәһен һәм үҙен ҡотҡарыу мөмкинлеге бирә.

Һуғыш дауам итә, һәм Сабинианға күп көс ҡушыла, был Теодорихтың хәлен тағы насарайта. Әммә 481 йылда Сабиниан ялған интрига арҡаһында  ҡорбан була. Шул уҡ йылда остготтарҙың ике власлығының аҙағы етә: Теодорих Страбон ҡапыл вафат була. Уның ғәскәренең күпселеге Теодорихҡа  күсә.

=== Теодорих — рим консулы ===
Үҙенең иң ҡурҡыныс дошманынан ҡотолғандан һуң, Теодорих 482 йылда [[Греция]]ның Лариса ҡалаһына һөжүм итә. Ул иҫ китмәле бөлгөнлөк алып килгәнлектән, Зенон 483 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөргә тәҡдим итә. Теодорихты тағы ла хәрби түрә һәм патриций итеп күтәрәләр, 484 йылға [[Боронғо Рим]]дең консулы итеп тәғәйенләйҙәр һәм уға Дакияны һәм Түбәнге Мёзияның ҡайһы бер өлөшөн бирәләр. Теодорихты 484 йылда консул дәрәжәһенә тәғәйенләү уның 451 йылда тыуғанлығын дәлилләй, сөнки консул булыу өсөн — утыҙ өс йәш тулырға тейеш булған (дөрөҫөн әйтер кәрәк, император осоронда был принцип гел үтәлмәгән). Остгот короле рим гражданлығын һәм яңы исем — Флавий Теодорих — ала. Теодорихтың һеңлеһе Амалафрида батша ҡатынының һарай штатына алына.

Теодорих консул булғас, Зенон Кесе Азияла баш күтәргән исаврҙарға ҡаршы сара күрергә ҡарар итә. Теодорих яугирҙәре менәнпереправился [[Вифиния]]ға аша сыға, ләкин Никомедиянан кире саҡыртыла, сөнки император уның тоғролоғона шикләнеп ҡарай. 486 йылда Зенон һәм Теодорих хатта һуғыш аса бер-беренә. Остготтары [[Фракия]] талай. Зенон ярҙамға [[болғар]]ҙарҙы саҡыра, ләкин улар тар-мар ителә. 487 йылда Теодорих Константинополь ҡалаһына һөжүм йәйелдерә. Готтар ҡала тирәһендәге мөһим ерҙәрен биләй, һыуҙы яба. Зенон бай бүләктәр менән Амалафриданы ағаһына ебәрә. Теодорих сигенә.

=== Зенон Теодорихты Италияны яуларға ебәрә ===
488 йылда Теодорих Зенон менән килешеү төҙөй. [[Одоакр]]ҙы еңһә, Италияла үҙе хакимлыҡ итергә тейеш була&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t024 Аноним Валезия, 49]&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{Книга:Прокопий Кесарийский: Война с готами|1_1|1||1}}&lt;/ref&gt; Яугирҙәр һаны 20 000, дөйөм һаны — 100 000 кеше. Теодорих походта үҙенең халҡын күберәк ҡатнаштырырға тырыша. Ул ҡырым готтары менән дә һөйләшеүҙәр алып бара; әммә улар ҡатнашыуҙан баш тарта. [[Фракия]] готтары ла үҙҙәрен шулай тота, ләкин уның ғәскәренә гот булмағандар, Фридерихтың ругийҙары һәм айырым римләләр, императорҙың туғандары ҡушыла.
[[Файл:Innsbruck 1 268.jpg|thumb|250px|Өлкән Петер Вишер, Бөйөк Теодорих статуяһы, XVI б. &lt;br&gt;Һофкирхе, [[Инсбрук]], [[Австрия]].]]

=== Остготтарҙың Италияға баҫып инеүе ===
Хәҙерге Вуковар янында, Вука [[Дунай]]ға ҡойған ерҙә гепидтар остготтарҙың юлын ҡыя. Гепидтар [[Одоакр]] менән алдан һөйләшеп ҡуйғанмы әллә үҙ белдектәренә ошо һынауҙы йөкләгәнме, белеп булмай. Теодорих етәкселегендәге Ульк янындағы ҡаты һуғышта готтар дошманды ҡыуып ебәрә. Гепид короле Травстила ла һәләк була. Остготтар шулай уҡ күсмә сармат һөжүмен кире ҡаға, һәм Италияға инә.

489 йылдың 28 авгусында Теодорих Изонцо алышында Одоакрҙы сигенергә мәжбүр итә. Өс айҙан Верона алышы була. Одоакр 30 сентябрҙә  [[Равенна]]ға ҡаса. Одоакрҙың хәрби магистры Туфа, яугирҙәре менән, еңеүсегә бирелә. Медиоланда (Милан) остгот короле Теодорихты  сановниктар сәләмләй.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t025 Аноним Валезия, 50—51]&lt;/ref&gt;

=== Италияға эйә булыу өсөн һуғыш ===
Һайланма ғәскәр менән Равеннаға ебәрелгән Туфа тағы дошманға ҡушыла; готтарҙың иң шәп ғәскәре ҡырыла, Теодорих италий ерендә тәүге тапҡыр  ҡаты тар-мар ителә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t029 Аноним Валезия, 52]&lt;/ref&gt; Теодорих Тицинда ҡамала. Ҡалған бәләгә өҫтәлеп, Италияға бургундтар һөжүм итә. Одоакр Кремона менән Медиоланда тәртип урынлаштырғасы, бургундтар Лигурияны талай.

490 йылда, вестгот короле Аларих II ярҙамы менән Теодорих еңә. Одоакр [[Равенна]]ла бикләнә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t029 Аноним Валезия, 53]&lt;/ref&gt;.

Теодорих ругий союздаштары менән өҙөлөшә. Бында улар халыҡты ныҡ ҡыҫымға ала, Теодорихтың рим сәйәсәтен күҙҙән төшөрә. Һуңыраҡ әле генә дуҫ булып күренгән Туфа менән Фридерих талаша һәм һуғыша. Туфа һәм Фридерих һәләк була, ругийҙар яңынан Теодорихҡа ҡушыла

=== Равеннаны баҫып алыу. Одоакрҙы үлтереү ===
[[Файл:Ostrogothic Kingdom.png|мини|350px|{{легенда2|#6666CD|Теодорих короллеге}}]]
Нығытылған [[Равенна]]ны алыуы еңел булмай. Однако и положение осаждённых было безнадёжным. 491 йылдың 9 июленән 10 ҡаршы төндә Одоакр ҡаланан һуңғы тапҡыр сығырға маташа. Одоакрҙың хәрби түрәһе, Туфаның вариҫы Ливила һәм иң яҡшы эрул отрядтары һәләк була.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t032 Аноним Валезия, 54]&lt;/ref&gt; 492 йылдың 29 авгусында Теодорих ҡаланы тулыһынса ҡамай.

25 февраля 493 йылдың 25 февралендә Равенна епискобы Иоанн III, Теодорих һәм Одоакр баш ҡала Равенна һәм Италия менән идара итергә тейеш ти. 493 йылдың 5 мартында остгот короле Равеннаға инә, ә 10 көндән Теодорих табында Одоакрҙы үлтерә. Королдең яҡындары ла үлтерелә; ярымутрауҙа урынлашҡан варварҙар отрядтары таратыла.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t033 Аноним Валезия, 56]&lt;/ref&gt;

=== Императорҙы таныу тураһында һөйләшеүҙәр ===
[[Файл:Theoderic Quarter Siliqua 80000847.jpg|thumb|300px|слева|Теодорих ынйы диадемала һәм традицион гот баш кейемендә һынландырылған остгот көмөш тәңкәһе (491 - 501 йй.)]]
[[Одоакр]] менән һуғыш барғанда, Теодорих, үҙен Италия хакимы итеп таныу буйынса [[Константинополь]] менән һөйләшеүҙәр алып бара.  Теодорих 493 йылдың мартында үҙен король тип иғлан итә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t033 Аноним Валезия, 57]&lt;/ref&gt; Теодорих император кейемен дә кеймәй, император титулын да алмай, ләкин варварҙар йолаһы буйынса, үҙен король тип йөрөтөүҙе талап итә.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt; Император Анастасий I бары 497 йылда ғына ҡәбиләнең король һайлағанын таный, һәм фәҡәт 516 йылда ғына Теодорихҡа Көнбайышта идаралыҡты тапшырып, Сенатҡа күрһәтә. Теодорих Көнсығыштың бойондороҡһоҙлоғон таный һәм ғүмеренең ахырына тиклем үҙе король булған биләмәне [[Византия империяһы]]ның өлөшө ти, [[Константинополь]] ҡалаһында тәхеттә ултырһа ла, бер ваҡытта ла үҙенең рәсеме менән аҡса һуҡтырмай.

=== Теодорихтың эске сәйәсәте ===
[[Файл:Palace of Theodoric - Ravenna 2016 (2).jpg|мини|300px|Бөйөк Теодорих һарайы. Равенна]]
Италияла империяла үҙәктә лә , өлкә хкаимиәтендә лә барлыҡҡа килгән бюрократик аппарат тейелмәйсә һаҡлана. Римлеләр үҙҙәренең суд, финанс һәм муниципаль учреждениеларын һаҡлап ҡала һәм готтар менән тигеҙ хоҡуҡҡа эйә була. Әммә фәҡәт готтар ғынам ҡорал йөрөткән һәм хәрби хеҙмәткә алынған.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t036 Аноним Валезия, 83]&lt;/ref&gt; Шуны ла әйтер кәрәк: Теодорих готтарҙы ла рим хоҡуғы һәм ҡоролошо нормаларына тап килтерергә тырыша. Уның короллегендә вестгот, бургунд һәм франк дәүләттәрендәге принцип — күплек, йәғни сығышы буйынса үҙ халҡының законын буйһоноу, «шәхси хоҡуҡ» принцибы үткәрелмәгән. Теодорих сығарған «Эдикт» готтар һәм римлеләр өсөн уртаҡ йыйынтыҡ булған. Уның нигеҙендә Феодосий I ҡабул иткән рим кодексының, аҙаҡҡы императорҙарҙың указдары өҫтөлгән ҡыҫҡартылған өлгөһө ятҡан. Әйтер кәрәк, был эдиктҡа ҡайһы бер варвар йолплары ла ҡыҫылған һәм улар рим юридик төшөнсәләре йоғонтоһонда йомшртыла биргән. Италияла яңы вазифалар, мәҫәлән, «гот графтары» барлыҡҡа килгән, әммә улар готтар һәм римлеләр араһында суд эштәре атҡарғанда хакимиәт һәм суд аралашсылары ғына була алған.

Теодорих 500 йылда беренсе тапҡыр күргән Рим һәйкәлдәренә һоҡланып, ул '''Рим — Мәңгелек ҡала''' һәм ул һәр ваҡыт айырым өҫтөнлөктәр менән файҙаланырға тейеш тигән. Теодорих Римдә боронғо һәйкәлдәрҙе тергеҙеүгә күп аҡса бүлгән, ҡала идаралығын яҡшыртҡан, сенатҡа оло хөрмәт менән ҡараған, халыҡты [[Колизей]]ҙа уҙғарылған тантаналы уйындар менән күңел асыуын хәстәрләгән.&lt;ref name=autogenerated2&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t033 Аноним Валезия, 60]&lt;/ref&gt; Баш ҡала итеп Теодорих Римде түгел, әяҡшы итеп нығытылған һәм боронғо азатлыҡтың ҡапма-ҡаршыһы булған — [[Равенна]] ҡалаһын һайлаған. Ул ҡаланы иҫ киткес итеп биҙәткән һәм үҙенә зиннәтле һарай төҙөткән. Уның һынланышы бөгөнгө тиклем һаҡланып ҡалған равенна сиркәүҙәренең береһендәге мозаикала күренә. Равеннала  Теодорих янында иң шәп һарай кешеләре тупланған; баш ҡала сәйәси эшмәкәрлек үҙәге генә түгел, унда илдең төп аҡыл көсө йәшәгән.
[[Файл:Meister von San Apollinare Nuovo in Ravenna 003.jpg|400px|left|thumb|Теодорихтың Равенналағы һарайы. Равенналағы Изге Апполинария сиркәүендәге мозаика.]]
Хөкүмәт һалымды дөрөҫ йыйыуға айырым иғтибар бүлгән, иҫке империя системаһы буйынса, Италияның ерле халҡы ғына түгел, күсеп килгән готтар ҙа түләгән.

Теодорих финанс хәлен бик ныҡ алдынғы итмәһә лә, ләкин дәүләт һалымын, сығышына ҡарамай, бар подданныйҙар ҙа түләргә тейеш тигән, сөнки был властың мөһим матди нигеҙен тәшкил иткән. Ярымутрау халҡының юғары һәм урта ҡатламы уның идаралығы осоронда үҙҙәренең хәлен һиҙелерлек яҡшырта алған. Тыныслыҡ сәйәсәте игенселекте, V быуатта бөтөнләй түбән тәгәрәгән сауҙаны байтаҡҡа яңыртҡан. Гот тарихсыдары Италияның сәскә атыуын данлай. Хөкүмәт ғәҙел суд системаһы урынлаштырырға һәм халыҡты фисктң артыҡ талаптарынан, чиновниктарҙың ришүәтселегенән яҡларға тырыша. Король үҙен бар булған көсһөҙҙәрҙең ҡурсалаусыһы итеп иғлан иткән.
[[Файл:Theodoric brick (149201391).png|мини|300px|Римдә Веста ҡорамында табылған Теодорих эмбемаһы төшөрөлгән кирбес. Яҙма былай тип уҡыла: «+REG(nante) D(omino) N(ostro) THEODE/RICO [b]O[n] O ROM(a)E», ''«Беҙҙең хакимыбыҙ Теодорик менән Римдә идаралыҡ яҡшы»'']]
Теодорих башланғыстарын данлыҡлы башҡарыусы уның беренсе министры (оффицийҙар магистры) һәм баш кәңәшсеһе [[Кассиодор]] булған. Аниций Манлий Торкват Северин Боэцийҙың 524 йылда вафатынан һуң, ул дәүләт менән эске идаралыҡта Теодорихтың уң ҡулы була. Кассиодор уның  редактировал его указдарын мөхәррирләгән һәм һарайҙы әүҙем романлаштырған. Ғүмере ахырында ул йыйған рескрипттар, хаттар һәм Теодорих грамоталары Теодорих хакимлығын өйрәнеү өсөн мөһим сығанаҡ булып тора.

Теодорих бик ныҡ белемле булған тип әйтеп булмай, әммә уның грамотаһыҙлығы хаҡындағы хикәйәләр ныҡ арттырып ебәрелгән. Йәнәһе, ул документтарға ҡул ҡуйғанда ҡалып ҡулланған тигән хәбәр дөрөҫлөккә тап килмәй&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t035 Аноним Валезия, 79]&lt;/ref&gt;. Константинополдә бала сағын һәм йәшлеген император һарайында үткәргән Теодорих шул дәрәжәлә наҙан булмаған әлбиттә. Ул ҡыҙы Амаласунтаға яҡшы рим тәрбиәһе бирергә тырышҡан. Уның туғанының балалары Теодахад һәм Тюрингия короле Герменефредҡа кейәүгә сыҡҡан ҡыҙы Амалаберга яҡшы белемгә эйә булған. Теодорих мәғрифәтле кешеләрҙе, бигерәк тә яҙыусыларҙы, юғары баһалаған. Әҙәби үҙеш түбән торған рим йәмғиәтендә уларҙы эҙләгән; алдынғы батша үҙенең янына хакимлығын данлаған кешеләрҙе туплай алған. Улар араһында Квинт Аврелий Меммий Симмах, Аниций Манлий Торкват Северин Боэций һәм Кассиодорҙы аҡыл эшмәкәрлегенең төп тармаҡтары — хоҡуҡ, фәлсәфә һәм риторика (оҫта телмәр тотоусы) вәкилдәрен атарға була. Теодорихтың мәҙәни эшмәкәрлеге һуңғараҡ остгот яңырыуы атамаһын алған.

=== Дин азатлығы ===
[[Файл:Theoderic Tremissis 77001058.jpg|thumb|300px|слева|Император Анастасий I исеменән 490-сы йылдарҙа Теодорих Миланда һуҡҡан тәңкә]]
Үҙе арианлыҡта торған Теодорих илдә дин азатлығы урынлаштырған, халыҡтың күпселеге никенианлы булған.&lt;ref name=autogenerated2 /&gt; Теодорих христиан булмаған культтарға ла тыныс ҡараған. Ул емертелгән йәһүд синагогаларын тергеҙергә бойора.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t036 Аноним Валезия, 81—82]&lt;/ref&gt; Рим беренсе руханиҙары бойондороҡһоҙлоҡ менән файҙаланған, король папа һайлауҙарына йәмәғәт тәртибен һаҡлау маҡсатында ғына ҡыҫылған, рим сиркә-енә баҫым яһалмаған.

=== Вандалдар менән мөнәсәбәттәре ===
Ҡартая барған вандал короле Гейзерих [[Одоакр]] менән, [[Сицилия]] Италия составында булһын өсөн, йыл һайын яһаҡ түләргә илешкән була. Әммә 490 йылда готтарҙың еңеүе хәлде үҙгәртә, — вандалдар килешеүҙең көсө бөткән тип һанай һәм Сицилияны ҡабат үҙҙәренә ҡайтарырға теләй. Теодорихтың төп көстәре [[Равенна]]ны ҡамауҙа тотолһа ла, готтарҙың кескәй отряды 491 йылда вандалдарҙың ниәтен елгә осора. Сицилиялағы еңелеүе шул тиклем тәьҫирле була, вандалдар һәм аландар короллеге Карфаген биләмәләр буйынса ла, финанс дәғүәәләренән дә баш тарта.

Моғайын, 500 йылда Теодорих тол ҡалған һеңлеһе Амалафриданы вандал короле Тразамундҡа кейәүгә бирә. Бирнә сифатында Теодорих Лилибей ҡалаһы менән (хәҙерге Марсала) көнбайыш сицилия өлкәһен бирә. 1000 яугир һәм 5000 хеҙмәтсе оҙатыуында Амалафрида Карфагенға килә. 510 һәм 511 йылдарҙа вандал короле остготтар Испаниянан ҡыуған вестготтар яғына сыға. Был ҙур низағҡа әүерелмәй, Тразамунд ғәфү үтенә. Тразамунд вафатына саҡлы Теодорихтың союздашы була.

Артабанғы вандал короле Һильдерих Равенна менән мөнәсәбәттәрен өҙә һәм император лагерына сыға. Тол ҡлған король ҡатыны Амалафрида, тәхеткә ултырыу тәртибенә ҡаршы килгәнлктәндер, моғайын, ярандары менән бергә үлтерелә. Теодорих Карфагенға үс алыу походына әҙерләнә. Ашығыс төҙөлгән 1 мең караптан торған флот 526 йылдың 13 июнендә италий ярҙарынан ҡуҙғалырға тейеш бла; әммә Теодорих сирләп китә һәм шул уҡ йылдың 30 авгусында вафат була.

=== Вестготтар менән мөнәсәбәттәре ===
[[Файл:Empire of Theodoric the Great 523.gif|thumb|250px|right|Теодорихтың вестготтар өҫтөнән идаралығы]]
Теодорих 493 йылда Италияның хужаһына әйләнгәндән һуң, ул ҡыҙы Тиудиготоны Аларих II вестготтар короленә кейәүгә бирә. Был никах ике атаҡлы гот король ырыуын — Амалдар һәм Балттарҙы берләштерә. Франктар вестготтарға һөжүм иткәндән һуң, 507 йылғы Вуйе алышында Аларих II һәләк була, Теодорих, Көньяҡ Италияға Византия флоты һөжүм иткәнлектән, ваҡытында ярҙам итеп өлгөрмәй.

Фәҡәт 508 йылда ғына Теодорих үҙенең армияһын Рим Галлияһына походҡа йүнәлтә. 508 йылдың аҙағына тиклем герцог Ибба етәкселегендәге  остгот ғәскәре франктар, бургундтар союздаштарын элекке вестгот Провансынан ҡыуып сығара. [[Альп]] һәм [[Рона]] араһындағы өлкә 509/510 йылдарҙа  Остготтар короллегенә ҡушыла. Теодорих резиденцияһы Арль|Арлдә булған галл префектураһын тергеҙә. Аларих II-нең улы, Теодорихтың ейәне Амаларих сабый ғына була, кәзинәге Гезалехтан тыуған икенсе улын вестготтар яратмаған. Һөҙөмтәлә готтар араһында 511 йылға саҡлы дауам иткән оҙайлы һуғыш тоҡана, ахырҙа Бөйөк Теодорих вестготтар короле лә булып китә. Вестгот короллегенең ҡотҡарылған хазинаһы Равеннаға сығарыла. Теодорих башта Иббуҙы, ә һуңыраҡ үҙенең ышаныслы кешеһен, ҡорал йөрөтөүеһен — остгот Теудисты наместнигы итеп ҡуя. 15 йыл хакимлыҡ итеү дәүерендә Теодорих гот берҙәмлеген нығытыу маҡсатында күп эш башҡара. Теодорих вестгот Амал Эвтарихҡа 515 йылда ҡыҙы, милек вариҫы Амаласунтаны кейәүгә бирә.

=== Бургундтар менән мөнәсәбәттәре ===
Теодорих 496 йылда ҡыҙы Остроготоны бургунд король улы Сигизмундҡа кейәүгә бирә. Әммә остготтар һәм бургунд короллеге араһында ҡатмарлы мөнәсәбәттәр һаҡлана. 508—509 йылдарҙа остготтар менн һуғышта бургундтар ауыр юғалтыуҙар кисерә. Бөтә яулағандарын ғына юғалтып ҡалмай, Арль һәм Авиньондан да баш тартырға мәжбүр булалар. Уларҙың Оранж (Воклюз) һәм Валансҡа тиклемге ерҙәре бөлгөнлөккә дусар ителә.

Сигизмундҡа 516 йылда атаһы Гундобад тәхете ҡалғандан һуң, гот ҡайны менән бургунд кейәүе араһында татыулыҡ булмай. Шуға ҡарамаҫтан, ике яҡтан да 15 йыл дауамында сик буйында тыныслыҡ һаҡлана. Теодорихтың ҡыҙы үлгәндән һуң, хәл үҙгәрә, Сигизмунд 522 йылда үҙенең улы Сигерихты, Теодорихтың ейәнен үлтерергә бойора. Бургундтарҙа гот партияһының ошондай ахыры бер үк ваҡытта Теодорихтың оборонаға ҡоролған  бургунд сәйәсәтенең тамамланыуын аңлатҡан. Хәҙер ул үлтерелгән Амал өсөн ҡан үсе атҡарырға тейеш була, һәм шундай туғанлыҡ бурысына  Теодорих һәр ваҡыт етди ҡараған. Остгот һөжүм һуғышы янауы франктарҙы ла хәрәкәткә килтерә, 523-524 йылғы франк-бургунд һуғышында  бургундтар ике фронт ҡыҫымында ҡала. Сигизмунд франк һөжүмен ире ҡағып маташҡанда, Тулуин ерәкселегендәге остгот ғәскәре Дюранс һәм Дром араһындағы, хатта Изерға тиклемге, ерҙәрҙе яулай. 522—524 йылдарҙағы ваҡиғалар арҡаһында Галлиялағы остгот биләмәләре ҙурая.

=== Франктар менән мөнәсәбәттәре ===
[[Файл:De restitutione patriae - Niccolo Canussio.jpg|мини|200px|Теодорихтың Эдикты. 512 йыл. Фрагмент.]]
Ҡыҙҙарын королей вестгот һәм бургунд королдәренә кейәүгә бирер алдынан, Теодорих үҙе 493 йылдамы, әллә 494 йылдамы — франк короле Хлодвиг I-нең һеңлеһен Аудофледаға өйләнә, Амаласунта исемле ҡыҙы тыуған, һәм был ул осорҙағы ҡеүәтле королдәр араһында дуҫлыҡты нығытырға тейеш була. Ысынында, ике король дә һәр саҡ туранан-тура низағтан ситләшкән. Ҡайны менән кейәү бер-беренә етерлек күңелһеҙлектәр тыуҙырһа ла, улар асыҡтан-асыҡ һуғышҡа тиклем барып етмәгән. 506 йылда туғыҙ йыл тынлыҡтан һуң алеманндар яңынан франктарға ҡары баш күтәрә һәм  Страсбург янындағы алышта тар-мар ителә. Теодорих алеманндарҙы үҙ яҡлауына ала. [[Равенна]] франк короленән еңелеүселәрҙе эҙәрлекләмәүен талап итә, Теодорих, алеманндар алдағы көндә франк территорияһы суверенитетын хөрмәт итер тигән гарантия ла бирә. 508 йылдың көҙөндә ҡамауын өҙгәндә, франктар ҡамалған бургундтарҙы яҡлағанда, остготтар һәм франктар бер-беренә ҡаршы тора. 508 йылда Теодорих Галлияға ғскәр кереткәндә, Хлодвиг көньяҡта булмай.

510 йылда Герменефред, Тюринг короллеге короле Теодорихтың туғанының ҡыҙы Амалаберганы кәләш итеп ала. Һөҙөмтәлә готтар франктарға ҡаршы торғанда көслө таяныс булырлыҡ союздаш таба. Теодорихтың вафатына тиклем остгот-тюринг союзы ныҡлы була.

=== Гепидтар менән һуғыш ===
Теодорихтың көнсығыш сәйәсәте Италий дәүләте менән Византия империяһы араһындағы сик тураһында бәхәстәрҙең дауамы булып ҡалған. Бында, элек готтар йәшәгән урында, 473 йылда улар киткәндән һуң, гепид ҡәбиләләренең бер өлөшө рәхәтләнеп йәшәп китә. 488 йылда улар Теодорихтың Италияға походына ҡамасаулап маташҡан була. Сирмийҙы биләгән ошо гепидтар төркөмөнән башҡа, тағы [[Дунай]]ҙан төньяҡҡараҡ урынлашҡанлары ла була. 504 йылда ике төркөм берләшергә маташа. Гепид державаһы Теодорихтың Италияһына ла янарлыҡ ҡеүәтле булыуы мөмкин. Гепид илселәре территорияға булашҡан кеүек һөйләшә Равеннала. 504 йылда Теодорих Сава буйлап түбәнгә комит Питца етәкселегендә ғәскәр төшөрә. Ваҡиғалар бик тиҙ үҫешә: Питца Сирмийҙы яулай, гепид короле Тразарихты ҡыуып ебәрә һәм 488 йылда Вукала ҡаршы торған Трапстилдың әсәһен, ҡатынын әсирлеккә ала.

Паннонияны ҡушыу менән генә тамамланмай: 505 йылда остготтар, Византия сиктәрен боҙоп, Морава үҙәнен баҫып ала. Герта ҡәлғәһендә һун-гепид юлбаҫарҙары башлығы Мунд хәрәкәт иткән була. Магн Аврелий Кассиодор не сообщает былбандит хаҡында бер яҡшы һүҙ әйтеп ҡалдырмаһа ла, гот командирҙарына уның менән килешеү төҙөргә ҡушыла. Сөнки кесе Флавий Сабиниан, византий полководецының улы, составында болғарҙар ҙа булған ҙур ғәскәр менән яҡынлашып килгән була. 2500 яугирҙән торған остгот ғәскәре Горреум Марги янында (хәҙерге Чуприя) еңеүгә өлгәшә.&lt;ref&gt;{{Книга:Иордан: О происхождении и деяниях гетов||299—302||1|2}}&lt;/ref&gt; Был һуғышта еңгән остгот ғәскәренең биштән дүрт өлөшө пехотанан торған.

Моғайын, был мәлгә Теодорих геруль короле Родульф менән яҡшы мөнәсәбәт ҡрору хәстәрлеген күргәндер. Остгот короле Родульфты «ҡорал буйынса улым» тип атаған һәм варварҙар йолаһы буйынса ат, ҡалҡан һәм башҡа һуғыш ҡоралдарын бүләк иткән.

=== Византия менән мөнәсәбәттәре ===
Бөтә ошо хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә, император бер ниндәй ҙә контрсара ҡулланмаһа ла, Теодорих Анастасий I менән һуғышырлыҡ хәлгә етә. Сирмий һуғышының тиҙ уңышы эҙемтәһе өсөн ҡиммәт түләргә тура килә. Император дипломатияһы, Теодорихтың ҡәбиләләргә ҡарата булған бөтә сәйәсәтен емереп, территориаль юғалтыуҙарҙы артығы менән компенсациялай. 510 йылға тиклем, 5 йыл дауамында, формаль рәүештә тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәндән һуң — император остготтарға йә бтөнләй союздаштарына ярҙамға килергә рөхсәт итмәй, йә ваҡытында эшләргә бирмәй. Моғайын, 510 йылда Теодорих император Анастасий менән, Бассиана ҡала округы, тимәк, Сирмий Паннонияһының көнсығыш өлөшө, үрге мёзий үҙәне Дунайҙың уң ҡушылдығы Морава һәм Сингидун ҡала окргы (хәҙерге Белград) Византияға ҡушыла тип килешкәндәрҙер. Шуның менән Равенна, боронғо гот территорияһынан баш тартһа ла, Көнсығыш менән Көнбайыш араһында килешеүгә өлгәшә.

=== Римлеләр менәән готтар араһында ризаһыҙлыҡ үҫеүе ===
Италиялағы Остготтар короллеге бәхәсһеҙ «бөйөк держава» була. Уның территорияһы Апеннин ярымутрауы сиктәренән арыраҡ, хәҙерге Прованстың бер өлөшөн, Швейцарияны, Тиролде, Австрияны һәм Далмацияны үҙ эсенә алып, йәйелгән була. 

Күрәһең, бөтәһе лә Теодорихтың батшалығына оҙаҡ киләсәк көҫәй. Әммә ялтырауыҡ ҡап аҫтында эске тарҡалыу сығанағы йәшенгән була. Готтар һәс римлеләр араһында ысын татыулыҡ булмай. Готтарҙың хәрби хоҡуҡтары ҡоралланған герман ҡәбиләһенә матди көс өҫтөнлөгөн бирә, һәм ошо уларҙың ҡырағайлығы менән бәйле, йыш ҡына улар һәм италийҙар араһында низағ сығарып тора. Шуның эҙемтәһе булып, мәҙәни һәм дин айымалыҡтары киҫкенләшә, раса дошманлығы барлыҡҡа килә.
[[Файл:Theodoric bronze weight inlaid with silver issued by prefect Catulinus Rome 493 526.jpg|thumb|left|300px|Теодорих исеме менән Римдә префект Каталина сығарған көмөш йүгертелгән бронза эталоны, 493—526 йылдар]]
Иҫке аристократ магнат партияһы баш ҡалҡыта. Сенат оппозиция органына әүерелә. [[Византия|Көнсығыш империяһы]] менән берләшеү тураһында йәшерен һүҙ ҡуйышыу (заговор) асыла&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t036 Аноним Валезия, 85]&lt;/ref&gt;. Боэций дуҫтарын эҙәрлекләүҙән ҡотҡара алмай, үҙе лә ҡулға алына. 523 йылдың көҙөнән Боэций Павия төрмәһендә тотола, һәм күренекле «Фәлсәфәнән йыуаныс табыу» әҫәрен яҙа. Әммә король Боэцийҙы ярлыҡамай. 524 йылда Боэций үлем язаһына хөкөм ителә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t036 Аноним Валезия, 87]&lt;/ref&gt; Константинополь Теодорихтың эшмәкәрлеген ортодокс никенеяндарҙы эҙәрлекләү тип баһалай һәм и ответили соответствующими карательными ариандарҙы ҡарата язалау менән яуап бирә. 525 йылда сенат рәйесе Симмахты ла кейәүе Боэций яҙмышына тарый.&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t037 Аноним Валезия, 92]&lt;/ref&gt;

[[Файл:RavennaMausoleum.jpg|мини|300px|Равеннала Теодорих кәшәнәһе]]
Теодорих папа Иоанн I-не ирекһеҙләп илсе яһай һәм императорға ебәрә. 525 йылда императорға бик күп италий дин әһелдәре һәм сановниктары килә. Улар императорҙың илтифатлығына өмөт итә. Теодорих күҙлегенән миссия һөҙөмтәһе сиктән тыш яман була. Папа һәм уның ярандары Константинополдә оҙағыраҡ ваҡыт тотҡарлана, уларға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтелә. Иоанн I шәхсән Пасха уңайынан императорға таж кейҙереү йолаһын (коронация) үтәй. Равеннаға ҡайтҡандан һуң, илселектең күпселеге, шул иҫәптән папа, төрмәгә эләгә, шунда 526 йылдың 18 майында Иоанн I үлә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t037 Аноним Валезия, 88—93]&lt;/ref&gt; Теодорих папа вазифаһфна үҙенең кандидатын үткәрһә лә, дауыллы ваҡиғалар көтөлгәне билдәле була.

Готтар һәм римлеләр араһындағы ижтимағи талаш-тартыш барлығын хөкүмәт терроры асыҡ күрһәтә. 526 йылдың 30 авгусында ҡартайған Теодорих, Арий һымаҡ, дизентерия менән сирләп үлгәндән һуң&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t037 Аноним Валезия, 94—95]&lt;/ref&gt;, ортодокс никениянлыларҙың күпселеге готтар юлбашсыһы туп-тура йәһәннәмгә киткәнлегенә ышанған. Теодорихты [[Равенна]] янында ерләйҙәр, ҡыҙы Амаласунта диаметры 11 м һәм ауырлығы 300 кг булған таш менән ябылған ун мөйөшлө нигеҙгә ултыртылған түңәрәк бина рәүешендәге бик матур кәшәнә төҙөтә. Һуңғараҡ ариан короленең һөйәктәрен сығарып ырғытып, кәшәнәһен сиркәүгә әйләндерәләр (хәҙерге көндә унда музей эшләй).

=== Рецепция ===
Герман мәжүси риүәйәте Вотандың ҡара аты Равенналағы мәжлестән күктәге ояһына (чертог) алып киткән. Теодорих — герман фольклор геройының, Дитрих Бернскийҙың прообразы.
{{stub-section}}

=== Ҡатындары һәм балалары ===
* Мёзиялағы һөйәркәһенән (исеме билдәһеҙ) Теодорихтың ике ҡыҙы була.&lt;ref&gt;{{Книга:Иордан: О происхождении и деяниях гетов||297—298||1|2}}&lt;/ref&gt;:
** '''Тиудигото''' (яҡынса 473 йылда тыуған). Атаһы 494 йылда Аларих II, вестгот короленә кейәүгә бирә.
** '''Острогото''' йәки Ареагна (яҡынса 475 йылда тыуған). 494 йылда йәки 496 йылда атаһы бургунд король улы Сигизмундҡа кейәәүгә бирә.&lt;ref&gt;[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1333309745#t025 Аноним Валезия, 63]&lt;/ref&gt;
* 493 йылдан — '''Аудофледа''', Хлодвиг I, франк короленең һеңлеһе, уның менән никахынан:
** '''Амаласунта''' (535 йылда үлтерелә), остготтар королеваһы.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Иордан. О происхождении и деяниях гетов / Вступ. статья, пер., коммент. Е. Ч. Скржинской. — СПб.: Алетейя, 2013. — 512 с. — (Византийская библиотека. Источники). — &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91419-854-8&lt;/nowiki&gt;.
* Прокопий Кесарийский. Война с готами // Прокопий Кесарийский. Война с готами. О постройках / Пер. С. П. Кондратьев. — М.: Арктос, 1996. — 167 с. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-85551-143-X&lt;/nowiki&gt;.
* Вольфрам, Хервиг. Готы. От истоков до середины VI века / Перевод с немецкого Б. Миловидов, М. Щукин. — СПб.: Ювента, 2003. — 654 с. — (Историческая библиотека). — 2000 экз. — &lt;nowiki&gt;ISBN 5-87399-142-1&lt;/nowiki&gt;.
* {{Китап|автор=[[Хизер, Питер]]|заглавие=Возрождение Римской империи. Великие властители и реформаторы Церкви|ответственный=Пер. с англ. Л. А. Карповой|место=М.|издательство=Центрполиграф|год=2019|страниц=575|isbn=978-5-277-08448-4|ref=Питер Хизер}}
* {{Книга:Эрлихман В.В.: Правители мира|5|2}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Теодорих Великий}}
* ''Goltz, Andreas.'' Barbar — König — Tyrann. Das Bild Theoderichs des Großen in der Überlieferung des 5. bis 9. Jahrhunderts. Berlin; Boston, 2008. ISBN 978-3-11-021012-5.

== Һылтанмалар ==
* [http://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#TheodericKingGothsItalyB Genealogy Foundation for Medieval. Бөйөк Теодорих] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825102421/http://fmg.ac/Projects/MedLands/ITALY,%20Kings%20to%20962.htm#TheodericKingGothsItalyB |date=2011-08-25 }}
* [http://www.manfred-hiebl.de/mittelalter-genealogie/_voelkerwanderung/t/theoderich_der_grosse_ostgoten_koenig_526/theoderich_ostgoten_kooenig_526.html Genealogie Mittelalter. Бөйөк Теодорих]
[[Категория:Батшаны үлтереүселәр]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Равеннала вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:30 августа вафат булғандар]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>fdhiobksanmqbqpesvs1eb1t9tfaaof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары (1934)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181040</id>
    <revision>
      <id>1301498</id>
      <parentid>1199018</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T14:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11681" sha1="rrxs2ge6tk7fx16ifeszk5ao7ajin81" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары''' (Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти)&lt;ref name=&quot; Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти. А.А.Блохин&quot;&gt;[https://www.oil-industry.net/history/istoriya-otrasli-v-publikatsiyakh-zhurnala.php?ELEMENT_ID=179486  Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти. А. А. Блохин ]&lt;/ref&gt; - билдәле инженер-геолог [[Блохин Алексей Александрович|Алексей Александрович Блохин]]дың мәҡәләһе. 

А. А. Блохин — [[Ишембай нефть ятҡылығы]]н асыусы (1929—1932) нефтсе-геолог. Мәҡәлә 1934 йылда «Нефтяное хозяйство» журналының 6-сы һанында (7-се бит) донъя күргән. Мәҡәлә академик [[Губкин Иван Михайлович|И. М. Губкиндың]] инеш һүҙе менән башланып китә.

Мәҡәләлә геолог Волга-Урал буйында нефть эҙләүгә бәйле бер аҙ тарихи мәғлүмәт бирә, [[Ишембай нефть ятҡылығы]]н тикшереү һөҙөмтәләре тураһындағы мәғлүмәт менән уртаҡлаша, был ятҡылыҡтың киләсәген күҙаллай.

== Мәҡәләнең эстәлеге ==
[[Файл:Udarnik Kuzbassa,№2699 25 1 1940 page4.jpg|thumb|right|160px|Ишембай янындағы скважиналарҙың береһе.1940 йыл]]
 
Стәрлетамаҡ өйәҙе [[Иҫке Ишембай|Ишембай]] һәм [[Көҫәпҡол (Ишембай)|Көҫәпҡол]] ауылдары янында нефть ятҡылыҡтарын өйрәнеү тарихы 1768—1770 йылдарҙағы академиктар [[Паллас Пётр Симон|П. С. Паллас]], [[Лепёхин Иван Иванович|И. С. Лепёхиндың]] Башҡортостандағы экспедицияларынан башлана. XIX быуат аҙағында геолог В. И. Меллер, [[Стәрлетамаҡ]] ҡалаһы башлығы А.ф. Дубинин, 1904—1905 йылдарҙан 1917 йылға тиклем геологтар А. П. Иванов һәм Ф. И. Кандыкин, эшҡыуар А. И. Срослов, инженер Н. С. Ставровский, геолог А. Н. Замятин [[Иҫке Ишембай|Ишембай]] янында геология разведкаһы эштәрен башҡара һәм был территорияны өйрәнеү өсөн ҡаҙнанан аҡса һорап мөрәжәғәт итә, тик ыңғай яуап булмай&lt;ref name=&quot;История геологоразведки в Башкортостане (ХХ – начало XXI вв.)&quot;&gt;[http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html   История геологоразведки в Башкортостане (ХХ — начало XXI вв.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211216125313/http://www.dslib.net/istoria-otechestva/istorija-geologorazvedki-v-bashkortostane-s-1917-g-po-xxi-v.html |date=2021-12-16 }}&lt;/ref&gt;.

Совет хөкүмәте баштан уҡ яғыулыҡ-энергетика сәнәғәте хәрби яҡтан хәүефле урындарҙан алыҫыраҡ булырға тейеш тигән фекерҙән сығып эш итә. 1917—1918 йылдарҙа уҡ [[Урал]] һәм Себерҙә ауыр сәнәғәт һәм нефть-яғыулыҡ сәнәғәтен үҫтереү концепцияһын эшләй башлайҙар.

Тарихтан мәғлүм булыуынса, граждандар һуғышы аҙағында, 1919—1921 йылдар тирәһендә, Башҡортостан халыҡ комиссарҙары советы башланғысы буйынса, Ишембай ауылы тирәһендәге ерҙәрҙә 57 метрға тиклем тәрәнлектәге 25 скважина быраулана һәм уларҙа нефть эҙҙәре табыла.

[[1929 йыл]]дың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Башҡортостан совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа&lt;ref name=&quot;История геологоразведки в Башкортостане (ХХ – начало XXI вв.)&quot;/&gt;.

1929 йылда [[Чусовая]] йылғаһы буйында көтөлмәгәндә нефть фонтан урғылғас, тип яҙа А. А. Блохин, академик [[Губкин Иван Михайлович|И. М. Губкин]] тәҡдиме буйынса ГИНИ Ишембай ятҡылығын тикшереү өсөн өс геологтар партияһын ебәрә. Уларҙың береһен инженер-геолог А. А. Блохин етәкләй.

Алексей Блохин минең партиямда В. И. Носаль эштәр башҡарыусы, Л. М. Афанасьев коллектор булды, тип яҙа һәм Ишембай-Стәрлетамаҡ янындағы ерҙәрҙе геология күҙлегенән һүрәтләй.

«Геологик төҙөлөшө» тип аталған икенсе бүлектә геолог Ишембай ауылына яҡын ерҙәрҙәге нефть ятҡылыҡтары тураһында фекер йөрөтә. [[Смаҡай]] ауылы яғынан Ағиҙелгә табан һуҙылған тәрән Йырмыҙғол соҡоронан Ағиҙелгә нефть ҡатыш һыу ағып ятыуын һүрәтләй. Бынан тыш Бельский менән Весёлый утарҙары араһында Ағиҙелдең уң яҡ ярынан да ошондай нефть ҡатыш тәбиғи һыу сығанаҡтары осрай, тип яҙа. Смаҡай янындағы «Смаҡай» ([[Буҙайғыр]]?) шишмәһенең уң яҡ яры буйлап [[Тәйрүк (йылға)|Тәйрүк]]кә ҡойған ерендә, гудронлы ҡомташ табылды, тигән мәғлүмәт тә бирә.

«Уң яҡ ярҙа» тип аталған бүлектә Блохин тәүге нефть фонтанын биргән 702-се скважина тураһында ентекләп яҙа. Ул дүртәр сәғәт һайын 10 минут буйы 3-4 т нефть фонтаны бирә, эксплуатацияға тапшырылғас, был скважинан нефть насос менән һурҙырыла башлай. Мәҡәләлә башҡа скважиналарға ла характеристика бирелә, яҙмалар карталар, таблица, схемалар менән тулыландырыла.

Мәҡәләнең «Һул яҡ ярҙа» тигән өлөшөндә геолог башҡарылған эштәр тураһында төплө дәлилдәр килтереп яҙа, һәр бер скважинаға характеристика бирә. Аллағыуат, Ишембай, Көҫәпҡол, Бурансы, Покровский ауылдары араһындағы скважиналар бик өмөтлө булыуын күрһәтә. Был территорияны ентекле өйрәнеү кәрәк тип айырып яҙа. 1933 йылда барлығы 21 162 тонна Ишембай нефте табылһа, алдағы йылдарҙа был күрһәткес, артабан үҫәсәк тип белдерә (1934 йылда Ишембай-Өфө тимер юлы төҙөлөү нефть сығарыуҙы арттырыусы этәргес була)&lt;ref name=&quot;История геологоразведки в Башкортостане (ХХ – начало XXI вв.)&quot;/&gt;.

Бынан тыш, бырауланған скважиналар һул яҡ ярҙа газдың уң яҡ ярҙағынан күберәк булыуын күрһәтә (Ишембайҙа 1941 йылда 5 урамға газ үткәрелә, 1943 йылда ҡала янындағы ҡасабаларға электр тогы бирелә). А. А. Блохин мәҡәләһендә Ишембай нефте- парафин һәм асфальтен ҡатнаш ауыр нефть, уны эшкәртеү еңел булмаҫ,тип үҙ фекерен белдерә.

Нефттән тыш, Блохин был ерҙәрҙә гипс, эзбизташ, ҡомташтың ҙур ятҡылыҡтары барлығы тураһында яҙа.
 
[[Бөйөк Ватан һуғышы]] башланғас, [[Волга]] аръяғы, Урал, Себер яҡтарында нефть эҙләргә бер нисә партия нефтсе-геолог ебәрелә. Бер [[Ишембай]]ға (1940 йылдан ҡала статусы бирелә) ғына Төнъяҡ Кавказ һәм [[Баку]]ҙан 700 кеше нефть разведкаларға килә. А. А. Блохин [[Мәскәү]]ҙән Ишембайға ебәрелә. 1942 йылда ул Ишембай ҡалаһында йөрәк сиренән вафат булып ҡала. Алексей Александрович Блохин Ишембай ҡалаһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә. Ҡалалағы иң тәүге урамдарҙың береһенә Алексей Блохин исеме бирелгән.

== Әҙәбиәт ==
* Ишимбайская энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — 656 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-88185-205-4.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.oil-industry.net/history/istoriya-otrasli-v-publikatsiyakh-zhurnala.php?ELEMENT_ID=179486  Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти. Журнал «Нефтяное хозяйство». 1934 год, № 6]

* [https://cheloveknauka.com/nachalnye-etapy-promyshlennoy-razrabotki-neftyanyh-mestorozhdeniy-uralo-povolzhya-i-podgotovka-inzhenernyh-i-nauchnyh-kad Начальные этапы промышленной разработки нефтяных месторождений Урало-Поволжья и подготовка инженерных и научных кадров для нефтяной промышленности в Республике Башкортостан]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
[[Категория:Фәнни-популяр әҙәбиәт]]
[[Категория:Тарих буйынса китаптар]]
[[Категория:Ишембай]]</text>
      <sha1>rrxs2ge6tk7fx16ifeszk5ao7ajin81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Козлова Планета Павловна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182883</id>
    <revision>
      <id>1301519</id>
      <parentid>1183904</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T07:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4597" sha1="3da66pi411zvc71r79th0rhjcnps2lv" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Козлова Планета Павловна''' ([[28 июль]] [[1945 йыл]]) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (2000). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002)&lt;ref name=&quot;БЭ&quot;&gt;{{БЭ|БЭ2013|89659}}&lt;/ref&gt;. Юғары мәктәп уҡытыусыһы.

== Биографияһы ==
Планета Павловна Козлова [[1945 йыл]]дың 28 июлендә [[Башҡорт АССР-ы]]ның [[Белорет районы]] [[Ғәҙелша]] ауылында тыуа&lt;ref name=&quot;БЭ&quot; /&gt;. [[1970 йыл]]да [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты]]н тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһының 9‑сы урта мәктәбендә һәм 2‑се тәрбиә-хеҙмәт колонияһында уҡыта.  1974 йылдан алып [[Башҡорт дәүләт университеты]]ның Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, 1987—2009 йылдарҙа һәм 2012—13 йылдарҙа — [[Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы]] һәм Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы  дөйөм академия кафедраһы мөдире&lt;ref&gt;[http://www.anrb.ru/blog/Item/3604/22 Козлова Планета Павловна]&lt;/ref&gt;. 

[[1998 йыл]]да педагогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Природосообразность как основополагающий принцип в истории школы и педагогики» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай&lt;ref&gt;[http://www.dslib.net/obw-pedagogika/prirodosoobraznost-kak-osnovopolagajuwij-princip-v-istorii-shkoly-i-pedagogiki.html Библиотека диссертаций] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120163040/http://www.dslib.net/obw-pedagogika/prirodosoobraznost-kak-osnovopolagajuwij-princip-v-istorii-shkoly-i-pedagogiki.html |date=2025-01-20 }}&lt;/ref&gt;.

== Фәнни эшмәкәрлеге ==
П.П.Козлованың фәнни тикшеренеүҙәре мәғариф тарихы һәм философияһына, балаларҙы тәрбиәләүҙә һәм уҡытыуҙа тәбиғәткә ярашлылыҡ принцибына, хәҙерге йәштәргә рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү проблемаларына, мәғариф өлкәһендә идара итеү консультацияһының заманса аспекттарына арналған&lt;ref&gt;[https://strbsu.ru/teacher/Козлова%20Планета%20Павловна Козлова Планета Павловна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812072004/https://strbsu.ru/teacher/%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%20%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=2020-08-12 }}&lt;/ref&gt;.  200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993)
* Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002)

== Төп хеҙмәттәре ==
* Генезис теории природосообразности развития человека в истории психолого-педагогической культуры. Уфа; Стерлитамак, 1995; 
* Преемственность в теориях природосообразного и экологического воспитания. Стерлитамак, 2004 (авторҙ.).
== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}
== Сығанаҡтар ==
* {{БЭ|БЭ2013|89659}}

[[Категория:Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусылары]]
[[Категория:Педагогия фәндәре докторҙары]]
[[Категория:Профессорҙар]]
[[Категория:Юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары]]</text>
      <sha1>3da66pi411zvc71r79th0rhjcnps2lv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Захарова Мария Владимировна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>183047</id>
    <revision>
      <id>1301507</id>
      <parentid>1300345</parentid>
      <timestamp>2026-07-31T21:01:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42436-78</username>
        <id>48507</id>
      </contributor>
      <comment>захарова - путинская подстилка и пьянь; путин - быдло и хуесос</comment>
      <origin>1301507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39535" sha1="h54js9usr925mrzbd4ahqivv1zp707v" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Машка-алкашка Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм ғаиләһе ===
Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}&lt;/ref&gt;
Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай  хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко&lt;ref&gt;{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}&lt;/ref&gt; — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]&lt;/ref&gt; темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]&lt;/ref&gt;.

М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй.

=== Карьераһы ===
1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә.

1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.&lt;/ref&gt;.

2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы.

[[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,&lt;br&gt; Мария Захарова һәм Джон Керри.&lt;br&gt;[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла.


2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.&lt;/ref&gt; Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}&lt;/ref&gt;.
 
2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы.

2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]&gt;н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
Ире — Макаров Андрей Михайлович&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]&lt;/ref&gt; Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.&lt;/ref&gt;. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013&lt;/ref&gt;.

=== Мауығыуҙары ===
Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].&lt;/ref&gt; шиғырҙар һәм йырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBC&quot;&gt;[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева&lt;ref name=&quot;RBC&quot;/&gt;менән берлектә) — Мария Захарова.&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207&lt;/ref&gt;. Йыр [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.&lt;ref&gt;[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017&lt;/ref&gt;. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017&lt;/ref&gt;.

== Баһа, тәнҡит ==
Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}&lt;/ref&gt;. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;.

[[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», 19.11.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]&lt;nowiki/&gt;», 31.05.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}&lt;/ref&gt;

2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}&lt;/ref&gt;.

== Санкция ==
2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]

* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' .
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013)

; Ведомстволарҙың

* Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)&lt;ref&gt;[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

; Йәмәғәт наградалары

* PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}&lt;/ref&gt;.
* Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)&lt;ref&gt;[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt;
* Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)&lt;ref&gt;[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]&lt;/ref&gt;.
* «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)&lt;ref&gt;[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]&lt;/ref&gt;.

; Рейтингылары

* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын.
* [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].&lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016&lt;/ref&gt;
* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты).

== Дипломатик рангы ==
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;/&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}}
* {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}}

== Һылтанмалар ==
 
* [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России
* [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы»
* [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]&lt;nowiki/&gt;», эфир 30 декабря 2015 г.
* ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г.
* ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018
* {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }}
* [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>h54js9usr925mrzbd4ahqivv1zp707v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301512</id>
      <parentid>1301507</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T04:48:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-42436-78|~2026-42436-78]] эшләгән [[Special:Diff/1301507|1301507]] үҙгәртеүен кире алырға ([[User talk:~2026-42436-78|фекер алышыу]])</comment>
      <origin>1301512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39519" sha1="4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мария Владимировна Захарова''' ([[24 декабрь]] [[1975 йыл]]) — [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] дәүләт хеҙмәткәре, дипломат, Рәсәй Федерацияһы сит ил эштәре министрлығының матбуғат һәм мәғлүмәт департамент директоры,Рәсәй сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле (10 август 2015 йыл). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе — дипломатик рангы эйәһе (2020)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://publication.pravo.gov.ru/Document/View/0001202006080012|title=Указ Президента Российской Федерации от 08.06.2020 № 376 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации|publisher=publication.pravo.gov.ru|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4373067|title=Захарова получила высший дипломатический ранг посла|publisher=Коммерсантъ|accessdate=2020-06-08}}&lt;/ref&gt;. Рәсәй сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы, [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ]],[[Почёт ордены|Почёт]] ордендары кавалеры, тарих фәндәре кандидаты.

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм ғаиләһе ===
Олатаһы — Захаров Юрий Иванович, милләте буйынса [[Мордвалар|мордвин]] ([[Эрзәндәр|эрзя]]),[[Һамар өлкәһе]] Степная Шентала ауылында тыуған.&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/2434326.html Захарова поделилась видео с исполнением национальной песни в Мордовии. Regnum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022070951/https://regnum.ru/news/2434326.html |date=2021-10-22 }}&lt;/ref&gt;
Атаһы — Захаров Владимир Юрьевич — дипломат, [[шәрҡиәт]]се, 1948 йылда Мәскәүҙә тыуған, 1971 йылда [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университеты]]н « ҡытай теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса тамамлай. 1980—2014 йылдарҙа СССР/Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында эшләй, шул иҫәптән 1980—1993 йылдарҙа — [[СССР]]/Рәсәй [[Ҡытай]]ҙа илселеге секретары, 1997—2001 йылдарҙа — Рәсәйҙең Ҡытайҙағы илселегенең мәҙәниәт, мәғлүмәт һәм мәғариф буйынса кәңәшсеһе, 2001—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Азия-Тымыҡ океан хеҙмәттәшлеге департаментының [[Шанхай  хеҙмәттәшлек ойошмаһы]] (ШОС) бүлеге мөдире, 2007—2010 йылдарҙа — ШОС Генераль секретары урынбаҫары, 2010—2012 йылдарҙа — Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының баш кәңәшсеһе, 2012—2014 йылдарҙа — Пекинда ШОС Секретариатының кәңәшсеһе, 2014 йылдан — [[Юғары иҡтисад мәктәбе]]нең донъя иҡтисады һәм донъя сәйәсәте факультетының Көнсығышты өйрәнеү мәктәбенең өлкән уҡытыусыһы, [[Ҡара диңгеҙ]]-Каспий өлкәһенең сәйәси тикшеренеүҙәр институты директоры&lt;ref&gt;[http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 Захаров Владимир Юрьевич, сайт ЦентрАзия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170205095753/http://www.centrasia.ru/person2.php?st=1146220740 |date=2017-02-05 }}&lt;/ref&gt;.

Әсәһе — Ирина Владиславовна Захарова, ҡыҙ фамилияһы Мачулко&lt;ref&gt;{{YouTube|CyS9ivRavG8|Мария Захарова (МИД РФ): Разрыв отношений с Европой // Антонимы с Антоном Красовским|logo=1}}&lt;/ref&gt; — 1949 йылда тыуған, 1977 йылда [[М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты]]&lt;nowiki/&gt;ның тарих факультетының сәнғәт тарихы кафедраһын тамамлай, шунан һуң Пушкин һынлы сәнғәт музейында эшләй башлай. Әлеге ваҡытта эстетик тәрбиә биреү кафедраһының өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1994 йылда Рәсәй сәнғәт академияһында «Традиционные основы китайской народной игрушки»&lt;ref&gt;[http://dlib.rsl.ru/viewer/01000286844 Просмотр документа — dlib.rsl.ru]&lt;/ref&gt; темаһына диссертация яҡлай, сәнғәт тарихы кандидаты, «Ғаилә төркөмдәре» етәксеһе, музыкаль программалар, эксперименталь проекттар етәксеһе, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы, Рәссамдар союзының Мәскәү ойошмаһы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://www.museyon.ru/references/people/zacharova_i_v.php/ Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина | «Мусейон» | Захарова И.В]&lt;/ref&gt;.

М. В. Захарова бала сағы [[Пекин]]да үтә, (атаһы дипломат булып эшләй), унда беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа килә. Әсәһе ул ваҡытта Пекинда илселектең консуллыҡ участкаһында эшләй.

=== Карьераһы ===
1998 йылда Мария Захарова МГИМО-ның халыҡ-ара журналистика факультетын «Көнсығышты өйрәнеү һәм журналистика» һөнәре буйынса тамамлай, студент йылдарында Зубов бульварында Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының матбуғат үҙәгендә эшләй, һуңғы йылында Ҡытайҙа Рәсәй илселегендә стажировка үтә.

1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының «Дипломатический вестник» журналы редакцияһы хеҙмәткәре, һуңынан Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында эшләй&lt;ref name=&quot;РС&quot;&gt;''[[Шимов, Ярослав Владимирович|Шимов Я]].''[http://www.svoboda.org/content/article/27181134.html «Вы услышите, что такое российские „Грады“»]. // [[Радио Свобода]], 10.08.2015.&lt;/ref&gt;.

2003 йылда [[Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университеты]]нда тарих фәндәре докторы профессор А. А. Маслов ғилми күҙәтеүе аҫтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә «Трансформация осмысления символики празднования традиционного Нового года в современном Китае. Последняя четверть XX века» темаһына диссертация яҡлай&lt;ref&gt;Захарова, Мария Владимировна. [https://www.dissercat.com/content/transformatsiya-osmysleniya-simvoliki-prazdnovaniya-traditsionnogo-novogo-goda-v-sovremennom Трансформация осмысления символики празднования традиционного нового года в современном Китае: Последняя четверть XX в. : автореферат дис. … кандидата исторических наук : 07.00.03 / Рос. ун-т дружбы народов (РУДН)]. — Москва, 2003. — 26 с.&lt;/ref&gt;.

2003 йылдан 2005 йылға тиклем Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында киң мәғлүмәт сараларына оператив мониторинг бүлеге мөдире була. 2005 йылдан 2008 йылға тиклем — Рәсәйҙең [[Нью-Йорк]]тағы [[Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы]]ндағы даими миссияһының Матбуғат хеҙмәте начальнигы.

[[Файл:Spokesperson_Psaki_Poses_in_a_New_Hat_With_Russian_Counterpart_and_Their_Respective_Bosses_(11930586556).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;[[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавров]], Дженнифер Псаки,&lt;br&gt; Мария Захарова һәм Джон Керри.&lt;br&gt;[[Париж]], 13 ғинуар 2014 йыл&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
2008—2011 йылдарҙа — Рәсәй федерацияһы сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәт һәм матбуғат департаментында бүлек мөдире. 2011 йылдан 2015 йылдың 10 авгусына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының мәғлүмәт һәм матбуғат департаменты директоры урынбаҫары. Уның бурыстарына Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиленең брифингтар ойоштороу һәм үткәреү, социаль селтәрҙәрҙә Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының рәсми иҫәптәрен ойоштороу һәм сит ил эштәре министры [[Лавров Сергей Викторович|Сергей Лавровты]]ң сит илгә килеүенә (визиттарына) мәғлүмәти ярҙам күрһәтеү инә.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;. Ул 2014 йылда департамент «Мәҙәниәт, киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары һәм киң мәғлүмәт саралары коммуникациялары» номинацияһында «Рунет премияһына» лайыҡ була, рәсми тантанала награда тапшырыла.


2015 йылдың 10 авгусында мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры итеп тәғәйенләнә. [[ОБСЕ]]-ға&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/web/guest/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/1648104 О назначении М. В. Захаровой директором департамента информации и печати МИД России]. [[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova Официальным представителем МИД России стала «анти-Псаки» Мария Захарова] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923171939/http://tsnews.ru/index.php/korotko-o-glavnom/item/10454-ofitsialnym-predstavitelem-mid-rossii-stala-anti-psaki-mariya-zakharova |date=2015-09-23 }}. tsnews.ru.&lt;/ref&gt; Рәсәйҙең даими вәкиле итеп тәғәйенләнгән Александр Лукашевичты алмаштыра, был вазифаны ведомство тарихында беренсе булып биләгән ҡатын-ҡыҙ була. Был вазифала ул журналистар өсөн аҙна һайын брифингтар үткәрә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы исеменән рәсми белдереүҙәр һәм комментарийҙар бирә.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Брифинг официального представителя МИД России М.В.Захаровой|work=|publisher=[[МИД РФ]]|date=2017-02-03|url=http://www.mid.ru/ru/press_service/spokesman/briefings/-/asset_publisher/D2wHaWMCU6Od/content/id/2623713}}&lt;/ref&gt;.
 
2015 йылдың 24-25 сентябрендә [[Санкт-Петербург]]&lt;nowiki/&gt;та үткән [[Евразия]] ҡатын-ҡыҙҙар форумын әҙерләү буйынса Ойоштороу комитеты ағзаһы.

2015 йылдың 22 декабрендә 2-се класлы « ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 2017 йылдың 26 декабренән — дипломатик рангы 1-се класлы «ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе»&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Путин присвоил Захаровой новый дипломатический ранг|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/12/26/n_10984088.shtml|work=Газета.Ru|accessdate=2017-12-26}}&lt;/ref&gt;. 2020 йылдың 8 июнендә — ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе рангы, юғары дипломатик рангы.

Рәсәй Сит ил эштәре министрлығының коллегия ағзаһы.&lt;ref&gt;[http://www.mid.ru/sostav_kollegii Состав Коллегии МИД России / ][[МИД РФ|mid.ru]]&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең тышҡы һәм оборона сәйәсәте советы ағзаһы&lt;ref&gt;[http://svop.ru/члены-совета-з/ Члены совета по внешней и оборонной политике России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314081905/http://svop.ru/%D1%87%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8B-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%B7/ |date=2022-03-14 }}&lt;/ref&gt;.

[[Инглиз теле|Инглиз]] һәм [[Ҡытай теле|ҡытай]] телдәрен белә.&lt;ref&gt;[https://ria.ru/politics/20150810/1175727607.html РИА «Новости», 10 августа 2015 года. Официальным представителем МИД России назначена Мария Захарова]&lt;/ref&gt;

2017 йылдың 26 ғинуарында карьераһының беренсе орденын ала. Кремлдә уға Рәсәй Президенты [[Владимир Путин]] [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]]&gt;н тапшыра. 30 билдәле дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәрен, шул иҫәптән Захарованы бүләкләү тантанаһында Путин билдәләүенсә, бүләкләнеүселәрҙең барыһы ла юғары оҫталыҡ, тулы фиҙаҡәрлек менән эшләү һәм, иң мөһиме, маҡсаттарына ирешеү һәләте менән айырыла.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил госнаграды Захаровой и Ливанову|work=|publisher=ТВЦ|date=2017-01-26|url=http://www.tvc.ru/news/show/id/109087/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Путин вручил Захаровой орден Дружбы|work=|publisher=Gazeta.ru|date=2017-01-26|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2017/01/25/n_9606803.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова оказалась в числе 30 россиян, получивших в четверг в Кремле государственные награды из рук президента страны|work=|publisher=Sputnik Беларусь|date=2017-01-26|url=http://sputnik.by/society/20170126/1027163045/zaharova-schitaet-chto-orden-ot-putina-pomozhet-kormit-ej-doch.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Шәхси тормошо ===
Ире — Макаров Андрей Михайлович&lt;ref&gt;[https://svpressa.ru/persons/mariya-zaharova/ Мария Захарова. Дипломат, Представитель МИД России. Биография]&lt;/ref&gt; Рәсәй компанияһында менеджер булып эшләй, белеме буйынса инженер, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә&lt;ref&gt;[https://news.rambler.ru/politics/41196688-zaharova-rasskazala-o-supruge/ «Он просто не публичный человек»: Мария Захарова заговорила о своем замужестве / ][[rambler.ru]]&lt;/ref&gt;.

2005 йылдың 7 ноябрендә Мария [[Нью-Йорк]]та эшләгән саҡта никахҡа инәләр&lt;ref name=&quot;Sputnik Беларусь&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Чесноков Э. [http://www.kp.ru/daily/26603/3622824/ Фотограф Николай Комиссаров: «Нью-Йоркская свадьба Марии Захаровой была трезвой!»] // [[Комсомольская правда]], 14.11.2016.&lt;/ref&gt;. Ҡыҙы Марьяна 2010 йылдың 30 июнендә тыуған&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/maria.zakharova.167/posts/10201459140070104 Пост на официальной странице Facebook] — [[Facebook]], 3.6.2013&lt;/ref&gt;.

=== Мауығыуҙары ===
Социаль селтәрҙәрҙең актив ҡулланыусыһы,&lt;ref&gt;[https://regnum.ru/news/1950568.html Официальный представитель МИД России Мария Захарова не уйдёт из соцсетей] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022080803/https://regnum.ru/news/1950568.html |date=2021-10-22 }}. [[REGNUM]].&lt;/ref&gt; шиғырҙар һәм йырҙар яҙа&lt;ref&gt;[http://ria.ru/society/20160330/1399751913.html Мария Захарова ответила Дмитрию Быкову в стихах] — [[РИА Новости]], 30.3.2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RBC&quot;&gt;[http://www.rbc.ru/society/23/06/2017/594c2ba69a7947603dd7d5c8?from=main Мария Захарова рассказала об истории создания песни с открытия ММКФ] — [[РБК]], 23.6.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 22 июнендә Мәскәү халыҡ-ара кинофестивален (МИФФ) асыу тантанаһында йырсы Наргиз Закирова «Верните память» йырын башҡара, һүҙҙәре һәм музыкаһы авторы (Марал Якшиева&lt;ref name=&quot;RBC&quot;/&gt;менән берлектә) — Мария Захарова.&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=2902520 Наргиз исполнила песню Марии Захаровой на открытии ММКФ] — [[Россия-24]], 23.6.207&lt;/ref&gt;. Йыр [[Сүриә]]&lt;nowiki/&gt;лә һәләк булған Рәсәй хәрбиҙәренә арналған. Композицияны яҙыуҙа Максим Фадеев ҡатнаша, ул Наргизды йырҙы башҡарыусы итеп тәҡдим итә. 29 июндә, фестивалде япҡанда, Александр Коган «Я ищу тебя» йырын башҡара, шиғыр һәм музыкаһын (Коган һәм композитор Виктор Дробыш авторҙаш) Захарова яҙа.&lt;ref&gt;[https://tass.ru/kultura/4376260 На закрытии ММКФ исполнили новую песню на стихи Марии Захаровой] — [[ТАСС]], 29.6.2017&lt;/ref&gt;. Никита Михалков Марияны фестиваль барышында йырҙы презентациялауға күндерә&lt;ref name=&quot;RG&quot;&gt;[https://rg.ru/2017/06/22/reg-cfo/na-otkrytii-mmkf-ispolnili-patrioticheskuiu-pesniu-marii-zaharovoj.html На открытии ММКФ исполнили патриотическую песню Марии Захаровой] — [[Российская газета]], 22.6.2017&lt;/ref&gt;.

== Баһа, тәнҡит ==
Полина Матвеева һәм Александр Братерский «Газета.ги» интернет-баҫма журналистары хәбәр итеүенсә, Захарова мәғлүмәт-матбуғат департаменты директоры булып килгәс, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы «икенсе телдә һөйләшә»: ғәҙәти чиновниктар хәҙер социаль селтәрҙәрҙә формаль булмаған һәм йыш ҡына бәхәсле белдереүҙәр менән бергә йәшәй, ә уның етәкселегендәге ведомство — Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙәге төп яңылыҡтар таратыусыларҙың береһе. Немец гәзите Handelsblat билдәләүенсә, Захарова тәғәйенләнгәс, быға тиклем бик рәсми ведомство яңы, үткер тел стилен ҡабул итә, ул матбуғат бүлегенә генә түгел, министр Лавровҡа ла күсә&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.inopressa.ru/article/14Apr2017/handelsblatt/pobel.html|title=Россия включает быдло-режим|publisher=Инопресса|author=Андре Баллен|first=|last=|date=2017-04-14|accessdate=2017-04-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html|title=Russland schaltet auf Pöbel-Modus|publisher=Handelsblatt|author=André Ballin|first=|last=|date=2017-04-13|accessdate=2017-04-15|language=de}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414074536/http://www.handelsblatt.com/politik/international/syrien-resolution-russland-schaltet-auf-poebel-modus/19670258.html |date=2017-04-14 }}&lt;/ref&gt;. «Свобода» радиостанцияһының мәғлүмәт хеҙмәте мөхәррире, тарих фәндәре кандидаты Ярослав Шимов үҙенең «Мәскәү эхоһы» радиостанцияһы сайтындағы «патриотик» блогына хас публицистик стиль тип атаны һәм уны халыҡ-ара темаларға совет гәзиттәре редакциялары менән сағыштырып, агрессив тип атай. Уның фекеренсә, Захарова Рәсәй дәүләт телеканалдарында телевизион сәйәси ток-шоуҙарҙа ҡатнашып һәм социаль селтәрҙәрҙә сәйәси мәсьәләләргә комментарийҙар биреп, билдәлелек ала.&lt;ref name=&quot;РС&quot;/&gt;.

[[Би-би-си]] журналистары Нортон Дженни һәм Ольга Ившина билдәләүенсә, «Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрҙә Рәсәйҙең йәмәғәт йөҙө булараҡ, уның аралашыу стиле дипломатик стилдән тайпылып китә». Мария Захарованың ҡайһы бер белдереүҙәре киң мәғлүмәт сараларында резонанс тыуҙыра&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/02nov2017/zaxarfake.html Захарова рассказала в телеэфире о приеме бен Ладена в Белом доме, которого на самом деле не было] «NEWSru.com», 11.2017&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Tom Embury-Dennis''. [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/russian-government-foreign-ministry-jews-donald-trump-us-election-maria-zakharova-russia-a7424986.html Russian government spokesperson says 'the Jews' knew Donald Trump would win US election] «[[The Independent]]&lt;nowiki/&gt;», 19.11.2016&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2017/05/31/zaharova-predlozhila-finskomu-zhurnalistu-otpravitsia-v-chechniu-na-poisk-geev.html Захарова предложила финскому журналисту отправиться в Чечню на поиски геев] «[[Российская газета]]&lt;nowiki/&gt;», 31.05.2017&lt;/ref&gt;.

2017 йылдың 2 ноябрендә [[«Россия-1»]] каналында 60 минутлыҡ ток-шоуҙағы сығышында (фотоһүрәткә һылтанып, Хилли Клинтон Осман Бен Ладендың ҡулын ҡыҫыуын) һәм Осман бен Ладендың Аҡ йортта ҡабул итеүҙә булыуы тураһында әйтә. Был ялған булып сыға. Фотоһүрәттең төп нөсхәһендә Клинтон 2004 йылда һинд йырсыһы һәм музыканты Шубхашиш Мукерджи менән ҡул бирешә.&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2019-08-02|date=2017-12-28|title=Фейки года: кто и как нас обманывал в 2017-м|url=https://www.bbc.com/russian/features-42421898}}&lt;/ref&gt;

2019 йылдың ғинуарында Захарованың Анатолий Чубайс менән Рәсәйҙә фәҡирлектең сәбәптәре һәм ғәйеплеләре тураһында полемикаһы матбуғаттың иғтибарын йәлеп итә&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=«Про ваучер спросите у мамы с папой»: что Чубайс ответил Захаровой. Чубайс ответил Захаровой на свои слова о «бедности России»|work=|publisher=[[Gazeta.ru]]|date=2019-01-21|url=https://www.gazeta.ru/business/2019/01/21/12136693.shtml}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=|title=Захарова «приняла капитуляцию» Чубайса в споре о бедности россиян|work=|publisher=[[Росбизнесконсалтинг]]|date=2019-01-21|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5c4611f19a7947cc3ea32532?from=newsfeed}}&lt;/ref&gt;.

== Санкция ==
2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ [[Европа берлеге]] санкцияларына эләгә.&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/62152d009a7947d8a422be89 ЕС лишил депутатов Госдумы шопинга в Милане и вечеринок в Сен-Тропе] // РБК, 22 фев 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://theins.ru/news/248789 Владимир Соловьёв, Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Петр Толстой попали под европейские санкции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://tvrain.ru/news/radio_svoboda_pod_sanktsii_es_popadut_margarita_simonjan_marija_zaharova_i_vladimira_solovev-548395/ «Радио Свобода»: под санкции ЕС попали Маргарита Симоньян, Мария Захарова и Владимир Соловьёв], 23 февраля 2022&lt;/ref&gt;.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
[[Файл:Vladimir_Putin_and_Maria_Zakharova_(2017-01-26).jpg|мини|280x280пкс|&lt;center&gt;Бүләкләү [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]].&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;[[Мәскәү]], [[Мәскәү Кремле|Кремлдә]], 2017 йылдың ғинуарында 26&lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]

* [[Почёт ордены (Рәсәй)|Почет Ордены]] (2020) ''— Рәсәй Федерацияһының тышҡы сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға ҙур өлөш индергәне һәм күп йыллыҡ намыҫлы дипломатик хеҙмәте өсөн'' .
* [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ Ордены]] (2017)&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/supplement/5155 Официальный сайт Президента России, 26 января 2017 года. Награждённые государственными наградами Российской Федерации]&lt;/ref&gt;.
* Рәсәй федерацияһы Президенты Почет грамотаһы (2013)

; Ведомстволарҙың

* Миҙал «Маршал Василий Чуйков» (Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы) (2017)&lt;ref&gt;[http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ Вручение медали «Маршал Василий Чуйков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024154414/http://moo-ts.ru/%d0%b2%d1%80%d1%83%d1%87%d0%b5%d0%bd%d0%b8%d0%b5-%d0%bc%d0%b5%d0%b4%d0%b0%d0%bb%d0%b8-%d0%bc%d0%b0%d1%80%d1%88%d0%b0%d0%bb-%d0%b2%d0%b0%d1%81%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d0%b9-%d1%87%d1%83%d0%b9%d0%ba/ |date=2017-10-24 }}&lt;/ref&gt;.

; Йәмәғәт наградалары

* PROBA премияһы лауреаты(Award for Achievement Lifetime номинацияһында) (2018) — ''тармаҡ үҫешенә тос өлөш индергәндәре өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa|title=PROBA Awards, лауреаты конкурса 2018|accessdate=2019-07-08}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708104018/http://www.pr-proba.ru/participation/laureatyi_konkursa |date=2019-07-08 }}&lt;/ref&gt;.
* «Рәсәй журналистар берләшмәһе ышаныс грамотаһы» Рәсәй журналистар союзы (2017 йылдың 9 февралендә) ''— киң мәғлүмәт саралары менән эшендә асыҡлыҡ өсөн''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ruj.ru/news/novosti/xxv-blagotvoritelnyy-bal-pressy/|title=XXV Благотворительный Бал прессы|publisher=[[Союз журналистов России]]|accessdate=2017-02-16}}&lt;/ref&gt;.
* Йәмәғәт бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендәге «Серебряный Лучник» милли премияһының «Персонал» номинацияһындағы лауреаты (2017)&lt;ref&gt;[http://luchnik.ru/laureates/2017/ Серебряный лучник, лауреаты 2017 года] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170728175446/http://luchnik.ru/laureates/2017/ |date=2017-07-28 }}&lt;/ref&gt;.
* «Charmous» премияһы «Женщина Года» номинацияһында&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://charmouse.com/ru/награждение-марии-захаровой/|title=21.04.2017 Награждение Марии Захаровой — charmouse.com|publisher=charmouse.com|accessdate=2017-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921144746/http://charmouse.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9/ |date=2017-09-21 }}&lt;/ref&gt;
* Мәскәү журналистар союзы наградаһы «Матбуғатта асыҡлыҡ өсөн» (2016)&lt;ref&gt;[http://ujmos.ru/luchshie-predstaviteli-smi-poluchili-nagradyi-na-prieme-soyuza-zhurnalistov-moskvyi/ Лучшие представители СМИ получили награды на приеме Союза журналистов Москвы | Союз журналистов Москвы]&lt;/ref&gt;.
* «Голос Мира» премияһы лауреаты («Журавли России») (2016)&lt;ref&gt;[http://belzhurros.ru/sample-page/награды-vi-литературно-музыкального-фе/ Награды VI литературно-музыкального фестиваля «Белые журавли России», 2016 год.]&lt;/ref&gt;.

; Рейтингылары

* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2016 йылда Рәсәй блогерҙары араһында цитаталар рейтингында икенсе урын.
* [[Би-би-си|Би-би-си версияһы буйынса, 2016 йылда донъяның иң абруйлы йөҙ ҡатын-ҡыҙ рейтингында]].&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-38012048 BBC 100 Women 2016: Who is on the list?] — [[BBC News]], 21.11.2016&lt;/ref&gt;
* «Медиалогия» компанияһы мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙарының медиарейтингыһында йыл эсендә алтынсы урын (2015 йылдың марты — 2016 йылдың марты).

== Дипломатик рангы ==
* Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән 2020 йылда 8 июнь, № 376)&lt;ref name=&quot;Посол1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Посол2&quot;/&gt;.

== Ғилми хеҙмәттәре ==
* {{Мәҡәлә|автор=Алешина И., Захарова М. В.|страницы=60—63|archiveurl=|ref=Алешина, Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=3|заглавие=Игрушки и праздники [о традициях и обычаях китайцев]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Азия и Африка сегодня]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=164—169|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=6|заглавие=Чуньцзе – праздник Нового года [Китай]|выпуск=|том=|год=2000|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Захарова М. В.|страницы=136—142|archiveurl=|ref=Захарова|язык=|pmid=|arxiv=|bibcode=|doi=|issn=|isbn=|номер=1|заглавие=Храмовые ярмарки в современном Китае|выпуск=|том=|год=2010|издательство=|место=|тип=|издание=[[Проблемы Дальнего Востока]]|автор издания=|ссылка=|оригинал=|archivedate=}}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Мәҡәлә|автор=Мартыненко Е. В., Мельникова А. В.|заглавие=Медийные лица внешней политики США и России: Дж. Псаки vs М. Захарова|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/pep/2016/10/politics/martynenko-melnikova.pdf|издание=Общество: политика, экономика, право|тип=журнал|год=2016|номер=10|doi=|issn=2223-6392|ref=Мартыненко, Мельникова}}
* {{Мәҡәлә|автор=Горбачёва Е. Н.|заглавие=Речевой жанр «дипломатический комментарий» с позиций дискурсивной перформативности|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/rechevoy-zhanr-diplomaticheskiy-kommentariy-s-pozitsiy-diskursivnoy-performativnosti|издание=Коммуникативные исследования|тип=журнал|год=2016|номер=2 (8)|страницы=7—16|issn=2413-6182|ref=Горбачёва}}

== Һылтанмалар ==
 
* [http://www.mid.ru/press_service/dip/director Биография Марии Захаровой] на сайте МИД России
* [https://echo.msk.ru/blog/mzakharova/ Блог] Мария Захарова на радио «Эхо Москвы»
* [https://echo.msk.ru/programs/personalno/1683438-echo/ «Особое мнение». Вацлав Радзивинович и Мария Захарова,] // Радио «[[:ru:Эхо Москвы|Эхо Москвы]]&lt;nowiki/&gt;», эфир 30 декабря 2015 г.
* ''Михаил Соколов''. [https://www.svoboda.org/a/27635343.html «Лицом к событию». Голос МИДа. Гость — Мария Захарова] // [[:ru:Радио «Свобода»|Радио «Свобода»]], эфир 26 марта 2016 г.
* ''Константин Бенюмов'' при участии ''Эмили Тамкин''. [https://meduza.io/feature/2018/10/22/esli-zhenschina-hochet-voyti-ey-nado-otkryt Если женщина хочет войти, ей надо открыть.] // ''[[:ru:Meduza|Meduza]]'', 22.10.2018
* {{Cite episode|title=Мария Захарова: всё не зря|url=http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190323194651/http://www.radiorus.ru/brand/episode/id/57101/episode_id/2046827/ |date=2019-03-23 }}
* [[:ru:Илья Яшин|Илья Яшин]]: [https://www.youtube.com/watch?v=8HeraFpNmX0 Министерство не твоих собачьих дел. История Марии Захаровой] YouTube, 20.10.2021
[[Категория:Тарих фәндәре кандидаттары]]
[[Категория:XXI быуат журналистары]]
[[Категория:XX быуат журналистары]]
[[Категория:Рәсәй журналистары]]
[[Категория:Алфавит буйынса журналистар]]
[[Категория:Мәскәүҙә тыуғандар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1975 йылда тыуғандар]]
[[Категория:24 декабрҙә тыуғандар]]
[[Категория:Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалерҙары]]
[[Категория:Почёт ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаусылар]]</text>
      <sha1>4u0fhrdcm73ih82rtbsuc3tmt22a137</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Әли Лариджани</title>
    <ns>0</ns>
    <id>200837</id>
    <revision>
      <id>1301518</id>
      <parentid>1300152</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T07:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Баныу</username>
        <id>28584</id>
      </contributor>
      <comment>/* Үлеме */</comment>
      <origin>1301518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16523" sha1="q9u5x48tdwbjsb9tr0na8ym3n5gaewc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Әли (Ғәли) Әрдәшир Амоли Лариджани''' (({{lang-fa|علی اردشیر لاریجانی}}; [[3 июнь]] [[1958 йыл]], [[Ән-Нәжәф]]— [[17 март]] [[2026 йыл]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|title=Israel says it’s killed Iran’s security chief Larijani and Basij commander|lang=en|first=Al Jazeera|last=Staff|website=Al Jazeera|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;) — [[Иран]] сәйәси эшмәкәре, Иран Юғары милли именлек советы секретары (2005 йылдың 15 авгусынан 2007 йылдың 20 октябренә тиклем һәм 2025 йылдың 5 авгусынан&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani reappointed secretary of Iran’s top security body|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-reappointed-secretary-irans-top-security-body-2025-08-05/|website=[[Reuters]]|publisher=reuters.com|date=2025-08-05}}&lt;/ref&gt; 2026 йылдың 17 мартына ҡәҙәр)&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite news|title=Israel says it killed Ali Larijani, Iran’s top security official, in strike|url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/17/us-iran-israel-war-ali-larijani/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Элегерәк, 2008—2020 йылдарҙа, Ислам консультатив советы спикеры вазифаһын биләй. Ирандың Юғары етәксеһе, [[аятулла]] Әли Хәмәнәи вәкиле була, Советта эшләй&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Милли хәүефһеҙлектең төп мәсьәләләре, шул иҫәптән ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәр өсөн яуаплы була. 2026 йылдың 17 мартында [[Израиль]] һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite news|title=Inside Iran’s Preparations for War and Plans for Survival|first=Farnaz|last=Fasihi|url=https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html|work=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-22|accessdate=2026-03-03|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Биографияһы ==

=== Бала сағы һәм белеме ===
[[Файл:Ali_Larijani_in_childhood.jpg|слева|мини|200x200пкс|{{Center|Лариджани бала саҡта}}]]
Лариджани 1958 йылдың 3 июнендә [[Ән-Нәжәф|Нәжәфтә]], ул саҡтағы [[Ираҡ короллеге|Ираҡ короллегендәге]] ҡалала тыуған. Унда атаһы [[аятулла]] Хәшеми Мирза Амоли, Иран шаһы [[Реза шаһ Пехлеви|Реза Пәхләүи]] тарафынан һөргөнгә ебәрелгәндән һуң йәшәгән&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|lang=en|website=[[PBS]]|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;. 1960 йылдарҙа Лариджани ғаиләһе менән Иранға күсеп килә&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Статья |ссылка=https://www.britannica.com/biography/Ali-Larijani |автор=Adam Zeidan |заглавие=Ali Larijani |язык=en |издание=[[Britannica]]}}&lt;/ref&gt;. Лариджаниның күп кенә туғандары күренекле сәйәси эшмәкәрҙәр, хәҙерге Иранда уның ғаиләһе сәйәсәткә ҙур йоғонто яһай&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://moderndiplomacy.eu/2026/03/03/ali-larijani-the-man-khomeini-had-entrusted/|title=Ali Larijani: The Man Khomeini Had Entrusted|lang=en-US|first=Syed Salauddin|last=Mahmud|website=Modern Diplomacy|publisher=ModernDiplomacy.eu|date=2026-03-03|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2013/6/9/the-brothers-larijani-a-sphere-of-power|title=The Brothers Larijani: A sphere of power|lang=en|first=Nour|last=Samaha|website=[[Аль-Джазира|Al Jazeera]]|publisher=AlJazeera.com|access-date=2026-03-03}}&lt;/ref&gt;.

1979 йылда «Шәриф» исемендәге технология университетында математика һәм информатика буйынса [[бакалавр]] дәрәжәһен ала. Һуңыраҡ [[Тәһран университеты]]нда көнбайыш философияһы буйынса магистр һәм докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, [[Иммануил Кант]] тураһында диссертация яҙа&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

=== Сәйәси карьераһы ===
1980-се йылдарҙа Лариджани Ислам революцияһың һаҡсылар корпусы (ИРҺК) ағзаһы була. Хәшеми Рафсанджани президент булған осорҙа, 1992 йылдан 1994 йылға тиклем Мәҙәниәт һәм исламлаштырыу министры вазифаһын биләй&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. 1994 йылдан 2004 йылға тиклем Иран Ислам Республикаһының милли телерадиотапшырыуҙар компанияһы булған «Иран Ислам Республикаһы тауышы» н етәкләй. 2005 йылда Лариджани Иран президенты вазифаһына кандидат була, ләкин икенсе турға сыға алмай.

2005—2007 йылдарҙа Ирандың Юғары милли именлек советы (SNSC) секретары булып эшләй. Үҙенең вазифаһында ул [[Иран|Ирандың]] ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә төп ҡатнашыусы була. Ирандың ядро программаһы буйынса һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡанда Лариджани режим исеменән ядро программаһы буйынса ташламалар яһауҙан баш тарта һәм үҙенә тиклемге Хәсән Рухани тарафынан ебәрелгән артыҡ йомшартыуҙарҙы тәнҡитләй. Әммә Иран президенты Әхмәдинежад артабан Лариджаниҙы артыҡ прагматик тип һанай, шунан һуң уны Сәйет Джәлили алмаштыра, ул ҡатыраҡ позиция тота&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

2008 һәм 2012 йылдарҙа Ҡом ҡалаһынан Ислам консультатив советына парламент ағзаһы итеп һайлана.

2008—2020 йылдарҙа Ислам консультатив советы (Иран парламенты) спикеры була&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.
[[Файл:Sixth_International_Conference_in_Support_of_the_Palestinian_Intifada,_Tehran_(15)_(crop_of_Ali_Larijani).jpg|мини|Лариджани 2017 йылда]]
2021 йылдың майында Лариджани 2021 йылғы президент һайлауҙарында Иран президенты вазифаһына дәғүә итергә ниәтләүе тураһында иғлан итә. Әммә Конституцияның һаҡсы советы уны һайлауҙа ҡатнашыуҙан сәбәп күрһәтмәйенсә дисквалификациялай. 2024 йылда ул яңынан һайлауҙарға ҡатнашырға тырыша, ләкин ситләтелә&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Күп аналитиктар фаразлауынса, ике осраҡта ла уны Али Хәменеи ҡатыраҡ ҡарашлы Ибраһим Рәисиҙе президент итеп күрергә теләүе арҡаһында уны һайлауға тиклем үткәрмәйҙәр. Ләкин Рәиси 2025 йылғы президент һайлауҙарын күрергә насип булмай, 2024 йылдың майында самолёт аварияһында һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f|title=What we know so far about the helicopter crash that killed Iran’s president and others|lang=en|website=AP News|publisher=APNews.com|date=2024-05-19|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

2025 йылдың 5 авгусында, Израиль менән ун ике көнлөк һуғыштан һуң, Әли Лариджани Ирандың Юғары Милли Именлек Советы (SNSC) секретары итеп тәғәйенләнә]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

==== 2026 йылғы ҡаршылыҡ акцияларын баҫтырыу ====
The New York Times гәзите хәбәр итеүенсә, 2026 йылдың ғинуарында Ирандағы күмәк протесттар ваҡытында илдең юғары лидеры Хәмәнәи Лариджаниға Иран менән идара итеү һәм протесттарҙы баҫтырыу бурысын де-факто йөкмәтә&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.Х

==== Ирандың де-факто лидеры ====
2026 йылдың ғинуарында «The Jerusalem Post» гәзите хәбәр итеүенсә, Хәмәнәи үҙен АҠШ йәки Израиль үлтергән осраҡта Лариджаниҙы де-факто вариҫы итеп тәғәйенләй&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-887492|title=Ali Khamenei appoints succesor in event of US assassination|lang=en|website=[[The Jerusalem Post]]|publisher=JPost.com|date=2026-02-22|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

28 февралдә АҠШ һәм Израиль Иранға ҡаршы берлектәге хәрби операция башлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Initial Focus of U.S. Strikes in Iran Is Military Targets|first=Helene|last=Cooper|url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-us-attacks-military-targets.html|website=[[The New York Times]]|publisher=NYTimes.com|id=0362-4331|date=2026-02-28|access-date=2026-03-04|lang=en-US}}&lt;/ref&gt;. Иранға ҡаршы һөжүмдәрҙең тәүге көнөндә Әли Хәмәнәи үлтерелә, шунан һуң, Ваҡытлыса идара итеү советында рәсми рәүештә власты тотоуына ҡарамаҫтан, ул Иран сәйәсәтендә иң йоғонтоло шәхестәрҙең береһенә һәм уның де-факто етәксеһенә әйләнә&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/02/26/ali-larijani-is-an-increasingly-plausible-heir-in-iran|заглавие=Ali Larijani is an increasingly plausible heir in Iran|язык=en|издание=[[The Economist]]|issn=0013-0613}}&lt;/ref&gt;. 2 мартта ул Ирандың АҠШ менән һөйләшеүҙәр алып бармауын белдерә һәм Израиль менән АҠШ-ҡа «улар быға тиклем осрашмаған көс» менән янай.

=== Үлеме ===
2026 йылдың 16 мартынан 17 мартына ҡарай төндә Лариджани Израиль һауа һөжүмендә һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran’s security chief, Ali Larijani, killed in airstrike, Israel says|first=Patrick|last=Wintour|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/17/irans-security-chief-ali-larijani-killed-in-airstrike-israel-says|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603174597|title=Israeli media say military targeted top security chief Larijani|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317143155/https://www.iranintl.com/en/202603174597|archive-date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202603170025|title=Iran’s top security chief Larijani is dead, Israeli defence minister Katz says|lang=en|website=[[Iran International]]|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17}}&lt;/ref&gt;. Иран Лариджаниҙың үлемен раҫлай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran confirms security chief Larijani, Basij commander Soleimani killed|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|website=Al Jazeera|publisher=|date=2026-03-17|access-date=2026-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20260318012545/https://www.aljazeera.com/news/2026/3/17/israel-says-it-has-killed-ali-larijani-irans-top-security-official|archive-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;. Һауа һөжүмендә шулай уҡ уның улы Мортеза һәм уның офис етәксеһе Алиреза Баят һәләк була&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Iran's top security official, Ali Larijani, was killed in an airstrike. Here's why his death is so significant.|author=Reals|first=Tucker|archiveurl=https://web.archive.org/web/20260317184332/https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|publisher=|url=https://www.cbsnews.com/news/ali-larijani-iran-top-security-official-killed-war-strikes-israel/|work=CBS News|date=2026-03-17|accessdate=2026-03-17|archivedate=2026-03-17}}&lt;/ref&gt; «Фарс» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лариджани Тегерандың көнсығыш ситендә ҡыҙына барғанда үлтерелә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ali Larijani, Iran's ultimate backroom powerbroker, killed in Israeli airstrike|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/ali-larijani-irans-ultimate-backroom-powerbroker-dies-67-2026-03-17/|website=Reuters|date=2026-03-17|access-date=2026-03-18}}&lt;/ref&gt;.

== Сәйәси ҡараштары ==
Аналитиктар уны прагматик, шул уҡ ваҡытта консерватив сәйәсмән тип атай. Күп кенә Иран сәйәсмәндәренән айырмалы рәүештә, ул ИРһК һәм юғары дәрәжәле дин әһелдәре менән дә тығыҙ бәйләнештә була&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

== Шәхси тормошо ==
Әли Лариджани, Фәриҙә Мотахариға өйләнгән, [[Иранда Ислам революцияһы|Ирандағы Ислам революцияһының]] күренекле шәхесе мәрхүм аятулла Мортаза Мотахари (1919—1979) кейәүе була&lt;ref name=&quot;sahimi2089&quot;&gt;{{cite news|last=Sahimi|first=Mohammad|title=Nepotism &amp; the Larijani Dynasty|url=http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/nepotism-the-larijani-dynasty.html|access-date=2026-05-12l}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;} &lt;ref name=rabi11&gt;{{статья |заглавие=The Power Struggle in Iran: A Centrist Comeback? |издание=Middle East Brief |номер=53 |ссылка=http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf |язык= |автор=Sohrabi, Naghmeh |месяц=7 |год=2011 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053035/http://www.brandeis.edu/crown/publications/meb/MEB53.pdf }}&lt;/ref&gt;  Никахтан уларҙың ике улдары Мортеза һәм Мөхәммәт Реза, ике ҡыҙҙары Фатима һәм Сара тыуа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202601249930|title=Emory University sacks daughter of Iran’s top security official Larijani|lang=en|website=www.iranintl.com|date=2026-01-24|access-date=2026-03-04}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
[[Категория:Википедия:Һуңғы бер йылда вафат булған шәхестәр]]
[[Категория:17 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1958 йылда тыуғандар]]
[[Категория:3 июндә тыуғандар]]
[[Категория:Иран]]</text>
      <sha1>q9u5x48tdwbjsb9tr0na8ym3n5gaewc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-01</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201380</id>
    <revision>
      <id>1301496</id>
      <timestamp>2026-07-31T14:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg</comment>
      <origin>1301496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="eum7hwvxwyh1ocv18c0eylod14p3x59" xml:space="preserve">Palacio Pitti, Florencia, Italia, 2022-09-18, DD 163-165 HDR.jpg</text>
      <sha1>eum7hwvxwyh1ocv18c0eylod14p3x59</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>