Мексика

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ba">
  <siteinfo>
    <sitename>Википедия</sitename>
    <dbname>bawiki</dbname>
    <base>https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B8%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.13</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Медиа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Махсус</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Ҡатнашыусы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Ҡатнашыусы менән һөйләшеү</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Википедия</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Википедия буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Файл буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Ҡалып</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Ҡалып буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Белешмә</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Белешмә буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Категория</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Категория буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Портал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Портал буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Проект</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Проект буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Модуль буйынса фекерләшеү</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мексика</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5718</id>
    <revision>
      <id>1301558</id>
      <parentid>1272013</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37271" sha1="ryr79gzzxw6aurvdeb923emy07rf7uw" xml:space="preserve">{{Ил
|Башҡортса исеме=Мексика Ҡушма Штаттары
|Төп исеме=Estados Unidos Mexicanos
|Төп килеш=Мексика
|Герб=Coat of arms of Mexico.svg
|Герб урынына = 
|Нигеҙ һалынған=
|Аудио=
|Девиз=
|Гимн исеме=Himno Nacional Mexicano
|Гимн=
|Аудио=
|Идара итеү формаһы=[[Президент республикаһы]]
|Картала=Mexico (orthographic projection).svg
|Телдәр=испан теле (де факто), юридик рәүештә рәсми тел юҡ.
|Бойондороҡһоҙлоҡ яулауы=[[18 сентябрь]]&amp;nbsp;[[1810]]
|Бойондороҡһоҙ=[[Испания]]
|Башҡала=[[Мехико]]
|Иң ҙур ҡалалары=[[Мехико]], [[Гвадалахара (Мексика)|Гвадалахара]], [[Монтеррей (Мексика)|Монтеррей]], [[Пуэбла (ҡала)|Пуэбла]]
|Етәкселәр вазифалары=[[Президент]]
|Етәкселәр=[[Энрике Пенья Ньето]]
|Территория буйынса урын=14
|Территория=1 972 550
|Һыу %=2.5
|Халыҡ буйынса урыны=3
|Халыҡ=111 211 789&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |title=CIA - The World Factbook - Mexico |publisher=Cia.gov |date= |accessdate= }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180129161335/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mx.html |date=2018-01-29 }}&lt;/ref&gt;
|Иҫәп йылы=2009
|Халыҡ тығыҙлығы=55
|ЭТП=949,576 млрд.&lt;ref name=&quot;IMF&quot;&gt;[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&amp;ey=2008&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=273%2C156%2C184%2C136&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC&amp;grp=0&amp;a=&amp;pr.x=79&amp;pr.y=1 Халыҡ-ара аҡса фонды (апрель 2008)]&lt;/ref&gt;
|ЭТП иҫәпләү йылы=2008
|ЭТП буйынса урын=12
|Кеше башына ЭТП=8 914&lt;ref name=&quot;IMF&quot;/&gt;
|Валюта=[[Мексика песоһы]]
|Домен=[[.mx]]
|Телефон коды=52
}}
'''Мексика''' ({{lang-es|México}} {{IPA|[ˈmexiko]}}), рәсми исеме — '''Мексика Ҡушма Штаттары''''&lt;ref&gt;[http://mid.ru/ru/maps/mx/?currentpage=main-country Мексиканские Соединённые Штаты на сайте МИД России]&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Estados Unidos Mexicanos}}) — [[Төньяҡ Америка]]лағы [[дәүләт]]. Ул [[төньяҡ]]та [[АҠШ]] менән һәм төньяҡ-көнсығышта — [[Белиз]] һәм [[Гватемала]] менән сиктәш. Көнбайыш яғы [[Калифорния ҡултығы]] һәм [[Тымыҡ океан]]ы, кәнсығыш яғы Атлантик океан һыуҙары һәм көнбайыш яғы [[Мексика ҡултығы]] һәм Кариб диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Мексика}}&lt;/ref&gt;. Донъяла испан телле иң ҙур ил.

== Этимологияһы ==
Ил исеменең килеп сығышы тураһында, шул иҫәптән топонимия риүәйәттәренә нигеҙләнгән, бер нисә фараз бар. Бер риүәйәткә ярашлы&lt;ref&gt;Aguilar-Moreno, M. ''Handbook to Life in the Aztec World'', p. 19. Facts of Life, Inc. (New York), 2006.&lt;/ref&gt;, һуғыш аллаһы һәм илде ҡурсалаусы Уицилопочтлиҙың йәшерен «Мецтли» йәки «Меши» исеме булған. Был осраҡта «Мексика» топонимы «Меши урыны» йәки «һуғыш урыны» тигәнде аңлата.

Икенсе фараз&lt;ref name=&quot;gob&quot;&gt;Gobierno del Estado de México. ''{{cite web |url = http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm |title = Nombre del Estado de México  |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070427111842/http://www.edomexico.gob.mx/identidad/civica/htm/NomMexico.htm |archivedate = 2007-04-27 }}.''&lt;/ref&gt; Мексика атамаһы ''mētztli'' («ай») һәм ''xīctli'' («кендек») ацтек һүҙҙәренең ҡушылыуы нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм, шулай итеп, «Ай үҙәгендә урын» тигәнде аңлата, был Теночтитландың күсмә мәғәнәлә Тескоко күленең уртаһында урынлашыуын аңлата.

Тағы бер фараз&lt;ref name=&quot;gob&quot;/&gt; буйынса, илдең атамаһы агава алиһәһе Мектли исеменән сыҡҡан.

Һуңғы ике версияны Америка телсеһе Фрэнсис Карттунен инҡар итә&lt;ref&gt;Karttunen, Frances. ''An Analytical Dictionary of Nahuatl'', p. 145. University of Oklahoma Press (Norman), 1992.&lt;/ref&gt;. Уның фекере буйынса «Mēxihco» һүҙенең аҙаҡҡы формаһы һуҙынҡыларҙың оҙонлоғо буйынса фараз ителгән ике компоненттан айырыла. XVI быуаттың испан миссионеры һәм телсеһе Бернардино де Саагун үҙенең хеҙмәттәрендә ацтек телдәренең топонимияһы мистика менән тулы тип билдәләй, һәм, үҙ сиратында, мистик интерпретацияһын бирә: Мексика донъя үҙәге тигәнде аңлатыуы мөмкин һәм күп әҫәрҙәрҙә ул Анаукты («донъя» йәки «диңгеҙҙәр менән уратып алынған ер») — башлыса, Мендос кодексы һүрәттәрендә, киҫеп үткән һыу ағымдарының ағып төшкән урыны кеүек күрһәтелә.

== Географияһы ==
{{главная|География Мексики}}
[[Файл:Mexfromspace.PNG|мини|Йыһандан Мексика һүрәте]]
[[Файл:Мексика физ. карта.png|мини|Мексиканың физик картаһы]]
Төньяҡ Америкала урынлашҡанға күрә, (яҡынса т. к. 23° һәм к. о. 102°) Мексика Урта Американың ҙур өлөшөн тәшкил итә. Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Юкатан ярымутрауын (ул илдең яҡынса 12 % территорияһы) үҙ эсенә алған Теуантепек муйынынан көнсығыштараҡ территория Үҙәк Америкала урынлаша; геология күҙлегенән Трансмексика вулканлы бүлкәт илдең төньяҡ төбәген айыра. Ләкин геосәйәсәт яғынан Мексика [[Төньяҡ Америка]] иле булып тора. Калифорния ярымутрауы (1200 км оҙонлоҡтағы) илдең көнбайышында [[Калифорния ҡултығы]] менән айырылған.

Мексиканың дөйөм майҙаны, шул иҫәптән Тымыҡ океанда (Гуадалупе утрауы һәм Ревилья-Хихедо архипелагы), Мексика ҡултығында, Кариб диңгеҙендә һәм Калифорния ҡултығындағы {{nobr|6 тыс. км²}} утрауҙарҙы индереп, {{nobr|1 972 550 км²}} тәшкил итә. Территоияһының майҙаны буйынса Мексика донъяла 13-сө урында тора.
[[Файл:La Concordia observando al pico de Orizaba.JPG|thumb|Орисаба вулканы]]
Төньяҡта Мексика АҠШ менән сиктәш (сик оҙонлоғо — 3141 км). Сьюдад-Хуарес ҡалаһынан көнсығышҡа ҡарай [[Мексика ҡултығы]]на тиклем сик бормалы Рио-Гранде йылғаһы аша үтә. Бер нисә тәбиғи һәм ҡулдан булған билдә АҠШ менән көнбайышҡа ҡарай Сьюдад-Хуаретан алып Тымыҡ океанға тиклем сикте билдәләй.
Көньяҡ-көнсығышта Мексика [[Гватемала]] (871 км) һәм [[Белиз]] (251 км) менән сиктәш.

=== Климаты ===
Мексики климаты тропик һәм субтропик&lt;ref&gt;{{Из ГЭ|Мексика}}&lt;/ref&gt;. Яуым-төшөмдәр кимәле йылына 300—600 мм һәм унан әҙерәк тәшкил итә. Таулыҡтың көньяҡ өлөшөндәге күп тораҡ өлкәләрендә, шул иҫәптән Мехикола һәм Гвадалахарҙа уртаса йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 600—1000 мм. Диңгеҙ кимәленән 2500 м бейеклектә урынлашҡан 24-се параллелдән төньяҡтараҡ өлкәләрҙә ҡышын температура +2 °C алып һәм йәйен +15 °C тиклем күтәрелә; шул уҡ ваҡытта яр буйында көньяҡҡа ҡарай температура даими һәм +20 °C түбән төшмәй. Уртаса йыллыҡ температура яр буйы тигеҙлектәрендә һәм Юкатан ярымутрауында +24 °C алып +28 °C тиклем тәшкил итә.

=== Рельефы ===
Мексика төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай ике тау һырты: Көнсығыш Сьерра-Мадре һәм Көнбайыш Сьерра-Мадре - менән киҫелгән, улар Төньяҡ Американың Ҡаялы тауҙары дауамы булып тора. Көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай илдең үҙәгендә Трансмексика вулканлы бүлкәт үтә, ул шулай уҡ ''Сьерра-Невада'' кеүек билдәле. Дүртенсе тау һырты Көньяҡ Сьерра-Мадре Мичоакан һәм Оахака штаттараы араһында урынлаша. Шулай итеп, үҙәк Мексиканың күп өлөшө һәм төньяҡ территориялар ҙур бейеклектәрҙә урынлаша. Иң бейек тауҙар Трансмексика вулканлы бүлкәттә: Орисаба (5700 м), Попокатепетль (5462 м), Истаксиуатль (5286 м) һәм Невадо-де-Толука (4577 м) түбәләрендә урынлашҡан. Өс эре Толука-де-Лердо, Мехико һәм Пуэбла-де-Сарагоса ҡала агломерациялары ошо дүрт бейеклек араһындағы үҙәндәрҙә урынлашҡан.

== Тарихы ==
Кешенең Мексика территорияһында йәшәүе тураһында мәғлүмәттәр беҙҙең эраның кәм тигәндә XX мең йыллығына ҡарай. Б.э. I мең йыллығы уртаһында Үҙәк һәм Көньяҡ Мексикала ултыраҡ мәҙәниәт барлыҡҡа килә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.
[[Файл:Codex Magliabechiano (141 cropped).jpg|мини|190пкс|слева|Кешене ҡорбанға килтереү. Мальябекки Кодексынан индеецтар һүрәте]]
Б.э. тиклем XII—V быуаттарҙа Мексика территорияһында ольмектар мәҙәниәте үҫешә, ул һуңғы классик цивилизацияларҙың формалашыуына байтаҡ йоғонто яһай. Был цивилизацияларҙың үҫеше б.э. IV—IX быуаттарына тура килә; былар теотиуакандар, сапотектар, тотонактар, тольтектар, майя мәҙәниәте була. Майя ҡаҙаныштарына иероглифик яҙыу, үҫешкән архитектура һәм биҙәү-ҡулланма сәнғәте, математика һәм астрономияла киң белемдәр, теүәл календарь инә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;. [[XII быуат]]та Үҙәк Мексикала ацтектар барлыҡҡа килә; унда йәшәгән ҡәбиләләрҙе буйһондороп, улар ҡеүәтле империя төҙөй{{sfn|Марчук|2005|с=38—39}}.

[[1517 йыл]]дан Мексиканы европалылар тарафынан маҡсатлы тикшереү һәм баҫып алыу башлана. Испандар Мексика ҡултығы ярҙарына өс экспедиция ебәрә. Беренсеһен 1517 йылда Франсиско Эрнандес де Кордоба, икенсеһен 1518 йылда — Хуан де Грихалья һәм өсөнсөһөн 1519 йылда — ацтектар империяһын яулаусы Эрнан Кортес етәкләй. 1522 йылда испан императоры Карл V генерал-капитан Кортесты баҫып алған ерҙәренә губернатор итеп тәғәйенләй, 100 000 индей йәшәгән 64 750 км² майҙан ер бирә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.
[[Файл:Cabrera Pintura de Castas.jpg|мини|170пкс|Мигель Кабрера, 1763 йыл]]
[[1528 йыл]]да Кортес хакимлығы сикләнә, Мексикаға [[аудиенсия]] — туранан-тура королгә буйһонған административ-суд коллегияһы ебәрелә. 1535 йылда Мексика яңы төҙөлгән Яңы Испания вице-короллеге составына инә. 1521 йылдан 1821 йылға тиклем Мексика Испанияның колониаль биләмәһе булып ҡала. Уның хужалығы ерле халыҡтан тартып алған ерҙәрҙә һәм рудниктарҙа эшләргә мәжбүр булған индейҙарҙы эксплуатациялауға нигеҙләнә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;. Яңы Испания иҡтисады метрополия мәнфәғәттәренә буйһона, уның мөһим тармағы булып киммәтле металл сығарыу тора{{sfn|Альперович|1979|с=10}}.

Бер яҡтан дискриминация һәм сәйәси хоҡуҡһыҙлыҡ арҡаһында халыҡтың төрлө ҡатламдарының ризаһыҙлығы һәм икенсе яҡтан Европа континентындағы ваҡиғалар, Төньяҡ Америкала инглиз колонияларының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше, Латин Америкаһына прогрессив идеяларҙың үтеп инеү {{sfn|Альперович|1979|с=20—21}} [[1810 йыл]]ғы крәҫтиән баш күтәреүҙәренең сәбәпсеһе булып тора, улар Мексиканы ун йыллыҡ бойондороҡһоҙлоҡ һуғышына алып килә. Баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары араһында руханиҙар Мигель Идальго-и-Костилья һәм Хосе Мария Морелос айырылып тора — икеһе лә ҡулға алына һәм язалап үлтерелә{{sfn|Родригес|2008|с=522}}. Һуғыш аҙағында азатлыҡ хәрәкәтен Агустин де Иту́рбиде етәкләй.

[[1821 йыл]]дың 24 авгусында испан тәхете һәм Итурбиде Кордово килешеү төҙөй, унда Мексиканың «Игуала планы» ҡарарҙарына ярашлы бойондороҡһоҙлоғо таныла. 27 сентябрҙә азат итеү армияһы Мехикоға инә, ә [[28 сентябрь|28 сентябрҙә]] баш ҡалала «Мексика империяһында Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы» иғлан ителә{{sfn|Альперович|1979|с=121—122}}. [[1822 йыл]]дың [[18 май]]ында халыҡ һәм Мехико ҡалаһы гарнизоны Итурбидены Мексика императоры тип иғлан итә, һәм ул тәхеткә Августин I исеме аҫтында ултыра. 1823 йылдың мартында империя тарҡала{{sfn|Родригес|2008|с=529—530}} — Мексика республика булып китә.

[[1835 йыл]]да Мексиканың Техас штаты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш башлай. 1836 йылда мексикандар тарафынан еңелгән алышта Техас Республикаһы айырылып сығыуға ирешә һәм тиҙҙән (1845 йылда) АҠШ составына инә&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bigenc.ru/world_history/text/1817750|title=АМЕРИКАНО-МЕКСИКАНСКАЯ ВОЙНА 1846–48 • Большая российская энциклопедия - электронная версия|publisher=bigenc.ru|accessdate=2018-12-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221182608/https://bigenc.ru/world_history/text/1817750 |date=2018-12-21 }}&lt;/ref&gt;.

1841—1848 йылдарҙа Юкатан ярымутрауында Юкатан Республикаһы була, ул Мексиканан айырылып сығыуын иғлан итә. 1845 йылда Калифорнияла ихтилал ҡабынып китә, баш күтәреүселәр үҙ хөкүмәтенең Калифорния Республикаһын төҙөүҙе иғлан итә{{sfn|Марчук|2005|с=405}}.

[[1846 йыл]]дың яҙында Мексика территорияһына АҠШ ғәскәрҙәре баҫып инә. 1847 йылдың американдар киң өлкәне һәм баш ҡала — [[Мехико]]ны баҫып ала. 1848 йылдың 2 февралендә Гуадалупе-Идальго килешеүе һуғышты туҡтата. АҠШ-ҡа Үрге Калифорния, Яңы Мексика, башҡа штаттарҙың ер өлөштәре китә; был Мексиканың бөтә майҙанының яртыһынан күберәк өлөшөн тәшкил итә{{sfn|Родригес|2008|с=556}}.

[[Файл:Mexico nebel.jpg|мини|280пкс|Америка-Мексика һуғышы: 1847 йылдың сентябрендә америкадар Мехиконы яулай]]
[[1854 йыл|1854]]—[[1860 йыл]]дарҙа буржуаз революция һәм Мексика консерваторҙары менән Бенито Хуарес башлығында либералдар араһында граждандар һуғышы үтә. Конфликт һуңғыларының еңеүе менән тамамлана{{sfn|Родригес|2008|с=557—560}}.

[[1861 йыл]]да [[Бөйөк Британия]], [[Франция]] һәм [[Испания]], Мексика консерваторҙары ярҙамында, Мексикала интервенцияны ҡабул итә. 1862 йылда уларҙың коалицияһы тарҡала, әммә Мексикала Франция ғәскәрҙәре ҡала. Уның армияһы бер нисә штатты биләй һәм Мехикоға инә. Ил монарх Максимилиан I башлығында империя тип иғлан ителә. Баҫып алыусыларҙы мексикандарҙың аҙ өлөшө хуплағанлыҡтан, 1867 йылда [[Наполеон III]]{{sfn|Родригес|2008|с=560—561}}{{sfn|Марчук|2005|с=411—415}}, Европаға амбициоз пландар ҡороп һәм АҠШ-тың ҡыҫылыуынан ҡурҡып, Мексиканан француз ғәскәрҙәрен сығара. 1867 йылда Максимилиан I көстәре тар-мар ителә, ә үҙе хөкөм ителә һәм атып үлтерелә&lt;ref name=&quot;Krug&quot;&gt;{{Кругосвет|https://www.krugosvet.ru/enc/strany_mira/MEKSIKA.html|title=Мексика}}&lt;/ref&gt;.

[[1876 йыл]]да, түңкәрелеш яһап, власҡа генерал Порфирио Диас килә, ул ил менән 30 йылдан ашыу идара итә; уның идаралығының иҡтисади уңыштарының кире яғы булып юғары социаль көсөргәнеш тора{{sfn|Марчук|2005|с=476}}. [[1910 йыл]]да граждандар һуғышы башлана, ул 1917 йылғы Мексика конституцияһын ҡабул итеү менән тамамлана{{sfn|Марчук|2005|с=478}}. 1920 йылдар революцион каудилизм менән билдәләнә, был бигерәк тә власта Плутарко Кальестың тороуы ваҡытында күренә.
[[Файл:Plutarco Elias Calles.jpg|мини|280пкс|Мексика президенты Плутарко Элиас Кальес]]

[[1934 йыл]]да Ласаро Ка́рденас президент була, ул сит ил нефть компанияларына ҡараған милекте национализациялау буйынса билдәле{{sfn|Родригес|2005|с=445}}. 1940 йылдарҙа иҡтисади күтәрелеш башлана, ул нефткә хаҡтар артыу менән бәйле 1980 йылдар көрсөгө арҡаһында тамамлана. 1980 йылдар уртаһында ил неолибераль реформаларға күсә. 1994 йылда неолиберализмға ҡаршы сығыусы сапатистарҙың ихтилалы башлана. Һөҙөмтәлә инвесторҙар тотороҡло булмаған төбәктә аҡса һалыуға һаҡ менән ҡарай башлай, был шул уҡ йылда яңы финанс-иҡтисади көрсөккә алып килә.

2000 йылда Мексикала һайлауҙар үтә, ул Институт-революцион партияһының күп йыллыҡ гегемонияһына нөктә ҡуя, еңеүҙе Милли эш итеү партияһының вәкиле Висенте Фокс яулай. Әммә [[2012 йыл]]дың 1 июлендә илдең президенты булып ҡабаттан Институт-революцион партияһынан кандидат — Энрике Пенья Ньето һайлана, ул вазифаһына 2012 йылдың 1 декабрендә инә&lt;ref name=&quot;Krug&quot; /&gt;.

2000 йылдарҙан Мексикала наркокартелдәр менән илдең рәсми властары араһында ҡораллы бәрелештәр көсәйә.

== Иҡтисады ==
[[Файл:Ciudad.de.Mexico.City.Distrito.Federal.DF.Paseo.Reforma.Skyline.jpg|мини|Мехико]]
Мексика — индустриаль-аграр ил, Америкала иҡтисади үҫешкән илдәрҙең береһе. Нефть, газ, (Америкала иң төп урынды алып тора), тимер мәғдәне, көкөрт, ҡурғаш һәм графит сығарыла.
Мексика — донъяла плавик шпаты етештереү һәм экспортлау буйынса донъяла иң алдынғыларҙың береһе. Эшкәртеү сәнәғәтендә бигерәк тә ҡара һәм төҫлө металлургия, машиналар төҙөү, химия һәәм нефть химияһы, кизе-мамыҡ, тәм-том тармаҡтары ныҡ үҫешкән.
Нефть эшкәртеү етерлек үҫешмәгән; донъяла иң алдынғы нефть экспортлаусы булып торһа ла, Мексика нефть продукттарын импортлай.

Ауыл хужалығында үҫемлекселек өҫтөнлөк итә: кукуруз, бойҙай, соя, дөгө, борсаҡ, мамыҡ үләне, кофе, емеш-еләк, помидор. Урман әҙерләү үҫешкән.

=== Тышҡы сауҙа ===
Мексика 1994—2008 йылдарҙа ойошторолған ирекле сауҙа итеүҙең Төньяҡ Америка зонаһына инә. Һөҙөмтәлә, 1993—2013 йылдар өсөн Мексика экспорты АҠШ-та 49,5 млрд долларҙан алып 277,7 млрд доллаға тиклем, ә Канадаға 3,3 млрд доллаҙан 25,5 млрд долларға тиклем үҫә&lt;ref name=autogenerated1&gt;Костюнина Г. М. Североамериканская интеграция: 20 лет спустя // Вестник МГИМО Университета. — 2015. — № 2 (41). — С. 236&lt;/ref&gt;. Импорт хаҡы был осор өсөн АҠШ-тан 50,8 млрд долларҙан алып 216,3 млрд долларға тиклем, ә Канаданан 0,8 млрд долларҙан 5,4 млрд долларға тиклем&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;.

Экспорт (357 млрд доллар (2011 йылда)): электрон йыһаздар, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, нефть һәм нефть продукттары, алтын һәм металдар&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot;&gt;[http://atlas.media.mit.edu/profile/country/mex/ Observatory of economic complexity: Learn about trade in Mexico]&lt;/ref&gt;.

Төп һатып алыусылары — [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] (71 %), [[Канада]] (6,5 %), [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]] (2,1 %), [[Колумбия]] (1,7 %), [[Германия]] (1,6 %)&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

Импорт (280 млрд доллар (2011 йылда)): сәнәғәт ҡоролмалары, автомобилдәр һәм улар өсөн деталдәр, авиация техникаһы, электрон йыһаздар&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

Төп тәьмин итеүселәре — АҠШ (57 %), Канада (9 %), Ҡытай (4,9 %), Германия (2,6 %), [[Бразилия]] (2,3 %)&lt;ref name=&quot;trade_in_mexico&quot; /&gt;.

==== Наркобизнес ====
Мексикала наркотиктар етештереү һәм һатыу үҫешкән.  Ил АҠШ-ҡа наркотиктар ебәреүҙең төп транзит үҙәге булып тора.
Мексика наркокартелдәре бер нисә тиҫтә йыл бар. 198 йылдарға тиклем Мексиканың роле наркотиктарҙы Колумбиянан Төньяҡ Америкаға транзиты ине, әммә әкренләп үҙ етештереүе лә киңәйә башлай. Мексика наркокартелдәре 1990 йылдарҙа Колумбия наркокартелдәренең тарҡалыуынан һуң көсәйә. Наркокартелдәргә уларҙың эшмәкәрлегенжә Мексиканың күп дәүләт структуралары ярҙам итә. Рәсми властар менән конфликттарҙа наркокартелдәр яғында полициялар ғына түгел, шулай уҡ армия офицерҙары ла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;A1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2014/07/02/drugsmexico/ Картельный в голову]&lt;/ref&gt;.

Наркобизнес структураһы буйынса Мексика Анд өсмөйөшөндәге илдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Ул Латин Америкаһында үҫемлек наркотиктарҙы дөйөм етештереү буйынса дүртенсе урында тора һәм синтетик наркотиктар етештергән башҡа илдәрҙе күпкә уҙып китә. Колумбия менән бер рәттән әфиүн мәген үҫтереү һәм героин етештереү буйынса төбәктә алдынғы урындарҙа тора&lt;ref&gt;[https://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/6652 Кирсанов А. И. МИРОВЫЕ ПРОИЗВОДИТЕЛИ И ПОСТАВЩИКИ НАРКОТИКОВ // Вестник МГОУ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116031158/https://vestnik-mgou.ru/Articles/Doc/6652 |date=2021-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта Мексика АҠШ-ты каннабис, кокаин һәм метамфетамин менән төп сит ил тәьмин итеүсеһе булып тора, ә Мексика наркокартелдәре АҠШ-та наркотиктарҙың законһыҙ күмәртәләп һатыу баҙарында өҫтөнлөк итә&lt;ref name=&quot;A1&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.nato.int/docu/review/2009/Organized_Crime/SoNear_SoFar/RU/index.htm |deadlink = yes |title = Террористы и организованная преступность: только бизнес? |accessdate = 2019-11-29 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180310200641/https://www.nato.int/docu/review/2009/Organized_Crime/SoNear_SoFar/RU/index.htm |archivedate = 2018-03-10 }} Вестник НАТО, на сайте nato.in&lt;/ref&gt;.

== Халҡы ==
Халыҡ һаны — 121,7 млн кеше (2015-се йылдың июленә ҡарата баһа, донъяла 11-се урын).

Атамаһы — мексикандар ([[Испан теле|испан]] mexicanos).

Халыҡтың артымы — 1,1 % (эммиграция кимәле — 0,4 %, [[фертиллек]] (дөйөм урсемлелек коэффициенты) — ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).

Ғүмерҙең уртаса оҙайлығы (оҙонлоғо):
* Ир-егеттәр — 73 йәш
* Ҡатын-ҡыҙҙар — 79 йәш.

Халыҡтың йәш буйынса бүленеше (2010 й.):
* 0-14 йәш — 28,7 %
* 15-64 йәш — 64,9 %
* 65 йәштән ололар — 6,4 %.

Этник һәм раса буйынса бүленеше:
* [[Метистар]] — 60 %
* [[Индейҙар]] — 30 %
* Аҡтар — 9 %
* Ҡалғандар — 1 %

Яҙа һәм уҡый белеү кимәле (дилнәклек):
* Ир-егеттәр — 92 %
* Ҡатын-ҡыҙҙар — 89 %
* Дөйөм дилнәклек — 91 % (2004-сы йылға ҡарата).

Ҡала халҡының өлөшө — 77 % (2008 й.).

== Сәйәсәт ==
=== Президент ===
2006 йылдың 10 июлендә Мексикала сираттағы президент һайлауҙары уҙҙы. Милли хәрәкәттең етәксе партияһынан 14 981 268 тауыш йыйып (35,88 %), кандидат Фелипе Кальдерон еңеп сыға. Уның төп дәғүәсеһе, оппозицион революцион-демократик партия лидеры Андрес Мануэль Лопес РАДОР өсөн 14 745 262 һайлаусы тауыш бирә (35,31 %).

2006 йылдың сентябрендә Мексиканың Федераль һайлау трибуналы Фелипе Кальдеронды һайланған президент дип таный. Яңы президент 2006 йылдың 1 декабрендә алты йылға үҙ вазифаһына инә.

2012 йылдың 1 июлендә сираттағы Мексика президенты һайлауҙары була, унда Энрике Пенья Ньето еңеү яулай. (2012 йылдың 1 декабрендә үҙ вазифаһына инә).

2018 йылдың 1 июлендә һайлауҙарҙа Мексика президенты итеп «Беҙ бергә тарих яһайбвҙ» (ингл.) коалицияһынан  Андрес Мануэль Лопес Обрадор һайлана (вазифаға 2018 йылдың 1 декабрендә инә)&lt;ref&gt;[https://www.vesti.ru/doc.html?id=3033824&amp;cid=9 На выборах президента Мексики побеждает Лопес Обрадор / [[vesti.ru]]]&lt;/ref&gt;.

=== Парламент ===
Ике палаталы Конгресс — Сенат (128 урын, 6-йыллыҡ ваҡытҡа һайлана) һәм Депутаттар палатаһы (500 урын, 3-йыллыҡ срокҡа һайлана).

=== Сәйәси партиялар ===
;Һулдар
* Хеҙмәт партияһы — коммунистик (PT)-  һул социалистик
* Милли тергеҙеү хәрәкәте — һул социалистик

;Һул үҙәк
* Демократик революция партияһы (PRD) — социал-демократик
* Граждандар хәрәкәте (элекке Конвергенция)]] — социалистик

;Үҙәк
* Институцион-революцион партия (PRI) — киң үҙәк

;Уң үҙәк
* Яңы альянс партияһы (PNA) — неолибераль
* Экологик йәшел партия (PVEM) — консерватив экологик
* Милли хәрәкәт партияһы (PAN)]] — консерватив

;Үтә уң
* Мексиканың милли фронты (FRENAMEX) —  ''[[Текос (ультраправые)|Tecos]]'' ультрауң хәрәкәттең  традицияларын дауам итә

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}
== Әҙәбиәт ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Мексика}}
* {{книга|автор=Альперович М. С.|заглавие=Рождение Мексиканского государства|место=М.|издательство=Наука|год=1979|страниц=168|ref=Альперович}}
* {{книга|автор=Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П.|заглавие=История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие|ответственный=Н. Н. Марчук|место=М.|издательство=Высшая школа|год=2005|страниц=495|isbn=5060045196|ref=Марчук}}
* {{книга|заглавие=Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов|ответственный=Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва|место=М.|издательство=Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС|год=2008|страниц=703|isbn=9785691015564|ref=Родригес}}
* {{книга|заглавие=Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов|ответственный=Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва|место=М.|издательство=Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС|год=2005|страниц=463|isbn=569100607X|ref=Родригес}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация
 | Портал       = Мексика
 | Викисловарь  = Мексика
 | Викитека     = Мексика
 | Проект       = Мексика
}}
* [https://www.indiansworld.org/ Древняя история Мексики на сайте «Древняя Мезоамерика»]{{ref-ru}}
* [http://mexico24.ru Новости Мексики на русском языке] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141223064242/http://mexico24.ru/ |date=2014-12-23 }}{{ref-ru}} — Интернет-издание Мексика-24
* {{Dmoz|Regional/North_America/Mexico}}
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1205074.stm Mexico] from the [[BBC News]]{{ref-en}}
* {{Wikiatlas|Mexico}}

{{Навигационный блок
 | state     = collapsed
 | заголовок = Мексика
|Төньяҡ Америка илдәре
|Латин Америка илдәре
| G20
}}

{{вс}}

[[Категория:Мексика]]
[[Категория:Федератив дәүләттәр]]
[[Категория:Элекке Испания колониялары]]</text>
      <sha1>ryr79gzzxw6aurvdeb923emy07rf7uw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шлосфиппах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29727</id>
    <revision>
      <id>1301597</id>
      <parentid>679048</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T09:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстың [[:commons:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] ҡатнашыусыһы &quot;Wappen_Schlossvippach.svg&quot; рәсеме урынына [[Рәсем:DEU_Schlossvippach_COA.svg|DEU_Schlossvippach_COA.svg]] рәсеме күсерҙе. Ҡатнашыусы яҙған сәбәп: [[:c:COM:FR|File renamed]]:</comment>
      <origin>1301597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5223" sha1="gi0xsrcpo0hh2l9imfcvmsgltgvnyuo" xml:space="preserve">{{ТП
 |статус                                                = коммуна 
 |башҡортса исеме                         = Шлосфиппах 
 |төп исеме                                         = Schloßvippach 
 |ил                                                          = Германия 
 |герб                                                      = DEU Schlossvippach COA.svg 
 |флаг = 
 |герб киңлеге = 
 |флаг киңлеге = 
 |lat_dir= N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec      
 |lon_dir= E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec  =  
 |CoordAddon                       = 
 |CoordScale                         = 
 |ЯндексКарта                      = 
 |ил картаһы                          = 
 |регион картаһы                  = 
 |район картаһы                       = 
 |ил картаһының дәүмәле                    = 250 
 |регион картаһының дәүмәле                           = 
 |район картаһының дәүмәле                             = 
 |регион төрө                                              = Германия ерҙәре 
 |регион                                                         = Тюрингия  
 |теҙмәләге регион                                 = Тюрингия  
 |район төрө                                                = район  
 |район                                                           = Зёммерда (район)  
 |теҙмәләге район                                   = Зёммерда (район)  
 |урынлашыу төрө                  = 
 |урынлашыу                               = 
 |теҙмәләге урынлашыу      = 
 |эске бүленеү                                            =   
 |башлыҡ төрө                                             =   
 |башлыҡ                                                         = Роланд Вельхёфер&lt;br /&gt;(урындағы блок)  
 |нигеҙ һалыныу                           = 
 |беренсе телгә алыу               = 
 |элекке исемдәре             = 
 |статус (башлап)                  = 
 |майҙан                                                          = 20,92  
 |бейеклек төрө = 
 |ТП үҙәгенең бейеклеге                       = 175  
 |климат                  = 
 |рәсми тел = 
 |рәсми тел-ref    = 
 |халыҡ                                                            = 1367 
 |иҫәп алыу йылы                                       = 2010 
 |тығыҙлыҡ               = 
 |агломерация             = 
 |милли состав     = 
 |конфессия составы = 
 |этнохороним             = 
 |ваҡыт бүлкәте                                           = +1 
 |DST                                                                  = бар 
 |почта индексы                                           = 99195 
 |почта индекстары         = 
 |телефон коды                                             = 
 |автомобиль коды                                      = SOM 
 |танымлаусы төрө                                      = Үҙидара субъектының тиңләштереү коды{{!}}Рәсми код 
 |һансал танымлаусы                                 = 16 0 68 048 
 |Commons-тағы категория                     =  
 |сайт                                                                  = http://www.schlossvippach.de/ 
 |сайт теле                                                       = de 
 |сайт теле 2            = 
 |сайт теле 3            = 
 |сайт теле 4            = 
 |сайт теле 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
}}
 
'''Шлосфиппах''' ({{lang-de|Schloßvippach}}) — [[Германия]]ла, [[Тюрингия]] [[Германия ерҙәре|ерендә]] урынлашҡан коммуна.
 
2010 йылғы [[халыҡ]] иҫәбен алыу&lt;ref&gt;[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]&lt;/ref&gt; буйынса коммунала 1367 кеше йәшәй.  [[Майҙан]]ы — 20,92 км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM. 
 
== Иҫкәрмәләр ==
{{reflist}}
 
== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references/&gt;
== Һылтанмалар ==
* [http://www.schlossvippach.de/ Рәсми сайт].

[[Категория:Тюрингия ҡалалары]]


{{Germany-geo-stub}}</text>
      <sha1>gi0xsrcpo0hh2l9imfcvmsgltgvnyuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Revi C.</title>
    <ns>2</ns>
    <id>67452</id>
    <revision>
      <id>1301572</id>
      <parentid>1278995</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>1301572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="ssgvf3dsaoxrecbolqf0it6olcul6cd" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;{{#babel:ko|en-3|ba-0}} [[File:Revi wikimedia image.jpg|thumb|center|middle|If you are here to talk about CommonsDelinker removing a deleted image, please [[:c:User talk:Revi C.|go here]].]]
Hello! I am [[:m:User:Revi C.|revi]]. I edit to [[m:SWMT|revert vandals]], do Wikidata stuff&lt;!--(I am a Wikidata Admin! &lt;small&gt;([{{fullurl:wikidata:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;)--&gt;, or do [[:c:COM:FR|Commons Filemoving stuff]] (I am Commons Admin too! &lt;small&gt;([{{fullurl:c:Special:ListUsers/Revi C.|limit=1}} Verify])&lt;/small&gt;). Come to [[:m:User:Revi C.|my Meta userpage]] or [[:c:User:Revi C.|my Commons userpage]] for more information. Thank you.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ssgvf3dsaoxrecbolqf0it6olcul6cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Revi C.</title>
    <ns>3</ns>
    <id>67460</id>
    <revision>
      <id>1301571</id>
      <parentid>1278996</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T23:02:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Revi C.]])</comment>
      <origin>1301571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1120" sha1="esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn" xml:space="preserve">__NOINDEX__&lt;div class=&quot;mw-content-ltr&quot; lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot;&gt;[[File:Revi logo (pink).png|thumb|center|&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;PLEASE DO NOT LEAVE MESSAGE HERE!&lt;/span&gt;]]

''' &lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt; BEFORE YOU BLOCK MY ACCOUNT: IF MY EDIT SUMMARY INCLUDE PREFIX &lt;/span&gt;''(Script)''&lt;span style=&quot;color:red&quot;&gt;, DON'T BLOCK ME, JUST TELL ME TO SLOW DOWN AT COMMONS' TALK PAGE. IT IS AN AUTOMATED SCRIPT BEING USED ON COMMONS TO MOVE FILES.&lt;/span&gt;

Instead, please leave your message following site:
&lt;br /&gt;
[[File:Wikidata-logo-en.svg|45px|link=d:User talk:Revi C.]] [[d:User talk:Revi C.]] for Wikidata (Interwiki links) stuff &lt;!--(I am {{int:Group-sysop}} there)--&gt;
&lt;br /&gt;
[[File:Commons-logo.svg|45px|link=commons:User talk:Revi C.]] [[commons:User talk:Revi C.]] for renaming stuff or [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] action (I am {{int:Group-sysop}} there)
&lt;br /&gt;
[[File:Wikimedia Community Logo optimized.svg|45px|link=m:User talk:Revi C.]] [[meta:User talk:Revi C.]] for other stuff (User right notification, revert message, etc...)

Messages left on this page may be reverted or moved without any response.&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>esxe13mcstpjlux1bt2hqwxr2v8t8mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петронас манаралары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68117</id>
    <revision>
      <id>1301593</id>
      <parentid>1195396</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T08:36:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2456" sha1="ngvkbqpqjll2lvz95rbmgy6fzc0f9jt" xml:space="preserve">{{Высотное сооружение
|building_name=Петронас манаралары
|image=[[Файл:Petronas Panorama II.jpg|240px|center|Тышҡы күренеш]]
|previous tallest= [[Уиллис-тауэр]]
|surpassed by= [[Тайбэй 101]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 3|lat_min = 9|lat_sec = 28
 |lon_dir = E|lon_deg = 101|lon_min = 42|lon_sec = 42
 |region        = MY
 |CoordScale    = 
|built= 1992–1998
|use= Офис бина
|location= {{Малайзия}} [[Куала-Лумпур]], [[Малайзия]]
|roof=378,6 м
|top_floor=375,0 м
|antenna_spire=451,9 м
|floor_count=88
|floor_area=395 000 м²
|elevator_count=78
|architect=[[Сезар Пелли]], &lt;br /&gt; Махатхир Мохамад
|owner=
|emporis_id=
|skyscraperpage_id=22
|Commons           = Petronas Twin Towers
|}}

'''Петронас манаралары''' ({{lang-en|Petronas Twin Towers}}) — 88-ҡатлы [[Үтә бейек йорттар|бейек йорт]]. Юғары — 451,9 метр. [[Малайзия]] баш ҡала [[Куала-Лумпур]]ҙа урынлашкан. Малайзия премьер-министры [[Махатхир Мохамад]] проектын [[Төҙөлөш|төҙөүҙе]] ҡатнашыуды, «[[ислам]]» стиле бина төҙөүғә тәҡдим ите. Шунан комплекс ике һигеҙ ҡырлы йондоҙлар күрене. Төҙөлөшөғә 6 йыл бүлеп биреләр. Ҡиммәт 800 миллион доллар төштө.

== Тышҡы һылтанмалар ==
* [http://www.petronastwintowers.com.my Петронас манаралары рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719165438/http://www.petronastwintowers.com.my/ |date=2011-07-19 }}
* [http://www.petronas.com.my/ Петронас компанияһы сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805095207/http://www.petronas.com.my/ |date=2020-08-05 }}
* [http://urbanity2.blogsome.com/2007/07/03/design-and-construction-of-the-petronas-towers/ Дизайн һәм конструкция] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112133225/http://urbanity2.blogsome.com/2007/07/03/design-and-construction-of-the-petronas-towers/ |date=2007-11-12 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

[[Категория:Бейек ҡоролмалар]]
[[Категория:Куала-Лумпур]]


{{arch-stub}}</text>
      <sha1>ngvkbqpqjll2lvz95rbmgy6fzc0f9jt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көмөш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69855</id>
    <revision>
      <id>1301528</id>
      <parentid>1103945</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14062" sha1="9ra5e3gfolkicwiaidmnzmregulr7q2" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя =  Көмөш / Argentum (Ag)
| символ = Ag
| номер = 47
| вверху                   = [[Баҡыр|Cu]]
| внизу                    = [[Алтын|Au]]
| внешний вид = [[Файл:Silver crystal.jpg|200px]]&lt;br&gt;Йылтыр аҡ төҫтәге металл
| атомная масса = 107,8682(2)&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047—1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 144
| энергия ионизации 1 = 1-й 730,5 кДж/моль (эВ) &lt;br&gt; 2-й: 2070 кДж/моль (эВ) &lt;br&gt; 3-й: 3361
| конфигурация = [Kr] 4d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; 5s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;1&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 134
| радиус иона = (+2e) 89 (+1e) 126
| электроотрицательность = 1,93
| электродный потенциал = +0,799
| степени окисления = 2, 1
| плотность = 10,5
| теплоёмкость = 25,36&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{книга
|автор          = Редкол.: Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1995
|том            = 4
|страницы       = 323
|страниц        = 639
|серия          = 
|isbn           = 5852700398
|тираж          = 20 000
}}
&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = 429
| температура плавления = 1235,1
| теплота плавления = 11,95
| температура кипения = 2485
| теплота испарения = 254,1
| молярный объём = 10,3
| структура решётки = куб формаһындағы гранецентр
| параметры решётки = 4,086
| отношение c/a =
| температура Дебая = 225
}}
{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=47}}

'''Көмөш''' ({{lang-lat|Argentum}}) — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Д. И. Менделеевтың периодик химик элементтар системаһының]] бишенсе периоды 11-се төркөмөнә ҡараған (иҫкергән классификация буйынса — өҫтәмә төркөмдөң тәүге төркөмө) химик элемент, атом һаны 47.

Көмөш ябай матдә — һоро-аҡ төҫтәге сүкеүгә яраҡлы, һығылмалы күсемле затлы металл.

Көмөштөң ябай матдәһе — һоро-аҡ төҫтәге йомшаҡ, дуктиль аҫыл металл. Кристалл рәшәткәһе — ҡырҙары үҙәкләштерелгән куб. Иреү температураһы — 962 °C, тығыҙлығы — 10,5 г/см².

== Тарихы ==
Көмөш кешелеккә борон замандан бирле билдәле. Был көмөштөң тәбиғәттә алтын кеүек саф хәлендә табылыуы менән бәйле — уны [[мәғдән]]дән иретеп алыу талап ителмәй. Был сифаты төрлө халыҡтарҙың мәҙәни тардицияларындағы яҙмышын алдан билдәләй. Көмөш һәм уның ҡушылмалары [[урта быуаттар]]ҙа [[алхимия|алхимиктар]] араһында ихтирам яулай. [[XIII быуат]] уртаһында көмөштән һауыт-һаба эшләй башлайҙар. Бынан тыш, әлеге көнгә тиклем көмөш ваҡ аҡса эшләү өсөн файҙаланыла.

[[Ассирия]]ла һәм [[Вавилон]]да көмөш изге металл һәм ай символы булып һаналған.
[[Боронғо Греция]]ла көмөш Лаврий рудниктарында табылған.
[[X быуат]]та көмөш Гарцта, XII быуатта — Саксонияла, Рудный тауҙарында сығарыла башлай, унда руда сығарыу үҙәге булып Фрайберг тора. Урта быуаттарҙа Европала көмөш сығарыуҙың өсөнсө үҙәге — Түбәнге Венгрия (Словакия) була.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/18624/1/iurg-2010-79-07.pdf Становление серебреплавильной промышленности в России в XVIII—первой трети XIX в.]&lt;/ref&gt;.

Америка континентын испандар баҫып алыуы Яңы донъяла урынлашҡан иң бай көмөш ятҡылыҡтарына сығыу мөмкинлеген аса. 1540 йылда Европала көмөш етештереү күләме йылына 52-55 тонна тәшкил итә, был ул ваҡытта Европаға килтерелгән америка көмөшө күләменән алты тапҡырға күберәк. Әммә 1560-сы йылдарға был һандар тигеҙләшә, ә киләһе ун йыллыҡта Европа, Потоси һәм Сакатекас ятҡылыҡтарын үҙләштерә башлағанлыҡтан, Яңы донъянан көмөш ағымының яртыһын ғына етештергән.&lt;ref&gt;[https://zoloto-md.ru/info/analytics/bolshaya-istoriya-serebryanogo-standarta-chast-pervaya Большая история серебряного стандарта. Часть первая]&lt;/ref&gt; Америка көмөшөнөң Европаға ағымы хаҡтар революцияһына килтерә.

[[Рәсәй]]ҙә [[XVIII быуат]]ҡа тиклем көмөш ҡаҙылмай. 1704 йылда Нерчинск заводында көмөш иретеү башлана. [[XVIII быуат]] уртаһынан Колывано-Воскресенск заводтарында көмөш иретеү башлана. [[XIX быуат]] башына Рәсәй империяһы Көмөш сығарыу буйынса, [[Австрия империяһы]]нан ҡалышып, Европала икенсе урынды биләй.&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;

Көмөш беҙҙең көндәргә тиклем иҫтәлекле һәм инвестиция тәңкәләрен һуғыу өсөн ҡулланыла (1960—1970 йылдарҙағы һуңғы көмөш тәңкәләрҙе сығарыу Бреттон-Вудс аҡса системаһы кризисы менән тап килә).

=== Ятҡылыҡтары ===
[[Файл:World Silver Production 2011.svg|мини|300px|{{center|Илдәр буйынса көмөш етештереү (2011 йыл)}}]]
Көмөштөң байтаҡ ятҡылыҡтары түбәндәге илдәрҙең территорияларында урынлашҡан:
{{кол|3}}
* [[Әрмәнстан]],
* [[Германия]],
* [[Испания]],
* [[Перу]],
* [[Чили]],
* [[Мексика]],
* [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытай]],
* [[Канада]],
* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]],
* [[Австралия]],
* [[Польша]],
* [[Рәсәй]],
* [[Ҡаҙағстан]],
* [[Румыния]],
* [[Швеция]],
* [[Чехия]],
* [[Словакия]],
* [[Австрия]],
* [[Венгрия]],
* [[Норвегия]]&lt;ref&gt;[http://www.proserebro.com/ag/mestorozhdeniya Про серебро &quot; месторождения&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100907062259/http://www.proserebro.com/ag/mestorozhdeniya |date=2010-09-07 }}.&lt;/ref&gt;.
{{конец кол}}

Шулай уҡ көмөш ятҡылыҡтары [[Кипр (утрау)|Кипр]]ҙа һәм Сардинияла бар&lt;ref&gt;[http://www.proserebro.com/istoriya-serebra Про серебро &quot; История серебра&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213082809/http://www.proserebro.com/istoriya-serebra |date=2010-02-13 }}.&lt;/ref&gt;.

== Физик үҙсәнлектәре ==
[[Файл:SilverUSGOV.jpg|thumb|left|{{center|саф көмөш киҫәге}}]]
Таҙа көмөш — ярайһы уҡ ауыр, ([[ҡурғаш]]тан еңелерәк, ләкин [[баҡыр]]ҙан ауырыраҡ, тығыҙлығы — 10,5 г/см³), ғәҙәттән тыш һығылмалы көмөш-аҡ [[металл]] (яҡтылыҡты сағылдырыу коэффициенты 100 %-ҡа яҡын). Йоҡа көмөш фольга үтеүсе яҡтылыҡта миләүшә төҫөндә була. Ваҡыт үтеү менән металл һауалағы көкөртлө водород менән реакцияға инә һәм сульфид япмаһын барлыҡҡа килтереп, уның йоҡа пленкаһы металға үҙенсәлекле алһыу төҫ бирә һәм металл тоноҡлана. Металдар араһында иң юғары [[йылы үткәреүсәнлек]]кә эйә. Бөтә билдәле металдар араһында бүлмә температураһында иң юғары [[Сағыштырма үткәреүсәнлек|электр үткәреүсәнлек]]кә эйә (20 °C температурала сағыштырма электр ҡаршылығы 1,59{{e|−8}} Ом·м). Сағыштырмаса ауыр иреүсән металл, иреү температураһы 962 °C.

== Сәнәғәткә яраҡлы төрҙәре ==
Көмөшлө [[минерал]]дарҙың 50 төрө билдәле, уларҙың 15—20 төрө генә сәнәғәт өсөн әһәмиәтле, шул иҫәптән:
* саф көмөш;
* электрум ([[алтын]]-көмөш);
* кюстелит (көмөш-алтын);
* аргентит (көмөш-[[көкөрт]]);
* прустит (көмөш-[[мышаяҡ]]-көкөрт);
* бромаргерит (көмөш-[[бром]]);
* кераргирит (көмөш-[[хлор]]);
* пираргирит (көмөш-[[һөрмә]]-көкөрт);
* стефанит (көмөш-һөрмә-көкөрт);
* полибазит (көмөш-[[баҡыр]]-һөрмә-көкөрт);
* фрейбергит (баҡыр-көкөрт-көмөш);
* аргентоярозит (көмөш-тимер-көкөрт);
* дискразит (көмөш-һөрмә);
* агвиларит (көмөш-[[селен]]-көкөрт).

Донъяла көмөш 505 мең. т (1986 йыл) тип иҫәпләнә, раҫланғаны — 360 мең. т&lt;ref name=&quot;ХЭ4&quot;&gt;{{книга|заглавие=Химическая энциклопедия|ответственный=Редкол.: Кнунянц И. Л. и др.|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1995|том=4|страниц=639|isbn=5-85270-092-4}}&lt;/ref&gt;.

== Башҡорт халҡында көмөш ==

=== Мифологияла ===
{{main|Башҡорт милли биҙәүестәре}}
* Көмөш башҡорттарҙа биҙәүес кенә түгел, ә һаҡлаусы, дауалаусы металл булараҡ ҡулланылған. Ен-шайтан килмәһен тип башҡорт ҡатындары көмөш һырға, көмөш беләҙек, көмөш йөҙөк кейгәндәр&lt;ref&gt;Мифологический словарь башкирского языка (Ф. Г. Хисамитдинова, 2010)&lt;/ref&gt;.

=== Исемдәрҙә ===
{{main|Башҡорт исемдәре}}
Башҡорт халҡында балаларға аҫылташтар исеме биреү киң тарлған булған. Шулар араһында «көмөш» һүҙе менән яһалған исемдәр ҙә булған, улар ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла ҡушылған.

'''Ир бала исемдәре''':
* Көмөшбай
* Көмөшҡол

'''Ҡыҙ бала исемдәре''':
* Көмөш
* Көмөшбикә
* Көмөшнур.
* Көмөшһылыу.

== Ҡыҙыҡ мәғлүмәт ==
* [[Латин теле]]ндәге ''Argentum'' һүҙе [[Аргентина]] тигән илгә исем биргән.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Алтын]]
* [[Затлы металдар]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/key.html Серебро на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240522153419/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ag/key.html |date=2024-05-22 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb047.htm Серебро в Популярной библиотеке химических элементов]


{{chem-stub}}
{{Периодик таблица}}

[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>9ra5e3gfolkicwiaidmnzmregulr7q2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марганец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70015</id>
    <revision>
      <id>1301549</id>
      <parentid>1055025</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:23:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7211" sha1="9f790k9bu26ihsz0kptpdyhd7f920g0" xml:space="preserve">{{Карточка химического элемента
| имя = Марганец / Manganum (Mn)
| символ = Mn
| номер = 25
| внизу = [[Технеций|Tc]]
| внешний вид = [[Файл:Manganese electrolytic and 1cm3 cube.jpg|200px|Электролитический марганец]]&lt;br /&gt;аҡ көмөш төҫлө, ҡаты, ыуалыусан металл
| атомная масса = 54,938045(5)&lt;ref name=&quot;iupac atomic weights&quot;&gt;{{статья|автор=Michael E. Wieser, Norman Holden, Tyler B. Coplen, John K. Böhlke, Michael Berglund, Willi A. Brand, Paul De Bièvre, Manfred Gröning, Robert D. Loss, Juris Meija, Takafumi Hirata, Thomas Prohaska, Ronny Schoenberg, Glenda O’Connor, Thomas Walczyk, Shige Yoneda, Xiang‑Kun Zhu.|заглавие=Atomic weights of the elements 2011 (IUPAC Technical Report)|ссылка=http://iupac.org/publications/pac/85/5/1047/|язык=en|издание=[[Pure and Applied Chemistry]]|год=2013|том=85|номер=5|страницы=1047-1078|doi=10.1351/PAC-REP-13-03-02}}&lt;/ref&gt;
| радиус атома = 135
| энергия ионизации 1 = 716,8 (7,43)
| конфигурация = [Ar] 3d&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; 4s&lt;sup&gt;&lt;nowiki&gt;2&lt;/nowiki&gt;&lt;/sup&gt;
| ковалентный радиус = 117
| радиус иона = (+7e) 46 (+2e) 80
| электроотрицательность = 1,55
| электродный потенциал = -1,180 В
| степени окисления = 7, 6, 5, 4, 3, 2, 0, +1
| плотность = 7,21
| теплоёмкость = 26,3&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{книга
|автор          = Редкол.:Кнунянц И. Л. (гл. ред.)
|часть          = 
|заглавие       = Химическая энциклопедия: в 5 т
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Советская энциклопедия
|год            = 1990
|том            = 2
|страницы       = 647
|страниц        = 671
|серия          = 
|isbn           = 
|тираж          = 100 000
}}
{{книга
|автор          = В.В. Еремин и др.
|часть          = 
|заглавие       = Химия. 10 класс. Профильный уровень
|оригинал       = 
|ссылка         = 
|ответственный  = 
|издание        = 
|место          = Москва
|издательство   = Дрофа
|год            = 2008
|том            = 
|страницы       = 166
|страниц        = 463
|серия          = 
|isbn           = 978-5-358-01584-5
|тираж          = 7000
}}
&lt;/ref&gt;
| теплопроводность = 6,87&lt;ref&gt;{{книга|автор=В.Е. Зиновьев|заглавие=Теплофизические свойства металлов при высоких температурах|ссылка=http://thermalinfo.ru/publ/tverdye_veshhestva/metally_i_splavy/teploprovodnost_i_teplofizicheskie_svojstva_marganca/7-1-0-150|год=1989|страниц=384}}&lt;/ref&gt;
| температура плавления = 1 517
| теплота плавления = 13,4
| температура кипения = 2 235
| теплота испарения = 221
| молярный объём = 7,39
| структура решётки = кубическая
| параметры решётки = 8,890
| отношение c/a =
| температура Дебая = 400
}}

{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=25}}
'''Ма́рганец''' — [[химик элементтарҙың периодик системаһы]]нда етенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 25-се химик элемент. '''Mn''' ({{lang-la|Manganum}}) символы менән билдәләнә. Ер ҡабығында, [[алюмин]]дан ҡалышып, иң таралған элемент.
Марганецтын [[ябай матдә]]һе (CAS-номеры: 7439-96-5) — аҡ көмөш төҫлө, ҡаты, мурт металл.

== Ер ҡабығында таралыуы ==
Марганец ер ҡабығында таралыуы буйынса элементттар араһында 14-се урында тора. Тимерҙән һуң ер ҡабығында булған икенсе ауыр металл (ер ҡабығының 0,03 % атомдары).

[[Рәсәй]]ҙә дефицит сеймал. Ятҡылыҡтар: ''«Усинское»'' ([[Кемерово өлкәһе]]), ''«Полуночное»'' ([[Свердловск өлкәһе]]), ''«Порожинское»'' ([[Красноярск крайы]]), ''«Южно-Хинганское»'' ([[Еврей автномиялы өлкәһе]]),, ''«Рогачёво-Тайнинская» площадь'' һәм ''«Северо-Тайнинское» поле'' ([[Архангельск өлкәһе]]).

=== Марганец минералдары ===
* [[пиролюзит]] Mn[[кислород|O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]]•''x''H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O, иң таралған минерал(составында 63,2 % марганец);
* [[манганит]] (бурая марганцевая руда) MnO(OH) (составында 62,5 % марганец);
* [[браунит]] 3Mn&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;•Mn[[Кремний|Si]]O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (69,5 % марганца);
* [[гаусманит]] (Mn&lt;sup&gt;II&lt;/sup&gt;Mn&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;III&lt;/sup&gt;)O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;;
* [[родохрозит]] (марганцевый шпат, малиновый шпат) MnCO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (47,8 % марганца);
* [[псиломелан]] ''m''MnO • MnO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; • ''n''H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O (45-60 % марганца);
* [[пурпурит]] Mn&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;[PO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;], (36,65 % марганца).

== Алыу ==
* [[Алюминотермия]] ысул менән, восстанавливая оксид Mn&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, образующийся при прокаливании пиролюзита:

:: &lt;math&gt;\mathsf{4MnO_2 \rightarrow 2Mn_2O_3 + O_2}&lt;/math&gt;

:: &lt;math&gt;\mathsf{Mn_2O_3 + 2Al \rightarrow 2Mn + Al_2O_3}&lt;/math&gt;

* электролиз.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mn/key.html Марганец на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308115237/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mn/key.html |date=2008-03-08 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb025.htm Марганец в Популярной библиотеке химических элементов]
* [http://www.uralgold.ru/otherPI_Mn.html Марганец в месторождениях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091126023600/http://www.uralgold.ru/otherPI_Mn.html |date=2009-11-26 }}

{{chem-stub}}
{{Периодик таблица}}

[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Металдар]]</text>
      <sha1>9f790k9bu26ihsz0kptpdyhd7f920g0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71742</id>
    <revision>
      <id>1301533</id>
      <parentid>1248506</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:16:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29104" sha1="n7k2hvtpgxzlrncr3lut9crh23fs1jc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 214-се ([[кәбисә йыл]]ында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта йәшнигенең тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Гайана}}: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Македония}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: Милли кино көнө. 
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ненец автономиялы округы]]нда [[болан]] көнө.
** Эвенкия тәбиғәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Десантсылар һәм Ҡораллы көстәрҙең махсус операция частары көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}} {{Флагификация|Россия}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сербия}} {{Флагификация|Словения}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1790 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
* [[1887 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ла Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә АМО ({{lang-ru|Автомобильное моторное общество}}) заводы сафҡа инә, 1933 йылда ЗиС ({{lang-ru|завод имени [[Сталин]]а}}), 1956 йылдың 26 июненән — ЗиЛ ({{lang-ru|завод имени Лихачёва}}).
* [[1930 йыл]]: [[СССР]]-ҙа Мәскәү хәрби округы учениеларында Воронеж ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һауа десанты төшөрөлә. Артабан был көн [[Советтар Союзы]]нда, хәҙер [[Рәсәй]]ҙә лә Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө булып билдәләнә. Беренсе десантсыларҙың һаны 12 була.
* [[1933 йыл]]: СССР-ҙа Беломор-Балтик каналы асыла.
* [[1934 йыл]]: [[Адольф Гитлер]] [[Германия]] фюреры итеп иғлан ителә.
* [[1945 йыл]]: Потсдам конференцияһы эшен тамамлай.
* [[1957 йыл]]: [[Өфө]]ләге [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] базаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]н асыу тураһында СССР Юғары белем биреү министрлығы приказына ҡул ҡуйыла.
* [[2007 йыл]]: «Мир» тәрән һыуҙарға төшөү аппараты донъяла тәүге тапҡыр [[Төньяҡ полюс]]та [[Төньяҡ боҙло океан]] төбөнә төшә һәм унда [[Рәсәй]] флагын һәм киләсәк быуындарға яҙма мөрәжәғәт һалынған капсула ҡалдыра.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Наймушина Ольга Васильевна]] (1965), хеҙмәт алдынғыһы. [[Благовещен арматура заводы]]ның инженер-конструкторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы]] (1886—15.10.1970), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Ҡылысбаев Фердинанд Әкрәм улы]] (1926—26.07.2001), уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәктәп]] уҡытыусыһы (1975). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Апакаев Пётр Андреевич]] (1936—18.04.2020), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан Мари педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылға тиклем башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия факультеты докторы (1999), профессор (1993). Мари ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Мари АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969). [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты (2003). 
* [[Әсбәпова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1936), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән Мәсетле районы [[Һабанаҡ]] ауылынан.
* [[Баһманов Валерий Хөсәйен улы]] (1951), физик-ғалим. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1994 йылдарҙа «Искра» фәнни конструкторлыҡ-технология бюроһының сектор мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Советский ҡасабаһынан.
* [[Бабиков Антон Игоревич]] (1991), [[спорт]]сы. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры (2015) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2017).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Каравдин Владимир Петрович]] (1932—12.08.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Ҡәләмова Фәнзиә Сәхиәр ҡыҙы]] (1947—1.03.2010), агроном, йәмәғәтсе.  2006—2010 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Юлай Сәмиғулла улы]] (1947—11.09.1998), шахтёр. 1971—1990 йылдарҙа [[Бүребай]] руда идаралығы эшсеһе, 1991—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Быҙаулыҡ» совхозының директор урынбаҫары. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Аралбай (Йылайыр районы)|Аралбай]] ауылынан.
* [[Нәфиҡова Зәкиә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1966 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]] һәм [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм мәғариф учреждениелары хеҙмәткәре. 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институты методисы, уҡытыусыһы, башланғыс белем кафедраһы мөдире, 2012 йылдан — Милли мәғарифты уҡыу-методик яҡтан тәьмин итеү үҙәге директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2005), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылынан.
* [[Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы]] (1952), СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).
* [[Шәмсетдинов Мәсғүт Мәзит улы]] (1957—13.08.2021), табип-фтизиатр. 1987—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] [[туберкулёз]]ды дауалау диспансерының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003(, Рәсәйҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2018) һәм Табип-фтизиатрҙар ассоциацияһы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан.
* [[Гәрәев Рушан Ҡәҙим улы]] (1962), агроном, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] ветераны, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 2008 йылдан [[Тәтешле районы|Тәтешле]], 2020 йылдан — [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Аҡсәйет]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Таһир Афзал улы]] (1972), [[спорт]]сы,  тренер. Олимпия резервының бокс буйынса Н. Валуев исемендәге спорт мәктәбе тренеры. Бокс буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, халыҡ-ара һәм [[СССР|Бөтә Союз]] ярыштарының күп тапҡыр еңеүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плотников Дмитрий Павлович]] (1918—4.09.2012), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1960 йылдан Коми АССР-ының, 1960—1966 йылдарҙа [[Ҡурған өлкәһе]]нең хәрби комиссары. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Ионов Василий Иванович]] (1923—2010), [[нефть|нефтсе]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән мастеры, цех начальнигы, 1971 йылдан баш инженеры, 1981—1989 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Октябрьский үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. [[И. М. Губкин]]  исемендәге премия лауреаты. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Морат Исмәғил улы]] (1928—23.07.2011), механизатор, водитель. 1944 йылдан [[Сибай]] МТС-ы шофёры, 1954 йылдан — комбайнёры, 1957—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957, 1981). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Баймаҡ районы)|Дәүләт]] ауылынан. 
* [[Буланкин Юрий Михайлович]] (1948), төҙөүсе. Хәҙерге «Востокнефтезаводмонтаж» тресы «Салауат-2» предприятиеһының элекке монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан. 
* [[Хөснуллина Гүзәл Ҡәҙим ҡыҙы]] (1948), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 9-сы, 1980 йылдан (өҙөклөк менән) 19-сы мәктәп уҡытыусыһы, 1985 йылдан — директоры; 1999—2007 йылдарҙа 1-се гимназия директоры. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Йыл директоры Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Тәтешле районы]]ның [[Бүл-Ҡайпан]] ауылынан.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (1958), педагог, йәмәғәтсе. 2009 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе  директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Истәк]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы]] (ижади псевдонимы [[Рөстәм Нурыев]]; 1963), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең Башҡортостан төбәк органы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. 2005 йылдан [[Википедия]] ирекмәне. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). [[Статистика]] отличнигы (2010). Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡтың «Ключевое слово» Бөтә Рәсәй йәмәғәт премияһы (2020), «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмәғәт ойошмаһынының «Вики-премия»һы лауреаты (2014, 2018). «[[Мәсетле районы]]ның 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). 
* [[Симонов Сергей Анатольевич]] (1963), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]нең идарасы урынбаҫары – техник директоры. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. 
* [[Гурьева Вероника Александровна]] (1968), педагог, мәғариф һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының 4-се мәктәбе уҡытыусыһы, 1998 йылдан мәғариф идаралығы инспекторы, 1999 йылдан [[Благовещен районы|Благовещен район]] хакимиәте башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Рәсәйҙең йыл уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның 1995 йылда күсерелгән Дербешка ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Стефан]] (донъяуи исеме Проценко Стефан Максимович; 1889—6.10.1960), дин әһеле, 1942—1944 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Минзәлә]] архиепискобы. Митрополит (1959), архиепископ (1942), архимандрит (1922). Монахлыҡ ҡабул иткән (1922). Сығышы менән Харьков губернаһының Палеевка ауылынан.
* [[Воробьёв Николай Фёдорович]] (1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951—1965 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты (1941). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1961), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Журавлёв Василий Николаевич]] (1904—15.11.1987), [[СССР]] кинорежиссёры, үҫмерҙәр өсөн совет киноһын башлап ебәреүселәрҙең береһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ның халыҡ артисы. Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981).
* [[Чеботарёв Илья Егорович]] (1929—2.05.1982), ғалим-ветеринария табибы, 1961—1969 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1966 йылдан — ветеринария факультеты деканы. Ветеринария фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Сығышы менән элекке Үҙәк Черноземье өлкәһенең Берёзовка ауылынан.
* [[Саҙриев Миҙхәт Минша улы]] (1934—2.12.2016), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1971), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙер [[Туймазы]] ҡалаһы составына ингән Түбәнкүл ауылынан.
* [[Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы]] (1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985). 
* [[Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы]] (1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Никанор Чернецов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1820]]: Джон Тиндаль, [[Англия]] [[Физика|физигы]], күк йөҙөнөң ниңә зәңгәр төҫтә булыуын беренсе аңлатыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Илья Старинов, [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның партизан-диверсанты.
* [[1905]]: Леонид Ленч (төп фамилияһы Попов), СССР-ҙың юморист [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1905]]: Мирна Лой, [[Америка]] киноактрисаһы.
* [[1928]]: [[Георгий Сафаров]], хужалыҡ эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металлургы.
* [[1929]]: Валерий Аграновский, СССР [[Журналистика|журналисы]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[драма]]тург.
* [[1945]]: Георгий Мовсесян, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995) һәм халыҡ артисы (2001).
* [[1960]]: Оливье Грюнер, [[Франция]] киноактёры, кикбоксинг буйынса элекке [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1970]]: Кевин Смит, Америка режиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1980]]: Александр Емельяненко, Рәсәй [[спорт]]сыһы, [[көрәш]]се.
* [[1990]]: Элизабет Дебики, [[Австралия]]ның [[театр]] һәм кино актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1923]]: [[Хардинг Уоррен Гамалиел]], [[АҠШ]]-тың 29-сы Президенты.
* [[1964]]: [[Ишкинин Ишмәй Иштубай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Андрей Петрович Капица, СССР һәм Рәсәй [[География|географы]] һәм геоморфологы, СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр Академияһы) ағза-корреспонденты.
* [[2014]]: Ольга Воронец, СССР һәм Рәсәй [[йыр]]сыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З02]]
[[Категория:2 август]]</text>
      <sha1>n7k2hvtpgxzlrncr3lut9crh23fs1jc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301537</id>
      <parentid>1301533</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:48:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29840" sha1="ss8cr1szovzlq3wo07a44qmfpipz18z" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 214-се ([[кәбисә йыл]]ында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта йәшнигенең тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Гайана}}: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Македония}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: Милли кино көнө. 
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ненец автономиялы округы]]нда [[болан]] көнө.
** Эвенкия тәбиғәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Россия}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
** Тимер юлсылар көнө (августың беренсе йәкшәбеһе).
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Десантсылар һәм Ҡораллы көстәрҙең махсус операция частары көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сербия}} {{Флагификация|Словения}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1790 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
* [[1887 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ла Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә АМО ({{lang-ru|Автомобильное моторное общество}}) заводы сафҡа инә, 1933 йылда ЗиС ({{lang-ru|завод имени [[Сталин]]а}}), 1956 йылдың 26 июненән — ЗиЛ ({{lang-ru|завод имени Лихачёва}}).
* [[1930 йыл]]: [[СССР]]-ҙа Мәскәү хәрби округы учениеларында Воронеж ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һауа десанты төшөрөлә. Артабан был көн [[Советтар Союзы]]нда, хәҙер [[Рәсәй]]ҙә лә Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө булып билдәләнә. Беренсе десантсыларҙың һаны 12 була.
* [[1933 йыл]]: СССР-ҙа Беломор-Балтик каналы асыла.
* [[1934 йыл]]: [[Адольф Гитлер]] [[Германия]] фюреры итеп иғлан ителә.
* [[1945 йыл]]: Потсдам конференцияһы эшен тамамлай.
* [[1957 йыл]]: [[Өфө]]ләге [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] базаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]н асыу тураһында СССР Юғары белем биреү министрлығы приказына ҡул ҡуйыла.
* [[2007 йыл]]: «Мир» тәрән һыуҙарға төшөү аппараты донъяла тәүге тапҡыр [[Төньяҡ полюс]]та [[Төньяҡ боҙло океан]] төбөнә төшә һәм унда [[Рәсәй]] флагын һәм киләсәк быуындарға яҙма мөрәжәғәт һалынған капсула ҡалдыра.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Наймушина Ольга Васильевна]] (1965), хеҙмәт алдынғыһы. [[Благовещен арматура заводы]]ның инженер-конструкторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы]] (1886—15.10.1970), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Ҡылысбаев Фердинанд Әкрәм улы]] (1926—26.07.2001), уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәктәп]] уҡытыусыһы (1975). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Низамов Илүс Мөбәрәк улы]] (1931—2018), педагог-методист. [[Бөрө дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] элекке кафедра мөдире. Педагогия фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Апакаев Пётр Андреевич]] (1936—18.04.2020), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан Мари педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылға тиклем башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (1993). Мари ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Мари АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969). [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты (2003). 
* [[Әсбәпова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1936), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән Мәсетле районы [[Һабанаҡ]] ауылынан.
* [[Баһманов Валерий Хөсәйен улы]] (1951), физик-ғалим. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1994 йылдарҙа «Искра» фәнни конструкторлыҡ-технология бюроһының сектор мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Советский ҡасабаһынан.
* [[Бабиков Антон Игоревич]] (1991), [[спорт]]сы. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры (2015) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2017).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Каравдин Владимир Петрович]] (1932—12.08.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Ҡәләмова Фәнзиә Сәхиәр ҡыҙы]] (1947—1.03.2010), агроном, йәмәғәтсе.  2006—2010 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Юлай Сәмиғулла улы]] (1947—11.09.1998), шахтёр. 1971—1990 йылдарҙа [[Бүребай]] руда идаралығы эшсеһе, 1991—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Быҙаулыҡ» совхозының директор урынбаҫары. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Аралбай (Йылайыр районы)|Аралбай]] ауылынан.
* [[Нәфиҡова Зәкиә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1966 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]] һәм [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм мәғариф учреждениелары хеҙмәткәре. 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институты методисы, уҡытыусыһы, башланғыс белем кафедраһы мөдире, 2012 йылдан — Милли мәғарифты уҡыу-методик яҡтан тәьмин итеү үҙәге директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2005), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылынан.
* [[Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы]] (1952), СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).
* [[Шәмсетдинов Мәсғүт Мәзит улы]] (1957—13.08.2021), табип-фтизиатр. 1987—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] [[туберкулёз]]ды дауалау диспансерының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003(, Рәсәйҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2018) һәм Табип-фтизиатрҙар ассоциацияһы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан.
* [[Гәрәев Рушан Ҡәҙим улы]] (1962), агроном, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] ветераны, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 2008 йылдан [[Тәтешле районы|Тәтешле]], 2020 йылдан — [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Аҡсәйет]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Таһир Афзал улы]] (1972), [[спорт]]сы,  тренер. Олимпия резервының бокс буйынса Н. Валуев исемендәге спорт мәктәбе тренеры. Бокс буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, халыҡ-ара һәм [[СССР|Бөтә Союз]] ярыштарының күп тапҡыр еңеүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плотников Дмитрий Павлович]] (1918—4.09.2012), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1960 йылдан Коми АССР-ының, 1960—1966 йылдарҙа [[Ҡурған өлкәһе]]нең хәрби комиссары. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Ионов Василий Иванович]] (1923—2010), [[нефть|нефтсе]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән мастеры, цех начальнигы, 1971 йылдан баш инженеры, 1981—1989 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Октябрьский үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. [[И. М. Губкин]]  исемендәге премия лауреаты. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Морат Исмәғил улы]] (1928—23.07.2011), механизатор, водитель. 1944 йылдан [[Сибай]] МТС-ы шофёры, 1954 йылдан — комбайнёры, 1957—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957, 1981). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Баймаҡ районы)|Дәүләт]] ауылынан. 
* [[Буланкин Юрий Михайлович]] (1948), төҙөүсе. Хәҙерге «Востокнефтезаводмонтаж» тресы «Салауат-2» предприятиеһының элекке монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан. 
* [[Хөснуллина Гүзәл Ҡәҙим ҡыҙы]] (1948), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 9-сы, 1980 йылдан (өҙөклөк менән) 19-сы мәктәп уҡытыусыһы, 1985 йылдан — директоры; 1999—2007 йылдарҙа 1-се гимназия директоры. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Йыл директоры Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Тәтешле районы]]ның [[Бүл-Ҡайпан]] ауылынан.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (1958), педагог, йәмәғәтсе. 2009 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе  директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Истәк]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы]] (ижади псевдонимы [[Рөстәм Нурыев]]; 1963), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең Башҡортостан төбәк органы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. 2005 йылдан [[Википедия]] ирекмәне. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). [[Статистика]] отличнигы (2010). Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡтың «Ключевое слово» Бөтә Рәсәй йәмәғәт премияһы (2020), «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмәғәт ойошмаһынының «Вики-премия»һы лауреаты (2014, 2018). «[[Мәсетле районы]]ның 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). 
* [[Симонов Сергей Анатольевич]] (1963), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]нең идарасы урынбаҫары – техник директоры. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. 
* [[Гурьева Вероника Александровна]] (1968), педагог, мәғариф һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының 4-се мәктәбе уҡытыусыһы, 1998 йылдан мәғариф идаралығы инспекторы, 1999 йылдан [[Благовещен районы|Благовещен район]] хакимиәте башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Рәсәйҙең йыл уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның 1995 йылда күсерелгән Дербешка ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Стефан]] (донъяуи исеме Проценко Стефан Максимович; 1889—6.10.1960), дин әһеле, 1942—1944 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Минзәлә]] архиепискобы. Митрополит (1959), архиепископ (1942), архимандрит (1922). Монахлыҡ ҡабул иткән (1922). Сығышы менән Харьков губернаһының Палеевка ауылынан.
* [[Воробьёв Николай Фёдорович]] (1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951—1965 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты (1941). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1961), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Журавлёв Василий Николаевич]] (1904—15.11.1987), [[СССР]] кинорежиссёры, үҫмерҙәр өсөн совет киноһын башлап ебәреүселәрҙең береһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ның халыҡ артисы. Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981).
* [[Чеботарёв Илья Егорович]] (1929—2.05.1982), ғалим-ветеринария табибы, 1961—1969 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1966 йылдан — ветеринария факультеты деканы. Ветеринария фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Сығышы менән элекке Үҙәк Черноземье өлкәһенең Берёзовка ауылынан.
* [[Саҙриев Миҙхәт Минша улы]] (1934—2.12.2016), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1971), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙер [[Туймазы]] ҡалаһы составына ингән Түбәнкүл ауылынан.
* [[Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы]] (1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985). 
* [[Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы]] (1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805]]: Никанор Чернецов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1820]]: Джон Тиндаль, [[Англия]] [[Физика|физигы]], күк йөҙөнөң ниңә зәңгәр төҫтә булыуын беренсе аңлатыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900]]: Илья Старинов, [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның партизан-диверсанты.
* [[1905]]: Леонид Ленч (төп фамилияһы Попов), СССР-ҙың юморист [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1905]]: Мирна Лой, [[Америка]] киноактрисаһы.
* [[1928]]: [[Георгий Сафаров]], хужалыҡ эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металлургы.
* [[1929]]: Валерий Аграновский, СССР [[Журналистика|журналисы]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[драма]]тург.
* [[1945]]: Георгий Мовсесян, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995) һәм халыҡ артисы (2001).
* [[1960]]: Оливье Грюнер, [[Франция]] киноактёры, кикбоксинг буйынса элекке [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1970]]: Кевин Смит, Америка режиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1980]]: Александр Емельяненко, Рәсәй [[спорт]]сыһы, [[көрәш]]се.
* [[1990]]: Элизабет Дебики, [[Австралия]]ның [[театр]] һәм кино актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1923]]: [[Хардинг Уоррен Гамалиел]], [[АҠШ]]-тың 29-сы Президенты.
* [[1964]]: [[Ишкинин Ишмәй Иштубай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Андрей Петрович Капица, СССР һәм Рәсәй [[География|географы]] һәм геоморфологы, СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр Академияһы) ағза-корреспонденты.
* [[2014]]: Ольга Воронец, СССР һәм Рәсәй [[йыр]]сыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З02]]
[[Категория:2 август]]</text>
      <sha1>ss8cr1szovzlq3wo07a44qmfpipz18z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301538</id>
      <parentid>1301537</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29924" sha1="784z7mvwxvmfuifbtvfo98vgby1d4na" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 214-се ([[кәбисә йыл]]ында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта йәшнигенең тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Гайана}}: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Македония}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: Милли кино көнө. 
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ненец автономиялы округы]]нда [[болан]] көнө.
** Эвенкия тәбиғәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Россия}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
** Тимер юлсылар көнө (августың беренсе йәкшәбеһе).
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Десантсылар һәм Ҡораллы көстәрҙең махсус операция частары көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сербия}} {{Флагификация|Словения}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1790 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
* [[1887 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ла Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә АМО ({{lang-ru|Автомобильное моторное общество}}) заводы сафҡа инә, 1933 йылда ЗиС ({{lang-ru|завод имени [[Сталин]]а}}), 1956 йылдың 26 июненән — ЗиЛ ({{lang-ru|завод имени Лихачёва}}).
* [[1930 йыл]]: [[СССР]]-ҙа Мәскәү хәрби округы учениеларында Воронеж ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һауа десанты төшөрөлә. Артабан был көн [[Советтар Союзы]]нда, хәҙер [[Рәсәй]]ҙә лә Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө булып билдәләнә. Беренсе десантсыларҙың һаны 12 була.
* [[1933 йыл]]: СССР-ҙа Беломор-Балтик каналы асыла.
* [[1934 йыл]]: [[Адольф Гитлер]] [[Германия]] фюреры итеп иғлан ителә.
* [[1945 йыл]]: Потсдам конференцияһы эшен тамамлай.
* [[1957 йыл]]: [[Өфө]]ләге [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] базаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]н асыу тураһында СССР Юғары белем биреү министрлығы приказына ҡул ҡуйыла.
* [[2007 йыл]]: «Мир» тәрән һыуҙарға төшөү аппараты донъяла тәүге тапҡыр [[Төньяҡ полюс]]та [[Төньяҡ боҙло океан]] төбөнә төшә һәм унда [[Рәсәй]] флагын һәм киләсәк быуындарға яҙма мөрәжәғәт һалынған капсула ҡалдыра.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Наймушина Ольга Васильевна]] (1965), хеҙмәт алдынғыһы. [[Благовещен арматура заводы]]ның инженер-конструкторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы]] (1886—15.10.1970), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Ҡылысбаев Фердинанд Әкрәм улы]] (1926—26.07.2001), уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәктәп]] уҡытыусыһы (1975). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Низамов Илүс Мөбәрәк улы]] (1931—2018), педагог-методист. [[Бөрө дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] элекке кафедра мөдире. Педагогия фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Апакаев Пётр Андреевич]] (1936—18.04.2020), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан Мари педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылға тиклем башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (1993). Мари ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Мари АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969). [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты (2003). 
* [[Әсбәпова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1936), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән Мәсетле районы [[Һабанаҡ]] ауылынан.
* [[Баһманов Валерий Хөсәйен улы]] (1951), физик-ғалим. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1994 йылдарҙа «Искра» фәнни конструкторлыҡ-технология бюроһының сектор мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Советский ҡасабаһынан.
* [[Бабиков Антон Игоревич]] (1991), [[спорт]]сы. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры (2015) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2017).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Каравдин Владимир Петрович]] (1932—12.08.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Ҡәләмова Фәнзиә Сәхиәр ҡыҙы]] (1947—1.03.2010), агроном, йәмәғәтсе.  2006—2010 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Юлай Сәмиғулла улы]] (1947—11.09.1998), шахтёр. 1971—1990 йылдарҙа [[Бүребай]] руда идаралығы эшсеһе, 1991—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Быҙаулыҡ» совхозының директор урынбаҫары. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Аралбай (Йылайыр районы)|Аралбай]] ауылынан.
* [[Нәфиҡова Зәкиә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1966 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]] һәм [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм мәғариф учреждениелары хеҙмәткәре. 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институты методисы, уҡытыусыһы, башланғыс белем кафедраһы мөдире, 2012 йылдан — Милли мәғарифты уҡыу-методик яҡтан тәьмин итеү үҙәге директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2005), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылынан.
* [[Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы]] (1952), СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).
* [[Шәмсетдинов Мәсғүт Мәзит улы]] (1957—13.08.2021), табип-фтизиатр. 1987—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] [[туберкулёз]]ды дауалау диспансерының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003(, Рәсәйҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2018) һәм Табип-фтизиатрҙар ассоциацияһы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан.
* [[Гәрәев Рушан Ҡәҙим улы]] (1962), агроном, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] ветераны, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 2008 йылдан [[Тәтешле районы|Тәтешле]], 2020 йылдан — [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Аҡсәйет]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Таһир Афзал улы]] (1972), [[спорт]]сы,  тренер. Олимпия резервының бокс буйынса Н. Валуев исемендәге спорт мәктәбе тренеры. Бокс буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, халыҡ-ара һәм [[СССР|Бөтә Союз]] ярыштарының күп тапҡыр еңеүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плотников Дмитрий Павлович]] (1918—4.09.2012), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1960 йылдан Коми АССР-ының, 1960—1966 йылдарҙа [[Ҡурған өлкәһе]]нең хәрби комиссары. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Ионов Василий Иванович]] (1923—2010), [[нефть|нефтсе]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән мастеры, цех начальнигы, 1971 йылдан баш инженеры, 1981—1989 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Октябрьский үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. [[И. М. Губкин]]  исемендәге премия лауреаты. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Морат Исмәғил улы]] (1928—23.07.2011), механизатор, водитель. 1944 йылдан [[Сибай]] МТС-ы шофёры, 1954 йылдан — комбайнёры, 1957—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957, 1981). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Баймаҡ районы)|Дәүләт]] ауылынан. 
* [[Буланкин Юрий Михайлович]] (1948), төҙөүсе. Хәҙерге «Востокнефтезаводмонтаж» тресы «Салауат-2» предприятиеһының элекке монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан. 
* [[Хөснуллина Гүзәл Ҡәҙим ҡыҙы]] (1948), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 9-сы, 1980 йылдан (өҙөклөк менән) 19-сы мәктәп уҡытыусыһы, 1985 йылдан — директоры; 1999—2007 йылдарҙа 1-се гимназия директоры. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Йыл директоры Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Тәтешле районы]]ның [[Бүл-Ҡайпан]] ауылынан.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (1958), педагог, йәмәғәтсе. 2009 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе  директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Истәк]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы]] (ижади псевдонимы [[Рөстәм Нурыев]]; 1963), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең Башҡортостан төбәк органы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. 2005 йылдан [[Википедия]] ирекмәне. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). [[Статистика]] отличнигы (2010). Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡтың «Ключевое слово» Бөтә Рәсәй йәмәғәт премияһы (2020), «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмәғәт ойошмаһынының «Вики-премия»һы лауреаты (2014, 2018). «[[Мәсетле районы]]ның 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). 
* [[Симонов Сергей Анатольевич]] (1963), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]нең идарасы урынбаҫары – техник директоры. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. 
* [[Гурьева Вероника Александровна]] (1968), педагог, мәғариф һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының 4-се мәктәбе уҡытыусыһы, 1998 йылдан мәғариф идаралығы инспекторы, 1999 йылдан [[Благовещен районы|Благовещен район]] хакимиәте башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Рәсәйҙең йыл уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның 1995 йылда күсерелгән Дербешка ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Стефан]] (донъяуи исеме Проценко Стефан Максимович; 1889—6.10.1960), дин әһеле, 1942—1944 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Минзәлә]] архиепискобы. Митрополит (1959), архиепископ (1942), архимандрит (1922). Монахлыҡ ҡабул иткән (1922). Сығышы менән Харьков губернаһының Палеевка ауылынан.
* [[Воробьёв Николай Фёдорович]] (1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951—1965 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты (1941). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1961), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Журавлёв Василий Николаевич]] (1904—15.11.1987), [[СССР]] кинорежиссёры, үҫмерҙәр өсөн совет киноһын башлап ебәреүселәрҙең береһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ның халыҡ артисы. Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981).
* [[Чеботарёв Илья Егорович]] (1929—2.05.1982), ғалим-ветеринария табибы, 1961—1969 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1966 йылдан — ветеринария факультеты деканы. Ветеринария фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Сығышы менән элекке Үҙәк Черноземье өлкәһенең Берёзовка ауылынан.
* [[Саҙриев Миҙхәт Минша улы]] (1934—2.12.2016), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1971), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙер [[Туймазы]] ҡалаһы составына ингән Түбәнкүл ауылынан.
* [[Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы]] (1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985). 
* [[Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы]] (1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Никанор Чернецов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1820 йыл]]: Джон Тиндаль, [[Англия]] [[Физика|физигы]], күк йөҙөнөң ниңә зәңгәр төҫтә булыуын беренсе аңлатыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900 йыл]]: Илья Старинов, [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның партизан-диверсанты.
* [[1905 йыл]]: Леонид Ленч (төп фамилияһы Попов), СССР-ҙың юморист [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1905 йыл]]: Мирна Лой, [[Америка]] киноактрисаһы.
* [[1928 йыл]]: [[Георгий Сафаров]], хужалыҡ эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металлургы.
* [[1929 йыл]]: Валерий Аграновский, СССР [[Журналистика|журналисы]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[драма]]тург.
* [[1945 йыл]]: Георгий Мовсесян, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995) һәм халыҡ артисы (2001).
* [[1960 йыл]]: Оливье Грюнер, [[Франция]] киноактёры, кикбоксинг буйынса элекке [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1970 йыл]]: Кевин Смит, Америка режиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1980 йыл]]: Александр Емельяненко, Рәсәй [[спорт]]сыһы, [[көрәш]]се.
* [[1990 йыл]]: Элизабет Дебики, [[Австралия]]ның [[театр]] һәм кино актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1923]]: [[Хардинг Уоррен Гамалиел]], [[АҠШ]]-тың 29-сы Президенты.
* [[1964]]: [[Ишкинин Ишмәй Иштубай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011]]: Андрей Петрович Капица, СССР һәм Рәсәй [[География|географы]] һәм геоморфологы, СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр Академияһы) ағза-корреспонденты.
* [[2014]]: Ольга Воронец, СССР һәм Рәсәй [[йыр]]сыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З02]]
[[Категория:2 август]]</text>
      <sha1>784z7mvwxvmfuifbtvfo98vgby1d4na</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301539</id>
      <parentid>1301538</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:51:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29952" sha1="1dirmowjzawpp3f2gi4dua7szf801nx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''2 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 214-се ([[кәбисә йыл]]ында 215-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 151 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: Почта йәшнигенең тыуған көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Гайана}}: Азатлыҡ көнө.
* {{Флагификация|Македония}}: Республика көнө.
* {{Флагификация|Әзербайжан}}: Милли кино көнө. 
==== Төбәк байрамдары ====
* {{Флагификация|Россия}}: [[Ненец автономиялы округы]]нда [[болан]] көнө.
** Эвенкия тәбиғәте көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри байрамдар
* {{Флагификация|Россия}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
** Тимер юлсылар көнө (августың беренсе йәкшәбеһе).
* {{Флагификация|Белоруссия}}: Десантсылар һәм Ҡораллы көстәрҙең махсус операция частары көнө.
* {{Флагификация|Казахстан}}: Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө.
* {{Флагификация|Сербия}} {{Флагификация|Словения}}: Авиация көнө.
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1790 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда беренсе халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
* [[1887 йыл]]: [[Америка Ҡушма Штаттары|Америка]]ла Роуэль Ходже (Rowell Hodge) сәнскеле тимер сыбыҡҡа патент ала.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1916 йыл]]: [[Мәскәү]]ҙә АМО ({{lang-ru|Автомобильное моторное общество}}) заводы сафҡа инә, 1933 йылда ЗиС ({{lang-ru|завод имени [[Сталин]]а}}), 1956 йылдың 26 июненән — ЗиЛ ({{lang-ru|завод имени Лихачёва}}).
* [[1930 йыл]]: [[СССР]]-ҙа Мәскәү хәрби округы учениеларында Воронеж ҡалаһы янында беренсе тапҡыр һауа десанты төшөрөлә. Артабан был көн [[Советтар Союзы]]нда, хәҙер [[Рәсәй]]ҙә лә Һауа-десант ғәскәрҙәре көнө булып билдәләнә. Беренсе десантсыларҙың һаны 12 була.
* [[1933 йыл]]: СССР-ҙа Беломор-Балтик каналы асыла.
* [[1934 йыл]]: [[Адольф Гитлер]] [[Германия]] фюреры итеп иғлан ителә.
* [[1945 йыл]]: Потсдам конференцияһы эшен тамамлай.
* [[1957 йыл]]: [[Өфө]]ләге [[К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты]] базаһында [[Башҡорт дәүләт университеты]]н асыу тураһында СССР Юғары белем биреү министрлығы приказына ҡул ҡуйыла.
* [[2007 йыл]]: «Мир» тәрән һыуҙарға төшөү аппараты донъяла тәүге тапҡыр [[Төньяҡ полюс]]та [[Төньяҡ боҙло океан]] төбөнә төшә һәм унда [[Рәсәй]] флагын һәм киләсәк быуындарға яҙма мөрәжәғәт һалынған капсула ҡалдыра.  }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Наймушина Ольга Васильевна]] (1965), хеҙмәт алдынғыһы. [[Благовещен арматура заводы]]ның инженер-конструкторы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы]] (1886—15.10.1970), [[уҡытыусы]], [[Шиғриәт|шағир]]. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1949).
* [[Ҡылысбаев Фердинанд Әкрәм улы]] (1926—26.07.2001), уҡытыусы. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған [[мәктәп]] уҡытыусыһы (1975). 1-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Ләмәҙтамаҡ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Низамов Илүс Мөбәрәк улы]] (1931—2018), педагог-методист. [[Бөрө дәүләт педагогия институты]]ның һәм [[М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты|М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының]] элекке кафедра мөдире. Педагогия фәндәре докторы, профессор. Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
* [[Апакаев Пётр Андреевич]] (1936—18.04.2020), [[Педагогика|педагог]]-[[фән|ғалим]]. 1986 йылдан Мари педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылға тиклем башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (1993). Мари ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991), [[Мари АССР‑ы]]ның атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969). [[Яныш Ялкайн]] исемендәге премия лауреаты (2003). 
* [[Әсбәпова Әлфиә Фәйзрахман ҡыҙы]] (1936), уҡытыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985). Сығышы менән Мәсетле районы [[Һабанаҡ]] ауылынан.
* [[Баһманов Валерий Хөсәйен улы]] (1951), физик-ғалим. 1978 йылдан [[Өфө авиация институты]] һәм [[Өфө дәүләт авиация техник университеты]] уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1984—1994 йылдарҙа «Искра» фәнни конструкторлыҡ-технология бюроһының сектор мөдире; бер үк ваҡытта 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Йәшәйеш хәүефһеҙлеге ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007). Сығышы менән хәҙерге [[Ҡырым Республикаһы]]ның Советский ҡасабаһынан.
* [[Бабиков Антон Игоревич]] (1991), [[спорт]]сы. [[Биатлон]] буйынса [[Рәсәй]] йыйылма командаһы ағзаһы. Эстафетала 2017 йылғы [[Ер|донъя]] чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры (2015) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2017).  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} || 
* [[Каравдин Владимир Петрович]] (1932—12.08.2011), [[СССР]] һәм [[Рәсәй]] [[хоккей]]сыһы һәм тренеры, туплы (1954) һәм шайбалы хоккей (1956) буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Сығышы менән [[Дәүләкән]] ҡалаһынан.
* [[Ҡәләмова Фәнзиә Сәхиәр ҡыҙы]] (1947—1.03.2010), агроном, йәмәғәтсе.  2006—2010 йылдарҙа [[Мәсетле районы]] Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе.  [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Учалы районы]] [[Ҡарағужа (Башҡортостан)|Ҡарағужа]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Мостафин Юлай Сәмиғулла улы]] (1947—11.09.1998), шахтёр. 1971—1990 йылдарҙа [[Бүребай]] руда идаралығы эшсеһе, 1991—1995 йылдарҙа [[Хәйбулла районы]] «Быҙаулыҡ» совхозының директор урынбаҫары. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Йылайыр районы]] [[Аралбай (Йылайыр районы)|Аралбай]] ауылынан.
* [[Нәфиҡова Зәкиә Ғәлиәхмәт ҡыҙы]] (1947), [[фән|ғалим]]-[[Педагогика|педагог]]. 1966 йылдан [[Күмертау]] ҡалаһы, [[Баймаҡ районы]] һәм [[Өфө ҡалаһы]] мәктәптәре уҡытыусыһы һәм мәғариф учреждениелары хеҙмәткәре. 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан Мәғарифты үҫтереү институты методисы, уҡытыусыһы, башланғыс белем кафедраһы мөдире, 2012 йылдан — Милли мәғарифты уҡыу-методик яҡтан тәьмин итеү үҙәге директоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2005), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2007). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы [[2-се Этҡол]] ауылынан.
* [[Ишмәтов Рафаил Ғәзиз улы]] (1952), СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры, ғалим-педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (2003), доцент. [[Шайбалы хоккей]] буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1996) һәм [[СССР]]-ҙың спорт мастеры (1977). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). [[Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй)|Дуҫлыҡ ордены]] кавалеры (1996).
* [[Шәмсетдинов Мәсғүт Мәзит улы]] (1957—13.08.2021), табип-фтизиатр. 1987—2021 йылдарҙа [[Стәрлетамаҡ]] [[туберкулёз]]ды дауалау диспансерының баш табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2005) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003(, Рәсәйҙең атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре (2018) һәм Табип-фтизиатрҙар ассоциацияһы ағзаһы. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Ауырғазы районы]] [[Иҫке Әпсәләм]] ауылынан.
* [[Гәрәев Рушан Ҡәҙим улы]] (1962), агроном, [[ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты|комсомол органдары]] ветераны, [[Муниципаль район|муниципаль хеҙмәткәр]]. 2008 йылдан [[Тәтешле районы|Тәтешле]], 2020 йылдан — [[Борай районы|Борай район]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006). [[Халыҡтар дуҫлығы ордены (Башҡортостан)|Халыҡтар дуҫлығы ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Тәтешле районы]] [[Аҡсәйет]] ауылынан.
* [[Ғәлиев Таһир Афзал улы]] (1972), [[спорт]]сы,  тренер. Олимпия резервының бокс буйынса Н. Валуев исемендәге спорт мәктәбе тренеры. Бокс буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, халыҡ-ара һәм [[СССР|Бөтә Союз]] ярыштарының күп тапҡыр еңеүсеһе.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Плотников Дмитрий Павлович]] (1918—4.09.2012), хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. [[Бөйөк Ватан һуғышы|Бөйөк Ватан]] һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1960 йылдан Коми АССР-ының, 1960—1966 йылдарҙа [[Ҡурған өлкәһе]]нең хәрби комиссары. [[Рәсәй Федерацияһы Геройы]] (1996). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Белорет районы]]ның [[Үрге Әүжән]] ауылынан.
* [[Ионов Василий Иванович]] (1923—2010), [[нефть|нефтсе]], [[Инженерлыҡ эше|инженер]]. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950 йылдан «Туймазанефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының өлкән мастеры, цех начальнигы, 1971 йылдан баш инженеры, 1981—1989 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең Октябрьский үҙәк производство хеҙмәтләндереү базаһы начальнигы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған нефтсеһе (1980). 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1985), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1986) һәм [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1974) ордендары кавалеры. [[И. М. Губкин]]  исемендәге премия лауреаты. [[Октябрьский (ҡала)|Октябрьский]] ҡалаһының почётлы гражданы.  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Ғәбитов Морат Исмәғил улы]] (1928—23.07.2011), механизатор, водитель. 1944 йылдан [[Сибай]] МТС-ы шофёры, 1954 йылдан — комбайнёры, 1957—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Сибай» совхозы шофёры. Ике [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры (1957, 1981). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Баймаҡ районы)|Дәүләт]] ауылынан. 
* [[Буланкин Юрий Михайлович]] (1948), төҙөүсе. Хәҙерге «Востокнефтезаводмонтаж» тресы «Салауат-2» предприятиеһының элекке монтажсыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Ишембай районы]]ның [[Аникеевский (Ишембай районы)|Аникеевский]] ауылынан. 
* [[Хөснуллина Гүзәл Ҡәҙим ҡыҙы]] (1948), педагог, йәмәғәтсе. 1968 йылдан [[Салауат (ҡала)|Салауат]] ҡалаһының 9-сы, 1980 йылдан (өҙөклөк менән) 19-сы мәктәп уҡытыусыһы, 1985 йылдан — директоры; 1999—2007 йылдарҙа 1-се гимназия директоры. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының ҡала советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988). Йыл директоры Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты (1996). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Тәтешле районы]]ның [[Бүл-Ҡайпан]] ауылынан.
* [[Харисов Фәрит Фәхрәзи улы]] (1958), педагог, йәмәғәтсе. 2009 йылдан [[Яңауыл]] ҡалаһының 1-се урта мәктәбе  директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы, Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың [[Истәк]] ауылынан.
* [[Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы]] (ижади псевдонимы [[Рөстәм Нурыев]]; 1963), [[иҡтисад]]сы, [[дәүләт]] хеҙмәткәре, йәмәғәтсе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистикаһы хеҙмәтенең Башҡортостан төбәк органы етәксеһе урынбаҫары. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы. 2005 йылдан [[Википедия]] ирекмәне. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы]] (2003), [[Салауат Юлаев ордены]] кавалеры (2022). [[Статистика]] отличнигы (2010). Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡтың «Ключевое слово» Бөтә Рәсәй йәмәғәт премияһы (2020), «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмәғәт ойошмаһынының «Вики-премия»һы лауреаты (2014, 2018). «[[Мәсетле районы]]ның 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). 
* [[Симонов Сергей Анатольевич]] (1963), инженер. [[Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе|Өфө моторҙар эшләү берекмәһе]]нең идарасы урынбаҫары – техник директоры. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған машина эшләүсеһе. 2-се дәрәжә [[«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены]] кавалеры. 
* [[Гурьева Вероника Александровна]] (1968), педагог, мәғариф һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1990 йылдан [[Благовещен (ҡала, Башҡортостан)|Благовещен]] ҡалаһының 4-се мәктәбе уҡытыусыһы, 1998 йылдан мәғариф идаралығы инспекторы, 1999 йылдан [[Благовещен районы|Благовещен район]] хакимиәте башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы. Рәсәйҙең йыл уҡытыусыһы (1997). Сығышы менән хәҙерге [[Татарстан Республикаһы]]ның 1995 йылда күсерелгән Дербешка ҡасабаһынан.   }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Стефан]] (донъяуи исеме Проценко Стефан Максимович; 1889—6.10.1960), дин әһеле, 1942—1944 йылдарҙа [[Өфө]] һәм [[Минзәлә]] архиепискобы. Митрополит (1959), архиепископ (1942), архимандрит (1922). Монахлыҡ ҡабул иткән (1922). Сығышы менән Харьков губернаһының Палеевка ауылынан.
* [[Воробьёв Николай Фёдорович]] (1904—21.03.1976), ғалим-невролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1951—1965 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт медицина институты]] ректоры. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. Медицина фәндәре кандидаты (1941). [[Башҡорт АССР‑ы]]ның атҡаҙанған табибы (1957) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (1964), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1948). 2‑се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены|Ватан һуғышы]] (1944), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1961), [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943), [[«Почёт Билдәһе» ордены|«Почёт Билдәһе»]] (1953) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Иваново өлкәһе]]нең үҙәге [[Иваново]] ҡалаһынан. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Журавлёв Василий Николаевич]] (1904—15.11.1987), [[СССР]] кинорежиссёры, үҫмерҙәр өсөн совет киноһын башлап ебәреүселәрҙең береһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ның халыҡ артисы. Башҡорт АССР-ының [[Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы]] лауреаты (1981).
* [[Чеботарёв Илья Егорович]] (1929—2.05.1982), ғалим-ветеринария табибы, 1961—1969 йылдарҙа [[Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] уҡытыусыһы, 1966 йылдан — ветеринария факультеты деканы. Ветеринария фәндәре докторы (1967), профессор (1968). Сығышы менән элекке Үҙәк Черноземье өлкәһенең Берёзовка ауылынан.
* [[Саҙриев Миҙхәт Минша улы]] (1934—2.12.2016), ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1971), профессор (1995). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (1994). Сығышы менән хәҙер [[Туймазы]] ҡалаһы составына ингән Түбәнкүл ауылынан.
* [[Мәхмүтов Фәүир Шәрифулла улы]] (1939—21.07.1988), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1962 һәм 1966—1988 йылдарҙа «Востокнефтепроводстрой» тресының изолировщигы һәм торба һалыу краны машинисы. Хеҙмәт даны орденының тулы кавалеры (1985). 
* [[Кликич Лилиә Миңлеғәлим ҡыҙы]] (1954), ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (2006), профессор (2013). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Учалы районы]]ның [[Учалы (ауыл)|Учалы]] ауылынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1805 йыл]]: Никанор Чернецов, [[Рәсәй империяһы]] рәссамы.
* [[1820 йыл]]: Джон Тиндаль, [[Англия]] [[Физика|физигы]], күк йөҙөнөң ниңә зәңгәр төҫтә булыуын беренсе аңлатыусы. 
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1900 йыл]]: Илья Старинов, [[СССР]]-ҙың хәрби хеҙмәткәре, [[Бөйөк Ватан һуғышы]]ның партизан-диверсанты.
* [[1905 йыл]]: Леонид Ленч (төп фамилияһы Попов), СССР-ҙың юморист [[әҙәбиәт|яҙыусыһы]].
* [[1905 йыл]]: Мирна Лой, [[Америка]] киноактрисаһы.
* [[1928 йыл]]: [[Георгий Сафаров]], хужалыҡ эшмәкәре, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған металлургы.
* [[1929 йыл]]: Валерий Аграновский, СССР [[Журналистика|журналисы]], [[әҙәбиәт|яҙыусы]], [[драма]]тург.
* [[1945 йыл]]: Георгий Мовсесян, СССР һәм [[Рәсәй]] композиторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995) һәм халыҡ артисы (2001).
* [[1960 йыл]]: Оливье Грюнер, [[Франция]] киноактёры, кикбоксинг буйынса элекке [[Ер|донъя]] чемпионы.
* [[1970 йыл]]: Кевин Смит, Америка режиссёры, актёр һәм сценарист.
* [[1980 йыл]]: Александр Емельяненко, Рәсәй [[спорт]]сыһы, [[көрәш]]се.
* [[1990 йыл]]: Элизабет Дебики, [[Австралия]]ның [[театр]] һәм кино актрисаһы.  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:2 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1923 йыл]]: [[Хардинг Уоррен Гамалиел]], [[АҠШ]]-тың 29-сы Президенты.
* [[1964 йыл]]: [[Ишкинин Ишмәй Иштубай улы]], [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы, [[Советтар Союзы Геройы]] (1945).
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[2011 йыл]]: Андрей Петрович Капица, СССР һәм Рәсәй [[География|географы]] һәм геоморфологы, СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр Академияһы) ағза-корреспонденты.
* [[2014 йыл]]: Ольга Воронец, СССР һәм Рәсәй [[йыр]]сыһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы.  }}

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З02]]
[[Категория:2 август]]</text>
      <sha1>1dirmowjzawpp3f2gi4dua7szf801nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>3 август</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71743</id>
    <revision>
      <id>1301541</id>
      <parentid>1248568</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Ваҡиғалар}} */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24229" sha1="h4u8frtmm5xuarv598vfjx5pulldksi" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө.
* {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini).
* [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла.
* [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була.
* [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]]   агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан.
* [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан.
* [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан.
* [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981).
* [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1970—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан.
* [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбе дректоры; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. 
* [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). 
* [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры.
* [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан.
* [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. 
* [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан.
* [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998).
* [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан.
* [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры.
* [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997).
* [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1770]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле.
* [[1790]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы.
* [[1905]]: Борис Курчатов, ССС-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан.
* [[1910]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр.
* [[1910]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1920]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы.
* [[1924]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы.
* [[1935]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1935]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы.
* [[1940]]: Мартин Шин,  [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм  [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты.
* [[1950]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр.
* [[1965]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1968]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[2008]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З03]]
[[Категория:3 август]]</text>
      <sha1>h4u8frtmm5xuarv598vfjx5pulldksi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301542</id>
      <parentid>1301541</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:54:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дөйөм исемлек */ өҫтәмә мәғлүмәт</comment>
      <origin>1301542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24322" sha1="c9yrye02gva65t4lycmiog3vt6cdgcx" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө.
* {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini).
* [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла.
* [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була.
* [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]]   агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан.
* [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан.
* [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан.
* [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981).
* [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1970—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан.
* [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбе дректоры; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. 
* [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). 
* [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры.
* [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан.
* [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. 
* [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан.
* [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998).
* [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан.
* [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры.
* [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997).
* [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1770 йыл]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле.
* [[1790 йыл]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы.
* [[1905 йыл]]: Борис Курчатов, СССР-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан.
* [[1910 йыл]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр.
* [[1910 йыл]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1920 йыл]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы.
* [[1924 йыл]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы.
* [[1935 йыл]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1935 йыл]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы.
* [[1940 йыл]]: Мартин Шин,  [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм  [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты.
* [[1950 йыл]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр.
* [[1965 йыл]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1968]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[2008]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З03]]
[[Категория:3 август]]</text>
      <sha1>c9yrye02gva65t4lycmiog3vt6cdgcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301543</id>
      <parentid>1301542</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Үлем}} */ аныҡлаштырыу</comment>
      <origin>1301543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24336" sha1="qvwckk2o9wm55ad694v1r7ga4zro2ef" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''3 август''' — [[григориан стиле]] буйынса йылдың 215-се ([[кәбисә йыл]]ында 216-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 150 көн ҡала.
{{Ай календары|date={{CURRENTYEAR}}-08-01}}
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} || 
== {{Байрамдар}} һәм иҫтәлекле даталар == 
;[[Рәсем:Sciences de la terre.svg|25px]] Халыҡ-ара 
* {{Ер}} [[Ер]]: [[Ҡарбуз]] көнө.
;[[Рәсем:Crystal locale.png|27px]] Милли 
* {{Флагификация|Венесуэла}}: [[Флаг]] көнө.
* {{Флагификация|Канада}}: Регата көнө.
* {{Флагификация|Нигер}}: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.
;[[Файл:Social_sciences.svg|25px]] Һөнәри
}}&lt;/onlyinclude&gt; 
== {{Ваҡиғалар}} ==
* [[1778 йыл]]: [[Италия]]ның [[Милан]] ҡалаһында «Ла Скала» опера театры бинаһы асыла. Архитекторы — Джузеппе Пьермарини (Giuseppe Piermarini).
* [[1795 йыл]]: [[Париж]] консерваторияһы эшмәкәрлеген башлай.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1927 йыл]]: [[Берлин]] менән [[Буэнос-Айрес]] араһында тәүге тапҡыр [[телефон]] элемтәһе булдырыла.
* [[1929 йыл]]: [[Дондағы Ростов]] ҡалаһында [[СССР]]-ҙа тәүге автоматик телефон станцияһы (АТС) эшләй башлай. [[Швеция]]ның «Эрикссон» фирмаһы булышлығында төҙөлгән был АТС алты мең номерлы була.
* [[1994 йыл]]: [[Рәсәй Федерацияһы]] һәм [[Башҡортостан Республикаһы]]ның ''«Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында»'' Килешеүенә ҡул ҡуйыла. }}

== {{Тыуым}} ==
=== Башҡортостан менән бәйле шәхестәр ===
==== 0 һәм 5 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|3|}} || 
* [[Павлов Леонид Ильич]] (1910—26.03.1977), хужалыҡ эшмәкәре. 1957–1974 йылдарҙа [[Өфө]]ләге [[Гидравлика (завод, Өфө)|«Гидравлика»]]   агрегат берекмәһе директоры. [[Ленин ордены|Ленин]] (1971), [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1966) һәм [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены|Ҡыҙыл Йондоҙ]] (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Ярославль]] ҡалаһынан.
* [[Хисмәтов Рәлиф Мөхлис улы]] (1940), хеҙмәт ветераны. [[Балтас районы]] «Урал» колхозының элекке баш агрономы. Башҡортостандың атҡаҙанған [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лотник Сергей Викторович]] (1950), [[фән|ғалим]]-[[Физик химия|физик-химик]]. 1994 йылдан [[Башҡорт дәүләт аграр университеты]] уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1993). [[Башҡортостан Республикаһы]]ның мәғариф отличнигы (2005). Сығышы менән хәҙерге [[Краснодар крайы]]ның Северская станицаһынан.
* [[Ғилметдинов Әмир Тимерйән улы]] (1955), ғалим-[[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Технология|технолог]]. 1977 йылдан [[Өфө нефть институты]] һәм [[Өфө дәүләт нефть техник университеты]] уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1998). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Кушнаренко районы]] [[Иҫке Мортаза]] ауылынан.
* [[Арыҫлан Йәнбәков]] (1980—21.09.2011), [[театр]] актёры, [[йыр]]сы, режиссёр һәм телетапшырыуҙар алып барыусы.
* [[Илья Власов]] (1995), [[Рәсәй]] волейболсыһы, [[Мәскәү]]ҙең «Динамо» һәм Рәсәй йыйылма командалары уйынсыһы. [[Европа]] чемпионы (2017), халыҡ-ара класлы спорт мастеры. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 1 һәм 6 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|4|}} || 
* [[Трофимук Андрей Алексеевич]] (1911—25.03.1999), [[фән|ғалим]]-[[Геология|геолог]]-[[Нефть|нефтсе]]. 1934 йылдан «Востокнефть» тресының (Өфө) Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының өлкән геологы, ғилми етәксеһе, 1940 йылдан «[[Ишембайнефть]]» тресының, 1942—1950 йылдарҙа [[«Башнефть» берекмәһе]]нең баш геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы (1958), [[Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы]]ның почётлы академигы (1991), геология-минералогия фәндәре докторы (1949), профессор (1960). [[Социалистик Хеҙмәт Геройы]] (1944), [[РСФСР]]-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), [[СССР]]-ҙың почётлы нефтсеһе (1971), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1981).
* [[Әлимғолов Үзбәк Морат улы]] (1931—2020), [[ауыл хужалығы]] алдынғыһы. 1961—1991 йылдарҙа [[Миәкә районы]] «Миәкә» совхозы механизаторы. [[«Почёт Билдәһе» ордены]] кавалеры. Сығышы менән ошо райондың [[Күл-Ҡуңҡаҫ]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Фәрхетдинов Камил Ғәлләм улы]] (1936—1995), ауыл хужалығы эшмәкәре. 1970—1995 йылдарҙа [[Туймазы районы]] Матросов исемендәге колхоз рәйесе (хәҙер К. Ғ. Фәрхетдинов исемендәге хужалыҡ). Рәсәйҙең атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Бүздәк районы]]ның Рем ауылынан.
* [[Шабаев Владимир Кузьмич]] (1956—1.11.2021), [[музыка]]нт, [[Педагогика|педагог]]. 1988 йылдан [[Өфө ҡалаһы]]ның 5-се балалар музыка мәктәбе дректоры; 2009 йылдан Өфө ҡала мәҙәниәт һарайының «Мираҫ» йыр һəм бейеү фольклор ансамбле ҡарамағындағы «Забава» рус халыҡ музыка ҡоралдары ансамбле артисы (балалайка-секунда). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 2 һәм 7 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|5|}} ||
* [[Попов Дмитрий Иванович]] (1927—25.10.1998), [[ауыл хужалығы]] хеҙмәткәре. 1944 йылдан «Сельхозтехника»ның [[Хәйбулла районы|Хәйбулла район]] берекмәһе водителе, 1962 йылдан — һатыу келәте мөдире, 1975—1985 йылдарҙа — инженер-технолог. [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры (1976). Сығышы менән ошо райондың [[Һамар (Хәйбулла районы)|Һамар]] ауылынан. 
* [[Вәлиева Зөлфирә Зиннәт ҡыҙы]] (1952), [[Педагогика|педагог]]. 1976 йылдан [[Әбйәлил районы]] [[Михайловка (Әбйәлил районы)|Михайловка]] урта мәктәбе уҡытыусыһы; 1990—2010 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге методисы, методик кабинет мөдире, мәғариф бүлеге начальнигы урынбаҫары. [[Рәсәй]]ҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо райондың [[Дәүләт (Әбйәлил районы)|Дәүләт]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Лим Игорь Николаевич]] (1952), [[Инженерлыҡ эше|инженер]]-[[Төҙөлөш|төҙөүсе]], муниципаль хеҙмәткәр. 1994—2003 йылдарҙа [[Нефтекама]] ҡала хакимиәте башлығы. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның беренсе (1995—1999) һәм икенсе (1999—2003) саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2002), [[Нефтекама]] ҡалаһының почётлы гражданы (2013). 
* [[Хәсәнов Шамил Әғләм улы]] (1972), [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 2010 йылдан Элемтә һәм киң күләм коммуникациялар өлкәһендә күҙәтеү буйынса Рәсәй федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе. Рәсәйҙең почётлы радисы. Сығышы менән хәҙерге [[Үзбәкстан]]дың Заравшан ҡалаһынан.  }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 3 һәм 8 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|6|}} || 
* [[Хәмиҙуллин Ғәли Заһит улы]] (1903—14.08.1977), [[Агрономия|агроном]]-[[фән|ғалим]], [[иҡтисад]]сы, [[ВКП(б)|партия]] һәм [[дәүләт]] хеҙмәткәре. 1952—1972 йылдарҙа [[СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы]] Иҡтисади тикшеренеүҙәр бүлегенең ғилми хеҙмәткәре. [[Ауыл хужалығы]] фәндәре докторы (1961). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены|Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ]] (1948), ике [[Почёт Билдәһе ордены|Почёт Билдәһе]] (1944, 1957) ордены кавалеры.
* [[Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйрүша улы]] (1918—7.11.2017), режиссёр, [[Педагогика|педагог]]. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. 1962 йылдан хәҙерге [[Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры]] режиссёры; 1966—1978 йылдарҙа [[Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры]] режиссёры, баш режиссёры, директоры. Бер үк ваҡытта 1963—1974 йылдарҙа [[Өфө сәнғәт училищеһы]]ның [[театр]] бүлеге мөдире. [[Башҡорт АССР-ы]]ның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973), 2-се дәрәжә [[Ватан һуғышы ордены]] кавалеры (1985).  
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Дәүләтов Асылгәрәй Әхмәтгәрәй улы]] (1923—?), [[нефть|нефтсе]], [[электр]]ик. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1978 йылдарҙа «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы электромонтёры, электригы, әүҙем рационализатор. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]] [[Илеш районы]]ның [[Сүлте]] ауылынан.
* [[Басиров Фәһим Ғабдулла улы]] (1933), нефтсе. 1961—1988 йылдарҙа «Арланнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығының күтәргес машинисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Дүртөйлө районы]]ның [[Һыуыҡҡул (Дүртөйлө районы)|Һыуыҡҡул]] ауылынан.
* [[Родионов Василий Семёнович]] (1933), механизатор. 1949—1988 йылдарҙа [[Баймаҡ районы]] «Йылайыр» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығының атҡаҙанған механизаторы (1981). [[Ленин ордены]] кавалеры (1967). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы [[Йылайыр районы]]нан. 
* [[Моратова Роза Ғәйнулла ҡыҙы]] (1938), [[Педагогика|педагог]], йәмәғәтсе.1956—1993 йылдарҙа [[Әбйәлил районы]] [[Байым (Әбйәлил районы)|Байым]] урта мәктәбе [[китапхана]]сыһы, өлкән пионервожатыйы, 1963 йылдан [[уҡытыусы]], шул иҫәптән 1968—1970 йылдарҙа директорҙың тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары, бер үк ваҡытта 1970—1980 йылдарҙа тәүге [[КПСС|партия]] ойошмаһы секретары. Башҡорт АССР-ының  атҡаҙанған уҡытыусыһы (1985), [[РСФСР]]-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1971). Уҡытыусыларҙың [[Бөтә Союз]] съезы делегаты ([[Мәскәү]], 1968). Сығышы менән ошо ауылдан.
* [[Малыбаев Сибәғәт Йәүҙәт улы]] (1948), водитель. 1966 йылдан Әбйәлил районы «Урал» совхозы, 1993 йылдан — «Азатлыҡ» [[фермер]] хужалыҡтары ассоциацияһы, 2003—2007 йылдарҙа — [[Әлмөхәмәт (Әбйәлил районы)|Әлмөхәмәт]] элеваторы һәм Әлмөхәмәт сауҙа йорто водителе. 3-сө дәрәжә [[Хеҙмәт Даны ордены]] кавалеры (1981). Сығышы менән Әлмөхәмәт ауылынан.
* [[Епифанов Владимир Николаевич]] (1958), театр артисы. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры, 1979—1981 йылдарҙа һәм 1986 йылдан [[Өфө]]ләге [[Рус дәүләт академия драма театры]] актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. [[Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы]] (1998).
* [[Рәхмәтуллина Гөлшат Суфиян ҡыҙы]] (1963), табип. 2010 йылдан [[Сибай]] ҡала дауаханаһы бала табыу йортоноң акушер-гинекологы. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2014). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының [[Хәйбулла районы]] [[Аҡъюл]] ауылынан.
* [[Өмөтбаева Рита Ришат ҡыҙы]] (1973), [[Журналистика|журналист]], [[Телевидение|телетапшырыуҙар]] алып барыусы. 1995 йылдан [[Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы]] хеҙмәткәре, шул иҫәптән 2010 йылдан күңел асыу программалары редакцияһы етәксеһе. Бер үк ваҡытта 2008 йылдан [[башҡорт бейеүе]]н башҡарыусыларҙың «Байыҡ» республика телевизион конкурсы етәксеһе. [[Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре]] (2009), [[Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия]] лауреаты (2011). }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

==== 4 һәм 9 һанына тамамланған йылдарҙа тыуғандар ====
&lt;onlyinclude&gt;{{#if: {{replace|{{{1|}}}|7|}} || 
* [[Фәйзуллин Рәфғәт Шакирйән улы]] (1904—5.09.1983), [[башҡорттар|башҡорт]] театр актёры, режиссёр. [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нда ҡатнашыусы. [[Башҡорт АССР-ы]]ның халыҡ артисы (1964). [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] (1955) кавалеры.
* [[Ғәләүев Фларит Тәхәү улы]] (1949), хәрби хеҙмәткәр, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1-се ранг капитаны, Философия фәндәре кандидаты (1988), профессор (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Борғатъя]] ауылынан.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[Тәнзилә Дәүләтбирҙина]] (1964), шағир, драматург һәм журналист. [[Башҡортостан Республикаһы]]ның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2014) һәм [[Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы]] лауреаты (1997).
* [[Ярушин Юрий Анатольевич]] (1969), хеҙмәт алдынғыһы, механизатор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2004). Сығышы менән хәҙерге [[Башҡортостан Республикаһы]]ның [[Мәсетле районы]] [[Буртаковка]] ауылынан. }}
}}&lt;/onlyinclude&gt;

=== Дөйөм исемлек ===
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа тыуғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1770 йыл]]: Фридрих Вильгельм III, [[Пруссия]] короле.
* [[1790 йыл]]: Василий Глинка, [[Рәсәй империяһы]] [[Архитектура|архитекторы]], [[классицизм]] оҫтаһы.
{{Hider|title = ''тулы исемлек''|title-style = text-align: left; color: black; background-color: lavender; font-weight: bold; |content-style = color: black; background-color: ghostwhite; text-align: left; |hidden=1 |content =
* [[1890 йыл]]: Константин Мельников, [[СССР]]-ҙың архитектор-новаторы.
* [[1905 йыл]]: Борис Курчатов, СССР-ҙың ғалим-радиохимигы, профессор, [[Ленин премияһы]] (1959), ике тапҡыр Дәүләт премияһы (1949, 1953) лауреаты. [[Ленин ордены|Ленин]] (1954) һәм биш (1945, 1949, 1953, 1954, 1956) [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] кавалеры. Сығышы менән хәҙерге [[Силәбе өлкәһе]]нең [[Эҫем (Силәбе өлкәһе)|Эҫем]] ҡалаһынан.
* [[1910 йыл]]: Дональд Биссет, [[Англия]]ның [[Балалар әҙәбиәте|балалар яҙыусыһы]], рәссам, театр актёры һәм режиссёр.
* [[1910 йыл]]: Вацлав Дворжецкий, СССР-ҙың [[театр]] һәм кино актёры, [[РСФСР]]-ҙың халыҡ артисы (1991).
* [[1920 йыл]]: Филлис Дороти Джеймс, Англия яҙыусыһы, детективтар авторы.
* [[1924 йыл]]: Анатолий Алексин (төп фамилияһы Гоберман), СССР яҙыусыһы.
* [[1935 йыл]]: [[Мария Биешу]], СССР һәм [[Молдова]]ның [[опера]] [[йыр]]сыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1970).
* [[1935 йыл]]: Георгий Шонин, СССР [[Космонавт|космонавы]], Советтар Союзы Геройы.
* [[1940 йыл]]: Мартин Шин,  [[АҠШ]] актёры, кинорежиссёр, «Эмми» һәм  [[Алтын глобус|«Алтын глобус»]] премиялары лауреаты.
* [[1950 йыл]]: Джон Лэндис, Америка кинорежиссёры, кинорежиссёр, сценарист, продюсер һәм актёр.
* [[1965 йыл]]: Сергей Чонишвили, СССР һәм [[Рәсәй]]ҙең театр һәм кино актёры, диктор, [[Рәсәй Федерацияһы]]ның атҡаҙанған артисы (1999).  }}

== {{Үлем}} == 
''&lt;categorytree depth=&quot;0&quot;&gt;Категория:3 августа вафат булғандар&lt;/categorytree&gt;''
* [[1968 йыл]]: Константин Константинович Рокоссовский, [[Советтар Союзы]] Маршалы, ике тапҡыр [[Советтар Союзы Геройы]].
* [[2008 йыл]]: Александр Исаевич Солженицын, яҙыусы, әҙәбиәт буйынса [[Нобель премияһы]] лауреаты.

== {{Йыл көндәре}} ==
{{Календарь}}
{{Айҙар}}

[[Категория:Йыл көндәре|З03]]
[[Категория:3 август]]</text>
      <sha1>qvwckk2o9wm55ad694v1r7ga4zro2ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Hym411</title>
    <ns>2</ns>
    <id>73725</id>
    <redirect title="Ҡатнашыусы:Revi C." />
    <revision>
      <id>1301573</id>
      <parentid>1279030</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>1301573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User:Revi C.]]</text>
      <sha1>88g0cv17whfgb1wkeh281mptujwtlut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Hym411</title>
    <ns>3</ns>
    <id>73726</id>
    <redirect title="Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Revi C." />
    <revision>
      <id>1301574</id>
      <parentid>1279031</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T00:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pathoschild</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>global user pages ([[m:Synchbot|requested by Hym411]])</comment>
      <origin>1301574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[User talk:Revi C.]]</text>
      <sha1>o9z79lcc9a9pfmqmrod5w3eyk4q9i0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Органик донъя системаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>102683</id>
    <revision>
      <id>1301588</id>
      <parentid>777713</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30482" sha1="bjg63x0dj6j8zz00uqtu8wil1nda0zf" xml:space="preserve">'''Органик донъя системаһы''' — хәҙерге ваҡытта һәм элек йәшәгән бөтә организмдарҙы һүрәтләү, төркәмләү нигеҙендә билдәле тәртиптә эшләнгән схемаһы. Тере организмдар бер нисә миллион төрҙө тәшкил итә.Ошо тиклем күп төрлөлөкте биологик систематика өйрәнә.

Төп бурысы — төркөмләү (классификация) нигеҙендә органик донъяның&lt;ref&gt;[http://bse.sci-lib.com/article102627.html Статья «Система органического мира» в Большой советской энциклопедии] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;системаһын төҙөү.
 
{{TOCright}}
'''Йәнле тәбиғәт таксоно́мияһы.''' 

Фәнни дәирәләрҙә бер үк төркөмдең систематик статусы тураһында уртаҡ фекер булмағанлыҡтан, тәҡдим ителгән систематика дөйөм килешелгән (консенсус) структура булып тора.

== Күҙәнәкһеҙҙәр ==

Күҙәнәк төҙөлөштәре булмаған тереклек эйәләре төркөме. «Күҙәнәкһеҙҙәр» йыш ҡына «вирус» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла. 

Термин 2003 йылда, быға тиклем билдәле булған вирустар араһында иң ҡатмарлыһы тип танылған ''мимивирусты'' тапҡандан һуң индерелә. Уның күҙәнәклеләр төҙөлөшлөнән үҫешкән (эволюцияның дегенерация формаһы) тигән фараз бар. 

Вирустарҙан тыш күҙәнәкһеҙҙәргә вироидтарҙы, вирусоидтарҙы, шулай уҡ, [[ДНК]] йәки [[Рибонуклеин кислотаһы (РНК)|РНК]] (миҫал, приондар) формаһында шифрлы геномы булмаған инфекцион агенттарҙы индерәләр.

=== Вирустар ===
{{main|Вирустар}}
Күҙәнәкһеҙ инфекцион агент, тере күҙәнәктәрҙең эсендә генә тереклек үҙсәнлектәре күрһәтә һәм үрсей ала. 

Организмдарҙың бөтә тибын да зарарлай: үҫемлектәр һәм хауйандарҙан башлап бактериялар и архейҙарға тиклем (бактериялар вирусын бактериофагтар тип атайҙар). 

Шулай уҡ, икенсе вирустарҙы зарарлаусы вирустар (вирус-сателлиттар).

==== Балтимор буйынса классификация ====
  
Нобель премияһы лауреаты биолог Дейвид Балтимор буйынса вирустарҙы классификациялау
нигеҙҙәрен эшләй. Был 7 төп төркөмде эсенә ала&lt;ref name=&quot;pmid4348509&quot;&gt;{{cite journal|author=Temin H. M., Baltimore D.|title=RNA-directed DNA synthesis and RNA tumor viruses|journal=Adv. Virus Res.|volume=17|issue=|pages=129–86|year=1972|pmid=4348509|doi=}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid4377923&quot;&gt;{{cite journal|author=Baltimore D.|title=The strategy of RNA viruses|journal=Harvey Lect.|volume=70 Series|pages=57–74|year=1974|pmid=4377923}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;.:
                
* (I) Ике сылбырлы ДНК-һы булған һәм РНК-стадииһы булмаған вирустар (Мәҫәлән, герпесвирустар, поксвирустар, паповавирустар, мимивирус).
* (II) Бер сылбырлы ДНК-лы вирустар (мәҫәлән, парвовирустар). Ыңғай поляр ДНК-лы.
* (III) Ике сылбырлы РНК -лы вирустар (мәҫәлән, ротавирусы).
* (IV) Бер сылбырлы ыңғай поляр РНК-лы вирустар (мәҫәлән, пикорнавирусы, флавивирусы).
* (V) Бер сылбырлы негатив йәки икеләтә полярлы РНК-лы негатив йәки икеләтә полярлы
* мәҫәлән, ортомиксовирустар, филовирустар) вирустар
* (VI) Бер сылбырлы ынғай молекулалы РНК -һы булған һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған ретровирустар (мәҫәлән, ВИЧ).
* (VII) Ике сылбырлы ДНК-лы һәм йәшәү циклында РНК матрицаһы аша ДНК синтезлау стадияһы булған, ретроид вирустар (мәҫәлән, гепатит B вирусы)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html|title=The Big Picture Book of Viruses:Family Groups - The Baltimore Method|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GCys7Xa7|archivedate=2013-04-28}}{{ref-en}}&lt;/ref&gt;..

=== Вироидтар ===
{{main|Вироидтар}}
Үҫемлектәрҙең патогендары юғары комплементарлы, ҡулсалы, бер сылбырлы РНК молекулаларынан ғибәрәт. Бер нисә йөҙ нуклеотидтарҙан торған ҡыҫҡа ғына фрагметтар фиғылындағы йән эйәләре. Вирустарға хас булған тышсалары юҡ. 

Иң бәләкәй вироид scRNA (кес кенә цитоплазматик РНК)- дөгөне зарарлай торған вирустың(вируса жёлтой крапчатости) паразиты (англ. RYMV, rice yellow mottle sobemovirus), бары 220 нуклеотидтан ғына тора. 

Сағыштырыу өсөн: әлегә тиклем билдәле вирустарҙан иң иң бәләкәй вирустың геномы 2000 нуклеотидтан тора. Вироидтар Теодор О. Динер&lt;ref&gt;http://www.ars.usda.gov/is/timeline/viroid.htm Tracking the Elusive Viroid {{ref-en}}&lt;/ref&gt; тарафынан асылған һәм ошо атамаһы бирелгән.

== Күҙәнәклеләр ==
{{main|Күҙәнәклеләр}}

=== Прокариоттар ===
{{main|Прокариоттар}}
Бер күҙәнәкле тере организмдар, (эукариотарҙан айырмалы) күҙәнәк ядроһы һәм мембраналы органоидтары (тик, цианобактерияларҙа ғына цистерна фиғылында фотосинтезлаусы, мембраналар була) юҡ. 

Прокариот күҙәнәктәрҙә [[ДНК]] молекулаһының төргәгендә гистон -аҡһымдар юҡ, йәғни ДНК-гистон береге-хроматин булмай. Шулай уҡ,уны цитоплазманан сикләүсе тышса ла булмай. 

Туҡланыу тибы- осмос. Берҙән-бер дәү ҡулса фиғылындағы (ҡайҙыларында—буй) ике сылбырлы ДНК молекулаһында (нуклеоид) нәҫел мәғлүмәтен һаҡлаған төп өлөше бер туҡтауһыҙ эшләп тора. 

Прокариотарға бактериялар, цианобак-териялар (күкле-йәшелле ылымыҡтар) һәм архейҙар керә. Эукариот күҙәнәктәрҙең органоидтары- митохондриялар һәм пластидтарҙы прокариот күҙәнәктәрҙең вариҫтары тип һанайҙар. Прокариотарҙы домен рангаһында (надцарство) ике таксонға : Бактерилар (Bacteria) һәм [[Архейҙар]](Archaea)&lt;ref&gt;{{статья|автор = Woese C.R., Kandler O., Wheelis M.L.
|заглавие = Towards a Natural System of Organisms: Proposal for the Domains Archaea, Bacteria, and Eucarya  
|ссылка = http://www.pnas.org/cgi/content/abstract/87/12/4576
|издание = Proc. Natl. Acad. Sci. USA|год = 1990|том = 87
|страницы = 4576—4579
}} &lt;/ref&gt; төркөменә бүләләр.

== Архейҙар ==
{{main|Архейҙар}}
'''Архейҙар''' — ядроһыҙ һәм шулай уҡ, бер генә лә мембраналы органоидтары булмаған бер күҙәнәкле микроорганизмдар.

Архейҙарҙы 5 типҡа бүлеп йөрөтәләр. Араһында күпмелер дәрәжәлә яҡшыраҡ өйрәнелгәне: кренархеоттар (лат. Crenarchaeota) һәм эвриархеоттар (лат. Euryarchaeota). 

Архейҙарҙы өйрәнеү бик тә ҡатмарлы, сөнки, күптәре бер ҡасан да шарттарҙа үрсетеп ҡаралмаған. Бары йәшәү урындарынан алынған нуклеин кислотаһы өлгөләренә(алынмаларына) анализ буйынса ғына беләләр. 

Күпселеге — хемоавтотрофтар. Улар эукариоттарға ҡарағанда күберәк төр энергия сығанаҡтары ҡулланалар: шәкәрҙәнҙән башлап, аммиак, металл иондары һәм водородҡа тиклем. Тоҙға сыҙамлы архейҙар — '''галоархеҙар (лат. Haloarchaea)''' — ҡояш энергияһын файҙалана, икенселәре — углеродты.

Енси булмаған юл менән үрсейҙәр: бинар (урталай) бүленеү, фрагменттарҙан һәм бөрөләнеү. Бактерияларҙан һәм эукариоттарҙан айырмалы, архейҙар спора барлыҡҡа килтермәй.
* Crenarchaeota
* Termoprotei
* Euryarchaeota
* Methanobacteria
* Methanococci
* Halobacteria
* Thermoplasmata
* Thermococci
* Archaeoglobi
* Methanopyri
* Nanoarchaeota
* Korarchaeota

== Бактериялар ==
{{main|Бактериялар}}
Домен (юғары батшалыҡ). Прокариот (ядероһыҙ) микроорганизмдар, одноклеточных. Ун мең тирәһе төр бактериялар билдәле. Ләкин миллиондан ашы төр булырға тейеш тип фараз ителә.ларға ҡарата төр төшөнсәһен ҡулланыу ҡыйынлыҡтар тыҙыра.

Бактерияларҙы микробиологияныү бер тармағы — бактериология өйрәнә.

Төркөмләү күҙәнәк диуарынының (стенкаһының) төҙөлөшенә ҡарап, йәни фенотип нигеҙендә эшләнә. (IX нәшер , Определителя бактерий Берги (1984—1987)).

Эре таксономик төркөм булып 4 бүлек тора: Gracilicutes (грамм-тиҫкәре), Firmicutes (грамм-ыңғай), Tenericutes (микоплазмалар; берҙән-бер класы Mollicutes) һәм Mendosicutes ([[архейҙар]]).

* Aquificae
* Thermotogae
* Thermodesulfobacteria
* Deinococcus-Thermus
* Chrysiogenetes
* Chloroflexi
* Thermomicrobia
* Nitrospirae
* Deferribacteres
* Сине-зелёные водоросли (Cyanobacteria)
* Chlorobi
* Proteobacteria
* Alphaproteobacteria
* Betaproteobacteria
* Deltaproteobacteria
* Epsilionproteobacteria
* Firmicutes
* Clostridia
* Mollicutes
* Bacilli
* Actinobacteria
* Planctomycetes
* Chlamydiae
* Spirochaetes
* Fibrobacteres
* Acidobacteria
* Bacteroidetes
* Bacteroides
* Flavobacteria
* Sphingobacteria
* Fusobacteria
* Verrucomicrobia
* Dictyoglomi
* Gemmatimonadetes

== Эукариоттар ==
{{main|Эукариоттар}}
[[Домен (биология)|Домен (юғары батшалыҡ]]). Күҙәнәктәрендә ядроһы булған тере организмдарҙы үҙ эсенә ала.  Бактерия һәм архейҙарҙан башҡалары бөтәһе лә ядролы. (Иҫкәрмә:вирустар, вироидтар һәм вирусоидтарҙы тере организмдар тип һанамаусы биологтар бар). 

[[Хайуандар]], [[үҫемлектәр]], [[бәшмәктәр]], [[протистар]] тип аталған йыйылма төркөм дә — эукариоттар. Улар бер күҙәнәкле һәм күп күҙәнәкле булырға мөмкин, әммә бөтәһенең дә күҙәнәктәре берүк төрлө төҙөлөш планына эйә. 

Был ядролы төҙөлөшле организмдар юғары рангалағы монофилетик таксон итеп ҡарала. 

Фараздарҙың күптәре эукариоттар 1,5-2 млрд йыл элек барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә тҡтала. Эукариоттар эволюцияһында симбиогенез — эукариот күҙәнәк (ядролы һәм фагоцитозға һәләтле) менән уның тарафынан йотолған бактерия(митохондрия һәм пластидтарҙың башланғысы) күҙәнәге араһында симбиоз ҙур әһәмиәткә эйә булған тип һанала.

====Амёба һымаҡтар====
{{main|Amoebozoa}}

* Tubulinea Smirnov et al., 2005
* Flabellinea Smirnov et al., 2005
* Stereomyxida Grell, 1966
* Acanthamoebidae Sawyer and Griffin, 1975
* Entamoebida Cavalier-Smith, 1993
* Mastigamoebidae Goldschmidt, 1907
* Pelomyxa Goldschmidt, 1907
* Eumycetozoa Zopf, 1884, emend. Olive, 1975 [Mycetozoa de Bary, 1873]

====Opisthokonta====

Бәшмәктәрҙе, хайуандарҙы, шулай уҡ, башҡа эукариот микроорганизмдарҙы үҙ эсенә ала.  Уларҙы ''Choanozoa'' тибына керетеүселәр бар.  Ә ҡайһы бер тикшереүселәр Протистар (Protista)[9] йәки Иң ябайҙар (Protozoa)&lt;ref&gt;{{книга|автор=Shipunov A. B. |часть=''Systema Naturae'' or the Outline of Living World Classification|ссылка часть=http://cyberleninka.ru/article/n/systema-naturae-or-the-outline-of-living-world-classification|заглавие=''Protistology'', 2009, '''6''' (1)}} — P. 3—13. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&amp;nbsp;|часть=A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/61657736/a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (4): e0119248}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0119248}}. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга|автор=Ruggiero M. A., Gordon D. P., Orrell T. M., Bailly N., Bourgoin T., Brusca R. C., [[Кавалир-Смит, Томас|Cavalier-Smith T.]], Guiry M. D., Kirk P. M.&amp;nbsp;|часть=Correction: A Higher Level Classification of All Living Organisms|ссылка часть=http://paperity.org/p/73189544/correction-a-higher-level-classification-of-all-living-organisms|заглавие=''[[Public Library of Science|PLoS ONE]]'', 2015, '''10''' (6): e0130114}} — {{DOI|10.1371/journal.pone.0130114}}. {{ref-en}}&lt;/ref&gt; батшалығына бүлә (башҡа классификацияларҙа улар таксон сифатында ҡабул ителмәй). Бөтә генетик һәм ультраструктур тикшереүҙәр был ике төркөмдең монофилик икәнлеген дөрөҫләй.

===== Бәшмәктәр =====
{{main|Бәшмәктәр}}

Йәнле тәбиғәт батшалығы. Эукариоттар. Үҫемлектәргә лә, хайуандарға ла хас үҙсәнлектәргә эйәләр. 

Оҙаҡ ваҡыт бәшмәктәрҙе ботаника фәне эсендә бер бүлек итеп өйрәнә инеләр. Хәҙерге систематикала бәшмәктәр айырым батшалыҡ. 

Бәшмәктәрҙе өйрәнеүсе фән [[микология]] тип атала.
* Базидиомицеттар — Basidiomycota de Barry 1866, emend. Schaffer, 1975
* Urediniomycetes Swann and Taylor, 1995
* Ustilaginomycetes Bower, Oberw, and Vanky, 1997
* Аскомицеттар — Ascomycota Berkeley, 1857
* Микроспоридиялар — Microsporidia Balbiani, 1882
* Glomeromycota Schussler et al., 2001 [Glomales Morton and Benny, 1990; Glomomycetes Cavalier-Smith, 1998]
* Зигомицеттар — Zygomycota Fischer, 1892, emend. Benny et al., 2001
* Хитридиомицеттар — Chytridiomycetes de Barry, 1863, emend. Cavalier-Smith, 1981


'''Mesomycetozoa'''
{{main|Mesomycetozoea}}

===== Choanomonada =====
{{main|Choanomonada }}
* Monosigidae Zhukov and Karpov, 1985 [Codonosigidae Kent, 1880]
* Salpingoecidae Kent, 1880
* Acanthoecidae Norris, 1965

===== Хайуандар =====
{{main|Хайуандар}}
[[Аристотель]] заманынан уҡ организмдарҙың, айырым төркөме итеп өйрәнелә, хәҙерге көндә биологик батшалыҡ. Хайуандарҙы [[зоология]] фәне өйрәнә.
* Пластинкалылар — Placozoa Grell, 1971
* Губкалар — Porifera Grant, 1836 [Parazoa Sollas, 1884]
* Эуметазойҙар Animalia Linnaeus, 1758, emend. Adl et al., 2005 [Eumetazoa Butschli, 1910]
*

==== Rhizaria ====
{{main|Rhizaria}}

===== Cercozoa =====
{{main|Cercozoa}}

* Cercomonadida Poche, 1913, emend. Mylnikov, 1986
* Silicofilosea Adl et al., 2005 [Imbricatea Cavalier-Smith and Chao, 2003]
* |Хлорарахниофит ылымыҡтар (''Chlorarachniophyta'' Hibberd and Norris, 1984)
* Phytomyxea Engler and Prantl, 1897, emend. Cavalier-Smith, 1993
* Phaeodarea Haeckel, 1879 [Tripylea Hertwig, 1879]
* Nucleohelea Cavalier-Smith, 1993

===== Haplosporidia =====
{{main|Haplosporidia}}

===== Foraminifera =====
{{main|Foraminifera}}

===== Gromia =====
{{main|Gromia}}

===== Радиолярии =====
{{main|Радиолярии}}

* Polycystinea Ehrenberg, 1838, emend. Haeckel, 1887
* Sticholonche Hertwig, 1877 [Taxopodida Fol, 1883]
* Acantharia Haeckel, 1881, emend. Mikrjukov, 2000

==== Archaeplastida ====
{{main|Archaeplastida}}
Рангаһыҙ таксон, үҫеше нығыраҡ алға киткән ылымыҡтар бүлеге — йәшел, хара, микроскопик глаукофит һәм үлеп бөткән нематофит ылымыҡтар. Архепластидтарға бишенсе бүлек — ҡыҙыл ылымыҡтарҙы ла индерәләр.Әгәр монофилияға нигеҙләнһәң, архепластидтарға юғары төҙөлөшле үҫемлектәрҙе лә индерергә мөмкин. 

Йәшел ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң ҙур бүлеге (13000 — 20000 төр). Хара ылымыҡтар — 440 төр. Нематофит ылымыҡтар —10 төр. Главкофит ылымыҡтар — архепластидтарҙың иң бәләкәй бүлеге, бөтәһе 4 кенә төр.

* Glaucophyta Skuja, 1954 [Glaucocystophyta Kies and Kremer, 1986]
* Ҡыҙыл ылымыҡтар — Rhodophyceae Thuret, 1855, emend. Adl et al., 2005 [Rhodophyta Wettstein, 1901; Rhodoplantae Saunders and Hommersand, 2004]
* Chloroplastida Adl et al., 2005 [Viridiplantae Cavalier-Smith, 1981; Chlorobionta Jeffrey, 1982, emend. Lewis and McCourt, 2004; Chlorobiota Kendrick and Crane, 1997]
::: Йәшел ылымыҡтар — Chlorophyta Pascher, 1914, emend. Lewis and Mc Court, 2004
::: Chlorodendrales Fritsch, 1917
::: Prasinophytae Cavalier-Smith, 1998, emend. Lewis and McCourt, 2004
::: ''Mesostigma'' Lauterborn, 1894, emend. McCourt in Adl et al., 2005 [Mesostigmata Turmel, Otis, and Lemieux, 2002]
::: Charophyta Karol et al., 2001, emend. Lewis and McCourt, 2004 [Charophyceae Smith, 1938, emend. Mattox and Stewart, 1984]
:::: Streptophytina Lewis and McCourt, 2004
::::: Харо ылымыҡтары — Charales Lindley, 1836 [Charophytae Engler, 1887]
::::: '''[[Үҫемлектәр]]''' — Plantae Haeckel, 1866 [Cormophyta Endlicher, 1836; Embryophyta Endlicher, 1836, emend. Lewis and McCourt, 2004]

==== [[Chromalveolata]] Adl et al., 2005 ====

Полифилетик төркөм&lt;ref&gt;{{cite journal | url = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&amp;artid=1713255 | title = Evaluating Support for the Current Classification of Eukaryotic Diversity | author = Laura Wegener Parfrey, Erika Barbero, Elyse Lasser, Micah Dunthorn, Debashish Bhattacharya, David J Patterson, and Laura A Katz | doi = 10.1371/journal.pgen.0020220 | journal = PLoS Genet. | date = 2006 December | volume = 2 | issue = 12 | pages = e220 | pmid = 17194223 | pmc = 1713255 }} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7972066&quot;&gt;{{cite journal |author=Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE |title=Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic? |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue=24 |pages=11368–72 |year=1994 |month=November |pmid=7972066 |pmc=45232 |doi= 10.1073/pnas.91.24.11368|url=}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt;, Томас Кавалир-Смиттың 1981 йылда&lt;ref&gt;{{cite journal | author = T. Cavalier-Smith
| title = Eukaryote kingdoms: seven or nine?
| journal = Biosystems
| year = 1981 | volume = 14 | pages = 461–481 | doi = 10.1016/0303-2647(81)90050-2 | pmid = 7337818 | issue = 3-4
}} {{ref-en}}&lt;/ref&gt; тәҡдим иткән системаһында батшалыҡтарҙың береһе. Хромистар протистарҙың  ваҡ батшалығы һаналған. 

Организмдары береһе икенсеһенең эсендә урынлашҡан һәм хлорапласы булған ике эукариот күҙәнәктән тора. 

Шулай уҡ, ошондай организмдарҙың вариҫтары, тик эске эукарионт симбионттары булмағандары бар. 

Былар: ҡайһы бер ылымыҡтар(гетероконт), тәлмәрйендәрҙең клоакаһында тереклек иткән опалиналар (дәү, бер күҙәнәкле ҡамсылы йән эйәләре), элек бәшмәк тип һаналған ҡайһы бер организмдар.

* Криптофит ылымыҡтар — Cryptophyceae Pascher 1913, emend. Schoenichen, 1925 [Cryptophyta Cavalier-Smith, 1986]
* Cryptomonadales Pascher, 1913
* Goniomonadales Novarino and Lucas, 1993
* Гаптофит ылымыҡтар — Haptophyta Hibberd, 1976, emend. Edvardsen and Eikrem, 2000
::: Pavlovophyceae Cavalier-Smith, 1986, emend. Green and Medlin, 2000
::: Prymnesiophyceae Hibberd, 1976
* Stramenopiles Patterson, 1989, emend. Adl et al., 2005
::: Opalinata Wenyon, 1926, emend. Adl et al., 2005 [Slopalinata Patterson, 1986]
::: Labyrinthulomycetes Dick, 2001
::: Hyphochytriales Sparrow 1960
::: Оомицеттар — Peronosporomycetes Dick, 2001 [Oomycetes Winter, 1897, emend. Dick, 1976]
::: Actinophryidae Claus, 1874, emend. Hartmann, 1926
::: ''Bolidomonas'' Guillou and Chretiennot-Dinet, 1999 [Bolidophyceae Guillou et al., 1999]
::: Алтынһыу ылымыҡтар— Chrysophyceae Pascher, 1914
::: Dictyochophyceae] Silva, 1980
::: Eustigmatales Hibberd, 1981
::: Pelagophyceae Andersen and Saunders, 1993
::: Phaeothamniophyceae Andersen and Bailey in Bailey et al., 1998
::: Pinguiochrysidales Kawachi, Inouye, Honda, O’Kelly, Bailey, Bidigare, and Andersen, 2003
::: Raphidophyceae Chadefaud, 1950, emend. Silva, 1980
::: ''Schizocladia'' Kawai, Maeba, Sasaki, Okuda, and Henry, 2003
::: Synurales Andersen, 1987
::: Һарғылт йәшел ылымыҡтар — Xanthophyceae Allorge, 1930, emend. Fritsch, 1935 [Heterokontae Luther 1899; Heteromonadea Leedale, 1983; Xanthophyta Hibberd, 1990]
::: Көрән ылымыҡтар— Phaeophyceae Hansgirg, 1886
::: Диатом ылымыҡтар — Bacillariophyta Haeckel, 1878 [Diatomea Dumortier, 1821]
* Альвеоляттар Alveolata Cavalier-Smith, 1991
::: Динофлагелляттар — Dinozoa Cavalier-Smith, 1981, emend. Adl et al., 2005
::: Споровиктар — Apicomplexa Levine, 1980, emend. Adl et al., 2005
::: Инфузориялар — Ciliophora Doflein, 1901 [Ciliata Perty, 1852; Infusoria Butschli, 1887]

==== [[Excavata]] Cavalier-Smith, 2002, emend. Simpson, 2003 ====

Юғары тип Иң ябайҙар. Был төркөмгә күп төрлө ирекле йәшәүсе, симбиотик һәм паразит, шл иҫәптән кешелә паразит булып йәшәүсе төрҙәр керә.
* [[Fornicata]] Simpson, 2003
::: [[Eopharyngia]] Cavalier-Smith, 1993
:::: [[Дипломонады]] — Diplomonadida Wenyon, 1926, emend. Brugerolle et al., 1975
:::: [[Ретортомонады]] — Retortamonadida Grasse, 1952
::: ''[[Carpediemonas]]'' Ekebom, Patterson, and Vors, 1996
* ''[[Malawimonas]]'' O’Kelly and Nerad, 1999
* Parabasalia Honigberg, 1973
::: [[Trichomonadida]] Kirby, 1947, emend. Brugerolle and Patterson, 2001
::: [[Cristamonadida]] Brugerolle and Patterson, 2001
::: [[Spirotrichonymphida]] Light, 1927
::: [[Trichonymphida]] Poche, 1913
* [[Preaxostyla]] Simpson, 2003
::: [[Оксимонады]] — Oxymonadida Grasse, 1952
::: ''[[Trimastix]]'' Kent 1880
* [[Якобиды]] — Jakobida Cavalier-Smith, 1993, emend. Adl et al., 2005
* [[Гетеролобозовые]] — Heterolobosea Page and Blanton, 1985
* [[Euglenozoa]] Cavalier-Smith, 1981, emend. Simpson, 1997
::: [[Эвгленовые водоросли|Euglenida]] Butschli, 1884, emend. Simpson 1997
::: [[Diplonemea]] Cavalier-Smith, 1993, emend. Simpson, 1997
::: [[Кинетопластиды]] — Kinetoplastea Honigberg, 1963

== Шулай уҡ, ҡарағыҙ ==
* [[Биологик систематика]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''[[Пиневич А. В.]]'' Микробиология. Биология прокариотов: Учебник. В 3 т. Том 1., 2-изд., СПб., 2007.{{ref-ru}}
* ''[[Козо-Полянский Б. М.]]'' К модернизации системы растительного мира, «Труды Воронежского гос. университета», 1949, т. 15{{ref-ru}}
* ''Кусакин О. Г.'', ''Старобогатов Я. И.'' К вопросу о наивысших таксономических категориях органического мира, в сборнике: Проблемы эволюции, в. 3, Новосиб., 1973 {{ref-ru}}
* ''Мошковский Ш. Д.'' О природе простейших (Protozoa) и границах протозоологии, «Тр. Ленинградского общества естествоиспытателей», 1957, т. 73, в. 4 {{ref-ru}}
* Иванов А. В., Пооисхождение многоклеточных животных, Л., 1968 {{ref-ru}}
* ''[[Тахтаджян А. Л.]]'' Четыре царства органического мира, «Природа», 1973, № 2 {{ref-ru}}
* Строение ДНК и положение организмов в системе. [Сб. ст.], М., 1972 {{ref-ru}}
* Whittaker R. H., New concerts of the kingdoms of organisms, «Science», 1969, v. 163, № 3853 {{ref-en}}
* Dodson E. G., The kingdoms of organisms, «Systematic Zoology», 1971, v. 20, № 3 {{ref-en}}
* Leedale G. F., How many are the kingdoms of organisms, «Taxon», 1974, v. 23, № 23 {{ref-en}}
* Margulis L., The classification and evolution of prokaryotes and eukaryotes, в кн.: Handbook of genetics, v. 1,…, 1974. {{ref-en}}
* Cavalier-Smith T, Allsopp MT, Chao EE (November 1994). «Chimeric conundra: are nucleomorphs and chromists monophyletic or polyphyletic?». Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 91 (24): 11368-72. DOI:10.1073/pnas.91.24.11368. PMID 7972066. {{ref-en}}
* T. Cavalier-Smith (1981). «Eukaryote kingdoms: seven or nine?». Biosystems 14 (3-4): 461—481. DOI:10.1016/0303-2647(81)90050-2. PMID 7337818. {{ref-en}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ Классификация живых организмов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211205213222/https://www.biolib.cz/en/taxon/id15307/ |date=2021-12-05 }} на ''www.biolib.cz'' {{ref-en}}
* [http://www.catalogueoflife.org/ Классификация живых организмов «Каталог жизни»] на ''www.catalogueoflife.org'' {{ref-en}}
* [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/index.html Классификация по видам и подвидам с указанием латинских и английских названий]
* [http://bvi.rusf.ru/sista.htm Классификация по русским и латинским названиям] (страничка является любительской и не претендует на какую-либо степень научности)
* [http://herba.msu.ru/shipunov/os/os-ru.htm Система живых организмов А. Шипунова]

{{Таксономия}}

[[Категория:Тере организмдар классификацияһы]]
[[Категория:Биологик систематика]]</text>
      <sha1>bjg63x0dj6j8zz00uqtu8wil1nda0zf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Никлас Сведберг</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104098</id>
    <revision>
      <id>1301581</id>
      <parentid>1270289</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21308" sha1="fxcbqgc13u4hyl3eja67r49q34plj1j" xml:space="preserve">{{Хоккейсы2
 | Имя                  = Никлас Сведберг
 | Изображение          = Svedberg2 (8443934358).jpg
 | Ширина               = 
 | Описание изображения = 
 | Позиция              = Ҡапҡасы
 | Рост                 = 187
 | Вес                  = 80
 | Хват                 = һул
 | Прозвище             = 
 | Игровая карьера      = {{хоккейная карьера
|2007—2010|{{Швеция флагы|20px}} [[МОДО (хоккей клубы)|МОДО]]
|2010—2012|{{Швеция флагы|20px}} [[Брюнес ИФ]]
|2012—2015|{{АҠШ флагы|20px}} [[Провиденс Брюинз]]
|2012—2015|{{АҠШ флагы|20px}} [[Бостон Брюинз]]
|2015—2017|{{Флаг России}} [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
|2017—2018|{{АҠШ флагы|20px}} [[Айова Уайлд]]
|2018—2019|{{Швеция флагы|20px}} [[Тимро (хоккей клубы)|Тимро]]
|2019—ә.в.|{{Швеция флагы|20px}} [[Юргорден (хоккей клубы)|Юргорден]]}}
 | Тренерская карьера   = {{хоккейная карьера
}}
 | Гражданство          = {{Швеция флагы|20px}} [[Швеция]]
 | Дата рождения        = 4.09.1989
 | Место рождения       = {{МестоРождения|Соллентуна}}, [[Швеция]]
 | Драфт НХЛ            = ''Һайланмай''
 | Гос. награды         = 
 | Медали               =
}}
'''Никлас Сведберг''' ({{lang-sv|Niklas Svedberg}}; [[4 сентябрь]] [[1989 йыл]], [[Соллентуна]]) — [[Швеция]] хоккейсыһы, [[Швеция хоккей лигаһы]]нда сығыш яһаған [[Юргорден (хоккей клубы)|«Юргорден»]] хоккей клубының ҡапҡасыһы. 2012 йылда Швеция чемпионы.

== Карьера ==

=== Клубта карьераһы ===

2004 йылда Никлас «Юргорден» хоккей клубының юниорҙар составына керә, әммә бер уйында үткәрмәй. Киләһе миҙгелдә ул ошо команда өсөн 23 уйын уҙғара, шуларҙың икәүһе — плей-офф уйындарында. Шул уҡ йылда Стокгольм командаһы өсөн TV-Pucken турнирында алты уйын үткәреп бронза миҙалын яулай. 2006/2007 йылдар миҙгелендә «Юргорден» командаһынан МОДО хоккей клубына күсә. 2007/2008 йылда йәштәр лигаһында 41 уйын үткәрә. 2009/2010 йылдар миҙгелендә Сведберг МОДО өсөн 32 уйын үткәрә һәм «Брюнес» хоккей клубына күсә. 2011/12 йылдар миҙгелендә даими чемпионатта Никлас 29 уйын уҙғара, ә плей-офф уйындарыда 13 осрашыу үткәреп Швеция чемпионы титулын еңә.

2012 йылдың 29 май көнөндә «Бостон Брюинз» ҡапҡасы Никлас Сведбергтың «Брюнес» клубынан күсеүе тураһында иған итә&lt;ref&gt;[http://bruins.nhl.com/club/news.htm?id=633113 Bruins Sign Goaltender Niklas Svedberg to Entry-level Contract] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120602070807/http://bruins.nhl.com/club/news.htm?id=633113 |date=2012-06-02 }}&lt;/ref&gt;. 2012/13 йылдар миҙгелен Никлас Америка хоккей лигаһында Бостондың фарм-клубы — «Провиденс Брюинз» командаһында үткәрә. 2012 йылдың 19 октябрендә «Манчестер Монаркс» командаһына ҡаршы уйын Сведберг өсөн сит илдә беренсе була. «Провиденс» шул миҙгелдә даими чемпионатты еңә, әммә плей-офф уйындарында икенсе раундта еңелеп ҡалалар. Никлас Сведберг миҙгелдең иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. Ул АХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша, иң яҡшы йәш уйынсылар һәм лиганың бөтә йондоҙҙар составына керә. 

Киләһе миҙгелдә 2 ғинуарҙа «Бостон Брюинз» өсөн тәүге уйынын уҙғара һәм шул осрашыуҙы уның командаһы еңә. Был уйын Сведберг өсөн был миҙгелдә Милли хоккей лигаһында берҙән-бер була. «Провиденс» өсөн АХЛ-да 54 осрашыу үткәрә, шуларҙың туғыҙы Колдер кубогы уйындарына тура килә. 2014/15 йылдар миҙгелендә Никлас «Бостон» составында төп ҡапҡасыһы Тукка Раск алмашсыһы ролендә нығына. Милли-хоккей лигаһында ул 18 осрашыу үткәрә. «Бостон» плей-офф уйындарына эләкмәй. Шул ваҡытта ҡапҡасының команда менән килешеү ваҡыты бөтә.

2015 йылдың 10 май көнөндә Никлас Сведберг КХЛ командаһы «Салауат Юлаев» менән бер йыллыҡ килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[http://rsport.ru/hockey/20150510/830504209.html ХК &quot;Салават Юлаев&quot; подписал на год Сведберга и ищет центрфорварда - Вайсфельд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150514104350/http://rsport.ru/hockey/20150510/830504209.html |date=2015-05-14 }}&lt;/ref&gt;. 2015/16 йылдар миҙгелендә ул даими чемпионатта 53 осрашыу үткәрә — бындай күрһәткес башҡа бер ҡапҡасыла ла булмай шул миҙгелдә. Гагарин кубогында 19 осрашыу үткәрә. «Салауат Юлаев» конференция финалына етә һәм Рәсәй менән КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарын еңә. Сведберг ике тапҡыр аҙнаның лигала иң яҡшы ҡапҡасыһы тип билдәләнә. 

2016 йылдың 14 апрелендә Сведберг «Салауат Юлаев» менән ике йылға яңы килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/svedberg-i-lepistye-ostayutsya-v-komande/ Сведберг и Лепистё остаются в команде] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624164724/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/svedberg-i-lepistye-ostayutsya-v-komande/ |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;. «Спортфакт» мәғлүмәттәре буйынса, ул командала иң күп аҡса эшләгән була, уның эш хаҡы шул миҙгелдә 78 миллион һумға тиң&lt;ref&gt;[http://www.sportfakt.ru/news/parni-na-tri-milliarda/ Парни на три миллиарда. 30 самых дорогих хоккеистов КХЛ-2016. «Спортфакт»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020042141/http://www.sportfakt.ru/news/parni-na-tri-milliarda/ |date=2016-10-20 }}&lt;/ref&gt;. 2016/17 йылдар миҙгелендә «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, ә Гагарин кубогының беренсе раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Никлас шул йылда бөтәһе 53 уйында ҡатнаша һәм шуларҙың 15-дә еңеү яулай.

2017 йылдың 28 июнендә «Салауат Юлаев» һәм Никлас Сведберг араһында ике яҡтың да килешеүе буйынса контракт өҙөлә&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/niklas-svedberg-pokidaet-klub/ Никлас Сведберг покидает клуб] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170630091419/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/niklas-svedberg-pokidaet-klub/ |date=2017-06-30 }}&lt;/ref&gt;. Ә июлдең тәүге көнөндә үк Никлас Милли хоккей лигаһында сығыш яһаған [[Миннесота Уайлд|«Миннесота Уайлд»]] хоккей клубы менән бер йылға ике яҡлы килешеү төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1052630409.html НХЛ. Бывший вратарь «Салавата Юлаева» Сведберг подписал контракт с «Миннесотой»]&lt;/ref&gt;. Уның эш хаҡы 700 мең долларға тиң була. Әммә миҙгел алдынан 28 сентябрҙә «Миннесота» Никласты кире ҡағыу драфтына ҡуя&lt;ref&gt;[https://www.sports.ru/hockey/1056070724.html «Миннесота» выставила Сведберга на драфт отказов]&lt;/ref&gt;. МХЛ-да ул бер уйын да үткәрмәй, ә Америка хоккей лигаһында ул «Миннесота» фарм-клубы — «Айова Уайлд» өсөн 44 осрашыу үткәрә һәм ун һигеҙендә еңеү яулай, ике тапҡыр уйында бер гол да үткәрмәй. 

2018 йылдың 8 июнендә Никлас Швеция хоккей лигаһындағы «Тимро» хоккей клубы менән ике йылға контракт төҙөй&lt;ref&gt;[https://www.timraik.se/artikel/6f8uaji4z-43ei1/niklas-svedberg-skriver-pa-for-timra-ik Никлас Сведберг Американан һуң «Тимро» хоккей клубына күсә]&lt;/ref&gt;. Был клуб өсөн ул 41 уйын үткәрә, әммә насар һөҙөмтәләр арҡаһында «Тимро» хоккей клубы һуңғы урынды яулай һәм беренсе дивизионға төшә. 2019 йылдың 7 июнендә Никлас Швецияның төп лигаһында сығыш яһаған «Юргорден» хоккей клубының составын тулыландыра&lt;ref&gt;[https://www.difhockey.se/artikel/kqk7ajwm2-1lead/valkommen-hem-igen-niklas Никлас Сведберг яңы команда таба]&lt;/ref&gt;.

=== Швеция йыйылма командаһында карьераһы ===

Ун алты йәштән йәшерәк Швеция йыйылма командаһында тәүге уйынды 2004/05 йылдар миҙгелендә үткәрә. Шулай уҡ ул Швецияның U17, U19 һәм йәштәр йыйылма командаларында бөтәһе һигеҙ осрашыу үткәрә.

2016 йылдың 14 апрелендә «Салауат Юлаев» командаһының «Бәйләнештә» социаль селтәрендә рәсми төркөмө Никластың Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургтағы донъя чемпионатына әҙерләнер өсөн Швеция йыйылма командаһына саҡырылыуы тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;[https://vk.com/hcsalavat?w=wall-45995544_158445 Никлас Сведберг в сборной Швеции!]&lt;/ref&gt;. 16 апрелдә ул Швеция йыйылма командаһы өсөн тәүге осрашыуын уҙғара. Швеция Германияны 3:1 иҫәбе менән еңә, ә Сведберг уйындың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла. Тик донъя чемпионатында ҡатнашмай.

2016/17 йылдар миҙгелендә Еврохоккейтурҙың тәүге этабына Швеция йыйылма командаһына саҡырыу ала&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/khartikaynen-i-svedberg-v-svoikh-sbornykh/ Хартикайнен менән Сведберг үҙҙәренең йыйылма командаларында] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161026224957/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/khartikaynen-i-svedberg-v-svoikh-sbornykh/ |date=2016-10-26 }}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ уның менән бергә Карьяла кубогында Финляндия командаһы составына [[Теему Хартикайнен]] эләгә. Никлас өсөн был тәүге Евротур була.

== Статистика ==
: ''Һуңғы яңыртыу: 22 июль 2019. Бындағы мәғлүмәт 2012 йылдан бирле алынған.''

''Иҫкәрмәләр'': У — уйындар һаны, Е — еңеүҙәр, О — отолоуҙар, Т/ӨВ — тигеҙ иҫәп менән йә өҫтәмә ваҡыт менән буллиттар серияһы булған уйындар, Мин — боҙҙа үткәргән минуттар һаны, ҮШ — үткәргән шайбалар, У&quot;0&quot; — ҡоро уйындар һаны, ЫК — ышаныслыҡ коэффициенты, %КҠШ — кире ҡағылған шайбалар проценты

=== Клуб карьераһы ===

{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;text-align:center; width:95%;&quot;
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;9&quot; | Даими миҙгел
| rowspan=&quot;99&quot; bgcolor=&quot;#f9f9f9&quot; |
| colspan=&quot;8&quot; | Плей-офф
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| Миҙгел
| Команда
| Лига
| У
| Е
| О
| Т/ӨВ
| Мин
| ҮШ
| У&quot;0&quot;
| ЫК
| %КҠШ
| У
| Е
| О
| Мин
| ҮШ
| У&quot;0&quot;
| ЫК
| %КҠШ
|-
| [[АХЛ 2012/2013 йылдар миҙгелендә|2012/13]]
| [[Провиденс Брюинз]]
| [[Америка хоккей лигаһы|АХЛ]]
| 48
| 37
| 8
| 10
| 2873
| 104
| 4
| 2.17
| 92.5

| 12
| 6
| 6
| 675
| 37
| 0
| 3.29
| 88,9
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| Провиденс Брюинз
| АХЛ
| 45
| 25
| 15
| 11
| 2602
| 114
| 2
| 2.63
| 91.0

| 9
| 4
| 4
| 510
| 23
| 1
| 2.70
| 90.5
|-
| [[МХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә|2013/14]]
| [[Бостон Брюинз]]
| [[Милли хоккей лигаһы|МХЛ]]
| 1
| 1
| 0
| 0
| 61
| 2
| 0
| 1.97
| 94.3

| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| Провиденс Брюинз
| АХЛ
| 4
| 3
| 1
| 0
| 239
| 11
| 0
| 2.76
| 91.1

| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
|-
| [[МХЛ 2014/2015 йылдар миҙгелендә|2014/15]]
| Бостон Брюинз
| МХЛ
| 18
| 7
| 5
| 1
| 901
| 35
| 2
| 2.33
| 91.8

| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
| --
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[КХЛ 2015/2016 йылдар миҙгелендә|2015/16]]
| [[Салауат Юлаев (хоккей клубы)|Салауат Юлаев]]
| [[КХЛ]]
| 53
| 29
| 19
| 9
| 3058
| 121
| 5
| 2.37
| 91.6

| 19
| 9
| 10
| 1110
| 47
| 0
| 2.54
| 91.2
|-
| [[КХЛ 2016/2017 йылдар миҙгелендә|2016/17]]
| Салауат Юлаев
| КХЛ
| 48
| 14
| 17
| 12
| 2527
| 126
| 1
| 2.99
| 89.7

| 5
| 1
| 4
| 272
| 8
| 0
| 1.76
| 93.3
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[АХЛ 2017/2018 йылдар миҙгелендә|2017/18]]
| [[Айова Уайлд]]
| АХЛ
| 44
| 18
| 18
| 7
| 2613
| 44
| 2
| 2.87
| 90.5
| colspan=&quot;8&quot;|''Команда плей-оффҡа эләкмәй''
|-
| [[ШХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә|2018/19]]
| [[Тимро (хоккей клубы)|Тимро]]
| [[Швеция хоккей лигаһы|ШХЛ]]
| 35
| 10
| 23
| 0
| 1942
| 111
| 2
| 3.43
| 88.8

| colspan=&quot;8&quot;|''Команда плей-оффҡа эләкмәй''
|-bgcolor=&quot;#f0f0f0&quot;
| [[ШХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә|2019/20]]
| [[Юргорден (хоккей клубы)|Юргорден]]
| ШХЛ
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 

| 
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Бөтәһе АХЛ-да
| 141
| 83
| 42
| 28
| 8327
| 273
| 8
| 2.55
| 91.3

| 21
| 10
| 10
| 1185
| 60
| 1
| 2.99
| 89.7
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Бөтәһе МХЛ-да
| 19
| 8
| 5
| 1
| 962
| 37
| 2
| 2.15
| 93.0

| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
| —
|-bgcolor=&quot;#e0e0e0&quot; style=&quot;font-weight:bold;&quot;
| colspan=&quot;3&quot; |Бөтәһе КХЛ-да
| 101
| 43
| 36
| 15
| 5586
| 247
| 6
| 2.65
| 90.7

| 24
| 10
| 14
| 1383
| 55
| 0
| 2.39
| 91.6
|}

== Шлем ==
[[File:Svedberg (8442899581).jpg|thumb|left|120px|Америкала уйнағанда шлемы]]
[[Файл:Сведберг шлемы 2016.jpg|thumb|right|Сведбергтың Өфөлә икенсе шлемы]]

Никластың «Крёстный отец» киноһына симпатияһы бик ҙур була. Шуға күрә уның бер ҙә яңы шлемы иң билдәле мафиоз ғаиләһенең башлығы һүрәтһеҙ булмай. 

Никлас МОДО командаһынан «Брюнес» хоккей клубына күскәс уның шлемы матурыраҡ булып китә һәм шул ваҡытта тәүгегә ҡапҡасы шлемында Вито Карлеоне килеп сыға. Шундай көслө рухи ярҙам менән Сведберг ҡапҡала мөғжизәләр яһай. 

Америкала уйнағанда уның шлемы ҡара-һарылы төҫтә була.

«Салауат Юлаев» хоккей клубына күскәс уның шлемында команданың эмблемаһы, төҫтәре килеп сыға һәм Вито Карлеоне һүрәте лә бар. Икенсе миҙгел башында ул шлемындағы һүрәтте үҙгәртә: Карлеоне юғала, ә Салауат Юлаев һәйкәле урын ала. Шулай уҡ зәңгәр төҫ күберәк урын ала&lt;ref&gt;[http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/salavat-yulaev-vmesto-vito-korleone/ Салауат Юлаев Вито Карлеоне урынына] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160926111118/http://hcsalavat.ru/news/salavat-yulaev/salavat-yulaev-vmesto-vito-korleone/ |date=2016-09-26 }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡаҙаныштары ==
* Швеция чемпионы — 2011/2012.
* АХЛ йәш уйынсылар символик йыйылма командаһына инеү — 2013.
* АХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнашыу — 2013.
* АХЛ иң яҡшы ҡапҡасыһы — 2013.
* АХЛ айының иң яҡшы йәш уйынсыһы — 2013.
* АХЛ символик йыйылма командаһына инеү — 2013.
== Һылтанмалар ==
* {{Eliteprospects|5511|Никлас Свендберг}}
* {{hockeydb|112732}}
* [https://theahl.com/stats/player/4627/niklas-svedberg Ҡапҡасы профиле АХЛ рәсми сайтында]
* [http://www.khl.ru/players/23489/ Никлас Сведберг КХЛ сайтында]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|3}}

[[Категория:КХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Салауат Юлаев командаһының уйынсылары]]
[[Категория:Швеция хоккейсылары]]
[[Категория:МХЛ хоккейсылары]]
[[Категория:Хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:Швеция хоккей ҡапҡасылары]]
[[Категория:Бостон Брюинз уйынсылары]]
[[Категория:Провиденс Брюинз уйынсылары]]
[[Категория:АХЛ хоккейсылары|С]]
[[Категория:АХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашыусылар|С]]
[[Категория:МОДО хоккей клубы уйынсылары]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса Швеция чемпиондары|С]]
[[Категория:ХК Брюнес уйынсылары]]
[[Категория:ШХЛ хоккейсылары|С]]
[[Категория:«Айова Уайлд» хоккейсылары|С]]
[[Категория:«Тимро» хоккейсылары|С]]
[[Категория:«Юргорден» хоккейсылары|С]]</text>
      <sha1>fxcbqgc13u4hyl3eja67r49q34plj1j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Насыров Морат Исмаил улы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>105949</id>
    <revision>
      <id>1301575</id>
      <parentid>1298336</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:18:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16599" sha1="barjhg9f7f5mjmrh9sfjnb6ijb4gxjx" xml:space="preserve">{{однофамильцы|Насыров}}
{{Музыкант
 |Имя              = Морат Насыров
|Оригинал имени = {{lang-ug|Мурат Исмайил оғли Насиров}}
 |Изображение      = Мурат Насыров.jpg
 |Описание изображения = 
 |Полное имя       = Морат Исмаил улы Насыров
 |Дата рождения    = 13.12.1969
 |Место рождения   = {{ТУ|Алматы}}, [[Ҡаҙаҡ ССР-ы]], [[СССР]]
 |Дата смерти      = 19.01.2007
 |Место смерти     = {{ВБУ|Мәскәү}}, [[Рәсәй]]
 |Страна           = {{USSR}}→&lt;br /&gt;{{KAZ}}&lt;br /&gt;{{RUS}}
 |Профессии        = эстрада {{певец|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан}}һы, {{поэт|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан }}, {{композитор|СССР|Рәсәй|Ҡаҙағстан }}
 |Жанры            = 
 |Сотрудничество   = Алёна Апина &lt;br/&gt; Мастер ШеFF &lt;br/&gt; Dino MC47
 |Викисклад        = 
}}
'''Морат Исмаил улы Насыров''' (1969 йылдың 13 декабре, [[Алматы]] — 2007 йылдың 19 ғинуары, [[Мәскәү]]) — совет, Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, йырҙар авторы. Милләте буйынса — уйғыр&lt;ref&gt;[http://pomnipro.ru/memorypage29676/biographyНасыров Мурат Исмаилович — Биография] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170105203136/http://pomnipro.ru/memorypage29676/biography%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 |date=2017-01-05 }}&lt;/ref&gt;. «Мальчик хочет в Тамбов», Алёна Апина менән «Эти лунные ночи» дуэтын, «Я — это ты», «Обманула» хиттарын, шулай уҡ Дисней йәнһүрәттәре «Черный Плащ» (1992—1994 йылдарҙа) һәм «Утиные истории» (1994 һәм 2004 йылдарҙа) йырҙарының рус версияһын башҡарыусы.

== Биографияһы ==
Морат Исмаил улы Насыров [[1969 йыл]]дың 13 декабрендә, [[Алматы]]ла, уйғыр ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Хәтирә Нияз ҡыҙы Насырова (1937 йылғы)&lt;ref name=&quot;н2&quot;&gt;[http://www.newsmusic.ru/news_3_6577.htm Гражданской жене Мурата Насырова не достанется ничего] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;н&quot;&gt;[http://www.newsmusic.ru/news_3_14124.htm Мать погибшего Мурата Насырова благословила невестку на новый брак — Новости шоу-бизнеса]&lt;/ref&gt; пластмасса әйберҙәр фабрикаһында, атаһы Исмаил Насыров (1926—2003)&lt;ref name=&quot;kaldym&quot;&gt;[http://www.tatar-music.ru/569-murat-nasyrov-kaldym-yalgyz.html Мурат Насыров — Калдым Ялгыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216012437/http://www.tatar-music.ru/569-murat-nasyrov-kaldym-yalgyz.html |date=2010-12-16 }}&lt;/ref&gt; таксист һәм шағир була&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.luchmir.com/Politika2011/MuratNasyrov.htm Россия отдаёт долг памяти и благодарения уйгурскому Соловью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131027084310/http://www.luchmir.com/Politika2011/MuratNasyrov.htm |date=2013-10-27 }}&lt;/ref&gt;, [[Ҡөрьән]]де яттан белә, халыҡ йырҙарын йырлай, уйғыр халыҡ музыка ҡоралдарында уйнай. Морат иң бәләкәйе була, уның ике өлкән апаһы һәм ике өлкән ағаһы була; ағаларының исеме — Наджат һәм Ришат, апайҙары — Фәриҙә&lt;ref name=&quot;н&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://kp.ua/daily/230107/144/ Мурат Насыров покончил с собой со второй попытки — Светская хроника и культура] // KP.UA&lt;/ref&gt; һәм Марита.

Алма-атаның 111-се мәктәбен тамамлаған, математика һәм физика фәндәрен яратҡан. Мәктәптән һуң әрмелә хеҙмәт итә. Музыка менән Ашхабадта, әрмелә, дивизияның музыка коллективында шөғөлләнә башлай&lt;ref&gt;[http://hochu.ua/cat-dossier/article-54171-murat-nasyirov/ Мурат Насыров — Хочу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170526231108/http://hochu.ua/cat-dossier/article-54171-murat-nasyirov/ |date=2017-05-26 }}&lt;/ref&gt;.

=== Музыкаль карьераһы ===
Әрменән һуң Гнесин музыка училищеһын вокал класы буйынса тамамлай.

«Ялта-91» конкурсында Гран-при ала, жюри (Игорь Крутой, Владимир Матецкий, Лайма Вайкуле, Яак Йоала) уны юғары баһалай. Унда йырсы Алла Пугачеваның «Волшебник-недоучка» йырын башҡара. Игорь Крутой уға хеҙмәттәшлек итергә тәҡдим итә, әммә Насыров бынан баш тарта. Контракт уға үҙенең йырҙарын башҡарырға ҡамасаулаясаҡ, тип уйлай.

Буласаҡ продюсеры Арман Дәүләтйәров менән Насыровты &quot;А-Студио&quot;ның гитарасыһы Баглан Садвакасов таныштыра&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;. 1995 йылда Насыров үҙенең яҙмаларын «Союз» студияһына күрһәтә. Йырсының тауышы продюсерҙарға оҡшай һәм улар «Это лишь сон» синглын сығара, «Шаг» йыры радиоэфир хитына әүерелә. Әммә 3 йыр ингән сингл насар һатыла. Студия йырсыны CD-ла сығармай, бары тик кассетаға яҙҙыра.

Беренсе альбом әҙер була, тик уға сағыу хит етмәй. Шағир Сергей Харин, «Мальчик хочет в Тамбов» (Бразилия төркөмө Carrapicho-ның «Tic Tic Tac» йырының рус версияһы) йырының тексын яҙғас, «Союз» студияһына йырсы эҙләп мөрәжәғәт итә. Насыровтан башҡа бер кем дә уны яҡшы итеп башҡара алмай һәм ошо йыр уны билдәле итә. Һуңғараҡ йырсы был музыкаль стилистикаһы буйынса уға ят булған йырҙың визит карточкаһына әүерелеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә.&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;

1997 йылда «Кто-то простит» тигән тәүге альбомы сыға. Уны презентациялауҙа Алла Пугачева ҡатнаша. Альбомға атама биргән йырҙы ул радионан ишеткән була. Ул башҡарыусы менән ҡыҙыҡһына башлай һәм беренселәрҙән булып уға ярҙам ҡулы һуҙа&lt;ref name=&quot;afisha&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.afisha.ru/article/russian-pop/page46/|title=История поп-музыки от Ветлицкой до Елки 1991-2011: Мурат Насыров «Мальчик хочет в Тамбов» (1997)|last=Зенкина|first=Марина|date=2011-12-28|publisher=afisha.ru|lang=ru|accessdate=2015-05-09}}&lt;/ref&gt;.

Насыровты концерттарға саҡыралар, телевидениенан күрһәтәләр. Ул 1997 йылдың апрелендә «Сюрприз для Аллы Пугачевой» тигән концерттың гала-концертында ҡатнаша һәм &quot;Волшебник-недоучка&quot;ны йырлай. Дәүләтйәровтың әйтеүе буйынса, Насыров карьераһы башланғандан алып тик тере тауышҡа йырлай, был йәһәттән продюсерҙар менән бәхәскә инеп тә бөтә.

1996—1997 йылдарҙа «Союз» студияһының концерт бүлегендә Александр Иратов, Алена Апинаның продюсеры һәм ире эшләй, ул Насыровҡа һәм Алена Апинаға бергә гастролдәргә йөрөргә тәҡдим итә. Программа «Тамбовҡа электричка» тип атала. Һуңынан «Лунные ночи» йыры сыға, ул «Евровидение-1975» еңеүсеһе Голландия төркөмө Teach-In музыкаһына яҙыла, Насыров уны Апина менән бергә йырлай. 1997 йылдың көҙөндә «Лунные ночи» тигән программа барлыҡҡа килә, уны йырсылар «Россия» дәүләт үҙәк концерт залында, 1998 йылдың 1 һәм 2 апрелендә ойоштора. Насыровтың репертуарында мөхәббәт тураһында яңы йырҙар барлыҡҡа килә, уларҙың иң билдәлеһе «Я — это ты». Һуңынан ул «Моя история» тигән альбом сығара.

1997 йылда «Алтын граммофон» премияһын «Мальчик хочет в Тамбов», 1998 йылда «Я это ты, ты — это я» йыры өсөн ала.

2000 йылда Насыров был ваҡытта модаға ингән латин-америка ритмдары менән мауыға һәм ''«Все это было не со мной» ''тип аталған өсөнсө альбомын сығара. 2002 йылда «''Разбуди меня»'' тигән альбом сыға, альбомдың тәүге йыры улына — Аким Насыровҡа, ә «Алина» трегы — Алина тигән һеңлеһенә арналған. Шеff менән берлектә «Царица» композицияһын яҙа, ул ''Имя — Шеff ''тигән альбомға ла ингән.

2004 йылда уйғыр телендәге ''Ҡалдим Ялғуз''&lt;ref name=&quot;kaldym&quot;/&gt; («Остался один») альбомы өҫтәндә эште тамамлай. Диск өсөн материалды үҙе яҙа. Студияла Насыров альбомда ҡулланылған бөтөн музыка ҡоралдарында ла уйнай.

Шунан һуң Насыров бер альбом да сығармай, ләкин уның яңы йырҙары төрлө йыйынтыҡтарға инә.

2005 йылдың 28 июнендә ул 50 йәмәғәтселек вәкилдәре иҫәбендә &quot;ЮКОС&quot;тың элекке етәкселәренә хөкөмгә ярҙам хатына&lt;ref&gt;[http://www.grani.ru/Politics/Russia/yukos/m.91354.html Обращение деятелей культуры, науки, представителей общественности в связи с приговором, вынесенным бывшим руководителям НК ''ЮКОС''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160328102358/http://grani.ru/Politics/Russia/yukos/m.91354.html |date=2016-03-28 }}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуя.

«Скалолаз и Последний из Седьмой колыбели» (2007) — Насыровтың иң һуңғы эштәренең береһе. Йыр Рәсәй Дәүләт кинематография симфоник оркестры ҡатнашлығында яҙыла.

=== Үлеме ===
2007 йылдың 19 ғинуарынан 20-һенә ҡараған төндә Насыров Вучетич урамындағы 5-се ҡаттағы фатиры балконынан ҡолай&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;. Үлем сәбәптәре билдәле түгел. Боткин больницаһы табиптары йырсы ҡанында наркотик та, алкоголь дә тапмай&lt;ref&gt;[http://www.shoowbiz.ru/news/11012.html Новости шоу-бизнеса, скандалы, светская хроника. Наркотиков и алкоголя в организме Насырова не найдено] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221114092150/https://shoowbizz.com/gm/murat_nasirov.html |date=2022-11-14 }}&lt;/ref&gt;. Насыров Алматы ҡалаһында, «Заря Востока» зыяратында ерләнгән.&lt;ref name=&quot;н1&quot; /&gt;

== Наградалары ==
«Алтын граммофон» премияһы лауреаты:
* 1997 — «Мальчик хочет в Тамбов»
* 1998 — «Я — это ты»

== Дискография ==
* 1995 — Шаг… (сингл)
* 1997 — Кто-то простит
* 1998 — Моя история
* 2000 — Все это было не со мной
* 2002 — Разбуди меня
* 2004 — Kaldim Yalguz — Остался один
* 2007 — Сыҡмаған альбом
* 2010 — Ремикстар

== Фильмография ==
* 1998 — Военно-полевой романс (телефильм)
* 2009 — Сказки песка

== Ғаиләһе ==
* ҡатыны — Наталья Бойко&lt;ref name=&quot;н3&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20120515233113/http://alexbelov.narod.ru/news/289.htm Вдова Мурата Насырова выходит замуж]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt; (1973 тыуған), йырсы (тәхәллүсе — Селена)&lt;ref name=&quot;н1&quot;&gt;[http://murat-memory.narod.ru/info/pressa/telenedelya.html Мурат Насыров считал себя счастливым человеком] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;; 1999 йылда уйғыр ғәҙәттәре буйынса өйләнешәләр, тик теркәү органдарында никахтарын теркәмәйҙәр&lt;ref&gt;[http://www.krasotana5.ru/info/news/gossip-column/Zhena-Nasyrova-Ja-vsegda-budu-ljubit-tolko-Murata/ Жена Насырова: Я всегда буду любить только Мурата] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129191007/http://www.krasotana5.ru/info/news/gossip-column/Zhena-Nasyrova-Ja-vsegda-budu-ljubit-tolko-Murata |date=2020-01-29 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;
** ҡыҙы — Лия Насырова, [[1996 йыл]]да тыуған;
** улы — Аким Насыров, [[2000 йыл]]да тыуған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.moskva.fm/artist/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 Морат Насыровтың] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150318095824/http://www.moskva.fm/artist/%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 |date=2015-03-18 }} профиле, Moskva.FM
* [https://music.yandex.ru/artist/165142/ Йыр-Мократтарҙың Насирова]&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt; — «&lt;/span&gt;Яндекс. Музыкаға&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;»&lt;/span&gt;
* '''[http://nasyrov.ru nasyrov.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180323043649/http://nasyrov.ru/ |date=2018-03-23 }}'''&amp;#x20;&lt;span contenteditable=&quot;false&quot;&gt;— рәсми сайт Насирова, Мократтарҙың Исмаилович&lt;/span&gt; (недоступная һылтама)</text>
      <sha1>barjhg9f7f5mjmrh9sfjnb6ijb4gxjx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Таңһылыу</title>
    <ns>2</ns>
    <id>106743</id>
    <revision>
      <id>1301552</id>
      <parentid>1194959</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:41:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>/* ☆ Орден ☆ */</comment>
      <origin>1301552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10169" sha1="bosv5b8i12v4mx3x0gus313975pem3u" xml:space="preserve">{{Уң-юғары-Һайланған|Симметрия|0}}
{{Уң-юғары-яҡшы|Ҡушыу|15}}
{{Уң-юғары-Һайланған|Арифметика|30}}
Мин Таңһылыу Зәки ҡыҙы булам. Башҡорт Википедияһында ҡатнашырға теләйем.
{{Викийәйләү 2016}}
{{Gender user templates}}
{{user ba}}
{{Ҡалып:Стаж UserBox|year=2016|month=5|day=14}}
{{User Asian Month}}
{{Userbox/Википедияла мотлаҡ мең мәҡәлә 2021}}
{{Userbox/Башҡорт википедиясыларының 4-се форумы}}
== Шпаргалка ==
* [[Википедия:Формулалар]] 
* [[Википедия:Формулалар яҙыу өлгөһө‎]]
== Статистика ==
* [https://xtools.wmflabs.org/ec/ba.wikipedia.org/Таңһылыу Дөйөм статистика]
* [https://xtools.wmflabs.org/pages/ba.wikipedia.org/Таңһылыу Мәҡәләләр]

== Миҙал ==
{{Орден2|Original Barnstar Hires.png|Тәүге [[b:Мамалыга|мәҡәлә]] өсөн|--[[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 07:51, 5 ғинуар 2017‎ (UTC)}}

== ☆ Орден ☆ ==

{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Math project barnstar.svg|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:#ff0000&quot;&gt;'''[[:ru:Википедия:Ордена/Математический|Математика ордены]]'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда [[математика]]ға бағышланған мәҡәләләр яҙған өсөн.'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Алдағы тормошоғоҙҙа һәм эшегеҙҙә тик уңыштар теләйем, оло ихтирам менән --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 09:14, 13 сентябрь 2018 (UTC)''
|+
|}

{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:MagischeGrensSter.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:#ff0000&quot;&gt;'''[[:ru:Википедия:Ордена/Взявшему рубеж|Үрҙәр яулау ордены]]'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда 1000-дән ашыу [https://xtools.wmflabs.org/pages/ba.wikipedia.org/%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D2%BB%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%83 мәҡәлә] яҙған өсөн.'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Алдағы тормошоғоҙҙа һәм эшегеҙҙә тик уңыштар теләйем, оло ихтирам менән --[[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 09:14, 13 сентябрь 2018 (UTC)''
|+
|}

== ☆ Миҙал ☆ ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Wiki expansion 5+ barnstar.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''3-сө дәрәжәле миҙал'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда «Юбилярға Википедия бүләге» темаһына 5 мәҡәлә яҙған өсөн'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Яңы йыл менән! Бар уй-теләктәрегеҙ тормошҡа ашһын! Ихтирам менән --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 08:38, 2 ғинуар 2019 (UTC)''
|+
|}

== ☆ Миҙал ☆ ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Wiki expansion 10+ barnstar.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''2-се дәрәжәле миҙал'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда «Юбилярға Википедия бүләге» темаһына 10 мәҡәлә яҙған өсөн'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt; Бар эшегеҙҙә ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ теләйем! Ихтирам менән --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 09:04, 2 ғинуар 2019 (UTC)''
|+
|}

== ☆ Миҙал ☆ ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Wiki expansion 25+ barnstar.png|left|100px]]

|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''1-се дәрәжәле миҙал'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда «Юбилярға Википедия бүләге» темаһына 25 мәҡәлә яҙған өсөн'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt; Бүләктәр ҡотло булһын! Алдағы йылдарҙа ла шулай уҡ илһамланып ижад итергә яҙһын! Ихтирам менән --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 09:10, 2 ғинуар 2019 (UTC)''
|+
|}
== Ҙур миҙал ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Wiki expansion 50+ barnstar.png|left|150px]]

|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''3-сө дәрәжәле ҙур миҙал'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда «[[Проект:Юбилярға Википедия бүләге|Юбилярға Википедия бүләге]]» темаһына 50 мәҡәлә яҙған өсөн'''''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;Сираттағы уңыш менән ҡотлайым. Ныҡлы сәләмәтлек һәм яңы үрҙәр теләйем! ––[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 06:36, 11 март 2022 (UTC)&lt;/small&gt;''
|+
|}
== ☆ Миҙал ☆ ==
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Wiki expansion 25+ barnstar.png|left|100px]]

|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:green&quot;&gt;'''1-се дәрәжәле миҙал'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]ның «[[Проект:Башҡорт исемдәре 2021|Башҡорт исемдәре 2021]]» конкурсында 25 мәҡәлә яҙған һәм тулыландырған өсөн'''''&lt;br /&gt;''
|+
|}

== ☆ Башҡортостан 100 ☆ ==
{| style=&quot;{{float left}} width:430px; background-color: #FFFFE0; border: 3px solid DarkOrange; text-align: center;&quot;
 | rowspan=2 | [[Файл:Coat of Arms of Bashkortostan.svg|100px|border|]]
 | height=20px style=&quot;border-bottom: 1px solid #000; font-size:8pt;&quot; |  &lt;big&gt;[[Башҡортостан]]дың [[Файл:Flag of Bashkortostan.svg|border|22px]] &lt;br&gt; &lt;font color=&quot;MidnightBlue&quot;&gt;'''Рәхмәт билдәһе&lt;/font&gt;&lt;/big&gt;''' 
 |-
 |align=&quot;left&quot; style=&quot;font-size:9pt;padding:4pt;line-height:1.25em&quot;| '''[[Проект:Башҡортостан 100|&lt;big&gt;Башҡортостан 100&lt;/big&gt;]]''' &lt;font color=&quot;MidnightBlue&quot;&gt;'''супер-марафонында ҡатнашҡан өсөн'''&lt;/font&gt;
|+
|}

== ☆ Орден ☆ ==

{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Myriada Barnstar Silver.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:#ff0000&quot;&gt;'''[[Проект:Мириада|«Мириада» проектының]] Көмөш ордены'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда [[Проект:Мириада|«Мириада» проекты исемлегенән]] мәҡәләләр яҙған өсөн.'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Алдағы тормошоғоҙҙа һәм эшегеҙҙә тик уңыштар теләйем, оло ихтирам менән  [[Ҡатнашыусы:Ryanag|Ryanag]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Ryanag|әңгәмә]]) 23:32, 17 февраль 2019 (UTC)''
|+
|}

== ☆ Мөхәррир ордендары ☆ ==

{{Үҙгәртеү +10 000}}
––[[Ҡатнашыусы:Рөстәм Нурыев|Рөстәм Нурыев]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Рөстәм Нурыев|әңгәмә]]) 17:07, 19 март 2020 (UTC)
== ☆ Орден ☆ ==
 
{|background-color:#FFFDD0; border: 3px solid #395C98;
|+
|-
|[[файл:Myriada Barnstar Silver.png|left|100px]]
|&lt;center&gt; &lt;span style=&quot;color:#ff0000&quot;&gt;'''[[Проект:Мириада|«Мириада» проектының]] Көмөш ордены'''&lt;/span&gt;
:
:'''''[[Башҡорт Википедияһы]]нда [[Проект:Мириада|«Мириада» проекты исемлегенән]] мәҡәләләр яҙған өсөн.'''''&lt;br /&gt;''&lt;small&gt;Алдағы тормошоғоҙҙа һәм эшегеҙҙә тик уңыштар теләйем, оло ихтирам менән   [[Ҡатнашыусы:ZUFAr|ZUFAr]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:ZUFAr|әңгәмә]]) 17:30, 15 ноябрь 2022 (UTC)
|+
|}
== [[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]] ==

Хәерле кич!

[[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]]» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2026 елның 10 августы көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:41, 1 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>bosv5b8i12v4mx3x0gus313975pem3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115016</id>
    <revision>
      <id>1301529</id>
      <parentid>1069150</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T12:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4566" sha1="ktpr2nr2hgj9k1nglk18oum4jmbng1q" xml:space="preserve">{{Парк
 |Тип                 = 
 | Название           = Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы
 | Изображение        = Сад (3).jpg
    | Ширина          = 260px
    | Подпись         =  
 |Координаты          = 47/14/13/N/39/39/12/E
 |CoordScale          = 
 |Страна              = Рәсәй
 |Район               = [[Рәсәй]], [[Дондағы Ростов]] ҡалаһы 
    |Районы           = Дондағы Ростов
 |Исторический район  =  Көньяҡ федераль университет 
 | Основан            = 1927
|Национальное название=
 | Площадь            = 160,5 гектарҙан ашыу
 |Карта               = 
    |размер           = 
 |на карте google     = 
|Сайт                 = http://bg.sfedu.ru
}}

'''Көньяҡ федераль университеттың Ботаника баҡсаһы ''' Дондағы Ростовтың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Темерник йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Рәсәйҙең көньяғының урманһыҙ зонаһында ҙур территориялағы беренсе ботаника баҡсаһы. 

Баҡса территорияһында Тиңһеҙ Серафим Саровский исемен йөрөткән минераль һыу сығанағы бар. Ул баҡса дирекцияһы тарафынан православие диненең изге урыны итеп күрһәтелә&lt;ref name=&quot;sfedu&quot;&gt;[http://bg.sfedu.ru/glavnaya/sovremennost.html Современность — Ботанический сад ЮФУ — официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170116011214/http://bg.sfedu.ru/glavnaya/sovremennost.html |date=2017-01-16 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Ботаника баҡсаһы [[1927 йыл]]да барлыҡҡа килгән. Уны ойоштороу тәҡдиме [[1915 йыл]]да уҡ күтәрелһә лә, төп инициаторҙары Ростов дәүләт университеты профессорҙары В. Ф. Хмелевский һәм В. Н. Вершковский була.

Хәҙер Ботаника баҡсаһы — Көньяҡ федераль университеттың дәүләт бюджетындағы фәнни-уҡытыу бүлексәһе. Ректорҙың ышаныс ҡағыҙы буйынса ул юридик шәхес вәкәләттәренә, айырым бюджет балансына һәм мисәткә эйә.

== Коллекциялар ==
Баҡса оранжереяларында асыҡ грунтта 5000 төр ағас, ҡыуаҡлыҡ, үлән үҫә, шул иҫәптән тропик һәм субтропик үҫемлектәр оранжереяһындағы коллекцияға [[Африка]], [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия]], [[Төньяҡ Америка|Төньяҡ]] һәм [[Көньяҡ Америка]], [[Австралия]] флораһынан 1600 самаһы үҫемлек тупланған. Баҡсаһы үҙ эсенә түбәндәге коллекцияларҙы ала:
* Дендрологик коллекция;
* Сәскә культуралары коллекцияһы;
* [[Дарыу үҫемлектәре|Дарыу]] һәм эфир майлы үҫемлектәр коллекцияһы;
* Тропик һәм субтропик үҫемлектәр коллекцияһы;
* «Аҙау буйы далаһы» экспозицияһы;
* Һирәк һәм юғалып барыусы үҫемлектәр төрҙәре коллекцияһы;
* Ботаника баҡсаһы гербарийы;
* Делектус.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://sfedu.ru/garden/index.htm Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170522185719/http://sfedu.ru/garden/index.htm |date=2017-05-22 }}
* [http://hortusbotanicus.ru/?id=2&amp;rec=RU059 Информация на сайте СБСР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210104/http://hortusbotanicus.ru/?id=2&amp;rec=RU059 |date=2016-03-04 }}

[[Категория:1927 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса баҡсалар һәм парктар]]</text>
      <sha1>ktpr2nr2hgj9k1nglk18oum4jmbng1q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Латыш исемдәре</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135461</id>
    <revision>
      <id>1301531</id>
      <parentid>1054682</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T13:46:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9099" sha1="qyla6t1f0plb4snfho9w2knc3xwfcgc" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Латыш исемдәре''' — латыштар араһында һәм [[Латвия]] территорияһында таралған исемдәр. [[Европа]] халыҡтарының күпселек вәкилдәренең исемдәренә хас булғанса, латыш исемдәре ике төп элементтан: шәхси исеме һәм фамилияһынан тора. Ғәҙәттә, [[Исем|исемде]] фамилия алдынан яҙалар; кире тәртибе тулыһынса тиерлек [[алфавит]] буйынса тәртипкә килтерелгән исемлектәрҙә һәм белешмәләрҙә (шул иҫәптән классик [[энциклопедия]] мәҡәләләре башында) ҡулланыла. Был ике компоненттан тыш бер йәки, һирәгерәк, бер нисә «уртаса исем» ҡулланыла. Латыштар атаһының исемен ҡулланмай, әммә йыш ҡына латыштар хаҡындағы рус телле сығанаҡтарҙа (Ва́лдис Эйженович (Евге́ньевич) Пельш, Ла́йма Станисла́вовна Ва́йкуле һ . б.) ҡулланыла. Латыш халҡының төрлө тарихи үҫеш осорҙарында латыш исемдәре мөһим үҙгәрештәр кисергән. Рус телле латвийлыларҙың исем традициялары ысын латыштарҙыҡынан айырылғанын иҫәпкә алырға кәрәк, һәм бер нисә суд дәғүәһенән һуң, бойондороҡһоҙ Латвия [[Ҡануниәт|ҡануниәте]] быны танырға мәжбүр була&lt;ref&gt;[http://www.rusobschina.ru/2010-08-26-08-11-08/2484-2013-02-18-10-32-05 Латвии придётся считаться с традициями русских имён] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180529140519/http://www.rusobschina.ru/2010-08-26-08-11-08/2484-2013-02-18-10-32-05 |date=2018-05-29 }}&lt;/ref&gt;, һәм хәҙер паспортта үҙ фамилияһын һәм атаһының исемен тарихи яҙыу (латиница) менән күрһәтергә мөмкинлек биргән мәжбүри булмаған графа бар.

== Мәжүси һәм христиан исемдәре ==
Ысын латыш исемдәренә һәм башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән исемдәргә: немец, швед, поляк исемдәренә бүленә.

Килеп сығышы буйынса латыш исемдәре уны йөрөтөүсем кешенең дәрәжәһенә ҡылыҡһырлама бирә: Мирдза ({{Lang-lv|mirdzēt}} — ялтырау), Дзинтарс ({{Lang-lv|Dzintars}} — {{comment|гәрәбә|янтарь}}), Дзидра ({{Lang-lv|dzidrs}} — ''сағыу, үтә күренмәле, саф''), Илга ({{Lang-lv|ilgas}} — ''хыял''), Лига ({{Lang-lv|liegs}} — наҙлы, еңел). Латыштарҙың сағыштырмаса һуң христианлашыуы латыш мифологияһы менән бәйле бер нисә исемдең һаҡланып ҡалыу мөмкинлеген биргән — Лайма ({{Lang-lv|Laima}}) — бәхет алиһәһенең исеме. Билдәле бәйләнеш — Ышаныс, Өмөт, Мөхәббәт — латыш телендә шулай яңғырай: Тициба ({{Lang-lv|Ticība}}), Цериб ({{Lang-lv|Cerība}}), Милестиба ({{Lang-lv|Mīlestība}}).

Исем һайлауҙа латыштарҙың дини традицияһы, нигеҙҙә, лютеранлыҡ һәм, бер аҙ, [[католицизм]] ҙур роль уйнай. Христиан дине таралыу менән бергә (XIII быуаттан башлап) Латвияға һәм [[Латыш теле|латыш теленә]] күп европа (нигеҙҙә) христиан исемдәре эләккән. Латыш ерлегендә улар үҙенсәлекле яңғырашҡа эйә — Екаб (Яков), Кристап (Христофор), Кришьян (Христиан), Язеп (Иосиф), Даце (Доротея), Илзе (Елизавета).

== Исемдәрҙең һәм фамилияларҙың ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ формалары ==
[[Урыҫтар|Рус]] теле кеүек,[[латыш теле]] яҡшы үҫешкән род категорияһын һаҡлай, һәм был исемдәрҙә һәм [[Фамилия|фамилияларҙа]] сағылыш таба. Латыш ир-ат исемдәренең типик үҙенсәлеге — -с (- 's) (Айварс), -ис (Илгонис) йәки -ул (Эджус; әлеге ваҡытта бындай ялғаулы исемдәр һирәк) ялғауҙары; башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән исемдәрҙә лә бындай ялғауҙар бар — Андрейс, Якобс. Латыш фамилиялары, урыҫтарҙыҡы кеүек, ғаилә ағзаһының енесенә ҡарап, ике формалы (Иванов — Иванова менән оҡшашлыҡ буйынса Озолс — Озола). Был һыҙаттар балт-славян халҡын бөтә ғаилә ағзалары ла фамилияның бер формаһына ғына эйә фин-уғыр һәм герман халыҡтарынан айыра&lt;ref&gt;[http://www.ejonok.ru/names/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B Эстонцы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180604113539/http://www.ejonok.ru/names/%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%86%D1%8B |date=2018-06-04 }}&lt;/ref&gt;. Рус телендәге кеүек үк, ҡайһы бер фамилиялар, уны йөрөтөүселәрҙең енесенә бәйле үҙгәрмәй; был осраҡта фәҡәт төбәү килештең ялғауы ғына үҙгәрә (''кемгә?'') — мәҫәлән, Robert'''&lt;nowiki/&gt;'s''' Egl'''e''' → дат. Robert'''am''' Egl'''em'''; Int'''a''' Egl'''e''' → дата. Int'''ai''' Egl'''ei'''.

== Һуңғы йылдарҙағы тенденциялар ==
1920-се йылдарҙан башлап көнбайыш европа исемдәренең образлы һәм өнлө ассоциация һәм/йәки вариациялары нигеҙендә (Мелита, Анита һ. б.) формаль рәүештә генә айырым исем булып һаналған төрлө яһалма исемдәргә [[мода]] барлыҡҡа килә. Һуңғы йылдарҙа Латвияла ысын латыш исемдәренең популярлығы кәмей; ҡайһы бер эксперттарҙың фекере буйынса,&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20131109072834/http://www.ves.lv/article/129291 В Латвии перестали называть детей латышскими именами]&lt;/ref&gt; был тенденцияның сәбәбе булып [[Ҡатын-ҡыҙ|ҡатын-ҡыҙҙарҙың]] модаға эйәреүе тора. Бынан тыш, совет осоронда латыш исемдәре социалистик системаға протест формаһы булһа, хәҙер был мотивация юғалған. Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, Лиега, Метра, Ликсма, Велдзе, Тейка, Мирта, Индрикис, Друвис һәм Дзинтарс юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Мәҫәлән, 2010 йылда Латвияла дүрт кеше генә Аусмис исемен йөрөткән.

; Латыш исемдәре

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-bottom: 10px;&quot;
! №
! Ирҙәр исемдәре
! Ҡатын-ҡыҙ исемдәре
|-
| 1
| Айварс
| Инта
|-
| 2
| Алвис
| Кристине
|-
| 3
| Валдис
| Инесе
|-
| 4
| Гунарс
| Ингу
|-
| 5
| Дзинтарс
| Илзе
|-
| 6
| Екабс
| Лига
|-
| 7
| Кристап Кристапович
| Даце
|-
| 8
| Марис
| Анита
|-
| 9
| Улдис
| Мария
|-
| 10
| Язепс
| Ивета
|-
| 11
| Янис
| Лайма
|}

== Һылтанмалар ==
[http://www.ejonok.ru/names/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B8 Имена народов мира. Латыши] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121152740/http://www.ejonok.ru/names/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B8 |date=2013-01-21 }}

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}
[[Категория:Телдәр буйынса исемдәр]]
[[Категория:Латыштар]]</text>
      <sha1>qyla6t1f0plb4snfho9w2knc3xwfcgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парфия батшалығы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143826</id>
    <revision>
      <id>1301592</id>
      <parentid>1281673</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T07:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29916" sha1="n7leue0a0nyf48ncyimml98x3x3r0pg" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Парфия батшалығы''' ({{lang-pal|'''Aryānšaθr''' / '''Aryānšahr'''}} (шулай уҡ ''Парфия державаһы'' йәки ''Парфия империяһы''; ''ориг''. ''Parθava'' — Pahlav/Pahlavanigh)&lt;ref&gt;Дана транскрипция с парфянского языка&lt;/ref&gt; — боронғо дәүләт, уның биләмәләре [[Каспий диңгеҙе]]нән көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан хәҙерге [[Төркмәнстан]], [[Иран]], [[Ираҡ]], [[Афғанстан]] һәм [[Пакистан]] территорияларында урынлашҡан була. Беҙҙең эраға тиклем 250 йылдар тирәһендә [[Селевкиҙар дәүләте]]нә буйһонған Парфия сатрапияһында барлыҡҡа килә. Төп халҡы — парфяндар. Батшалыҡ сәскә атҡан осоронда (беҙҙең эраға тиклем I быуат уртаһы) [[Месопотамия]]нан [[Һиндостан]] сиктәренә тиклемге ғәйәт киң өлкәне үҙенә һәм үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондора. 470 йыл тип әйтерлек был батшалыҡ була һәм беҙҙең эраға тиклем 220-се йылдарҙа дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.

Боронғо Рим тарихсыһы Марк Юниан Юстиндың «Помпей Троганың „Филипп тарихы“ әҫәре эпитомаһы» әҫәрендә, Парфия батшалығына скифтар нигеҙ һалған, тип күрһәтелә.&lt;ref&gt;{{книга|автор=Марк Юниан Юстин|часть=Книга II|ссылка часть=http://simposium.ru/ru/node/40|заглавие=Эпитома сочинения Помпея Трога «История Филиппа»|оригинал=Epitoma Historiarum Philippicarum Pompei Trogi|ответственный=Ред. М. Грабарь-Пассек. Переводчики: А. Деконский, Моисей Рижский|место={{СПб.}}|издательство=Из-во Санкт-Петербургского университета|год=2005|страниц=496|isbn=5-288-03708-6}}&lt;/ref&gt;

Ҡытайҙың Чжан Цянь йылъяҙмаларында Парфия ''Аньси тип атала''&lt;ref&gt;{{книга|автор=Лев Н. Гумилев|часть=Хунну|заглавие=История народа хунну|ответственный=Составитель: Айдер И. Куркчи|место={{М.}}|издательство=ДИ-ДИК|год=1997|страниц=944|серия=Сочинения Л. Н. Гумилева|isbn=5-87583-066-2|тираж=12000}}&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Фараздарҙың береһе буйынса, Аршакидтарҙың парфян династияһына Бактриянан Аршак I Парфянский нигеҙ һала. Уның етәкселегендә парналарҙың ([[дахтар]]ҙың) күсмә ҡәбиләләре [[Селевкиҙар дәүләте]]нең провинцияһы булған һәм Ирандың төньяҡ-көнсығыш территорияһында урынлашҡан Парфияға баҫып инә (беҙҙең эраға тиклем 238 йыл). Оҙайлы һәм күп ҡан ҡойолған һуғыштарҙа парфяндар Ирандың бөтә территорияһын тип әйтерлек, Месопотамияны, ә көнсығышта — Грек-Бактрия өлкәләрен үҙенә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем I быуат башында Парфия батшаһы Митридат II хакимлыҡ иткәндә (беҙҙең эраға тиклем 123—88 йылдар) парфяндар [[Рим империяһы|Рим дәүләте]] менән тәүге бәйләнештәрҙе урынлаштыра; артабан Парфия Көнсығышта Римдең төп дошманына әйләнә. Был һуғышта йә береһе, йә икенсеһе еңеүгә өлгәшә: Красс менән Антонийҙың еңелеүенә (ярашлы рәүештә беҙҙең эраға тиклем 53 һәм 36 йылдар) римдәр императорҙар Траян, Луций Вера (Марк Аврелий менән бергә хакимлыҡ итеүсе, ул, номиналь командующий ғына булғанға күрә, һуғыш операцияларына командалыҡ итмәй) һәм Септимий Северҙың (беҙҙең эраға тиклем 115—117, 162—165 и 198—199 йылдар) хәрби походтары менән яуап бирә, был һуғыштар барышында улар Парфияның [[Тигр]] йылғаһында урынлашҡан баш ҡалаһы Ктесифонды өс таҡыр баҫып алыуға өлгәшә. Рим менән алып барылған йонсотҡос һуғыш һәм ил эсендә тотороҡлолоҡтоң булмауы парфяндар державаһының көсһөҙләнеүенә килтерә. Ошондай шарттарҙа Парс провинцияһында (хәҙер Фарс) үҙҙәрен фарсы [[Әһәмәниҙәр]]енең вариҫтары тип иғлан иткән [[Сәсәниҙәр]] династияһы күтәрелә. Беҙҙең эраға тиклем 226 йылда һуңғы Аршакид — батша Артабан V Сәсәниҙәр нәҫеленән Ардашир (Артаксеркс) менән һуғышҡанда һәләк була.

Юстин үҙенең «Помпей Троганың „Филипп тарихы“ әҫәре эпитомаһы» тигән хеҙмәтенең XLI—XLII китаптарында&lt;ref&gt;Юстин «Эпитома сочинения Помпея Трога „История Филиппа“»[http://simposium.ru/ru/node/35]&lt;/ref&gt;. Парфия, Грек-Бактрия һәм Әрмәнстан тарихын ентекле һүрәтләй.

=== Династияға нигеҙ һалыу һәм батшалыҡты булдырыу ===
Дөйөм ҡабул ителгән концепцияларға ярашлы, [[Селевкиҙар дәүләте]]нең Парфия өлкәһендәге наместнигы Андрагор, бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеп, гректарға оҡшатып Парфия тип аталған яңы батшалыҡ булдыра. Был дәүләт хәҙерге [[Иран]]дың төньяҡ-көнсығышында һәм боронғо Иран сығанаҡтары буйынса Апартик булараҡ билдәле булған [[Төркмәнстан]]дың көньяҡ өлөшөндә урынлаша. Андрагорҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе дахтар ҡәбиләләренең уларҙың еренә баҫып ингән осорона тап килә. Баҫып инеүҙә төп ролде дахтарҙың юлбашсылары сыҡҡан парна ҡәбиләһе уйнай. Иран тарихында Парфия дәүерен беҙҙең эраға тиклемге 247 йылдан алып иҫәпләү ҡабул ителгән, йыш ҡына был дата башында Аршак торған Парфия батшалығына нигеҙ һалыу йылы тип хаталаналар. Беҙҙең эраға тиклем 247 йылда Аршакидтар династияһы тарафынан һуңынан барлыҡҡа килтерелгән Парфия батшалығы менән бутамау өсөн йыш ҡына Андрагор батшалығы тип аталған Парфия батшалығына дахтарҙың баҫып инеүе башлана. Дахтарҙың юлбашсыһы Аршак I ике йылдан һуң Андрагор ғәскәре менән һуғышҡанда һәләк була, һәм власть Парфияны яулап алыуҙы дауам иткән ҡустыһы Тиридат ҡулына күсә. Еңгәндән һуң, власты ҡулына алып, Тиридат үҙен Аршак II исеме аҫтында Парфия батшаһы тәхеткә ултыра. Күп кенә ғалимдар Тиридат ул — Аршаком I тип бара, һәм элек Аршак Беренсенке тип танылған күп кенә хеҙмәттәр Тиридат хеҙмәттәре булараҡ теркәлә.

=== Династияның һәм дәүләттең килеп сығышы тураһында башҡа версиялар ===
Фәндә дөйөм ҡабул ителгән версияларҙан тыш Аршакидтар династияһына һәм Парфия дәүләтенә нигеҙ һалыу тураһында дөйөм ҡабул ителгән, әммә фән тарафынан иҫбат ителмәгән факттары булған башҡа версиялар ҙа бар.

Беренсе версия буйынса, Селевкиҙар дәүләтендә низағ тыуғас, Бактрия хакимы Диодот һәм Парфия хакимы Андрагор бойондороҡһоҙлоҡ яулап алыуға өлгәшә. Диодот Бактрияла үҙ власын нығыта, ә бына Андрагор власын һаҡлай алмай. Парфияға төньяҡтан парналар һөжүм итә, шул һуғыш ваҡытында Андрагор һәләк була, илдәге власть парналарҙың хакимы Аршак (Арсак) ҡулына эләгә. Ваҡыт үтеү менән көнбайышта йәшәүселәрҙең күҙен ҡыҙҙырған Парфия батшалығы Көнсығышта [[Боронғо Рим|Римдың]] тотороҡло дошманына әүерелә. Был версия бик популяр&lt;ref&gt;Wolski J. L’empire des Arsacides (Acta Iranica. Textes et memoires. Vol. XVIII). Lovanii, 1993 (здесь же основная предшествующая литература). Г. А. Кошеленко. Третья версия происхождения Аршакидов? // Мнемон
Исследования и публикации по истории античного мира. Под редакцией профессора Э. Д. Фролова. Выпуск 3. Санкт-Петербург, 2004.
http://www.centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2004/kosh.htm{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Икенсе версия буйынса, Андрагор, парналар һәм уларҙың яулап алған ерҙәре тураһында бер нимә лә әйтелмәй. Селевкиҙар дәүләте наместнигы (Аррианда — ул Ферекл, Синкелда — Агафокл) ағалы-ҡустылы икәүҙең (уларҙың исемдәре — Тиридат һәм Аршак) береһенең ерҙәренә баҫып инә. Шунан һуң йәшерен килешеү барлыҡҡа килә һәм баҫып ингән хаким һәләк була, ә парфяндар азатлыҡҡа эйә була. Аршак 2 йыл ғына хакимлыҡ итә, ә Тиридат — 37 йыл. : Өсөнсө версии буйынса, Парфияны барлыҡҡа килтереүҙә [[Искәндәр Зөлҡәрнәй|Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең (Александр Македонскийҙың)]] ролен иҫәпкә алырға кәрәк. «Парфяндарҙы буйһондороп, Искәндәр сығышы менән фарсы аҡһөйәктәренә ҡараған Андрагорҙы улар өҫтөнән хаким (praefectus) итеп ҡуя (ex nobilis Persarum); Парфияның һуңғы батшаларының тамырҙары Андрагорға барып тоташа» (Iust. XII, 4, 12).

Искәндәр үлгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 323 йыл) [[Иран]] тәүҙә [[Сүриә]] хужалары Селевкиҙар ҡулында була, әммә Бөйөк Искәндәр үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Атропат Мидияла үҙаллы дәүләтте тергеҙә, уны Атропатена тип атайҙар. Көнсығышта барлыҡҡа килгән дәүләттәр — Ирандың алыҫ төньяҡ-көнсығышындағы Грек-Бактрий дәүләте (беҙҙең эраға тиклем 256 йылдан) һәм [[Хорасан]]да Парфия батшалығы ярайһы уҡ нығынып ала.

Беҙҙең эраға тиклем 250 йыл тирәһендә парналар Аршак етәкселегендә Селевкиҙарҙың сатрапияһы булған Парфиенаға йәғни Парфияға баҫып инә һәм уның менән бергә күрше генә ятҡан Гиркания өлкәһен дә буйһондора. Тағы ла бер версия буйынса, Аршак үҙе Селевкиҙар менән һуғышта һәләк була, артабан парналар Аршактың ҡустыһы Тиридаттың ҡул аҫтында ҡала, ул үҙенә тәхет исеме итеп Аршак II исемен ала. Беҙҙең эраға тиклем 230—227 йылдарҙа Селевк II үҙ власын нығытырға тырышып ҡарай, әммә барып сыҡмағас, Парфияға Аршакидтарҙың хужа булыуын танырға мәжбүр була. Беҙҙең эраға тиклем 209 йылда Парфия [[Селевкиҙар дәүләте]] батшаһы Бөйөк Антиох Өсөнсөгә буйһондорола, ләкин тиҙҙән үҙаллылыҡ яулап алыуға өлгәшә.

== Батшалыҡтың сәскә атыуы ==
Парфия батшаһы Митридат I беҙҙең эраға тиклем 170—138/137 йылдарҙа Селевкидтарҙан көнсығыш сатрапияларҙы — [[Иран|Персияны (хәҙер Иран)]], [[Месопотамия]]ның ҙур ғына өлөшөн тартып ала һәм Грек-Бактрий дәүләтенең [[Һиндукуш]]ҡа тиклемге өлөшөн буйһондора. Ул беренселәрҙән булып батшалар батшаһы титулын ҡабул итә, бының менән ул үҙен Әһәмәнидтар вариҫы тип иғлан итә. Селевкидтар үҙҙәренең хакимлығын тергеҙә алмай — селевкид батшаһы Антиоха Етенсенең ғәскәре беҙҙең эраға тиклем 129 йылда тар-мар ителә. Шуға ҡарамаҫтан Парфия бик оҙаҡ ваҡыт күршеләре менән һуғыш алып бара. Беҙҙең эраға тиклем 123—88/87 йылдар тирәһендә Дрангиананы, Арейяны һәм Маргиананы, шулай уҡ төньяҡ Месопотамияны яулаған Митридате II тәхеткә килгәс кенә тотороҡлолоҡ урынлаша. Парфяндар һуңғы Селевкидтарҙың Сириялағы сәйәси көрәшенә әүҙем ҡушыла, [[Әрмәнстан]] парфяндарҙың сәйәси йоғонтоһо аҫтында була, унда беҙҙең эраға тиклем 95 йылда тәхеткә Тигран II ултыртыла. Аҙаҡ Тигран Парфияның бер өлөшөн буйһондора һәм үҙенә «Батшалар батшаһы» титулын ала.

Батша резиденцияһы Нисала урынлаша, уның харабалары [[ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә индерелгән.

Әрмән тарихсыһы Мовсес Хоренаци Парфия ҡәбиләләрендә 68 батшаның булыуы тураһында яҙа: &lt;blockquote class=&quot;&quot; style=&quot;&quot;&gt;
Изге Китапта Авраамдың Әҙәмдән алып егерме беренсе патриарх булыуы күрһәтелә; парфяндарҙың нәҫеле унан башлана ла инде. Ибо говорится, что по смерти Сарра үлгәндән һуң Авраам ҡатынлыҡҡа Кетуруны ала, ә унан Емран һәм уның ҡустылары тыуа. Уларҙы Авраам, үҙе тере саҡта уҡ Исахаҡтан айырып, көнсығыштағы илгә ебәрә. Парфян ҡәбиләһе уларҙан килеп сыҡҡан да инде, ә Ҡурҡыу белмәҫ Аршак был нәҫелдең һуңғы ағзаһы. Ул Кушандар илендә 31 йыл батша булып тора, унан һуң батшалыҡ уның улы Арташесҡа ҡала. Егерме алты йылдан һуң улы Аршак атаһынан ҡалған тәхеткә ултыра. Ул Бөйөк Аршак булараҡ таныла һәм, Антиохты үлтереп, Әрмәнстан батшаһы итеп ҡустыһы Валаршакты ҡуя. Үҙе Бахлға юллана һәм 53 йыл буйы шунда хакимлыҡ итә. Бөйөк Аршактың вариҫтары Пахлавалар, ҡустыһы Валаршактың вариҫтары Аршакундар тип атала

Пахлавалар батшалары: Аршактан һуң батша булып Аршакан ҡала (20 йыл хакмилыҡ итә); артабан Аршанак (30 йыл); шунан Аршез — егерме йыл; артабан Аршавяр — ҡырҡ алты йыл. Аршавярҙың өс улы һәм бер ҡыҙы була: Арташес, Карен, Сурен; ҡыҙының исеме&lt;ref&gt;[http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Horen/frametext22.htm ИСТОРИЯ АРМЕНИИ]&lt;/ref&gt; Кошм.&lt;/blockquote&gt;

== Рим менән бәйләнештәре ==

== Ҡытай менән бәйләнештәре ==

== Парфия батшалығының тарҡалыуы ==
Урындағы сепаратизмдың өҫтөнлөк ала барыуы, династиялар араһындағы талаш-тартыш, аландарҙың баҫҡынсылыҡ ҡылыуҙары — Парфмяның тарҡала башлауының тәүге сәбәптәре. Шунлыҡтан римлеләр Парфияның көнбайыш өлкәләрен талауҙан тартынмай. Бигерәк тә Әрмәнстан менән Месопотамияны яулап алған һәм Парфияның баш ҡалаһы Ктесифонға баҫып ингән Траян парфяндарға һиҙелерлек ҙур зыян килтерә. 217—218 йылдарҙа Рим императоры Макрин парфяндарға ҡаршы уңышһыҙ поход менән сығыш яһай. Парфия ғәскәре римлеләргә ҡаршы ҡаты торһа ла, был хәл Парфия дәүләтенең тарҡалыу процесын туҡтатып алмай. Маргиана, Сакастан, Гиркания, Элимаида, Парс, Харакена, Хатра ҡалаһы бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Тышҡы дошмандар менән һуғыш һәм эске талаш-тартыш илде бөлгөнлөккә төшөрә. [[Бөйөк Кир II|Бөйөк Кир]] һәм Дарийҙың тыуған ере Парста парфяндарҙың хакимлыҡ итеүенә сик ҡуйған хәрәкәт башлана. Папактың улы, Сасандың ейәне Арташир, Аршакидтарға ҡаршы ихтилал күтәреп, бөтә Парсты үҙенең ҡул аҫтында берләштерә. 227 йылдың 28 апрелендә Хормиздагане&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/ardasir-i Iranica. ARDAŠĪR I i. History]&lt;/ref&gt; эргәһендә барған һуғышта Ардашир Парфия батшаһы Артабанды еңә, шул һуғыш яланында уҡ шаханшах (батшалар батшаһы) титулын ҡабул итә.&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/ardasir-i Iranica. ARDAŠĪR I i. History]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.iranicaonline.org/articles/ardasir-i Iranica. ARDAŠĪR I i. History]&lt;/ref&gt;.

== Парфияның ғәскәре ==
Парфияның ғәскәре тәүге Аршакидтар осоронда уҡ [[Үҙәк Азия]]ның Дахиҙар менән ҡәбилә союзына берләшкән күсмә ҡәбиләләре яугирҙарынан туплана.

Селевкидтарҙың пехотаһына ҡаршы һыбайлы уҡсылар һуғышыр була. Артабань катафрактариялар (арбаға егелгән аттар) барлыҡҡа килә. Катафрактарийҙарҙың аттары ла, яугирҙары ла тимер тәңкәле кейем менән көпләнгән була.

Парфяндарҙа ла пехота була, әммә ул ярҙамсы ролдә генә сығыш яһай. Буйһондоролған халыҡтар вәкилдәре, атап әйткәндә, Парфияға күсенеп килгән гректар, ғәҙәттә, пехотаға ҡуйыла.

== Атаманың этимологияһы ==
Парфия термины боронғо фарсы топонимы Aphartik — Апартиктың грек варианты булып тора. Дахтар телендә был топоним Pahlava'(nig) — Парфян/Парфян яғы кеүегерәк яңғырай, иҫке фарсы теленә лә ошо уҡ формала килеп инә.

== Хакимдары ==
Парфияла парфяндарҙың (парналарҙың) хакимдары. Баш ҡалаһы Ниса

* 1. Сиявуш (Сияварша) (беҙҙең эраға тиклем 500 йылдар тирәһе).
* 2. Улы.
* 3. Ашкан, улы.
* 4. Шапур, улы.
* 5. Вологез (Балаш), улы.
* 6. Ашкан, улы.
* 7. Аршак (Ашк), улы (250—247 йылдар тирәһе, 248 йылдан — Иран шаһы).

Парфия (баш ҡалаһы Гекатомпил).

* Амминан (331 й.)*
* Фратаферн, Гиркания сатрабы (331—323 йй.).
* билдәһеҙ (323—318 йй.).
* Эвдам (318—312 йй.).
* 312 йыл — Селевканы яулап алыу.
* 312—248 йылдар — Иран Сирия батшалығы составында.
* Андрагор (сатрап, 255—248 йылдарҙа)*
* 248 йыл — парналарҙы (парфяндарҙы) баҫып алыу.&lt;ref&gt;Правители Мира. ''В. Эрлихман''. 2009.&lt;/ref&gt;

== Галерея ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
File:Parthian Queen Bust.jpg|Бюст Царицы Мусы, жены Фраата IV Парфянского. Национальный Музей Ирана
File:Pegasus iran.jpg|Парфянская плита Бронзовой эры с изображением Пегаса, из раскопок в Хузестане
File:ParthianWaterSpoutWithFaceOfIranianMan1-2ndCenturyCE.jpg|Парфянский водомёт в  виде мужской головы
&lt;/gallery&gt;

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Аршакиды
* Сасаниды

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим : Возникновение системы политического дуализма в Передней Азии. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Издательство МГУ, 1960. — Т. 1. — 251 с.
* ''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим : Возникновение системы политического дуализма в Передней Азии. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Издательство МГУ, 1966. — Т. 2 : Система политического дуализма в передней Азии. — 303 с.
* ''Дибвойз Н. К.'' Политическая история Парфии / Пер. В. П. Никонорова. — &lt;abbr title=&quot;Санкт-Петербург&quot;&gt;СПб.&lt;/abbr&gt; : Филологический факультет СПбГУ, 2008. — 816 с. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-8465-0638-1.
* ''Дьяконов М. М.'' Очерк истории древнего Ирана / Академия наук СССР ; Институт народов Азии. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Издательство восточной литературы, 1961. — 444 с.
* ''Дьяконов И. М., Лившиц В. А.'' Документы из Нисы. I век до нашей эры : Предварительные итоги работы. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Издательство восточной литературы, 1960. — 120 с. — (XXV Международный конгресс востоковедов).
* ''Массон М. Е.'' Народы и области южной части Туркменистана в составе парфянского государства // Труды Южно-Туркменистанской археологической комплексной экспедиции / Под ред. проф. М. Е. Массона ; Туркменский филиал Академии наук СССР. — Ашхабад, 1955. — Т. 5. — 261 с.
* ''Кошеленко Г. А.'' Культура Парфии. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Наука, 1966. — 220 с.
* ''Кошеленко Г. А.'' Некоторые вопросы истории ранней Парфии // Вестник древней истории : журнал. — 1968. — № 1.
* Wolski J., L’historicité d’Arsace I, «Historia», 1959, Bd 8, № 2;
* Ghirshman R., Persian art. The Parthian and Sassanian dynasties…, N. Y., [1962]: _Schlumberger D., L’orient hellénisé, P., 1970.

== Һылтанмалар ==
* Парфянское царство / Г. А. Кошеленко // Большая советская энциклопедия : &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;[в 30 т.]&lt;/span&gt; / гл. ред. &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt; А. М. Прохоров&lt;/span&gt;. — 3-е изд. — &lt;abbr title=&quot;Москва&quot;&gt;М.&lt;/abbr&gt; : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* [http://sekrets.ru/sobytyadrevnie/parphiya.html История Парфии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110401024139/http://sekrets.ru/sobytyadrevnie/parphiya.html |date=2011-04-01 }}
* [http://bse.sci-lib.com/article087248.html «Парфянское царство» в Большой советской энциклопедии]
* [http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/10/02/turkmenskaja_zemlja__khranitelnica_drevnikh_tajjn_vostoka.html Международная научная конференция «Туркменская земля — колыбель древних культур и цивилизаций»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090308112825/http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/10/02/turkmenskaja_zemlja__khranitelnica_drevnikh_tajjn_vostoka.html |date=2009-03-08 }}
* [http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/09/30/shedevry_iz_glubiny_vekov.html О археологических находках в парфянских городищах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202045940/http://turkmenistan.gov.tm/_rus/2008/09/30/shedevry_iz_glubiny_vekov.html |date=2008-12-02 }}
* [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1185528060 С.Атаева: Тайны древней туркменской столицы Нисы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111001005738/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1185528060 |date=2011-10-01 }}
* [http://www.votpusk.ru/news.asp?msg=170653 Парфянская крепость Ниса включена в реестр всемирного наследия ЮНЕСКО]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.turkmenistaninfo.ru/?page_id=6&amp;type=article&amp;elem_id=page_6/magazine_33/268&amp;lang_id=ru Продолжение раскопок]
* [http://www.karakumi.ru/parfia.htm Парфянские руины]

[[Категория:Үзбәкстан тарихындағы дәүләттәр]]
[[Категория:Иран тарихы]]</text>
      <sha1>n7leue0a0nyf48ncyimml98x3x3r0pg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145284</id>
    <revision>
      <id>1301554</id>
      <parentid>1295914</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11856" sha1="stgvelbf7mgdmoo4nade8jbbr7ck8qo" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''Марль''' ({{Lang-de|Marl}}) — [[Германия]]ла [[Төньяҡ Рейн-Вестфалия|Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренең Мюнстер административ округына]] буйһоған ҡала. Реклингхаузен районы составына инә. Халыҡ һаны-87 557 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата)&lt;ref&gt;{{Internetquelle|url=http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|hrsg=Landesbetrieb Information und Technik Nordrhein-Westfalen (IT.NRW)|titel=Amtliche Bevölkerungszahlen|zugriff=2011-06-27|archiv-url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archiv-datum=2011-09-28|title=Архивированная копия|accessdate=2011-06-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html|archivedate=2011-09-28|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928045301/http://www.it.nrw.de/statistik/a/daten/amtlichebevoelkerungszahlen/index.html |date=2011-09-28 }}&lt;/ref&gt;. 87,69 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — ''05 5 62 024''.

== Географияһы ==
Марль ҡалаһы төньяҡтан Харда урман массивына һәм Хох-Марк паркына терәлеп тора. Ҡала Рур сәнәғәт районынан талғын ғына Мюнстерланд ауыл хужалығы ерҙәренә күсә. Төньяҡ сиктәре тулыһынса тиерлек Липпе йылғаһы буйына тап килә. Ҡала дөйөм майҙанының яҡынса 60 проценты баҫыуҙар, урман, һыу ағымдары, йәшел парктарҙан тора. Төньяҡта Марль Халтерн-ам-Зеяға, көнсығышта Эр-Эркеншвикка, көньяҡ-көнсығышта Реклингхаузен, көньяҡта Хертенға, көньяҡ-көнбайышта Гельзинкерхенға һәм көнбайышта Дорстенға тиклем текәлеп тора&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.tageo.com/index-e-gm-v-07-d-m2527774.htm MARL NORDRHEIN-Population location Map WESTFALEN Geography coordinates cities GERMANY — Tageo.com]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==

=== Иртә тарихы ===
Ҡала биләмәһендә иҫке һәм урта таш быуатында кешеләр йәшәгән тип Синсен районында барған археологик ҡаҙыуҙарҙың артефакттары раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 600 йылдарға беренсе ауыл ҡалдыҡтары ҡарай&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.lgroutes.com/history/Ancient_Germanic_tribes.html Германия Тарихы. Боронғо герман ҡәбиләһе]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
Б. э. тиклем 300 йылда кельт ҡәбиләләре был районда йәшәгән, әммә уларҙы герман ҡәбиләләре был ерҙәрҙән бәреп ҡыуып сығарған. Һуңынан Липпе йылғаһының төньяғын контролдә Бруктер, ә көньяғын Марсер контролдә тотҡан. Римлеләр германдарҙың һөжүмдәрен туҡтатҡан, ул ҙур Хальтерня фортын төҙөгән. Полсум һәм Гертен ҡалалары сиктәрендә бәләкәй рим форттары ҡалдыҡтары табыла. Б. э. т. 9-сы йылда римлеләр [[Рейн]] йылғаһының аръяғына сигенә һәм үҙ йоғонтоһон юғалта. Район ҡабат герман биләмәһенә күсә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://military.wikireading.ru/43530 УРМАН алышынды. ТЕВТОБУРГСКИЙ (б. э. 9 йылдары). Һуғышы һәм бөйөк полководец улар]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.
80-се йылдарҙа Бруктер Реклингхаузен өлкәһенә һөрөлә.

=== Иртә урта быуаттар ===
5-7-се быуаттарҙа Марль районында халыҡтарҙың икенсе миграция хәрәкәте башлана, был саҡта сакстар төньяҡ-көнсығыштан Липпе аша элекке Бруктер өлкәһенә бәреп инә. 1920 йылдарҙағы археологик ҡаҙыуҙар иҫбатлауы буйынса саксон һөжүменән һаҡлау өсөн Синсен ҡулса ҡаласыҡ төҙөтә. Бөгөн был ҡаласыҡ « Die Burg» («замок тигәнде аңлата») ҡурсаулығында бары тик белгестәргә генә аңлайышлы. Ҡаласыҡ һуңғы урта быуаттарға тиклем ауыл халҡы өсөн һаҡлағыс кәртә булараҡ ҡулланыла.

=== Исеменең килеп сығышы ===
Марль беренсе тапҡыр 799 йылдағы саксон һуғыштары ваҡытында нигеҙләнгән Верден бенедикт аббатлығы документтарында 890 йылдарҙа теркәлгән. Унда Дагубрахт үҙ биләмәләрен һәм килемдәрен аббатлыҡҡа үҙе үлемдән ҡотолоп ҡалыу өсөн тапшырған тип яҙылған. тел белгестәре был осорҙағы Марль атамаһын «һаҙлыҡлы диапазон» йәки «быуа диапазоны» тип аңлата. Марль исеме быуаттар буйы үҙгәрә килә, ул «Марлар», «Маерл», «Марлер» һәм, ниһайәт, Марль тип атала&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://routes.votpusk.ru/place.asp?s=346840 Бында марль ҡушыла. Марли урынлашҡан (Төньяҡ Рейн-Вестфалия — Германия) ентекле картаһы]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== Урта быуат һәм хәҙерге иртә быуат ===
16-сы быуаттың аҙағында Марлдә 800 кеше йәшәй. Уларҙың күпселеге Дюрер фермер берләшмәһендә йәшәй.

Был ойошма бер нисә тапҡыр голландтар һәм испандар тарафынан талана. Артабан Утыҙ йыллыҡ һуғышта ла ҡала талана. Һуғыш тамамланғас оҙаҡ йылдар дауамында бында солох хөкөм һөрә. Чарльздың француз кампанияһы ваҡытында, шулай уҡ принц Субиз, 1758 йылғы ете йыллыҡ һуғышта Марль ҡабаттан талана. Француздарҙан һуң килгән прусактар ҙа ҡаланы бөлгөнлөккә төшөрә.

1875 йылдың 21 ғинуары Марль тарихында һынылышлы мәл була. Был көндө «Симсон быраулау компанияһы» ерҙең 514 метр тәрәнлегендә Полсум ҡалаһы янында күмер ятҡылыҡтары таба. Марлдәге өҫтәмә быраулау күмер шахталарын барлыҡҡа килеүгә килтерә&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://www.triposo.com/loc/Marl2C_North_Rhine-Westphalia/history/background Marl: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170824134410/https://www.triposo.com/loc/Marl2C_North_Rhine-Westphalia/history/background |date=2017-08-24 }}&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== «Виктория Огюст» күмер шахтаһын нигеҙләү ===
[[1898 йыл]]да Дюссельдорфтан Август Штайн һәм Юлиус Шефер «Огюст Виктория» шахтаһын аса, ә күмер сығарыу «Ханси 1» һәм «2 Ханси» дәғүәләре буйынса планлаштырыла. 1900 йылдың 1 майында ерҙе тәрәнәйтеп ҡаҙа башлайҙар, ә 1903 йылда баш офис Мэрлз Хюльс ҡала округына күсә. [[1905 йыл]]дың аҙағына «АВ 1» шахтаһы күмер етештерә башлай. Виктория шахтаһы өсөн эпоним булып Шлезвиг-Гольштейндан һуңғы немец императоры Вильгельм ii ҡатыны император ҡатын Августа Виктория (1858—1921) була. Шахта [[Германия]]ның иң күп күмер сығарыусы шахтаһы була. Ул 2015 йыл аҙағында Германияла күмер сығарыу туҡтатылыу арҡаһында ябыла&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://geektimes.ru/post/287320/ Шахтала күмер электростанциялары германия әйләнә. гидроаккумулирующий / Хабр]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[https://utro.ru/news/2015/12/21/1265084.shtml Бөйөк британия һәм Германия күмер шахталарын ябыу&lt;span&gt; &lt;/span&gt;:: Иҡтисад]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

=== «Брассерт» күмер шахтаһын төҙөү ===
1905 йыл Марлдә тағы ла бер күмер шахтаһына нигеҙ һалына. Ул Герман Брассерт хөрмәтенә уның исеме менән атала&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://www.timeshistory.ru/historys-696-2.html Иҡтисади палатаһы етәксеһе империяһы территориаль палатаһының иҡтисади, үҙ сиратында — һәр ваҡыт тарих]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;, ул «1865 йылда тау эштәрен алып барыу тураһындағы дөйөм ҡанундың атаһы була». [[1910 йыл]]да күмер сығарыла башлай, 1950 йылда унда яҡынса 5000 эшләй. [[1972 йыл]]да рудник ябыла, шахтаның 2/3 өлөшө коммерция паркына әйләндерелә, ә икенсе өлөшө — ял итеү базаһы була. Элекке шахтаға инеү биналары һынлы сәнғәт студияһы һәм велосипед йәмғиәтенең бюроһына әйләнә. Рудник тирә -йүнендәге ҡала районы «Брассерт» тип атала, сөнки шахта үҙ эшселәре өсөн соҡор тирәләй йорттар төҙөй&lt;ref&gt;&lt;div&gt;[http://dobarhistory.blogspot.com/2016/05/who-credited-hitler.html Гитлер янына эре корпорациялар хеҙмәте]&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;.

== Фотоһүрәттәр ==
&lt;gallery&gt;
Файл:St_Georg_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Auguste_Victoria_mine_shafts,_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Theater Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Rathaus_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Goliath-marl 800x600.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
Файл:Chemiepark_Marl.jpg|&lt;div&gt; &lt;/div&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.marl.de/ www.marl.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210522161050/http://www.marl.de/ |date=2021-05-22 }} Официальная страница
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>stgvelbf7mgdmoo4nade8jbbr7ck8qo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малакология</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145446</id>
    <revision>
      <id>1301546</id>
      <parentid>1282770</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:44:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22555" sha1="s2imqu8q581nfxevo0z7zi6t1ytffi5" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Helix_pomatia_2008.jpg|справа|мини|300x300пкс|Один из объектов изучения малакологии — представитель наземных брюхоногих моллюсков ''Helix pomatia'' L.]]
'''Малакология''' — [[зоология]]&lt;nowiki/&gt;ның йомшаҡ тәнлеләрҙе, йәғни [[моллюскылар]]&lt;nowiki/&gt;ҙы (Mollusca) өйрәнеүсе бүлеге.

Атамаһы грек һүҙенән килеп сыҡҡан {{lang-grc2|μαλάκιον}} — моллюскылар.

Моллюскылар өйрәнеүсе ғалим малаколог тип атала.

'''Малакология молюскыларҙың''':
* [[Биологик систематика|систематика]]&lt;nowiki/&gt;һына,
* килеп сығышына (филогения),
* таралыуына (зоогеография),
* биологияһына,
* [[Экология|экологияһына]] ҡағылған мәсьәләләрҙе ҡарай.

'''Малакология үҙ эсенә түбәндәге бүлектәрҙе ала''':
* ''конхология'' (конхиология) — [[Ҡабырсаҡтар|моллюск ҡабырсаҡтарын]], тикшеренеүгә арнала''
* лимакология'' (лимакология)— лайлалы ҡусҡарҙарҙы тикшеренеүгә арнала ,
* ''тевтология'' (тевтология) — башаяҡлы моллюскыларҙы тикшеренеүгә арнала.

'''Малакологияның ғәмәли тармағы моллюскыларҙы кеше эшмәкәрлегендәге әһәмиәтенән сығып өйрәнә''':
* [[медицина]]ла
* [[ветеринария]]ла,
* [[ауыл хужалығы]]нда һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә.

'''Палеомалакология''' өлкәһендәге тикшереүҙәр боронғо малакофаунаны һәм улар осраған геологик ҡатламдарҙың йәшен (датировка) билдәләүгә арнала. Быға ҡабырсаҡтарҙың һәйбәт һаҡланыуы ныҡ булышлыҡ итә.

'''«Malacology» терминының авторҙары''' булып франко-америка эксцентрик натуралисы Рафинеск Константэн Самюэл (''Samuel Rafinesque Constantine-Schmaltz''; 1814) һәм зоолог француз Анри-Мари Дюкрота-Блэнвиль (''de Ducrotay Blainville''; 1825)&lt;ref name=&quot;Vinarski2014&quot;&gt;&lt;div&gt;V Vinarski Maxim. 2014. [http://zse.pensoft.net/articles.php?id=1087 The birth of malacology. How and when?] 90 Zoosystematics evolution and(1): 1-5 (28 Mar 2014). doi: 10.3897/zse.90.7008&lt;/div&gt;&lt;/ref&gt;. һанала.

== Тарихы ==
[[1794 йыл]]да моллюскыларҙың (шул мәлдә билдәлеләренең) иң тәүге тулы ғилми тасуирламаһы төҙөлә.

[[1868 йыл]]да немец малакологтары йәмғиәте ойошторола.

[[1962 йыл|1962 йылдан алып]] донъя малакологтарының халыҡ-ара берләшмәһе ''Unitas'' ''Malacologica эшләп килә'' (1977 тиклем Unitas Malacologica Europaea тип атала) [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110125153113/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/index.html |date=2011-01-25 }}, һәм халыҡ-ара Конгрестар үткәрә.

== Малакологтарҙың милли ойошмалары ==
* [[Австралия]] — ''Malacological Society of Australasia'' [https://web.archive.org/web/20080720000509/http://www.austmus.gov.au/science/division/invert/mal/malsoc/index.htm]
* [[Бельгия]] — илдә малакологтарҙың ике йәмғиәте эшләй
** ''Société Belge de Malacologie'' — франкоязычное [https://web.archive.org/web/20050404015442/http://www.sbm.be.tf/];
** ''Belgische Vereniging voor Conchyliologie'' (B.V.C.) — голландскоязычное (1961 йылда «Gloria Maris», атамаһы менән нигеҙләнгән. Яңы атамаһы 1976 йылдан алып). Шулай уҡ, ''Belgian Society for Conchology атамаһы менән дә йөрөй'' [https://web.archive.org/web/20090518143748/http://www.neptunea.org/BVC-Coast1.html]
* [[Бөйөк Британия|Бөйөк Британия һәм]] Төньяҡ [[Төньяҡ Ирландия|Ирландия]] —
** ''Conchological Society of Great Britain and Ireland'';
** ''Malacological Society of London'' [https://web.archive.org/web/20071025060505/http://www.sunderland.ac.uk/MalacSoc]
* [[Германия]] — ''Deutsche Malakozoologische Gesellschaft'' [http://www.hausdernatur.de/hncengl.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303010442/http://www.hausdernatur.de/hncengl.htm |date=2012-03-03 }}
* [[Испания]] — ''Sociedad Española de Malacología''
* [[Италия]] — ''Società Italiana di Malacologia'' [http://aicon.com/sim] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140501073316/http://www.aicon.com/sim/ |date=2014-05-01 }}
* [[Латвия]] — ''Malacology in Latvia'' [https://web.archive.org/web/20070209104333/http://mollusca.from.lv/]
* [[Нидерланд]]ы — ''Nederlandse Malacologische Vereniging'' [http://www.spirula.nl/]
* [[Польша]] — ''Stowarzyszenie Malakologów Polskich'', ''The Association of Polish Malacologists'' [https://web.archive.org/web/20040806172435/http://hum.amu.edu.pl/~polmal/smp/logo.htm]
* [[Рәсәй Федерацияһы|Россия]] —
** ''Дальневосточное малакологическое общество'' (ДВМО, 1994)[https://web.archive.org/web/20070822015325/http://rfems.dvo.ru/r_info.htm]

* [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — илдә бер нисә йәмғиәт һәм клуб :
** ''American Society Malacological'' (1931 йылда төҙөлгән) [http://www.malacological.org/students/]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }};
** ''Of America Conchologists'' [http://www.conchologistsofamerica.org/];
** ''Society of Oregon Conchologists'' (1965 йылда төҙөлгән) [http://www.oregonshellclub.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110202111302/http://oregonshellclub.com/ |date=2011-02-02 }}
** ''Boston Malacological The Club'' ('Mal' Club; [[1910 йыл]]д&lt;nowiki/&gt;ың 14 мартынан ; [[Бостон]]) [http://www.bostonmalclub.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190103005948/http://bostonmalclub.org/ |date=2019-01-03 }}.
** ''Conchological Pacific The Club'' (County Museum of Natural History Los Angeles, Лос-Анджелеста) — [[2003 йыл]]да Америка малакологтарының ике бик боронғо клубы : ''Pacific Shell the Club'' ([[1945 йыл|1945 йылда нигеҙләнгән]]) һәм ''the Club Conchological of Southern California'' ([[1902 йыл]]да нигеҙләнгән ''Shell Tuesday The Club'') ҡушылыуы һөҙөмтәһендә төҙөлгән [https://web.archive.org/web/20081012080015/http://mysite.verizon.net/tjrutkas/page2.html].
** ''Philadelphia Shell The Club'' ([[1955 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да нигеҙ һалына) [http://www.phillyshellclub.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190102231942/http://phillyshellclub.org/ |date=2019-01-02 }}

* [[Филиппин]]ы — ''Malacological Society of the Philippines, Inc.''
* [[Франция]] — ''Association Française de Conchyliologie'' [http://www.xenophora.org/]
* [[Эстония]] — ''Eesti Malakoloogia Ühing''

== Конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа ==

=== Халыҡ-ара ===
* ''17th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), ''World Congress of Malacology'' — Phuket, [[Таиланд]], 18—24 июль [[2010 йыл]]. [https://web.archive.org/web/20090311005854/http://www.wcm2010.com/home.asp]
* ''16th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Antwerp, [[Бельгия]], [[2007 йыл|2007]]. [http://www.naturalsciences.be/wcm2007]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
* ''15th Internation'' [[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]] ''al Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Perth, [[Австралия]], [[2004 йыл|2004]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2004.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191104/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2004.html |date=2016-03-04 }}
* ''14th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Vienna, [[Австрия]], [[2001 йыл|2001]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2001.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304195430/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm2001.html |date=2016-03-04 }}
* ''13th International Congress of Unitas Malacologica'' (UM), Washington, D.C., [[Америка Ҡушма Штаттары|США]], [[1998 йыл|1998]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/WCM1998.pdf Труды pdf 18MB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304190501/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/WCM1998.pdf |date=2016-03-04 }}. Формаль рәүештә ул 1-се халыҡ-ара конгресс тип атала («World» Congress of Malacology). Сөнки ''American Malacological Union'' (AMU) (64-се кәңәшмә) һәм ''Western Society of Malacologists'' (USA) (31-се кәңәшмә) ойошмаларының йыл һайын үтә торған кәңәшмәләре берләштерелә. Ул ''Unitas Malacologica ойошмаһының Европанан ситтәге тәүге'' Конгресы.
* ''Unitas Malacologica ойошмаһының 1-се Конгресы,'' [[Лондон]], [[Бөйөк Британия|Великобритания]], 17—21 сентябрь [[1962 йыл]]. [http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194650/http://www.ucd.ie/cobid/unitas/congress/um-wcm.html |date=2016-03-04 }}
* ''7th International Conference on Molluscan Shellfish Safety'' — Nantes, [[Франция]], 14—19 июнь [[2009 йыл]]. [http://www.icmss09.com/index.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110205190419/http://www.icmss09.com/index.html |date=2011-02-05 }}

=== Европала ===
* ''5th Congress of the European Malacological Societies'', [[2008 йыл|2008]]
* ''6th Congress of the European Malacological Societies'' (CEMS) — Vitoria-Gasteiz, [[Испания]], 18—22 июля 2011 [http://www.euromalacol2011.eu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026092522/http://euromalacol2011.eu/ |date=2020-10-26 }}&lt;ref&gt;[http://www.conchsoc.org/resources/pdf-news-story.php?id=50 6th Congress of the European Malacological Societies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228142753/http://www.conchsoc.org//resources/pdf-news-story.php?id=50 |date=2010-12-28 }}&lt;/ref&gt;

== Журналдар ==
* ''American Malacological Bulletin'' [http://www.malacological.org/publications/amb.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203023500/http://www.malacological.org/publications/amb.php |date=2010-12-03 }}
* ''Basteria''
* ''Fish &amp;amp;amp; Shellfish Immunology''
* ''Folia Malacologica''
* ''Heldia''
* ''Journal of Conchology''
* ''Journal of Medical and Applied Malacology''
* ''Journal of Molluscan Studies'' [http://mollus.oxfordjournals.org]
* ''Malacologia'' [http://malacologia.fieldmuseum.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926230453/http://malacologia.fieldmuseum.org/ |date=2011-09-26 }} — ''The Field Museum'' (Чикаго, [[Иллинойс]], [[Америка Ҡушма Штаттары|США]]) һәм ''Institute of Malacology'' (Мичиган) бергәләп баҫтыра.
* ''MalaCo''
* ''Malacological Review''
* ''Mollusca'' [http://www.mollusca-journal.de] — издаётся ''Museum of Zoology Dresden'' (Museum für Tierkunde Dresden). Дрезден, [[Германия]]
* ''The Nautilus'' [http://www.shellmuseum.org/nautilus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091130005854/http://www.shellmuseum.org/nautilus.html |date=2009-11-30 }} — с 1886 года публикуется музеем Bailey-Matthews Shell Museum. Первые два тома были изданы под названием ''The Conchologists’ Exchange''.
* ''Neptunea'' [https://web.archive.org/web/20080708084811/http://www.neptunea.org/BVC-Coast_Neptunea.html] — с 2002 года публикуется в Бельгии
* ''Ruthenica'' (Russian Malacological Journal) [http://www.ruthenica.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207173741/http://www.ruthenica.com/ |date=2011-02-07 }} — Российский малакологический журнал, публикуется с 1991 года (ISSN 0136-0027)
* ''The Veliger'' [http://www.theveliger.org/]
* ''Venus (Japanese Journal of Malacology)''
* ''Vita Marina''
* ''Бюллетень Дальневосточного малакологического общества''

== Малакологтар ==
*'''Алякринский, Оскаровна Ингу''' — моллюскыларҙың физиологик адаптацияһы буйынса белгес .
*'''Ализаде, Камбай Аскер оглы''' (1899—1990) — [[Әзербайжан|милләте әзербайжан,]] [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|совет]] геологы, палеонтологы, малакологы. Академик.
*'''Балашов Игорь Александрович''' — украин. Малаколог, .БДБ илдәренең көньяк төбәктәрендәге ер өҫтө моллюскылары буйынса белгес. 
*'''Богословская Маргарита Федоровна''' (1922—) — палеомалаколог, биология фәндәре докторы.
*'''Брусина, Спиридион''' — Загреб университеты профессоры
*'''Винарский, Максим Викторович''' — биология фәндәре кандидаты. Төп ҡыҙыҡһыныуы —Евразияның сөсө һыу моллюскылары, уларҙың систематикаһы һәм үҙгәреүсәнлеге (шулай уҡ, — Lymnaeidae).
*'''Голиков, Александр Николаевич''' (1931—) — урыҫ малакологы. Төп ҡыҙыҡһыныуы — Рәсәйҙең (СССР) төньяҡ һәм алыҫ көнсығыш диңгеҙҙәренең ҡорһағаяҡлы моллюскыларының систематикаһы һәм фаунистикаһы, Gastropoda макросистемаһы.
*'''Кантор, Юрий Израилевич''' — биология фәндәре докторы. «Neogastropoda» төркөмөнә ҡараған (Turridae)[http://www.sevin.ru/menues1/index_rus.html?../laboratories/britayev_staff.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050509150159/http://www.sevin.ru/menues1/index_rus.html?..%2Flaboratories%2Fbritayev_staff.html |date=2005-05-09 }} фаунаһын, систематикаһын, морфологияһын һәм эволюцияһын өйрәнеү менән шәғәлләнә.
*'''Кафанов, Александр Иванович''' — палеомалаколог, биология фәндәре докторы, профессор.
*'''Крамаренко, Сергей Сергеевич''' — Gastropoda төркөмөндәге ер өҫтө моллюскыларының үҙгәреүсәнлеген һәм популяцион экологияһын өйрәнә.
* Л'''еонова, Татьяна Борисовна''' (1946—) — геология-минералогия фәндәре докторы. Фән буйынса директорҙың (1996) урынбаҫары һәм моллюскылар лабораторияһы мөдире.
* Л'''утаенко, Константин Анатольевич''' — биология фәндәре докторы. Алыҫ көнсығыш малакологтары йәмғиәте рәйесе. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — Bivalvia төркөмөндәге диңгеҙ моллюскылары.
*'''Любин, Павел Анатольевич''' — биология фәндәре кандидаты. Рәсәйҙең төньяҡ диңгеҙҙәрендәге ҡорһағаяҡлы моллюскыларҙы өйрәнә.
*'''Менка, Карл Теодор''' (1791—1861) — немец зоологы, ''Zeitschrift Malakozoologie für'' (1854 — ''Blatten Malakozoologische'') журналына нигеҙ һалыусы .
*'''Набоженко, Максим Витальевич''' — биология фәндәре кандидаты, энтомолог, малаколог. Рәсәйҙең көньяҡ диңгеҙҙәрендәге ике ҡапҡаслы моллюскыларҙы өйрәнә.
*'''Несис, Назимович Кир''' — Cephalopoda төркөмөнең систематикаһы һәм фаунаһы буйынса белгес.
*'''Пархаев, Павел Юрьевич''' — биология фәндәре кандидаты, палеонтолог. Боронғо моллюскыларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә.
*'''Руженцев, Василий Ермолаевич''' — палеомалакологы, биология фәндәре докторы. [[Ленин премияһы]] лауреаты.
*'''Сон Михаил Олегови'''ч — украин малакологы, моллюскыларҙың ситтән осраҡлы ингән (инвазийные виды) төрҙәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә.
*'''Ярослав Игоревич''' (1932—2004) — урыҫ малакологы, биология фәндәре докторы, профессор, РАЕН. академигы.
*'''Сысоев Александр Владимирович''' — Gastropoda төркөмөнә ҡараған диңгеҙ моллюскыларын өйрәнә. Рәсәй фаунаһы моллюскыларының өс каталогын төҙө-ҙә ҡатнашҡан.
*'''Фролов Александр Александрович''' —сөсө һыуҙа тереклек итеүсе ике ҡапҡаслы моллюскыларҙы өйрәнеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ, Рәсәйҙең европа өлөшөнөң төньяғындағы Pisidioidea төркөмөн өйрәнә..
*'''Филатова Зинаида Алексеевна''' (1905—1984) — урыҫ малакологы.
*'''Шиманский, Виктор Николаевич''' — палеомалаколог, биология фәндәре докторы, профессор.
*'''Шиков, Евгений Викторович''' — ер өҫтө моллюскыларының фаунаһын һәм биотоп буйынса бүленешен өйрәнеүсе белгес.
*'''Шилейко, Анатолий Алексеевич''' — ер өҫтө моллюскыларының филогенияһы һәм систематикаһы буйынса белгес.
*'''Шмидт, Адольф''' (1806—1889) — немец малакологы һәм табибы.
*'''Роберт Такер Аббот ''Robert Tucker Abbott''''' (1919—1995) — американың күренекле малакологы. Моллюскылар буйынса 30-ҙан ашыу китап авторы, публицист, ''The Nautilus'' (1971).
*'''Жан-Гильом Брюгиер Jean Bruguière Guillaume''' (1749 йәки 1750—1798) — француз зоологы, дипломат һәм малаколог. Яҡынса 50 ырыу һәм төр моллюскыны тасуирләй..
* '''''Eduard Martens von''''' (1831—1904) — немец зоологы. 150 ырыу һәм 1680 төр моллюскыны һүрәтләгән.
* '''''Odhner Hjalmar''' Nils'' (1884—1973) — швед малакологы.
*'''''Johannes Thiele''''' (1860—1935) — немец зоологы. 1500 төр моллюскыны һүрәтләгән.

== Иҫкәрмә ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* Heppel, D. «The long dawn of Malacology: a brief history of malacology from prehistory to the year 1800.» ''Archives of Natural History'' 22 (3): 301—319 (October 1995).
* {{Китап|автор=О. В. Амитров|часть=|ссылка часть=|заглавие=Малакологи СССР. Справочник|оригинал=|ссылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0.html?hl=ru&amp;id=2gcMAQAAIAAJ|викитека=|ответственный=|издание=Академия Наук СССР. Палеонтологический институт|место=Москва|издательство=Наука|год=1983|том=|страницы=|страниц=84|столбцы=|серия=|isbn=|тираж=|ref=Малакологи СССР. Справочник}}

== Һылтанмалар ==
* [http://malacolog.com Форум малакологов]
* [http://shellclub.ru Клуб коллекционеров морских раковин]
* [http://www.conchology.be/en/home/home.php www.conchology.be]
* [http://www.molluscan.com www.molluscan.com]
[[Категория:Малакология]]
[[Категория:Зоология бүлектәре]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>s2imqu8q581nfxevo0z7zi6t1ytffi5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ләйлә менән Мәжнүн (Фүзули)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148052</id>
    <revision>
      <id>1301540</id>
      <parentid>1294646</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18711" sha1="f41qj8toa737jxn3f2t00cwpq6u2216" xml:space="preserve">{{Ук}}

'''«Ләйлә менән Мәжнүн''' ({{lang-az3|Leyli və Məcnun|لیلی و مجنون}}) — [[XVI быуат]] шағиры ''Мөхәммәт Физулиҙың'' 1536 йылда яҙған лиро-[[Эпос|эпик]] [[поэма]]һы, ул Гейс исемле егеттең Ләйлә исемле сибәргә аҡылдан шашып ғашиҡ булыуын бәйән итә. Тап шуның өсөн егетте &quot;Мәжнүн&quot;, йәғни &quot;тиле&quot; тип атайҙар ҙа &lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;. Ул  [[әзербайжан теле]]ндә яҙылған&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Физули Мухаммед Сулейман оглы}}&lt;/ref&gt;. Был поэма Физули  ижадының тажы тип һанала&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Ул 3096 [[бәйет]]тән лора һәм [[Бағдад]]тың [[Осман империяһы|осман]] хакимы  Үвәйс-пашаға бағышлана. Поэма йөкмәткеһенә таянып [[1907 йыл]]да ''Үзәйер Һәжибәков'' беренсе [[Әзербайжан музыкаһы|әзербайжан]] операһы «Ләйлә менән Мәжнүн»де яҙа.

== Әҫәрҙең тәфсире ==
Физули әзербайжан шиғри ауыҙ-тел ижадына нигеҙләнгән был поэмаһын&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;, үҙенә тиклемге ижадсыларҙың, бигерәк тә  фарсы шиғриәте классигы [[Низами Гәнжәүи]]ҙең традицияларын яңыртып һәм байытып ижад иткән &lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;. Низами Гәнжәүи  1188 йылда боронғо ғәрәп легендаһына таянып «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһын  яҙған булған&lt;ref&gt;{{Из|БЭС|http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/177278|заглавие=Ләйлә менән Мәжнүн}}&lt;/ref&gt;. Мәгәр,  Низамиҙан айырмалы, Физули  поэмаға  22 [[ғәзәл]], 2 морабба һәм 2 [[мөнәжәт]] индергән, улар иһә хикәйәләүгә тәбиғи генә инеп китә, шул уҡ ваҡытта үҙаллы әҫәр ҙә булып тора &lt;ref name=&quot;iranica&quot;/&gt;.

Поэма геройы — шағир Мәжнүн (Гейс) тормошоноң мәғәнәһен һәм бәхетте романтик [[мөхәббәт]]тә эҙләй. Мәгәр феодаль-дини традициялар һәм ғәҙәт-йолалар уның идеалдарына дошмандарса ҡарай. Гейс үҙе тирәһендәгеләр өсөн «мәжнүн» (йәғни, тилергән). Уның һылыуҙарҙан-һылыу Ләйләгә булған мөхәббәте үҙе йәшәгән йәмғиәттә ҡаты ғәйепләнә. Был фажиғәле конфликтҡа килтерә. Поэманың аҙағында мистик йөкмәтке көсәйһә лә,  Физули әҫәрендә кешегә хас ысын хиссиәтте аса&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

Рәсәй Фәндәр Академияһының шәрҡиәт институтында  «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы ҡулъяҙмаһының 12 исемлеге һаҡлана&lt;ref&gt;{{статья
 |автор    = Дмитриева Л. В.
 |заглавие = Исторические и поэтические тюркоязычные рукописи и их творцы (по материалам собрания Института востоковедения Академии наук СССР)
 |издание  = Советская тюркология
 |год      = 1982
 |номер    = 5
 |страницы = 73
}}&lt;/ref&gt;

== Сюжеты ==
Физули хикәйәләүҙе Аллаһы тәғәләгә мәҙех әйтеүҙән башлай (''İlahi''). Ләйләне ул  ''хәҡиҡәт'' сағылышы тип атай, ул үҙенең сибәрлеге менән донъяны матурлай, а Мәжнүн арауыҡтарҙа аҙашҡан кеше тип һүрәтләнә. Робағыйҙарында Физули  [[Аллаһ]]ты мөхәббәт (''ғишыҡ'') сығанағы тип атай, һәм ул сынйыр  (''zəncir'') кеүек ныҡ  бығаулай. Донъя иһә Аллаһы тәғәләнең ниҡабы (&quot;бөркәнсеге&quot;), унда 7 рауза һәм  10 сәскәлек бар (''гөлөстан''). Физули  [[ваҡыт]] та,  [[аҡыл]] да - Аллаһынан тип яҙа. Ул Пәйғәмбәр [[шәриғәт]]енә буйһонорға, [[боайлыҡ]],  [[шарап]],  ғашиш менән мауыҡмаҫҡа өндәй. Артабан Физули  Ябраил фәрештәне күргән, [[Миғраж кисе|миғраж ҡылған]] Пәйғәмбәргә салауат әйтә. Шул уҡ ваҡытта тормош ауырлыҡтарынан шарп менән бай хакимдар ҡурсыуы шағир хәлен еңеләйтеүен бәйән итә&lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.31&lt;/ref&gt;. 

Оҙон баш өлөштән һуң, Физули Ләйлә менән Мәжнүн тураһында бәйән итеүгә күсә. Ул хикәйәләүен Нәжд ҡалаһындағы ғәрәп шәйехенең Гейс исемле улы донъяға килеүенән башлай (''Qeys''). Мәҙрәсәлә малай күҙ-ҡаштары, сәстәре, раузалай алһыу ирендәре, нәфис кәүҙәһе менән әсир иткән гүзәл  Ләйләгә ғашиҡ була. Гейсты Физули шулай уҡ кипаристай зифа буйлы, тыны гөлсәскәләй хуш еҫле итеп һүрәтләй.Тора бара ғишыҡлыҡ көслө [[мөхәббәт]]кә әйләнә һәм Гейс гистәренең  [[әсир]]енә әйләнә. Әммә ҡыҙҙың әсәһе балаһының исеме сығыуынан ҡурҡып , уны мәҙрәсәгә ебәрмәҫ булалар. Ҡыҙ яңғыҙлыҡта һағышҡа бата. Гейс та ҡайғыра, хатта кешеләр уны  Мәжнүн (тиле) тип атай башлай. Осраҡлы ғына мөхәббәтен күреп ҡалып, Мәжнүн дуҫтары менән хушлаша ла сүлгә сығып китә. Бәхилләшкән шиғырында ул [[аҡыл]] менән [[мөхәббәт]]те ҡапма-ҡаршы ҡуя: &quot;Ғашиҡлыҡ киңлегенә китеп аҡыл юлынан тайпылам&quot;. 

Хәсрәткә батҡан атаһы Мәжнүнде сүлгә барып таба һәм өйгә ҡайтырға өгөтләй. Ҡолдарса хискә бирелеүенән дүндерергә тырыша һәм хатта ғашиҡлыҡты &quot;йән әфаты&quot; тип атай &lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.76&lt;/ref&gt;. Мәжнүнде күндерә алмағас, атаһы Ләйләгә яусы ебәрә, әммә тилегә ҡыҙыбыҙҙы бирмәйбеҙ тип яуап ҡайтаралар. Мәжнүндең атаһы улын һауыҡтырыр дарыу эҙләй. Ниһайәт, хажға алып бара, тик был да еңеллек килтермәй. Егет тауҙарҙа ғына бер аҙ йыуаныс таба. Ләйләне   Ибн Сәләм тигән күрмәлекле егет һората. Мәжнүнде сүлдә  Нөүфәл тигән рум ғәскәре отрядының төрки башлығы  үҙенә саҡыра һәм Ләйләне яулашып бирергә вәғәҙә итә&lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.123&lt;/ref&gt; Ләйләнең ҡәбиләһенә һөжүм итәләр, әммә Мәжнүн һөйгәненең туғандары үлеүгә ҡайғыра һәм нисек булһа ла үҙ маҡсатына өлгәшергә теләмәй. Нәүфәл еңә, мәгәр Ләйләнең атаһы ҡыҙын тик Ибн Сәләмгә бирергә теләй. Мәжнүн сүлдә аскетҡа әйләнә һәм был донъяның фаный икәнлеген төшөнә. Әммә уның доғалары арҡаһында Ибн Сәләм кибә башлай һәм вафат була. Тол ҡалған Ләйлә дөйәгә атланып Мәжнүнде эҙләп сығып китә , әммә егет мөнәсәбәттәрҙе яңыртырға теләмәй, сөнки үҙен камиллыҡҡа өлгәшкән тип һанай &lt;ref&gt;Füzuli, M. [http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf Əsərləri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001203759/http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf |date=2020-10-01 }} / Под ред. Т. Керимли. - Б. Şərq-Qərb, [[2005]]. C.202&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ср. [[Ваджд]] и [[Инсан камиль]]&lt;/ref&gt;. Ләйлә хәсрәтенән ауырып китә һәм донъя ҡуя. Уның үлемен ишетеп, Мәжнүн уның ҡәберенә килә һәм шунда үлеп ҡала. Физули яҙғанса,  Зәйед тигән дуҫы уларҙың икеһен бергә йәннәттә итеп төш күрә. 


== Галерея ==
&lt;gallery widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;150px&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Miniature for Leyli and Majnun poem by Fuzuli.jpg|«Мәжнүн ҡоралай менән», [[XVIII быуат]] миниатюраһы
File:Mejnun in the desert.png|thumb|Мәжнүн сүлдә
File:Miniature for Leyli and Majnun poem by Fuzuli 2.jpg|thumb|Физули. Ләйлә менән Мәжнүн миниатюраһы
File:Fuzuli. leyli ve mecnun2.png|thumb|Физули. Ләйлә менән Мәжнүн
Файл:Məhəmməd Füzulinin xatirəsinə həsr olunmuş gümüş sikkə-arxa.gif|Әзербайжанадың  Мәжнүнде һынландырған тәңкәһе. Физулиҙың 500 йыллыҡ юбилейына
&lt;/gallery&gt;

== Әҫәрҙәр ==
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Сергея Баласанян балеты
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Низами Гәнжәүи поэмаһы фарсы телендә (1188). Урыҫ теленә тәржемәләр: Николай Гнедич, Евгений Бертельс, Т. Форш, Павел Антокольский&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lit.tj/poets/nezami/medzhnun_cry.php|title=LIT.TJ. Низами, «Плач Меджнуна о смерти Лейли» (из поэмы «Ләйлә менән Мәжнүн»)|publisher=lit.tj|accessdate=2018-01-19}}&lt;/ref&gt;, Рустам Алиев, Т. Стрешнева.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Джами поэмаһы фарсы телендә (1484).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  [[Алишер Навои]] поэмаһы иҫке үзбәк телендә (1484). Урыҫсаға тәржемә: Семен Липкин.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — [[Физули]] поэмаһы &lt;ref name=&quot;iranica&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/fozuli|title=FOŻŪLĪ, MOḤAMMAD – Encyclopaedia Iranica|publisher=www.iranicaonline.org|accessdate=2019-02-04}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{Из БСЭ|заглавие=Физули Мухаммед Сулейман оглы}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = Peter Rollberg.
 |заглавие      = The modern encyclopedia of Russian and Soviet literature (including Non-Russian and Emigre literatures)
 |ответственный = Edited by Harry B. Weber
 |издательство  = Academic International Press
 |год           = 1987
 |том           = 8
 |страницы      = 77
 |isbn          = 
}} &lt;blockquote&gt;Fuzuli was the author of some fifteen works, the most important of which are, in Turkic: A Divan, Hashish and Wine (Beng u Bade), Leila and Mejnun (Leila ve Mecnun), The Garden of the Blessed (Hadikat al-suada), and The Book of Complaints (Sikayetname); in Arabic: A Divan; and in Persian: A Divan.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{книга
 |автор         = [[:en:Charles van der Leeuw|Charles van der Leeuw]].
 |заглавие      = Azerbaijan: A Quest for Identity
 |издательство  = Palgrave Macmillan
 |год           = 2000
 |страниц       = 256 
 |страницы      = 85
 |isbn          = 9780312219031
}}{{ref-en}} &lt;blockquote&gt;Nevertheless, Fizuli has left us one of the finest divans in Azeri literature (he wrote with equal ease in Azeri, Arabic and Persian), as well as the oldest preserved piece of prose in Azeri, The Book of Plants, a contemplative poem The Rise of Religion and an epic (the first to be written in Azeri) that told the tale of Leyla and Majnun.&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-0982.htm ''Ләйлә менән Мәжнүн''] — статья из [[Краткая литературная энциклопедия|Краткой литературной энциклопедии]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{статья
 | автор       = Colin P. Mitchell.
 | год         = 15 июля 2009
 | ссылка      = http://www.iranicaonline.org/articles/tahmasp-i
 | заглавие    = ṬAHMĀSP I
 | издание     = [[Encyclopædia Iranica]]
 | язык        = en
}} &lt;blockquote&gt;In the poetic arts, we have Moḥammad b. Solaymān Foẓuli, the greatest lyric poet in Azeri Turkish, who composed a version of Leyli o Majnun in that language…&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt; (1536). Перевод на русский: Анатолий Старостин.
*«Ләйлә менән Мәжнүн» — Хагири Тәбризи поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Шәкәрим Ҡудайбердиева поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Мирза Мөхәммәт Һади Русва драмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» —  Хөршид поэмаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Нәжәти романы.

=== Сәхнәгә ҡуйыуҙар ===
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — беренсе әзербайжан операһы (Үзәйер Һажибәков).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — симфоник поэма (Кара Караев) (1947)
* Симфония № 24 («Мәжнүн») — Алан Хованесс симфонияһы
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — балет, Касьян Голейзовский ҡуйыуында (1964),Сергей Баласанян музыкаһы.
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — иран фильмы, (1936).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — советс тажик фильм-балеты (1960).
*«Ләйлә менән Мәжнүн» — совет әзербайжан фильмы (1961).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — Кара Караев балеты (1969)
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — һинд фильмы (197).
* «Ләйлә менән Мәжнүн» — әзербайжан фильм-операһы (1996).

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга
 | заглавие      = Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. &lt;small&gt;К 840-летию Низами Гянджеви&lt;/small&gt;. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева.
 | ответственный = Редактор А. В. Старостин
 | место         = Б.
 | издательство  = Элм
 | год           = 1981
 | тираж         = 4000
 | страниц       = 388
}}

== Баҫмалар ==
* Ed. N. H. Onan as Leylâ vü Mecnûn, Istanbul, [[1935]]
* Физули, Лейли и Меджнун, пер. с азерб. [[Старостин, Анатолий Васильевич (переводчик)|А. Старостина]]. Вступ. статья Р. Алиева, М., [[1958]]
* tr. S. Huri as Leyla and Mejnûn by Fuzûlî, London, [[1970]]
* Ed. H. Ayan, Istanbul, [[1981]]
* M.Füzuli «Leyli və Məcnun» poeması. Bakı-Maarif, [[1991]]{{ref-az}}
* Ed. M. Doğan, Istanbul, [[1996]]
* {{книга
 | оригинал      = Məhəmməd Füzuli. Əsərləri
 | заглавие      = Мухаммед Физули. Произведения
 | место         = Б.
 | том           = II
 | издательство  = Azərbaycan
 | год           = 1996
}}{{ref-az}}
* {{книга
 | оригинал      = Məhəmməd Füzuli. Əsərləri
 | заглавие      = Мухаммед Физули. Произведения
 | ссылка        = http://www.anl.az/el/f/fm_e2.pdf
 | ответственный = Под ред. Т. Керимли
 | место         = Б.
 | издательство  = Şərq-Qərb
 | год           = [[2005]]
 | том           = II
 | страниц       = 336
 | isbn          = 9952-418-51-2 
}}{{ref-az}}

== Һылтанмалар ==
* {{статья
 |автор    = [[Анар]].
 |заглавие = Печаль поэта. Перевод с азербайджанского — В. Гасанова
 |ссылка   = http://azeribooks.narod.ru/proza/anar/pechal_poeta.htm
 |место    = Москва 
 |издательство =  «Известия»
 |год      = 1989 
}}
* [http://www.e-reading.club/book.php?book=1032995 Лейли и Меджнун] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629195243/https://www.e-reading.club/book.php?book=1032995 |date=2020-06-29 }}


[[Категория:Ләйлә менән Мәжнүн|Физули]]
[[Категория:Әзербайжан мәҙәниәте]]</text>
      <sha1>f41qj8toa737jxn3f2t00cwpq6u2216</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Молдова гагауздары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148469</id>
    <revision>
      <id>1301565</id>
      <parentid>1259466</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:12:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13965" sha1="5nnisse304ro1y123yhpc76smap4gbs" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Hederlez in Chișinău, May 7 2017 (41).jpg|200px|right|thumb|Гагауздар [[Кишинёв]]та хедерлезды байрам итә]]
'''Гагауздар''' — [[Молдавия]]лағы һан яғынан иң эре милли аҙсылыҡты тәшкил итеүсе халыҡ, улар дәүләттә дүртенсе урынды алып тора. 2004 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, гагауздар 151 мең 596  кеше булып, дөйөм халыҡ һанының 3,85 процентын тәшкил иткән. 

Бессарабияның көньяғында урынлашҡан һәм ҡасандыр Рәсәй империяһының колонияһы булған тарихи Буджак өлкәһенә сағыштырмаса һуң ғына күсеп ултырһалар ҙа артабан үҙаллылыҡ алған  Молдавия биләмәләрендә ныҡлап ултырып ҡалыусылар нәҡ ошо гагауздар. Ил биләмәләре буйлап улар тигеҙ таралмаған. Улар башлыса көнъяҡтағы төбәктәрҙә йәшәй (милләт вәкилдәренең 90 проценттан артығы) һәм [[Гагауз Ери|Гагауз Автономиялы Территориаль Берәмегендә]] күпселекте тәшкил итә. Молдова гагауздары башлыса ауылдарҙа көн күрә.

== Халыҡтың тупланып ултырыуы ==

Молдова дәүләте халҡының милли составында гагауздарҙың өлөшө һәм алып торған урыны йылдан-йыл күтәрелә бара, һәм был тенденция тотороҡло һаҡланып килә&lt;ref&gt;[http://www.statistica.md/newsview.php?l=ru&amp;id=5582&amp;idc=30 Милли Статистика Бюроһы сайты // Яңылыҡтар&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;. Дөйөм халыҡтың абсолют иҫәбе кәмеү менән бер рәттән гагауздарҙың һан кимәле Гагаузияның үҙендә лә (хәҙер был күрһәткес 83,8 процентҡа тиң), шулай уҡ башлыса гагауздар күптән ныҡлы этномәҙәни бәйләнештәр урынлаштырған болгарҙар йәшәгән күрше Тараклий районында (бындағы күрһәткес 9,0 процент) даими арта бара. Бессарабия районында көн иткән гагауздарҙың һаны ла тотош ил буйынса булған күрһәткестән (7,4 %) юғарыраҡ, әммә уның бында аҡрынлап түбәнәй барыуы күҙәтелә. Шулай уҡ гагауз халҡы вәкилдәренең бар йәшәүселәрҙең 2,7 процентын алып торған Ҡағул районын айырым билдәләп үтергә була. Илдең башҡа төбәктәрендә был милли аҙсылыҡ ысын мәғәнәһендә аҙсылыҡты тәшкил итә һәм уларҙың өлөшө дөйөм халыҡтың бер процентынан да кәмерәк. Молдова буйынса тотошлай гагауздарҙың  миграцион әүҙемлеге әллә ни юғары түгел: ситкә китеүсе эмигранттарҙың күпселеге үҙҙәренең тораҡ пунктарын ҡалдырған осраҡта туранан-тура [[Рәсәй Федерацияһы]] төбәктәренә юл ала.

== Халыҡ һаны динамикаһы ==
[[File:Ponderea gagauzilor în Republica Moldova la nivel de comune.jpg|thumb|285px|Молдова Республикаһы биләмәләрендә йәшәүсе гагауздар өлөшө]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Йыл
! Халыҡ һаны
! Бар халыҡ һанына&lt;br&gt;ҡарата %
! Үҫеү % /&lt;br&gt;кәмеү %
|-
| 1817
| ~900
| 0,2%
| үҙгәреһеҙ
|-
| 1856
| 18.000
| 1,8%
| үҫеш: 1.900,0%
|-
| 1897
| 55.790	
| 2,9%
| үҫеш: 209,9%
|-
| 1930
| 98.172
| 3,4%
| үҫеш: 76,0%
|-
| 1941
| 115.700
| 4,9%
| үҫеш: 17,8%
|-
| 1959
| 95.856	
| 3,3%
| кәмеү: 17,1%
|-
| 1970
| 124.902
| 3,5%
| үҫеш: 30,3%
|-
| 1979
| 138.000	
| 3,5%
| үҫеш: 10,5%
|-
| 1989
| 153.458
| 3,5%
| үҫеш: 11,2%
|-
| 2004
| 151.596
| 3,8%
| кәмеү: 1,2%
|}

== Этник һәм тел күренештәре ==
Үҙ республикалары биләмәләрендә һәм уның менән сиктәш Молдавия менән [[Украина]] райондарында көн иткән гагауздарҙа милләт-ара никахтар бик һирәк, шуға ла улар юғары дәрәжәлә этник таҙалыҡ һәм ныҡлыҡты һаҡлап килә. Шулай ҙа әлегә тарих төпкөлөндә әллә ни йыраҡта ҡалмаған дәүерҙәрҙә был йәһәттән хәлдәр бөтөнләй башҡаса булған. Миҫал өсөн, [[XX быуат]] башында Гагауз Автономиялы Территориаль Берәмеге баш ҡалаһы [[Комрат]]та йәшәгән халыҡ һанында гагауздар менән болгарҙар нисбәте 2:1 булған. Ә инде йөҙ йыллыҡ арауығында ассимиляция һөҙөмтәһендә һәм гагауздар араһында тыуымдың юғарыраҡ булыуы арҡаһында XX быуат аҙағына 14 гагаузға ни бары 1 болгар тура килгән&lt;ref&gt;[http://cyberleninka.ru/article/n/etnodemograficheskie-protsessy-sredi-bolgar-moldovy-i-ukrainy-v-seredine-xviii-xx-v Этнодемографические процессы среди болгар Молдовы и Украины в середине XVIII—XX В. — тема научной статьи по истории и историческим наукам]&lt;/ref&gt;. Был ике халыҡ араһындағы этник тигеҙлек баштан уҡ гагауздар һәм болгарҙар яҡынса бер үк һанда килеп ултырған ҡайһы бер ауылдарҙа ғына һаҡланып ҡалған. Милләттәштәренән тороп ҡалған гагауздар айырым төбәктәрҙә (мәҫәлән, болгарҙарҙың Лудогор яҫы таулығы) башлыса болгар халҡы составына инеп бөткән.

Практик йәһәттән килгәндә, Молдавия биләмәләрендә көн итеүсе гагауздар, ҡағиҙә булараҡ, күп теллеләр, үҙ-ара һәм башҡа милләт вәкилдәре менән аралашҡанда [[гагауз теле]] менән бер рәттән [[рус теле]]н дә иркен ҡуллана. Күптәр [[румын теле]]н дә яҡшы белә. 

== Фотографиялар галереяһы ==
&lt;gallery&gt;
File:Hederlez in Chișinău, May 7 2017 (09).jpg|Халыҡ бейеүе
File:Hederlez in Chișinău, May 7 2017 (24).jpg|Гагауз халыҡ кәсептәре өлгөләре
File:Hederlez in Chișinău, May 7 2017 (42).jpg|Гагауз ҡатындары бейей
File:Hederlez in Chișinău, May 7 2017 (46).jpg|Милли кейем өлгөләре
File:Конгресс гагаузов7.JPG|Гагауз милли аш-һыуы
File:Конгресс гагаузов11.JPG|Традицион гагауз өйө
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Баскаков 1969: Баскаков, В. Введение в изучение тюркских языков. Москва, 1969.
* Бернштейн 1958: Бернштейн, В. Заселение болгарами бывшей Новороссии, Бессарабии и Приазовья. // Атлас болгарских говоров в СССР. Москва, 1958.
* Всесоюзная 1926: Всесоюзная перепись, 1926. Москва, 1926.
* ГАОО б.г.: Государственный архив Одесской области, 2811 Ф19, оп.-2, Одеса.
* Козлов 1977: Козлов, В. Этнические процессы и динамика населения. // Советская этнография, 1977.
* {{книга|автор=|часть=Гагаузы|ссылка часть=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas/0/etno_id/128|заглавие=Этноатлас|оригинал=|ссылка=http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|викитека=|ответственный=Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Рашит Гиззатович Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев|издание=2-е изд., перераб. и доп|место=Красноярск|издательство=Платина (PLATINA)|год=2008|том=|страницы=|столбцы=|страниц=224|серия=|isbn=978-5-98624-092-3|тираж=|ref=Этноатлас Красноярского края|deadlink=да|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129041312/http://www.krskstate.ru/80/narod/etnoatlas|archivedate=2014-11-29}}
* {{статья
|автор    = Губогло М.Н.
|заглавие = Гагаузы
|ссылка   = http://enc.mail.ru/article/1900020242
|издание  = Энциклопедия «Народы и религии мира»
|год      = 1998
}}
* Радова 1999: Радова, О. Где мы и сколько нас. Этнодемографические данные по современному состоянию городов и сел Гагаузии (Гагауз Ери). // Педагогический журнал (Комрат), 1999, № 1 – 2.
* Собрание 1960: Собрание законов, 1960. Москва, 1960.
* ''[[Фёдор Занет|Zanet T.]]'' Gagauzluk: Kultura, ruh, adetlär: Gagauz folkloru / Inst. de Filologie al Acad. de Ştiinţe a Moldovei, Inst. de Folclor al Acad. Naţ. de Ştiinţe a Azerbaidjanului. — Ch.: Pontos, 2010. — 554, [6] p.
* Metin Omer, «Agenda politică a unui intellectual din Turcia kemalistă: Hamdullah Suphi Tanrıöver, turcismul şi găgăuzii», ''Intelectuali Politici şi Politica Intelectualilor'', Cetatea de Scaun, 2016, p. 345—362 (&lt;nowiki&gt;ISBN  978-606-537-300-6&lt;/nowiki&gt;).
* Dimitris Michalopoulos, «The Metropolitan of the Gagauz: Ambassador Tanrıöver and the problem of Romania’s Christian Orthodox Turks», ''Turkey &amp; Romania. A history of partnership and collaboration in the Balkans'', Istanbul: Union of Turkish World Municipalities and Istanbul University, 2016, p. 567—572. ISBN 978-605-65863-3-0 .(http://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2016/12/ibac_2016_romanya_BASKI.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170110162658/http://www.tdbb.org.tr/tdbb/wp-content/uploads/2016/12/ibac_2016_romanya_BASKI.pdf |date=2017-01-10 }})

== Һылтанмалар ==
* [http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ Почему в школах Гагаузии не изучают историю гагаузов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123223845/http://aif.md/pochemu-v-shkolah-gagauzii-ne-izuchajut-istoriju-gagauzov/ |date=2019-01-23 }}
* [http://www.gagauzy.com Гагаузы. Биографии гагаузов. История гагаузов. Гагаузия. Gagauzia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208062408/http://www.gagauzy.com/ |date=2011-02-08 }}
* {{cite web
 |url         = http://ethnogagauz.pochta.ru/
 |title       = Календарная обрядность гагаузов
 |description = работы Е. Н. Квилинковой по истории и культуре гагаузов
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65DjdkoBM?url=http://ethnogagauz.pochta.ru/
 |archivedate = 2012-02-05
}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20130417084712/http://ethnogagauz.pochta.ru/ |date=2013-04-17 }}
* {{cite web
 |url         = http://gemusic.narod.ru
 |title       = Гагаузская народная музыка
 |description = Gagauz music
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/65DjhG3pZ?url=http://gemusic.narod.ru/
 |archivedate = 2012-02-05
}}
* [https://www.turantoday.com/2011/04/nikolai-huseinov-kratkaya-istoria.html Краткая история гагаузского народа]
* {{YouTube|xOx9cVo74xs|Гагаузите в Молдова}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Гагауз Ери]]
* [http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/3347-gagauz-tele Гагауз теле — Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160421070600/http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/3347-gagauz-tele |date=2016-04-21 }}{{V|25|03|2019}}

{{Тюркские народы}}

[[Категория:Алфавит буйынса халыҡтар һәм милләттәр]]
[[Категория:Халыҡтар]]
[[Категория:Төрки халыҡтар]]
[[Категория:Гагаузия]]
[[Категория:Буджак]] 
[[Категория:Молдавия ССР-ы райондары]]</text>
      <sha1>5nnisse304ro1y123yhpc76smap4gbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит</title>
    <ns>3</ns>
    <id>148792</id>
    <revision>
      <id>1301551</id>
      <parentid>1295919</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:41:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Il Nur</username>
        <id>5867</id>
      </contributor>
      <comment>/* Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub */</comment>
      <origin>1301551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18156" sha1="owt2nteacd5jen0rrkw9xwr4zul3p3z" xml:space="preserve">{{hello}}
* Үҙеңә лә рәхмәт! Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 12:45, 16 март 2020 (UTC)

== Translation request ==

Hello.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Баку-Пассажирская]] and [[:ru:Бакинское музыкальное училище имени Асафа Зейналлы]] in Bashkir Wikipedia?

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Karalainza|Karalainza]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Karalainza|әңгәмә]]) 22:47, 17 октябрь 2021 (UTC)

==Выпускники и наставники России 2021==
Добрый день, уважаемый участник! 

От лица НП «Викимедиа РУ» искренне поздравляю вас с завоеванием призового места в конкурсе «Выпускники и наставники России 2021». 

Занятое вами призовое место вы можете посмотреть на странице конкурса. 

Для получения призовых сумм, прошу вас заполнить следующую электронную форму: https://docs.google.com/forms/d/17JtUscwTeTjDvQ2lNFOyUkHWqolLinE_gb5FFCAfoJk/edit 

ОЧЕНЬ ВАЖНО!!! 

Форму, согласно регламенту конкурса, необходимо заполнить в любой из 10 дней, до конца понедельника 27 декабря 2021 года. 

Те победители, которые не успеют этого сделать, к сожалению, призовые суммы получить не смогут! 

Поэтому, огромная просьба поспешить! 

С уважением и благодарностью, Дмитрий Жуков (НП «Викимедиа РУ»). [[Ҡатнашыусы:JukoFF|JukoFF]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:JukoFF|әңгәмә]]) 21:32, 16 декабрь 2021 (UTC)

* Вәхит туған, Яңы йыл менән! Былтырғы йыл үтеү менән Википедияла һинең «бала сағың да» үткәндер ул... Мәҡәләләрҙең стиленән башлап тышҡы күренешенә лә ирҙәрсә иғтибар итергә ваҡыттыр ул... Ниңә һинең артыңдан башҡалар төҙәтеп ултырырға тейеш һуң?! Мәҡәлә яҙып ҡуйыу әллә ни ҙур күрһәткес түгел, уны кеше уҡырлыҡ хәлгә лә еткерергә  кәрәк. Стәрлетамаҡ булһа ла - һин бит филфак, матфак, биофак бөтөүселәр араһында дәрәжә төшөрөп ултырма! Шунан, «Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru» тип 2020 йылдың мартында уҡ яҙғайным..., әле телефонды өҫтәйем: 917 403 9624 - [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]])
Рәхмәт, иҫкәртеүегеҙгә. Минең ватсап 89273398726. Бәйләнешкә сыҡһағыҙ, һөйләп аңлатырһығыҙ. Белә тороп хаталы эшләргә йыйынмайым.

== Выпускники и наставники 2022 ==
Здравствуйте, уважаемый коллега!

Примите поздравления с победой в конкурсе &quot;Выпускники и наставники России 2022&quot;.

Вы заняли 6-е место, Ваш приз составил 5 тыс. рублей

Для получения призовых просим _как можно скорее_ заполнить и отослать данную форму.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdPaOc_bXYYG--TPdlRYZsCh1Wyx8ZhtQWANXTRaLjvo8dvQA/viewform

С уважением

НП &quot;Викимедиа РУ&quot; --[[Ҡатнашыусы:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dmitry Rozhkov|әңгәмә]]) 21:20, 25 июнь 2022 (UTC)

:Заполнил Гугл форму. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 06:40, 26 июнь 2022 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #EAC100; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:Wikipedia Asian Month Barnstar Golden.png|left|180px]]

{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;

Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Congradulation! Sincerely thank you for your utmost participation in Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful for your dedication to Wikimedia movement, and hope you will join us the next year!
:Wish you all the best!

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Special_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454025 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC)

:Добрый вечер. Я неправильно заполнил гугл форму. Прошу Вас выдать причитающиеся мне премиальные в виде сертификата в интернет-магазин ОЗОН https://www.ozon.ru/ [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 16:25, 11 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;


== [[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]] ==

Хәерле кич!

[[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]]» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2026 елның 10 августы көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:40, 1 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>owt2nteacd5jen0rrkw9xwr4zul3p3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301585</id>
      <parentid>1301551</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:39:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вики-яҙ 2026 */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1301585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18409" sha1="ceqrcd8po3h7we0xy8adqirb73jh7qh" xml:space="preserve">{{hello}}
* Үҙеңә лә рәхмәт! Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 12:45, 16 март 2020 (UTC)

== Translation request ==

Hello.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Баку-Пассажирская]] and [[:ru:Бакинское музыкальное училище имени Асафа Зейналлы]] in Bashkir Wikipedia?

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Karalainza|Karalainza]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Karalainza|әңгәмә]]) 22:47, 17 октябрь 2021 (UTC)

==Выпускники и наставники России 2021==
Добрый день, уважаемый участник! 

От лица НП «Викимедиа РУ» искренне поздравляю вас с завоеванием призового места в конкурсе «Выпускники и наставники России 2021». 

Занятое вами призовое место вы можете посмотреть на странице конкурса. 

Для получения призовых сумм, прошу вас заполнить следующую электронную форму: https://docs.google.com/forms/d/17JtUscwTeTjDvQ2lNFOyUkHWqolLinE_gb5FFCAfoJk/edit 

ОЧЕНЬ ВАЖНО!!! 

Форму, согласно регламенту конкурса, необходимо заполнить в любой из 10 дней, до конца понедельника 27 декабря 2021 года. 

Те победители, которые не успеют этого сделать, к сожалению, призовые суммы получить не смогут! 

Поэтому, огромная просьба поспешить! 

С уважением и благодарностью, Дмитрий Жуков (НП «Викимедиа РУ»). [[Ҡатнашыусы:JukoFF|JukoFF]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:JukoFF|әңгәмә]]) 21:32, 16 декабрь 2021 (UTC)

* Вәхит туған, Яңы йыл менән! Былтырғы йыл үтеү менән Википедияла һинең «бала сағың да» үткәндер ул... Мәҡәләләрҙең стиленән башлап тышҡы күренешенә лә ирҙәрсә иғтибар итергә ваҡыттыр ул... Ниңә һинең артыңдан башҡалар төҙәтеп ултырырға тейеш һуң?! Мәҡәлә яҙып ҡуйыу әллә ни ҙур күрһәткес түгел, уны кеше уҡырлыҡ хәлгә лә еткерергә  кәрәк. Стәрлетамаҡ булһа ла - һин бит филфак, матфак, биофак бөтөүселәр араһында дәрәжә төшөрөп ултырма! Шунан, «Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru» тип 2020 йылдың мартында уҡ яҙғайным..., әле телефонды өҫтәйем: 917 403 9624 - [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]])
Рәхмәт, иҫкәртеүегеҙгә. Минең ватсап 89273398726. Бәйләнешкә сыҡһағыҙ, һөйләп аңлатырһығыҙ. Белә тороп хаталы эшләргә йыйынмайым.

== Выпускники и наставники 2022 ==
Здравствуйте, уважаемый коллега!

Примите поздравления с победой в конкурсе &quot;Выпускники и наставники России 2022&quot;.

Вы заняли 6-е место, Ваш приз составил 5 тыс. рублей

Для получения призовых просим _как можно скорее_ заполнить и отослать данную форму.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdPaOc_bXYYG--TPdlRYZsCh1Wyx8ZhtQWANXTRaLjvo8dvQA/viewform

С уважением

НП &quot;Викимедиа РУ&quot; --[[Ҡатнашыусы:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dmitry Rozhkov|әңгәмә]]) 21:20, 25 июнь 2022 (UTC)

:Заполнил Гугл форму. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 06:40, 26 июнь 2022 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #EAC100; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:Wikipedia Asian Month Barnstar Golden.png|left|180px]]

{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;

Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Congradulation! Sincerely thank you for your utmost participation in Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful for your dedication to Wikimedia movement, and hope you will join us the next year!
:Wish you all the best!

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Special_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454025 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC)

:Добрый вечер. Я неправильно заполнил гугл форму. Прошу Вас выдать причитающиеся мне премиальные в виде сертификата в интернет-магазин ОЗОН https://www.ozon.ru/ [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 16:25, 11 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;


== [[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]] ==

Хәерле кич!

[[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]]» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2026 елның 10 августы көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:40, 1 август 2026 (UTC)

:Хәйерле иртә. Минең эл.почта - vahit-muhametov@rambler.ru [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 04:39, 2 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>ceqrcd8po3h7we0xy8adqirb73jh7qh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301586</id>
      <parentid>1301585</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T04:48:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вики-яҙ 2026 */ Яуап бирергә</comment>
      <origin>1301586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18626" sha1="2mjwpcpaxkpyyw7vkrpnrok2jjfhrgz" xml:space="preserve">{{hello}}
* Үҙеңә лә рәхмәт! Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru --[[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]]) 12:45, 16 март 2020 (UTC)

== Translation request ==

Hello.

Can you translate and upload the articles [[:ru:Баку-Пассажирская]] and [[:ru:Бакинское музыкальное училище имени Асафа Зейналлы]] in Bashkir Wikipedia?

Yours sincerely, [[Ҡатнашыусы:Karalainza|Karalainza]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Karalainza|әңгәмә]]) 22:47, 17 октябрь 2021 (UTC)

==Выпускники и наставники России 2021==
Добрый день, уважаемый участник! 

От лица НП «Викимедиа РУ» искренне поздравляю вас с завоеванием призового места в конкурсе «Выпускники и наставники России 2021». 

Занятое вами призовое место вы можете посмотреть на странице конкурса. 

Для получения призовых сумм, прошу вас заполнить следующую электронную форму: https://docs.google.com/forms/d/17JtUscwTeTjDvQ2lNFOyUkHWqolLinE_gb5FFCAfoJk/edit 

ОЧЕНЬ ВАЖНО!!! 

Форму, согласно регламенту конкурса, необходимо заполнить в любой из 10 дней, до конца понедельника 27 декабря 2021 года. 

Те победители, которые не успеют этого сделать, к сожалению, призовые суммы получить не смогут! 

Поэтому, огромная просьба поспешить! 

С уважением и благодарностью, Дмитрий Жуков (НП «Викимедиа РУ»). [[Ҡатнашыусы:JukoFF|JukoFF]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:JukoFF|әңгәмә]]) 21:32, 16 декабрь 2021 (UTC)

* Вәхит туған, Яңы йыл менән! Былтырғы йыл үтеү менән Википедияла һинең «бала сағың да» үткәндер ул... Мәҡәләләрҙең стиленән башлап тышҡы күренешенә лә ирҙәрсә иғтибар итергә ваҡыттыр ул... Ниңә һинең артыңдан башҡалар төҙәтеп ултырырға тейеш һуң?! Мәҡәлә яҙып ҡуйыу әллә ни ҙур күрһәткес түгел, уны кеше уҡырлыҡ хәлгә лә еткерергә  кәрәк. Стәрлетамаҡ булһа ла - һин бит филфак, матфак, биофак бөтөүселәр араһында дәрәжә төшөрөп ултырма! Шунан, «Бәйләнешкә сыҡһаң ине: электрон почта 4039624@mail.ru» тип 2020 йылдың мартында уҡ яҙғайным..., әле телефонды өҫтәйем: 917 403 9624 - [[Ҡатнашыусы:Айсар|Айсар]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Айсар|әңгәмә]])
Рәхмәт, иҫкәртеүегеҙгә. Минең ватсап 89273398726. Бәйләнешкә сыҡһағыҙ, һөйләп аңлатырһығыҙ. Белә тороп хаталы эшләргә йыйынмайым.

== Выпускники и наставники 2022 ==
Здравствуйте, уважаемый коллега!

Примите поздравления с победой в конкурсе &quot;Выпускники и наставники России 2022&quot;.

Вы заняли 6-е место, Ваш приз составил 5 тыс. рублей

Для получения призовых просим _как можно скорее_ заполнить и отослать данную форму.

https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdPaOc_bXYYG--TPdlRYZsCh1Wyx8ZhtQWANXTRaLjvo8dvQA/viewform

С уважением

НП &quot;Викимедиа РУ&quot; --[[Ҡатнашыусы:Dmitry Rozhkov|Dmitry Rozhkov]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Dmitry Rozhkov|әңгәмә]]) 21:20, 25 июнь 2022 (UTC)

:Заполнил Гугл форму. [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 06:40, 26 июнь 2022 (UTC)

== Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;border: 3px solid #EAC100; background-color: #EEEEEE; margin:0 auto; padding:20px 20px; width:70%;&quot; class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[[File:Wikipedia Asian Month Barnstar Golden.png|left|180px]]

{{Center|{{resize|150%|'''''The Wikipedia Asian Month 2022 Barnstar Golden'''''}}}}
&lt;div style=&quot;color: #333333; margin-left:220px; font-size:110%; &quot;&gt;

Dear {{ROOTPAGENAME}} :
:Congradulation! Sincerely thank you for your utmost participation in Wikipedia Asian Month 2022. We are grateful for your dedication to Wikimedia movement, and hope you will join us the next year!
:Wish you all the best!

&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;color: #333333; text-align:right; font-size:120%; &quot;&gt;Wikipedia Asian Month Team&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
{{clear}}
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_Asian_Month_2022/Special_Barnstars_Receiver&amp;oldid=24454025 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - Local prize winners ==

[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''{{int:please-translate}}''

Congratulations on your remarkable achievement of winning a local prize in the '''Feminism and Folklore 2023''' writing competition! We greatly appreciate your valuable contribution and the effort you put into documenting your local Folk culture and Women on Wikipedia. To ensure you receive your prize, please take a moment to complete the preferences form before the 1st of July 2023. You can access the form [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWlxDwI6UgtPXPfjQTbVjgnAYUMSYqShA5kEe4P4N5zwxaEw/viewform?usp=sf_link by clicking here]. We kindly request you to submit the form before the deadline to avoid any potential disappointments.

If you have any questions or require further assistance, please do not hesitate to contact us via talkpage or Email. We are more than happy to help.

Best wishes,

[[:m:Feminism and Folklore 2023|FNF 2023 International Team]]

::::Stay connected [[File:B&amp;W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&amp;nbsp; [[File:B&amp;W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]

[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 10:47, 10 июнь 2023 (UTC)

:Добрый вечер. Я неправильно заполнил гугл форму. Прошу Вас выдать причитающиеся мне премиальные в виде сертификата в интернет-магазин ОЗОН https://www.ozon.ru/ [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|әңгәмә]]) 16:25, 11 июнь 2023 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023&amp;oldid=25134473 --&gt;

== Feminism and Folklore 2023 - A Heartfelt Appreciation for Your Impactful Contribution! ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
[[File:Feminism and Folklore 2023 logo.svg|center|500px]]

{{int:please-translate}}

Dear Wikimedian,

We extend our sincerest gratitude to you for making an extraordinary impact in the '''[[m:Feminism and Folklore 2023|Feminism and Folklore 2023]]''' writing competition. Your remarkable dedication and efforts have been instrumental in bridging cultural and gender gaps on Wikipedia. We are truly grateful for the time and energy you've invested in this endeavor.

As a token of our deep appreciation, we'd love to send you a special postcard. It serves as a small gesture to convey our immense thanks for your involvement in the competition. To ensure you receive this token of appreciation, kindly fill out [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeXZaej264LOTM0WQBq9QiGGAC1SWg_pbPByD7gp3sC4j7VKQ/viewform this form] by August 15th, 2023.

Looking ahead, we are thrilled to announce that we'll be hosting Feminism and Folklore in 2024. We eagerly await your presence in the upcoming year as we continue our journey to empower and foster inclusivity.

Once again, thank you for being an essential part of our mission to promote feminism and preserve folklore on Wikipedia.

With warm regards,

'''Feminism and Folklore International Team'''.

--[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|әңгәмә]]) 18:37, 25 июль 2023 (UTC)
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Tiven2240@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf2023p&amp;oldid=25345565 --&gt;

== Invite to Join Wikipedia Asian Month 2023 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; class=&quot;mw-content-ltr&quot;&gt;
''You are receiving this message because you participated in the [[:m:Wikipedia Asian Month 2022|Wikipedia Asian Month 2022]] as an organizer or editor.''
[[File:Wikipedia Asian Month Logo.svg|thumb|Join the Wikipedia Asian Month 2023 ]]
&lt;big&gt;Dear all,&lt;/big&gt;

&lt;big&gt;The '''[[:m:Wikipedia Asian Month Home|Wikipedia Asian Month 2023]]'''[1] is coming !&lt;/big&gt; &lt;big&gt;The campaign start within a flexible 30 days from November to December. Following with the changes of the rules made by last year, the wish to have more people get to know Asia and Asian related topic is the same!  &lt;/big&gt;'''&lt;big&gt;Click [[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|&quot;Here&quot;]] to Organize/Join a WAM Event.&lt;/big&gt;'''


'''1. Propose &quot;Focus Theme&quot; related to Asia !'''

If you are based somewhere in Asia, or have specific passion on an Asian topic, please propose your &quot;Focus Theme&quot; by October 25th. The WAM international team will select 5 themes. Please propose your focus theme through [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link this link][2].

'''2. Enhancing existing articles can also count as part of campaign contribution.'''

Any edits, including creating new articles or adding new content to existing articles, over 3000 bytes in total would be able to get a reward. Last year, due to this change of rules, the Programs &amp; Events Dashboard was suggested. However, according to community survey of 2022, Fountain Tool is still the best platform for tracking edit and points. You don’t need to create any Dashboard. For the tracking of editing existing article, the international team is currently designing a form. Will soon publish to the main page of WAM 2023.

'''3. More flexible campaign time'''

The contribution duration would remain 30days, but we extended the overall campaign timeline to 2 months. All organizers can decide when to start their WAM as long as the whole duration is within November 1st to December 31th. It means that you can participate in WAM based on the needs of your local community.

'''Timetable'''

* October 1st, 2023 : Publish International Campaign Page of the Year
* October 5th to 25th, 2023 : Call for focus themes of WAM 2023.
* Before 29 October, 2023: Complete '''[[:m:Wikipedia Asian Month 2023/Join an Event|Registration]]''' [3] of Each language Wikipedia.
* November 1st, UTC 00:00 to December 31th, UTC 00:00, 2023: Running the Campaign. (Find your local campaign for the actual event date.)
* January 1st to March 15th, 2024: Auditing of each language Wikipedia.
* March 30th, 2024: Deadline of reporting statistics and eligible editors to the International Team
* April 1st to May 15th, 2024: The international team distributes Barnstars and Certificates to eligible editors of each event.

For your information, the main page of Wikipedia Asian Month is currently undertaking a reconstruction for archiving purpose. For the 2023 event please bookmarked this page. We hope you will enjoy Wikipedia Asian Month! If you have any inquiry, feel free to contact us by info@asianmonth.wiki [4].
&lt;big&gt;
We look forward to your participation.

Cheers!!!

WAM 2023 International Team&lt;/big&gt;

[1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023

[2] https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfPLz8kvSP_0LlI4vGRHAP2ydJPnLY__1hb9-p8AsRcS2R2NQ/viewform?usp=sf_link

[3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikipedia_Asian_Month_2023/Join_an_Event

[4] info@asianmonth.wiki
&lt;/div&gt;
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:Joycewikiwiki@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Joycewikiwiki/Wikipedia_Asian_Month_2023_Message_receiver_main&amp;oldid=25753309 --&gt;
== [[Проект:Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024]] ==

С 01 февраля по 31 марта в Башкирской Википедии проходит конкурс «Халыҡ мәҙәниәте һәм ҡатын-ҡыҙ 2024», в рамках которой вы можете обогатить Башкирскую Википедию феноменами связанными с женщинами и культурой. Добро пожаловать и буду рад видеть вас. Также буду благодарен, если вы исправите мои ошибки.--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 18:53, 4 февраль 2024 (UTC)

== Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone, 

We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have.

This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called &quot;regional wishlist list&quot;), and many other options.

''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.''

Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here''']

Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 13:07, 26 июль 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;

== Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub ==

Hi everyone,

During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''.

I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Ҡатнашыусы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:MediaWiki message delivery|фекер алышыу]]) 12:09, 7 октябрь 2024 (UTC)
&lt;!-- Сообщение отправил Участник:TRistovski-CEEhub@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&amp;oldid=27177596 --&gt;


== [[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]] ==

Хәерле кич!

[[m:Wikimedia_Community_of_Tatar_language_User_Group/tt#Катнашуда кызыксынганнар|Татар телле викимедиачылар төркеме]] исеменнән Сезне «[[Проект:Вики-яҙ 2026|Вики-яҙ 2026]]» конкурсында призлы урын яулау белән чын күңелдән котлыйм.

Бүләкләр алу өчен, минем электрон почтага (&lt;small&gt;igabidullin@mail.ru&lt;/small&gt;) үзегезнең почтаны һәм кулланучы исемегезне язуыгызны сорыйм.

БИК МӨҺИМ!!!

Мәгълүматны 2026 елның 10 августы көне ахырына кадәр юлларга кирәк.

Җиңүчеләр моны эшләргә өлгермәсә, кызганычка каршы, призлы суммаларны ала алмаячак! Сумма башкалар арсында бүленәчәк. 

Хөрмәт һәм рәхмәт белән, Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме әгъзасы,--[[Ҡатнашыусы:Il Nur|Il Nur]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Il Nur|фекер алышыу]]) 17:40, 1 август 2026 (UTC)

:Хәйерле иртә. Минең эл.почта - vahit-muhametov@rambler.ru [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 04:39, 2 август 2026 (UTC)
::почтағыҙға хәбәр китмәй [[Ҡатнашыусы:Вәхит|Вәхит]] ([[Ҡатнашыусы менән һөйләшеү:Вәхит|фекер алышыу]]) 04:48, 2 август 2026 (UTC)</text>
      <sha1>2mjwpcpaxkpyyw7vkrpnrok2jjfhrgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149196</id>
    <revision>
      <id>1301556</id>
      <parentid>1292323</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26977" sha1="36wqxjx4ugqs4zdytpq0qho3tme9fvq" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты(ММСК)''' — [[Рәсәй]]ҙең [[Ырымбур өлкәһе]] [[Медногорск]] ҡалаһындағы төҫлө метеллургия предприятиеһы. Урал тау-металлургия компанияһы составына инә. [[Ырымбур өлкәһе]] Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзаһы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about|title=Торгово-промышленная палата Оренбургской области|accessdate=2012-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121219075044/http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about|archivedate=2012-12-19}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121219075044/http://www.orenburg-cci.ru/chamber/about |date=2012-12-19 }}&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[1933 йыл]]дың 11 майында [[СССР]] ауыр сәнәғәт Халыҡ комиссариатының ҡул ҡуйған ҡарары буйынса комбинат 1933 йылда төҙөлә башлай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf|title=''Альтов В.'' Это было на Бляве (Книга памяти Оренбургской области)|accessdate=2013-03-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305202817/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf|archivedate=2016-03-05}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305202817/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/kudish_i_evangulov-kniga_pamjati_zhertv_politiches.pdf |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. 1936 йылдың 30 майында төп корпусҡа нигеҙ һалына&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/index/putevoditel_po_gorodu/0-45 Ҡала китапханаһы медногорский: Медногорск ҡалаһы буйынса белешмә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228033414/http://cbs.ucoz.ru/index/putevoditel_po_gorodu/0-45 |date=2016-12-28 }}&lt;/ref&gt;.

Тәүҙә комбинаттың тәғәйенләнеше — Беләү ятҡылығының баҡыр-колчеданды [[Мәғдән|рудаһын]] байыҡтырмайса ғына пирометаллургик эшкәртеү, [[пирит]] ҡойоуҙы камиллаштырып (Оркль процесын) баҡыр штейнын (баҡыр миҡдары 10-12 %) алыу һәм металлургия газынан элементар [[көкөрт]] (йәки көкөрт кислотаһы) сығарыу була. Донъяла барлығы бында ике предприятие ғына булған. [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] беҙҙең илдә был уникаль технологияны үҙләштереүсе беренсе предприятие була.

[[1939 йыл]]дың 1 февралендә өс ватержакетлы мейесенә руда өрҙөрөлә, ә тәүге продукцияһын (15 тонна штейн һәм 22 тонна көкөрт) комбинат 1939 йылдың 4 февралендә сығара.

=== 1940-сы йылдарҙа ===
Оҙаҡ ваҡыт предприятиеларының ҡыҫҡартылған технологик схемаһы буйынса эшләй. Металлургия цехындағы 6 баҡыр-көкөрт ҡойоу шахта мейесе эшләй һәм унан газдар химия цехының беренсе секцияһына көкөрт алыу өсөн өрҙөрөлә. Эшкәртелеүгә 45-48 % көкөрт һәм 1-2 % баҡыр тотҡан мәғдән индерелә. Катализдың барлығы бер генә стадияһы ғәмәлгә ашырыла, шуға күрә көкөрт сығарыу 50%-тан артмай. Шахта мейесенең 7-10 % баҡыр тотҡан штейны Ҡарабаш һәм Кировградтың баҡыр иретеү заводына артабан эшкәртеү һәм унан рафинирланған баҡыр алыу өсөн ебәрелә.

1940-сы йылдарҙа Медногорск комбинатында 656, 4 тонна таҙартылмаған баҡыр һәм 51 556 тонна көкөрт етештерелә, ә 1944 йылда таҙартылмаған баҡыр сығарыу 9 тапҡырға арта һәм 6 008,8 тоннаға етә&lt;ref&gt;[http://isi.mrsu.ru/journals/economic_history/files/econ_hist_2011_1.pdf ''Запарий В. В.'' Вклад металлургии Урала в дело Победы Советского Союза в Великой Отечественной войне // Научн. журн. «Экономическая история», 2011, № 2 (13), с. 36-50] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309213233/http://isi.mrsu.ru/journals/economic_history/files/econ_hist_2011_1.pdf|date=2016-03-09}} (с. 47, данные Центр документации новейшей истории Оренбургской области (ЦДНИОО), Ф. 371. Оп. 9. Д. 1. Л. 26, 27; Оп. 5. Д. 354. Л. 1; Оп. 10. Д. 118. Л. 13)&lt;/ref&gt;.

==== Никель ====
[[1942 йыл]]да комбинаттың бер төркөм белгестәре (баш инженер Глушков, инженеры Александр Адольфович Бурба, Соломон Зиновьевич Малкин һәм Филипп (Фишель) Данилович Аптекарь) тиглдәрҙең мөмкинлектәрен файҙаланып бер үк ваҡытта ватержакетлы мейестәрҙә баҡыр һәм никель иретеп сығарыу технологияһын эшләй. Был төҫлө металлургияла революцион аҙым була&lt;ref&gt;[http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e04_2011.pdf ''Сидоров В. А.'' Уйлап табыусылар һәм рационализаторҙар сәнәғәте өлкәһендә — фронтҡа чкаловский (1941—1945 йыл) // В сб: «һуғыш барған халыҡ, изге һуғыш»: Маты-лы межрегион. фәнни-практич. конф. Ырымбур, 2011. С. 127.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226115608/http://www.osu.ru/sites/niisu/docs/e04_2011.pdf |date=2015-02-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://journals.urfu.ru/index.php/Izvestia1/article/view/605 ''Запарий В. В.''. Урал металлургия процесына инновацион һуғыш йылдарында (1941—1945)] // Изв. Уральск. ун-шул. Көкөрт. 1, Пробл. мәғариф, фән һәм мәҙәниәт. — 2011. — 1 N (86). — С. 46-53.&lt;/ref&gt;. Бының өсөн [[мәғдән]] Кольский утрауындағы Мончегор баҡыр-никель ятҡылыҡтарынан килтерелә (Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Орск ҡалаһына «Североникель» комбинаты эвакуацияға килтерелгән), шулай уҡ [[Норильск|Норильскиҙа]] сығарылған мәғдән ҡулланыла. Бындай юл менән етештерелгән никель штейны таҙартылыу өсөн Орск ҡалаһындағы «Южуралникель» комбинатына ебәрелә, унан Магнитогорск металлургия комбинатында броня эшләйҙәр.

=== 1950—1960 йылдар ===
1950-се йылдарҙа комбинатта күпләп баҡыр-көкөрт сығарыу ҡеүәтен арттырыу өсөн иң ҙур ойоштороу-техник саралары үткәрелә.

==== Брикетлау ====
Ваҡ руданы ҙур киҫәктәргә йомарлау өсөн 1950 йылда комбинатта брикет фабрикаһы асыла.
[[Файл:Mednogorsk_msk_sulfur_storage.jpg|справа|мини|283x283пкс|Химия цехы янында көкөрт склады (1960 йй.)]]

==== Көкөрт ====
1950 йылда баҡыр-көкөрт етештереүҙең икенсе сираты (6 өҫтәмә шахта мейесе һәм химия цехы) сафҡа индерелә, шулай уҡ икенсе катализ линияһы коплексы монтажлана. Элементар (ябай) [[көкөрт]] етештереү 1950-се йылдарҙа йылына 250—280 мең тоннаға тиклем еткерелә, был илдә етештерелгән көкөрттөң 80%-ы була. 1939−1986 йылдарҙа Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты СССР-ҙың иң эре көкөрт етештереүсеһе була&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/6.pdf ''Иванов В.'' Менән йәнәш Ушаков.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015093722/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/6.pdf |date=2014-10-15 }} К 70-летию Медногорск // газета «Медногорский эш», № 25, 9 апрель 2009, с. 2&lt;/ref&gt;.

==== Гай мәғдәне ====
[[1959 йыл]]дан башлап Медногорскиҙан алыҫ булмаған ерҙә мәғдән ятҡылығы табыла һәм унда Гай тау-байыҡтырыу комбинаты төҙөлә. Гай рудаһынан беренсе [[баҡыр]] 1960 йылдың 11 июлендә сығарыла&lt;ref&gt;[http://www.vecherniyorenburg.ru/cat430/show7619/ Ҡала һәм металл әкиәт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305033509/http://www.vecherniyorenburg.ru/cat430/show7619/ |date=2016-03-05 }} // газ. «Киске Ырымбур», 2002 февраль 13&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/gai/i_viros_v_stepi_gorod.php?print ''Лобанов с. в., в. м. Балак'' ҡала һәм далала үҫә.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171127220912/http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/gai/i_viros_v_stepi_gorod.php?print |date=2017-11-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Германий ====
Химия цехында 1957 йылда саң эшкәртеү яңы тәжрибә участкаһы эшләй башлай, унда яңы продукция сығарыуға тотоналар — [[Ярым үткәргес|германий концентратында ярымүткәргесле]] германий металы сығарыла башлай.

1959 йылда саң эшкәртеү цехы ғәмәлгә индерелә&lt;ref name=&quot;ЦехПерПыли&quot;&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/activity/primary_production/tsekh-pererabotki-pyli/ Саң эшкәртеү цехы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721043636/http://mmsk.ugmk.com/ru/activity/primary_production/tsekh-pererabotki-pyli/ |date=2018-07-21 }} Сайт ООО «Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты»&lt;/ref&gt;. Шахта мейесендә металлургия өсөн төп сеймал булып саң, электростанциялар өсөн яғыулыҡ булып хеҙмәт иткән күмерҙең энергетик көлө хеҙмәт итә. Комбинат белгестәре А. А. Бурба һәм Ф. Д. Аптекарь етәкселеге аҫтында «Унипромедь» проект институттары менән хеҙмәттәшлек итә&lt;ref&gt;[http://gp-sc.ru/about/istoricheskaja_spravka/institut Тағы проект-төҙөлөш үҙәге: Институтында «Унипромедь»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808064248/http://gp-sc.ru/about/istoricheskaja_spravka/institut |date=2014-08-08 }}&lt;/ref&gt; һәм баҡыр иретеүҙең комплекслы етештереүҙә саң эшкәртеү уникаль химик металлургия технологияһын уйлап сығара.. Был саңды эшкәрткәндә таҙартылмаған германий. концентратын, аҡ ҡурғаш , ҡара ҡурғаш һәм башҡа һирәк металдар табыла&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/2.pdf ''Петрова Е.'' Бөтә тормош — хеҙмәт һәм ижад.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015162329/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/26/2.pdf |date=2014-10-15 }} // газета «Медногорский эш», № 83-84, 19 июль 2002, 2 с.&lt;/ref&gt;. Донъя практикаһында тәүге тапҡыр баҡыр колчеданынан германий сығарыла&lt;ref&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ Предприятие тарихы: Медногорский Сайтында баҡыр-көкөрт комбинаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130125101314/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/history/ |date=2013-01-25 }}&lt;/ref&gt;. XХ быуатта Медногорск комбинатында саң эшкәртеү цехының барлыҡҡа килеүе төҫлө металлургия сәнәғәтендә ҙур асыш булып тора.&lt;ref&gt;[http://www.rudmet.ru/journal/653/article/8327/?language=en ''Окунев А. И., Кирр Л. Д., Скопов Г. В.'' Файҙа германия һәм башҡа элементтар-береһенә юлдаш иретеү саң етештереү (50-йыллығы көнөндә технологиялар индереү)]&lt;/ref&gt;. СССР-ҙа тәүге тапҡыр сәнәғәт масштабында германий концентраттары күмер саңынан етештерелә, был 1960 йылда тулыһынса электрон сәнәғәте өсөн кәрәк булған германийҙы башҡа илдәрҙән импортҡа [[Ярым үткәргес|ярымүткәргесле]] металды алыуҙы туҡтата&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf ''Иванов В. И.'' Мы были единомышленниками. — Газета «Медногорский металлург», № 25, 18.06.2004. — С. 3.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205152/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/ivanov_my_byli_edinomyshlennikamiju.pdf|date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt;. 1970 йылдарҙа [[Советтар Союзы]] германий етештереүҙең донъя лидерына әйләнә һәм был металды экспортҡа сығара башлай&lt;ref&gt;[http://топ-менеджер24.рф/info_154/ Ҡояш Германий] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240604030602/http://xn---24-nddeabh4clhmvr.xn--p1ai/info_154/ |date=2024-06-04 }} // Витринаға: Бизнес-баҫма Красноярск крайы, июнь 2014, с. 8-12.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Burba_al-dr_adolf-ch_1970.jpg|справа|мини|196x196пкс|А. А. Бурба директор кабинетында ]]

==== Таҙартылмаған баҡыр баҡыр ====
1959 йылда комбинат ҡыҫҡартып ештереү арҡаһында штейн урынына баҡыр сығара башлай&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/krivonosov_zhurnal_mednogorsk_65_let-2004-s.9..pdf Медногорску — 65 лет (2004)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205342/http://cbs.ucoz.ru/Pochotnie_g/krivonosov_zhurnal_mednogorsk_65_let-2004-s.9..pdf|date=2013-10-29}}&lt;/ref&gt;.

==== Көкөрт кислотаһы ====
[[1961 йыл]]да көкөрт кислотаһы цехын сафҡа индерәләр, был ҡаланың экологик хәлен яҡшырта: атмосфераға көкөртлө газ сығарыу кәмей&lt;ref&gt;[http://рспп.рф/simplepage/204 ООО «Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты» рәсәй сәнәғәтселәре һәм эшҡыуарҙары союзы сайтында]{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Был ваҡытта комбинат тулы технологик цикл менән таҙартылмаған баҡыр, ябай көкөрт һәм көкөрт кислотаһын сығара.

1950-сы йылдарҙа комбинат үҙ тармағындағы иң алдынғы предприятие була, дүрт йыл рәттән (1955—1958) [[СССР]] Минстрҙар Советының һәм профсоюздарҙың күсмә Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була һәм артабан байраҡ комбинатта мәңгелеккә ҡалдырыла. 1960 йылда баҡыр-көкөрт комбинаты иң абруйлы предприятие була һәм унда теләһә кемде алып бармайҙар&lt;ref&gt;[http://www.ugmk.com/common/img/uploaded/49.pdf ''Маркин Н. П.'' Инженер человеческих душ (интервью)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130926212006/http://www.ugmk.com/common/img/uploaded/49.pdf|date=2013-09-26}} // УГМК-холдинг. Вести: Еженедельник Уральской горно-металлургической компании. — 13 декабря 2007. — № 49 (252). — С. 3.&lt;/ref&gt;.

=== 1970—1980 йылдарҙа ===
1970 йылдар башында Блявлин карьерынан мәғдән сығарыу туҡтатыла, комбинаттың сеймал базаһы насарая: шуның арҡаһында 1978 йылдан комбинат төшөмһөҙ була&lt;ref&gt;[http://old.rusmet.ru/press.php?act=press_show_publication&amp;publication_id=393&amp;print_ver=1 ''Юлаев Та'' Ҡара баҡыр// «аҙна ырымбур», 19.03.2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201212615/http://old.rusmet.ru/press.php?act=press_show_publication&amp;publication_id=393&amp;print_ver=1 |date=2014-02-01 }}&lt;/ref&gt;.

[[1986 йыл]]да элементар көкөрт етештереү туҡтатыла, көкөрт кислотаһы етештереү һиҙелерлек кәмей.

=== Беләү руднигын үҫтереү ===
1934 йылда рудникта мәғдәнде ер аҫты юлы менән сығарыу ысулы менән алып барыла, ә 1956 йылда тулыһынса асыҡ рудниктан сығарыу ысулына күсәләр. Шулай ҙа 1971 йылда Блявин ятҡылығының эше туҡтатыла&lt;ref&gt;[http://www.gazetakuv.ru/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=1466:2010-12-15-02-57-19&amp;catid=2&amp;Itemid=3 Бында… йырлағанда ҡош түгел — Гәзит, «Яңы юл» (Кувандык), 15.12.2010]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Эшһеҙ ҡалған ММСК сеймалды башҡ рудниктарҙан ([[Бүребай]], [[Гай (ҡала)|Гай]], [[Сибай]], [[Учалы]]) алырға мәжбүр була. Был мәғдән Блявин сеймалынан айырмалы була, шуға күрә 1986 йылда көкөрт сығарыу туҡтатыла.

[[СССР]] тарҡалғандан һуң, 2010 йылға тиклем, [[Медногорск баҡыр-көкөрт комбинаты]] [[Рәсәй]]ҙә берҙән-бер германий концентраттары етештереүсе була. 2010 йылдан германий етештереү туҡтатыла, ә комбинаттың ҡорамалдары бикләнә. Бының менән бер үк ваҡытта германий концентраты ЯСЙ «Германий һәм өҫтәмә» предприятиһында сығарыла башлай&lt;ref name=&quot;ЦехПерПыли&quot;/&gt;.

== Директорҙары (1989 — генераль директорҙар) ==
* Осиев Владимир Николаевич (1938—1939)&lt;ref name=&quot;ИменаАА&quot;&gt;[http://cbs.ucoz.ru/index/novyj_konkurs/0-150 Исеме тарихта ҡалған.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180720195300/http://cbs.ucoz.ru/index/novyj_konkurs/0-150 |date=2018-07-20 }}&lt;/ref&gt;
* Багреев Иван Григорьевич (1939—1946)&lt;ref name=&quot;ИменаАА&quot; /&gt;
* Ушаков Константин Иванович (1947—1954)
* Бурба Александр Адольфович (1954—1971)
* Хилько Михаил Ефимович (1971—1989)&lt;ref&gt;[http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf ''Е. м. Хилько'' Мәлдә минең тормош] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624010440/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf |date=2018-06-24 }} — Медногорск, 2009. — С. 11]&lt;/ref&gt;
* Король Юрий Александрович (1989—2000)&lt;ref&gt;[http://www.rmk-group.ru/ru/company/employees/korol-yury-aleksandrovich/ Рус баҡыр компанияһы етәксеһе]&lt;/ref&gt;
* Кривонос Юрий Сергеевич (2001—2007)&lt;ref&gt;[http://rus-eng.org/sovr/Krivonosov%20YUrij%20Sergeevich.htm Рәсәй Инженерҙар: Сергеевич Юрий Кривонос] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721043954/http://rus-eng.org/sovr/Krivonosov%20YUrij%20Sergeevich.htm |date=2018-07-21 }}&lt;/ref&gt;
* Рыбник Александр Петрович (2007—2010)
* Якорнов Сергей Александрович (2010—2013)
* Булатов Константин Валерьевич (2013—2017)&lt;ref&gt;[http://www.umbr.ru/ru/institut/rukovodstvo/bulatov-konstantin-valerevich-generalnyy-direktor-ktn ОАО «Уралмеханобра»: Етәкселеге] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406141239/http://www.umbr.ru/ru/institut/rukovodstvo/bulatov-konstantin-valerevich-generalnyy-direktor-ktn |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;
* Ибраһимов Андрей Фәрит улы (2017—2021)&lt;ref&gt;[http://mmsk.ugmk.com/ru/about/managers/ Медногорский баҡыр-көкөрт комбинаты Етәксеһе] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406141234/http://mmsk.ugmk.com/ru/about/managers/ |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;
* Исхаков Ильфат Ильдус улы (2021)&lt;ref&gt;[https://eanews.ru/news/generalnym-direktorom-ooo-mmsk-naznachen-ilfat-iskhakov_06-07-2021 Генеральным директором ООО «ММСК» назначен Ильфат Исхаков]&lt;/ref&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* ''Альтов В. Г.'' [http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/mednogorsk/mednogorsk/mednogorsk.pdf Медногорск] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702105150/http://kraeved.opck.org/biblioteka/towns/mednogorsk/mednogorsk/mednogorsk.pdf |date=2013-07-02 }} — Челябинск: Юж.-Урал. кн. изд-во, 1989. 224 с. ISBN 5-7688-0246-0
* ''Булатов К. В., Скопов Г. В., Скопин Д. Ю., Якорнов С. А.'' Переработка полиметаллических концентратов в плавильном агрегате «Победа» ООО «Медногорский медно-серный комбинат» // Цветные металлы. 2014. № 10. С. 39-44.
* ''Бурба А. А.'' Разработка и освоение технологии получения германия при шахтной плавке руд цветных металлов // В сб.: Мат-лы научн. семинара по проблеме извлеч. германия при переработке руд: Информ. Гиредмета, 1960, № 7(18).
* ''Бурба А. А.'' Рождённый в годы первых пятилеток // газ. «Южный Урал» (Оренбург). — 1967. — 26 октября. (К 30-летию города Медногорска).
* ''Бурба А. А., Лайнер Ю. А., Кердинский М. Е.'' Разработка электросульфидного способа дистилляции германия из зол углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 2.
* ''Бурба А. А., Чижиков Д. М.'' Из опыта работы Медногорского МСК по извлечению германия из металлургических пылей и зол энергетических углей // В сб.: Мат-лы совещания по обмену опытом в области производства германиевого сырья (Центр микроэлектроники, Зеленоград): Сб. Гиредмета, 1969, т. 1.
* {{Китап||автор=Калачёв В. П.|заглавие=Блява — село с загадочным названьем|год=2012|место=СПб.|издательство=Реноме|страниц=152}} &lt;nowiki&gt;ISBN 978-5-91918-189-7&lt;/nowiki&gt;
* [http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/2/1.pdf ''Мозгунов А.'' Лицом к огню] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191104164322/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/2/1.pdf |date=2019-11-04 }} — Оренбург: Оренб. книжн. изд-во, 1962. — 16 с.
* ''Филярчук С. Е.'' Переход Блявинского рудника на открытый способ разработки // Горн.журн. 1956. № 4. С. 15-17.
* ''Хилько М. Е.'' [http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf Вехи моей жизни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180624010440/http://cbs.ucoz.ru/honor/pub/36/6.pdf |date=2018-06-24 }} — Медногорск, 2009. — 11 с.
* {{Китап||автор=''Янина Л. М.''|заглавие=Экспрессия медной истории|год=2010|место=Кувандык|издательство=Изд-во С. М. Стрельникова|страниц=108}}
[[Категория:Ырымбур өлкәһе предприятиелары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Страницы с непроверенными переводами]]</text>
      <sha1>36wqxjx4ugqs4zdytpq0qho3tme9fvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Программа тәьминәтен локалләштереү</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149461</id>
    <revision>
      <id>1301601</id>
      <parentid>1185091</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T10:21:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19446" sha1="b2s9uu71u2mxpq4wljxddtd6olnuou0" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Файл:Italian_localisation.png|мини|300x300пкс|Итальян теленә локалләштерелгән программа тәьминәте. Нейтраль икона эшләргә тырышҡандар: глобус [[Атлантик океан]] яғына әйләндерелгән]]
'''Программа тәьминәтен локалләштереү''' — программа тәьминәтен ниндәй ҙә булһа илдең мәҙәниәтенә яраҡлаштырыу эше ул. Айырым бер өлөшө — файҙаланыу интерфейсын,  [[Программа менән тәьмин итеү|программа тәьминәтенә]]  ҡараған документацияны һәм файлдарҙы бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү. 

Локалләштереү ҡайһы берҙә  '''L10N''' (бында L — инглиз телендәге  localisation һүҙенең беренсе хәрефе, 10 — төшөрөп ҡалдырылған хәрефтәрҙең һаны һәм N — һуңғы хәреф) ҡыҫҡартмаһы менән тамғалана.  

== Нимә ул локалләштереү ==
[[Файл:TexLocalizationRussian.png|обрамить|MikTeX — тулыһынса локалләштереп бөтөлмәгән ҡатмарлы ПТ миҫалы.&lt;br /&gt;
'''Зелёные''' — тел пакетын тоҡандырыу менән эшләй башлаусы функциялар:&lt;br /&gt;
'''1.''' Рус хәрефтәрен индереү һәм уларҙың сағылышы.&lt;br /&gt;
'''2.''' Төп һүҙ «Глава».&lt;br /&gt;
'''Ҡыҙғылт һары''' — MikTeX-та булған, әммә ҡулланыусынан өҫтәмә эш-ғәмәлдәр талап иткән функциялар.&lt;br /&gt;
'''3.''' Ауыш тамға «≤» — &lt;code&gt;\leqslant&lt;/code&gt; командаһы менән индерелә (&lt;code&gt;\le&lt;/code&gt; урынына).&lt;br /&gt;
'''Красные''' — рус  типографикаһына яраҡлаштырылмаған функциялар (ә быны төҙәтеүсе пакеттар стандарт  поставкала юҡ).&lt;br /&gt;
'''4.''' Интегралдың курсив тамғаһы.&lt;br /&gt;
'''5.''' Курсив грек хәрефе.]]
Локалләштереү интерфейсты икенсе телгә тәржемә итеүҙән генә тормай. Ул — күп кимәлле эш, беренсе аҙымдары хатта   интерфейсҡа бөтөнләй ҡағылмайынса башҡарылырға мөмкин&lt;ref name=&quot;india&quot;&gt;[http://www.t-link.ru/about/extra/articles/1875/ Adobe InDesign в Индии: локализация без перевода - полезные статьи на сайте бюро переводов «Транслинк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226170135/http://www.t-link.ru/about/extra/articles/1875/ |date=2015-12-26 }}&lt;/ref&gt;, ә һуңғылары программистарҙың, дизайнерҙарҙың һәм тәржемәселәрҙең уртаҡ эшмәкәрлегенән тора&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20090520070228/http://localization.net.ru/help/rus_soft/rus_soft.htm FoxSoft=Инструменты локализации: Русификация программных продуктов]&lt;/ref&gt;:

# Телде һәм милли  стандарттарҙы индереү — программа башҡа илдә үҙ бурыстарын үтәй алһын өсөн иң кәрәкле минимум. Хәҙерге операцион системалар был мәсьәләләрҙең күп өлөшөн үҙ өҫтөнә ала, әммә  программист был мөмкинлектәрҙе тормошҡа ашыра алырлыҡ кимәлдә квалификациялы булырға тейеш.
#* Локалләштерелгән операцион системала дөрөҫ эш итеү &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ithappens.ru/story/6946|title=Точка с запятой|author=|date=2011-08-09|work=[[IT Happens]]|publisher=|accessdate=2014-02-07|lang=|description=Пример ПО, некорректно работающего в локализованной ОС}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222042917/http://ithappens.ru/story/6946 |date=2014-02-22 }}&lt;/ref&gt;.
#* Программаның ул ҡулланылған илдәге тауар закондарына яуап биреүен тәьмин итеү. Атап әйткәндә: маҡсат ителгән телдә документацияны нәшерләү, функцияларҙы патенттарға, монополияға ҡаршы ҡануниәткә, законы матбуғат тураһында, персональ бирелмәләрҙе һаҡлау тураһында закондарға яраҡлаштырыу… Мәҫәлән,  Windows 98-ҙә бәхәсле территориялар арҡаһында сәғәт бүлкәттәрен яҡтыртыу юҡҡа сыға: дәғүәләшеүсе илдәрҙең икеһенә лә ярау бик ауыр&lt;ref&gt;[https://blogs.msdn.microsoft.com/oldnewthing/20030822-00/?p=42823/ Why isn’t my time zone highlighted on the world map? | The Old New Thing]&lt;/ref&gt;.
#* Тел символдарын  экранға сығарыу&lt;ref&gt;. Мәҫәлән, растр шрифтлы иҫке версииялар [//ru.wikipedia.org/wiki/Winamp Winamp] локалләштерелгән операция системаларында дөрөҫ эшләй, әммә русса атамаларҙы сығармай&lt;/ref&gt;. Ихтыяж тыуһа, локалләштерелгән  шрифттар эшләү&lt;ref&gt;[http://www.t-link.ru/about/news/press/1900/ Байки из локализаторской: Ода шрифтам — новости «ТрансЛинк»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151226170337/http://www.t-link.ru/about/news/press/1900/ |date=2015-12-26 }}&lt;/ref&gt;. Башҡа яҙмаға яраҡлаштырыуҙың үҙ ҡатмарлылыҡтары булыуы мөмкин&lt;ref name=&quot;india&quot; /&gt;.
#* Телгә бәйле башҡа ғәмәлдәр — текст индереү, алфавитҡа ярашлы сортировкалау, юл операциялары, орфография һүҙлектәре, юлдан юлға күсереү ҡағиҙәләре һәм башҡалар.
#* Маҡсатлы илдең программаны эшләтеүгә бәйле стандарттары:
#** Датаның, ваҡыттың, кәсерле һәм күп урынлы һандарҙың форматтары.
#** Кеше исемдәренең үҙенсәлектәре.
#** Валюталарҙың символдары.
#** Ҡағыҙ форматтары.
#** Үлсәмдәр системаһы.
#** Ҡануниәт үҙенсәлектәре.
#*** Һалым системаһы.
#*** Хөкүмәт биргән документтар —  социаль тәьминәт номеры, һалым түләүсене танытыу номеры, паспорт номеры.
#*** Дәүләт структуралары өсөн программа тәьминәтенә талаптар  — бирелмәләрҙең асыҡлығы, шифрлау стандарттары һәм башҡалар.
#** Телевизион ҡушылмалар өсөн уйындарҙа — телевидение стандарты (PAL йә NTSC).
# Программа интерфейсында текстарҙы маҡсатлы телгә тәржемә итеү.
#* Ҡатмарлы программа тәьминәтенең бөтә өлөштәрен дә тәржемә итеүҙең кәрәге юҡ.  Мәҫәлән, күптәр Excel функцияларының атамаларын рус теленә тәржемә итеү менән риза түгел.  Компьютерҙа рус хәрефтәре булмағанда программа тәьминәте  хаталанып киткеләй, ә был хәбәрҙәр менән эш иткән белгес инглизсәһен дә аңлар ине.  
#* Интерфейс элементтарын тигеҙләгәндә һәм урынлаштырғанда хәбәр юлдарының төрлө телдә төрлө ҙурлыҡта булыу мөмкинлеген иҫәпкә алыу (мәҫәлән, инглиз телендәге ҡәҙимге хәбәр,  немец теленә тәржемә ителгәс, ҡағиҙә булараҡ,  17,3 процентҡа оҙонораҡ була&lt;ref&gt;[http://app2top.ru/columns/язык-в-интерфейсе-на-короткий-длинный-41251.html Язык в интерфейсе: на короткий-длинный рассчитайся!]&lt;/ref&gt;). Йәнә уңдан һулға (ғәрәп, иврит), аҫтан өҫкә (япон) яҙыулы телдәр бар;
#* Терминологияны тәржемә итеү үтә мөһим. Мәҫәлән, Windows'та браузер мәғәнәһендә ҡулланылған  «''күҙәтеүсе''» термины бәхәсле.
#* Текслы рәсемдәрҙе ҡабат төшөрөргә кәрәк.  Телдән әйтелгән хәбәрҙәр булһа, уларҙы әйтеп сығырға кәрәк.  
# Маҡсатлы илгә көйләүҙе бик һаҡ башҡарыу.
#* Һүҙ формалары менән эш.  Мәҫәлән, «''3 файлдар табылды''» формаһындағы кеүек хаталарға юл ҡуймаҫҡа.
#* Программаның төп функцияларына йоғонто яһамаҫтай өҫтәмә стандарттар. Мәҫәлән: медиаплеерҙа дата/ваҡыт форматы, типографика үҙенсәлектәре.
#* Локалләштерелгән программаның сығанаҡ программа менән интероперабеллелеген тәьмин итеү. Мәҫәлән,   документҡа «&lt;code&gt;x*2,5&lt;/code&gt;» формулаһын индерҙек. Ә программаның инглиз версияһында ул эшләйме? Руссанан инглизсәгә селтәр уйынын көйләнек  — верияларҙың тап килмәүенә һылтанып, бәйләнеште өҙмәҫме?
#* Программаның маҡсатлы илдә киң ҡулланылған программа тәьминәте менән  интероперабеллелеген тәьмин итеү. Мәҫәлән, төрлө илдә төрлө бухгалтер  программаһы ҡулланыла, ә «1С: Предприятие» элекке СССР илдәренән ситтә әҙ билдәле.
#* Милли менталитетты иҫәпкә алыу. Мәҫәлән:  рустарҙа ҡыҙыл төҫ хәүеф менән генә түгел, байрам менән дә ауаздаш. Уйындарҙа йыш ҡына юморҙы алмаштырырға, ҡайһы берҙә хатта  сюжетҡа төҙәтеү индерергә тура килә (мәҫәлән,  Syberia 2 уйынында төрөк иммигранты ''Sirkos'' йәһүд Цукерманға әйләнгән).
#* [[Файл:Mailbox_USA.jpg|мини|Америкалағы  почта йәшниге — электрон почта программаларында йыш ҡына шуны күреп өйрәнгәнбеҙ]]Графиктарҙы (сплэш-экрандар, билдәләр һәм башҡалар) башҡа ил ысынбарлығына тап килтереп ҡабат төшөрөү. Мәҫәлән, төрлө илдә юл билдәләре, вилкалар һәм розеткалар, почта йәшниктәре төрлөсә була. Глобустың тамашасы  йәшәгән яғын бороп ҡуялар.  Бөйөк Британияла  выключателдең аҫҡа төшөп торған яғы уттың яндырылыуын аңлата, ә элекке СССР-ҙа — киреһенсә. 
#* Клипарт-китапханаларға төҙәтеүҙәр индереү. Мәҫәлән, урындағы байрам күренештәре өҫтәлә. Мосолман илдәрендә клипарт тамырҙан үҙгәртелә — кеше һәм хайуан рәсемдәре алып ташлана, арабескалар өҫтәлә.

Шулай итеп, локалләштереү — бик ҡатмарлы һәм киң ҡоласлы операция&lt;ref&gt;[http://gcup.ru/publ/7_kljuchevykh_aspektov_lokalizacii_igry/9-1-0-523 7 ключевых аспектов локализации игры]&lt;/ref&gt;, һәм программа тәьминәтен эшләгән саҡта уҡ уның киләсәктә  интернационалләштерелеүе бик етди  иҫәпкә алынырға тейеш. Беҙ беренсе-икенсе кимәлдә руслаштырылған программа тәьминәте ҡулланабыҙ; тулыһынса руслаштырылған программа тәьминәттәре юҡ. Apple компанияһының Mac OS X операцион системаһы тәрән локалләштереү миҫалы булып тора, унда локалләштерелгән милли йүнәлешле пиктограммалар ҙа осрай. 

== Локалләштереү ҡоралдары ==
Визуаль программалау өсөн ҡулланыла торған ҡайһы бер ҡоралдар локалләштереүҙе еңелләштерә.  Мәҫәлән, интерфейс элементтары китапханаһы GTK+'та төрлө телдәрҙә юлдарҙың төрлө  оҙонлоҡта булыуына ҡағылышлы борсолаһы түгел, сөнки  виджеттар автоматик рәүештә үҙенә кәрәкле үлсәмде һорай.  

Әммә күп осраҡта бындай мөмкинлектәр сикле була һәм локалләштереүҙең хаҡын арттыра. Был ҡоралдарҙа тәржемәсе менән эшләү саралары юҡ, тәржемәне автоматик тикшереү юҡ, уртаса бер ҡушымтаның тәржемәһенә контроллек итеү ҙә мөмкин түгел. Шунлыҡтан локалләштереү эшенә тотонор алдынан нәҡ программа тәьминәтен тәржемә итеүгә көйләнгән махсус саралар барлығы менән ҡыҙыҡһынырға кәрәк. 

Программа тәьминәтен локалләштереү өсөн махсус саралар ҙа ҡулланыла (мәҫәлән, ''Passolo)'', улар  менюҙы  һәм хәбәрҙәрҙе программа ресурстарында һәм  компиляцияланған программаларҙа туранан-тура тәржемә итергә, шулай уҡ локалләштереүҙең дөрөҫ башҡарылыуын һынарға мөмкинлек бирә. Аудиовизуаль  материалдарҙы (башлыса фильмдарҙы) тәржемә иткәндә лә махсус саралар, мәҫәләен, Swift, ҡулланыла, улар үҙҙәрендә тәржемә хәтеренең ҡайһы бер өлөштәрен берләштерә, өҫтәмә рәүештә ваҡытҡа ярашлы субтитрҙарҙың эшләнеүен, уларҙың экранда форматлашыуын тәьмин итә. 

== Тел тегтары һәм кодтары ==
Тел тегтары теге йәки был телдең төбәк үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн ҡулланыла ала.  Телде идентификатлау өсөн  төп субтег (мәҫәлән, инглиз теле өсөн «en») һәм ҡулланыу төбәген аныҡлау өсөн өҫтәмә субтег  була  (мәҫәлән, «GB» — Great Britain, Бөйөк Британия). Субтегтар араһына ғәҙәттә —  дефис, айырым осраҡтарҙа  аҫһыҙыҡ тамғаһы ҡуйыла. Тел тегтары миҫалдары:

* Инглиз теле: ''en-GB'' (Британия  инглизсәһе), ''en-US'' (Америка  инглизсәһе), ''en-AU'' (Австралия инглизсәһе).
* Испан теле: ''es-ES'' (Кастилия испансаһы, Испанияның яҙма һәм һөйләш теле), ''es-MX'' (Мексика испансаһы), ''es-AR'' (Аргентина испансаһы), ''es-CO'' (Колумбия испансаһы).
* Португал  теле: ''pt-PT'' (Европа португалсаһы, Португалияның яҙма һәм һөйләш теле), ''pt-BR'' (Бразилия португалсаһы).
* Ҡытай теле: ''zh-CN'' (материктағы Ҡытай, ябайлаштырылған иероглифтар), ''zh-TW'' (Тайвань, традицион иероглифтар), ''zh-HK'' (Гонконг, традицион иероглифтар).
* Рус теле: ''ru-RU'' (русса, Рәсәй).
* Башҡорт теле: ba (башҡортса).

[[Телдәрҙең кодтары]] һәр телде идентификатлау өсөн   [[ISO 639|ISO 639-2]] стандарты менән өс хәрефле термин рәүешендә билдәләнә, мәҫәлән, инглиз теле өсөн — «eng», тувалу өсөн — «tvl», башҡорт теле өсөн — bak. Шул уҡ ваҡытта, телдең   ISO 639-1 стандарты буйынса ике хәрефле коды булһа, был өс  хәрефлеләр тег итеп ҡулланыла алмай.


== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://www.rsdn.ru/article/devtools/SoftwareLocalization.xml Статья о локализации приложений]
* [https://web.archive.org/web/20121203224531/http://projectstartup.ru/step6example1/ Статья о локализации веб-проекта с примером]
* [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Mozilla/Projects/L20n L20n — JavaScript localization framework] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412070100/https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Mozilla/Projects/L20n |date=2019-04-12 }}
* [https://langtool.tech LangTool - веб-приложение для автоматического перевода проектов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180810071159/http://langtool.tech/ |date=2018-08-10 }}
[[Категория:Программа тәьминәте]]</text>
      <sha1>b2s9uu71u2mxpq4wljxddtd6olnuou0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Петушки (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149689</id>
    <revision>
      <id>1301594</id>
      <parentid>881703</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T08:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8980" sha1="53h713kdcy6y73x0q5ve4qpv0ff03ie" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Петушки''' — ҡала (1965 йыл&lt;ref&gt;{{АТД-80|106}}&lt;/ref&gt;) [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй федерацияһы Владимир өлкәһенең]] Петушинский районы, Петушки ҡалаһы менән бергә Петушки ҡала[[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеген]] ҡала статусы менән барлыҡҡа килтерә.

''Петушки'' ҡала биләмәһе составында берҙән-бер тораҡ пункты&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/965005792 13 октябрь 2004 йыл n 159-сы закон владимир өлкәһе-КҮЛ «үҙгәрештәр муниципаль районы петушинский статусы тураһында тейешле белем, уның составына муниципаль берәмектәр һәм уларҙы урынлаштырыу сиктәре»]&lt;/ref&gt;.

Халҡы — 13 112 кеше (2018 йыл).

== Географияһы ==
Петушки ҡалаһы [[Малые Подборцы күле|Клязьма]] (бассейн [[Волга]]) йылғаһының һул ярында, [[Владимир (ҡала)|Владимирҙан]] 67 км көньяҡ-көнбайышта, Мәскәүҙән көнсығышҡа табан 120 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала [[Волга (автомобиль юлы)|Мәскәү — Түбәнге Новгород автомобиль юлында]] тора. Петушки исемен шулай уҡ тимер юл станцияһы йөрөтә.

Районда ҡом, балсыҡ, [[торф]] ятҡылыҡтары бар.

== Тарих ==
XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында Петушки ауылы Владимир губернаһы Аннинский улусыы Покровский өйәҙенә инә&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Список населённых мест Владимирской губернии|место=Владимир|издательство=Типография Губернского Правления|год=1905}}&lt;/ref&gt;, 1921 йылдан алып — Мәскәү губернаһы Орехово-Зуевский өйәҙе составында.

Ҡасаба булараҡ Петушки &lt;sup class=&quot;noprint&quot; style=&quot;white-space: nowrap&quot;&gt;&amp;#x5B;''&lt;nowiki&gt;&lt;span style=&quot;&quot; title=&quot;не указан источник на утверждение (15 января 2019)&quot;&gt;85 сығанағы көн күрһәтелмәгән&lt;/span&gt;&lt;/nowiki&gt;''&amp;#x5D;&lt;/sup&gt; 1861 йылда барлыҡҡа килгән.

Урындағы фабрикант П. И. Кузнецов аҡсаһына бында 1910 йылда Успение Пресвятой Богородицы сиркәүе изгеләндерелә һәм ошо ваҡыттан алып ҡасабаға ҙур ауыл исеме бирелә. 1904 йылда бында ағалы-энеле Крашенинниковтар туҡыу фабрикаһы төҙөй&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Соколова, Вера|заглавие=Крашенниковы и наш край: 1812-1917 гг.|ссылка=http://ptinfo.elcom.ru/gaz/1-16.pdf#page=9|издание=Вперёд|тип=Газета|год=2016|номер=1 (12572)|страницы=9}}&lt;/ref&gt;. Артабан бында токарь-столяр фабрикаһы, кирбес заводы төҙөлә.

[[1926 йыл]]да Петушкиға ҡала тибындағы ҡасаба статусы бирелә. [[1965 йыл]]дың 11 ноябрендә Петушки ҡала итеп үҙгәртелә.
[[Файл:Ленин_в_Петушках_-_panoramio.JPG|мини|Ленин Һәйкәле]]
[[Файл:Petushki_station_2009.jpg|мини|Петушки тимер юл вокзалы.]]

== Халыҡ ==
1900 йылда ауылда 62 йорт ихатаһы булған, унда 303 кеше йәшәп, шуларҙың 144-е ир-ат, 159-ы — ҡатын-ҡыҙ була&lt;ref&gt;{{Китап|заглавие=Материалы для оценки земель Владимирской губернии. Том XII. Покровский уезд. Выпуск I. Сведения о крестьянском хозяйстве|место=Владимир на Клязьме|год=1907}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҡтисад ==
Төп сәнәғәт предприятиелары:

* Завод «Икопал» (Icopal) заводы, ҡыйыҡтар ябыу өсөн һыу үткәрмәүсе материалдар етештереүсе;
* Аҙыҡ-түлек комбинаты — консерва һәм пресервылар, балыҡ һәм диңгеҙ продукттары етештерә;
* «Стакол» («ОМЗСО») заводы— эске яныу двигателенең поршендары өсөн ҡулсалар етештерә;
* Трикотаж фабрикаһы;
* ОАО «Ватин» — ватин, туҡылмаған материалдар, техник туҡымалар. етештерә 1999 йылда ябылған фабрика;
* Завод «Промэнерго» йылытыу ҡорамалдары етештерә
* «Главспецпромстрой» идаралығының махсус ҡорамалдар етештереүсе тәжрибә-механика заводы ;
* «Петушкиинтерлес» (ағас эшкәртеү);
* Силикат кирбес заводы;
* ЯСЙ «Һөт» май-сыр заводы;
* Типография;
* «Термоконтур» сэндвич-панелдәр етештереү заводы .

== Иҫтәлекле урындар ==
[[Файл:Church_of_Dormition_of_the_Theotokos_at_Petushki.jpg|альт=Храм Успения Пресвятой Богородицы в Петушках|слева|мини|300x300пкс|'''Успение Пресвятой Богородицы ҡорамы.''']]
[[Файл:Petushki_water_tower.jpg|мини|Гиперболоидлы һыу күтәргес башня (академик В. Г. Шуховтың конструкцияһы)]]
Шулай уҡ станцияла «Л» сериялы паровоз-ҡомартҡыһы бар.

Ҡалала Әтәс музейы бар, уға Николай Корнилов 1997 йылда нигеҙ һалған.
[[Файл:Petushki_church_of_Athanasius_of_Kovrov_02.jpg|слева|мини|250x250пкс|Епископ Изге Афанасий хөрмәтенә ҡоролған ҡорам (Николай Чудотворец ҡорамы урынында тора)]]
Николай Чудотворец ҡорамы Петушки станцияһы янында 1900 йылда төҙөлгән, 1920 йылда ул емерелгән. Вокзал янында 2000 йылда епископ Афанасий Ковровский хөрмәтенә ағас сиркәүе төҙөлә, ғүмеренең һуңғы йылдарын ул Петушкиҙа үткәргән. 2002 йылдың 26 октябрендә ҡорамды изгеләндереү була&lt;ref&gt;.

== Венедикт Ерофеев һәм Петушки ==
Венедикт Ерофеевтың «Мәскәү — Петушки» поэмаһы 1970 йылда сыҡҡандан һуң, (1988 йылда СССР-ҙа рәсми рәүештә баҫыла), Петушки ҡалаһы рәсәй мәҙәниәт контексына инә. Петушки ҡалаһында яҙыусы В. В. Ерофеевтың йорт-музейы бар.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=Лалакин Н. Д.&amp;nbsp;|заглавие=Между Москвой и Владимиром|место=Владимир|издательство=Агентство «ЛИК»|год=2008|страниц=288|isbn=5-8257-0149-4}}.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.petushki33.ru Сайт администрации города]
* [http://www.petushki.info Сайт администрации Петушинского района] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130727043212/http://www.petushki.info/ |date=2013-07-27 }}
* [http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/petuhi.htm История герба Петушков]
* {{Cite web|url=http://www.parovoz.com/newgallery/pg_view.php?ID=90699&amp;LNG=RU|title=Фото башни Шухова в Петушках|first=Юрий|last=Максимов|date=2007-08-11|accessdate=2018-07-08}}
[[Категория:Клязьма буйындағы ҡалалар]]
[[Категория:Владимир өлкәһе ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>53h713kdcy6y73x0q5ve4qpv0ff03ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Печенга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149829</id>
    <revision>
      <id>1301595</id>
      <parentid>1151539</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T08:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8352" sha1="cgmjhh0rsupcap9nwifse6giq3x75jx" xml:space="preserve">{{Ук}}


'''Печенга''' ([[1920 йыл|1920]]—[[1944 йыл|1944 йылдарҙа]] '''Петсамо''', {{Lang-fi|Petsamo}}) — ҡала тибындағы ҡасаба. [[Мурманск өлкәһе]] Печенга районында урынлашҡан. Шул уҡ исемдәге ҡала биләмәһенә инә.

== Географияһы ==
Печенга йылғаһы буйында [[Мурманск|Мурманскиҙан 120 км төньяҡ-көнбайышта]]&lt;ref&gt;Мәғлүмәттәр буйынса [[Google Maps]]&lt;/ref&gt;, [[Баренц диңгеҙе]]нең Печенга иренендә урынлашҡан

Мурманск өлкәһенең янғын хәүефлеге янаған тораҡ пункттары исемлегенә индерелгән&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/412308054 Мурманск өлкәһе тораҡ пункттар исемлеге раҫлау тураһында, хәүеф янағанда урман янғындарын]&lt;/ref&gt;.

== Тарих ==
[[Файл:Svecia,_Dania_et_Norvegia,_Regna_Europæ_Septentrionalia.jpg|слева|мини|250x250пкс|Печенга (A. Petzinka) картаһы 1667 йылдағы «Svecia, et Dania Norvegia» картаһында]]
[[Файл:Korovin-pechenega.JPG|слева|мини|250x250пкс|К. А. Коровиндың «Ручей Святого Трифона. Печенга» картинаһы, [[1894 йыл]]]]

=== Иртә тарихы ===
Печенга районында саамдар йәшәгән.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] Печенга 1532—1533 йылда [[Бөйөк Новгород|Новгород]] архиепискобы Макарий фатихаһы менән, преподобный Трифон Печенгский православие ҡорамын һәм Печенга йылғаһы янында Изге Троица хөрмәтенә монастырь төҙөгәс билдәле була. 1589 йылда шведтар монастырҙы емерә. Монастырь урынында преподобный Трифон сиркәүе төҙөлә.

[[Рәсәй империяһы|Рәсәй империяһында Печенга]] Архангелогородский губернаһы составына инә, ә һуңыраҡ — Вологда губернаһы, Архангельск губерналары составында тора.
&lt;br&gt;

=== Финляндия составында ===
[[Финляндия]] хөкүмәте [[1918 йыл]]дың 15 майында Совет Рәсәйенә ҡаршы һуғыш иғлан итә, Печенга артабан [[Финляндия|Финляндияға]] тапшырыла ([[1920 йыл|1920 йылғы]] Тарту килешеүе буйынса)&lt;ref&gt;И. Пыхалов Совет-фин һуғышы: еңеүҙәр йәки еңелеүҙәр? // Бөйөк һуғыш Оболгать. — М.: Яуза, Экс, 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''В. грузинская'' Русь тышҡы сәйәсәт, 1000 йыл эсендә СССР һәм рәсәй исемдәре, даталар, факттар: В. II. Һуғыш һәм солох килешеүе. Кн.3: 1. xx быуаттың икенсе яртыһында Европа Белешмә. М., 1999&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Тышҡы сәйәсәттә ссср документ. Iii т. 1920 й. 1 июле — 1921 й. 18 мартында М., 1959&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Сеппялить Х'' . оккупанттар кеүек 1944 йылда финляндия 1941 // [[Север|Төньяҡта]]. 1995. № 4-5&lt;/ref&gt;

[[1921 йыл]]да районда никель ятҡылыҡтары табылған , [[1934 йыл]]да ул биш миллион тоннаға баһалана. [[1935 йыл]]да [[Франция|француз]] һәм [[канада]] компанияһы никель сығара башлай.

==== Совет-фин һуғышы 1939—1940 ====
Совет-фин һуғышында (1939—1940 йй.), [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]] Печенга районын баҫып ала, ләкин һуғыш бөткәс, уны, Рыбачий ярымутрауынан тыш, Финляндиға кире ҡайтара&lt;ref&gt;Алексей Степанов. [http://ei1918.ru/soviet_union/anglo-francuzskie.html Инглиз-француз ген. план ссср һөжүм 39-40]27.10.2008 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124082335/http://ei1918.ru/soviet_union/anglo-francuzskie.html |date=2010-01-24 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Вишлеть. О. В'' [http://ei1918.ru/soviet_union/operacija_utka.html Операцияһы «Өйрәк». Лев троцкий үлтерелгән ни?] 12.11.2008 {{недоступная ссылка|http://ei1918.ru/soviet_union/operacija_utka.html}}&lt;/ref&gt;.

=== Бөйөк Ватан һуғышы ===
[[1941 йыл]]да һуғыш башланғас, Печенга немец-фин ғәскәрҙәре тарафынан [[Мурманск|Мурманскиға]] һөжүм итеү өсөн ҡулланыла. Петсамо-Киркенесский операцияһы һөҙөмтәһендә [[1944 йыл]]да Ҡыҙыл Армия Печенганы баҫып ала һәм ваҡытлыса тыныслыҡ тураһында килешеү нигеҙендә, [[19 сентябрь|1944 йылдың 19 сентябрендә]] Печенга РСФСР-ҙың [[Мурманск өлкәһе|Мурманск өлкәһенә]] инә.

=== Һуғыштан һуңғы һәм хәҙерге Печенга ===
РСФСР Юғары Советы Президиумы указы менән [[27 ноябрь|27 ноябрь,]] [[1945 йыл]]да Печенга эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. Ҡасаба совет ососронда хәрбиҙәр идаралығы аҫтында була.

1990-сы — 2000 йылда Печенга һәм яҡындағы ҡасабалар көрсөк кисерә.

Ҡасаба власы күптән тугел генә граждандар власть структураларына бирелә, әммә әлегә тиклем торлаҡ һәм көнкүреш биналарының күпселек өлөшө хәрбиҙәр ҡулында.


=== Билдәле кешеләр ===
Печенгала [[Советтар Союзы Геройы]] Владимир Басков (1913), америка актрисаһы Майла Нурми (1921), яҙыусы һәм рәссам Андрей Монастырский (1949) һәм [[Рәсәй Геройы]] Игорь Уразаев (1960) тыуған.

Печенга ҡасабаһының № 5 мәктәбендә рәсәй рок-музыканты, Рәсәйҙең халыҡ артисы Владимир Кузьмин уҡыған&lt;ref name=&quot;kuzmin&quot;&gt;{{Cite web|url=http://murmansk.kp.ru/daily/25892.4/2852201/|title=Мурманский календарь: 31 мая. От жизни в Мурманске у Кузьмина остались самые светлые воспоминания|author=И. Ганин|accessdate=2012-09-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BU20QMy3?url=http://murmansk.kp.ru/daily/25892.4/2852201/|archivedate=2012-10-17}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==
* [http://www.pechenga51.ru/ Официальный сайт городского поселения Печенга]
* [https://web.archive.org/web/20100410053759/http://mun.gov-murman.ru/local/pechenga.shtml Страница МО Печенга на сайте администрации Мурманской области]
* [http://www.dobrohot.org/progress/pechenga.html Печенга: опыт краеведческой энциклопедии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112051514/http://www.dobrohot.org/progress/pechenga.html |date=2010-11-12 }}
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Мурманск өлкәһе ҡалалары]]</text>
      <sha1>cgmjhh0rsupcap9nwifse6giq3x75jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ожаровский Владимир Фёдорович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152560</id>
    <revision>
      <id>1301587</id>
      <parentid>1284307</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T05:10:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4998" sha1="cza1ajqjziyi84c4dgs5a05ctchjxv9" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Ожаровский Владимир Федорович''' ([[23 июнь]] [[1848 йыл]], Санкт-Петербург губернаһы, — [[4 сентябрь]] [[1911 йыл]]) — [[Рәсәй империяһы]] хәрби начальнигы. [[Рус-япон һуғышы]]нда ҡатнашыусы.

Тыумыштан дворян булған.

== Биографияһы ==
* 1864 йылдың 19 июне — 2-се Санкт-Петербург хәрби гимназияһын тамамлаған, хеҙмәт итә.
* 1866 йылдың 8 авгусы — 1-се Павловск хәрби училищеһының тулы курсын тамамлаған һәм, лейб-гвардия Волын полкына командировкаланып, 64-се ҡазан пехота полкына подпоручик итеп ҡабул ителгән.
* 1867 йылдың 21 декабре — лейб-гвардия фин пехота полкына прапорщик булып күскән.
* 1871 йылдың 28 марты — Гвардия подпоручигы.
* 1872 йылдың 10 феврале —Гвардия поручикгы (хеҙмәт иткәндә ҡаҙанышы өсөн).
* 1875 йылдың 30 майы —Гвардия штабс-капитаны.
* 1877 йылдың 30 майы — Гвардия [[капитан]]ы
* 1833 йылдың 25 октябре — Подполковник, Байкал аръяғы казак ғәскәренең 1-се йәйәүле батальоны командиры.
* 1885 йылдың 14 майы — Полковник, 3-сө Көнсығыш-Себер линия батальоны командиры.
* 1888 йыл — [[Хабаровск]] коменданты эшен башҡарыусы, Хабаровск хәрби ярымгоспиталь начальнигы.
* 1890 йылдың 13 майы — 71се резерв батальоны командиры.
* 1891 йылдың 20 ноябре — 38-се Тобольск пехота полкы командиры.
* 1896 йыл — 10-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры эшен башҡарыусы.
* 1899 йылдың 24 октябре — Генерал-майор, 6-сы пехота дивизияһының 1-се бригадаһы командиры.
* 1903 йыл — 58-се резерв бригадаһы начальнигы.
* 1904 йыл — 3-сө Маньчжурия армияһысоставындағы 44-се пехота дивизияһы командующийы.
* 1906 йыл — Генерал-лейтенант.
* 1906 йылдың 14 декабре — [[Ырымбур]] губернаторы, Ырымбур казак ғәскәренең наказлы атаманы.
* 1911 йылдың 26 майы — вафат булған.
* 1911 йылдың 4 сентябре — казак ғәскәрҙәре буйынса чиндан сығарыла һәм етештерелә инфантерия генералы чинына үрләтелә.

== Наградалары ==
&lt;br&gt;

* 3-сө дәрәжәле Изге Анна ордены (1891)
* 2-се дәрәжәле Изге Станислав ордены (1888)
* 2-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1892)
* 4-се дәрәжәле Изге Владимир ордены (1895)
* Юғары рәхмәт (1898)
* 3-сө дәрәжәле Изге Владимир ордены (1899)
* «Хәрби хәрәкәттәр осорондағы алдынғы һәм тырыш хеҙмәте өсөн» 1-се дәрәжәле Изге Анна ордены (1906).

== Әҙәбиәт ==
* Газета «[http://www.vecherniyorenburg.ru/cat50/show2509/ Вечерний Оренбург] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211071927/http://www.vecherniyorenburg.ru/cat50/show2509/ |date=2018-02-11 }}» № 36 от 02 сентября 1998 г.

== Һылтанмалар ==
* [http://kraeved.opck.org/lichnosti/orenburg_gub_nakaz_atamani_okv/ojarovskii.php Ырымбур ере тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211071935/http://kraeved.opck.org/lichnosti/orenburg_gub_nakaz_atamani_okv/ojarovskii.php |date=2018-02-11 }}
* [http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14825-ozharovskij-vladimir-fjodorovich Башҡорт энциклопедияһы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211131400/http://xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/2-statya/14825-ozharovskij-vladimir-fjodorovich |date=2018-02-11 }}
* [http://regiment.ru/bio/O/30.htm Regiment.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180211072145/http://regiment.ru/bio/O/30.htm |date=2018-02-11 }}
[[Категория:Ырымбур шәхестәре]]
[[Категория:Рус-япон һуғышында ҡатнашыусылар]]</text>
      <sha1>cza1ajqjziyi84c4dgs5a05ctchjxv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мысыр тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152654</id>
    <revision>
      <id>1301569</id>
      <parentid>1277074</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:03:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17598" sha1="2z6uxhwuq4p2f4z1dow7n5lrc1yfg1c" xml:space="preserve">{{Ук}}
[[Мысыр|Мысырҙа]] цивилизация тарихы  5 мең йылдан ашыу иҫәпләнә.

== Боронғо Мысыр тарихы ==
{{main|Мысыр}}

[[File:Colossal Amenhotep III statue.jpg|thumb|left|Фирғәүен Аменхотеп III ғаиләһе - XVIII династия фирғәүендәренең береһе]]

* ~ б.э. тиклем 3000 й. - Менес фирғәүендең Мысырҙы берләштереүе.
* ~ б.э. тиклем 2700 й. - баш ҡалаһы Түбәнге Мемфиста урынлашҡан Боронғо батшалыҡтың  башланыуы
* ~  б.э. тиклем2000 й. - Мысырҙың яңы эпохаһы, Урта батшалыҡ, баш ҡалаһы Фивы Үрге Мысырҙа 
* б.э. тиклем 1700 й.—  гиксостар баҫып алыуы.
* б.э. тиклем 1479—1425 йй. — Тутмос III хакимлығы.
* б.э. тиклем 1279—1213 йй. — Рамсес II хакимлығы.
* б.э. тиклем  671 й. —  Мысырҙы Ассирия батшаһы Псамметих I яулап ала. Баш ҡала - Саиста.
* б.э. тиклем 525 й.  —  Мысырҙы фарсы батшаһы Камбиз II яулап ала.

== Грек-рим осоро ==
*Беҙҙең эраға тиклем 332 йылда — Мысырҙы [[Искәндәр Зөлҡәрнәй]] яулай. [[Искәндәриә|Искәндәриәгә]]  нигеҙ Һала. 
* Беҙҙең эраға тиклем 30 йылда — Мысырҙы [[Рим империяһы]] аннексиялай.

== Мысыр Сәсәниҙәр дәүләте составында ==
{{main|Сәсәниҙәр дәүләте}}
*618 - 621 йй. — [[Сәсәниҙәр дәүләте|Сәсәниҙәр]] ғәскәре баҫып инеүе.

== Мысыр Ғәрәп хәлифәлеге составында. Толониҙар. Фатимиҙар. Әйүбиҙәр. Мәмлүктәр ==

[[File:Myrbach-Charge of the Mamluks.jpg|thumb|270px|[[Мәмлүктәр|Мәмлүк]] яугирҙары]]

*639 — Мысырҙы ғәрәптәрҙең баҫып алыуы. Ислам таралыуы. 
*725-733 — ҡүбтиҙәр ({{lang-ru|копт}}) ихтилалы. 
*868 — Әхмәт иб Толон Мысыр әмире итеп тәғәйенләнгән. Ул идара иткәндә Мысыр ғәмәлдә  бойондороҡһоҙ булып китә. 
*969 —[[Фатимиҙар хәлифәлеге |Фатимиҙар ]] яулап ала. Фатимиҙар идара башлай. Мысыр [[ғәббәсиҙәр хәлифәлеге]] өлөшө булыуҙан туҡтай. Ул Бағдад алдында бынан бер нисә йыл алдан уҡ бойондороҡло була башлаған. [[Ҡаһирә]]гә нигеҙ һалына. 
*972 — Хәҙерге заманда ла йәшәп килгән донъяла иң боронғо  Әл-Әзһәр университеты барлыҡҡа килә. 
*996-1021 — фатими хәлифә әл-Хәким идара итә. Ҡаһирәлә монументаль  ҡала төҙөлөшө йылдам бара. 
*1036-1094 — фатими хәлифә Мустансир идара итә. Ауыр иҡтисади, социаль һәм сәйәси көрсөк. 
*1073-1094 — реаль хакимлыҡ вәзир Бәҙер әл-Йәмәли ҡулында булып сыға. Иҡтисади, социаль һәм сәйәси хәл тотороҡлана. 
*1099, 15 июль — тәре йөрөтөүселәр [[Әл-Ҡудс]]ты ({{lang-ru|Иерусалим}}) баҫып ала һәм Мысыр сигенә яҡын ғына булып сыға. 
*1171 — [[Сәләх әд-Дин]] баҫып инә. Әйүбиҙәр идара башлай. 
*1250 йылда — [[мәмлүктәр]] баш күтәрә. Айбәк солтан булып китә. 
*1260 — [[монголдар]]ҙың баҫып инеүенә ҡаршы көрәш. 
*1261 — мәмлүктәр ғәббәсиҙәр хәлифәләрен иң юғары рухани вазифағасаҡыра.
*1347 — «Ҡара үлем» - чума эпидемияһы  Мысыр һәм күрше илдәр иҡтисадына һәләкәтле ҡыйралыш килтерә. 
*1382-1517 — Буржиҙар династияһы («черкес мәмлүктәре») урынлаша.

== Мысыр  Осман империяһы составында ==

[[Файл:Mehemed Ali Egypt.jpg|thumb|right| Мысыри Мөхәммәт  Али]]

*1517-1914 — Мысыр Төркиә составында. Илгә  төрөк пашалары идара итә. 
*1524 — Мысырҙа ғосманлы Әхмәт-Паша фетнә күтәрә. 
*1527 — ғосманлылар тәүге кадастр тикшереүҙәре үткәрә. 
*1576 — Үрге Мысыр биләмәһендә туранан-тура ғосман  хакимиәте урынлаштырыла. Быға тиклем Үрге Мысырҙың ҙур  өлөшө [[бәҙәүиҙәр|бәҙәүи]] шәйехтәр хакимлығы аҫтында  була. 
*1798-1801 — Наполеон етәкселегендә француздар баҫып ала. [[Пирамида (архитектура)|Пирамидалар (мәрҙәр)]]  янында яу (1798). Әбүкир янындағы алыш (1799). 
*1801 — инглиздәр бәреп инә. 
*1805 —  власҡа Мөхәммәт Али паша килә (1805-1848 йылдарҙа идара итә), ул төрөк солтаны власын тик номиналь рәүештә генә таныған. Ул Мысырҙа  реформалар башлаған, армияны,  хөкүмәтте, ғөмүмән, Мысыр тормошон Европа рухында үҙгәртеп ҡорорға ҡарар итә. 
*1811 — мәмлүктәрҙе туҡмау. 
*1811-1818 — [[Ғәрәбстан]] ваһһабиҙарына ҡаршы һуғыш, армияһын  Мөхәммәт Али ғәскәре ваһһабиҙарҙы тар-мар итә. 
*1819-1822 — [[Судан]]ды баҫып алыу. 
*1863-1879 — хәдив Исмәғил Паша идараһы. Хакимдың реформалары объектив рәүештә илдең модернлашыуына һәм капиталистик үҫешенә булышлыҡ итә. 
*1859-1869 —  француз Ф. Лессепс етәкселегендә әс-Сәүәйс ({{lang-ru|Суэц}}) каналы төҙөлә. 
*1875 йылдың 25 ноябрендә — Мысыр хакимы Исмаил паша бурысын түләү өсөн [[Бөйөк Британия|Англияға]] үҙенең әс-Сәүәйс каналының 46 % акцияһын һата. Француздар инде шуғаса уҡ ҡалған акцияларына хужа булып алған булған. Шулай итеп, Мысыр  каналға контролде тулыһынса  юғалта. 
*1881-1898 — Суданда мәхдиселәр Мысырға ҡаршы фетнә күтәрә. 
*1881-1882 — полковник Ораби Әхмәт-Паша ихтилал күтәрә. Ҡаһирә гарнизонын күтәреп, «Мысыр - мысырҙарға» тигән оран ташлай, хәдив хөкүмәтенең отставкаға китеүенә килтерә һәм милли хөкүмәт төҙөлөүгә ирешә. 
*1882-нең 11 июле — 15 сентябре  — [[Бөйөк Британия|Англия]]-Мысыр һуғышы. 
*1882 — Төркиәнең был биләмәләргә формаль хоҡуҡтарын һаҡлаған булып Англия Мысырҙы оккупациялай. 
*1899 йылдың 19 ғинуарында Мысыр менән [[Бөйөк Британия|Англия]] Суданда уртаҡ идара итеүҙе урынлаштырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.   Инглиз чиновниктары юғары звено биләй, ә урта звенола — мысырҙар ҡала. Ысынбарлыҡта, Судан Бөйөк Британия колонияһына әйләнә.
[[File:ModernEgypt, Farouk I in Military Uniform, DHP13655-10-1 01.jpg|thumb|Мысыр короле Фаруҡ]]
*1908 — Ҡаһирәлә Мысырҙың тәүге заманса университеты асыла.

== Мысырҙың яңы заман тарихы ==
*1914-1922 — Мысыр солтанлығы де-юре Бөйөк Британия протектораты. 
*1914 йылдың 5 ноябрендә — британ ғәскәре Мысыр  һәм Судан хедивы Ғәббәс II-не ҡолатылған  һәм оккупациялай. Яңы төҙөлгән Мысыр солтанлығы британ протектораты тип иғлан ителә. 
*1914 йылдың 19 декабренән  — элекке хедивтың туғаны Хөсәйен Камил Мысыр һәм Судан солтаны тип иғлан ителә. 
*1919 йылдың март - апрель араһы — бөтә Мысыр буйлап баш күтәреүҙәр һәм демонстрациялар башлана,  либерал-милләтсел «Вафд» партияһына теләктәшлек күрһәтәләр . 
*1922 йылдың 28 февралендә Бөйөк Британия Мысырҙың үҙаллылығын бер яҡлы тәртиптә формаль рәүештә таный. Дәүләт короллек тип иғлан итә. Мысыр һәм Судан солтаны (1917 йылдан алып)  I Фуад Судан, Мысыр короле булып китә. 
*1922-1923 — Тутанхамон кәшәнәһен ҡаҙғандар. 
*1923 — парламент эшмәкәрлеге ҡараған конституция индерелә. 
*1936 — Англияла һәм Мысыр араһында Мысырға тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ бирелеү тураһында килешеү ҡабул ителгән, әммә *1956 йылға тиклем британ ғәскәрҙәре  канал зонаһында ҡала . 
*1939-1945 — Мысыр [[Икенсе бөтә донъя һуғышы]]нда. *1942 йылда немец ғәскәре Мысырға баҫып инә, ләкин уларҙы инглиздәр Әл-Әләмәйн янындағы алышта ҡыуып сығара. Икенсе донъя һуғышы осоронан һуң  Мысыр тарихы ғәрәп-израиль конфликты һәм донъяла деколонизация процессы менән билдәләнә.

*1948 йылда Мысыр Израиль  менән һуғышта еңелә. Бының өсөн король Фәруҡты ғәйепләйҙәр.
*1952 йылда армия офицерҙары Фәруҡты тәхетенән баш тартырға мәжбүр итәләр. Уларҙың лидеры генерал Нәғиб Мысыр башлығы булып китә.  
*1954 йылда уны [[Ғәмәл Әбдел Насир]] алмаштыра. 
*1956 йылда Әбдел Насир Әл-Сүәйс каналын национализациялай. Бөйөк Британия, Израиль, Франция һәм берлек төҙөй.  һәм 
*1956 йылдың октябрендә Израиль Синайға бәреп инә. Француздар һәм инглиздәр үҙ ғәскәрен порт-Сәидкә индерә, әммә улар АҠШ баҫымы аҫтында китергә мәжбүр була. 
Ғәмәл Әбдел Насир социалистик режим индерә. Уның етәкселенедә һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф яҡшырыуа, әммә иҡтисад торғонлоҡ кисерә. 
*1967 йылда  Мысыр Израиль менән алты көнлөк һуғышта еңелеп ҡала. 
*1970 йылда Насир вафат булып ҡала. 

Бөгөн Мысыр  халҡы тиҙ арта һәм ауыл хужалығы ерҙәре етмәү мәсьәләһе килеп тыуа. Әммә Мысырҙа туристик индустрия сәскә ата,  шулай уҡ бай тәбиғи газ экспорты потенциалына эйә. 
*2011 йылдың башында Мысырҙа демонстрацияларҙан һуң ил башлығы Хөсни Мөбәрәк отставкаға китергә мәжбүр була &lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/02/13/036/ Руководить внутренней и внешней политикой Египта будет глава Высшего совета ВС]&lt;/ref&gt;. һәм Мысырҙа яңы тарих башлана. 
*2013 йылдың 3 июлендә Мысырҙа хәрби түңкәрелеш була. Президент Мурси ҡулға алына. Дәүләттең ваҡытлыса башлығы итеп  Конституцион суд рәйесе  Адли Мансур ҡуйыла.
*2014 йыл Мысырҙа яңы конституция ҡабул ителә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/*19/830318.html В Египте подводят итоги референдума по изменению конституции]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
*Бөгөн Мысыр халҡы 82 миллион кеше тәшкил итә.

== Иҫкәрмәләр ==
{{примечания|2}}

== Сығанаҡтар ==
* ал-Джабарти Абд ар-Рахман. Египет в канун экспедиции Бонапарта (1776—1798) / Пер., предисл. и примеч. X. И. Кильберг. М., 1978.
* ал-Джабарти Абд ар-Рахман. Египет в период экспедиции Бонапарта (1798—1801) / Пер., предисл. и примеч. И. М. Филыштинского. М., 1962.
* цикл передач «Планета Египет» 18.06.2012- 06.2012 на телеканале «Культура»

== Әҙәбиәт ==
* Брестед Д., [[Тураев, Борис Александрович|Тураев Б.]] История Древнего Египта. Мн.: Харвест, 2003. ISBN 5-17-031907-X
* Зеленев Е. И. Египет. Средние века. Новое время. СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 1999.
* Зеленев Е. И. Государственное управление, судебная система и армия в Египте и Сирии (XVI — начало XX в.). СПб.: Изд-во Санкт-Петербургского университета, 2003.
* Исаев, Л. М., А. Р. Шишкина Египетская смута XXI века. М.: URSS, 2012.
* [[Коростовцев, Михаил Александрович|Коростовцев М. А.]] [http://aegyptica.orientalstudies.ru/rus/index.php?option=com_publications&amp;Itemid=75&amp;pub=456 Писцы Древнего Египта]/ Под общей редакцией А. С. Четверухина. — СПб.: [[Летний Сад (издательство)|Летний сад]], 2001. — 368 с.
* [[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]] '''[http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=335&amp;Itemid=1 Долгосрочная политико-демографическая динамика Египта: Циклы и тенденции]'''. М.: Восточная литература, 2006. ISBN 5-02-018526-4
* Кошелев В. С. Египет: от Ораби-паши до Саада Заглула. 1879—1924. М.: [[Институт востоковедения]], 1992.
* Перепелкин Ю. [http://www.egyptology.ru/perepelkin.htm#History История Древнего Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251025041349/http://www.egyptology.ru/perepelkin.htm#History |date=2025-10-25 }}.— СПб.: [[Летний Сад (издательство)|Летний сад]], 2000. ISBN 5-89740-011-3
* Семенова Л. А. Из истории Фатимидского Египта: Очерки и материалы. М.: Наука, 1974.
* Семенова Л. А. Салах ад-Дин и мамлюки в Египте. М.: Наука, 1966.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojny-revoluciji-v-severnoj-afrike.htm#egypt Материалы по новейшей истории Египта] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190610134435/http://www.conflictologist.org/main/konflikty-vojny-revoluciji-v-severnoj-afrike.htm#egypt |date=2019-06-10 }}.
* [http://www.kulichki.com/~gumilev/HE1/ История Востока].

{{Библиоинформация}} {{^|12px}}

{{Азия по темам|тарихы|Тарих|цвет=Египет}}

[[Категория:Мысыр тарихы|*]]</text>
      <sha1>2z6uxhwuq4p2f4z1dow7n5lrc1yfg1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Разволяев Иван Павлович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154134</id>
    <revision>
      <id>1301605</id>
      <parentid>1056555</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T11:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7962" sha1="muag0ep2538iabyzg7jb0wf5y31av5x" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Разволяев Иван Павлович''' ([[25 ғинуар]] [[1915 йыл]] — [[4 февраль]] [[1981 йыл]]) — [[Бөйөк Ватан һуғышы]] яугиры. [[112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы|112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы]] 60-сы гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры, гвардия [[Капитан (хәрби дәрәжә)|капитаны]]. [[Советтар Союзы Геройы]] (1944).

== Биографияһы ==
Иван Павлович Разволяев 1915 йылдың 25 ғинуарында Кәнсер станцияһында ([[Ырымбур өлкәһе]] [[Ҡыуандыҡ районы]]) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса [[Урыҫтар|урыҫ]].

[[Ҡыуандыҡ]] ҡалаһында 5 класс тамамлай. Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем — тимер юлында, һуңынан — «Красный доброволец» [[колхоз]]ында эшләй.

[[Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы|Ҡыҙыл Армияла]] — 1936 йылдан. [[1940 йыл]]да Минск ҡалаһында кавалерия училищеһын, [[1941 йыл]]да — Һарытау бронетанк училищеһын тамамлай. Совет ғәскәрҙәренең Көнбайыш Украинаға һәм Көнбайыш Белоруссияға походында ҡатнаша ([[1939 йыл]]). Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдан алып.

60-сы гвардия кавалерия полкы эскадроны командиры гвардия капитаны Иван Разволяев [[Польша]]ны азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Пилица йылғаһын боҙ өҫтөнән һәм, урыны менән кисеп, ҡаршы яҡ ярға сыға. Разволяевтың эскадроны беренселәрҙән булып Томашов (Томашув-Мазовецкий) ҡалаһына бәреп инә, Калиш — Едлец — Голухов шоссе юлын киҫеп, сигенгән дошманды юҡ итә һәм Едлец һәм Голухов тораҡ пункттарын яулап ала. Варшава шоссеһына сығып, Разволяевтың эскадроны дошманға сигенеү юлын тулыһынса киҫә. Әлеге алыштарҙа эскадрон яугирҙары 150-ләп немец гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итә, өс тиҫтә автомашина тартып алына.

[[СССР Юғары Советы]] Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Разволяев Иван Павлович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға [[Ленин ордены]] һәм [[«Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР)|«Алтын Йондоҙ» миҙалы]] (5680-се) тапшырыла.

[[1947 йыл]]да офицер—кавалерист Юғары офицер бронетанк мәктәбен тамамлай. 1954 йылдан алып [[майор]] И. П. Разволяев — запаста.

[[Дондағы Ростов]] ҡалаһында йәшәй, профилактика инструкторы вазифаһында эшләй — «Горизонт» производство берекмәһе объекттарын янғындан һаҡлай&lt;ref&gt;[http://www.mchs.gov.ru/northwesteview/detail.php?ID=145561 Сегодня ростовчане отмечают памятную дату в жизни родного города]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.&lt;/ref&gt;.

1981 йылдың 4 февралендә вафат була, Дондағы Ростовта ерләнә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
* Советтар Союзы Геройы
* «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5680-се, 27.02.1945)
* [[Ҡыҙыл Байраҡ ордены]]
* ике [[Ҡыҙыл Йондоҙ ордены]] 
* Миҙалдар

== Хәтер ==
* Дондағы Ростовта Герой йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* И. П. Разволяевтың исеме 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән [[Башҡортостан Республикаһының Милли музейы]] бинаһында (Өфө ҡалаһы, Совет урамы, 14) мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында (Өфө ҡалаһы, Левитан урамы, 27) уйылып яҙылған.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Герои Советского Союза Ростовской области

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* {{Warheroes|id=4502}}
* [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&amp;G07/2154ce15/index Разволяев Иван Павлович].
* [http://kraeved.opck.org/zemlaki/geroi_ss/r/razvolyaev.php Разволяев Иван Павлович (1915—1981)]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
* [https://web.archive.org/web/20151222114852/http://orenlib.ru/index.php?dn=kray&amp;to=art&amp;id=188 Областная библиотека им. Н. К. Крупской (Оренбург). Герои Советского Союза — оренбуржцы].
* [http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Posle.pdf Герои Советского Союза, проживавшие на Дону после Великой Отечественной войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140304165028/http://dspl.ru/files/el_res/milash_2010/2010txt/news/Geroi_Posle.pdf |date=2014-03-04 }}.

{{Портал|Башҡорт атлы дивизияһы}}
{{Башҡорт атлы дивизияһы}}
[[Категория:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары]]
[[Категория:Дондағы Ростовта вафат булғандар]]
[[Категория:1981 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 февралдә вафат булғандар]]
[[Категория:1915 йылда тыуғандар]]
[[Категория:25 ғинуарҙа тыуғандар]]
[[Категория:Советтар Союзы Геройҙары:112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы]]</text>
      <sha1>muag0ep2538iabyzg7jb0wf5y31av5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осташев Аркадий Ильич</title>
    <ns>0</ns>
    <id>156243</id>
    <revision>
      <id>1301590</id>
      <parentid>1299871</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36516" sha1="ecmawp5at721uqk57da9jobm9mo8wxs" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Осташев Аркадий Ильич''' ({{Тыуған көнө|30|9|1925}} — {{Үлгән көнө|12|7|1998}}) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, инженер-механик, [[Ер]]ҙең беренсе яһалма юлдашын һәм [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавты]] осороуҙа ҡатнашыусы, техник фәндәр кандидаты, доцент, Ленин һәм Дәүләт премиялары лауреаты, ракеталарҙы һәм ОКБ-1 ракета-космос комплекстарын төп һынаусы, Королев Сергей Павловичтың уҡыусыһы һәм фекерҙәше.

== Биографияһы ==
1925 йылдың 30 сентябрендә [[Мәскәү]] өлкәһенең Ногинский районы Малое Васильево ауылында тыуған. Әсәһе — Осташева Серафима Васильевна] (ҡыҙ фамилияһы Гирусова), [[1888 йыл]]да тыуған. Атаһы — Илья Васильевич Осташев], [[1881 йыл]]да тыуған.

Аркадий өлкән [[Туғанлыҡ төшөнсәләре|ағаһы]] Евгений менән бергә мәктәп йылдарында «Белем — көс» журналы етәкселегендә 10 тапҡыр ҙурайтыусы, кәрәкле станинаһы һәм ике яҫылыҡта боролош механизмдары булған [[телескоп]] төҙөй, окуляр һәм объектив өсөн линзаларҙы журнал редакцияһы бушлай ебәрә. Унан [[Ай (юлдаш)|Айҙы]] күҙәтәләр, [[Ҡояш системаһы]] планеталарына осоу тураһында хыялланалар. Евгений Аркадийға икенсе класта немец телен өйрәтә башлай. Был Аркадийға алдынғы фәнни-техник әҙәбиәтте өйрәнеүгә ғүмер буйы ярҙам итә.

А. И. Осташев [[1942 йыл]]да Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһында 32-се урта мәктәптең 9 класын тамамлағас, С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институты янындағы әҙерлек курстарында 2,5 ай уҡый һәм 10 класс программаһы буйынса имтихандар тапшыра һәм шуның һөҙөмтәләре буйынса С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү авиация институтына уҡырға инә. Институттың дүртенсе курсында уҡығанда А. И. Осташевҡа ракета техникаһы буйынса немец документтары менән танышыу форсаты тейә. Уны ил етәкселеге ебәргән белгестәр төркөмө [[Бөйөк Ватан һуғышы]]нан һуң [[Германия]]нан алып сыға. Немец белгестәре ракета эшләүҙә өлгәшкәндәрҙе ентекле тикшергәндән һуң, А. И Осташев диплом проекты темаһын тулыһынса билдәләй: «Составная ракета с крылатой последней ступенью, со спецчастью — устойчивость движения крылатой ступени». Әммә диплом проектының темаһы консультант һайлау менән ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Темаһы яңы булғанлыҡтан консультациянан баш тарталар:
&lt;br&gt;

* МАИ-ның 2-се факультеты деканы, [[Фән докторы|техник фәндәр докторы]], профессор, генерал-майор Владимир Михайлович Мясищев;
* ЛИИ начальнигы урынбаҫары, техник фәндәр докторы, профессор Иван Васильевич Остославский;
* Н. Н. Поликарповтың урынбаҫары, истребителдәр өсөн шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе ракета двигателдәре тиҙләткестәренең баш конструкторы [http://www.airwar.ru/enc/fww2/i21.html Михаил Михайлович Пашинин].

Декан ярҙамсыһы Гапоненко Михаил Прокопьевич уға Сергей Павлович Королевҡа мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шулай итеп, [[1947 йыл]]да А. И. Осташев С. П. Королёв менән таныша. Һәм 1947 йылдан алып 1948 йылда МАИ-ны тамамлағанға тиклем А. И. Осташев оборона сәнәғәте министрлығының ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙең студенттар конструкторлыҡ бюроһы-3-тә өлкән техник булып эшләй, Сергей Павлович Королев етәкселеге аҫтында диплом яҡлауға әҙерләнә.

[[1948 йыл|1948]] -[[1951 йыл]]дарҙа ғилми-тикшеренеү институты-88-ҙә оборона конструкторҙары бюроһында (ОКБ-1) инженер һәм өлкән инженер булып эшләй. [[1951 йыл|1951]] — [[1953 йыл]]дарҙа НИИ-88 ОКБ-1 5-се бүлек төркөмө начальнигы булып эшләй. [[1952 йыл]]да Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты янындағы Юғары инженерҙар курсын тамамлай. Шулай уҡ был йылда Мкрксизм-Ленинием университетын (ВУМЛ) тамамлай. [[1953 йыл|1953]] -[[1959 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 19-сы бүлек начальнигы урынбаҫары. [[1956 йыл]]да [[Советтар Союзы Коммунистар партияһы|КПСС]] сафына инә.

[[1959 йыл|1959]] — [[1969 йыл]]дарҙа — ОКБ-1 721-се бүлек начальнигы. [[1969 йыл|1969]] — [[1973 йыл]]дарҙа — ЦКБЭМ МОМ һынау буйынса баш конструкторҙың ғилми консультанты. [[1973 йыл|1973]]-[[1980 йыл]]дарҙа— ЦКБЭМ МОМ 7-се комплекс (ракеталар һынау һәм КА) урынбаҫары һәм етәксеһе (1974 йылдан [[:ru:Энергия (РКК)|НПО «Энергия»]] МОМ 10-сы комплексы). [[1975 йыл]]да А. И. Осташев Байконур космодромы техник комплексында Рәсәй-Америка [[:ru:Союз — Аполлон|«ЭПАС»]] программаһы буйынса техник етәксе урынбаҫары сифатында һынау етәксеһе була.

[[1980 йыл|1980]] -[[1986 йыл]]дарҙа — 102-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы. [[1986 йыл]]дан 382-се бүлектең һынау буйынса ғилми консультанты һәм НПО «Энергия» МОМ баш конструкторы (1994 йылдан — П. С. Королев исемендәге РКК «Энергия»). [[1947 йыл]]дан алып А. И. Осташевтың бөтә ғилми-инженерлыҡ эшмәкәрлеге ракеталарҙы һәм ракета-космос комплексын һынау системаһын эшләү һәм әйләнешкә индереү менән бәйле. А. И. Осташев етәкселегендә тулыһынса ракеталарҙы һынауға бағышланған том № 14] төҙөлгән. Аркадий Ильич 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, мәҡәләләр һәм уйлап табыуҙар авторы һәм авторҙашы.
[[Файл:Аттестат_доцента.JPG|мини|300x300пкс|доцент А. И. Осташевтың аттестаты.]]
А. И. Осташев инженерлыҡ һәм ғилми эштән тыш уҡытыу эшмәкәрлеге лә алып бара.

[[1964 йыл]]дан С. Орджоникидзе исемендәге МАИ («Комплексные системы измерений летательных аппаратов» кафедраһы) доценты, 308-се кафедрала лекциялар уҡый.

Предприятие хеҙмәткәрҙәре өсөн «ракета-космос техникаһын һынау» курсы буйынса лекциялар уҡый. Предприятиеның һәм [[Рәсәйҙең космос сәнәғәте|космос тармағының]] үҫеш тарихын яҙыуҙа ҡатнаша. Королев һәм Гагарин фәнни уҡыуҙарында әүҙем ҡатнаша.

А. И. Осташев 1998 йылдың 12 июлендә Мәскәү ҡалаһында вафат була. Аркадий Ильич Осташевтың шәхси васыяты буйынса өлкән ағайы Аркадий Ильич Осташевтың ҡәберендә ерләү өсөн кремациялана. 1998 йылдың декабрендә, [[Ҡаҙағстан]] етәкселегенән тейешле рөхсәт һәм ризалыҡ алғандан һуң, А. И. Осташевтың көлөн ҡатыны һәм улы [[Байҡоңыр (ҡала)|Байконур]] ҡалаһына алып баралар һәм бында  1960 йылдың 24 октябрендә Байконур космодромының 41 майҙансығында континент-ара ракета Р-16-ны осороуға әҙерлек барған саҡта һәләк булған уның өлкән ағаһы Осташев Евгений Ильич ерләнгән туғандар ҡәберендә ерләйҙәр.

== Ғаиләһе ==
Ҡатыны — Осташева (кейәүгә сыҡҡанға тиклем Васильева) Людмила Васильевна (1924—2003 й.й..).

Ҡыҙы — Ольга Аркадьевна Осташева (1951 йылда тыуған).

Улы — Михаил Аркадьевич Осташев (1956 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Никита Олегович (1977 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Юлия Михайловна (1979 йылда тыуған).

Ейәнсәре — Осташева Анна Михайловна (1982 йылда тыуған).

Ейәне — Осташев Илья Олегович (1984 йылда тыуған).

Бүләсәре — Алена (2007 йылда тыуған).

Бүләсәре — Александра (2009 йылда тыуған).

Бүләһе — Никита (2014 йылда тыуған).

Бүләһе — Александер Лиам (2018 йыл тыуған).

Бүләсәре — Миа Джулиана (2020 йылда тыуған).

== Наградалары ==
[[Файл:Благодарность_Президента.JPG|мини|Рәсәй Федерацияһы Президентының ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн рәхмәт хаты.]]
Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташев бүләкләнә:

* «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы — 1945 й.
* [[Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены]] — ракета техникаһын үҙләштереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн һәм ОКБ-1-ҙең 10-йыллығы менән бәйле — 1956 г.
* [[Ленин ордены]] — Ерҙең беренсе юлдашын осорған өсөн — 1957 йыл.
* СССР Фәндәр академияһының миҙалы, беренсе юлдаш өсөн.
* [[Ленин премияһы]] — [[Ер|Ерҙең]] тышҡы радиация бүлкәттәрен асыуҙа һәм тикшереүҙә һәм Ер менән Айҙың магнит ҡырын тикшереүҙә ҡатнашҡаны өсөн — 1960 й.
* Ленин ордены — Ерҙең [[Гагарин Юрий Алексеевич|беренсе космонавт]]ы осҡан өсөн— 1961 й.
* Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — беренсе берлектәге халыҡ-ара осош СОЮЗ-АПОЛЛОН-ды осоуға әҙерләгән һәм тормошҡа ашырған өсөн — 1976 йыл
* Дәүләт премияһы — космос тикшеренеү өлкәһендә эштәре өсөн (&quot;Прогресс&quot; йөк карабын һынау методикаһын булдырыған һәм ғәмәлгә ндерегән өсөн) — 1979 й.
* [[«Хеҙмәт ветераны» миҙалы]].
* «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн (хәрби ҡыйыулыҡ өсөн) юбилей миҙалы. Владимир Ильич Лениндың тыуыуының 100 йыллығы хөрмәтенә».
* Башҡа миҙалдар.
* Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәт хаты ([[9 апрель|9 апрель,]] [[1996 йыл]]) — ватан космонавтикаһы үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн&lt;ref&gt;[http://kremlin.ru/acts/bank/9156 Распоряжение Президента Российской Федерации от 9 апреля 1996 года № 174-рп «О поощрении ветеранов ракетно-космической отрасли, внёсших большой вклад в развитие отечественной космонавтики»]&lt;/ref&gt;.

1959 йылда А. И. Осташевҡа техник фәндәр кандидаты ғилми исем бирелә. Профессиональ эшмәкәрлегендә өлгәшкән һөҙөмтәләре өсөн А. И. Осташевҡа Республика әһәмиәтендәге персональ пенсия тәғәйенләнә ([http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg персональ пенсия тәғәйенләү өсөн характеристика] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412063051/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/razdel1/foto_01_01.jpg |date=2019-04-12 }}).

Үлсәү йондоҙлоғонда йондоҙ А. И. Осташев исеме менән атала (Аркадий).

== Хәтер ==
[[Файл:В_музее_площадки_№_2_космодрома_Байконур.jpg|мини|300x300пкс|Байконур космодромында 2-се майҙансыҡ музейы]]

* Байконур космодромының 2-се майҙансыҡ музейында А. И. Осташевҡа бағышланған экспозиция ойошторолған.
* Мәскәү өлкәһенең Ногинский районы Электроугли ҡалаһындағы крайҙы өйрәнеү музейында ағалы-ҡустылы Осташевтарға бағышланған стенд бар. Малое Васильево ауылында Осташевтар бала сағында йәшәгән 17-се йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
* Мәскәү ҡалаһындағы космонавтика Мемориаль музейында А. И. Осташевтың шәхси архивынан документтар һаҡлана.
* А. И. Осташев 50-нән ашыу йыл эшләгән предприятие музейында (РКК «Энергия»), уға арналған материал бар.
* 1993 йылда РГАНТД-ла А. И. Осташевтың шәхси архив документтары ҡуйылған.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* ''Королева Н. С.'' «С. П. Королев Атаһы» — {{М.}}: «Фән», 2007. — ISBN 5-02-034428-1.
* ''Е. б чертка''[http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html кеше һәм ракета] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260717031037/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/chertok/kniga-1/01.html |date=2026-07-17 }} — {{М.}}.: «Машина», 1999. — ISBN 5-217-02942-0.
* ''В. п мишина'' «Записки ракетчик» ясй — полиграфия компанияһы «Лаватер», 2013. — ISBN 978-5-904341-26-8.
* ''Николай Каманин. П.'' [http://www.books.sh/blib_108577.html «йыһан Йәшереп»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201004222347/http://www.books.sh/blib_108577.html |date=2020-10-04 }} — {{М.}}.: «Инфортекс-ИФ», 1995.
* ''В. к. Герчик'' [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html «йыһан Прорыв»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191119202625/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ziv/1991/5/proryv.html |date=2019-11-19 }} — {{М.}}.: АЛАТАУ «Велес», 1994. — ISBN 5-87955-001-X;
* {{Китап|автор=Голованов Я. К.|заглавие=Королёв: Факты и мифы|ссылка=http://testpilot.ru/review/golovanov/korolev/index.htm|место=М.|издательство=«Наука»|год=1994|страниц=798|isbn=5-02-000822-2}} Архивная копия 1 февраль 2014 н Wayback Machine
* {{Китап|автор=Белоглазова Е. Т.|заглавие=Совершенно секретный генерал|место=М.|издательство=«Герои Отечества»|год=2005|страниц=344|isbn=5-98698-012-3|тираж=1500}}
* {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]], Бондаренко Л. К.|заглавие=Калининград-Королев: к космическим высотам - из глубины веков|издание=2-е|место=М.|издательство=«Московский журнал»|год=1998|страниц=301}}
* {{Китап|автор=Туль А. А.|заглавие=В зоне риска|место=[[Калуга]]|издательство=«Золотая аллея»|год=2001|страниц=464|isbn=5-7111-0333-1}}
* [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm ''Ер Ануфриенко А.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }} [http://kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm «Минең беренсе тормош»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140415040955/http://www.kik-sssr.ru/CNII-50-1.htm |date=2014-04-15 }};
* ''С. а. Лоскутов'' «ОКБ Телеметрия-1»;
* {{Китап|автор=Корешков А. А.|заглавие=За стеной секрета: записки испытателя|место=Владимир|издательство=«Собор»|год=2010|страниц=287|isbn=5-904418-74-4}}
* {{Китап|автор=Harford, James|заглавие=Korolev: How One Man Masterminded the Soviet Drive to Beat America to the Moon|ссылка=http://www.abebooks.com/servlet/BookDetailsPL?bi=16350571791&amp;searchurl=isbn%3D0471148539|место=[[Нью-Йорк|New York]]|издательство=[[John Wiley &amp; Sons]]|год=1997|allpages=392|isbn=0-471-14853-9|ref=Harford J.}}
* ''А. а. Шмелев'' «бурыстары һәм намыҫлы кеше» — {{М.}}.: «Борисом пастернаком», 1996. — ISBN [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]] 5-86568-133-3 (ошибоч.&lt;span style=&quot;border-bottom:1px dotted gray; cursor:default&quot; title=&quot;Хотя данный ISBN-номер не соответствует стандарту, именно в таком виде он указан в источнике.&quot;&gt;)&lt;/span&gt;&lt;span&gt; &lt;/span&gt;; [[Категория:Википедия:В источниках используется некорректный ISBN]]
* {{Китап|автор=Шмелёв А. А|заглавие=Люди долга и чести. — Кн. 2-я|место=М.|издательство=Изд-во «Московский журнал»|год=1998}}
* {{Китап|автор=Сковорода-Лузин В. И.|заглавие=Телеметрия. Глаза и уши главного конструктора|место=М.|издательство=«Оверлей»|год=2009|страниц=320|isbn=978-5-85493-134-2}}
* {{Китап|автор=Марков Ю.|заглавие=Космонавтика с веселым лицом: полувековая история космонавтики в парадоксах и курьезах, шутках и анекдотах|издательство=«Маска»|год=2011|страниц=473|isbn=978-5-91146-550-6}}
* {{Китап|заглавие=Неизвестный Байконур: сборник воспоминаний ветеранов Байконура|ответственный=под ред. Б. И. Посысаева|место=М.|издательство=«Глобус»|год=2001|страниц=528|isbn=5-8155-0051-8}}
* {{Китап|автор=Порошков В. В.|заглавие=Ракетно-космический подвиг Байконура|место=М.|издательство=«Патриот»|год=2007|страниц=291|isbn=5-7030-0969-3|тираж=1000}}
* {{Китап|заглавие=Берег Вселенной: воспоминания ветеранов космодрома Байконур|ответственный=под общ. ред. А. С. Болтенко|место=К.|издательство=Феникс|год=2014|страниц=537|isbn=978-966-136-169-9}}
* {{Китап|заглавие=С. П. Королёв. Энциклопедия жизни и творчества|ответственный=под ред. [[Лопота, Виталий Александрович|В. А. Лопота]]|издательство=РКК «Энергия» им. С. П. Королёва|год=2014|страниц=704|тираж=5000|isbn=978-5-906674-04-3}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Испытания ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты|место=Королёв|год=2005|страниц=284|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|заглавие=Сергей Павлович Королев − гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королеве|место=М.|издательство=Изд-во Московского гос. ун-та леса|год=2010|страниц=128|isbn=978-5-8135-0510-2|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=[[Лебедев, Валентин Витальевич|Лебедв В.В.]]|заглавие=«Устоять на дороге в космос»|место=М.|издательство=ИТРК|год=2016|страниц=400|isbn=978-5-88010-400-0}}
* {{Китап|автор=Елисеев В.И.|заглавие=«Мы в Байконур вросли сердцами»|место=М.|издательство=ОАОМПК|год=2018|страниц=766|isbn=978-5-8493-0415-1}}
* {{Китап|автор=[[Позамантир, Раиса Дмитриевна|Позамантир Р. Д.]]|заглавие=«Ракетно-космический наукоград Королёв»|место=М.|издательство=ИП Струченевская О.В.|год=2018|страниц=260|isbn=978-5-905234-12-5}}

== Һылтанмалар ==
* {{Cite web|url=http://sm.evg-rumjantsev.ru/|title=Сайт «Космический мемориал» (sm.evg-rumjantsev.ru)|accessdate=2016-02-24}}
** [http://sm.evg-rumjantsev.ru/des3/ostashev-arkadij-iljich.htm Осташев А. И.] на сайте «Космический мемориал».
* {{Cite web|url=http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm|title=«Осташев Аркадий Ильич». Интернет-выставка из серии «Архив и личность: сотрудничество для истории»|accessdate=2015-12-20}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222035456/http://vystavki.rgantd.ru/ostashev/index.htm |date=2014-02-22 }}
* [http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&amp;&amp;st=248 Гвардеец королёвской школы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230447/http://www.gazetakoroleva.ru/?number=2010111&amp;&amp;st=248 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»''
* [http://www.mosoblpress.ru/regions/18/mass_media/3/93/item26457/ Братья Осташевы из Электроуглей] // ''Агентство новостей Подмосковья''
* [http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/thisday/index.shtml?09-30.html Календарь энциклопедии космонавтики] // А. Железняков.
* [http://cosmosinter.ru/data/witness/detail.php?ID=1715 Об испытаниях ракеты Р-7 вспоминает известный испытатель фирмы С. П. Королёва, Лауреат Ленинской и Государственной премий Аркадий Ильич Осташев] // ''Социально-просветительный портал «Труженики космоса»''
* [http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&amp;month=7&amp;number=2010070&amp;st=142 Ещё одна встреча с Королёвым] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221230444/http://www.gazetakoroleva.ru/index.php?arhivyear=2011&amp;month=7&amp;number=2010070&amp;st=142 |date=2014-02-21 }} // ''«Калининградская правда»''
* [http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php Заметки ведущего испытателя ОКБ-1 А. И. Осташева «Незабываемые дни» о днях перед стартом Ю. А. Гагарина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152750/http://projects.rusarchives.ru/12april/pages/02_53.php |date=2019-12-04 }} // ''Федеральное архивное агентство''
* [http://www.lawmix.ru/pprf/109532 Распоряжение Президента РФ от 09.04.1996 г.]
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|часть=Раздел 3. Конструктор|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp217.htm|заглавие=С. П.  Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка=|ответственный=|место=М.|издательство=«Наука»|год=1986|страниц=519|isbn=|тираж=|ref=Осташев А. И.}}
* {{Китап|автор=Осташев А. И.|год=1986|тираж=|isbn=|серия=|страниц=519|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=Раздел 4. С. П. Королёв — организатор|место=|издание=|ответственный=|викитека=|ссылка=|оригинал=|заглавие=С. П.  Королёв. Учёный. Инженер. Человек. Творческий портрет по воспоминаниям современников: Сб. статей|ссылка часть=http://www.korolev-s-p.ru/tpk/tp311.htm|ref=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Осташев А. И.|заглавие=Дело моей жизни|ссылка=http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9712.php|издание=«Наше Наследие»|тип=журнал|год=2011|номер=97|страницы=|doi=|issn=}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=dqT90VmYgEU День, когда не стартуют ракеты. Часть первая]
* [https://www.youtube.com/watch?v=pvHfdDrenaA День, когда не стартуют ракеты. Часть вторая]
* [https://www.youtube.com/watch?v=qqBa_uxs6v8 Открытый космос. 1 серия]
* [http://users.livejournal.com/___lin___/250471.html История РКК «Энергия» с 1946 по 2011 год. Три тома в электронном виде.]
* [http://astronaut.ru/bookcase/books/chert2/text/43.htm?reload_coolmenus Фото покорителей космоса]
* [http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm Осташев Аркадий Ильич] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141214141051/http://www.famhist.ru/famhist/chertok/003802ba.htm#002a97e4.htm |date=2014-12-14 }} // ''Семейные истории''
* [http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 Российский общеобразовательный портал РОО «Мир Науки и Культуры». ISSN 1684-9876 Космический календарь. 30 сентября] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140421050633/http://nature.web.ru:8001/db/msg.html?mid=1171376 |date=2014-04-21 }}
* [http://tripulacion.narod.ru/ Воспоминания ветерана ракетно-космической корпорации «Энергия», соратника С. П. Королёва, инженера-испытателя ракетно-космических комплексов, лауреата Ленинской и Государственной премий СССР Аркадия Ильича Осташева]
* [http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography Осташев А. И. на электронном мемориале памяти] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191204152539/http://pomnipro.ru/memorypage67799/biography |date=2019-12-04 }}
* Эдуард Щербаков [https://soyuzveteranov.ru/content/gazeta-raketno-kosmicheskoy-korporacii-energiya-za-novuyu-tehniku-pishet-o-veterane-raketno «Из когорты первопроходцев»]
* [http://www.mk.ru/incident/2015/10/29/katastrofa-na-baykonure-pochemu-pogibli-124-cheloveka-vo-glave-s-marshalom.html ''Сажнева Е.'' Катастрофа на Байконуре: почему погибли 124 человека во главе с маршалом. &lt;small&gt;«Что я скажу Никите Сергегевичу?!»&lt;/small&gt; // Сайт газеты «Московский комсомолец» (www.mk.ru) 29 октября 2015], опубликовано:&lt;br&gt;&lt;br&gt;''Сажнева Е.'' «Причин не раскрывать, а если спросят — взорвался бензовоз…» // Газета «Московский комсомолец», 30 октября 2015. — № 26951.
* [http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ Племя титанов // Научно-популярный журнал «Российский Космос» — 2015. — № 10. — С. 46.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004185834/http://www.r-kosmos.ru/issue/118/ |date=2015-10-04 }}
* [http://www.soyuzveteranov.ru/?q=content/zhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve Общероссийская общественная организация ветеранов «Российский совет ветеранов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191009053253/https://soyuzveteranov.ru/?q=content%2Fzhurnal-rossiyskiy-kosmos-no-10-za-2015-goda-ob-arkadii-iliche-ostasheve |date=2019-10-09 }}
** [https://soyuzveteranov.ru/content/delegaciya-rossiyskogo-soyuza-veteranov-pochtila-pamyat-ispytateley-pogibshih-pri-ispolnenii День Памяти и уважения // Российский Союз Ветеранов].
* [https://web.archive.org/web/20170406021710/http://www.elugli.info/gazeta/articles.php?ELEMENT_ID=9410 Космический подвиг Евгения Осташева//Газета «ЭЛЕКТРОУГЛИ ДЕНЬ ЗА ДНЕМ» 12/04/2011]
* [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/press-byulleten-gagarin/press_bull_3-2011.pdf К 50-летию полёта Ю. А. Гагарина //Пресс-бюллетень № 3 |Январь — апрель| 2011].
* [https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-сентября-1925-года-родился-осташев-аркад/ Журнал «Всё о космосе»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804045424/https://aboutspacejornal.net/2017/09/30/30-%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F-1925-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%81%D1%8F-%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2-%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B4/ |date=2020-08-04 }}.
* {{Китап|автор=|заглавие=Военный энциклопедический словарь ракетных войск стратегического назначения|ответственный=Министерство обороны РФ; Гл. ред.: [[Сергеев, Игорь Дмитриевич|И. Д. Сергеев]], [[Яковлев, Владимир Николаевич (военачальник)|В. Н. Яковлев]], [[Соловцов, Николай Евгеньевич|Н. Е. Соловцов]]|место=М.|издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]]|год=1999|страниц=632|isbn=5-85270-315-X|тираж=8500}}.

[[Категория:Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Ленин ордены кавалерҙары]]
[[Категория:Техник фәндәр кандидаттары]]
[[Категория:СССР ғалимдары]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институтын тамамлаусылар]]
[[Категория:Мәскәү дәүләт авиация институты уҡытыусылары]]
[[Категория:СССР инженерҙары]]
[[Категория:КПСС ағзалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:СССР Дәүләт премияһы лауреаттары]]
[[Категория:Ленин премияһы лауреаттары]]
[[Категория:«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 50 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр]]
[[Категория:«1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән наградланыусылар]]
[[Категория:Мәскәүҙә вафат булғандар]]
[[Категория:1998 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:12 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1925 йылда тыуғандар]]
[[Категория:30 сентябрҙә тыуғандар]]</text>
      <sha1>ecmawp5at721uqk57da9jobm9mo8wxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164693</id>
    <revision>
      <id>1301579</id>
      <parentid>1223309</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8014" sha1="9c7fockha5x90ba0d727sguf3u0pw3i" xml:space="preserve">{{УК}}'''Неон''' ('''Ne''', {{Lang-la|neon}}) —[[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 2-се осоро, 18-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 10. Аҫыл газ.

== Символы ==
Неон элементының символы — Ne (''Неон'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Таралыуы буйынса [[Ғаләм|Ғаләмдә]] [[водород]], [[гелий]], [[кислород]] һәм [[Углерод|углеродтан ҡала]] бишенсе элемент булып тора. Инерт, бер атомлы төҫө һәм еҫе булмаған аҫыл газ. [[1898 йыл]]даһауанан шыйыҡ [[водород]], [[кислород]], [[аргон]] һәм [[углекислый газ]] сығарған ваҡытта асыҡланған.

Неон [[1898 йыл|1898 йылдың]] июнендә инглиз химиктары ''Уильям Рамзай'' һәм ''Морис Траверс'' тарафынан табылған&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=[[Рамзай, Уильям|William Ramsay]], [[Траверс, Моррис|Morris W. Travers]]|заглавие=On the Companions of Argon|ссылка=http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281898%2963%3C437%3AOTCOA%3E2.0.CO%3B2-E|язык=en|издание=Proceedings of the Royal Society of London|тип=|год=1898|том=63.878|номер=|страницы=437–440}}&lt;/ref&gt;. Улар кислород, [[азот]], [[аргон]] һәм һауаның ауыр компоненттарын шыйығайтҡандан һуң инерт газ тороп ҡалыуы асыҡлай. 1910 йылдың декабрендә француз уйлап табыусыһы ''Жорж Клод'' неон тултырып газлы лампа булдыра.

=== Этимологияһы ===
Атамаһы грекса ''neon'' — ''яңы'' тип тәржемә ителә.

Элементҡа Рамзайҙың ун өс йәшлек улы Вилли исем биргән тигән риүәйәт бар, ул атаһына {{lang-lat|novum}} (яңы) тигән исем бирергә тәҡдим иткән. Атаһына был идея оҡшай, тик ул грек синонимына ярашлы neon исеме матурыраҡ яңғыраясаҡ тип һанап, шуны ҡалдыра&lt;ref&gt;{{Китап|автор=Mary Elvira Weeks.|часть=XVIII. The inert gases|заглавие=Discovery of the elements : collected reprints of a series of articles published in the Journal of Chemical Education|оригинал=|ссылка=https://books.google.com.by/books?id=SJIk9BPdNWcC&amp;lpg=PP1&amp;ots=ApP92H3LUg&amp;dq=Mary%20Elvira%20Weeks%2C%20Discovery%20of%20the%20Elements&amp;hl=ru&amp;pg=PA278|издание=3rd ed. rev|место=Kila, MT|издательство=Kessinger Publishing|год=2003|том=|pages=286—288|allpages=380|isbn=0766138720 9780766138728}}&lt;/ref&gt;.

== Таралыуы ==

=== Йыһанда ===
Донъя материяһында неон тигеҙ бүленмәгән, әммә Ғаләмдә таралыуы буйынса ул бөтә элементтар араһында бишенсе урында тора — массаһы буйынса 0,13 %-ҡа яҡын. Ҡояшта һәм башҡа ҡыҙыу йондоҙҙарҙа, газ томандарында, Ҡояш системаһында булған гигант планеталар: [[Юпитер]], [[Сатурн]], [[Уран]], [[Нептун]] атмосфераларында ҙур концентрация күҙәтелә. Күп кенә йондоҙҙар атмосфераһында неон [[водород]] һәм [[гелий]]ҙан һуң өсөнсө урынды биләй&lt;ref name=&quot;filkenstein3&quot;&gt;{{Китап|автор=Финкельштейн Д.Н.|часть=Глава IV. Инертные газы на Земле и в космосе|заглавие=Инертные газы|оригинал=|ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/F/FINKEL%27SHTEYN_David_Naumovich/_Finkel%27shteyn_D.N..html|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Наука|год=1979|том=|страницы=106|страниц=200|серия=«Наука и технический прогресс»|isbn=|тираж=19000}}&lt;/ref&gt;

=== Ер ҡабығында ===
Икенсе осор бөтә тотороҡло элементтарҙан неон — [[Ер]]ҙә иң әҙ таралғаны&lt;ref name=&quot;abundance&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.webelements.com/periodicity/abundance_crust/|format=|author=|title=Abundance in Earth's crust|work=|publisher=www.webelements.com|datepublished=|accessdate=2009-07-8|lang=en|description=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080523082920/http://www.webelements.com/periodicity/abundance_crust/|archivedate=2008-05-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523082920/http://www.webelements.com/periodicity/abundance_crust/ |date=2008-05-23 }}&lt;/ref&gt;. 18-се төркөм сиктәрендә ер ҡабығы йөкмәткеһендә [[аргон]] һәм гелийҙан ҡала өсөнсө урынды биләй . Ҡайһы бер газ томанлыҡтарында һәм йондоҙҙарҙа неон ерҙәгенән күп тапҡыр картығыраҡ.

Неон лампалар [[маяҡ]]тарҙа һәм [[аэродром]]дарҙа [[сигнал]]дар өсөн ҡулланыла, сөнки уларҙың ҡыҙыл төҫөн [[томан]] һәм ҡараңғылыҡ бик ҡаплай алмай.

=== Ҡулланыу ===
[[Файл:Neon.JPG|мини|«Неон» вывеска]]
Шыйыҡ неонды криоген ҡоролмаларҙа һыуытыусы сифатында файҙаланалар. Элегерәк неон сәнәғәттә инерт мөхит булараҡ ҡулланылған, ләкин хәҙер арзаныраҡ аргон менән алыштырған. Неонды газ лампаларында, радио йыһаздарындағы сигнал лампаларында, фотоэлементтарҙа һәм турайтҡыстарҙа ҡулланыла. Неон һәм гелий ҡатнашмаһы газ лазерҙарында (гелий-неон лазеры) эшсе мөхит булараҡ ҡулланыла.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Неон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 17-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2260122 Неон//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{Навигация
| Тема = Неон
| Викицитатник = Неон
| Викитека = ЭСБЕ/Неон
| Викисловарь  = неон
| Викиновости  = 
| Викисклад = Category:Neon}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ne/key.html Неон на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040828075918/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ne/key.html |date=2004-08-28 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb010.htm Неон в Популярной библиотеке химических элементов]
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Инерт газдар]]
[[Категория:Металл булмаған элементтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>9c7fockha5x90ba0d727sguf3u0pw3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Радий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164764</id>
    <revision>
      <id>1301604</id>
      <parentid>1264026</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T11:29:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31206" sha1="cso1w6owslvptmhqpussa8av82rnhez" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Радий''' — 2-се төркөм [[Химик элемент|элементы]] (иҫке классификация буйынса — икенсе төркөмдөң төп төркөмсәһе), [[Менделеев Дмитрий Иванович|Д. И. Менделеев]] [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|химик элементтарының периодик]] системаһында етенсе периоды, атом номеры 88. '''Ra''' ({{Lang-la|Radium}}) символы менән билләләнә. Ябай матдә '''радий''' — һауала тиҙ тоноҡлана торған көмөш аҡ төҫтәге ялтыр металл. Һелтеле ер металдарына ҡарай, юғары химик активлыҡҡа эйә. Радиоактив; иң тотороҡлоһо — нуклид 226Ra (ярым тарпҡалыу осоро яҡынса {{S|1600 лет}}).{{-|left}}

== Тарихы ==
Француз ғалимы Пьер һәм [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]] табып уран уран мәғдәненән айырылғандан һуң тороп ҡалған ҡалдыҡ ([[Чехия]]ның Иоахимстальҡалаһында сығарылған уран ыҫмалаһы) таҙа уранға ҡарағанда радиоактивыраҡ икәнен аңлай. Бер нисә йыл көсөргәнешле эшләгәндән һуң, был радиоактив ҡалдыҡтарҙан ирле-ҡатынлы Кюри ике көслө радиоактив: полоний һәм радий элементтарын айыра. Радий элементын асыу тураһында Кюри тәүге тапҡыр (барий менән ҡушымта рәүешендә) [[1898 йыл|1898 йылдың]] 26 декабрендә Франция фәндәр академияһында хәбәр итә. 1910 йылда һәм Мария Кюри һәм Андре Дебьерн терегөмөш [[:ru:Катод|катодында]] радий хлоридының электролизы һәм [[водород]]та артабанғы дистилляция юлы менән таҙа радий айырып ала. Айырылып сыҡҡан элемент, хәҙер билдәле булыуынса, радий-226 изотобы уран-238 тарҡалыу продукты. Радий һәм полонийҙы асҡан өсөн ирле-ҡатынлы Кюри Нобель премияһына лайыҡ була. Уран-238 изотобы радиоактив тарҡалғандан һуң, күп аралаш стадияларҙа радий барлыҡҡа килә һәм шуның өсөн уран мәғдәнендә бик аҙ дәрәжәлә генә була.

[[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙә]] радий тәүге тапҡыр билдәле совет радиохимигы В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Хлопин эксперименттарында алына. 1918 йылда Дәүләт рентген институты базаһында Радий бүлеге ойошторола, һәм 1922 йылда ул айырым фәнни институт статусын ала. Радий институтының төп мәсьәләләренең береһе радиоактив элементтарҙы, тәү сиратта — радийҙы тикшереү була. Яңы институттың директоры [[Вернадский Владимир Иванович|В. И. Вернадский]], уның урынбаҫары — В.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Хлопин була, институттың физика бүлеген Л.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Мысовскийетәкләй.

Радийҙың радиоактив тарҡалыу осоронда барлыҡҡа килгән радионуклидтар, уларҙың химик танылыуы башҡарылғанға тиклем, радий А, радий В, радий С һ. б. атамалар алды. Хәйер, әле билдәле булыуынса, улар башҡа химик элементтар изотоптары икән, йола буйынса уларҙың тарихи барлыҡҡа килгән исемдәреҡайһы саҡта ҡулланыла:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|
|Изотоп
|-
|Радий Эманация
|222 Rn
|-
|Радий A
|218 Po.
|-
|Радий B
|Ҡурғаш 214 Pb
|-
|Радий C
|214 Bi
|-
|Радий C
|214 Po.
|-
|Радий C
|210 Tl
|-
|Радий D
|Ҡурғаш 210 Pb
|-
|Е Радий
|210 Bi
|-
|Радий F
|210 Po
|}
Ирле-ҡатынлы Кюри хөрмәтенә секундына 3,7{{E|10}} тарҡалышҡа, йәки {{S|37 ГБк}}-ға тигеҙ, ә алдараҡ 1 грамм радий-226 әүҙемлеге нигеҙләнгән, «кюри» (Ки) сығанағы радиоактив әүҙемлегенең системанан тыш берәмеге аталған. Әммә аныҡланған үлсәмдәр менән асыҡланғанса, {{S|1 Ки}}-ға ҡарағанда {{S|1 г}} радий-226-ның әүҙемлеге яҡынса 1,3 % әҙерәк булғанлыҡтан, әлеге ваҡытта был берәмек секундына 37 миллиард тарҡалаыш (теүәл) булараҡ билдәләнә.

== Исеменең килеп сығышы ==
Атамаһы «радий» Ra атомдары ядроһы ({{Lang-la|radius}} — нурҙар) нурландырыуы менән бәйләнгән.

== Тәбиғәттә табылыуы ==
Радий бик һирәк осрай. Уның асыу ваҡытынан алып — быуаттан ашыу — бөтә донъяла бары тик 1,5 кг таҙа радий ғына табылды. Ирле-ҡатынлы Кюри тапҡан бер тонна уран ыҫмалаһы радий-226-ның яҡынса {{S|0,1 г}} ғына тәшкил итә. Бөтә тәбиғи радий радиогенлы — уран-238, уран-235 йәки торий-232 тарҡалыуы осоронда барлыҡҡа килә; тәбиғәттә табылған дүрт иң таралған һәм оҙаҡ йәшәгән изотоп (ярым тарҡалыш дәүере 1602 йыл) булып уран-238 радиоактив рәтенә ингән радий-226 тора. Уның йөкмәткеһе мөнәсәбәттәрҙең Мәғдәндә уран-238 һәм уран-226-ның миҡдары мөнәсәбәттәре уларҙың ярым тарҡалышы осоронда тигеҙлегенә: (4,468{{E|9}} йыл)/(1602 йыл)=2,789{{E|6}} тигеҙ. Шулай итеп, тәбиғәттәге урандың һәр өс миллион атомына радийҙың тик бер атомы тура килә; радийҙың кларк һаны (ер ҡабығындағы күләме) {{S|~1 мкг/т}} тәшкил итә.

Радийҙың бөтә тәбиғи изотоптары таблицала күренә:
{| class=&quot;standard&quot;
 !Изотоп
 !Тарихи исемдәре
 !Ғаиләһе
 !Ярым тарҡалышы осоро
 !Тарҡалыш типтары
 !Бүлендек изотоп (тарихи исеме)
 |-
 |Радий-223
 |актиний Х (AcX)
 |уран-235 рәте
 |11,435 көн
 |α
 |радон-219 (актинон, An)
 |-
 |Радий-224
 |торий Х (ThX)
 |торий-232 рәте
 |3,66 көн
 |α
 |радон-220 (торон, Tn)
 |-
 |Радий-226
 |радий (Ra)
 |уран-238 рәте
 |1602 йыл
 |α
 |радон-222 (радон, Rn)
 |-
 |Радий-228
 |I мезоторий  (MsTh1)
 |торий-232 рәте
 |5,75 йыл
 |β
 |актиний-228 (мезоторий II, MsTh2)
 |-
 |}
Радийҙың геохимияһы күп ваҡытта ураедың миграция һәм концентрация үҙенсәлектәре, шулай уҡ радийҙың —әүҙем һелтеле ер металының үҙенең химик составы менән билдәләнә. Радийҙың тупланыуына концентрирование килтергән процестар араһында иң тәүҙә радий концентрацияланған тәрән булмаған урындарҙа геохимик ҡамасауҙар барьер формалашыуына күрһәтер кәрәк. Мәҫәлән, әсеү окисление зонаһындағы сульфатлы барьерҙар булыуы мөмкин. Түбәндән әсеү зонаһынан күтәрелгән радийлы хлоридлы көкөрт-водородлы һыуҙар сульфатлыға әйләнәләр, радий сульфаты BaSO 4 һәм CaSО4 менән, бергә тона һәм шунда ул ысынында иремәүсән радондың даими сығанағына әйләнә. Урандың бик юғары миграция һәм тупланыу һәләте арҡаһында гидротермаларҙа, күмерҙә, битумда, күмерле һәүерташтарҙа, ҡомлоҡтарҙа, торфлы урындарҙа, фосфориттарҙа, көрән тимерҙә, балыҡтарҙың һөйәк ҡалдыҡтары ҡушылған балсыҡтарҙа (литофациялар) уран мәғдән ойоштормалары типтары формалаша. Күмерҙәрҙе яндырғанда, көл һәм шлактар &lt;sup&gt;226&lt;/sup&gt;Ra-менән байытылалар. Шулай уҡ фосфат тоҡомдарында ла радий юғары кимәлдә.

Уран һәм торийҙың тарҡалыуы һәм нефть һыйҙырған тоҡомдарҙағы матдәләрҙең иреп һыу менән әкренләп аҫҡа һарҡып төшөүе выщелачивание һөҙөмтәһендә даими рәүештә радий радионуклиды барлыҡҡа килә. Статик хәлдә [[нефть]] тәбиғи тоҙаҡта тора, нефть һәм уға терәлеп тороусы һыу араһында радий менән алмашыу юҡ (һыу—нефть контакт зонаһынан башҡа), шуның һөҙөмтәһендә нефттә радий кәрәгенән артығыраҡ була. Ятҡылыҡтарҙы эшкәрткәндә ҡатлам пластовый һәм өрҙөрөп тултырылған һыуҙар көсөргәнешле рәүештә нефть ҡатламдарына инә, һыу—нефть айырғысы өҫтө ҡырҡа арта, һәм һөҙөмтәлә радий фильтрланыусы һыу ағымы менән китә. Сульфат-иондар юғары кимәлдә булғанда, һыуҙа ирегән радий һәм барий Ва(Ra)SО 4 радиобарит рәүешендә торба, арматура, резервуар йөҙөнә ҡатлам булып ултыра. 226 Rа һәм 228 Rа буйынса һыу-нефть ҡатышмаһы йөҙөнә ятыусы типик күләм әүҙемлеге {{S|10 Бк/л}} (шыйыҡ радиоактив ҡалдыҡтарға тура килә) булыуы мөмкин.

Радийҙың төп массаһы тау тоҡомдарында сәселгән торошта. Радий — ер ҡабығы массаһының яртыһын тәшкил итеүсе ялан шпаты шунан торған һелтеле һәм һелтеле ер тоҡомдарын барлыҡҡа килтереүсе элементтарҙың химик аналогы. Калийлы ялан шпаты — төп минералдары гранит, сиенит, гранодиорит һ. б. — әсе магматик тоҡомдарҙы барлыҡҡа килтереүсе төп минералдарҙың береһе. Граниттарҙың, уларҙа уран булғанлыҡтан, фондан бер ни тиклем юғарыраҡ тәбиғи радиоактивлыҡҡа эйә булыуы билдәле. Урандың кларкы {{S|3 г/т}} артмаған хәлдә лә, гранитта ул {{S|25 г/т}} тәшкил итә. Әммә әгәр радийҙың химик аналогы булыусы киңерәк таралған барий бик һирәк осраусы калий-барий ялан шпаттары (гиалофан) составына инә, ә «саф» барий ялан шпаты, BaAl 2 Si 2 O 8 цельзиан минералы бик һирәк икән, радий ялан шпаттары һәм минералдары барлыҡҡа килтерерлек радий тупланмаһы, ғөмүмән, радийҙың ярым тарҡалыуының бик ҡыҫҡа булыуы арҡаһында, йыйылып өлгөрмәй. Радий радонға тарҡала, грунт һыуҙары менән күҙәнәктәргә һәм ваҡ йырыҡтарға һарҡып йыуыла. Ҡайһы берҙә тәбиғәттә составында уран булмаусы йәш радий минералдары осрай, мәҫәлән, радиобарит һәм радиокальцит, ул радий менән байытылған иретмәләрҙең кристаллашыуы мәлендә (еңел иреүсән икенсел уран минералдары эргәһендә), [[изоморфизм]] арҡаһында, радий барий һәм кальций менән бергә ҡушылып кристаллаша.

== Изотоптары ==
201-ҙән алып 235-кә тиклемге масса һандары диапазонында радийҙың 35 изотопы билдәле. 223 Ra, 224 Ra, 226 Ra, 228 Ra изотоптары, уран-238, уран-235 һәм торий-232 радиоактив рәттәренең вәкиле булып, тәбиғәттә осрап тора. Башҡа изотоптарын яһалма юл менән алырға мөмкин. Радий башҡа билдәле изотоптарының күпселеге төп әсә ядроһы менән сағыштырғанда, 4 бәләкәй ауырлыҡ масса һаны менән радон изотоптарпына альфа-тарҡалыш кисерә. Радийҙың нейтрон-дефицитлы изотоптары шулай уҡ тағы ла позитрон эмиссияһы менән йәки орбиталь электрон эләктереп, бета-тарҡалыуҙың өҫтәмә каналына эйә; шул иҫәптән, әсә ядроһындағы кеүек масса һанына эйә франций изотобы барлыҡҡа килә. Радийҙың нейтрон артыҡ изотоптарының (масса һандары диапазоны 227-нән 235-кә тиклем) фәҡәт бета-минус-тарҡалыу ғына асылған; ул әсә ядроһындағы һымаҡ шул уҡ масса һанлы актиний ядролары ойошторолғанда була. Радийҙың ҡайһы бер изотоптары (221 Ra, 222 Ra, 223 Ra, 224 Ra, 226 Ra) линиялары янында бета-тотороҡлолоҡ линияһына яҡын, альфа-тарҡалыуҙан тыш, углерод ядроһы-14 өҫтөнән электрондар айырылып сығыу күренеше испускание һәм әсә ядроһына ҡарағанда масса һаны 14-кә кәмерәк ҡурғаш ядроһы ойошторолоу менән (мәҫәлән, 222 Ra → 208 Pb+14 C) кластер әүҙемлеген күрһәтә, хәйер, был процестың ихтималлылығы, альфа-тарҡалыуға ҡарата 10−8 10… −10 &gt;% ҡына тәшкил итә. Радий изотоптарының ҡайһы беренең радиоактив үҙенсәлектәре:
{| class=&quot;standard&quot;
 !Масса һаны
 !Ярым тарҡалыш периоды
 !Тарҡалыш тибы
 |-
 |213
 |2,73(5) мин.
 |α (80±3%)
 |-
 |219
 |10(3) мс
 |α
 |-
 |220
 |17,9(14) мс
 |α
 |-
 |221
 |28(2) с
 |α
 |-
 |222
 |33,6(4) с
 |α
 |-
 |223 (AcX)
 |11,4377(22) тәүлек
 |α
 |-
 |224 (ThX)
 |3,6319(23) тәүлек
 |α
 |-
 |225
 |14,9(2) тәүлек
 |β−
 |-
 |226
 |1600(7) йыл
 |α
 |-
 |227
 |42,2(5) мин.
 |β−
 |-
 |228 (MsTh 1)
 |5,75(3) йыл
 |β−
 |-
 |230
 |93(2) мин.
 |β−
 |-
 |}

== Эшкәртеп алыу ==
XX быуат башында саф радий алыу ҙур хеҙмәт талап иткән. Мария Кюри, бөртөк кенә саф радий табыу маҡсатында 12 йыл эшләй. Бары таҙа радий алған өсөн 1 г саф радий алыу өсөн, бер нисә вагон уран мәғдәне , 100 вагон күмер, 100 цистерна һыу һәм 5 вагон төрлө химик матдәләр кәрәк булған. Шуға күрә XX быуат башына донъяла унан да ҡиммәтле металл булмай. 1 г радий өсөн {{S|200 кг}}-дан артыҡ алтын түләргә кәрәк булған.

Ғәҙәттә радий уран мәғдәненән сығарыла. Мәғдәндәрҙә, уран бер нисә уран-238 рәтендә быуаттар дауамында радиоактив тигеҙлек урынлаштырыу өсөн байтаҡ иҫке бер тонна уранға 333 миллиграмм радий-226 тура килә.

Шулай уҡ радийҙы уранлы минералдарҙан йәки радиоактив тәбиғи һыуҙарҙан шыйыҡса менән иретеп сығарыу ысулы менән радий алып була. Улар составында радий {{S|7,5×10−9 г/г}}-ға етергә мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге Коми Республикаһы Ухтинский районы Водный ҡасабаһы урынында 1931 йылдан алып 1956 йылға тиклем Ухта ятҡылығындағы ер аҫты минералләшкән һыуҙарынан радийҙы айырып алыусы донъялағы берҙән-бер «Водный промысел» предприятиеһы эшләгән&lt;ref name=&quot;kichigin&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Кичигин А. И.}}, {{nobr|Таскаев А. И.}}|заглавие=«Водный промысел»: история производства радия в Республике Коми (1931—1956 гг.)|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VIET/NORD/RADIUM.HTM|издание=Вопросы истории естествознания и техники|год=2004|номер=4|страницы=3—30}}&lt;/ref&gt;.

Шул заводтың вариҫы («Прогресс» Ухта электрокерамик заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) прхивта һаҡланған документтарға анализ эшләнгәндә, ябылғанға тиклем, &quot;Водный промысл&quot;да барлығы яҡынса {{S|271 г}} радий сығарылған, тип иҫәпләгәндәр. 1954 йылда радийҙың донъяла табылған запасы {{S|2,5 кг}} тип баһалана. Шулай итеп, 1950-се йылдар башына яҡынса радийҙың һәр унынсы грамы &quot;Водный промысл&quot;да алынған&lt;ref name=&quot;kichigin&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор={{nobr|Кичигин А. И.}}, {{nobr|Таскаев А. И.}}|заглавие=«Водный промысел»: история производства радия в Республике Коми (1931—1956 гг.)|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/VIET/NORD/RADIUM.HTM|издание=Вопросы истории естествознания и техники|год=2004|номер=4|страницы=3—30}}&lt;/ref&gt;.

== Физик һәм химик үҙенсәлектәре ==
Ғәҙәти шарттарҙа радий һауала ҡарая торған ялтырауыҡ аҡ металл (моғайын, нитрид радийҙың барлыҡҡа килеүе арҡаһында). Һыу менән реакцияға инә. Үҙен барий һәм стронций кеүек тота, әммә химик яҡтан әүҙемерәк. Ябай окисланыу дәрәжәһе — +2. Ra(OH)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; радий гидроксиды — көслө, коррозия нигеҙе.

Көслө радиоактивлығы арҡаһында радийҙың бөтә берләшмәләре лә зәңгәрерәк ут булып яҡтыра (радиохемилюминесценция), был ҡараңғыла яҡшы һиҙелә&lt;ref&gt;{{БСЭ3|Радий}}&lt;/ref&gt;, ә уның тоҙҙарының һыу иретмәләрендә радиолиз барлыҡҡа килә.

== Организмға тәьҫире ==
Радий, изотоп составынан сығып, айырыуса зәһәр ағыулы радиотоксичныйю&lt;ref&gt;{{публикация|книга|заглавие='''Вредные химические вещества.''' Радиоактивные вещества: Справ. изд.|ответственный=В.А. Баженов, Л. А. Булдаков, И. Я. Василенко и др.; Под. ред. В. А. Филова и др.|место=Л.|издательство=Химия|год=1990|isbn=5-7245-0216-X|страницы=35, 106}}&lt;/ref&gt;. Кеше организмында ул үҙен [[кальций]] һымаҡ тота — организмға ингән радийҙың яҡынса 80 % һөйәк туҡымаһында туплана. Радийҙың ҙур концентрациялары остеопороз тыуҙыра, үҙенән-үҙе һөйәк һыныуына, һөйәк һәм ҡан барлыҡҡа килтереүсе туҡыманың яман шешенә килтерә. Шулай уҡ радон— радий тарҡалғанда барлыҡҡа килеүсе газ формаһындағы радиоактив продукт та хәүеф тыуҙыра.

Преждевременная смерть [[Мария Склодовская-Кюри]] ваҡытынан алда вафат булыуы ла радий менән хроник ағыуланыу эҙемтәһе, сөнки ул заманда нурланыу хәүефлелеге аңлашылып етмәгән була.

== Ҡулланылышы ==
[[Файл:Radium-palp.jpg|справа|мини|240x240пкс|XX быуат башында составында радий булған аҙыҡ-түлек репликалары, [[Мария Склодовская-Кюри|Мария Кюри]] музейының витринаһы, [[Париж]]]]
[[Файл:France_in_XXI_Century._Chauffage_au_Radium.jpg|мини|240x240пкс| Радий ярҙамында йылытыу: [[XXI быуат|21 быуат]] камины. [[1910 йыл|1910 йылғы]] француз карточкаһы]]
XX быуат башында радий файҙалы тип һаналған һәм күп кенә аҙыҡ-түлек һәм көнкүреш әйберҙәре составына: икмәк, шоколад, эсәр һыу, теш пастаһы, пудра һәм бит кремдарына иншгән, тонусты һәм потенцияны күтәреү сараһы булараҡ ҡулланылған&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140404152253/http://home.gwi.net/~dnb/gallery/radior/radior.htm ANR | Radium Face Cream, 1918]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/10-radioactive-products-that-people-actually-used/1388|title=10 Radioactive Products That People Actually Used&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;|accessdate=2011-04-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404195814/http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/10-radioactive-products-that-people-actually-used/1388|archivedate=2011-04-04}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110404195814/http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/10-radioactive-products-that-people-actually-used/1388 |date=2011-04-04 }}&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта ҡайһы саҡта радийҙы нейтрондарҙың компакт сығанаҡтарында ҡулланалар, бының өсөн ул ҙур булмаған күләмдә бериллий менән иретелә. Альфа-нурланыш (гелий-4 ядролары) тәьҫирендә бериллийҙан нейтрондар ҡыҫырыҡлап сығарыла:

: &lt;math&gt;\mathsf{^9Be + _2^4\alpha \to ^{12}C + ^1n}.&lt;/math&gt;

Медицинала радийҙы радон сығанағы булараҡ радон ванналары (хәҙерге ваҡытта уларҙың файҙалы булыу-булмауы бәхәстәр тыуҙыра) әҙерләү өсөн ҡулланалар. Бынан тыш, радийҙы тире ауырыуҙарының яман шешен, танауҙың, енси-һейҙек трактының лайлалы ҡатламын дауалағанда ҡыҫҡа ваҡытлы нурланыш өсөн ҡулланалар.

Әммә әлеге ваҡытта был маҡсаттар өсөн тиҙләтеүселәрҙә һәм ядро реакторҙарында алынған кәрәкле үҙенсәлеккә эйә радионуклидтар бар, мәҫәлән,
Кобальт-60 Co ({{nobr|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 5,3 йыл}}), Цезий-137 Cs ({{nobr|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 30,2 йыл}}), Тантал-182 Ta ({{nobr|{{math|''T''&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt;}} {{=}} 115 тәүлек}}), Иридий-192 Ir ({{nobr|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 74 тәүлек}}), Алтын-198 Au ({{nobr|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 2,7 тәүлек}})

[[Файл:Boussole_fantassin_russe.jpg|справа|мини|240x240пкс|[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]] армияһы [[компас]]ы. Һары буяу эсендә радий бар]]
1970 йылдар башына тиклем йыш ҡына радий даими янып тороусы буяуҙар әҙерләү өсөн (корттта һәм диңгеҙ һәм авиация приборҙарының, махсус сәғәттәрҙең циферблатын тамғалағанда) ҡулланыла, әммә хәҙер уны аҙыраҡ хәүефле изотоптар: тритий ({{S|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 12,3 йыл}}) йәки 147 Pm ({{S|{{math|''T'' 1/2}} {{=}} 2,6 года}}) менән алмаштыралар. Ҡайһы ваҡыт радий яҡтыртыусы состав менән граждандарға тәғәйенләнгән сәғәттәр, шул иҫәптән ҡул сәғәттәре лә сығарылған. Шулай уҡ көнкүрештә ҡайһы бер боронғо шыршы уйынсыҡтарында, рычажок осон яҡтырта торған тумблерҙарҙа, һәм башҡа ҡайһы бер иҫке радиоалғыстар шкалаларында осратырға мөмкин. Совет производствоһының даими яҡтыртыу составына хас билдәләр — горчица-һары төҫтәре-һары төҫтәге, ҡайһы берҙә төҫ башҡа ла (аҡ, йәшкелт, ҡара-һары һ. б.) була. Бындай приборҙарҙың ҡурҡынысы шунда тора, уларҙа иҫкәртеү билдәһе юҡ, уларҙы дозиметр ярҙамында ғына асыҡлап була. Альфа-нурланыш аҫтында люминофор боҙола, һәм йыш ҡына буяу яҡтыртмай, бының менән уның, әлбиттә, ҡурҡынысы кәмемәй, сөнки радий бер ҡайҙа ла китмәй. Боҙолған буяу ҡойола, һәм уның өлөшсәләре, аш-һыу йәки тын аша организмға эләгеп, альфа-нурланыш арҡылы организмды зарарларға һәләтле.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{Китап|автор=[[Погодин, Сергей Александрович|Погодин С. А.]], [[Либман, Эдуард Петрович|Либман Э. П.]]|заглавие=Как добыли советский радий|ссылка=http://search.rsl.ru/ru/record/01007327549|ответственный=Под ред. чл.-корр. АН СССР [[Вдовенко, Виктор Михайлович|В. М. Вдовенко]]|издание=|место=М.|издательство=Атомиздат|год=1971|страниц=232|серия=Научно-популярная библиотека Атомиздата|тираж=25000|ref=}} (обл.)
* {{Китап|автор=[[Погодин, Сергей Александрович|Погодин С. А.]], [[Либман, Эдуард Петрович|Либман Э. П.]]|заглавие=Как добыли советский радий|ссылка=|ответственный=Под ред. чл.-корр. АН СССР [[Вдовенко, Виктор Михайлович|В. М. Вдовенко]]|издание=2-е изд., испр. и доп|место=М.|издательство=Атомиздат|год=1977|страниц=248|тираж=|ref=}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ra/key.html Радий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409133603/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ra/key.html |date=2008-04-09 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb088.htm Радий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221030101/http://n-t.ru/ri/ps/pb088.htm |date=2009-02-21 }}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>cso1w6owslvptmhqpussa8av82rnhez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Осмий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164766</id>
    <revision>
      <id>1301589</id>
      <parentid>1223435</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T06:38:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7237" sha1="tvjhyhkiwoujyvzyfkclysr0kpytm9m" xml:space="preserve">{{УК}}
[[Файл:Osmium_microstructure.jpg|мини|Осмий металдары структураһы]]


'''Осмий''' ({{lang-lat|Osmium}}, Os) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осоро, 8-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 76. Стандарт шарттарҙа булғанда, ул зәңгәрһыу төҫтәге металдан ғибәрәт. Күсмә металл, платина ([[аҡ алтын]]) металдарына ҡарай. [[Иридий]] менән бер рәттән, барлыҡ ябай матдәләр араһында иң тығыҙҙарынан. Теоретик иҫәп-хисаптарға ҡарағанда, уның тығыҙлығы хатта иридий менән сағыштырғанда ла юғарыраҡ&lt;ref name=&quot;density2&quot;&gt;The lattice parameters, densities and atomic volumes of the platinum metals. Crabtree, Robert H. Sterling Chem. Lab., Yale Univ., New Haven, CT, USA. Journal of the Less-Common Metals (1979), 64(1), стр. 7-9.&lt;/ref&gt;

== Символы ==
Осмий элементының символы — Os (''Осмий'' тип уҡыла).

== Исеменең килеп сығышы ==
Осмийҙың исеме {{Lang-grc|ὀσμή}} телендәге «еҫ» тигәндән килеп сыҡҡан, һелтеле иретмәһе ''осмиридий'' (платинаның батша араҡыһында иремәй ҡалған төпрәһе) һыуҙа йәки кислотала реакция барғанда осмийҙың хлор еҫенә йәки серегән тормаға оҡшаған тамаҡҡа ултыра торған еҫле OsO4 тетраоксиды бүленеп сыға&lt;ref&gt;[http://www.chem.msu.su/rus/history/element/Os.html Химический факультет МГУ]&lt;/ref&gt;

== Тарихы ==
Осмий [[1803 йыл]]да инглиз химигы Смитсон Теннант менән Уильям Х.Уолластондың хеҙмәттәшлегендә асыла. Үҙ-ара оҡшаш булған тикшеренеүҙәр француз химиктары Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа һәм Воклен тарафынан үткәрелә, улар ҙа платина рудаһының иремәй ҡалған төпрәһендә әлегәсә билдәле булмаған элемент барлығы тураһында һығымтаға киләләр. Гипотетик элементҡа ''птен'' исеме бирелә. (πτηνός — ҡанатлы), әммә Теннант тәжрибәһе уның ике элемент ҡатнашмаһынанан — иридий һәм осмийҙан тороуын күрһәтә.

Яңы элемент асылыуы Теннанттың Лондон король йәмғиәтенә хатында [[21 июнь]] [[1804 йыл]]да документлаштырылған&lt;ref name=&quot;hunt&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=A History of Iridium|издание={{Нп3|Platinum Metals Review}}|том=31|номер=1|ссылка=http://www.platinummetalsreview.com/pdf/pmr-v31-i1-032-041.pdf|страницы=32—41|язык=en|автор=Hunt, L. B.|год=1987|тип=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=On Two Metals, Found in the Black Powder Remaining after the Solution of Platina|издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society|Philosophical Transactions of the Royal Society of London]]|том=94|страницы=411—418|doi=10.1098/rstl.1804.0018|язык=en|тип=journal|автор=Tennant, S.|год=1804}}&lt;/ref&gt;.

=== Ятҡылыҡтары ===
Осмийлы иридийҙарҙың төп ятҡылыҡтары [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]] ([[Себер]], [[Урал]]), [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] ([[Аляска]], [[Калифорния]]), [[Колумбия]], [[Канада]] , Көньяҡ Африка илдәре, Тасмания, [[Австралия]] дәүләттәрендә тупланған. [[Ҡаҙағстан]] экспортҡа таҙа осмий ебәргән берҙән-бер ил булып ҡала.

Иң ҙур ятҡылыҡтары запасы [[Көньяҡ Африка Республикаһы|Көньяҡ-Африка Республикаһындағы]] Бушвельд комплексында&lt;ref name=&quot;kirk-pt&quot;&gt;{{Китап|заглавие=Kirk Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|часть=Platinum-group metals|год=2001|издательство=Wiley|автор=Seymour, R. J.; O'Farrelly, J. I.}}&lt;/ref&gt;.

Башҡа аҫыл металдар менән бергә тимер метеориттарында осрай. Шулай уҡ осмий [[көкөрт]] һәм мышаяҡ (эрлихманит, осмий лауриты, осарситт) берләшмәләре рәүешендә осрай. Осмийҙың мәғдәндәрҙәге йөкмәткеһе, ҡағиҙә булараҡ, 1{{E|−5}}.

== Биологик һәм физиологик роле ==
Биологик роль уйнамай&lt;ref&gt;[http://www.webelements.com/osmium/biology.html Osmium: biological information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140104161951/http://www.webelements.com/osmium/biology.html |date=2014-01-04 }}&lt;/ref&gt;. Һауала окисланып, үтә ағыулы Тетраоксид осмий OsO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; рәүешенә инә, шуға күрә күҙҙе әсеттерә, өҫкө тын юлдары, пневмония, бөйөр шешеүе ауырыуҙарына килтерә&lt;ref&gt;{{Китап|isbn 5-98371-025-7|заглавие=Новый справочник химика и технолога. Радиоактивные вещества. Вредные вещества. Гигиенические нормативы|ответственный=Редкол.: Москвин А. В. и др.|место=СПб.|издательство=АНО НПО «Профессионал»|год=2004|том=|страниц=1142}}&lt;/ref&gt;.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* Ағалтын төркөмө металдары

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Осмий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/2680588 Осмий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>tvjhyhkiwoujyvzyfkclysr0kpytm9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нептуний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164798</id>
    <revision>
      <id>1301580</id>
      <parentid>1263985</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:53:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6494" sha1="r005oxzwljvgoeg3akwobuwos2i4sr3" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Нептуний''' ({{lang-lat|Neptunium}}, Np) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 93. Атом номеры 93.Актиноидтар ғаиләһенә ҡарай . Был беренсе трансуран элемент, Ерҙә уның эҙҙәре генә осрай, уны урандан ядро реакцияларыярҙамында яһалма рәүештә алғандар.

== Символы ==
Нептуний элементының символы — Np (''Нептуний'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
[[Ядро бүленеше|Атом ядроһы]] [[Ядро бүленеше|тарҡалыу]] теорияһы ҡабул ителгәнгә тиклем 93-сө элементты табыу тураһында өс тапҡыр иғлан ителә һәм улар хата булып сыға: ''аусоний (Ausonium)'' — [[Италия]]ла ([[Энрико Ферми]]), ''богемий'' (Bohemium) — [[Чехословакия]]ла (1934) һәм ''секваний'' (Sequanium) — [[Румыния]]ла (1939).

Беренсе тапҡыр нептунийҙы ''Э. М. Макмиллан'' һәм ''Ф. Х. Абельсон'' 1940 йылда ала.

Синтезы реакцияһы: &lt;sup&gt;238&lt;/sup&gt;U(n,γ)&lt;sup&gt;239&lt;/sup&gt;U(β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;)&lt;sup&gt;239&lt;/sup&gt;Np.

Атамаһы [[Плутон (планета)|]Плутон планетаһына] бағышланған.

== Сығарып алыу ==
Нептунийҙы нептуний фторидын (IV) 1600 К температурала барий парҙары менән тергеҙеп алалар:

: &lt;math&gt;\mathsf{NpF_4 + 2Ba \ \xrightarrow{\ }\ Np + 2BaF_2 }&lt;/math&gt;

== Үҙенсәлектәре ==
Ябай нептуний — еңел сүкелеүсән, сағыштырмаса йомшаҡ, көмөшһыу ялтырауыҡлы металл. Был иң ауыр металдарҙың береһе: ул тығыҙлығы буйынса [[осмий]], [[иридий]], [[аҡ алтын]] һәм ренийҙан ғына ҡалыша.

Ҡоро һауала яй окислана, йоҡа оксид яры менән ҡаплана. Һауа температураһы юғары булһа, ул бик тиҙ NpO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; тиклем окислана.

Берләшмәләрҙә окисланыу дәрәжәһе +2-нән +7-гә тиклем. Иретмәләрҙә Np&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;, Np&lt;sup&gt;4+&lt;/sup&gt;, NpO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, NpO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; NpO һәм&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;3−&lt;/sup&gt; иондары барлыҡҡа килтерә.

Нептуний иондары гидролизға һәм комплекстар барлыҡҡа килтереүгә һәләтле.

== Изотоп ==
Нептуний изотоптарының ҡайһы бер радиоактив үҙенсәлектәре :
{| class=&quot;standard&quot;
 !Масса һаны 
 !Ярым тарҡалыу осоро
 !Тарҡалған типтары
 |-
 |231
 |50 мин
 |α
 |-
 |232
 |13 мин
 |электрон баҫып алыу
 |-
 |233
 |35 мин
 |α (1 %), электрон баҫып алыу (99 %)
 |-
 |234
 | 4,4 көн
 |α (1 %), электрон баҫып алыу (99 %)
 |-
 |235
 |410 көн
 |β&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; (1 %), электрон баҫып алыу (99 %)
 |-
 |236
 |5000 йыл
 |α
 |-
 |237
 |2,20{{E|6}} йыл
 |α
 |-
 |238
 |Көн - 2,1
 |β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;
 |-
 |239
 |Көн 2,33
 |β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;
 |-
 |240
 |7,3 мин
 |β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;
 |-
 |241
 |16 мин
 |β&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;
 |-
 |}

== Ҡулланылышы ==
Плутоний алыу өсөн ҡулланыла.

== Физиологик сифаттары ==
[[Файл:Radiation_warning_symbol.svg|справа|80x80пкс]]
Радиоактив тарҡалғанда нептун юғары энергетик α-киҫәксәләр һәм урта энергиялы β-киҫәксәләр сығара. Нептундың физиологик йоғонтоһо валентлығы һәм организмға эләгеү юлдарына бәйле. Уның 60-80 % -ы һөйәктәрҙә ҡала, ә организмдан радиобиологик сығарылыу осоро 200 йыл тәшкил итә. Был һөйәк туҡымаһының етди радиацион зарарланыуына килтерә. Нептундың радиация ағыуы плутонийҙан аҙыраҡ, сөнки удел активлығы кәмерәк.

Нептуний изотоптарының организмда рөхсәт ителгән миҡдар сиге: &lt;nowiki&gt;&lt;sup id=&quot;mwmQ&quot;&gt;237&lt;/sup&gt;&lt;/nowiki&gt;Np — 0,06 мккюри (100 мкг), &lt;sup&gt;238&lt;/sup&gt;Np, &lt;sup&gt;239&lt;/sup&gt;Np — мккюри 25 (10&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt; мкг).&lt;sup&gt;237&lt;/sup&gt;Np өсөн эш бүлмәһендәге һауала ПДК-һы 2,6 {{E|−3}} Бк/м³.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Плутоний // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==
* [https://bigenc.ru/literature/text/3146707 Плутоний//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Np/key.html Нептуний на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041023081640/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Np/key.html |date=2004-10-23 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb093.htm Нептуний в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823085548/http://n-t.ru/ri/ps/pb093.htm |date=2011-08-23 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>r005oxzwljvgoeg3akwobuwos2i4sr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Московий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164803</id>
    <revision>
      <id>1301568</id>
      <parentid>1223223</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T21:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6859" sha1="7b95dfea1ggm7q0oyn8kc3eie40qh8n" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Московий'''&lt;ref&gt;http://iupac.org/iupac-is-naming-the-four-new-elements-nihonium-moscovium-tennessine-and-oganesson/&lt;/ref&gt; ({{lang-lat|Moscovium}}, Mc) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се осор,  15-се төркөм элементы. Тәртип номеры - 115. Атом һаны — 115, иң тотороҡлоларҙан һаналған нуклиды &lt;sup&gt;289&lt;/sup&gt;Mc (ярым тарҡалыу осоро  {{S|156 мс}} тип баһалана) &lt;ref&gt;''Аня Грушина'' Биографии новых элементов // [[Наука и жизнь]]. — 2017. — № 1. — С. 24-25. — URL: http://www.nkj.ru/archive/articles/30461/&lt;/ref&gt;

== Символы ==
Московий элементының символы - Mc (''Московий'' тип уҡыла).

== Исеме ==
115-се  элемент өсөн башта  ''унунпентий''  системалы исеме ҡулланыла, ул тәртип һанының латинса тамырҙарынан төҙөлгән булған, йәғни, ''Ununpentium ''— һүҙмә-һүҙ ''«бер-бер-бишенсе»''.

2016 йылдың 8 июнендә ИЮПАК  элементҡа [[Мәскәү өлкәһе]] хөрмәтенә «московий» (''Moscovium'', Mc) исемен бирергә тәҡдим  итә, сөнки тап шунда  [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты]] (Дубна) урынлашҡан. Баш ай йәмәғәтселек менән фекер алышыуҙарҙан һуң, 2016 йылдың 28 ноябрендә,  115 -сы элементҡа «московий» исеме раҫлана &lt;ref&gt;''Пётр Образцов'' Унунпектий стал московием // [[Наука и жизнь]]. — 2017. — № 1. — С. 22-25. — URL: http://www.nkj.ru/archive/articles/30460/&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==
Московий [[2004 йыл|2004 йылда]] [[Рәсәй|Рәсәйҙең]] ([[Дубна]]) ҡалаһында урынлашҡан [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты]] һәм [[АҠШ]]-тың [[Калифорния]] штаты [[Ливерморе]] ҡалаһында урынлашҡан Ливерморе милли лабораторияһы тарафынан асылған.

== Сығарып алыу ==
Московий изотобы   ядро реакциялары һөҙөмтәһендә сығарып алына&lt;ref name=&quot;uut284b&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Synthesis of elements 115 and 113 in the reaction &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca|оригинал=|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v72/e034611|издание=Physical Review C|тип=|место=|год=2005|том=72|номер=|страницы=034611}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prl2012&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=New Insights into the &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca Reaction Products Previously Observed in the Experiments on Elements 113, 115, and 117|ссылка=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v108/i2/e022502|издание=[[Phys. Rev. Lett.]]|год=2012|volume=108|pages=022502}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;chem&gt;{^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -&gt; {^{289}_{115}Mc} + 2 {^1_0n}&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;{^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -&gt; {^{288}_{115}Mc} + 3 {^1_0n}&lt;/chem&gt;
: &lt;chem&gt;{^{243}_{95}Am} + {^{48}_{20}Ca} -&gt; {^{287}_{115}Mc} + 4 {^1_0n}&lt;/chem&gt;

== Физик үҙенсәлектәре ==
Московий  - висмутҡа оҡшаған күсмә металл тип фараз ителә. Уның тығыҙлығы 13,5 г/см кимәлендә тип көтөлә.  Московийҙың иреү температураһы  яҡынса 400 °C булыр тип фаразлана, һәм, моғайын,  [[Висмут|висмутҡа]] ҡарағанда ауырыраҡ ирер.&lt;ref name=&quot;Haire&quot;&gt;{{Китап|заглавие=The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|часть=Transactinides and the future elements|издательство=[[Springer Science+Business Media]]|год=2006|isbn=1-4020-3555-1|место=Dordrecht, The Netherlands|издание=3rd Ed.|ref=CITEREFHaire2006|автор=Richard G.Haire}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BFricke&quot;&gt;{{Мәҡәлә|заглавие=Superheavy elements: a prediction of their chemical and physical properties|издание=Recent Impact of Physics on Inorganic Chemistry|том=21|страницы=89—144|doi=10.1007/BFb0116498|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/225672062_Superheavy_elements_a_prediction_of_their_chemical_and_physical_properties|язык=en|тип=journal|автор=Burkhard Fricke|год=1975}}&lt;/ref&gt;. Московий номиналь йәһәттән  азот (пниктогендар) кесе төркөмөнә инә. 

== Химик үҙенсәлектәре ==
Московий окисланғанда үҙ төркөменең еңел аналогтарына түгел, ә һелтеле металдарға оҡшашыраҡ булыр  тип көтөлә&lt;ref&gt;{{статья |заглавие=Are elements 112, 114, and 118 relatively inert gases? |издание=J. Chem. Phys |том=63 |страницы=1032 |язык=en |тип=journal |автор=K. S. Pitzer |год=1975}}&lt;/ref&gt;. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://bigenc.ru/literature/text/4854461 Московий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html Московий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062220/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Uup/key.html |date=2008-05-16 }}

== Әҙәбиәт ==
*Московий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Пниктогендар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>7b95dfea1ggm7q0oyn8kc3eie40qh8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прометий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164857</id>
    <revision>
      <id>1301602</id>
      <parentid>1263391</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T10:26:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4705" sha1="1ngcjza1s7jifyboetc07wujbsw13na" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Прометий''' ({{lang-lat|Prometium}}, Pm) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор элементы. Тәртип номеры - 61.[[Лантаноидтар|Лантаноид]]. Тәбиғәттә осрамай тиерлек, сөнки  ундағы барлыҡ изотоптар радиоактивлы. Тәүге тапҡыр яһалма рәүештә  [[1945 йыл|1945 йылда алынған]]. Иң оҙаҡ тора торған изотобы — прометий-145, ярым тарҡалыш осоро 18 йыл  була.

== Символы ==
Прометий элементының символы - Pm (''Прометий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Прометий,  ҡыҫҡа ваҡытлы радиоактив элемент булараҡ, тәбиғәттә бик аҙ күләмдә осрай (баһалауҙар буйынса, ул Ер ҡабығында бер нисә йөҙ грамм) һәм күп тикшеренеүселәрҙең тырышлығына ла ҡарамаҫтан, аналитик рәүештә табыла алмай.

Прометий [[1945 йыл|1945 йылда]] [[америка]] химигы Д. Маринский, Л. Гленденин һәм Ч. Кориэлл прометийҙы [[уран]]дан [[ион]] алмашлы [[ыҫмала]] ярҙамында бүлеп сығарған

1947 йылда, прометийҙың химик үҙенсәлектәрен тикшереү үткәргәс, яңы элемент барлығы иҫбатлана&lt;ref&gt;{{Cite doi|10.1021.2Fja01203a059|noedit}}&lt;/ref&gt;.

== Исеменең килеп сығышы ==
Мифик герой -  ут урлап, уны кешеләргә тапшырған титан Прометей исеменән алып ҡушылған.

1950 йылда  IUPAC  Атом үлсәүе буйынса комиссия 61-се элементҡа прометий исеме бирә, бөтә иҫке — иллиний, флоренций, прометей һәм циклоний — кире ҡағыла.

== Сығарып алыу ==
Металлик  прометийҙы  PmF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; металлотермия ысулы менән алалар.&lt;sup&gt;147&lt;/sup&gt;Pm атом реакторҙарында барлыҡҡа килә торған төрлө  радиоактив изотоп элементтар  ҡатнашмаһынан айырып алына.

== Ҡулланылышы ==
Радиолюминофорҙарға өҫтәмә булараҡ ҡулланыла, прометий уларҙы β-нурланыштан яҡтыртырға мәжбүр итә. Шул уҡ ваҡытта, α-нурланышҡа нигеҙләнгән матдәләрҙән айырмалы булараҡ, ул радиолюминофорҙарҙың тиҙ туҙыуына килтермәй&lt;ref&gt;Лаврухина А. К., Поздняков А. А. Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция. — Наука, 1966. — С. 308. стр.118&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

*Прометий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 21-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

== Һылтанмалар ==

*[https://bigenc.ru/literature/text/3180073 Прометий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pm/key.html Прометий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240229214641/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pm/key.html |date=2024-02-29 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb061.htm Прометий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120313114631/http://n-t.ru/ri/ps/pb061.htm |date=2012-03-13 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Лантаноидтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>1ngcjza1s7jifyboetc07wujbsw13na</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Литий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164992</id>
    <revision>
      <id>1301536</id>
      <parentid>1299987</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T15:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5360" sha1="527r2p3050f0pylj27x6zsmlvpdcwap" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;text-align: left; background-color: red; width: 100px; height: 100px;&quot;
| style=&quot;width: 50%; color: rgb(255, 255, 255);&quot; |&lt;big&gt;&lt;big&gt;Li&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
| style=&quot;width: 50%; text-align: right; color: rgb(255, 255, 255);&quot; |&lt;big&gt;&lt;big&gt;3&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;
|- align=&quot;right&quot; style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''6,941'''
|- style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |'''[He]2s&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;'''
|- align=&quot;center&quot; style=&quot;color: rgb(255, 255, 255);&quot;
| colspan=&quot;2&quot; |&lt;big&gt;'''Литий'''&lt;/big&gt;
|}
[[Файл:Wie funktioniert eine Lithium-Schwefel-Batterie?.webm|мини|Литиевая батарея Модель]]
'''Литий''' (грек. lithos — таш) — [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 1-се төркөмөндә, 3-сө тәртип һанында урынлашҡан химик элемент. Уның атом массаһы 6,941, Литий һелтеле металдарға инә. Тәбиғәттә уның ике стотороҡло изотобы осрай: 6 Li һәм 7 Li &lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/literature/text/2147453 Литий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Тарихи белешмә ==
[[Файл:Blausen 0615 Lithium Atom-ru.png|мини|]]
Литийҙы беренсе тапҡыр [[1817 йыл]]да швед ғалимы Ю. А. Арведсон петалит тигән минералдан таба, ә металлик литийҙы [[1818 йыл]]да инглиз ғалимы Г.Дэви аса.

== Физик һәм химик үҙенсәлектәре ==
Литий — көмөшһыу аҡ металл. Ул металдар араһында иң еңеле. Уның тығыҙлығы 539 кг/м &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;(t 20 С); иреү t — 180,5 С; ҡайнау t — 1340 С; йылылыҡ үткәреү коэффициенты 70,8 Вт/м,Т; сағыштырма йылы һыйҙырышлығы 3,31* 10 &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Дж/кг*К; сағыштырма электр ҡаршылығы 5,6 * 10 &lt;sup&gt;−5&lt;/sup&gt; К &lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.

Литий һауала Li&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; N һәм Li&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; N ярыһы менән ҡаплана, йылытҡанда зәңгәр ут булып яна. Галогендар, [[водород]], көкөрт менән тәьҫирләшә. Литийҙың ҡайһы бер металдар менән (марганец, цинк, алюмин) ҡаты ҡушылдыҡтары, ә ҡайһылары менән интерметалл ҡушылдыҡтары (мәҫәлән LiAg, LiHg) бар.

== Таралышы ==
Литийҙың ер ҡабығындағы миҡдары 3,2*10 &lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt; % . Бөтә донъя океанында литий бик аҙ күләмдә &lt;ref&gt;[https://bigenc.ru/literature/text/2147433 Литиевые руды//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Ҡулланылышы ==
Иң мөһим ҡулланылыш тармағы — атом энергетикаһы. Шыйыҡ литийҙы атом реакторҙарында йылы тапшырыусы булараҡ ҡулланалар.
Металлургия өлкәһендә литийҙы төрлө иретмәләргә ҡушалар. Ул иретмәнең һығылмалылығын, ныҡлығын, коррозияға бирешмәүсәнлеген арттыра.

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
*[https://bigenc.ru/literature/text/2147453 Литий//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[https://bigenc.ru/literature/text/2147433 Литиевые руды//Большая российская энциклопедия]{{Недоступная ссылка|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Навигация
| Тема = Литий
| Викицитатник = Литий
| Викитека = ЭСБЕ/Литий
| Викисловарь  = литий
| Викисклад = Category:Lithium}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Li/key.html Литий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260121220054/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Li/key.html |date=2026-01-21 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb003.htm Литий в Популярной библиотеке химических элементов]

== Әҙәбиәт ==
* Плющев В. Е., Степин Б. Д. Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с.
* {{из БСЭ|http://bse.sci-lib.com/article070769.html|Литий}}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Һелтеле металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]</text>
      <sha1>527r2p3050f0pylj27x6zsmlvpdcwap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нобелий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165013</id>
    <revision>
      <id>1301584</id>
      <parentid>1263996</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6148" sha1="e3jtp7tkmsc96pcnhwqw4q9cf7r86t7" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Нобелий''' ({{lang-lat|Nobelium}}, No) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 102.

Яһалма рәүештә алынған трансфермий [[химик элемент]], актиноидтар төркөмөнән. Бер нисә тотороҡһоҙ изотобы бар, шуларҙың иң оҙайлы ваҡыт һаҡлана торғаны &lt;sup&gt;259&lt;/sup&gt; No, ярым тарҡалыу осоро — 58 минут.

== Символы ==
Нобелий элементының символы — No (''Нобелий'' тип уҡыла).

== Тарихы һәм атаманың килеп сығышы ==
102-се элементты табыу тураһында тәүге булып 1957 йылда [[Стокгольм]]да ([[Швеция]]) эшләгән ғалимдар төркөмө тарафынан иғлан ителә. Улар шулай уҡ [[Альфред Нобель|Альфред Нобелдең]] хөрмәтенә элементты нобелий тип атарға тәҡдим итәләр. Ләкин һуңғараҡ был мәғлүмәттәр башҡа лабораториялар эше менән раҫланмай. 102-се элемент беренсе тапҡыр [[1963 йыл|1963]]—[[1967 йыл]]дарҙа эксперименттар барышында Г. Н. Флеров төркөмө тарафынан [[Дубна]]лағы [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]] тиҙләткесендә алынған. Уларҙан башҡа, шул уҡ ваҡытта элемент [[Беркли (Калифорния)|Берклиҙағы]] ([[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]]) Калифорния Университетында алынған. [[1992 йыл]]да халыҡ-ара фәнни йәмәғәтселек Дубна физиктарының 102-се элемент асыу өҫтөнлөгөн таный. [[Совет Социалистик Республикалар Союзы|СССР]]-ҙа был уңыш ғилми асыш тип таныла һәм 1963 йылдың 9 июлендә 34-се № өҫтөнлөгө менән СССР Дәүләт асыштары реестрына индерелә&lt;ref&gt;[http://ross-nauka.narod.ru/ Научные открытия России.] Образование изотопа сто второго элемента — Нобелия периодической системы Менделеева.&lt;/ref&gt;.

Совет тикшереүселәре [[Фредерик Жолио-Кюри]] хөрмәтенә яңы элементты жолиотий (Jl) тип атарға тәҡдим итәләр, ә америкалылар уға Нобелий (No) исемен бирәләр. Был исемдәрҙең икеһе лә (No һәм Jl) төрлө йылдарҙа, [[:ru:ИЮПАК|ИЮПАК]] ҡарары буйынса, 102-се элементҡа [[Альфред Нобель|Альфред Нобелдең]] хөрмәтенә нобелий исеме билдәләнгәнсе, [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|Элементтарҙың периодик таблицаһында]] баҫылып йөрөй.

== Сығарып алыу ==
Төрлө ваҡытта төрлө нобелий изотоптары циклотрондарҙа ауыр элементтар сәптәрен еңел иондар менән аттырыу арҡаһында алынған. Сәп булып [[Уран (элемент)|уран]] изотоптары, бер нисә трансуран элементтары (америций, [[кюрий]], эйнштейний, [[плутоний]], калифорния) йәки ҡурғаш ҡулланылырға мөмкин. Сәпкә аттырыр өсөн [[неон]] &lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;Ne, [[кислород]] &lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;O, [[углерод]] &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;С, [[кальций]] &lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca һәм башҡалар алына. Түбәндә изотоп &lt;sup&gt;257&lt;/sup&gt;No барлыҡҡа килтерә торған ядро реакцияһының миҫалы күрһәтелгән:

: &lt;math&gt;{}^{248}_{96}\textrm{Cm} + {}^{13}_{6}\textrm{C} \rightarrow {}^{257}_{102}\textrm{No} + 4 {}^{1}_{0}\textrm{n}.&lt;/math&gt;

Әйтергә кәрәк, һәр бер изотоп бер нисә пар сәп -киҫәксә комбинацияһы менән алынырға мөмкин.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[:ru:Актиноиды|Актиноиды]]
* [[:ru:Радиоактивность|Радиоактивность]]

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/No/key.html Нобелий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516064309/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/No/key.html |date=2008-05-16 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb102.htm Нобелий в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509190923/http://n-t.ru/ri/ps/pb102.htm |date=2007-05-09 }}
* [http://flerovlab.jinr.ru/linkc/102/index.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812161055/http://flerovlab.jinr.ru/linkc/102/index.html |date=2007-08-12 }}

{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>e3jtp7tkmsc96pcnhwqw4q9cf7r86t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниһоний</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165049</id>
    <revision>
      <id>1301583</id>
      <parentid>974327</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9071" sha1="prztrkaa370wz9utt0rsg622iegi4u5" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Ниһоний''' ({{Lang-la|Nihonium}}, Nh-төркөмдәре), быға тиклем ул ваҡытлыса ''унунтрий'' ({{Lang-la|Ununtrium}}, Uut) йәки ''эка-таллий''&lt;ref&gt;{{Cite doi|10.1103/PhysRevA.53.3926}}&lt;/ref&gt; исемдәре аҫтында билдәле була — [[Химик элемент|химик элементтарҙың]] 13-й төркөмө (иҫкергән классификация буйынса — III төркөм төп төркөмсәһе) [[Химик элементтарҙың периодик системаһы|периодик система]]ның 7-се осоро. Атом һаны — 113. Билдәле булған иң тотороҡло изотобының атом массаһы, &lt;sup&gt;286&lt;/sup&gt;Nh, ярым тарҡалышы осоро 20 с&lt;ref&gt;''Аня Грушина'' Биографии новых элементов // [[Наука и жизнь]]. — 2017. — № 1. — С. 24-25. — URL: http://www.nkj.ru/archive/articles/30461/&lt;/ref&gt; {{S|286,182(5) [[а. е. м.]]}} тәшкил итә. Барлыҡ бик ауыр металдар кеүек үк, ифрат [[Радиоактив тарҡалыу|радиоактив]].

== Асылыу тарихы ==
Ниһоний [[2004 йыл]]да [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәйҙең]] [[Дубна]] ҡалаһында урынлашҡан [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы тарафынан асыла.

[[2004 йыл]]дың февралендә 2003 йылдың 14 июленән 10 август айына тиклем [[Дубна]] ҡалаһында урынлашҡан [[Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты|Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты]] һәм [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ-тың]] Калифорния штаты Ливерморий ҡалаһында урынлашҡан Ливерморий милли лабораторияһы менән берлектә үткәрелгән тарафынан үткәрелгән У-400 циклотронында эксперименттар һөҙөмтәләре буйынса 113 -сө элемент алыныуы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға.&lt;ref name=&quot;uut284a&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Experiments on the synthesis of element 115 in the reaction &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am(&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca, xn)&lt;sup&gt;291–x&lt;/sup&gt;115|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v69/e021601|издание=Physical Review C|год=2004|volume=69|pages=021601}}&lt;/ref&gt;

2004 йылдың сентябрендә 113-сө элементтың &lt;sup&gt;278&lt;/sup&gt;Nh бер атомлы изотобын синтезлау тураһында RIKEN (Япония) институтының бер төркөм ғалимдары иғлан итә&lt;ref name=&quot;uut278&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kosuke Morita et al.|заглавие=Experiment on the Synthesis of Element 113 in the Reaction &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;70&lt;/sup&gt;Zn, n)&lt;sup&gt;278&lt;/sup&gt;113|язык=en|ссылка=http://jpsj.ipap.jp/link?JPSJ/73/2593/|издание=Journal of the Physical Society of Japan|год=2004|том=73|номер=10|страницы=2593—2596}}&lt;/ref&gt;. Улар цинк һәм висмут ядроларының ҡушылыу реакцияһын ҡулланғандар. Һөҙөмтәлә, 8 йыл эсендә япон ғалимдары ниһоний атомдарын алыуҙың өс ваҡиғаһын теркәүгә өлгәшә: 2004-тең 23 июле, 2005 йылда 2 апрелдә һәм 2012-лә 12 август көндәрендә&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kosuke Morita1 et al.|заглавие=New Result in the Production and Decay of an Isotope, &lt;sup&gt;278&lt;/sup&gt;113, of the 113th Element|ссылка=http://jpsj.ipap.jp/link?JPSJ/81/103201|язык=en|издание=Journal of the Physical Society of Japan|год=2012|том=81|номер=103201|страницы=1—4}}&lt;/ref&gt;.

2013 йылда ниһоний атомдары Лунд Университеты төркөмө тарафынан Ауыр иондар институтында алынған, эксперименттар барышында ниһодий етештереүҙе Дубналағы Россия-Америка төркөмө ҡулланған алымын ҡулланғандар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=D. Rudolph et al.|заглавие=Spectroscopy of element 115 decay chains|ссылка=http://prl.aps.org/accepted/2207dY2bS631e84382e425232df55fb5da302c431|язык=en|издание=Phys. Rev. Lett.|год=2013|том=111|номер=11}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ 2015 йылда Берклиҙа Лоуренса ис. милли лабораторияла ысулды уңышлы ҡабатлайҙар&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|автор=J. M. Gates et al.|заглавие=Decay spectroscopy of element 115 daughters:&lt;sup&gt;280&lt;/sup&gt;Rg→&lt;sup&gt;276&lt;/sup&gt;Mt and &lt;sup&gt;276&lt;/sup&gt;Mt→&lt;sup&gt;272&lt;/sup&gt;Bh|ссылка=http://journals.aps.org/prc/abstract/10.1103/PhysRevC.92.021301|язык=en|издание=Phys. Rev. C|год=2015|том=92|номер=2}}&lt;/ref&gt;.

Япон ғалимдары ҡулланған һалҡын ҡушылыу ысулын бер лаборатория ла ҡулланмаған, сөнки уның һөҙөмтәлелеге түбән.

2015 йылдың 30 декабрендә IUPAC тарафынан 113-сө элемент асылыуы рәсми рәүештә таныла — һәм асыш өҫтөнлөгө RIKEN ғалимдарына бирелә. Шулай итеп, 113-сө элемент Япония һәм, ғөмүмән, Азия илдәре буйынса беренсе булып асылған элемент булып тора&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=2704617|title=Японцев признали первооткрывателями 113-го химического элемента|date=2015-12-31|publisher=[[Вести.ру]]|accessdate=2015-12-31}}&lt;/ref&gt;.

== Сығарып алыу ==
Ниһоний изотобы московийҙың α-тарҡалыуы юлы менән алына&lt;ref name=&quot;uut284b&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Synthesis of elements 115 and 113 in the reaction &lt;sup&gt;243&lt;/sup&gt;Am+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v72/e034611|издание=Physical Review C|год=2005|volume=72|pages=034611}}&lt;/ref&gt;:

: &lt;chem&gt;^{288}_{115}{Mc} \to ^{284}_{113}{Nh} + ^4_2{He} &lt;/chem&gt;,
: &lt;chem&gt;^{287}_{115}{Mc} \to ^{283}_{113}{Nh} + ^4_2{He} &lt;/chem&gt;,
: &lt;chem&gt;^{289}_{115}{Mc} \to ^{285}_{113}{Nh} + ^4_2{He} &lt;/chem&gt;,
: &lt;chem&gt;^{290}_{115}{Mc} \to ^{286}_{113}{Nh} + ^4_2{He} &lt;/chem&gt;,

шулай уҡ ядро реакциялары һөҙөмтәһендә

: &lt;chem&gt;^{237}_{93}{Np} + ^{48}_{20}{Ca} \to ^{282}_{113}{Nh} + 3 ^1_0{n} &lt;/chem&gt;&lt;ref name=&quot;uut282&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Yu. Ts. Oganessian et al.|заглавие=Synthesis of the isotope &lt;sup&gt;282&lt;/sup&gt;113 in the &lt;sup&gt;237&lt;/sup&gt;Np+&lt;sup&gt;48&lt;/sup&gt;Ca fusion reaction|ссылка=http://link.aps.org/abstract/PRC/v76/e011601|издание=Physical Review C|год=2007|volume=76|pages=011601}}&lt;/ref&gt;,
: &lt;chem&gt;^{209}_{83}{Bi} + ^{70}_{30}{Zn} \to ^{278}_{113}{Nh} + ^1_0{n} &lt;/chem&gt;&lt;ref name=&quot;uut278&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Kosuke Morita et al.|заглавие=Experiment on the Synthesis of Element 113 in the Reaction &lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;Bi(&lt;sup&gt;70&lt;/sup&gt;Zn, n)&lt;sup&gt;278&lt;/sup&gt;113|язык=en|ссылка=http://jpsj.ipap.jp/link?JPSJ/73/2593/|издание=Journal of the Physical Society of Japan|год=2004|том=73|номер=10|страницы=2593—2596}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмә ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Nh/key.html Нихоний на Webelements]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://web.archive.org/web/20071026160804/http://159.93.28.88/flnr/elm113p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ]
{{Тышҡы һытанмалар}}
 {{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>prztrkaa370wz9utt0rsg622iegi4u5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мейтнерий</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165091</id>
    <revision>
      <id>1301557</id>
      <parentid>1055161</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:23:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5064" sha1="7yu3worwbq4x56yoeh222n1kdkhhmya" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Мейтнерий''' ({{lang-lat|Meitnerium}}, Mt) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 7-се осоро, 9-сы төркөм [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры — 109.

Ул тәбиғәттә юҡ, билдәле изотоптарҙың иң тотороҡлоһоноң массаһы 278 (уның атом массаһы 278,156 (5) а.б.м.).). Элек унниленний (Une) йәки eka-iridium тип аталған. Яһалма рәүештә синтезланған.

== Символы ==
Мейтнерий элементының символы — Mt (''Мейтнерий'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Мейтнерий [[1982 йыл]]да [[Германия|Германияның]] [[Дармштадт]] ҡалаһы эргәһендәге [[Виксһаузен]] районында урынлашҡан [[Ауыр иондар институты]] тарафынан асыла. Был ошо реакция һөҙөмтәһендә мөмкин була:

{{S|&lt;sup&gt;209&lt;/sup&gt;[[Висмут|Bi]] + &lt;sup&gt;58&lt;/sup&gt;[[Железо|Fe]] → &lt;sup&gt;266&lt;/sup&gt;Mt+n}}

Уны беренсе тапҡыр ''Питер Армбрустер'' һәм ''Готфрид Мюнзенберг'' етәкселегендәге Германия тикшеренеү төркөмө синтезлаған. Мейнтерий-266 изотобың бер генә атомы висмут-209 сәбенә тиҙ оса торған тимер-58 атомдары менән аттырған ваҡытытта күҙәтелә. Был процесс яңы элемент тыуҙырып ҡына ҡалмай, ул ҙур, синтезлау өсөн яңы атом ядроларын ҡулланыуҙың уңышлы тәжрибәһе була&lt;ref&gt;[https://www.greelane.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/meitnerium-facts-mt-or-element-109-3865911/Интересные факты мейтнерий Element]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Исеменең килеп сығышы ==
Мейтнерий элек уннилений (Unnilennium) исеме менән билдәле булған, символы — Une. «Мейтнерий» (Мt) атамаһы [[австрия]] физигы [[:ru:Мейтнер, Лиза|Лизы Мейтнер]] хөрмәтенә ИЮПАК тарафынан 1994 йылда тәҡдим ителә. Рәсми рәүештә ул [[1997 йыл]]да ИЮПАК тарафынан ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;iupac1997&quot;&gt;{{Мәҡәлә|автор=Commission on Nomenclature of Inorganic Chemistry|заглавие=Names and symbols of transfermium elements (IUPAC Recommendations 1997)|оригинал=|ссылка=http://www.iupac.org/publications/pac/1997/pdf/6912x2471.pdf|издание=[http://www.iupac.org/publications/pac/index.html Pure and Applied Chemistry]|тип=|место=|год=1997|том=69|номер=12|страницы=2471—2473}}&lt;/ref&gt;.
Мейтнерий һәм кюрийҙан башҡа бер генә элементҡа ла мифик булмаған ҡатын-ҡыҙ исемдәре ҡушылғаны булмаған (хәйер, [[кюрий]] атамаһы Мария Кюриҙың исеме иренең исеме (Пьер Кюри) менән ҡушып бирелгән)&lt;ref&gt;[https://www.greelane.com/ru/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/meitnerium-facts-mt-or-element-109-3865911/Интересные факты мейтнерий Element]{{Недоступная ссылка|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

== Билдәле изотоптары ==

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mt/key.html Мейтнерий на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509141604/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Mt/key.html |date=2008-05-09 }}
* [https://web.archive.org/web/20041224231901/http://159.93.28.88/flnr/elm109p.html О синтезе элемента на сайте ОИЯИ]
{{Тышҡы һытанмалар}}
 {{Периодическая система элементов}}
[[Категория:Күсеүсе металдар]]
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Металдар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>7yu3worwbq4x56yoeh222n1kdkhhmya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Празеодим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165121</id>
    <revision>
      <id>1301600</id>
      <parentid>1263384</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T10:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4265" sha1="a94lwne57x73cevyrbs6oaqrxvt5jid" xml:space="preserve">{{Ук}}{{Элемент периодической системы|align=center|fontsize=100%|number=59}}'''Празеодим''' ({{lang-lat|Prasaeodymum}}, Pr) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы]]ның 6-сы осор [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры — 59.. [[Лантаноидтар|Лантаноид]]тар төркөмөнән, көмөшһыу мәғдән.

== Символы ==
Празеодим элементының символы — Pr (''Празеодим'' тип уҡыла).

== Исеменең килеп сығышы ==
Исеме {{lang-el|πράσιος}} — «аҡһыл-йәшел» һәм {{lang-el2|δίδυμος}} — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул тоҙҙарының төҫөнә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы.

== Тарихы ==
Празеодим [[1895 йыл]]да [[:ru:Ауэр фон Вельсбах, Карл|Карл Ауэр фон Вельсбах]] тарафынан асыла. Ул [[1839 йыл]]да [[Швеция|швед]] химигы Карл Мосандер тарафынан табылған [[дидим]] элементының физик һәм химик үҙенсәлектәре яҡын булған ике элементтың ҡатнашмаһы булыуын билдәләй, уларға ул [[неодим]] һәм празеодим тип исем бирә.

== Тәбиғәттә ==
Ер ҡабығында празеодимдың йөкмәткеһе — 9 г/т, океан һыуҙарында — 2,6{{E|−6}}мг/л&lt;ref&gt;J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965&lt;/ref&gt;.

== Сығарып алыу ==
Празеодимды һирәк осрай торған ер элементтары менән ҡатнашмаларҙан алалар. Экстракциялы һәм хроматографик бүлеү һәм ваҡлап кристаллаштырыу ваҡытында празеодим еңел [[лантаноидтар]] менән бергә туплана һәм неодим менән ҡушылып айырыла. Артабан празеодимды неодимдан айыралар һәм 850&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;C температурала термик юл менән йәки электролизлап таҙа металл рәтенә күсерәләр.

== Ҡулланыу ==
Празеодим иондары 1,05 мм тулҡын оҙонлоғо менән лазер нурланышын тыуҙырыу өсөн ҡулланыла (инфраҡыҙыл нурланыш). Празеодим фториды [[лазер]] материалы булараҡ ҡулланыла. Празеодим оксиды [[быяла]] иретеү өсөн файҙаланыла, уға ҡушылғанда аҡһыл- йәшел төҫ бирә.

Празеодим [[мишметалл]] компоненты булып тора, ҡоросҡа легирлау өҫтәмәһе итеп файҙаланыла. [[Магний]]лы [[кобальт]] һәм [[никель]] иретмәләре составына инә.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
[[:ru:Изотопы празеодима|*Изотопы празеодима]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pr/key.html Празеодим на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010185631/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Pr/key.html |date=2004-10-10 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb059.htm Празеодим в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930170841/http://n-t.ru/ri/ps/pb059.htm |date=2007-09-30 }}
{{Тышҡы һытанмалар}}
{{Периодическая система элементов}}

[[Категория:Лантаноидтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>a94lwne57x73cevyrbs6oaqrxvt5jid</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неодим</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165135</id>
    <revision>
      <id>1301578</id>
      <parentid>1263984</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4651" sha1="tjymjn0eyvcnjgfn0yn1z07suru5ih0" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Неодим''' ({{lang-lat|Neodymum}}, Nd) — [[Менделеевтың периодик таблицаһы|Менделеевтың периодик таблицаһының]] 6-сы осор [[химик элемент]]ы. Тәртип номеры — 60.

[[Химик элемент]], һирәк осрай торған ер [[Металдар|металы]], көмөшһыу-аҡ [[Төҫ|төҫтә,]] алтынһыу төҫмөрө бар. [[Лантаноидтар]] төркөмөнә ҡарай. Һауала еңел окислана. Самолет һәм ракета етештереү сәнәғәтендә [[алюмин]] һәм [[магний]] менән рәттән иретмә компоненты булараҡ ҡулланыла&lt;ref name=&quot;БЭС&quot;&gt;Неодим // Большой Энциклопедический словарь. 2000.&lt;/ref&gt;.

== Символы ==
Неодим элементының символы — Nd (''Неодим'' тип уҡыла).

== Тарихы ==
Неодим [[1895 йыл]]да Карл Ауэр фон Вельсбах тарафынан асыла.

Ул дидимды — һирәк осрай торған ике ер металының ҡатнашмаһын — [[неодим]]ға һәм [[празеодим]]ға бүлә. Дидим шуға тиклем айырым химик элемент булып һаналған һәм ҡатнашмаларының химик үҙенсәлектәренең сиктән тыш яҡынлығы арҡаһында бүлеү бик ауыр бирелгән. Неодимды таҙа килеш, празеодим ҡатнашмаларынан айырып алыу [[1925 йыл]]да ғына мөмкин була.

== Исеменең килеп сығышы ==
Атамаһы «неодим» ({{Lang-la|Neodymium}}) {{lang-el|πράσιος}} — «аҡһыл-йәшел» һәм {{lang-el2|δίδυμος}} — «игеҙәк» тигәнде аңлата. Бындай атама менән ул ҡатнашмаларҙа төҫтәр биреү үҙенсәлегенә һәм элементтың асылыу тарихына бурыслы&lt;ref name=&quot;БЭС&quot;&gt;Неодим // Большой Энциклопедический словарь. 2000.&lt;/ref&gt;.

== Тәбиғәттә ==
Ер ҡабығында неодим йөкмәткеһе (төрлө мәғлүмәттәр буйынса) — 25-37 г/т, океан һыуҙарында — 9,2{{E|−6}} мг/л&lt;ref&gt;J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965&lt;/ref&gt;.

=== Ятҡылыҡтары ===
Неодим [[лантаноидтар]] составына инә, уның ятҡылыҡтары [[Рәсәй Федерацияһы|Рәсәй]], [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ҡаҙағстан]], [[Украина]], [[Австралия]], [[Бразилия]], [[Һиндостан]], [[Скандинавия]], [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙа]] урынлашҡан. Һуңғыһы төп етештереүсеһе һәм шулай уҡ неодим экспортёры булып тора.

Һирәк ер элементтарының сеймал базаһы донъя йөҙөндә яҡынса 100 миллион тонна тәшкил итә, шуларҙың 52 миллион тоннаһы Ҡытай өлөшөнә тура килә. Ҡытай һирәк ер элементтары донъя күләменең 92-94%-ын сығара.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Nd/key.html Неодим на Webelements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041010172622/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Nd/key.html |date=2004-10-10 }}
* [http://n-t.ru/ri/ps/pb060.htm Неодим в Популярной библиотеке химических элементов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314000213/http://n-t.ru/ri/ps/pb060.htm |date=2007-03-14 }}
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/2/2833.html Неодим — статья из химической энциклопедии]
{{Периодическая система элементов}}
{{Тышҡы һытанмалар}}
[[Категория:Радиоактив элементтар]]
[[Категория:Лантаноидтар]]
[[Категория:Химик элементтар]]
[[Категория:Википедия:Статьи с переопределением значения из Викиданных]]</text>
      <sha1>tjymjn0eyvcnjgfn0yn1z07suru5ih0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наҡаҫ (тау, Ырымбур өлкәһе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166572</id>
    <revision>
      <id>1301576</id>
      <parentid>1055723</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:36:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3536" sha1="htqic0h4vm5ngo8vfsw7ydaxvfyystq" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Наҡаҫ''' — [[Ырымбур өлкәһе]]  Төйлөгән районындағы тау. Ырымбур өлкәһендәге иң бейек түбә −667,6 м. Өҫтө урыны менән урмандар менән ҡапланған ҡалҡыулыҡтарҙан торған &quot;Наҡаҫ һырты&quot;на инә.

== Географияһы ==

Төйләгән районы Алмалы ауылынан көнбайыштараҡ 5,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны- 107,0 га. 
[[Файл:Tyulgansky District, within Orenburg Oblast.png |thumb|right|220px|Төйләгән районы]]
Тауҙың өҫтө тигеҙ, әкренләп һөҙәк битләүгә әйләнә. Шишмәләр битләүҙәрҙәге тау тоҡомон ашап, үҙҙәренә юл һалған. Шишмәләрҙә ҡырысынташтар һәм эре һарыҡташтар осрай (40 см тиклем). Был таштар түбәнге триас конгломератынан йыуылып сыҡҡан, сөнки тау тоҡомо башлыса ҡомташ ҡатыш ҡырсынташ, һарыҡташтарҙан тора.

Тау өҫтө урман үҫемлектәре менән ҡапланған, Ырымбур өлкәһендә [[Көньяҡ Урал]] урмандарының төп өлгөһө булып тора. Ағастар араһында башлыса имән (Quercus robur), уҫаҡ,саған, йыла, ҡайын, ҡарама осрай.

Ҡыуаҡлыҡтарҙан эт муйылы, бүре муйылы, гөлйемеш, йәмшегән, ҡурай еләге күп. Урман аҡландарында төрлө үләндәр ҡуйы булып үҫә, айыутабан (мүктәк)  күпләп осрай. Тауҙы урман зонаһы өсөн ғәҙәти үҫемлектәр ҡаплаған .
 
Был ерҙәрҙә һирәк осрай торған бореаль үҫемлектәр- уймаҡ сәскә (наперстянка крупноцветковая), Ҡыҙыл китапҡа ингән ләлә (лилия кудреватая) үҫә. Аҡландарҙа ер еләге күп.

Тау Төйлөйгән урман хужалығына ҡарай (Туғыҙтимер лесничествоһы, 83 -сө квартал). Райондың һәм өлкәнең ландшафт ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.

== Һылтанмалар==
* [http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/prirodnoe_nasledie/prirodnoe_nasledie.pdf А. А. Чибилев «Природное наследие Оренбургской области»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123144459/http://kraeved.opck.org/biblioteka/geografiya_priroda/prirodnoe_nasledie/prirodnoe_nasledie.pdf |date=2018-11-23 }}
* [http://orenpriroda.ru/kadastrpriroda/%D1%82%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/532-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81  Гора Накас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201109140552/http://orenpriroda.ru/kadastrpriroda/%D1%82%D1%8E%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD/532-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%81 |date=2020-11-09 }}

[[Категория:Көньяҡ Урал тауҙары]]
[[Категория:Ырымбур өлкәһе тауҙары]]</text>
      <sha1>htqic0h4vm5ngo8vfsw7ydaxvfyystq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леандер йорто</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166868</id>
    <revision>
      <id>1301532</id>
      <parentid>1286515</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:03:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8252" sha1="0qrnqdim0s3zqlz3un8vx1j98iooaus" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Леандер йорто''' — [[Сортавала]]ның иҫтәлекле урындарының береһе, ҡаланың үҙәгендә Карел һәм Гагарин урамдары һәм Төп майҙан мөйөшөндә урынлашҡан. Сортавала районы территорияһындағы мәҙәни мираҫ объекттары  исемлегенә ингән (тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы) &lt;ref&gt;[http://monuments.karelia.ru/ob-ekty-kul-turnogo-nasledija/statisticheskie-svedenija-po-dislokacii-pamjatnikov-istorii-i-kul-tury-respubliki-karelija/sortaval-skij/ Список объектов культурного наследия (памятников истории и культуры), находящихся на территории Сортавальского муниципального района]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;.

Йорт фин милли романтизмы стилендә төҙөлгән ҙур булмаған  [[Замок (ҡаралты)|замок]]ты хәтерләтә

== Тарихы ==

=== Төҙөлөшө ===
Бина  [[1905 йыл]]да шул саҡта аҙ билдәле булған архитектор [[Сааринный, Элиэль|Элиэль]] [[Сааринный, Элиэль|Сааринен]] проекты буйынса төҙөлгән. Уның карьераһы Милли  акционерҙар банкы менән бәйле ({{Lang-fi|Kansallis-Osake-Pankki}}).  Банк бүлексәһе 1901 йылдан шул уҡ урында урынлашҡан  ағас бинала эшләй&lt;ref&gt;KOP SORTAVALAN KONTTORI {{Wayback|url=http://elma.elka.fi:9001/preVALa6.po?ARK_TUNNUS=11280&amp;ARK_TUNNUSQRY=11280&amp;VAL_KUVATUNQRY=3495&amp;MONESQRY=1&amp;event=Refresh|date=20160304085957}}&lt;/ref&gt;.  Сортавала бүлексәһенең директоры булып 1911 йылдан 1911 йылға тиклем Элиелдең менән ағаһы Ханнес Сааринен тора (Saarinen Hannes, 1872-1950)&lt;ref&gt;[http://www.annelikotisaari.net/beatac4.htm#Taulu%2047 VII Fredrik Johannes (Hannes) Saarinen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191950/http://www.annelikotisaari.net/beatac4.htm#Taulu%2047 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  [[1905 йыл]]да, төҙөлөш тамамланғас, банк контораһы яңы  бинаның беренсе ҡатында урынлаша. Икенсе ҡатта банк етәкселегенең бер нисә фатиры була

=== Банк бинаһы ===
[[1911 йыл]]да бүлексәнең директоры булып Леандер тора (Oskar Johannes Leander), уның исеме менән йорт атала ла инде&lt;ref&gt;[http://www.victorkas.com/www/maps/map-sortavala/Sortavala_pravka%202.html Интерактивная карта Сортавала. Дом Леандера.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130709050904/http://www.victorkas.com/www/maps/map-sortavala/Sortavala_pravka%202.html |date=2013-07-09 }}&lt;/ref&gt;

[[1934 йыл]]да билдәле архитектор Ларс Сонк проекты буйынса йорт үҙгәртеп ҡороуға   дусар була, уның  барышында беренсе ҡатта тәҙрә уйымдары киңәйтелә.

=== Совет осоронда ===
[[Совет Социалистик Республикалар Союзы|Совет]]  осоронда бинала оҙаҡ ваҡыт милиция бүлексәһе урынлаша.

=== Хәҙерге заман ===
Эске эштәр бүлеге биналарҙы бушатҡандан һуң 1994  йылдан 1999 йылға тиклем был биналарҙы Сбербанк бүлеге биләй.  Шул уҡ ваҡытта [[1995 йыл]]да Леандер йорто башҡа биналар  — тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары менән бер рәттән Карелия Республикаһының дәүләт милегенән Сортавала ҡалаһының  муниципаль милкенә тапшырыла&lt;ref&gt;[http://docs.cntd.ru/document/919100766 О передаче государственного имущества в муниципальную собственность г. Сортавалы]&lt;/ref&gt;.  [[1996 йыл]]дың декабрендә бина  №6638 Сортавала  бүлексәһе йөҙөндә Сбербанкҡа килешеү буйынса  ҡуртымға тапшырыла&lt;ref&gt;[http://docs.pravo.ru/document/view/19610235/ Постановление от 13 декабря 2005 года № 13АП-8584/2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305081617/http://docs.pravo.ru/document/view/19610235/ |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;.

[[1999 йыл]]да бинаға муниципаль милек хоҡуғы теркәлә.

[[2004 йыл]]да суд приставтарының федераль хеҙмәте идараһының Сортавала бүлеге суд приставы башҡарыусыһы тарафынан «Сортавала ҡалаһы &quot; муниципаль берәмеге бурыстары өсөн бина ҡулға алына&lt;ref&gt;Постановление судебного пристава №13-218 от 06.10.2004г. на основании выданного арбитражным судом исполнительного листа.&lt;/ref&gt;.  [[2006 йыл]]да ҡулға алынған мөлкәтте һатыу буйынса аукцион үтә. Аукцион йомғаҡтары буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы махсус дәүләт учреждениеһының  Санкт-Петербургта һәм Ленинград өлкәһендәге «Федераль  мөлкәттең Рәсәй  фонды» филиалы бинаны Сбербанкҡа 8 520 000 һумға һата.

[[2007 йыл]]да Карелия Республикаһы буйынса федераль мөлкәт менән идаралыҡ итеү буйынса Федераль агентлыҡтың территориаль идараһы суд аша бинаны һатыу бәхәсле тип иғлан итергә маташа, әммә дәғүә ҡәнәғәтләндерелмәй&lt;ref&gt;[http://www.klerk.ru/doc/106184/ Дело N А26-3547/2007]&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ваҡытта  Леандер йортонда айырым бүлмәләрҙе Сбербанк менән ҡуртым килешеүе нигеҙендә Карелия Республикаһы буйынса Рәсәй УФСБ Сортавала бүлексәһе биләй.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==

* [http://heninen.net/sortavala/karta/leanderin_talo/project.htm Игорь Сергеев, «Йорт Леандер»]
* [http://suomenmuseotonline.fi/fi/kohde/Museoviraston+kuva-arkisto/4878%3A641?pathId=1.356.355.354.429.430.432.&amp;itemIndex=185 Talo talo Siitoinin ja Leanderin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130072658/http://suomenmuseotonline.fi/fi/kohde/Museoviraston+kuva-arkisto/4878%3A641?pathId=1.356.355.354.429.430.432.&amp;itemIndex=185 |date=2024-11-30 }}
* [https://web.archive.org/web/20071006073910/http://www.jns.fi/ymparistokeskus/ENGL/Images/Houses/Leanderintalo.htm Леандер ҡала тураһында Йоэнсуу йорто сайты] {{ref-en}}
* [http://terijoki.spb.ru/pechi/trk_pechi.php?item=46 Мейес йорттоң Леандер] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201124213441/https://terijoki.spb.ru/%2F/pechi/trk_pechi.php?item=46 |date=2020-11-24 }}

[[Категория:1905 йылда барлыҡҡа килгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫы объекттары]]
[[Категория:Карелия Республикаһы буйынса Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объеттары]]</text>
      <sha1>0qrnqdim0s3zqlz3un8vx1j98iooaus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морган Джон Пирпонт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170460</id>
    <revision>
      <id>1301567</id>
      <parentid>1218574</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14660" sha1="cyh22afkd122uztbtohvme6d0gliipa" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Джон Пирпонт Морган''' '''I''' ({{lang-en|John Pierpont Morgan I}}; {{Тыуған көнө|17|4|1837}}, Хартфорд, Коннектикут, [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]] — {{Үлгән көнө|31|3|1913}}, [[Рим]], Италия Короллеге) — XIX быуат аҙағы — XX быуат башында [[Америка Ҡушма Штаттары]]нда корпоратив финанстар һәм сәнәғәтте берләштереү өлкәләрендә өҫтөнлөк иткән Америка эшҡыуары, банкир һәм финансист.

== Биографияһы һәм бизнесы ==
Лондонда «J. S. Morgan &amp; Co» банк йортона нигеҙ һалған Джуниус Спенсер Морган һәм Джульетт Пирпонт ғаиләһендә донъяға килә. Белемде [[Гёттинген университеты|Геттинген университетында]] ала.

1857 йылдан 1861 йылға тиклем Морган Нью-Йорктың «Данкан, Шерман &amp;amp;amp; Ко» ({{lang-en|Duncan, Sherman &amp; Company}}) банкында хеҙмәт итә. 1861 йылда Амелия Старджессҡа (1835—1862) өйләнә. Тол ҡалғас, Морган 1865 йылда икенсе никахҡа инә. Фрэнсис Луиз Трейси (1842—1924) менән 4 бала тәрбиәләйҙәр: Луиза Пирпонт Морган (1866—1946), «Джек» Пирпонт Морган (1867—1943), Джульетт Морган (1870—1952) һәм Энн Морган (1873—1952).

[[АҠШ-тағы граждандар һуғышы|АҠШ-тағы Граждандар һуғышы (1861—1865 йылдар)]] ваҡытында Морган ҡорал һата. Аҙағыраҡ был сауҙа операциялары тураһындағы эште Конгресс комиссияһы тикшерә, әммә Морган, хөкүмәттәге бәйләнештәренән файҙаланып, яуаплылыҡтан ҡотола. Ул мәлдәге байҙарҙың күбеһе кеүек үк, Джон Морган, рәсми рәүештә 300 доллар түләп, хәрби хеҙмәткә саҡырылыуҙан ҡотолоп ҡала&lt;ref&gt;Howard Zinn. 'A People’s History of the United States''. New York: Perennial, 2003. p.255 ISBN 0-06-052837-0''&lt;/ref&gt;.

Төрлө фирмаларҙа эшләгәндән һуң, 1871 йылдан Морган «Дрексел, Морган &amp; Ко» (Энтони Дрексель менән берлектә) компанияһының партнеры булып китә. 1893 йылда партнеры үлгәндән һуң фирма «Дж. П. Морган &amp;amp;amp; Ко» (Нью-Йорк) банк йортона үҙгәртелә. [[Филадельфия]], [[Париж]] һәм [[Лондон]]да уға бәйле булған банктар менән берлектә банк йорто донъялағы иң эре финанс компанияһы була.
[[Файл:JPMorgan-Young.png|мини|272x272пкс|Джон Морган йәш сағында]]
Морган банкы тимер юлдар төҙөлөшөн контролдә тота, US Steel ҡорос ҡойоусы эре компанияны, «Дженерал электрик» электр фирмаһын булдырыуҙа ҡатнаша, [[Атлантик океан|Атлантикала]] пассажирҙар ташыуҙы финанслай.

1892 йылда Морган Edison General Electric 8`v һәм Thomson-Houston Electric Company компанияларын ҡушыуҙы ойоштора, һөҙөмтәлә General Electric барлыҡҡа килә. Ул шулай уҡ United States Steel Corporation, International Harvester һәм AT&amp;amp;amp;T компаниялары формалашыуында мөһим роль уйнай. Моргандың карьераһы иң юғары нөктәлә торғанда, ХХ быуат башында, ул һәм уның партнерҙары бик күп эре корпорацияларға финанстарын һала һәм хөкүмәттең финанстар менән шөғөлләнгән ағзаларына һәм Ҡушма Штаттар Конгресы ағзаларына ҙур йоғонто яһай ала. Ул 1907 йылғы паниканы туҡтатҡан банк коалицияһына етәкселек итә. Джон Морган «прогресс эраһының» алдынғы финансисы була. Уның нәтижәлелеккә һәм яңылыҡ индереүгә тоғролоғо Америка бизнесын тамырынан үҙгәртергә ярҙам итә. Адриан Вулдридж Морганды «Американың бөйөк банкиры» тип атай&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The alphabet of success|accessdate=2016-09-16|url=https://www.economist.com/news/special-report/21707053-superstars-need-dazzling-range-qualities-alphabet-success|work=[[The Economist]]|date=2016-09-15}}&lt;/ref&gt;.

1907 йылда Морган, банк паникаһын булдырмау өсөн шәхси инвесторҙарҙы бергә туплап, ҙур банк көрсөгөнә юл ҡуймай&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=23522 Работа для компетентных Морганов]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/guriev/post/153809/ Конгресс не дал бы ни цента на спасение Lehman Brothers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091217105341/http://www.slon.ru/blogs/guriev/post/153809/ |date=2009-12-17 }}&lt;/ref&gt;.

Морган 75 йәшендә Италияла, Римда йоҡлаған сағында вафат була, бизнесын улы Джон Пирпонт Морган-кинйәгә ҡалдыра. Биограф Рон Черноу уның мөлкәтен 118 миллион долларға баһалай (шуларҙың яҡынса 50 миллионы сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы була). Моргандың финанс хәлен белгәндән һуң Джон Д. Рокфеллер: «Ышанырлыҡ та түгел, ул хатта бай кеше лә булмаған икән», — тип әйткән&lt;ref&gt;[http://www.learner.org/series/biographyofamerica/prog17/transcript/page03.html Biography of America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190522081232/http://www.learner.org/series/biographyofamerica/prog17/transcript/page03.html |date=2019-05-22 }} //learner.org&lt;/ref&gt;.

== Коллекция туплаусы һәм меценат ==
Морган картиналар, китаптар һәм башҡа сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияларын туплаусы булараҡ билдәле. Уларҙың күбеһен ул үҙе бағыусыһы һәм президенты булған «Метрополитен-музейына» (Нью-Йорк) бүләк итә. Моргандың вафатынан һуң уның улы [[1924 йыл]]да Нью-Йоркта Пирпонт Морган китапханаһын аса һәм уның директоры итеп атаһының китапханасыһы Белл да Коста Гринды (1883—1950) тәғәйенләй.

Морган эре меценат булараҡ та билдәле: «Метрополитен-музейынан» тыш ул [[Америка тәбиғәт тарихы музейы]]на, Гротон мәктәбенә ([[Массачусетс]] штаты), [[Гарвард университеты]]на (бигерәк тә Медицина мәктәбенә), хеҙмәт мәктәптәренә (Совет ПТУ-ларына оҡшаш) ғәйәт ҙур суммалар бүләк итә.

[[1901 йыл]]да [[Никола Тесла]]ға Манхэттенда яҡтыртыу системаһын төҙөү өсөн аҡса бүлә&lt;ref name=&quot;Tesla&quot;&gt;«[[Властелин мира: Никола Тесла (фильм)|Никола Тесла: Властелин мира]]». Автор и режиссёр Виталий Правдивцев&lt;/ref&gt;.

=== Аҫыл таштар коллекцияһы ===
ХХ быуат башында Джон Морган Аҡш-та аҫыл таштар коллекцияһын туплаусы булараҡ та таныла. Күп йылдар буйы йыйылған коллекцияһында 1000-дән ашыу ҡиммәтле таш иҫәпләнә. Тәүге коллекцияһын ул Tiffany &amp; Co компанияһы һәм уның төп геммологы Джордж Фредерик Кунц ярҙамында йыя. [[1889 йыл]]да был коллекция Парижда Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡуйыла. Коллекция ике алтын бүләк ала һәм эре ғалимдар, коллекционерҙар һәм киң йәмәғәтселектең иғтибарын үҙенә йәлеп итә&lt;ref&gt;[http://www.farlang.com/gemstones/kunz_gems_and_precious_stones/page_351 ''Morgan and His Gem Collection''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326101104/http://www.farlang.com/gemstones/kunz_gems_and_precious_stones/page_351 |date=2014-03-26 }}; George Frederick Kunz: Gems and Precious Stones of North America, New York, 1890, accessed online February 20, 2007.&lt;/ref&gt;.

Джордж Фредерик Кунц тағы ла икенсе, әммә тағы ла ҡиммәтлерәк коллекция йыя, уныһы [[1900 йыл]]да Парижда күрһәтелә.

Ике коллекция ла [[Нью-Йорк]]та [[Америка тәбиғәт тарихы музейы]]на бүләк итеп тапшырыла, улар Морган-Тиффани һәм Морган-Бемент коллекциялары&lt;ref&gt;[http://www.farlang.com/gemstones/kunz-history-north-carolina-gems/page_012 ''Morgan and His Gem Collections''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140526044656/http://www.farlang.com/gemstones/kunz-history-north-carolina-gems/page_012 |date=2014-05-26 }}; donations to AMNH; in George Frederick Kunz: History of Gems Found in North Carolina, Raleigh, 1907, accessed online February 20, 2007.&lt;/ref&gt; булараҡ билдәле.

1911 йылда Кунц күптән түгел тапҡан аҫыл ташын үҙенең иң яҡшы клиенты хөрмәтенә морганит тип атай. Рәсәй геологияһында был минерал '''воробьевит''' тип атала. [[1908 йыл]]да урыҫ геологы [[Вернадский Владимир Иванович|В. И. Вернадский]] Төньяҡ Кавказда экспедицияла һәләк булған геолог һәм минералог Воробьев Виктор Иванович (1875—1906) тураһында иҫтәлек булараҡ аҫыл ташҡа шундай исем бирә.

== Кинола ==
* Никола Тесла сере / Tesle Nikole Tajna (Югославия 1979 йыл, Режиссеры: Папич Крсто) — Дж. Пи. Морган ролендә Орсон Уэллс.
* {{Тәржемәһеҙ 5|Люди, построившие Америку||en|The Men Who Built America}}, мини-сериал, АҠШ, 2012 йыл; 5-7 серия — Дж. Пи. Морган ролендә Эрик Ролланд.
* Титаник: Ҡан һәм ҡорос (Ирландия, Италия, Франция, Канада, Бөйөк Британия, 2012 йыл) — Дж. Пи. Морган ролендә Крис Нот.
* Алиенист / The Alienist (АҠШ, сериал, 2018 йыл) — ролдәр Дж. Пи. Морган ролендә Майкл Айронсайд .

== Шулай уҡ ҡара ==
* Морган, Джон Пирпонт (кинйә)
* Бенсли, Гарри
* Морганит

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр|2}}

== Әҙәбиәт ==
* Пачкалов А. В. Финансовые династии: архитекторы глобализма. — М.: Концептуал, 2019. — 320 с. — ISBN 978-5-907172-32-6.
* ''Джин Строус'' Морган. — [[АСТ (издательство)]], 2002, 944 с.
* [www.bbb.com.ua/index.php?module=news&amp;page_id=144 Чарльз Р. Моррис // Финансовые гении Америки. Как Эндрю Карнеги, Джон Д. Рокфеллер, Джей Гульд и Дж. П. Морган создали американскую суперэкономику — Днепропетровск: Баланс Бизнес Букс, 2010 — 384с — 1500 экз. — ISBN 978-966-415-011-5]

== Һылтанмалар ==
{{навигация|Тема=Джон Пирпонт Морган I}}
* [http://www.netstate.com/states/peop/people/ct_jpm.htm Биография Дж. П. Моргана]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://vc.ru/p/morgan-story Спекуляции, тресты и помощь государству — биография финансиста Джона Пирпонта Моргана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161221012615/https://vc.ru/p/morgan-story |date=2016-12-21 }}
* [https://finansist.vilingstore.net/Dzhey-Pi-Morgan-Posledniy-korsar-i-pylkiy-vlyublennyy-i796350 Джей Пи Морган: последний «корсар» и пылкий влюбленный] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315042151/http://finansist.vilingstore.net/Dzhey-Pi-Morgan-Posledniy-korsar-i-pylkiy-vlyublennyy-i796350 |date=2017-03-15 }}
{{ВС}}

[[Категория:АҠШ эшҡыуарҙары]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Римда вафат булғандар]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:1913 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:31 мартта вафат булғандар]]
[[Категория:1837 йылда тыуғандар]]
[[Категория:17 апрелдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>cyh22afkd122uztbtohvme6d0gliipa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр һәм Феврония</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176810</id>
    <revision>
      <id>1301603</id>
      <parentid>1046511</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T11:16:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27887" sha1="fmehqaze9rx6lnac6lbwseg9lqg9uno" xml:space="preserve">{{Святой
| имя = Пётр һәм Феврония
| пол = 
| тип = православный
| изображение = Murom pokrov.jpg
| ширина = 250px
| описание изображения  = Пётр һәм Феврония һыны төшөрөлгән боронғо рус йөҙлөклө тегеүе — Муром ҡалаһындағы Собор Рождества Богородицы өлөшөнә батша Фёдор I Иоаннович һәм батшабикә Годунова Ирина Фёдоровна индергән бүләк. 1593 йылда батшабикә оҫтаханаһында эшләнгән.
| дата рождения = 
| место рождения = 
| дата смерти = апрель 1228
| место смерти = 
| имя в миру = 
| монашеское имя = 
| почитается = Рус православие сиркәүендә хөрмәт ителә
| прославлен = 
| беатифицирован = 
| канонизирован = 1547 йыл // сиркәү собор
| в лике = 
| день памяти = 8 июль, 25 июнь һәм 19 сентябрь алдындағы йәкшәмбе
| покровитель = 
| главная святыня = 
| атрибуты = 
| деканонизирован = 
| труды = 
| подвижничество = 
| викисклад = 
}}
'''Пётр''' һәм '''Феврония''' (''яңғыҙлыҡта йәшәү бурысын алған монах тормошонда Давид һәм Евфросиния''&lt;ref name=&quot;Викитека ЭСБЕ&quot;&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Петр, князь муромский}}&lt;/ref&gt;) — урыҫ [[Православие дине|православиеһы]] изгеләре.

Кенәз Пётр йылъяҙмаһы сығанаҡтарында бөтөнләй телгә алынмай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр кенәз Пётр менән Февронияны йылъяҙмалар буйынса билдәле  Муром кенәзе Давыд Юрьевич һәм уның ҡатынына оҡшата&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Большая биографическая энциклопедия. 2009&lt;/ref&gt;. Кенәз Давыд Юрьевич [[Муром|Муромда]] 1205 йылдан 1228 йылға тиклем идара итә, һәм Пётр исеме менән монах булыу йолаһы буйынса сәсен ҡырҙыра постриг, ә хәләл ефете тураһында бер нәмә лә билдәле түгел. Кенәз Давыд Юрьевич һәм кенәзбикә Ефросинияның&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Китап|ref=БШЭР|тираж=5000|isbn=5-224-00625-2|страниц=800|страницы=503|год=2001|часть=Пётр и Феврония Муромские|издательство=Олма-Пресс|место=М.|ответственный=Под редакцией [[Бутромеев, Владимир Петрович|В. П. Бутромеева]]|ссылка=https://books.google.com/books?id=rWWOZ0UeFzUC|заглавие=Большая школьная энциклопедия «Руссика». История России. IX — XVII века|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=rWWOZ0UeFzUC&amp;pg=PA503}}&lt;/ref&gt;  Святослав&lt;ref&gt;[[Филарет (Гумилевский)]]. Житие Петра и Февронии.&lt;/ref&gt; Юрий тигән улдары, Евдокия исемле  ҡыҙы була. Икенсе фараз буйынса,  Пётр һәм Феврония халыҡ легендалары персонажы була.. Изгеләр буйынса берҙән-бер мәғлүмәт сығанағы — 1540 йылдар ахырында яҙылған «Пётр һәм Феврония Муромскийҙар тураһында повесть».

Пётр һәм Феврония 1547 йылда сиркәү соборында урында хөрмәт ителеүсе изгеләр сифатында изгеләр рәтенә индерелә канонизированы. {{OldStyleDate|8|июля||25|июня}} уларҙы хәтерләү көнө булып тора; 2012 йылдың 25 декабрендә Изге Синод изгеләргә бағышланған тағы ла бер байрам — {{OldStyleDate|19|сентября||6}} (1992 йылда уларҙың мәйеттәре күсерелә) йәкшәмбе алдынан булдыра.

== Житие мәғлүмәттәре ==
Пётр һәм Феврония тураһында мәғлүмәт «Пётр һәм Феврония Муромскийҙар тураһында повесть» — XVI быуаттағы боронғо урыҫ әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙаныштарының береһе — аша килеп еткән. Уны, Пётр һәм Февронияны изгеләр рәтенә индереү менән бәйле, мтрополит Макарий заказы буйынса, инок Ермолай Прегрешный төҙөгән. Әммә Пётр һәм Февронияны митрополит, «айырым легендарлығы» менән айырыла тип һанап, Бөйөк четьи-минея «житие»һына индереп тормаған — ул апокриф сифатында тарала.

Сказаниела бәйән ителгәнсә, Пётр кенәзлеккә килеренән бер нисә йыл элегерәк ут һирпеүсе йыланды үлтерә, әммә тәненә хәшәрәттең ҡаны тейгәнлектән, бер дауа ла алмаған махау йәки ала тән (проказа) сирен йоҡтора. Кенәз, ҡырағай бал ҡорто табыусы «ағасҡа үрмәләүсе» солоҡсо ҡыҙы үҙен дауалай аласаҡ тигән төш күрә. 
Феврония, Рязань ерендәге Ласково ауылы крәҫтиән ҡыҙы. Сиренән арына алмаған кенәз Пётрҙы дауалай алырлыҡ табип эҙләп килгән сапҡын Рязань янындағы Ласково ауылында бер крәҫтиән йортонда ғәжәп бер күренешкә тап була: туҡыу станы артында туҡыма һуғып ултырыусы бер ҡыҙ алдында ҡуян һикерәңләп тора ти. 

Йомаҡ ҡойғандай һөйләп, Феврония ҡунаҡтың «аҡыл телен» аңлау дәрәжәһен һынай. Февронияның «Йортта ҡолаҡ, ә түрҙә күҙ булмаһа, ҡыйын икән» тигән беренсе кинәйәһе Феврония — кейәүгә лә сыҡмаған, балаһы ла булмаған ҡыҙ икәнен асып биргән; уның ҡуяны бар, әммә эте юҡ: «Әгәр беҙең өйҙә эт булһа, кемдер өйөбөҙгә яҡынлашҡанын һиҙер ине һәм һиңә өрөп сығыр ине: уны — өйҙөң ҡолағы тип атарға булыр ине. Әгәр түр бүлмәмдә балам йөрөп ятһа (текст варианттары „отроча“, „детище“), һинең түргә ыңғайлағаныңды күреп, миңә хәбәр итер ине: ул — өйөмдөң күҙе тип әйтерлек булыр ине».

Феврония дауалағаны өсөн хаҡ сифатында, кенәз һауыҡҡандан һуң уға өйләнергә тейеш тигән шарт ҡуя, һәм кенәз уға өйләнәм тип һүҙ бирә. Феврония кенәзде терелтә, әммә ҡыҙҙың сығышы ябай ғаиләнән булғанға, ул һүҙендә тормай. Ләкин дауалау процесында Феврония аңлы рәүештә кенәз тәнендәге бер ҡутырын дауаламай ҡалдыра, шуның арҡаһында сир яңыра. Феврония Пётрҙы тағы терелтә, һәм кенәз ҡыҙға өйләнә.

Пётр ағаһынан тәхет вариҫлығын ҡабул иткәс, боярҙар: «Затлы нәҫелдән сыҡҡан байбисәләр ҡатыныңды хурлыҡ тип ҡабул итә, йә уны ҡайтарып ебәр, йә үҙең Муромды ҡалдыр» тип ябай сығышлы кенәз ҡатынын хупламауын белдерә. Кенәз Февронияһы менән ике карапта [[Ока]] буйлап йөҙөп китә.

Муромда күптәр бушап ҡалған тәхеткә ултырырға ниәтләнә, бола, үлтереш башлана. Боярҙар кенәздең ҡатыны менән бергә ҡайтыуын үтенә. Кенәз менән ҡатыны тыуған ҡалаһына әйләнеп ҡайта, һәм  Феврония артабан ҡала халҡының ихтирамын яулай.

Өлкән йәшкә етеп, монах булыу йолаһы буйынса сәстәрен ҡырҙырып, төрлө монастырҙарҙа Давид һәм Евфросиния исемен ҡабул иткәндән һуң, улар Аллаһы тәғәләнән бер көндө үлеүҙәрен һәм алдан бер таш эсендә йоҡа бүлге ҡуйылған ҡәберлек әҙерләп, бер табутта ерләнеүҙе васыят итә. Ысынлап та. улар бер көндә һәм бер үк сәғәттә яҡты донъя менән хушлаша. Бер табутта ерләнеү монах исеменә тап килмәй тип һанап, уларҙың мәйетен төрлө монастырҙарға һалалар, ләкин икенсе өнгә улар бергә булып сыға&lt;ref&gt;''Ермолай Еразм''. [[s:Повесть о Петре и Февронии Муромских (Еразм)|Повесть о Петре и Февронии Муромских]]&lt;/ref&gt;.

== Ғаиләһе ==
Муром кенәздәренең туғанлыҡ ағасына ярашлы, кенәз Давид-Пётр һәм кенәз ҡатыны Евфросиния-Февронияның балалары була.

Өс балаһының: Юрий, Святослав һәм Евдокияның исеме билдәле. Шуның менән бергә уларҙың дүрт ейәненең исеме лә билдәле: Ярослав (кенәз Юрийҙың улы), Василий һәм Иван (кенәз Святославтың улдары) һәм Дмитрий (кенәз ҡыҙы Евдокияның улы).

Балаларының яҙмыштары төрлөсә була. Кесе улдары Святослав ата-әсәһе үлгән аҙнала уҡ вафат була, тик 2-3 көн алдараҡ. Өлкән улдары кенәз Юрий тыуған илде һаҡлап, Батый ханға ҡаршы һуғышта 1237 йылда батырҙарса һәләк була.

Ҡыҙҙары Евдокияның яҙмышы бик тә мөғжизәле һәм күп алла мәрхәмәте менән билдәләнгән. Бик күп сығанаҡтарға ярашлы, ул бөйөк Владимир кенәзе Всеволодтың улы Святославҡа кейәүгә сыға һәм Юрьев кенәз ҡатыны булып китә. Йылъяҙмаларҙа уның атаһы — Муром кенәзе Давид-Пётр уның туйында булыуы тураһында яҙыла.

Муром кенәздәре Владимир кенәздәренең изгеләре күп булған бөйөк ырыуы менән туранан-тура туғанлаша. Шуларҙың береһе Святославтың әсәһе, үҙенең тәҡүлелеге  һәм бала яратыусанлығы менән билдәле кенәз ҡатыны Мария Ясыня була. Уның 12 балаһы була, һәм уның изге ирен Всеволод Большое Гнездо (Оло Оя) йәғни ҙур ғаиләгә эйә, тип атап йөрөтәләр. Улар балаларын Аллаһы тәғәләгә ҙур ихтирам күрһәтеүсе һәм христиандарса тәҡүәле итеп үҫтерә. Һөҙөмтәлә уларҙың дүрт улы тоғролоҡло кенәз булараҡ изгеләр итеп данланды.

Изге Марияның Святослав һәм Евдокияға шифалы рухи тәьҫире асыҡ сағыла. Кенәз ҡатыны Евдокияның Дмитрий исемле улы тыуыуы һәм уның атаһынан һуң кенәз Юрьевский (1253—1269) тип аталғаны билдәле. Кенәз Святослав һәм уның улы кенәз Юрийҙы вафаттарынан һуң, изгеләр тип хөрмәтләйҙәр һәм был элекке святцаларҙа ла билдәләнгән була. Хәҙер улар рәсми рәүештә Владимир изгеләре соборына инә.

Кенәз ҡатыны Евдокия үҙенең ире менән бик оҙаҡ йәшәй алмай. 1228 йылда ул ата-әсәһе эшләгәнсә, иренән Муром Борисоглебский монастырына ебәреүен үтенә, монах тормошона бағышланыу өсөн сәсен алдыра һәм шул уҡ йылды ата-әсәһе һәм энеһе артынса уҡ вафат була. Шулай итеп, бер йылда тиерлек изге преподобныйҙар  Пётр һәм Феврония ғаиләһе Алла ҡушыуынсалыр инде, Күк Батшалығында (Царствие Небесное) берләшеү өсөн, был донъяны ҡалдырҙы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=http://pk-semya.ru/main-news-2/item/353-svyatoj-blagovernyj-knyaz-petr-v-inochestve-david-i-svyataya-blagovernaya-knyaginya-fevroniya-v-%7C%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D1%8B%D0%B5|title=Святые преподобные Петр и Феврония, в миру князь Давид и княгиня Евфросиния, Муромские чудотворцы|author=Адамова Татьяна|website=pk-semya.ru|accessdate=2020-10-30}}&lt;/ref&gt;

== Вафат булыу датаһы ==
Изгеләрҙе сиркәү хөрмәтләүе датаһы — Юлиан календары (иҫке стиль) буйынса 25 июнь. Йылъяҙмаларҙа кенәз Давыд (Пётр) һәм кенәз ҡатынының вафаты һәм ерләнеүе Светлая Седмицаға 1228 йылға (апрель) тура килгән тип яҙылыуы, үлем ваҡыты менән сиркәү хөрмәтләүе датаһы тура килмәгәнлектән, һорау тыуҙыра. Сиркәү изгеләрҙе хөрмәтләп ғибәҙәт ҡылыу тәжрибәһе ике осраҡты — вафат көнөн һәм изге һөйәктәрҙе күсереүҙе генә билдәләй. Житиела («Повести») һүҙ яҡты донъя менән хушлашыу тураһында: «…предаста вкупе святыя своя душа в руце божий месяца июня в 25 день». Шуға ҡарамаҫтан, 25 июнь датаһы, Феврония Сирская изге ғазап сигеүсеһе көнө менән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prayerssaints.ru/?id=jitiyasviatih/juny_25|title=Жития Святых: Житие и страдание святой преподобномученицы Февронии. 25 июня {{!}} Молитвы святых|publisher=prayerssaints.ru|accessdate=2020-03-08}}&lt;/ref&gt;, изге кенәз менән кенәз ҡатынының һөйәктәрен совет осоронан бирле һаҡланған иҫкергән Борисоглебский кафедраль соборынан яңы төҙөлгән Муром Рождество Богородицы соборына (XV быуатта уҡ Воеводская тауында булған, XVI быуатта яңыртылған) күсереү менән бәйле&lt;ref&gt;[[Никита (Добронравов)]], игумен. Житие свв. князей Петра и Февронии в общем контексте истории г. Мурома. // Троицкие листки. — Муром. — 2008. — 29. — С. 2-5.&lt;/ref&gt;. Собор 1930-сы йылдар ахырында алынған.

== Изге мәйеттәре һәм хөрмәтләү ==
[[Файл:Памятник Петру и Февронии Муромским в Ярославле.jpg|200px|thumb|Ярославлдә Пётр һәм Феврония һәйкәле]]
Ирле-ҡатынлы изгеләр хөрмәтенә 1553 йылда батша Иван Грозный нәҙере буйынса Пресвятая Богородица хөрмәтенә Муром ҡалаһының Рождества Богородицы соборына күсерелгән. Совет власы урынлашҡандан һуң, 1921 йылда, изге һөйәктәр урындағы музейҙың дингә ҡаршы экспозицияһына ҡуйыла. 1992 йылдан изге һөйәктәр Муром ҡалаһының Троицкий монастыры собор ҡорамында һәр теләгән кеше күрерлек итеп, асыҡ, ҡуйылған.

2012 йылдың 29 авгусында Петербургтағы Тучков күпере эргәһендәге Изге Екатерина сиркәүенән изгеләр һөйәгенең, шул иҫәптән, Пётр һәм Февронияның да, ҡайһы бер өлөштәрен урлайҙар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.rambler.ru/crime/15303002-iz-hrama-v-peterburge-ukrali-moschi-aleksandra-nevskogo-nikolaya-chudotvortsa-petra-i-fevronii/|title=В Санкт-Петербурге похитили мощи Александра Невского|publisher=Рамблер/новости|lang=ru|accessdate=2020-03-08}}&lt;/ref&gt;.

Урыҫ православие сиркәүендә изгеләрҙе хөрмәтләү өсөн махсус бер көн — Пётр һәм Феврония көнө билдәләнә.

== Һәйкәлдәре ==
[[Файл:Файл:Памятник Петру и Февронии в Ласково.jpg|мини|Рязань өлкәһе Ласково ауылында Пётр һәм Феврония  һәйкәле.]]
«Изге диндарҙар Пётр һәм Феврония Муромскийҙар» скульптура композициялары Рәсәй ҡалаларында, Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II 2004 йылда биргән  ризалығы менән,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vkrugu7i.ru/1_2.html|title=История программы|publisher=www.vkrugu7i.ru|accessdate=2020-03-08}}&lt;/ref&gt;2009 йылдан «Ғаилә мөхитендә» милли программаһы сиктәрендә ҡуйыла. Программа президенты Александр Ковтунец әйткәнсә, һәйкәлдәр ҡуйыуҙың маҡсаты булып, «ғаилә ҡиммәттәренең ыңғай образын тыуҙырыу, никахта тоғро һәм инсафлы мөнәсәбәттәр, мөхәббәт һәм ысын күңелдән бирелгәнлек тәрбиәләү, тыуған балаларыбыҙҙы Тыуған илебеҙгә һөйөү рухында тәрбиәләү» тора. Һәйкәлдәрҙе туй процессиялары килеп күреү кеүек күренештәр көтөлә. Һәйкәлдәр, ҡағиҙә булараҡ, Пётр һәм Феврония көнөндә ([[8 июль]]) асыла. Православие изгеләренең скульптур һындарын күпләп тиражлау православие тарихында тиңе булмаған күренеш.
&lt;!--* Памятник в [[Ижевск]]е. Открыт в июне 2012 года&lt;ref&gt;[http://susanin.udm.ru/news/2012/06/12/384270 Памятник Петру и Февронии открыли в Ижевске]&lt;/ref&gt;
* Памятник в [[Киров (Кировская область)|Кирове]].
* Памятник в [[Иркутск]]е.
* Памятник в [[Жайск]]е. Открыт в июле 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.murom.ru/node/9383 В Жайске открыт памятник Петру и Февронии]&lt;/ref&gt;
* Памятник в [[Прокопьевск]]е. Открыт в августе 2013 года&lt;ref&gt;[http://nk-tv.com/30518.html Памятник Петру и Февронии установили в Прокопьевске]&lt;/ref&gt;
* Памятник в [[Курчатов (Россия)|Курчатове]]. Открыт в сентябре 2013 года&lt;ref&gt;[http://www.kurchatov.info/o-gorode/gorodskie-novosti/2086-pamyatnik-petru-i-fevronii-ustanovlen-v-chest-pokrovitelej-semi-i-braka-v-kurchatove- Официальный сайт МО Курчатов]&lt;/ref&gt;
* Памятник в [[Йошкар-Ола|Йошкар-Оле]].
* Памятник в [[Тамбов]]е&lt;ref&gt;[http://img-fotki.yandex.ru/get/9584/95782944.23/0_e3949_530f63ed_L.jpg]&lt;/ref&gt;.
* Памятник в [[Тула|Туле]].
* Памятник в Омске. Открыт в июле 2011 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url = http://ria.ru/society/20110708/398868439.html|title = Губернатор Полежаев открыл памятник святым Петру и Февронии в Омске|date =8.7.2011 |publisher =РИА Новости}}&lt;/ref&gt;
* Памятник в Ангарске. Открыт 1 августа 2014 года.
* Памятник в [[Подольск]]е. Открыт 7 октября 2013 года.
* Памятник в [[Казань|Казани]]. Открыт 4 ноября 2018 года&lt;ref&gt;[https://kazanfirst.ru/news/477411 В Казани открыли памятник Петру и Февронии]&lt;/ref&gt;.--&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Примечания|40em}}

== Әҙәбиәт ==
{{refbegin|2}}
* {{Книга:Жития святых Ростовского|Память святых благоверных князя Петра и княгини Февронии, в иночестве Давида и Евфросинии, Муромских чудотворцев|июнь|25|страницы=563}}
* ''[[Володихин, Дмитрий Михайлович|Володихин Д. М.]], Левина И.'' Пётр и Феврония. — М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 2016. — 246 с. — ([[Жизнь замечательных людей]]).
* Гладкова О. В. К вопросу об источниках и символическом подтексте «Повести от жития Петра и Февронии» Ермолая-Еразма // Герменевтика древнерусской литературы. М., 2008. Сб. 13;
* ''Гумеров П.'' [http://www.pravoslavie.ru/101873.html А был ли змий? Загадочные места «Повести о Петре и Февронии Муромских»] // [[Православие.ру]]
* [[Дмитриева, Руфина Петровна|Димитриева Р. П.]] Повесть о Петре и Февронии Муромских. Л., 1979;
* Дмитриевa Р. П., Алексеева А. А., Дмитриева Л. А. Сочинения Ермолая-Еразма // Библиотека литературы Древней Руси. СПб., 2000. Т. 9.
* [[Каравашкин, Андрей Витальевич|Каравашкин А. В.]] Агиография: «Повесть о Петре и Февронии Муромских» Ермолая-Еразма // Литературный обычай Древней Руси. М., 2011.
* {{книга|автор=Кусков В. В.|заглавие=История древнерусской литературы|издание=7-е изд|ссылка=http://society.polbu.ru/kuskov_lithistory/ch21_all.html|год=2003|место=М.|издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]|страниц=336|страницы=|isbn=|ref=Кусков}} {{Wayback|url=http://society.polbu.ru/kuskov_lithistory/ch21_all.html |date=20100618142654 }}
* {{статья |автор=Спорова Е.|заглавие=Пётр и Феврония Муромские|издание=[[Юный художник]]|год=1988 |номер=12 |страницы=13—17}}
* Чекова И. Змей, князь и мудрая дева-целительница в житийной «Повести о Петре и Февронии Муромских» // Мир житий: Сборник материалов конференции (Москва, 3-5 октября 2001 г.) / Отв. ред.: О. В. Гладкова. М., 2002;
* {{БРЭ|автор=Чекова И.|заглавие=Пётр и Феврония|id=3991114|ref=Чекова}}
* Шайкин А. А. Новелла и житие: Фольклорные традиции в «Повести о Петре и Февронии Муромских» // Шайкин А. А. Поэтика и история: На материале памятников русской литературы ХІ-ХVІ вв. М., 2005;
{{refend}}

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* [http://www.petr-fevronia.ru/ Петр и Феврония — Любовь и Верность навсегда] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210709184732/http://www.petr-fevronia.ru/ |date=2021-07-09 }} // petr-fevronia.ru
* [https://www.youtube.com/watch?v=GoZt-YPLGvY Молитва Петру и Февронии Муромским]
* [http://pk-semya.ru/main-news-2/item/353-svyatoj-blagovernyj-knyaz-petr-v-inochestve-david-i-svyataya-blagovernaya-knyaginya-fevroniya-v- Святые преподобные Петр и Феврония, в миру князь Давид и княгиня Евфросиния, Муромские чудотворцы]

{{Библиоинформация}} {{^v}}
{{Собор Рязанских святых}}

[[Категория:Рус православ изгеләре]]
[[Категория:Алфавит буйынса изгеләр]]
[[Категория:Урыҫ православиеһы изгеләре]]
[[Категория:Изгеләр рәтенә индерелгән кенәздәр]]
[[Категория:XIII быуат христиан изгеләре]]
[[Категория:Троицкий монастыры (Муром)]]
[[Категория:Википедия:Карточкала даталары ҡулдан викилаштырған мәҡәләләр]]</text>
      <sha1>fmehqaze9rx6lnac6lbwseg9lqg9uno</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Неймар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181778</id>
    <revision>
      <id>1301577</id>
      <parentid>1301461</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T02:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50257" sha1="2ydiw4inpdmlb18w7flixdrpq507s4w" xml:space="preserve">{{Футболист
| изображение = 
| полное имя = Неймар да Силва Сантос Жуниор&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 FIFA World Cup Russia: List of players: Brazil |publisher=FIFA |format=PDF |pages=4 |date=2018-06-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archivedate=2018-06-19 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |date=2018-06-19 }}&lt;/ref&gt;
| дата рождения = 5.2.1992
| рост = 175&lt;ref name=&quot;psgheight&quot;&gt;{{cite web|title=Neymar Jr|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/squad/neymar-jr|publisher=PSG|lang=en|accessdate=2020-07-04}}&lt;/ref&gt;
| вес = 68&lt;ref name=&quot;psgheight&quot;/&gt;
| позиция = [[Нападающий (футбол)|нападающий]]&lt;br&gt;[[вингер]]&lt;br&gt;[[Полузащитник (футбол)#Атакующий полузащитник|атакующий полузащитник]]
| нынешний клуб = {{Флаг Франции|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]
| номер = 10
| молодёжные клубы = {{спортивная карьера
 |1999—2003|{{Флаг Бразилии|20px}} Португеза Сантиста|
 |2003—2009|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сантос (футбольный клуб)|Сантос]]|}}
| клубы = {{спортивная карьера
 |2009—2013|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сантос (футбольный клуб)|Сантос]]|102 (54)
 |2013—2017|{{Флаг Испании|20px}} [[Барселона (футбольный клуб)|Барселона]]|123 (68)
 |2017—{{н. в.}}|{{Флаг Франции|20px}} [[Пари Сен-Жермен]]|80 (59)
}}
| национальная сборная = {{спортивная карьера
 |2009|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу (до 17 лет)|Бразилия (до 17)]]|3 (1)
 |2011|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу (до 20 лет)|Бразилия (до 20)]]|7 (9)
 |2010—{{н. в.}}|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Сборная Бразилии по футболу|Бразилия]]|116 (70)&lt;!--Пожалуйста, также не забывайте изменить ниже дату. Спасибо.--&gt;
 |2012—2016|{{Флаг Бразилии|20px}} [[Олимпийская сборная Бразилии по футболу|Бразилия (олимп.)]]|14 (8)}}
| медали = {{турнир|[[Летние Олимпийские игры|Олимпийские игры]]}}
{{медаль|Серебро|[[Летние Олимпийские игры 2012|Лондон 2012]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2012 (мужчины)|футбол]]}}
{{медаль|Золото|[[Летние Олимпийские игры 2016|Рио-де-Жанейро 2016]]|[[Футбол на летних Олимпийских играх 2016 (мужчины)|футбол]]}}
{{турнир|[[Кубок конфедераций|Кубки конфедераций]]}}
{{медаль|Золото|[[Кубок конфедераций 2013|Бразилия 2013]]}}
{{турнир|[[Кубок Америки по футболу|Кубки Америки]]}}
{{медаль|Серебро|[[Кубок Америки по футболу 2021|Бразилия 2021]]}}
| обновление данных о клубе = 28.11.2021
| обновление данных о сборной = 11.11.2021
}}

'''Нейма́р да Си́лва Са́нтос Жу́ниор''' (порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot; style=&quot;font-style:italic;&quot;&gt;Neymar da Silva Santos Júnior&lt;/span&gt;; &lt;small&gt;португальское произношение:&lt;/small&gt; {{IPA|[nejˈmaʁ dɐ ˈsiwvɐ ˈsɐ̃tus ˈʒũɲoʁ]}};992 йылдың 5 февралендә тыуа, Можи-дас-Крузис, , [[Бразилия]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ria.ru/sport/20130603/941146146.html|title=Биография Неймара да Силва Сантоса Жуниора|publisher=[[РИА Новости]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kJnN9g?url=http://ria.ru/sport/20130603/941146146.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt;, йәки ябай ғына Неймар (порт. &lt;span lang=&quot;pt&quot;&gt;''Neymar''&lt;/span&gt;) — Бразилия футболсыһы, һөжүм итеүсе, вингер һәм [[Франция]]&lt;nowiki/&gt;ның «Пари Сен-Жермен» клубы һәм [[Бразилия]]ның йыйылма командаһы өсөн һөжүм итеүсе ярымһаҡсы. Донъяның иң яҡшы уйынсыларының береһе тип һанала.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/ranked-the-10-best-soccer-players-in-the-world-right-now-2020-1#2-neymar-paris-saint-germain-9|title=Ranked: The 10 best soccer players in the world right now|website=businessinsider.com|date=2020-01-11|lang=en|first=Barnaby|last=Lane}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/global/ng-interactive/2019/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2019|title=The 100 best male footballers in the world 2019|publisher=The Guardian|date=2019-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fourfourtwo.com/features/best-football-players-world-2019-100-footballers-soccer-list-full|title=The 100 Best Football Players in the World 2019: full list revealed|publisher=FourFourTwo|date=2019-12-20|lang=en}}&lt;/ref&gt;

2009 йылда профессиональ [[футбол]]да Бразилияның Сантос составында дебют яһай. Был клуб менән өс чемпион титулын яулай: Паулиста лигаһы, Бразилия кубогы, Либертадорес кубогы, Көньяҡ Америка рекопоһы. [[2011 йыл|2011]] һәм [[2012 йыл]]дарҙа [[Көньяҡ Америка]]&lt;nowiki/&gt;ның иң яҡшы футболсыһы тип таныла. 2011 йылда  иң яҡшы голы өсөн ФИФА -ның «Ференц Пушкаш» премияһына лайыҡ була. [[2013 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың йәйендә бразилиялы [[Испания]]&lt;nowiki/&gt;ның «[[Барселона]]&lt;nowiki/&gt;» уйынсыһы булып китә. Луис Суарес һәм Лионель [[Месси Лионель|Месси]] менән һөжүм триоһын ойошторғас, Неймар «Барселона»ға ике тапҡыр Испания лигаһында, өс тапҡыр Испания кубогында һәм [[УЕФА]]-ның Чемпиондар лигаһының бер трофейын яуларға ярҙам итә. 2014/15 миҙгелендә клуб менән бергә «алтын хет-трик» яһай. Шулай уҡ 2015 йылда «Алтын туп» премияһына тауыш биреүҙә өсөнсө урынды биләй. 2017 йылдың авгусында Неймар «Барселона»нан «Пари Сен-Жермен»ға күсә, тарихта иң ҡиммәтле футболсы була&lt;ref name=&quot;FCB Neymar2&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause|title=FC Barcelona communiqué on Neymar Jr|date=3 August 2017|publisher=FC Barcelona|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803171515/https://www.fcbarcelona.com/football/first-team/news/2017-2018/fc-barcelona-communique-on-neymar-jr-buyout-clause|archivedate=3 August 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC Neymar2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/40762417|title=Neymar: Paris St-Germain sign Barcelona forward for world record 222m euros|date=2017-08-03|publisher=BBC|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170803235435/http://www.bbc.co.uk/sport/football/40762417|archivedate=2017-08-03}}&lt;/ref&gt;. Францияла Неймар һәм уның командаһы өс тапҡыр Франция чемпионы була, шулай уҡ Франция кубогын, Лига Кубогын һәм Франция Суперкубогын яулай. 2018 йылда НПСФ мәғлүмәттәре буйынса, Францияның  иң яҡшы футболсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/neymar-named-ligue-1-player-of-the-year-as-psg-dominate/6nc1rt5tr1ug1g0sbb8gclr4w|title=Neymar named Ligue 1 Player of Year as PSG dominate|publisher=Goal|first=Tom|last=Webber|date=2018-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180905050543/http://www.goal.com/en-gb/news/neymar-named-ligue-1-player-of-the-year-as-psg-dominate/6nc1rt5tr1ug1g0sbb8gclr4w|archivedate=2018-09-05|deadlink=no|lang=en}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдан 17 йәшкә тиклемге Бразилия йыйылма командаһы һәм 20 йәшкә тиклемге йыйылма командалар өсөн сығыш яһай, 20 йәшкә тиклемгеләр йыйылма командаһы составында Көньяҡ Америка йәштәр чемпионатында еңеү яулай. 2010 йылда Бразилияның төп йыйылма командаһы өсөн дебют яһай. 2013 йылда Конфедерациялар кубогының&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html|title=Бразилец Неймар признан лучшим игроком Кубка Конфедераций|publisher=runews24.ru|lang=ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151227104914/http://runews24.ru/sport/02072013-best-player-in-the-confederations-cup.html|archivedate=2015-12-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; штаты иң яҡшы уйынсыһы була, ул үҙенең йыйылма командаһы составында еңеү яулай. 2014 йылғы донъя чемпионаты һөҙөмтәләре буйынса турнирҙың иң яҡшы бомбардирҙары&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/brazil2014/awards/|title=Awards|publisher=FIFA|accessdate=2020-07-04|lang=en}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200531101924/https://www.fifa.com/worldcup/archive/brazil2014/awards/ |date=2020-05-31 }}&lt;/ref&gt; исемлегендә өсөнсө була. 2016 йылда [[Олимпия уйындары]]&lt;nowiki/&gt;нда алтын миҙал яулай. Йыйылма команда өсөн, Роналдо һәм [[Пеле]]&lt;nowiki/&gt;нан һуң, туп индергән голдар һаны буйынса өсөнсө урынды биләй.

Неймар — донъяның иң билдәле футболсыларҙың береһе&lt;ref&gt;{{cite web|title=ESPN World Fame 100|url=http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|publisher=ESPN|date=2016-06-03|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160713040749/http://espn.go.com/espn/feature/story/_/id/15685581/espn-world-fame-100|archivedate=2016-07-13}}&lt;/ref&gt;. 2017 йылда Time [[журнал]]&lt;nowiki/&gt;ы уны донъяның иң абруйлы 100 [[кеше]]&lt;nowiki/&gt;һе исемлегенә индерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/|title=Neymar Belongs on Time's ‘100 Most Influential People’; David Beckham Explains Why|date=2017-04-20|work=NESN|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170421020228/http://nesn.com/2017/04/neymar-included-on-times-100-most-influential-people-david-beckham-explains-why/|archivedate=2017-04-21}}&lt;/ref&gt;. 2019 йылда Forbes журналы Неймарҙы донъяның иң юғары түләү алған өсөнсө спортсы тип атай&lt;ref name=&quot;Forbes3&quot;&gt;{{cite web|title=Lionel Messi edges out Cristiano Ronaldo to head Forbes top 100 highest paid athletes|url=https://www.bbc.com/sport/48602166|lang=en|date=2019-06-11|publisher=BBC Sport}}&lt;/ref&gt;.

== Иртә йылдары ==
Кесе Неймар ювелир әйберҙәр менән сауҙа итеүсе Неймар Сантос һәм Надин Сантос ғаиләһендә тыуа, һуңыраҡ уның Рафаэла исемле һеңлеһе донъяға килә&lt;ref name=&quot;reportagens/1435872&quot;&gt;{{cite web|title=O reino encantado de Neymar - ISTOÉ Independente|url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|work=ISTOÉ Independente|date=2011-06-23|accessdate=2017-08-04|lang=pt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt;. Неймар — [[1999 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дан «Сантос» клубы тәрбиәләнеүсеһе. Бик йәш сағында уҡ, хатта клубтың составында уйнамайынса, төрлө Европа клубтарының иғтибарын йәлеп итә, шул иҫәптән «Манчестер Сити» , «Барселона», «Реал Мадрид» , «Арсенал», «Челси» һәм «Милан» уның «Копинье»ла һәм Сан-Паулу йәштәр чемпионаты уйнауын скауттар ярҙамында күҙәтә. Һөжүмсе, билдәле форвардҡа оҡшатып, дриблинг стиле өсөн «Яңы Робиньо» ҡушаматын бирәләр. 14 йәшендә ул хатта «Реал Мадрид» академияһына китә, әммә тыуған илен һағынып, Бразилияға ҡайта&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html|title=Неймар: не захотел остаться в &quot;Реале&quot;, поскольку заскучал по дому|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161009204341/https://www.championat.com/football/news-1313483-nejamr-ne-zakhotel-ostatsja-v-reale-poskolku-zaskuchal-po-domu.html|archivedate=2016-10-09|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Икенсе версия буйынса, 1960-сы йылдарҙың&lt;ref name=&quot;reportagens/1435873&quot;&gt;{{cite web|title=O reino encantado de Neymar - ISTOÉ Independente|url=http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|work=ISTOÉ Independente|date=2011-06-23|accessdate=2017-08-04|lang=pt|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303200854/http://www.istoe.com.br/reportagens/143587_O+REINO+ENCANTADO+DE+NEYMAR|archivedate=2016-03-03}}&lt;/ref&gt; билдәле уйынсыһы Лима етәкселегендә күнекмәләр үткән клуб академияһында ҡалһын өсөн&lt;ref&gt;{{cite web|title='O Santos vai se renovar sempre', diz Lima, o 'curinga' do esquadrão da Vila|url=http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html|work=globoesporte.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120618144435/http://globoesporte.globo.com/futebol/times/santos/santos-100-anos/noticia/2012/04/o-santos-vai-se-renovar-sempre-diz-lima-o-curinga-do-esquadrao-da-vila.html|archivedate=2012-06-18}}&lt;/ref&gt;, Неймар бер йыл элек булған Сантос уйынсының ғаиләһенә 1 миллион [[евро]] түләй. «Marca» гәзите хәбәр итеүенсә, Неймар, атаһына һәм футболсының агентына 60 000 [[доллар]] түләһәләр, «Реал Мадрид»та ҡалырға әҙер була; был аҡса футболсы йортонда олатаһы һәм өләсәһе өсөн яңы ҡат төҙөүгә тотонолор ине, әммә Мадрид клубы баш тарта. Шулай уҡ Неймар Көньяҡ Америка чемпионатында 15 йәшкә тиклемге йыйылма команда өсөн сығыш яһауы менән билдәлелек ала.

== Клуб карьераһы ==

=== «Сантос» ===
[[2008 йыл]]&lt;nowiki/&gt;да Неймар «Сантос» менән 2013 йылға тиклем иҫәпләгән тәүге профессиональ контрактына ҡул ҡуя, ҙур күләмдә компенсация түләп, ул шунда уҡ күп кенә потенциаль һатып алыусыларҙы ҡурҡыта, бынан тыш, транзакцияның 40 проценты «Гропо Сонда»ныҡы була. Ҡайһы бер клубтар, атап әйткәндә, «Манчестер Юнайтед» һәм «Реал Мадрид» клубтары артҡа сигенмәй, бигерәк тә өҫтөн клубтар, уның менән алдан килешеү төҙөгәнгә, уйынсыны һатып алыу хоҡуғына эйә булалар. 2009 йылдың 7 мартында бразилиялы «Оэсте» командаһына ҡаршы уйында Маурицио Молинаны алмаштырып, «Сантос» командаһының беренсе командаһында дебют яһай. Бер аҙнанан «Моги-Мирин» командаһына ҡаршы уйында Неймар клуб өсөн тәүге голын индерә. 2009 йылдың 24 мартында ЦСКА Мәскәү уйынсыһын күсереү менән дә ҡыҙыҡһына&lt;ref name=&quot;news-1983362&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.championat.com/football/news-198336-cska-khochet-podpisat-novogo-robino.html|title=ЦСКА хочет подписать &quot;нового Робиньо&quot;|publisher=www.championat.ru|accessdate=2019-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090327060659/http://www.championat.ru/football/news-198336.html|archivedate=2009-03-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ «Милан» Неймар менән ныҡ ҡыҙыҡһына башлай.
[[Файл:Neymar_Junior_the_Future_of_Brazil_2.jpg|слева|мини|190x190пкс|Неймар 2011 йылда футбол буйынса клубтарҙың донъя чемпионаты финалында «Барселона» футбол клубына ҡаршы уйында «Сантос» өсөн сығыш яһай.]]

2010 йылдың яҙында Неймар юғары кимәлдәге тәүге трофейын яулай, Сан-Паулу штаты чемпионы була; шулай уҡ турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |title=Meninos da Vila comandam a festa de encerramento do Paulistão 2010 |accessdate=2010-08-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100507192041/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0%2C%2CMUL1586454-9839%2C00.html |archivedate=2010-05-07 |deadlink=no }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305000045/http://globoesporte.globo.com/Esportes/Noticias/Futebol/Campeonato_Paulista/0,,MUL1586454-9839,00.html |date=2016-03-05 }}&lt;/ref&gt;. 15 апрелдә Бразилия кубогының 1/16 матчында «Гуарани»ға ҡаршы уйында Неймар хет-трикта 5 гол индерә, ә уның клубы 8-1 иҫәбенә еңә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.etaiwannews.com/etn/news_content.php?id=1228272&amp;lang=eng_news&amp;cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_Sports|title=Taiwan News Online － Breaking News, Politics, Environment, Immigrants, Travel, and Health|author=Taiwan News|publisher=Taiwan News Online － Breaking News, Politics, Environment, Immigrants, Travel, and Health|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_sports&amp;id=1228272&amp;lang=eng_news|archivedate=2016-03-06|deadlink=no}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306062608/http://etaiwannews.com/etn/news_content.php?cate_img=145.jpg&amp;cate_rss=news_sports&amp;id=1228272&amp;lang=eng_news |date=2016-03-06 }}&lt;/ref&gt;. Артабан «Сантос» илдең Кубогын яулай, ә Неймар 11 гол индереп, турнирҙың иң яҡшы бомбардиры була. Йәйгеһен «Сантос» «Вест Хэм»дың тәҡдимен кире ҡаға, ул Неймарҙы күсереү өсөн 15 миллион евро тәҡдим итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-534472.html|title=Сантос Неймарҙы «Вест Хэм»ға һатыуҙан баш тарта|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; һәм «Челси» һөжүмсегә €20 млн тәҡдим итә &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-550131.html|title=Сантос рәсми рәүештә Неймарҙы «Челси»ға һатыуҙан баш тарта|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Һуңыраҡ «күктәр» Неймарға тәҡдимде 26 миллион евроға тиклем арттыра&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-575017.html|title=Пеле: Неймар не готов играть в Англии|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html|archivedate=2010-08-21|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100821122222/http://www.championat.ru/football/news-575017.html |date=2010-08-21 }}&lt;/ref&gt;. Командала ҡалырға теләгән Неймар 20 август&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-571223.html|title=Неймар: әлеге ваҡытта «Сантос»та ҡалырға теләйем|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html|archivedate=2010-08-24|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100824032024/http://www.championat.ru/football/news-571223.html |date=2010-08-24 }}&lt;/ref&gt;, «Сантос» менән контрактын 5 йылға оҙайтырға ҡарар итә; ул:{{цитата|Аҡса ҡыуаныс килтемәй. Мин &quot;Сантос&quot;та барыһына ла шатмын һәм артабан да ошо команда өсөн уйнағым килә. Ҡарар ҡатмарлы, бик ҡатмарлы булды. Әммә Алла миңә дөрөҫ ҡарар ҡабул итер өсөн көс һәм зирәклек бирҙе. Хәҙер мин «Сантос» һәм уның еңеүҙәре тураһында ғына уйланам.&lt;ref&gt;[http://www.championat.ru/football/news-576117.html Неймар продлил контракт с «Сантосом»]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.|}}

2010 йылдың сентябрендә Неймар «Сантос»тың баш тренеры Доривал Жуниорҙы Бразилия чемпионаты матчында пенальти тибергә мөмкинлек бирмәгәне өсөн тәнҡитләй, яуап итеп команда етәкселеге һөжүмсене квалификацияһынан мәхрүм итергә һәм штраф һалырға ҡарар итә. Ваҡиғанан һуң бер көн үткәс, Неймар һүҙҙәре өсөн ғәфү үтенә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-602631.html|title=Неймар дисквалифицирован как минимум на один матч|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100921065520/http://www.championat.ru/football/news-602631.html|archivedate=2010-09-21}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921065520/http://www.championat.ru/football/news-602631.html |date=2010-09-21 }}&lt;/ref&gt;. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Дорваль уйынсыға бындай йомшаҡ язаһы менән ҡәнәғәт булмай, шунан һуң баш тренер эштән ҡыуыла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-605915.html|title=Главный тренер &quot;Сантоса&quot; уволен из-за того, что отчислил Неймара|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100925215830/http://www.championat.ru/football/news-605915.html|archivedate=2010-09-25}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925215830/http://www.championat.ru/football/news-605915.html |date=2010-09-25 }}&lt;/ref&gt;. [[2010 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың октябрендә Бразилия [[гәзит]]&lt;nowiki/&gt;тәренең береһендә, Неймар клубташтары менән бергә фәхишәләр оҙатыуында «Гремио»ны еңеүен байрам иткән, тигән мәғлүмәт баҫыла;  был мәҡәлә «Сантос» президенты Луис Альваро Рибейрола асыу тыуҙырған, ул шул рәүешле футболсының тыуған илдән китеүен тиҙләтергә тырыша, тип белдерә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-619628.html|title=Неймар оказался в центре очередного скандала|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101010131731/http://www.championat.ru/football/news-619628.html|archivedate=2010-10-10}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101010131731/http://www.championat.ru/football/news-619628.html |date=2010-10-10 }}&lt;/ref&gt;. Июндә Неймар, «Сантос» составында финалда ике туптың береһен индереп, Либертадорес кубогын яулай&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/article-88826.html|title=Совесть Неймара чиста – можно ехать в Европу!|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914150624/http://www.championat.com/football/article-88826.html|archivedate=2016-09-14}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914150624/http://www.championat.com/football/article-88826.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;. Бының өсөн турнирҙың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1001867-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-kubka-libertadores-2011.html|title=Неймар признан лучшим игроком Кубка Либертадорес — 2011|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927143454/https://www.championat.com/football/news-1001867-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-kubka-libertadores-2011.html|archivedate=2016-09-27}}&lt;/ref&gt;.


2011 йылдың йәйендә «Челси»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-825704.html|title=&quot;Челси&quot; нацелился на Неймара и не интересуется Агуэро|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110603061029/http://www.championat.ru/football/news-825704.html|archivedate=2011-06-03|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603061029/http://www.championat.ru/football/news-825704.html |date=2011-06-03 }}&lt;/ref&gt; тағы ла Неймар менән ҡыҙыҡһына башлай, шулай уҡ Туриндың «Ювентус»ы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-791360.html|title=&quot;Ювентус&quot; подтвердил интерес к Тевесу и Неймару|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110423033159/http://www.championat.ru/football/news-791360.html|archivedate=2011-04-23|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423033159/http://www.championat.ru/football/news-791360.html |date=2011-04-23 }}&lt;/ref&gt;, Мадридтың «Реал»ы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-836466.html|title=&quot;Реал&quot; намерен купить Неймара и отдать его в аренду &quot;Сантосу&quot;|publisher=www.championat.ru|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615011051/http://www.championat.ru/football/news-836466.html|archivedate=2011-06-15|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615011051/http://www.championat.ru/football/news-836466.html |date=2011-06-15 }}&lt;/ref&gt; һәм «Барселона»һы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-860400.html|title=Агент: Неймар имеет предложения от &quot;Реала&quot; и &quot;Барселоны&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914201543/http://www.championat.com/football/news-860400.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914201543/http://www.championat.com/football/news-860400.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;, ә һуңынан «Анжи» футболсы өсөн 45  миллион [[евро]] бирергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.mail.ru/sport/news/football-rus-premier/6216222/?frommail=1|title=«Анжи» готов заплатить за Неймара €45 млн|publisher=Спорт Mail.Ru|lang=ru|accessdate=2017-08-04|deadlink=yes}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

27 июлдә Неймар Бразилия лигаһында «Фламенго» командаһына ҡаршы уйында 2 туп индерә; был ҡаршы команданың бөтә оборонаһы аша үткән голдарҙың береһе, Антонио Карека фекеренсә: «Бындай голдарҙы тик генийҙар ғына индерә. Видеоуйын ҡарайым кеүек тойолдо. Унынсы һанлы футболка Неймарҙыҡы түгел, әммә ул лайыҡлы. Ул [[Пеле]]&lt;nowiki/&gt;ның&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-882099.html|title=Карека: Неймар забил гол, достойный Пеле|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161022152455/http://www.championat.com/football/news-882099.html|archivedate=2016-10-22|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022152455/http://www.championat.com/football/news-882099.html |date=2016-10-22 }}&lt;/ref&gt; үҙенә лайыҡлы туп индерә». Ватандашын донъяның иң яҡшы футболисы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Футбол. Пеле назвал Месси неполноценным|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI272929_Pele-nazval-Messi-nepolnocennim|accessdate=2017-08-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170824164452/https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/Evropejskie_chempionaty/Ispaniya/spbnews_NI272929_Pele-nazval-Messi-nepolnocennim|archivedate=2017-08-24}}&lt;/ref&gt; тип һанаған Пеле үҙе лә был гол менән һоҡлана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-882103.html|title=Пеле: я бы установил Неймару пять мемориальных досок|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914195839/http://www.championat.com/football/news-882103.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914195839/http://www.championat.com/football/news-882103.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;. Бының өсөн Неймар 2011 йылда ФИФА -ның Ференц Пускас исемендәге премияһына лайыҡ була. 

2011 йылдың авгусында Сантос, «Реал Мадрид» уйынсыны 58 миллион евроға&lt;ref name=&quot;news-9866312&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|title=Отступные в контракте Неймара с «Сантосом» достигли € 70 млн|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927170524/https://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һатып алыу үтенесенә яуап итеп&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-921629.html|title=&quot;Сантос&quot; готов предложить новый контракт Неймару|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914145713/http://www.championat.com/football/news-921629.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914145713/http://www.championat.com/football/news-921629.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt;, Неймарға яңы контракт тәҡдим итә. 29 октябрҙә һөжүмсе «Атлетико Паранаенсе»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-974433.html|title=Четыре гола Неймара принесли &quot;Сантосу&quot; победу над &quot;Атлетико Паранаэнсе&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160914144659/http://www.championat.com/football/news-974433.html|archivedate=2016-09-14|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160914144659/http://www.championat.com/football/news-974433.html |date=2016-09-14 }}&lt;/ref&gt; командаһына ҡаршы уйында дүрт гол индерә. Шул уҡ йылдың 9 ноябрендә бразилиялы клуб&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-985601-nejmar-prodlil-kontrakt-s-santosom-do-konca-2014-goda.html|title=Неймар продлил контракт с &quot;Сантосом&quot; до конца 2014 года|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927163054/https://www.championat.com/football/news-985601-nejmar-prodlil-kontrakt-s-santosom-do-konca-2014-goda.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; менән 2014 йылдың&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1050653-kontrakt-nejmara-s-santosom-zakljuchjon-ne-do-2015-goda-a-do-leta-2014-goda.html|title=Контракт Неймара с &quot;Сантосом&quot; заключён не до 2015 года, а до лета 2014 года|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013211712/https://www.championat.com/football/news-1050653-kontrakt-nejmara-s-santosom-zakljuchjon-ne-do-2015-goda-a-do-leta-2014-goda.html|archivedate=2018-10-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; 13 июленә тиклем 6,5 миллион евро эш хаҡы менән контракт төҙөй; компенсация суммаһы 75 миллион евро&lt;ref name=&quot;news-9866313&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|title=Отступные в контракте Неймара с «Сантосом» достигли € 70 млн|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927170524/https://www.championat.com/football/news-986631-otstupnye-v-kontrakte-nejmara-s-santosom-dostigli-75-mln.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә. Клуб президенты Луис Альваро де Оливейра әйтеүенсә, ул былай ти: «Мин Неймарҙы, «Реал»дың баш тренеры Хосе Моуриньо сәстәрен ҡыҫҡартырға мәжбүр итәсәк, тип, ҡалырға күндерҙем. Беҙҙең илдә ул [[сәс]] стиле менән теләгәнен эшләй ала»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-989721-prezident-santosa-povedenie-rukovodstva-reala-bylo-vysokomernym.html|title=Президент «Сантоса»: поведение руководства &quot;Реала&quot; было высокомерным|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181013211915/https://www.championat.com/football/news-989721-prezident-santosa-povedenie-rukovodstva-reala-bylo-vysokomernym.html|archivedate=2018-10-13|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;. Миҙгел аҙағында Неймар Бразилия чемпионатының&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1014373-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-chempionata-brazilii.html|title=Неймар признан лучшим игроком чемпионата Бразилии|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927160143/https://www.championat.com/football/news-1014373-nejmar-priznan-luchshim-igrokom-chempionata-brazilii.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; иң яҡшы уйынсыһы, Көньяҡ Американың&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1038691-nejmar-priznan-koroljom-futbola-ameriki.html|title=Неймар признан &quot;Королём футбола Америки&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927164605/https://www.championat.com/football/news-1038691-nejmar-priznan-koroljom-futbola-ameriki.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; иң яҡшы уйынсыһы тип таныла, шулай уҡ «ФИФАның алтын тубы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1014393-nejmar-ne-razocharovan-tomu-chto-ne-poluchu-zolotoj-mjach.html|title=Неймар: не разочарован что не получу &quot;Золотой мяч&quot;|publisher=www.championat.com|accessdate=2017-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160927173120/https://www.championat.com/football/news-1014393-nejmar-ne-razocharovan-tomu-chto-ne-poluchu-zolotoj-mjach.html|archivedate=2016-09-27|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; дәғүәселәре иҫәбендә була.

[[2012 йыл]]&lt;nowiki/&gt;дың 6 февралендә, «Палмейрас» командаһына ҡаршы уйында туп индергәндән һуң, Неймар профессиональ кимәлдә&lt;ref&gt;{{cite web|title=Неймар забил 100-й гол в карьере - Футбол - Sports.ru|url=http://www.sports.ru/football/136075641.html|work=Sports.ru|accessdate=2017-08-04|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111211806/http://www.sports.ru/football/136075641.html|archivedate=2016-11-11}}&lt;/ref&gt; 100 туп билдәһенә етә. Март айында, киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, «Барселона» Неймарҙы күсереү тураһында килешә һәм хатта уйынсының контрактын һатып алыу өсөн аҡсаның бер өлөшөн — €14,5 млн түләй. 8 мартта Неймар «Интернационал»ға ҡаршы уйында өс гол индерә. 30 мартта бразилиялы «Гуаратингет»ҡа ҡаршы уйында хет-трик яһай һәм, Робиньоны уҙып китеп, «Сантос» өсөн голдар һаны буйынса дүртенсе урынға күсә. 26 апрелдә Либертадорес Кубогының Неймарға «Боливара» ға ҡаршы уйынында трибунанан сит әйбер ташлайҙар, һөҙөмтәлә уйынсы ҡолай һәм бер аҙ ваҡыттан иҫенә килә. 29 апрелдә Неймар, «[[Сан-Паулу]]&lt;nowiki/&gt;» командаһына ҡаршы уйында өс гол индереп, сираттағы хет-тригын эшләй. 2012 йыл аҙағында Неймар [[Көньяҡ Америка]]&lt;nowiki/&gt;ла йылдың иң яҡшы футболсыһы тип таныла.

2013 йылдың 26 майында Неймар «Сантос» өсөн «Фламенго»ға&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/south_america/spbfoto_NI382444_Neymar-provel-posledniy-match-za-Santos|title=Неймар провел последний матч за «Сантос» (фото)|publisher=[[sportbox.ru]]|date=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H6dzCFIL?url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/south_america/spbfoto_NI382444_Neymar-provel-posledniy-match-za-Santos|archivedate=2013-06-03}}&lt;/ref&gt;  ҡаршы һуңғы уйынын үткәрә. Бразилиялы милли чемпионат уйынында матчтың башынан аҙағынаса уйнай. Уйын 0:0&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2013/05/27/neymar/|title=Неймар провел последний матч за «Сантос»|publisher=[[Лента.ру]]|date=2013-05-27|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H6e0oRC1?url=https://lenta.ru/news/2013/05/27/neymar/|archivedate=2013-06-03}}&lt;/ref&gt; иҫәбе менән тамамлана.

=== «Барселона» ===

==== Трансфер ====
2013 йылдың 26 майында испан «Барселона» үҙенең рәсми сайтында Неймарҙы «зәңгәр-гранат» лагерына күсереү тураһында иғлан итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/neymar-da-silva-to-join-fc-barcelona-for-the-next-five-seasons|title=Neymar da Silva to join FC Barcelona for the next five seasons|publisher=fcbarcelona.com|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7MVQ0K?url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/neymar-da-silva-to-join-fc-barcelona-for-the-next-five-seasons|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;. Килешеү тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бирелмәй, әммә «Марка» спорт гәзите хәбәр итеүенсә, «каталондарға» Бразилия һөжүмсеһе өсөн яҡынса 50 миллион евро түләргә тура килә, ә уйынсының йыллыҡ эш хаҡы 7 миллион евро тәшкил итә.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI382175_Neymar-stal-igrokom-Barseloni|title=Неймар стал игроком «Барселоны»|publisher=[[sportbox.ru|Спортбокс]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7NZHtq?url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Futbol/transfers/spbnews_NI382175_Neymar-stal-igrokom-Barseloni|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3772862.shtml|title=Неймар подтвердил переход в «Барселону»|publisher=[[Евроспорт]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7OxNiF?url=http://www.eurosport.ru/football/liga/2012-2013/story_sto3772862.shtml|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;. Был мәғлүмәтте футболист үҙе раҫлай, ул үҙенең «Твиттер»ында былай тип яҙа: {{цитата|Минең ҡарарым тураһында ғаиләм белә лә инде. Мин инде түҙеп тора алмайым һәм яңылыҡтар менән уртаҡлашырға теләйем, дүшәмбе көнө &quot;Барселона&quot; менән контракт төҙөйәсәкмен&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/612058|title=Неймар: В понедельник я подпишу контракт с «Барселоной»|publisher=[[Советский спорт]]|date=2013-05-26|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gu7QhcWb?url=http://www.sovsport.ru/news/text-item/612058|archivedate=2013-05-26}}&lt;/ref&gt;.|}}

27 майҙа «Сантос» һәм «Барселона» рәсми рәүештә һөжүмсенең [[Испания]] клубына күсеүенең бөтә шарттарын хәл итә. Неймар каталондар менән Испанияла&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149269230.html|title=Неймар согласовал условия 5-летнего контракта с «Барселоной»|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-05-28|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gz7PzBZY?url=http://www.sports.ru/football/149269230.html|archivedate=2013-05-29}}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуйылған 5 йыллыҡ килешеү шарттары тураһында килешә. Бразилиялы «Барселона» тарихында иң ҡиммәтле уйынсылар исемлегендә швед Златан Ибрагимовичтан&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/business/news-1541782-nejmar-stal-vtorym-v-spiske-samykh-dorogostojashhikh-pokupok-barselony.html|title=Неймар стал вторым в списке самых дорогостоящих покупок &quot;Барселоны&quot;|publisher=[[Чемпионат.com]]|date=2013-05-29|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H0E1bBRF?url=http://www.championat.com/business/news-1541782-nejmar-stal-vtorym-v-spiske-samykh-dorogostojashhikh-pokupok-barselony.html|archivedate=2013-05-30}}&lt;/ref&gt; һуң икенсе була.
[[Файл:Neymar_Barcelona_presentation_1.jpg|справа|мини|289x289пкс|Неймар «Барселона» уйынсыһы булараҡ презентацияла]]
3 июндә «Камп Ноу» стадионында һөжүмсенең тәүге уйыны үтә, унда 56 500 тамашасы&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.championat.com/football/news-1546232-nejmar-predstavlen-v-kachestve-igroka-barselony-v-prisutstvii-56-500-zritelej.html|title=Неймар представлен в качестве игрока &quot;Барселоны&quot; в присутствии 56 500 зрителей|publisher=[[Чемпионат.com]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kRUwg7?url=http://www.championat.com/football/news-1546232-nejmar-predstavlen-v-kachestve-igroka-barselony-v-prisutstvii-56-500-zritelej.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; ҡатнаша. Шул уҡ көндө Неймар 5 йыллыҡ контрактҡа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149599128.html|title=Неймар подписал пятилетний контракт с «Барселоной»|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-06-03|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kVVRa1?url=http://www.sports.ru/football/149599128.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; ҡул ҡуя. Килешеү «Барселона»ға 57 миллион евроға төшә, ә уйынсы өсөн компенсация суммаһы 190 миллион евро&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sports.ru/football/149605393.html|title=«Барселона» заплатила за трансфер Неймара 57 миллионов евро|publisher=[[Спортс.ру]]|date=2013-03-06|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/6H7kXYvVI?url=http://www.sports.ru/football/149605393.html|archivedate=2013-06-04}}&lt;/ref&gt; тәшкил итә.

==== Испанияла тәүге миҙгел ====

== Иҫкәрмә ==

; Комментарий
{{Комментарийҙар}}

; Сығанағы

== Һылтанмалар ==

** [https://www.neymarjr.com/en Официальный сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220203084012/https://www.neymarjr.com/en |date=2022-02-03 }}{{ref-en}}
** [https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/neymar-jr Профиль футболиста] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119172243/https://www.psg.fr/equipes/equipe-premiere/effectif/neymar-jr |date=2022-01-19 }} на официальном сайте «Пари Сен-Жермен»{{ref-fr}}

[[Категория:2016 йылғы йәйге Олимпия уйындары чемпиондары]]
[[Категория:Бразилия футболсылары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
[[Категория:Википедия:Викимәғлүмәттә сығанағы булған мәҡәләләр]]
[[Категория:Википедия:Замандаштар биографияһы]]
[[Категория:1992 йылда тыуғандар]]
[[Категория:5 февралдә тыуғандар]]</text>
      <sha1>2ydiw4inpdmlb18w7flixdrpq507s4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Либревиль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185085</id>
    <revision>
      <id>1301534</id>
      <parentid>1290518</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16574" sha1="jedb10ba7cag5zczkqr6xm6zczi6r95" xml:space="preserve">{{НП
| статус = {{Флаг Габона}}Ҡала
| оригинальное название = {{lang-fr|Libreville}}
| изображение = Libreville1.jpg
| страна = Габон
| герб = Libreville Coat of Arms.svg
| флаг = 
| ширина герба = 
| ширина флага = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 0
| lat_min = 23
| lat_sec = 24.36
| lon_dir = E
| lon_deg = 9
| lon_min = 27
| lon_sec = 15.84
| CoordScale = 
| вид региона = Провинция
| регион = Эстуарий (провинция){{!}}Эстуарий
| регион в таблице = 
| вид района = 
| район = 
| район в таблице = 
| внутреннее деление = 
| вид главы = 
| глава = 
| дата основания = 1849
| первое упоминание = 1849
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 189
| вид высоты = 
| высота центра НП = 
| климат = 
| официальный язык = француз теле
| официальный язык-ref = 
| население = 703 939
| год переписи = 2013
| плотность = 
| агломерация = 
| национальный состав = 
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
| часовой пояс = +1
| DST = 
| телефонный код = 
| почтовый индекс = 
| почтовые индексы = 
| автомобильный код = 
| вид идентификатора = 
| цифровой идентификатор = 
| сайт = https://web.archive.org/web/20080413183927/http://www.mairie-libreville.org/
| язык сайта = fr
}}
'''Либреви́ль'''&lt;ref&gt;{{Атлас мира|2010|149|Камерун, Экваториальная Гвинея, Габон, Конго, Сан-Томе и Принсипи}}&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Libreville}}) — [[Габон]]дың баш ҡалаһы, Эстуарий провинцияһының һәм Либревиль департаментының административ үҙәге. Ҡала [[Атлантик океан]]дың Габон бухтаһының төньяҡ яр буйында урынлашҡан. Бухтаны барлыҡҡа килтергән Мбе йылғаһының [[португал теле]]ндәге атамаһынан (Gabão) Габон дәүләтенең исеме килеп сыҡҡан

Халҡы — 703 939 кеше (2013)&lt;ref name=&quot;RGPL-2013&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.mays-mouissi.com/wp-content/uploads/2016/07/Recensement-general-de-la-population-et-des-logements-de-2013-RGPL.pdf |title=Перепись населения 2013 года (RGPL-2013) |access-date=2016-12-18 |archive-date=2016-08-31 |archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20160831091326/http://www.mays-mouissi.com/wp-content/uploads/2016/07/Recensement-general-de-la-population-et-des-logements-de-2013-RGPL.pdf |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;geohive&quot;&gt;[http://www.geohive.com/cntry/gabon.aspx Перепись населения 2013 года (geohive)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906035204/http://www.geohive.com/cntry/gabon.aspx |date=2011-09-06 }}&lt;/ref&gt;.

Либревиль илдең мөһим транспорт үҙәге булып тора, ҡалала ҙур халыҡ-ара диңгеҙ порты һәм аэропорт урынлашҡан&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;&gt;{{БСЭ3|Либревиль}}&lt;/ref&gt;. Аҙыҡ-түлек, туҡыу, ағас эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары, суднолар ремонтлау, университет бар&lt;ref&gt;Либревиль // Большой Энциклопедический словарь. 2000.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Chancery Building, Libreville, Gabon.jpg|thumb|right|250px|Либревилдең муниципаль биналарының береһе]]
[[Файл:Beach scene Libreville 5.JPG|thumb|right|250px|Либревилдәге пляж]]

== Этимологияһы ==
1849 йылда Бразилияның әсирҙәр судноһынан азат ителгән ҡол-африкандар төркөмө ҡалаға нигеҙ һала һәм уларҙы азат итеү хөрмәтенә Либревиль — «ирекле ҡала» ({{lang-fr|libre}} — «ирекле, бойондороҡһоҙ», ville — «ҡала») исеме бирелә{{sfn|Поспелов|2002|с=241}}.

== Тарихы ==
1839 йылда бында француздар килгәнгә тиклем үк, ошо биләмәлә күп йылдар дауамында мпонгве ҡәбиләһе йәшәгән. 1846 йылда [[Бразилия]]ның ҡолдар ташыусы «L’Elizia» карабы Лоангонан алыҫ булмаған урында француз флоты тарафынан ҡулға алына. Азат ителгән ҡолдар (дөйөм һаны 52 кеше) 1848 йылда бында Либревиль (француз теленән тәржемә иткәндә «ирекле ҡала») торамаһына нигеҙ һалған. Либревиль [[Фритаун]]ға оҡшатып аталған. Ваҡыт үтеү менән ул факториянан һәм ҙур булмаған административ үҙәктән 32 000 кеше йәшәгән ҙур ҡалаға әйләнде.

1886—1888 йылдарҙа ҡаласыҡ Габон француз колонияһының губернаторы резиденцияһы була. 1888 йылдан 1891 йылға тиклем киңәйтелгән Габон-Конго француз колонияһының административ үҙәгенә әүерелә, һуңынан ул Франция Конгоһы тигән дөйөм атама алған. Колония ике провинциянан — Габон һәм Урта Конгонан торған. Либревиль Габондың административ үҙәге була, ә [[Браззавиль]] — Урта Конгоның&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Франция}}&lt;/ref&gt;.

1904 йылда Либревилдә 1500-гә яҡын кеше йәшәгән, шуларҙың 200-гә яҡыны — европалылар; бында өс эре сауҙа факторияһы, католик һәм протестант (америка) миссиялары, генерал-губернатор резиденцияһы һәм уның ҡарамағындағы ҙур булмаған гарнизон урынлашҡан; сауҙаның ҙур өлөшө (4 миллионға яҡын немец маркаһы) немец сауҙагәрҙәре ҡулында булған&lt;ref&gt;{{ВТ-ЭСБЕ|Либрвиль}}&lt;/ref&gt;.

1934 йылдан 1946 йылға тиклем ҡала Франция Экваториаль Африкаһының төп порты функцияларын башҡарған, ә 1940 йылда Габон операцияһының төп маҡсаты булып сығыш яһаған. Бынан һуң [[Икенсе донъя һуғышы]] дауамында, 1940—1945 йылдарҙа, Либревиль [[Африка]]ла «Ирекле Франция» хәрәкәтенең үҙәге була.

1960 йылда яңы ойошторолған [[Габон]] дәүләтенең баш ҡалаһы статусын ала. Бойондороҡһоҙлоҡ башланғандан алып, ҡала байтаҡ үҫешкән һәм хәҙер бөтә ил халҡының яртыһын тиерлек һыйҙыра.

== Климаты ==
Либревиль субэкваториаль климат зонаһында урынлашҡан һәм ул оҙайлы дымлы, ҡыҫҡа ҡоро миҙгел булыуы менән ҡылыҡһырлана. Ямғырҙар миҙгеле яҡынса 9 ай (сентябрҙән майға тиклем) дауам итә. Был ваҡытта биләмәлә күпләп яуым-төшөм яуа. Июндән авгусҡа тиклем ҡоро миҙгел дауам итә, был осорҙа йыл һайын уртаса 35 миллиметр самаһы яуым-төшөм яуа. Шул уҡ климат зонаһында урынлашҡан башҡа ҡалаларҙағы кеүек үк, Либревилдә лә температура йыл дауамында сағыштырмаса тотороҡло булып ҡала. Март айында иң юғары (уртаса, 30 градус самаһы), ә июлдә минималь (26,4 градус самаһы) температура күҙәтелә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://worldweather.wmo.int/128/c00255.htm |title=World Weather Information Service — Gabon |access-date=2011-02-26 |archive-date=2011-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107122333/http://worldweather.wmo.int/128/c00255.htm |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
|Город_род=Либревиля
|Источник=[http://www.climate-charts.com/Locations/g/GN64500.php World Climate]
| Янв_ср=26.8          | Янв_ср_осад=250.3
| Фев_ср=27.0          | Фев_ср_осад=243.1
| Мар_ср=27.1          | Мар_ср_осад=363.2
| Апр_ср=26.6          | Апр_ср_осад=339.0
| Май_ср=26.7          | Май_ср_осад=247.3
| Июн_ср=25.4          | Июн_ср_осад=54.1
| Июл_ср=24.3          | Июл_ср_осад=6.6
| Авг_ср=24.3          | Авг_ср_осад=13.7
| Сен_ср=25.4          | Сен_ср_осад=104.0
| Окт_ср=25.7          | Окт_ср_осад=427.2
| Ноя_ср=25.9          | Ноя_ср_осад=490.0
| Дек_ср=26.2          | Дек_ср_осад=303.2
| Год_ср=26.0          | Год_ср_осад=2841.7
| Янв_ср_мин=24.1      | Янв_ср_макс=29.5
| Фев_ср_мин=24.0      | Фев_ср_макс=30.0
| Мар_ср_мин=23.9      | Мар_ср_макс=30.2
| Апр_ср_мин=23.1      | Апр_ср_макс=30.1
| Май_ср_мин=24.0      | Май_ср_макс=29.4
| Июн_ср_мин=23.2      | Июн_ср_макс=27.6
| Июл_ср_мин=22.1      | Июл_ср_макс=26.4
| Авг_ср_мин=21.8      | Авг_ср_макс=26.8
| Сен_ср_мин=23.2      | Сен_ср_макс=27.5
| Окт_ср_мин=23.4      | Окт_ср_макс=28.0
| Ноя_ср_мин=23.4      | Ноя_ср_макс=28.4
| Дек_ср_мин=23.4      | Дек_ср_макс=29.0
| Год_ср_мин=25.3      | Год_ср_макс=26.9
| Янв_а_макс=      | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=      | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=      | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=      | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=      | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=      | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=      | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=      | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=      | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=      | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=      | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=      | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=      | Год_а_мин=
|}}
&lt;/div&gt;

== Иҡтисады ==
Экспорттың төп статьялары: каучук, пальма майы, какао һәм ағастың тропик сорттары&lt;ref name=&quot;ГИС&quot;&gt;Либревиль // Энциклопедия: города и страны. 2008&lt;/ref&gt;.

Бында аҙыҡ-түлек, туҡыу, тәмәке, теген, ағас эшкәртеү, металл эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары, шулай уҡ суднолар ремонтлаусы верфтәр урынлашҡан&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zakoylok.ru/afrika/librevil-gabon.html |title=Zakaylok.ru — Африка — столицы и города — Либревиль-Габон |access-date=2011-02-26 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510051157/http://zakoylok.ru/afrika/librevil-gabon.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Беренсе банк ҡалала 1930 йылда асыла — Көнбайыш Африка банкы бында үҙенең филиалын урынлаштыра.

Шулай уҡ йылылыҡ электр станцияһы һәм университет бар&lt;ref name=&quot;БСЭ&quot;/&gt;.

== Транспорт ==
Ҡаланан 11 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Либревиль халыҡ-ара аэропорты [[Габон]]дың иң ҙур аэропорты булып тора.

== Рәсми тел ==
Рәсми тел — [[француз теле]]&lt;ref&gt;{{fr icon}} [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/afrique/Gabon.htm «De plus, le français est également devenu la langue maternelle de plus de 30 % des Librevillois et il est de plus en plus perçu comme une langue gabonaise.»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529221022/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/afrique/Gabon.htm |date=2010-05-29 }}&lt;/ref&gt;. Әйтелештең бер ни тиклем боҙолоуына ҡарамаҫтан, ҡала халҡын аңлауы бик еңел.

== Мәҙәниәт ==
[[Файл:Libreville.jpg|thumb|right|Диңгеҙ яғынан Либревиль күренеше]]
Либревиль иҫтәлекле урындарына түбәндәгеләр инә:
* Милли сәнғәт һәм традициялар музейы. Бында фанг, митсого һәм теке халыҡтарының йола битлектәре коллекцияһы һаҡлана.
* Француз мәҙәни үҙәге
* Изге Мария соборы
* Сен-Мишель сиркәүе — ул үҙенең архитектураһы һәм сығыштарында халыҡ музыка ҡоралдарын ҡулланған хоры менән билдәле&lt;ref&gt;[http://www.votpusk.ru/country/dostoprim_info.asp?ID=351 Достопримечательности — Либревиль: фото и описание, Вотпуск-ру]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
* Яҡында урынлашҡан «мәҙәни ауылдар».

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
Mosque, Libreville.jpg|Либревиль мәсете
Gabon Mining Logistics au Centre-ville de Libreville-2020.jpg|Ҡаланың үҙәге
Musee National des Artes (45424328004).jpg|Милли сәнғәт музейы
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}
* {{cite journal |author= Henry H. Bucher Jr. |title=Liberty and Labor: The Origins of Libreville Reconsidered |journal= {{illm|Bulletin de l'Institut fondamental d'Afrique noire|fr}} |volume=41 |year= 1979 
}}
* {{cite book|title=Encyclopedia of African History |publisher=Fitzroy Dearborn |isbn=978-1-57958-245-6 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC |editor= [[Kevin Shillington]] |year= 2005
|chapter= Libreville |pages= 828–829
|author= François Ngolet
| ref = {{harvid|Ngolet|2005}}
}}
* {{cite book |title=La fondation de Libreville: une lecture nouvelle à partir d'une théorie géopolitique |author= Fidèle Allogho-Nkoghe |location=Paris |publisher= Connaissances et Savoirs |isbn=9782753902411 |url= https://books.google.com/books?id=VnCYAwAAQBAJ |language=fr |year=2014
}}
* {{cite book |title=Les Bars Populaires de Libreville |author=Jean-Emery Etoughe-Efe |series= Études africaines |language=fr |location= Paris |publisher= [[L’Harmattan]] |isbn= 978-2-343-12257-1 |year= 2017
}}

{{refend}}
{{Столицы Африки}}
{{Внешние ссылки}}

[[Категория:Габон ҡалалары]]
[[Категория:Атлантик океан порттары]]</text>
      <sha1>jedb10ba7cag5zczkqr6xm6zczi6r95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Габороне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185207</id>
    <revision>
      <id>1301566</id>
      <parentid>1182668</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T20:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>131</id>
      </contributor>
      <comment>Вики-Һаҡлағыстағы Gaborone_Airport.jpg рәсеме [[commons:User:Jameslwoodward|Jameslwoodward]] ҡатнашыусыһы тарафынан юйылған. Ул яҙған сәбәп: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Gaborone Airport.jpg|]].</comment>
      <origin>1301566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20355" sha1="6raevfrl0jm2a8cioss9coax14ugnd2" xml:space="preserve">{{НП
 |статус                  = Ҡала
 |русское название        = Габороне
 |оригинальное название   = {{lang-tn|Gaborone}}
 |изображение             = Gaborone Montage.png
 |подчинение              = 
 |страна                  = Ботсвана
 |герб                    = 
 |флаг                    = 
 |ширина герба            = 
 |ширина флага            = 
  |lat_dir = S|lat_deg = 24 |lat_min = 39 |lat_sec = 25
  |lon_dir = E|lon_deg = 25 |lon_min = 54 |lon_sec = 31
  |CoordScale             = 
 |вид региона             = 
 |регион                  = 
 |регион в таблице        = 
 |вид района              = 
 |район                   = 
 |район в таблице         = 
 |вид общины              = 
 |община                  = 
 |община в таблице        = 
 |карта страны            = &lt;!-- альтернативная --&gt;
 |карта региона           = &lt;!-- альтернативная --&gt;
 |карта района            = &lt;!-- альтернативная --&gt;
 |внутреннее деление      = 
 |вид главы               = мэр 
 |глава                   = Кагисо Тхутлве
 |дата основания          = 1964
 |первое упоминание       = 
 |прежние имена           = Габеронес
 |статус с                = 1969
 |площадь                 = 169&lt;ref name=BSYB&gt;{{cite web|title=BOTSWANA STATISTICAL YEAR BOOK 2010|url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Botswana%20Statistical%20Year%20Book%202010.PDF|website=Statistics Botswana|publisher=Central Statistics Office|accessdate=25 February 2012|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jCFX9lp?url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Botswana%20Statistical%20Year%20Book%202010.PDF|archivedate=2012-02-26|location=Gaborone|format=PDF|date=December 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061357/http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Botswana%20Statistical%20Year%20Book%202010.PDF |date=2015-09-04 }}&lt;/ref&gt;
 |вид высоты              = 
 |высота центра НП        = 1100
 |климат                  = ярым ҡоро (семиарид)
 |официальный язык        = инглиз теле{{!}}инглиз{{Ъъ}}, тсвана
 |официальный язык-ref    = 
  |население              = 231 626
  |год переписи           = 2011
  |плотность              = 1370,57
  |агломерация            = 
  |национальный состав    = 
  |конфессиональный состав= 
  |этнохороним            = 
 |часовой пояс            = +2
 |DST                     = 
 |телефонный код          = 31, 35, 39
 |почтовый индекс         = 
 |почтовые индексы        = 
 |автомобильный код       = 
 |вид идентификатора      = 
 |цифровой идентификатор  = 
 |сайт                    = 
 |язык сайта              = 
 |язык сайта 2            = 
 |язык сайта 3            = 
 |язык сайта 4            = 
 |язык сайта 5            = 
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   = 
 |add2                    = 
 |add3n                   = 
 |add3                    = 
{{+ИПК|Выделение=|Метка=да|Ширина=360|Увеличение=11|Высота=320|Кайма=да}}
}}
'''Габоро́не''' ({{lang-tn|Gaborone}} {{IPA|[χabʊˈrʊnɪ]}}, {{lang-en|Gaborone}} {{IPA|[ˌɡæbəˈroʊniː]}}) — [[Ботсвана]]ның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 231 626 кеше тәшкил итә&lt;ref name=2011Census&gt;{{cite web|title=The Population of Towns, Villages and Associated Localities|website=2011 Population and Housing Census|url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Population%20of%20Towns%20and%20Villages%20_2011%20PHC_%20Jun%204%202012..pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/68QAYaEFm?url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Population%20of%20Towns%20and%20Villages%20_2011%20PHC_%20Jun%204%202012..pdf|archivedate=2012-06-14|accessdate=2012-06-14|date=June 2012|publisher=Statistics Botswana|location=Gaborone|format=PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061357/http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/Population%20of%20Towns%20and%20Villages%20_2011%20PHC_%20Jun%204%202012..pdf |date=2015-09-04 }}&lt;/ref&gt;, был Ботсвана халҡының дөйөм иҫәбенең яҡынса 10 процентын тәшкил итә. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Габороне агломерацияһы халҡы — 421 907 кеше.

Габороне Ботсвананың көньяҡ-көнсығышында, [[Көньяҡ Африка Республикаһы]] сигенән 15 километр алыҫлыҡта, Нготване йылғаһында урынлашҡан. Баш ҡаланы сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә. Урындағы халыҡ ҡаланы йыш ҡына GC йәки Моце-Мшате тип йөрөтә.

Габороне шулай уҡ иҡтисади баш ҡала, Ботсвананың күп һанлы компаниялары һәм биржаларының штаб-фатиры булып тора. Габоронела 1980 йылда ойошторолған төбәк иҡтисади берләшмәһенең — [[Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе]]нең штаб-фатиры урынлашҡан. Бында күп телдәрҙә һөйләшәләр, төп тел булып сетсвана (тсвана) тора. Шулай уҡ инглиз, радунг һәм кгалагади телдәрендә лә аралашалар.

== Этимологияһы ==
1890-сы йылдарҙа юлбашсыһы Матлапин Габероне булған ҡәбилә биләмәһендә ҡалаға нигеҙ һалына һәм уның исеме буйынса ''Габеронес'' тип атала. 1969 йылда аныҡланған исем формаһы — ''Габороне'' ҡабул ителә{{sfn|Поспелов|2002|с=109}}.

== Тарих һәм география ==
Габороне ҡалаһы, Ботсвананан ситтә урынлашҡан Бечуаналендтың элекке баш ҡалаһы Мафекинг урынына, 1969 йылда баш ҡалаға әүерелгән. 1100 метр бейеклектә урынлашҡан.

Тимер юл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Көнбайыштан көнсығышҡа вокзалдан килгән бульвар менән киҫешкән, унда ярым түңәрәк планда хөкүмәт зонаһы урынлашҡан, аэропортҡа.

Яңы баш ҡала ҙур булмаған ауыл урынында өс йыл эсендә үҫкән. Хөкүмәт учреждениелары, электр станцияһы, дауахана, мәктәптәр, радиостанциялар, телефон узелдары, полиция станциялары, почта бүлексәләре, банктар, магазиндар, сиркәү, отелдәр, стадион һәм меңдән ашыу йорт төҙөлә. 1966 йылдың 30 сентябргә Бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә ҡаланың төп инфраструктураһы әҙер була. Иҫке торама ҡаланың the Village (ауыл) районына әүерелгән.

== Климаты ==
Ҡала климаты ярым ҡоро (семиарид) булараҡ ҡылыҡһырлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы 24 °C, ә июлдәең — 12 °C. Бында температура 32 градустан юғары — 74 көн, 26 градустан юғары булған йылына уртаса 196 көн билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта йылына уртаса 51 көндә температура 7 градустан түбән төшөүе һәм бер көндә 0 градустан түбәнәйеүе билдәләнә&lt;ref name=temperature&gt;{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=44286&amp;refer=&amp;units=metric|title=Weatherbase: Historical Weather for Gaborone, Botswana|accessdate=2009-08-04|publisher=Weatherbase|archiveurl=https://www.webcitation.org/68gpTJq65?url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=44286|archivedate=2012-06-25}}&lt;/ref&gt;.

Габоронела яуым-төшөм бик аҙ һәм тотороҡһоҙ. Уларҙың күбеһе октябрҙән апрелгә тиклем яуа. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле 500 мм самаһы тәшкил итә. Иң юғары дымлылыҡ июнгә тура килә (90 %), ә иң түбәне — сентябргә (28 %)&lt;ref name=climate&gt;{{cite web|first=Carl|last=Bauer|year=2005|title=Climate|periodical=Energy Efficiency and Energy Conservation in the Building Sector in Botswana|place=Gaborone, Botswana|publisher=Bauer Consult|pages=6–13|url=http://www.bauerconsultbotswana.com/3_Climate.pdf|accessdate=2009-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100806211743/http://www.bauerconsultbotswana.com/3_Climate.pdf|archivedate=2010-08-06}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100806211743/http://www.bauerconsultbotswana.com/3_Climate.pdf |date=2010-08-06 }}&lt;/ref&gt;.

&lt;div style=&quot;width:80%&quot;&gt;
{{Климат города
| Город_род = Габороне
| Источник  = [http://en.climate-data.org/location/653/]
| Янв_ср=25.6       | Янв_ср_осад=85
| Фев_ср=25.2       | Фев_ср_осад=80
| Мар_ср=23.5       | Мар_ср_осад=59
| Апр_ср=19.7       | Апр_ср_осад=33
| Май_ср=15.9       | Май_ср_осад=11
| Июн_ср=12.7       | Июн_ср_осад=4
| Июл_ср=12.6       | Июл_ср_осад=3
| Авг_ср=15.5       | Авг_ср_осад=4
| Сен_ср=20.2       | Сен_ср_осад=11
| Окт_ср=23.3       | Окт_ср_осад=37
| Ноя_ср=24.6       | Ноя_ср_осад=59
| Дек_ср=24.9       | Дек_ср_осад=71
| Год_ср=20.2       | Год_ср_осад=457
| Янв_ср_мин=19.0    | Янв_ср_макс=32.2
| Фев_ср_мин=18.7    | Фев_ср_макс=31.8
| Мар_ср_мин=16.7    | Мар_ср_макс=30.2
| Апр_ср_мин=12.7    | Апр_ср_макс=26.8
| Май_ср_мин=7.3     | Май_ср_макс=24.5
| Июн_ср_мин=3.8     | Июн_ср_макс=21.6
| Июл_ср_мин=3.3     | Июл_ср_макс=21.8
| Авг_ср_мин=6.2     | Авг_ср_макс=24.8
| Сен_ср_мин=11.2    | Сен_ср_макс=29.2
| Окт_ср_мин=15.4    | Окт_ср_макс=31.1
| Ноя_ср_мин=17.8    | Ноя_ср_макс=31.4
| Дек_ср_мин=18.3    | Дек_ср_макс=31.6
| Год_ср_мин=12.3    | Год_ср_макс=28.1
}}
&lt;/div&gt;

== Халҡы ==
2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала халҡы 191 776 кеше тәшкил иткән: 92 859 ир-егет һәм 98 917 ҡатын-ҡыҙ. Шулай итеп, илдең баш ҡалаһында [[Ботсвана]] халҡының 10 % ашыуы йәшәй. Улай ғына ла түгел, ил халҡының яртыһы Габороненан 100 саҡрым самаһы алыҫ булмаған территорияла йәшәй&lt;ref name=&quot;capital2010&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.capital.bw/resources/presentation2010/Botswana%20Country%20Overview%202010-11.pdf|title=Botswana Country Overview 2010/11|publisher=Capital Resources|website=Botswana Resource Conference 2010|year=2010|accessdate=2011-05-24|last1=Jefferis|first1=Keith|last2=Pickering|first2=Dawn|last3=Bogolo|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150418095049/http://www.capital.bw/resources/presentation2010/Botswana%20Country%20Overview%202010-11.pdf|archivedate=2015-04-18}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418095049/http://www.capital.bw/resources/presentation2010/Botswana%20Country%20Overview%202010-11.pdf |date=2015-04-18 }}&lt;/ref&gt;. Халыҡ артымы ҡалала 3,4 процент тәшкил итә — был Ботсванала иң юғары күрһәткес. Был илдең башҡа төбәктәренән мигранттарҙың әүҙем килеүе менән аңлатыла.

2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 227 333 кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-42&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=236180551 |title = World Gazetteer |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120515215832/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gpro&amp;lng=en&amp;des=wg&amp;geo=-42&amp;srt=pnan&amp;col=abcdefghinoq&amp;msz=1500&amp;pt=c&amp;va=&amp;geo=236180551 |archivedate = 2012-05-15 }}{{Недоступная ссылка|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.

''Габороне халҡының йылдар буйынса һаны динамикаһы:''
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|+
! 1971 !! 1981 !! 1991 !!2001 !! 2011 !! 2013
|-
| 18 799 || 59 657 || 133 468 || 186 007 || 227 333 || 235 884
|}

=== СПИД ===
[[СПИД]] Ботсвананың баш ҡалаһында йәшәүселәр өсөн етди проблема булып тора. Бөтә Габороне халҡының 17,1 проценты — ВИЧ-инфекциялы. Ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында был күрһәткес 20,5 % тәшкил итә, ә ир-егеттәр араһында — 13,6 %. 45-49 йәштәгеләр араһында ВИЧ-инфекциялыларҙың өлөшө күберәк (35,4 %)&lt;ref name=BAIS /&gt;.

== Иҡтисады ==
Габороне илдең мөһим иҡтисади үҙәге булып тора, бында Ботсвана банкы, Габороне банкы, ABC банкы, Ботсвана фонд биржаһы кеүек дәүләт финанс институттарының, шулай уҡ Air Botswana, Consumer Watchdog, Botswana Telecommunications Corporation һәм Debswana (донъяла иң ҙур алмас етештереүсе) кеүек ойошмаларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Шулай уҡ [[Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе]]нең штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, Габоронела Hyundai, IBM, Daewoo, Volvo, Owens-Corning һәм Siemens кеүек сит ил компанияларының вәкиллектәре лә бар.

2008 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Габоронела эшһеҙлек кимәле — 11,7 %&lt;ref name=BAIS&gt;{{cite web|title=2008 Botswana AIDS Impact Survey III|url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/aids%20impact%20survey.pdf|website=BAIS|publisher=Central Statistics Office|accessdate=2012-02-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65j2x4mln?url=http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/aids%20impact%20survey.pdf|archivedate=2012-02-25|location=Gaborone|format=PDF|date=2009-11}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904061358/http://www.cso.gov.bw/templates/cso/file/File/aids%20impact%20survey.pdf |date=2015-09-04 }}&lt;/ref&gt;.

== Транспорты ==
Сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорт Габороненан төньяҡҡа табан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Рейстар Франсистаун, [[Хараре]], [[Лусака]], Маун, [[Йоханнесбург]] кеүек ҡалаларға башҡарыла. Бынан тыш, ҡала аша бер нисә мөһим автомагистраль, шул иҫәптән Транскалахари ([[Калахари]] сүллеге аша) автомагистрале, [[Ҡаһирә]]—[[Кейптаун]] шоссеһы, 1-се шоссе һәм башҡалар үтә. Тимер юл бәйләнеше бар. Йәмәғәт транспорты [[Африка]]ның башҡа ҙур ҡалалары менән сағыштырғанда ярайһы уҡ ышаныслы, башлыса маршрут таксийҙары менән күрһәтелгән. Бынан тыш, автобус маршруттары Габоронены ҡала янындағы ауылдар менән бәйләй.

== Туғандаш ҡалалар ==
* {{флаг|США}} [[Бербанк (Калифорния)|Бербанк]], [[АҠШ]]&lt;ref name=&quot;sistercity&quot;&gt;{{cite web|title=Burbank's Sister Cities|url=http://www.burbanksistercity.org/burbank_sister_cities.html|deadlink=yes|publisher=Burbank Sister City Organization|accessdate=2010-07-22|archiveurl=https://www.webcitation.org/68hX04xJk?url=http://www.burbanksistercity.org/burbank_sister_cities.html|archivedate=2012-06-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621061422/http://burbanksistercity.org/burbank_sister_cities.html |date=2012-06-21 }}&lt;/ref&gt;;
* {{флаг|Китай}} [[Чжэцзян]], [[Ҡытай]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Mooketsi|first=Lekopanye|title=Chinese firms to build massive industrial park|url=http://mmegi.bw/index.php?sid=4&amp;aid=10&amp;dir=2009/April/Wednesday1|publisher=Mmegi|accessdate=2010-08-03|date=2009-04-01|quote=The last event was the signing ceremony for a twinning arrangement between Zhejiang Province and the Gaborone City Council.|archiveurl=https://www.webcitation.org/68hXSfcHC?url=http://mmegi.bw/index.php?sid=4|archivedate=2012-06-26}}&lt;/ref&gt;;
* {{флаг|Швеция}} [[Вестерос]], [[Швеция]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Gaborone, Vasteras city councils twin|url=http://www.dailynews.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20111027&amp;i=Gaborone_Vasteras_city_councils_twin|publisher=Daily News|accessdate=2012-06-23|archiveurl=https://www.webcitation.org/68dnphB7L?url=http://www.dailynews.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20111027|archivedate=2012-06-23|location=Gaborone|date=2011-10-27}}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;;

== Галерея ==
&lt;gallery&gt;
GaberoneAerial.jpg|Өҫтән ҡалаға күренеш

BotswanaParliament.jpg|Ботсвананың милли ассамблеяһы
Embajada de Zambia - Gaborone, Botswana.jpg|[[Замбия]] илселеге
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* {{книга |автор=Поспелов Е. М.|заглавие=Географические названия мира. Топонимический словарь|издание=2-е изд., стереотип|ответственный=отв. ред. Р. А. Агеева |ссылка= |место=М.|издательство=Русские словари, Астрель, АСТ|год=2002|том= |страниц=512|страницы=|isbn=5-17-001389-2 |тираж=3000 |ref=Поспелов}}

== Һылтанмалар ==
* {{cite web |title = Сайт городского совета Габороне |url = http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Local-Authorities/Gaborone-City-Council/ |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120514114903/http://www.gov.bw/en/Ministries--Authorities/Local-Authorities/Gaborone-City-Council/ |archivedate = 2012-05-14 |deadlink = yes  |lang = en }}


{{Столицы Африки}}

[[Категория:Ботсвана ҡалалары]]</text>
      <sha1>6raevfrl0jm2a8cioss9coax14ugnd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паган</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185610</id>
    <revision>
      <id>1301591</id>
      <parentid>1193442</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T07:04:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21501" sha1="ibb1vioi4yaqb41xuy33uzdn04qc3lp" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Паган'''&lt;ref&gt;{{Книга:Географический энциклопедический словарь|с=361}}&lt;/ref&gt; (йәки '''Баган''', {{Lang-my|ပုဂံ}}, кья-вар. Pjaa Gjan) — хәҙерге [[Мьянма]] биләмәһендә шул уҡ исемдәге батшалыҡтың боронғо баш ҡалаһы. Ҡала Мандалайҙан көньяҡ-көнбайышҡа табан 145 км алыҫлыҡта, Магуэй округында Чаук ҡалаһынан алыҫ түгел ерҙә, [[Иравади]] йылғаһының көнсығыш яры буйында, ҡоро яйлала урынлашҡан. Әлеге ваҡытта боронғо ҡала урынында меңләгән пагодалар, ҡорамдар, ғибәҙәт ҡоролмалары, монастырҙар булған археологик зона бар. Был зона — яңы барлыҡҡа килгән туризм индустрияһы өсөн төп иҫтәлекле урын&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.economist.com/news/special-report/21578171-why-investors-still-need-proceed-caution-promiseand-pitfalls |title=Business: The promise—and the pitfalls |website=The Economist |date=2013-05-25 |access-date=2018-11-26 |archive-date=2017-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004718/https://www.economist.com/news/special-report/21578171-why-investors-still-need-proceed-caution-promiseand-pitfalls |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

[[2019 йыл]]дан [[ЮНЕСКО]]-ның [[Бөтә донъя мираҫы]] исемлегенә ингән&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1588 |title=Bagan |access-date=2019-07-10 |archive-date=2020-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201007161905/http://whc.unesco.org/en/list/1588 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Паган ҡалаһы ==
[[Файл:PaganCave.JPG|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/PaganCave.JPG/150px-PaganCave.JPG|слева|мини|185x185пкс|Паган мәмерйәләрендә]]
Паган ҡалаһы юҡ — ни бары Баган аэропорты, меңәрләгән эре һәм бәләкәй архитектура һәм скульптура ғибәҙәт ҡоролмалары һәм пагодалары булған ҙур археологик (дөрөҫөрәге, һаҡ зонаһы) зона тирәләй һәм эсендә бер нисә ауыл (Ньяун У, Ве-чжи Ин, Мьинкаба, Иҫке Баган) ғына бар. Будда тештәрен һаҡлаған Швезигон һәм Локаннда Чаун кеүек әһәмиәтле ҡоролмалар алтын менән ҡапланған, уларға инеү юлдарына асфальт түшәлгән, һәм эргә-тирәлә бик күп павильондар төҙөлгән. Күпселек пагодалар ҡыҙыл кирбестән һәм аҡ таштан, алтын менән ҡапланмаған. Пагодаларға килеүселәр бик күп,  ингән ерҙә сауҙагәрҙәр баҫып тора, ә фонарҙар тотҡан малайҙар баҫҡыстар буйлап үрге ярустарға үтергә ярҙам итә һәм коридорҙарҙы яҡтырта.  Аҙ әһәмиәтле пагодалар ҙа һаҡлана һәм тергеҙелә. Уларҙың береһендә немец профессорының фрескаларҙы өҙөргә маташыуын һәм полиция тарафынан ҡулға алыныуын хәтерләтеп торған таҡта эленгән. Алыҫта бик күп бәләкәй ҡоролмалар һәм пагодалар тора, уларҙың ҡайһы берҙәре емерелгән. Урыны менән ҡорамдар араһында — көйгән сүллек, урыны менән яңғыҙ торған пальмалар, урыны менән — йәшел ҡыуаҡлыҡтар.
[[Файл:Bagan,_Myanmar,_Standing_Buddha_in_Ananda_Temple.jpg|ссылка=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Bagan%2C_Myanmar%2C_Standing_Buddha_in_Ananda_Temple.jpg/300px-Bagan%2C_Myanmar%2C_Standing_Buddha_in_Ananda_Temple.jpg|мини|300x300пкс|Паганда Будда]]
Үҙенең тәғәйенләнеше буйынса ҡорамдар — ғәҙәттә, горизонттың һәр йүнәлешендә дүрт алтарь һәм будда статуялары булған симметрик формала, изге ҡомартҡылар менән ғибәҙәтханалар һәм мәмерйәләр — фрескалар менән биҙәлгән коридор лабиринты менән ҡорамдар айырылып тора. Иҫкерәк фрескалар ике төҫлө, һуңғы фрескалар төрлө төҫтә.

Паганда сит ил туристары бик күп —  һәм бөтә  Будда ҡалаһынан изге урындарға ғибәҙәт ҡылыусылар күп. 

Ғибәҙәтханаларҙың береһе иң юғары хөкүмәт генералдары өсөн теләктәрҙе үтәү урыны була һәм ғәскәрҙәр тарафынан һаҡланған. Бик әһәмиәтле ғибәҙәтхана комплекстың көньяғында урынлашҡан — әсир Мон батшаһы Мануха төҙөгән ғибәҙәтхана,  — унда тар бинала бөтә яҡтан ҡыҫылған, быуылған Буддалар ултыра һәм ята — батша Мануха үҙенең әсирлеккә мөнәсәбәтен шулай белдерә.

Пагандың өсөнсө короле Алаунситху медитация өсөн  нишалар менән һәм башҡа ҡорамдарға ҡараған матур ҡорам төҙөй.  Ул һәр көн иртән бер үк ваҡытта,  тронын яулап алған үҙ улы тарафынан медитация мәлендә үлтерелгәнгә тиклем,  ниша алдында медитация яһай.

== Тарихы ==

Паган харабалары 104 км² самаһы майҙанды биләй. Был биләмәлә 10 000-дән ашыу дини ҡомартҡы (яҡынса 1000 ғибәҙәтхана, 10 000 бәләкәй ҡорам һәм 3000 монастырь) төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dms-216&quot;&gt;Stadtner 2011: 216&lt;/ref&gt;.

Күпселек ҡоролмалар  XI—[[XIII быуат]]тар араһында  Паган династия батшалығының баш ҡалаһы булған осорҙа төҙөлгән. Король Пьинбья 874 йылда Паганға  баш ҡаланы күсерә. Әммә баш ҡаланы Бирман тарихында йыш күсергәндәр, һәм  король Аноратха баш ҡаланы икенсе ҡалаға күсергән. 1057 йылда король Аноратха мон батшалығының баш ҡалаһы Татонды ҡулға төшөрә, һәм, Паганды [[Мьянма]]ла буддизмдың мәҙәни үҙәгенә әйләндерер өсөн,  Пали ҡулъяҙмаларын конфискациялай, монахтарҙы, рәссамдарҙы һәм һөнәрселәрҙе  алып китә. Ул Тхераваданың буддизм тәғлимәтен дәүләт дине сифатында раҫлай һәм [[Шри-Ланка]]ға рухи миссия ебәрә, унан монахтар килә һәм бөтә илде Тхеравадаға әйләндерер өсөн уға ярҙам итә. Паган фән, дин һәм мәҙәни үҙәк, донъяның иң эре ҡалаларының береһе булып китә&lt;ref name=&quot;vbl-115-116&quot;&gt;Lieberman 2003: 115—116&lt;/ref&gt;. Баш ҡала [[Һиндостан]], [[Шри-Ланка]] һәм Кхмер империяһынан монахтарҙы һәм студенттарҙы йәлеп итә.

1287 йылда һалым түләүҙән баш тартҡан батшалыҡты, [[Юань империяһы]]ның Паганға бер нисә тапҡыр һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә, монголдар биләй. Күптән түгел булып үткән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Монголия армиялары, бәлки, Пагандың үҙенә барып етмәгәндер, һәм хатта улар быны эшләһә лә, зыян, моғайын, минималь булғандыр.&lt;ref name=&quot;vbl-119-120&quot;&gt;[[Victor Lieberman|Lieberman]] 2003: 119—120&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, зыян күрелә лә инде. Заманында 50 000 алып  200 000 тиклем кеше йәшәгән ҡала бәләкәй ҡалаға әүерелә. 1297 йылдың декабрендә, Мьинсайн короллеге Үрге Бирмала  идара итә башлағас, ҡала формаль рәүештә Мьянманың баш ҡалаһы булыуҙан туҡтай&lt;ref name=&quot;mha-74&quot;&gt;Htin Aung 1967: 74&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tt-1959-119-120&quot;&gt;Than Tun 1959: 119—120&lt;/ref&gt;.

[[XV быуат]]та Паганда кешеләр һаман йәшәй, һәм ул империя осоронда ғибәҙәт ҡылыу урыны була&lt;ref name=&quot;mat-1985-196-197&quot;&gt;Aung-Thwin 1985: 196—197&lt;/ref&gt;. «Яңы һәм тәьҫирле» дини ҡомартҡыларҙың аҙ ғына һаны әле булһа XV быуат уртаһына тиклем һаҡланып ҡала, ләкин шунан һуң яңы ғибәҙәтханалар төҙөлөшө кәмей. XV һәм XX быуаттар араһында 200-ҙән аҙыраҡ ҡорам төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dms-216&quot;&gt;Stadtner 2011: 216&lt;/ref&gt;. Боронғо баш ҡала ғибәҙәт ҡылыу урыны булып ҡала, әммә ғибәҙәт ҡылыу урыны итеп уның Ананда, Шведагон, Суламани, Тхиломинло, Даммаязика кеүек иң билдәле ғибәҙәтханалары һәм боронғо юл буйындағы башҡа сиркәүҙәр һанала. Башҡалары — аҙ билдәле меңләгән ғибәҙәтханалар — тарҡала башлай, һәм уларҙың күбеһе ваҡыт һынауын үтә алмай&lt;ref name=&quot;dms-216&quot; /&gt;.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+'''Паган хакимдары'''
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Исеме
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |хәле
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |идаралығы йылдары
! style=&quot;background:#efefef;&quot; |Комментарий
|-
|Тхамударит
|
|107—152
|Паган дәүләте һәм династияһына нигеҙ һалыусы*
|-
|Пьинбья
|Кхелу улы
|846—876
|849 йылда баш ҡаланы Тампавадиҙан Паганға күсерә
|-
|Таннет
|Пьинбья улы
|876—904
|
|-
|Сало Некве
|король  Тингаяза тоҡомо
|904—934
|Король Таннетты үлтерә һәм тәхетте яулап ала 
|-
|Тейнко
|улы
|934—956
|
|-
|Ньяунг-у Сорахан
|фермер, «ҡыяр короле»
|956—1001
|легенда буйынса, урланған ҡыяр арҡаһында Тейнконы үлтерә, Кунсо Чаунпью ҡолатыла, 1001 й. вафат була
|-
|Кунсо Чаунпью
|Таннет улы
|1001 — 1021
|77 йәшлек (?) элгәре йәшәгәндең йөклө ҡатындарына өйләнә, уларҙың Куисо һәм Соукатэ тыуа.
|-
|Куисо
|Ньяунг -у Сорахан улы
|1021—1038
|монах булып киткән Кунсо Чаунпьюҙы ҡолата
|-
|Соукатэ
|ағаһы
|1038 — 1044
|
|-
|Аноратха
|Кунсо Чаунпье улы
|1044—1077
|Соукатэны алышта үлтерә, мондарҙы буйһондороп, империяға нигеҙ һала.
|-
|Солу
|Улы
|1077—1084
|Баш күтәреүсе мондар тарафынан әсирлеккә алына һәм бер йылдан үлтерелә
|-
|Чанзитха
|Ағаһы
|1084—1113
|мондарҙы баҫтыра,  империяны тергеҙә
|-
|Алаунситху
|Ейәне
|1113—1167
|1113-1160 (?), Наратху тарафынан быуып үлтерелә
|-
|Наратху
|Улы
|1167—1170
|1160-1165(?), заговорсылар тарафынан үлтерелә.
|-
|Наратхейнкха
|Улы
|1170—1173
|Нарапатиситху бойороғо буйынса үлтерелә.
|-
|Нарапатиситху
|Ағаһы
|1174—1211
|уның ваҡытында Паган үҫешә
|-
|Тхиломинло
|Улы
|1211—1234
|Паган тарҡала башлай
|-
|Чозва
|Улы
|1234—1250
|Пагандың бөлгөнлөккә төшөүе дауам итә
|-
|Узана
|Улы
|1250—1255
|филгә һунарға барғанында һәләк була.
|-
|Наратихапате
|Улы
|1256—1287
|1277 й., 1283 й. һәм 1287 й. монголдарҙың баҫып инеүе, улдарының береһе тарафынан үлтерелә
|-
|Чозво
|Улы
|1287—1298
|1298 й. монголдарҙың власын таный, ағайҙары тарафынан үлтерелә, Пагандың тарҡалыуы
|-
|Сохнит
|Улы
|1298—1325
|1300—1301 йылдарҙа монголдарҙың баҫып инеүе 
|-
|Сомуннит
|Улы
|1325—1369
|
|-
|}
&lt;small&gt;''*'' Аноратха Пагандың тарихи нигеҙ һалыусыһы булып һаналһа ла, традиция буйынса Паганға нигеҙ һалыусы Тхамударита иҫәпләнә (Быяла һарай Хроникаһы). Ул граждандар һуғышы солғап алған Шрикшетрҙан хәҙерге Паганда йәшәргә килгән ҡасаҡтарҙы етәкләй һәм ҙур булмаған кенәзлектең башлығы була.&lt;/small&gt;{{Панорама|Bagan panoramic view.JPG|1280px|Паган харабаларының панорама күренеше}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==

* Буддизм в Бирме
* Дамаянджи

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{книга |заглавие=Pagan: The Origins of Modern Burma |издательство={{Нп3|University of Hawaii Press|University of Hawai'i Press|en|University of Hawaii Press}} |год=1985 |место=Honolulu |isbn=0-8248-0960-2 |ref=Aung-Thwin |автор=Aung-Thwin, Michael}}
* {{книга |заглавие=The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma |ссылка=https://archive.org/details/mistsoframannale0000aung |издание=illustrated |издательство={{Нп3|University of Hawaii Press|University of Hawai'i Press|en|University of Hawaii Press}} |год=2005 |место=Honolulu |isbn=978-0-8248-2886-8 |ref=Aung-Thwin |язык=en |автор=Aung-Thwin, Michael}}
* {{cite web|author=Ministry of Culture, Union of Myanmar |title=Royal Palaces in Myanmar |url=http://culturemyanmar.org/pages/doa_royal_palace.html |publisher=Ministry of Culture |date=2009 |accessdate=2012-02-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120803074057/http://culturemyanmar.org/pages/doa_royal_palace.html |archivedate=2012-08-03 }}
* {{книга |заглавие=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |издательство=Frank Cass &amp; Co. Ltd |год=1925 |место= London |ref=Harvey |язык=en |автор=Harvey, G. E.}}
* {{книга |заглавие=A History of Burma |ссылка=https://archive.org/details/historyofburma00htin |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=New York and London |год=1967 |ref=Htin Aung |автор=Htin Aung, Maung}}
* {{книга |заглавие=Study on Pagan: research report |год=1989 |издательство=Institute of Asian Cultures, Sophia University |страницы=239 |ref=Ishizawa |автор=Ishizawa, Yoshiaki; Yasushi Kono}}
* {{книга |заглавие=Maha Yazawin |издательство=Ya-Pyei Publishing |место=Yangon |год=1724 |издание=2006, 4th printing |язык=Burmese |том=1–3 |ref=Kala |автор=Kala, U.}}
* {{книга |заглавие=Myanmar (Burma) |ссылка=https://archive.org/details/myanmarburma0000koll |издательство=Hunter Publishing |издание=illustrated |год=1998 |страницы=[https://archive.org/details/myanmarburma0000koll/page/255 255] |isbn=978-3-88618-415-6 |ref=Köllner |автор=Köllner, Helmut; Axel Bruns}}
* {{книга |заглавие= Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland |год=2003 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80496-7 |ref= [[Victor Lieberman|Lieberman]] |язык=en |автор={{Нп3|Victor Lieberman|Lieberman|en|Victor Lieberman}}, Victor B.}}
* {{статья |заглавие=Archaeologists to assist with Cambodia excavations |издание=[[The Myanmar Times]] |том=26 |номер=509 |автор=Pan Eiswe Star; Soe Than Linn |число=10 |месяц=2 |год=2010 |язык=en |тип=newspaper}}
* {{книга |заглавие=Hmannan Yazawin |том=1–3 |год=1832 |место=Yangon |язык=Burmese |издание=2003 |издательство={{Нп3|Ministry of Information, Myanmar}} |автор={{Нп3|Royal Historical Commission of Burma|Royal Historical Commission of Burma|en|Royal Historical Commission of Burma}}}}
* {{статья |заглавие= The Terracotta Plaques of Pagan: Indian Influence and Burmese Innovations |издание= Ancient Asia |том= 4 |страницы= 7 |doi= 10.5334/aa.12310 |язык=en |тип= journal |автор= Rao, V.K. |год= 2013}}
* Rao, Vinay Kumar. «Buddhist Art of Pagan, 2 Vols.» Published by Agam Kala Publications, New Delhi, 2011. {{ISBN|978-81-7320-116-5}}.
* {{статья |заглавие= The Terracotta Plaques of Pagan: Indian Influence and Burmese Innovations |издание= Ancient Asia |том= 4 |страницы= 7 |doi= 10.5334/aa.12310 |язык=en |тип= journal |автор= Rao, Vinay Kumar |год= 2013}}
* {{книга |заглавие=Sacred Sites of Burma: Myth and Folklore in an Evolving Spiritual Realm |ссылка=https://archive.org/details/sacredsitesofbur0000stad |издательство=2011 |место=Bangkok |год=2011 |isbn=978-974-9863-60-2 |ref=Stadtner |язык=en |автор=Stadtner, Donald M.}}
* {{статья |заглавие=History of Burma: A.D. 1300–1400 |издание=Journal of Burma Research Society |том=XLII |автор=Than Tun |месяц=12 |год=1959}}
* {{книга |заглавие=Studies in Burmese History |том=1 |язык=Burmese |место=Yangon |издательство=Maha Dagon |год=1964 |автор=Than Tun}}
* {{статья |заглавие=Dictators &quot;Defacing&quot; Famed Burma Temples |издание=The National Geographic Traveler |ссылка=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/09/0903_040903_travelwatch.html |издательство=National Geographic |ref=Tourtellot |автор=Tourtellot, Jonathan B. |число=3 |месяц=9 |год=2004}}
* {{книга |заглавие=Unesco Courier |том=28 |год=1976 |издательство=[[ЮНЕСКО|UNESCO]] |место=Paris |автор=UNESCO}}
* {{cite web | author=UNESCO | title=Bagan Archaeological Area and Monuments | url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/819/ | accessdate=2012-02-18 | publisher=UNESCO}}

== Һылтанмалар ==

{{Родственные проекты}}
* [http://www.strannik.de/travel/burma.htm Буддийское СССР] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226062420/http://www.strannik.de/travel/burma.htm |date=2005-12-26 }} — очерк истории и религии Бирмы и рассказ о путешествии (1998)
* [http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2315.htm государство Паган / из Истории Востока РАН]
* [https://web.archive.org/web/20070226074452/http://www.irrawaddy.org/database/2002/vol10.6/culture.html Reconstructing History: Pagan Gets a Facelift]{{ref-en}}
{{Тышҡы һылтанмалар}}
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Мьянма ҡалалары]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]</text>
      <sha1>ibb1vioi4yaqb41xuy33uzdn04qc3lp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ливияла Граждандар һуғышы (2011)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>185666</id>
    <revision>
      <id>1301535</id>
      <parentid>1301002</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T14:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485376" sha1="hnx04ckng1r43ca7350xh1xq5zm0fas" xml:space="preserve">{{Ҡораллы конфликт
| часть = Ғәрәп яҙы 
| изображение = [[Файл:Libyan war final.svg|300px]]
| заголовок = {{legend|#d45500|1 марттан Каддафиҙың дошмандары контролдә тотҡан территориялар. (Шаҡмаҡ менән: БМО интервенцияһы алдынан юғалған биләмәләр)}}
{{legend|#d4aa00|Март һәм август араһында һуғыштар барған территориялар.}}
{{legend|#d38d5f|Августа илдең көнбайышында һөжүм иткән баш күтәреүселәр яулаған территориялар.}}
{{legend|#ffb380|1 октябргә баш күтәреүселәр баҫып алған территориялар.}}
{{legend|#afe9af|Каддафи көстәренең һуңғы бастиондары.}}
[[Файл:Big battle symbol.svg|30px]] Төп кампаниялары.
[[Файл:Small battle symbol.svg|20px]] битвы.
| конфликт = Ливияла Граждандар һуғышы
| дата = [[2011 йыл]]дың 15 феврале — 23 октябре 
| место = [[Ливия]]
| итог = Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) һәм уларҙың союздаштарының еңеүе 
* [[Муаммар Каддафи]]ҙы ҡолатыу һәм үлтереү
* Ливия республикаһының Күсмә милли советы (ПНС) көстәре Ливия республикаһы территорияһын контролгә алыу 
* Төньяҡ Атлантик килешеүе илдәренең (НАТО) Ливияға хәрби интервенцияһына БМО-ның рөхсәт биреүе 
* 105 илдең, БМО-ның, Европа союзының, Ғәрәп дәүләттәре лигаһының һәм Африка союзының Күсмә милли советын (ПНС) Ливияның берҙән-бер легитим хөкүмәте тип дипломатик таныуы
* Муаммар Каддафиҙы ҡолатҡандан һуң, Ливияла төрлө фракциялар һәм төркөмдәр араһында ҡораллы бәрелештәр
* Ливияның де-факто бер нисә үҙ аллы дәүләт ойоштормаларына тарҡалыуы&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/articles/2013/10/07/liberty/ Гуляй-пустыня - Как живется Ливии в условиях анархической конфедерации] // Лента.ру, 07.10.2013&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.rambler.ru/14859877/ Сатановский: На планете больше не существует государства «Ливия»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150222181211/http://news.rambler.ru/14859877/ |date=2015-02-22 }}&lt;/ref&gt;
* Ливияла  салафизм йоғотоһоноң үҫеүе&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.middleeasteye.net/news/libya-war-religion-struggle-madkhalists-rise-supremacy|title=The rise of the 'Madkhalists': Inside Libya's struggle for religious supremacy|website=Middle East Eye|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;
| противник2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] &lt;small&gt;'''Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһе'''
*• [[Файл:Seal_of_the_Libyan_Ground_Forces.svg|22px|border]] Ливия Ғәрәп Жәмәһирийәһенең Ҡораллы Көстәре 
*• Хәрбиләштерелгән формированиелар
*• Ливияла сит ил ялсылары &lt;ref name=&quot;Россия&quot;&gt;{{Cite web |url=http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |title=НА СТОРОНЕ КАДДАФИ СРАЖАЮТСЯ НАЕМНИКИ ИЗ РОССИИ |accessdate=2011-09-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/На_стороне_Каддафи_сражаются_наемники_из_России |archivedate=2011-09-26 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926005426/http://vesti.az/news/90437/%D0%9D%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8_%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%B8%D0%B7_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] '''Ливия'''

'''Хәрби ярҙам:'''&lt;br&gt;
{{Флагификация|Зимбабве}}&lt;ref name=&quot;radov&quot;&gt;Захар Радов [http://kp.ru/print/article/25645/809127 В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190530212617/http://kp.ru/print/article/25645/809127 |date=2019-05-30 }}//[[Комсомольская правда]],01.03.2011&lt;/ref&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}&lt;br&gt;
[[Файл:Bandera Darfur.svg|border|22px]] Дарфур төбәге баш күтәреүселәрере&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;&gt;[https://allafrica.com/stories/201106010572.html Sudan: Govt Deploys Troops to Borders With Libya]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Флагификация|Белоруссия|1995}}&lt;ref&gt;см. подробней {{нп3|Белорусы в ливийском конфликте||be|Беларусы ў лівійскім канфлікце}}&lt;/ref&gt;
*• Белоруссия хәрби белгестәре 
*• Снайперҙар
*• Баш разведка идаралығы (Белоруссия)|ГРУ]]/[[ССО РБ|ССО]] &lt;small&gt;([[5-я отдельная бригада специального назначения #334-й отдельный отряд специального назначения|334-й ООСпН 5-й ОБрСпН]])&lt;/small&gt;
*• Техник хеҙмәткәрҙәр 
| противник1  = [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|22px]] &lt;small&gt;'''[[Переходный национальный совет Ливийской республики|Переходный национальный совет]]'''&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt;Ливияның Милли-азатлыҡ армияһы (НОА)&lt;/small&gt;
*• [[Файл:Flag of Jihad.svg|22px|border]] &lt;small&gt;Ливия ислам хәрби төркөмө&lt;/small&gt;
*• &lt;small&gt; Ливияла сит ил ялсылары &lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://argumentiru.com/world/2011/09/124401|title=На решающий штурм Бени-Валида посылают афганских наемников -|website=argumentiru.com|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759|title=Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники|date=23 August 2011|access-date=18 July 2020}}&lt;/ref&gt; 
*• {{Флаг|Джихад}} &lt;small&gt;[[Аль-Каида]]&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html &quot;Аль-Каида&quot; проникла в ряды ливийской оппозиции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120112914/https://m.rosbalt.ru/main/2011/03/29/833540.html |date=2021-01-20 }}&lt;/ref&gt;
*• [[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg||22px|border]] '''&lt;small&gt;Ливия &lt;/small&gt;'''

'''&lt;small&gt;Хәрби ярҙам:&lt;/small&gt;'''&lt;br&gt;
* {{Флагификация|Катар}}&lt;ref&gt;Иван Яковина [https://lenta.ru/articles/2011/04/21/tatouine/ Вести с Татуина]//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldtribune.com/worldtribune/WTARC/2011/me_libya0445_04_15.asp Qatar trains anti-Gadhafi rebels in use of anti-tank weapons]&lt;/ref&gt;
* {{Флагификация|Тунис}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya says Gaddafi survives air strikes, but son killed |url=http://www.stuff.co.nz/world/africa/4947667/Libyas-Gaddafi-offers-ceasefire-but-will-not-leave |author=Noueihed, Lin |date=2011-05-02 |work=Stuff.co.nz |accessdate=2011-09-17 |lang=en}}&lt;/ref&gt;
----
&lt;small&gt;[[Интервенция в Ливии|Интервенция НАТО и их союзников в Ливию]] согласно [[Резолюция Совета Безопасности ООН 1973|резолюции СБ ООН 1973]]:&lt;/small&gt;
*• {{Флагификация|Швеция}}&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/01/planes/ Швеция утвердила отправку истребителей на войну в Ливии]//[[Lenta.ru]],01.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|ОАЭ}}&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html ОАЭ направит в Ливию 12 боевых самолетов] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112060637/http://www.rosbalt.ru/main/2011/03/25/832231.html |date=2013-11-12 }}//Росбалт, 25.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Иордания}}&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html Иорданские ВВС примут участие в ливийской операции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410203225/http://www.mignews.com/print/060411_124026_19817.html |date=2011-04-10 }}//MIGnews,06.04.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
*• {{Флагификация|Саудовская Аравия}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/mepo.12310|doi = 10.1111/mepo.12310|title = Why Was Muammar Qadhafi Really Removed?|year = 2017|last1 = Davidson|first1 = Christopher M.|journal = Middle East Policy|volume = 24|issue = 4|pages = 91–116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-saudi-clerics-idUSTRE71R4BG20110228|title = Gaddafi's sons tried to get Saudi cleric help: TV|newspaper = Reuters|date = 28 February 2011}}&lt;/ref&gt;
*• &lt;small&gt;'''Интервенттар исемлеге'''&lt;/small&gt;


&lt;!--
| силы2 = [[Файл:Flag of Libya (1977-2011).svg|22px|border]] 10 000 — 12 000&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/03/2011331522685587.html Gaddafi’s military capabilities]//Al Jazeera English,03.03.2011 г.&lt;/ref&gt; (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 20 000&lt;ref&gt;[http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ «Gadhafi Asks Obama To Call Off NATO Military Campaign»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119045921/http://www.ctv.ca/CTVNews/TopStories/20110406/libya-rebels-and-pro-gadhafi-forces-matched-110406/ |date=2012-01-19 }}// {{iw|CTV News}}, 6 April 2011. Retrieved 27 August 2011.&lt;/ref&gt; до 45 000&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12692068 Libya: How the opposing sides are armed]//[[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011&lt;/ref&gt;),&lt;br&gt; С-75М3 «Волга» 39 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК С-125М 36 дивизионы,&lt;br&gt; ЗРК «Квадрат» үҙйөрөшлө 7 полк комплекты (140 хәрби машина),&lt;br&gt; С-200ВЭ дүрт дивизион, 20 Оса ЗРК-АК (зенит ракета комплексы), 27 Crotale (ЗРК),&lt;br&gt; 14 Су-24МК]], около 36 [[Су-22]], 90 [[МиГ-23]], 50 [[МиГ-21]], 29 [[Mirage F-1]],&lt;br&gt; 23 000 человек личного состава [[ВВС]]&lt;ref&gt;Анатолий Цыганок [http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html Интервенция США и НАТО в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906025830/http://www.fondsk.ru/pview/2011/03/20/intervencija-ssha-i-nato-v-livii.html |date=2011-09-06 }}//Фонд стратегической культуры,20.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Виктор Баранец [http://kp.ru/daily/25654.5/818010 В каком состоянии «воздушный щит» Каддафи?]//[[Комсомольская правда]],21.03.2011 г.&lt;/ref&gt;
----
{{Флаг|Белоруссия|1995}} около 500 военных советников и наёмников&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;&gt;[https://m.kp.by/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} — Комсомольская правда, 6 апреля 2011. {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг Зимбабве}} несколько сотен военнослужащих и наёмников&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;
 
| силы1 = [[Файл:Flag of Libya (1951).svg|22px|border]] около 17 000 (на 24 марта) (по другим данным менее чем 35 000 — 40 000 добровольцев (на 31 марта) включая ещё 1 000 подготовленных 23 марта бойцов&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 Libya Live Blog — March 24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110324161128/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-24 |date=2011-03-24 }}//[[Al Jazeera]] Staff in Africa,24 March 2011. Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;)&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12850975 «Libya: France Jet Destroys Pro-Gaddafi Plane»].// [[BBC News]],24 March 2011 Retrieved 30 August 2011.&lt;/ref&gt;
----
[[Файл:NATO flag.svg|22px|border]] 2 [[Эскадренный миноносец|эсминца]] [[Эскадренные миноносцы типа «Арли Бёрк»|типа «Арли Бёрк»]]: [[USS Stout (DDG-55)]] и [[USS Barry (DDG-52)]];&lt;br&gt; 3 подводных лодки, две АПЛ [[Подводные лодки типа «Лос-Анджелес»|типа «Лос-Анджелес»]]: [[USS Providence (SSN-719)]], [[USS Scranton (SSN-756)]] и одна подлодка [[Подводные лодки типа «Огайо»|типа «Огайо»]] [[USS Florida (SSGN-728)]];&lt;br&gt; Один [[авианосец]] [[Шарль де Голль (авианосец)|Шарль де Голль]];&lt;br&gt; Самолёты [[B-2]], [[F-15]], [[F-16]], [[Rafale]], [[Eurofighter Typhoon]], [[Mirage F-1]], [[F-18]], [[Boeing EA-18 Growler|Growler]], [[AWACS]];&lt;br&gt; 25 боевых кораблей и подводных лодок, 50 истребителей и самолётов-разведчиков&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=439698 В Ливии к «Одиссее. Рассвет» присоединился «Объединенный защитник»]//[[Вести.ru]], 26 Марта 2011&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{Флаг|Катар}} несколько сотен военнослужащих&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/10/26/voina-v-livii/katar-priznal-uchastie-svoei-armii-v-liviiskoi-voine Катар признал участие своей армии в ливийской войне] — km.ru&lt;/ref&gt;
| потери1 = примерно 5 904 – 6 626 человек убито &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| потери2 = примерно 3 309 – 4 227 солдат убито,&lt;br&gt; 7 000 пленных&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111023020554/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/prisoners-in-libya-languish-without-charge/2011/10/22/gIQAz0EZ7L_story.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2011 |title=Prisoners in Libya languish without charge|work=The Washington Post|date=22 October 2011|access-date=25 January 2012|first=Mary Beth|last=Sheridan|location=Misrata}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
| общие потери = '''Ҡорбандарҙың дөйөм һаны&lt;small&gt;(граждандарҙы ла индереп)&lt;/small&gt;''':&lt;br&gt; 25 000 — 100 000 һәләк булыусылар&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны]//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;revolutioncasualties&quot;&gt;Ian Black, Middle East editor (8 January 2013). [https://www.theguardian.com/world/2013/jan/08/libyan-revolution-casualties-lower-expected-government «Libyan revolution casualties lower than expected, says new government».] London: Guardian. Retrieved 2 October 2013.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml Ливия подсчитала количество жертв войны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140311200547/http://top.rbc.ru/special/libya/30/08/2011/613103.shtml |date=2014-03-11 }}//РБК,30 августа 2011 года&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[https://expert.ru/2012/08/23/instrumentyi-protivodejstviya-zapadu/?n=66992 Инструменты противодействия Западу «Expert Online» / 23 авг 2012]&lt;/ref&gt; &lt;/small&gt; &lt;br&gt;  4 000 — 30 000 пропавших без вести&lt;ref name=ap-20110908&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/feedarticle/9835879 |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |author=Karin Laub |agency=Associated Press |work=The Guardian |date=8 September 2011 |access-date=25 November 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.moskvam.ru/publications/publication_825.html «Пыль, поднятая Западом, уляжется!»] // [[Москва (журнал)|Журнал «Москва»]]&lt;/ref&gt;&lt;br&gt; не менее 50 000 раненых&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |title=Libyan estimate: At least 30,000 died in the war |access-date=27 January 2012 |date=8 September 2011 |work=Arab Times |agency=Associated Press |location=Tripoli |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615130129/http://www.arabtimesonline.com/NewsDetails/tabid/96/smid/414/ArticleID/173542/reftab/96/t/Up-to-30000-killed-say-Libyans/Default.aspx |archive-date=15 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;&lt;small&gt;(см. [[Последствия гражданской войны в Ливии]])&lt;/small&gt;
---- 
'''*'''Революционерҙарға ҡулға төшкәндәр араһында күп һанлы иммигранттар некомбатанттар&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libyan Rebels Accused of Arbitrary Arrests, Torture|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/06/05/libya.war/index.html|date=5 June 2011|publisher=CNN}}&lt;/ref&gt;, 1692+ кешенән торған фаразланған минимум комбатанттар сифатында раҫланған&lt;ref&gt;300 заключенных в Бенгази,{{cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/41960775 |title=Archived copy |access-date=31 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812035932/http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ |archive-date=12 August 2011}}Мисуратта 230 тотҡон,[https://www.nytimes.com/2011/05/18/world/africa/18cemetery.html] Налутта 52 тотҡон,[http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/05/201152451012814342.html] 13 заключенных в Яфране,[https://www.youtube.com/watch?v=hVIZDIKxFSA] Әл-Галаала 50 тотҡон,[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4993607&amp;sponsor=]{{Dead link|date=November 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}} Зинтанда 147 тотҡрн,[https://www.theguardian.com/world/2011/jul/14/libya-gaddafi-troops-demoralised-prisoners-of-war] Триполиҙа 600 тотҡон,{{cite web |url=http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |title=Archived copy |access-date=9 October 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330072328/http://www.newshoursbd.com/english/2011/08/24/400-dead-2000-wounded-in-battle-for-tripoli-rebel-leader/ |archive-date=30 March 2012}} Сабхта 1150 тотҡон,[http://www.dailynewsegypt.com/2011/09/21/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory/]Сиртта 150 тотҡон, минимум, 1692 кешене революционерҙар әсирлеккә ала&lt;/ref&gt;
 --&gt;
}}

'''Ливияла 2011 йылғы Граждандар һуғышы''' шулай уҡ  '''Ливияла Беренсе Граждандар һуғышы''' ({{Lang-ar|الحرب الأهلية الليبية}}) булараҡ билдәле — 2011 йылда Ливия биләмәһендә Ливия Жәмәһириәһе хөкүмәте һәм уның  1969 йылдан алып дәүләт менән идара иткән алыштырғыһыҙ лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендә революционерҙарҙың ҡораллы отрядтары араһында барған Граждандар һуғышы. Низағ 2011 йылдың февралендә күрше Тунис һәм Мысыр революцияларынан һуң сыуалыштарҙан башлана һәм тиҙ арала граждандар һуғышы формаһын ҡабул итә. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көньяғында бер нисә ҡаланы биләп, Жәмәһириә амахирия, шул иҫәптән төрлө илдәрҙәннигеҙҙә, ҡара Африка и - Чада, Гвинея, Нигерия, Кот-д/Ивуаранып эшләүселәр.

Ливия Милли күсмә советы (ПНС), хупланы [[Америка Ҡушма Штаттары|АҠШ]], [[Ғәрәп илдәре лигаһы|ЛАГИ]], [[Европа берлеге|ЕС]], башҡа ойошмалар һәм дәүләт-ара. Февраль сыуалыштар башланыу менән Конфликт [[2011 йыл]], революция тоҡанып һуң, күршеңә барыу Тунис һәм Мысыр тиҙ формаһы һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Каддафиҙың дошмандары, башлыса илдең көнсығышында бер нисә ҡаланы яулап, шул иҫәптән төрлө илдәрҙән ялланған (ҡара Африканан - Чад, Гвинея, Нигерия, Кот-д’Ивуар һ.б.) һуғышмандар менән Жәмәһириә армияһына ҡаршы ҡаты һуғыш алып бара&lt;ref&gt;Алексей Калабанов [https://utro.ru/articles/2011/02/25/958487.shtml Наёмники Каддафи зачищают Ливию]//газета «Утро», 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=В Ливии на стороне правительства воюет немало зимбабвийцев|first=Захар РАДОВ {{!}} Сайт «Комсомольской|last=правды»|url=https://m.kp.by/daily/25645/809127/|work=KP.BY - сайт «Комсомольской правды»|date=2011-03-01|accessdate=2017-11-30|language=ru}}{{Недоступная ссылка|accessdate=января 2022|fix-attempted=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Һуғышҡа тиклем 2009 йылдың 8 авгусында Эз-Звияла протесттар була, һуңыраҡ, 8 августа, ә һуңғараҡ Бенгазиҙағы протестар, 2011 йылдың 15 февралендә башланып, хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан аяуһыҙ  баҫтырылған бәрелештәргә килтерә&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/amnesty-questions-claim-that-gaddafi-ordered-rape-as-weapon-of-war-2302037.html|title=Amnesty questions claim that Gaddafi ordered rape as weapon of war|date=2011-06-24|work=The Independent|location=London|accessdate=26 June 2011|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. Каддафиға ҡаршы торған көстәр 5 мартта Милли күсмә советтың ваҡытлыса етәксе органын булдырып, уны илдең берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип иғлан иткәнлектән&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Barker|first=Anne|url=http://www.abc.net.au/news/2011-02-24/time-running-out-for-cornered-gaddafi/1955842|title=Time Running Out for Cornered Gaddafi|date=2011-02-24|work=ABC News|accessdate=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;, бар ил буйлап таралған ихтилалға әүерелә.

Халыҡ-ара берләшмә, күпселек осраҡта, Каддафиҙың һәм уға тоғро ғәскәрҙәре ғәмәлдәрен хөкөм иткән. 26 февралдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Каддафиҙың һәм уның яҡындарының активтарын бикләгән, уларҙың сәфәрҙәрен сикләгән һәм был мәсьәләне тикшереү өсөн Халыҡ-ара енәйәт судына тапшырыуға нигеҙ булып торған Резолюция 1970-те ҡабул иткән&lt;ref name=autogenerated13&gt;{{Cite news|last=Wyatt|first=Edward|title=Security Council Calls for War Crimes Inquiry in Libya|url=https://www.nytimes.com/2011/02/27/world/africa/27nations.html|access-date=27 February 2011|work=The New York Times|date=2011-02-26}}&lt;/ref&gt;. Халыҡ-ара енәйәт суды үҙ сиратында, Каддафиҙың ғәмәлдәре кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тип баһаланыуы мөмкин, тип белдерҙе. Һуңыраҡ, 2011 йылдың 18 мартына ҡарай төндә Именлек Советы, «сит ил баҫып алыу көстәренең Ливия территорияһының теләһә ниндәй өлөшөндә булыу мөмкинлегенән» тыш, Ливия өҫтөндә осошһоҙ зона урынлаштырған һәм тыныс халыҡты яҡлау өсөн теләһә ниндәй саралар ҡулланырға рөхсәт биргән Резолюция 1973-тө (2011) ҡабул итте. Бынан һуң Жәмәһириә хөкүмәте контролдә тотҡан төрлө объекттар һауанан утҡа тотолдо. Шунан Каддафи хөкүмәте утты туҡтатырға теләүе хаҡында иғлан итә, ләкин хәрби хәрәкәттәр һәм бомбардировка дауам итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/id/42164455|title= Gadhafi Blasts 'Crusader' Aggression After Strikes|work=NBC News|date=2011-03-19|access-date =14 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |access-date=2012-02-25 |url-status=dead | title=Libya accuses rebels of breaching truce | website=Dawn | date=2011-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110324053512/http://www.dawn.com/2011/03/19/libya-accuses-rebels-of-breaching-truce.html |archive-date=2011-03-24}}&lt;/ref&gt;. Бөтә конфликт дауамында революционерҙар, бәйән ителгән план Каддафиҙың китеүен үҙ эсенә алмағанлыҡтан, хөкүмәттең утты туҡтатыу буйынса һәм Африка союзының хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһындағы тәҡдимдәрен кире ҡаға&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201141116356323979.html |title=Libyan rebels reject African Union road map – Africa |publisher=Al Jazeera English |access-date=2013-08-27}}&lt;/ref&gt;.

Августа революционерҙар көстәре НАТО ғәскәрҙәренең киң масштаблы хәрби ҡыҫылыуы Ливия хөкүмәте ҡулындағы яр буйына һөжүм башлай, ул граждандар һуғышы барышын революционерҙар файҙаһына бора, шуның һөҙөмтәһендә революционерҙар, ахырҙа баш ҡала Триполиҙы яулап, бер ай элек юғалтҡан биләмәне кире ҡайтара  
&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html|title=Who is Saif al-Islam Gadhafi?|publisher=CNN|date=2011-08-21|access-date=12 September 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210804091943/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/21/libya.saif.gadhafi.profile/index.html |date=2021-08-04 }}&lt;/ref&gt;, һөҙөмтәлә Каддафи әсирлектән ҡасыуға өлгәшә, ә лоялистар аръергард кампанияла ҡатнаша&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;/&gt;. 2011 йылдың 16 сентябрендә БМО Күсмә милли советын Ливияның Жәмәһириә хөкүмәтен алмаштырған берҙән-бер легитимлы хөкүмәте тип таныған. Муаммар Каддафи 2011 йылдың 20 октябренә тиклем әсирлектән ҡаса, 23 октябрҙә Каддафи көстәренең һуңғы бастионы - Сирт ҡолай. Муаммар Каддафи үҙе ҡасып китергә маташҡанда әсирлеккә алына һәм Сирт янында, алдан тикшереүһеҙ, судһыҙ үлтерелә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020|url-status=dead|archive-date=22 October 2011|title=Gaddafi killed as Libya's revolt claims hometown|agency=Reuters Africa|date=2011-10-20|access-date=28 October 2011|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-10-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022172715/http://af.reuters.com/article/topNews/idAFJOE79J09O20111020 |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;. Шунан һуң Күсмә милли совет «Ливияны азат итеү» һәм «һуғыштың рәсми рәүештә тамамланыуы» тураһында 2011 йылдың 23 октябрендә иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/201110235316778897.html|publisher=Al Jazeera|date=2011-10-23|access-date=23 October 2011|title=NTC declares 'Liberation of Libya'}}&lt;/ref&gt;.

Әммә Ливияла декларацияланған граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, хәрби хәрәкәттәр ғәмәлдә Жәмәһирә көстәренең ҡалдыҡтары менән дауам иткән. Урындағы ополчениелар һәм ҡәбиләләр араһында төрлө фекер айырымлыҡтары, шул иҫәптән 2012 йылдың 23 ғинуарында Каддафиҙың элекке Бени-Вәлид нығытмаһындағы хәрби хәрәкәттәр барған, был властың альтернатив органын булдырыуға килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510050952/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124|url-status=dead|archive-date=10 May 2012|title=Former Gaddafi stronghold revolts against Tripoli|date=2012-01-24|agency=Reuters Africa|first=Oliver|last=Holmes|location=Bani Walid|access-date=24 January 2012|accessdate=2021-10-20|archivedate=2018-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181021024652/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO1LY20120124 |date=2018-10-21 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2012/01/2012124133415649500.html|title=Pro-Gaddafi fighters retake Bani Walid|publisher=Al Jazeera|date=2012-01-24|access-date=24 January 2012}}&lt;/ref&gt;. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан ополченсыларҙың роле бермә-бер етдиерәк проблема була. Бәғзеләре ҡоралланыуҙан баш тарта, һәм ПНС менән хеҙмәттәшлек көсөргәнешле була, был ополченсыларға ҡаршы күрһәтеүгә, һәм яңы хөкүмәттең ошондай төркөмдәрҙе таратыу йәки уларҙы Ливияның яңы ҡораллы көстәре менән берләштереү буйынса эш итеүенә килтерә&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2012/09/2012923221126439787.html|title=Libyan forces raid militia outposts|publisher=Al Jazeera|date=2012-09-23|access-date=24 September 2012}}&lt;/ref&gt;.  Был хәл ителмәгән проблемалар һөҙөмтәлә Ливияла икенсе граждандар һуғышына килтерҙе.

== Сәбәптәре һәм тәүшарттары ==
=== Дәүләт идаралығы ===
Муаммар Каддафи «Ирекле офицерҙар юнионсы-социалиста» йәшерен ойошмаһы, 1969 йылда Ливияның короле Мөхәммәт Иҙрис I әс-Санусиҙы ҡолатҡан ғәрәп һул офицерҙары төркөмө башлығы була, һуңынан Каддафи үҙе яңы дәүләт башлығы булып китә&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Qaddafi Is No Mubarak as Regime Overthrow May Trigger a 'Descent to Chaos' |url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110226160548/http://www.bloomberg.com/news/2011-02-23/qaddafi-is-no-mubarak-overthrow-may-mean-descent-to-chaos-.html |url-status=dead |archive-date=26 February 2011 |date=2011-02-23 |access-date=12 March 2011 |work=Bloomberg L.P. |author=Viscus, Gregory}}&lt;/ref&gt;. Түңкәрелештән һуң 1951 йылғы Конституция бөтөрөлә, илдә сәйәси партиялар тыйыла, панғәрәбизм сәйәсәте иғлан ителә&lt;ref name=&quot;Революция2&quot;&gt;{{книга|автор= Егорин А. З.|заглавие= Ливийская революция|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1989|страницы= 56—58|isbn= 5-02-016693-6, ББК 66.2(6Лив) Е 30}}&lt;/ref&gt;. 1971-1977 йылдарҙа илдә Ғәрәп социалистик союзы берҙән-бер легаль сәйәси партия була, һуңынан ул да эшләүҙән туҡтай һәм ғәмәлдәге составы «революцион секторға» күсә. 1975 йылда Каддафи «Йәшел китап» булараҡ билдәле үҙенең фәлсәфәүи хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1977 йылда рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен һалыуы тураһында иғлан итә һәм һуңынан 2011 йылға тиклем уның ни бары «революция лидеры» булыуын раҫлай, ә Ливия хөкүмәте әлегә тиклем уның ниндәй ҙә булһа власҡа эйә булыуын инҡар итә&lt;ref name=&quot;telegraph_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|last=Wynne-Jones|first=Jonathan|title=Libyan minister claims Gaddafi is powerless and the ceasefire is 'solid'|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8393285/Libyan-minister-claims-Gaddafi-is-powerless-and-the-ceasefire-is-solid.html|work=The Telegraph|access-date=22 October 2011|date=2011-03-19|location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jazeera_gaddafi&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi: Libya dignity under attack|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/03/201132113120236750.html|publisher=Al Jazeera|access-date=22 October 2011|date=2011-03-02}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта Жәмәһириә ҡораллы көстәренең Юғары баш командующийы Каддафиҙың власы бер нисек тә сикләнмәгән. Бер ниндәй рәсми вазифалар биләмәйенсә,  Жәмәһириә лидеры бөтә дәүләт структуралары өҫтөнән ҡуйылған, уның рөхсәтенән тыш бер мөһим ҡарар ҙа ҡабул ителмәгән&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fccland.ru/stati/22205-istoriya-livii.html|title=История Ливии|website=Строительно-информационный портал|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kapital-rus.ru/articles/article/zakonomernosti_i_osobennosti_arabskih_revolyucij/|title=Закономерности и особенности арабских революций {{!}} Капитал страны|website=kapital-rus.ru|access-date=2021-10-27}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи ҡарамағында Ливия Жәмәһириәһе де-юре тура демократиялы үҙәкләштерелмәгән дәүләт була &lt;ref&gt;{{cite news|last=Robbins|first=James|title=Eyewitness: Dialogue in the desert|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6425873.stm|access-date=22 October 2011|date=2007-03-07|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;,  ул Йәшел китап философияһына ярашлы идара ителә, өҫтәүенә Каддафи рәсми рәүештә вазифаһын һаҡлап ҡала. Ливия менән халыҡ комитеттары системаһы идара иткән,   улар ил төбәктәре өсөн урындағы власть органдары бурыстарын башҡарған. Ливияның Дөйөм халыҡ конгресы закондар сығарыу органы сифатында ситтән һайлана һәм Генераль секретарь етәкселегендә Дөйөм халыҡ комитеты башҡарма власть сифатында башҡарылды. Дөйөм халыҡ конгресына һайлауҙар «революция комитеттары» контроле аҫтында була; бынан тыш, ХКС-тың закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғы булманы һәм түбәнге халыҡ конгресы менән тәҡдим ителгән тәҡдимдәрҙе ошо уҡ революция комитеттары контроле аҫтында тикшереү бурысы йөкмәтелде. Бынан тыш, Революция лидеры Дөйөм милли конгресы ҡарарҙарына вето һалырға хоҡуҡлы булған. Дөйөм халыҡ конгресы тик «Революция етәкселеге» тәҡдиме буйынса ғына Юғары Халыҡ Комитеты формалаштыра алған. Freedom House мәғлүмәттәре буйынса, Каддафиҙың дәүләт тормошоноң бөтә аспекттарына ла ғәмәлдәге власын тәьмин итеү өсөн, был структуралар менән даими манипуляция яһағандар&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |title=Libya |work=Country Report |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-08-07 |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823022919/http://www.freedomhouse.org/template.cfm?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2011-08-23 }}&lt;/ref&gt;.

Үрҙә әйтеп үтелгәнсә, Муаммар Каддафи ҡарамағында революцион комитеттар - башҡаса фекерләүҙе контролдә тотоу өсөн граждандар яҡлылар органдары булған. 
&lt;ref name=&quot;ливия22&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|title=Libya|date=2005-02-28|publisher=[[Государственный департамент США]]|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVoURoD?url=http://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2004/41727.htm|archivedate=2012-10-26|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, һәм уларҙа Ливия халҡының 10-20 % информатор булып эшләгән, өҫтәүенә хөкүмәттә, заводтарҙа һәм мәғариф секторында күҙәтеү алып барылған.&lt;ref name=&quot;ливия22&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;. Халыҡ конгрестарынан айырмалы рәүештә, «революцион сектор» һайланмаған, ә юғарынан тәғәйенләнгән кешеләрҙән ғибәрәт ине. Илдәге реаль власть, формаль эшләүсе халыҡ конгрестары һәм халыҡ комитеттары эшмәкәрлеген контролдә тотоуҙы маҡсат итеп ҡуйған һәм туранан-тура Каддафиға буйһонған «революцион комитеттар» ҡулында булған&lt;ref&gt;[http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html Ливия — Правовые системы стран мира. Энциклопедический справочник — ред. А. Я. Сухарев. — Международное право] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923004358/http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1290_page_83.html |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;. 1979 йылда революцион комитеттар ахыр килеп аяуһыҙ репрессиялар үткәргән дәүләт сәйәсәтен әүҙем яҡлаусыларға әүерелә&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot;&gt;{{cite book|last=Ham|first=Anthony|title=Libya|year=2007|publisher=[[Lonely Planet]]|location=Footscray, Victoria|isbn=978-1-74059-493-6|url=https://archive.org/details/isbn_9781740594936|url-access=registration|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/isbn_9781740594936/page/40 40]–1}}&lt;/ref&gt;. 1980-се йылдар башында революцион комитеттар ҙур власҡа эйә була һәм Жәмәһириәлә көсөргәнешлек сығанағына әйләнеп бара&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;, хатта Каддафи ҙа ҡайһы берҙә уларҙың һөҙөмтәлелеген тәнҡитләй&lt;ref name=&quot;ham_40_1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot; /&gt;. Урындарҙағы революция комитеттары, үҙ сиратында, революция лидеры Муаммар Каддафи етәкселегендәге «Революция етәкселеге» идаралығы Үҙәк комитетына буйһонған.

Шулай итеп, формаль рәүештә илдә власть халыҡтыҡы булһа ла һәм дәүләт башлығы булмаһа ла, реаль власть - һайланмаған ревкомдарҙыҡы&lt;ref&gt;{{cite web|date=2011-03-28|url=http://www.ng.ru/courier/2011-03-28/9_livia.html|title=Ливия — заговор Запада или народное восстание?|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2013-02-12|archiveurl=|archivedate=}}&lt;/ref&gt;, ә Муаммар Каддафи үҙе, дәүләттә уның урыны ярымрәсми рәүештә танылһа ла, ысынында иһә абсолют власҡа эйә ине. «Революция лидеры» Муаммар Каддафи бер кем тарафынан да һайланмаған һәм ул бер кемгә лә отчёт бирмәгән&lt;ref&gt;[https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html Государственное устройство. Правовая система. Гражданское право. Уголовное право. Судебная система] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220404193554/https://kommentarii.org/strani_mira_eciklopediy/liviy.html |date=2022-04-04 }}&lt;/ref&gt;. Дөйөм алғанда, тап «Революцион етәкселек» дәүләттә төп ролде уйнаған&lt;ref&gt;[http://stepandstep.ru/catalog/your-city/131350/liviya-do-voyny.html Ливия до войны]&lt;/ref&gt;. 

[[WikiLeaks]] арҡаһында, АҠШ-тың дипломатик телеграммалары хәбәрҙәренең таралыуы «Каддафиҙың тактик манёврҙары оҫталығы»н  күрһәтте&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;&gt;{{Cite news |author=Whitlock, Craig |title=Gaddafi Is Eccentric But the Firm Master of His Regime, Wikileaks Cables Say |work=The Washington Post |date=2011-02-22 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/22/AR2011022207298.html|access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Үҙ ырыуы вәкилдәрен һәм туғандарын үҙәк хәрби һәм хөкүмәт вазифаларында урынлаштырып, ул үҙенең яҡлыларын да, ярышташтарын да оҫта маргиналлаштырған, шуның менән көстәр балансын, тотороҡлолоҡто һәм иҡтисади үҫеште һаҡлаған. Был уның улдарына ла ҡағылған, сөнки, ысын алмашсы һәм ярышташ барлыҡҡа килмәһен өсөн, бер нисә тапҡыр яратҡан улдарын алмаштырған&lt;ref name=&quot;Whitlock 02/22&quot;/&gt;.

Көнбайышта уны «тотороҡһоҙ психикалы» кеше тип атағандар, ғәрәп донъяһында ул «''мәжнүн''» – ''аҡылһыҙ'' тигән насар ҡушаматҡа лайыҡ булған, ләкин Каддафи киреһенсә үҙен бөйөк дәүләт эшмәкәре-философ тип иҫәпләгән&lt;ref&gt;{{cite news|last=Bazzi|first=Mohamad|title=What Did Qaddafi's Green Book Really Say?|url=https://www.nytimes.com/2011/05/29/books/review/what-did-qaddafis-green-book-really-say.html|access-date=28 October 2011|newspaper=The New York Times|date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;. Триполитанияла тыуып үҫкән Муаммар Каддафи 40 йылдан ашыу власта торған осорҙа Көнсығыш Ливия ҡәбиләләре сәйәсәттә ҡатнашыуҙан тулыһынса ситләтелә&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ Революция бугров и разломов // «Эксперт» № 30—31 (813) 30 июл 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190324121111/http://expert.ru/expert/2012/31/revolyutsiya-bugrov-i-razlomov/ |date=2019-03-24 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр Академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй дәүләт гуманитар университетының хәҙерге Көнсығыш кафедраһы мөдире, Юғары иҡтисад мәктәбе милли тикшеренеү университеты профессоры Андрей Коротаев Триполитания һәм Киренаика ҡәбиләләре араһындағы низағты илдәге граждандар һуғышына сәбәпсе тип иҫәпләй.

Көнбайыштың бер нисә киң мәғлүмәт сараһы сығанағына ярашлы, Каддафи үҙенең хөкүмәтенә ҡаршы хәрби түңкәрелеш ойошторолоуынан ҡурҡа һәм юрый Ливияның ҡораллы көстәрен сағыштырмаса көсһөҙ хәлдә тота. Ливия армияһында 50 000 самаһы хәрби хеҙмәткәр булып, Каддафи ҡәбиләһе ағзаларынан йәки уға лояль башҡа ҡәбиләләр ағзаларынан торған яҡшы йыһазландырылған һәм өйрәтелгән дүрт һайланма бригадаһы иң ҡеүәтле подразделениеларының береһе тип иҫәпләнгән. Уларҙың береһен, Хәмис бригадаһын улы Хәмис етәкләгән. Урындағы ополченсылар һәм революцион комитеттар ҙа бик яҡшы ҡоралланған булған. Даими хәрби частар насар ҡоралланған, уларға бүленгән хәрби техника иҫкергән була, бында хәрби әҙерлек тә шәптән түгел ине»&lt;ref name=&quot;KFMBChannel8&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.cbs8.com/story/14084125/clampdown-in-libyan-capital-as-protests-close-in|title=Qaddafi Survival Means Weak Army, Co-Opted Tribes |agency=Associated Press|work=KFMB-TV|date=2011-02-23 |access-date=5 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.npr.org/2011/03/10/134404618/gadhafis-military-muscle-concentrated-in-elite-units |title=Gadhafi's Military Muscle Concentrated In Elite Units |newspaper=NPR.org |publisher=[[NPR]] |date= 2011-03-10 |access-date=2 July 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |title=Video Libyan Leader Muammar Gaddafi's Forces Facing Modern Firepower From RAF |publisher=Sky News |date=2011-03-18 |access-date=2011-07-02 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322213900/http://news.sky.com/skynews/Article/201009115955467 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;.

=== Ришүәтселек, иҡтисади һәм социаль үҫеш ===
1969 йылдан 1975 йылға тиклем Ливияла йәшәү кимәле, көтөлгән ғүмер оҙайлығы һәм белемлеләр һаны яйлап үҫкән. Каддафиҙың 42 йыллыҡ идараһы аҙағына Ливия халҡы йән башына 14 000 доллар күләмендә килемгә эйә булған, шулай ҙа, төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, халыҡтың өстән бер өлөшө фәҡирлек сигендә йәшәгән&lt;ref&gt;Christopher S. Chivvis, Keith Crane, Peter Mandaville, Jeffrey Martini [https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR100/RR129/RAND_RR129.pdf 'Libya’s Post-Qaddafi Transition,'] Rand Corporation, 2012 p.11&lt;/ref&gt;. Рәсәй интернет-порталы мәғлүмәттәре буйынса, Ливияла уртаса эш хаҡы 1050 доллар тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://svpressa.ru/economy/article/35820/|title=Зарплаты в России в 2 раза ниже нормы|publisher=[[Свободная пресса]]|author=Лев Иванов|date=2010-12-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;. Каддафи осоронда Ливияла традицион мосолман йәмғиәте тормошона йоғонто яһарлыҡ ҡайһы бер ыңғай үҙгәрештәр индерелә&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/us-libya-assembly-idUSBRE89D0F520121014 'Libya’s national assembly elects former diplomat as prime minister,'] [[Reuters]] 14 October 2012&lt;/ref&gt;: балалар никахтары тыйыла, башҡарған хеҙмәте өсөн ҡатын-ҡыҙҙарға ирҙәр менән бер тигеҙ түләү менән файҙалана, ә юғары белем алған ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө 1966 йылда 8 %-тан алып 1996 йылда 43 %-ҡа тиклем артҡан, был күрһәткес ир-егеттәр кимәленә тап килә&lt;ref name=&quot;Observer&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | archive-url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women | url-status=dead | archive-date=14 May 2016 | title=Gaddafi's odd love affair with women | work=[[The Observer (Uganda)|The Observer]] | date=2011-10-27 | access-date=29 April 2016 | author=Kiapi, Evelyn Matsamura }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514035446/http://www.observer.ug/news-headlines/15650-gaddafis-odd-love-affair-with-women |date=14 May 2016 }}&lt;/ref&gt;. Шулай ҙа Ливия ҡануниәте нигеҙендә «ислам шәриғәтенең төп принциптарына таянып» төҙөлгән&lt;ref name=&quot;Ливия (государство)&quot;&gt;{{из|БСЭ|http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/070/126.htm|title=Ливия}}&lt;/ref&gt;, илдә алкоголле эсемлектәр һәм ҡомарлы уйындар тыйылған&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{cite web|title=Muammar al-Qaddafi|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8Niy40?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/485369/Muammar-al-Qaddafi|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, күп ҡатынлылыҡ рөхсәт ителгән&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.pravda.ru/news/world/1144304-libya/|title=Ливийцам разрешили многоженство|author=Редакция Правда.Ру|website=Правда.Ру|date=2013-02-08|access-date=2021-10-22}}&lt;/ref&gt;, Каддафи идаралығы ваҡытында йәмәғәт язаһын һәм енәйәт язаларын әүҙем ҡуллана башлағандар&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ливия: краткая справка|publisher=[[Би-би-си]]|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|date=2009-09-18|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://www.webcitation.org/69f8MNwIi?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/09/090918_in_depth_libya.shtml|archivedate=2012-08-04|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;ә йыл иҫәбе Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгән йылдан алып иҫәпләнгән, бөтә сиркәүҙәр һәм христиан клубтары ябылған. Өйһөҙҙәр һаны күп булмаған, белем кимәле 88 %, грамотаһыҙҙар — 12 %, ә көтөлгән ғүмер оҙайлығы 74 йәш тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|title=World Population Prospects The 2010 Revision (стр. 124)|publisher=[[ООН]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVWusP4?url=http://esa.un.org/unpd/wpp/Documentation/pdf/WPP2010_Highlights.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN?locations=LY|title=Life expectancy at birth, total (years) - Libya|publisher=The World Bank|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;. Ливияның иҡтисады нигеҙҙә илдең энергетика секторы тирәләй структурланған, ул экспорт керемдәренең 95 %-ын, эске тулайым продукттың 80 %-н һәм дәүләт табыштарының 99 %-ын етештергән (генерировал). Дәүләт килеменең күпселек өлөшө 1970 йылдарҙа ҡапыл күтәрелгән нефть сығарыуҙан килгән. 1980-се йылдарҙа был аҡсаның ҙур өлөшө ҡорал һатып алыуға, шулай уҡ бөтә донъя буйлап төрлө террористик төркөмдәрҙе финанслауға тотонола&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239888 |title=Endgame in Tripoli|date=2011-02-24 |work=[[The Economist]] |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Libya – The Struggle for Survival|author=Simons, Geoffrey Leslie|author-link=Geoff Simons|page=[https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281 281]|publisher=[[St. Martin's Press]]|location=New York City|year=1993|isbn=978-0-312-08997-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/libyastrugglefor00simo/page/281}}&lt;/ref&gt;. 1980 йылдың ғинуарында шәхси сауҙаны бөтөрөү һәм уның урынына йәмәғәт һәм кооператив магазиндар системаһын булдырыу тураһында иғлан ителә.

1980 йылдарҙа нефть хаҡтарының кәмеүе Жәмәһириә именлеген ныҡ ҡаҡшата. Йөҙәрләгән төҙөлөш туҡтатылған, Каддафи үҙ көстәренә таяныу сәйәсәтен иғлан иткән, ләкин 1987 йылда «Жәмәһириәлә үҙгәртеп ҡороу» тураһында иғлан итергә мәжбүр булған. Шәхси секторҙың хоҡуҡтары дәүләт секторы менән тиңләштерелә, дәүләт импорт-экспорт компаниялары бөтөрөлә, киң амнистия иғлан ителә. Хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен ҡаты контролдә тотҡандан һуң шәхси инициатива хуплана башланы, хеҙмәтләндереү өлкәһендә генә түгел, эшкәртеү сәнәғәтендә лә шәхси магазиндар һәм шәхси бизнес асырға рөхсәт ителә. Әммә иҡтисадты бер аҙ либералләштереү, бәләкәй һәм урта бизнесты тергеҙеүгә курс дәүләт контроле аҫтында тормошҡа ашырыла. 1990 йылдың мартында иҡтисадта реформалар үткәреү менән бер рәттән Дөйөм халыҡ конгресы «Революцион законлылыҡ хартияһы»н ҡабул итә, уға ярашлы Ливия революцияһы лидеры полковник Муаммар Каддафиҙың һәр директиваһы мотлаҡ үтәлергә тейешле була.

Ливияның эске тулайым продукты 2007 йылға тиклем яйлап 228,2 миллиард долларға етә, шунан һуң ул төшә башлай, һәм 2010 йылда 194,3 миллиард доллар тәшкил итә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://svspb.net/danmark/vvp.php?l=livija|title=ВВП Ливии по годам. График и таблица|website=svspb.net|access-date=2021-10-16}}&lt;/ref&gt;, Кеше потенциалын үҫтереү индексы (ИРЧП) Тунис һәм Мысырҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ булған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|title=Доклад о развитии человека 2010 (стр. 212)|publisher=[[Индекс развития человеческого потенциала]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVXXRVp?url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_RU_Complete_reprint.pdf|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;, Әммә 2010 йылда Ливияла коррупцияның юғары кимәле күҙәтелә, мәҫәлән, ГФР-ҙағы Transparency International ойошмаһы төҙөгән ришүәтселекте үҙләштереү индексы Ливия 2,2 балл йыя (ни тиклем һан юғарыраҡ — коррупция кимәле шул тиклем аҙыраҡ), 178 илдән 146-сы урынды биләй, был Мысырҙағыға (98-се урын) һәм Тунистағыға (59-сы) ҡарағанда насарыраҡ&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|title=Corruption Perceptions Index 2010|publisher=[[Transparency International]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnA4bm?url=http://www.transparency.org/cpi2010/results|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бер мәҡәләлә әйтелгәнсә, бындай хәл яҡшы белем, демократияға юғары талап менән дәүләттең сәйәси системаһына юғары талап араһында ҙурыраҡ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған&lt;ref name = &quot;Maleki 02/09&quot;&gt;{{cite web| title=Uprisings in the Region and Ignored Indicators| author=Maleki, Ammar| date=2011-02-09| publisher=[[Rooz]] (via Payvand)| url=http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html| access-date=2011-03-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130425231858/http://www.payvand.com/news/11/feb/1080.html |date=2013-04-25 }}&lt;/ref&gt;. Рәсәй Фәндәр академияһы Көнсығыш илдәрен өйрәнеү институтының ғилми хеҙмәткәре Алексей Подцероб, илдә йәшәү кимәле ярайһы уҡ юғары булғанлыҡтан, хөкүмәткә ҡаршы сығыштар социаль-иҡтисади сәбәптәр арҡаһында булмаған, тип иҫәпләй&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1317702840|title=А.Подцероб: Ливийская трагедия - причины и последствия|publisher=ЦентрАзия|date=2011-10-04|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;.

Ливияла эшһеҙлек проблемаһы торған: 2005 йылда эшһеҙлек 13 % тәшкил иткән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4515919.stm | work=BBC News | first=Rana | last=Jawad | title=Libya grapples with unemployment | date=2005-05-05}}&lt;/ref&gt;, 2009 йылда был күрһәткес 20,7 %-ҡа тиклем артҡан&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|title=Libya's jobless rate at 20.7 percent: report|publisher=af.reuters.com|date=2009-03-02|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVlSUNO?url=https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Ғаиләләрҙең 16 %-тан ашыуында тотороҡло килем алған ағзалар булмаған, ә ғаиләләрҙең 43,3 %-ында тотороҡло килемле бер генә ағзаһы булған. 2011 йылда Ливия халҡының 40 %-ы тиерлек ярлылыҡ сигендә йәшәһәләр ҙә&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/articles/2022/06/07/muammar_gaddafi/|title=«Бешеный пес пустыни» Террор, шатры и личная женская гвардия. Как жил и за что умер Муаммар Каддафи?|website=lenta.ru|access-date=2022-06-09}}&lt;/ref&gt;, баҙарҙа даими рәүештә эшсе көстәрҙең етмәүе һиҙелә, сөнки унда миллиондан ашыу хеҙмәтсән-иммигрант була&lt;ref&gt;{{Cite news |title = Libya's Jobless Rate at 20.7 Percent: Report |agency = Reuters Africa |date = 2009-03-02 |url = https://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |archive-url = https://web.archive.org/web/20101204174620/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |url-status = dead |archive-date = 4 December 2010 |access-date = 12 March 2011 |accessdate = 2022-01-19 |archivedate = 2012-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020102458/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE52106820090302 |date=2012-10-20 }}&lt;/ref&gt;. Был хеҙмәтсән мигранттар хәрби хәрәкәттәр башланғас, Ливиянан киткән ҡасаҡтарҙың төп өлөшөн тәшкил иткән. Ливияла бушлай белем алыуға, бушлай һаулыҡ һаҡлауға һәм торлаҡ алыуҙа билдәле бер ярҙамға юлды тәьмин итеүсе социаль тәьминәт системалары булған&lt;ref name=&quot;автоссылка5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.1tv.ru/news/world/188829|title=Полковник Каддафи погиб в своем родном городе|publisher=[[Первый канал (Россия)|Первый канал]]|author=Евгений Сандро|date=2011-10-20|accessdate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;, ә кеше ҡулы тыуҙырған бөйөк йылға илдең күпселек биләмәләрен бушлай сөсө һыу менән тәьмин итеү маҡсатында төҙөлгән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;&gt;{{cite web |last=Azad |first=Sher |title=Gaddafi and the media |url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |url-status=dead |archive-date=2011-10-25 |work=[[Daily News (Sri Lanka)|The Daily News]] |access-date=2011-10-22 |date=2011-10-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.water-technology.net/projects/gmr/|title=GMR (Great Man-Made River) Water Supply Project (проект водоснабжения Великая рукотворная река)|publisher=Verdict Media Limited|accessdate=2020-09-03|archive-date=2020-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322002049/https://www.water-technology.net/projects/gmr/|deadlink=yes}}&lt;/ref&gt;,  ул Ливия халҡының яртыһын көнкүреш һәм ауыл хужалығы ихтыяждары өсөн һыу менән тәьмин иткән&lt;ref name=&quot;daili5&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|title=Gaddafi and the media|publisher=www.dailynews.lk|author=|date=|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVaOtw2?url=http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111025194842/http://www.dailynews.lk/2011/10/22/fea02.asp |date=2011-10-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mdpi.com/2504-3900/2/11/586/pdf|title=Water Resources and Desalination in Libya:A Review (Водные ресурсы и опреснение в Ливии: Обзор)|publisher=MDPI|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/3/ad456e/ad456e0c.htm|title=Appendix 5: Country case study - national water policy review, and managment of water scarcity in the Libyan arab Jamahiriya (раздел 5:исследование проблемы в стране - национальная политика касающаяся воды, и решения проблемы нехватки воды в Ливийской арабской Джамахирии)|accessdate=2020-09-03}}&lt;/ref&gt;.

Иң насар иҡтисади шарттарҙың береһе дәүләттең көнсығыш өлөшөндә, ҡасандыр Каддафи нефть сығарған боронғо донъяның игенгә бай урыны булған&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18290470 |title=A Civil War Beckons|date=2011-03-03 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;&gt;{{Cite news |url=http://www.economist.com/node/18239900 |title=Building a New Libya|date=2011-02-24 |work=The Economist |access-date=12 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Торлаҡ шарттарын бер ни тиклем яҡшыртыуҙы һәм кеше ҡулы булдырған бөйөк йылғаны иҫәпкә алмағанда, күп йылдар дауамында был төбәктә инфраструктура бик аҙ үҫешкән&lt;ref name=&quot;dailynews&quot;/&gt;. Мәҫәлән, Бенгазиҙағы берҙән-бер канализация станцияһы 40 йылдан ашыу эшләгән, һәм һөҙөмтәлә таҙартылмаған ағынты һыуҙар экологик проблемаларға килтергән&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | title=Dispatch from Libya: Why Benghazi Rebelled | work=Time | date=2011-03-03 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html | archive-date=12 March 2016 | accessdate=2022-01-19 | archivedate=2016-03-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312051122/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2056521,00.html |date=2016-03-12 }}&lt;/ref&gt;.

Бер нисә сит ил хөкүмәте һәм аналитиктары белдереүенсә, Ливия бизнесының ҙур өлөшөн Каддафи, уның ғаиләһе һәм хөкүмәте контролдә тотҡан&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/idUS108205791820110304 | title=Lesson from Libya: Despotism, Poverty and Risk |work=Reuters| date=2011-03-04}}&lt;/ref&gt;. Америкалағы илселек миссияһы хеҙмәткәрҙәренең дипломатик документацияһында әйтелгәнсә, Ливия иҡтисады «хөкүмәт - йәки Каддафи ғаиләһе, йәки уның яҡын сәйәси союздаштары - һатып алырға, һатырға йәки биләргә кәрәк булған бөтә нәмәлә туранан-тура өлөшкә эйә булған клептократия» булған&lt;ref name=&quot;nytimes&quot; /&gt;. Америка Ҡушма Штаттарының рәсми кешеләре әйтеүенсә, Каддафи 42 йыллыҡ етәкселек итеү дәүерендә бик ҙур шәхси байлыҡ туплаған&lt;ref name=risen&gt;{{cite news |author1=Risen, James |author2=Lichtblau, Eric | date=2011-03-09 |url=https://www.nytimes.com/2011/03/10/world/africa/10qaddafi.html|title=Hoard of Cash Lets Qaddafi Extend Fight Against Rebels |work=The New York Times |access-date=10 March 2011}}&lt;/ref&gt;. The New York Times, ҡиммәтле йорттар, Голливуд фильмдарына инвестициялар һәм Американың поп-йондоҙҙары менән шәхси кисәләр ойоштороусы Каддафиҙың туғандары мул тормошта йәшәгән&lt;ref name=&quot;nytimes&quot;&gt;{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2011/03/24/world/africa/24qaddafi.html| title=Shady Dealings Helped Qaddafi Build Fortune and Regime |work=The New York Times | date=2011-03-24 | first1=Eric | last1=Lichtblau | first2=David | last2=Rohde | first3=James | last3=Risen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/democracyinamerica/2011/04/libya | title=One reason Qaddafi might fold |work=The Economist | date=2011-04-01}}&lt;/ref&gt;.

2008 йылда Каддафи, дәүләт органдарына түгел, илдең алты миллион халҡына нефтте һатыуҙан алынған табышты бүлеү ярҙамында ришүәтселек коррупция менән көрәшергә ниәтләүен белдереп, амбициялы һәм популистик реформаны тормошҡа ашырырға маташты&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot; /&gt;, сөнки «аҡса дәүләт органы ҡарамағында булғанда, урлашыу һәм коррупцияға урын бар» тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;bbc_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Gaddafi 'to hand out oil money'|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7591458.stm|work=BBC News|access-date=23 October 2011|date=2008-09-01}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи, «ливийҙарҙы бюрократиянан азат итеү» һәм «дәүләт бюджетын коррупциянан һаҡлау» маҡсатында министрҙар кабинеты системаһының күпселек өлөшөн бөтөрөргә тәҡдим итеп, хөкүмәт бюрократияһын радикаль реформаларға саҡырҙы. Көнбайыш дипломаттары фекеренсә, был аҙым, күрәһең, реформаларҙы тиҙләтеү маҡсатында хөкүмәткә баҫым яһауға йүнәлтелгән булған&lt;ref name=&quot;reuters_handout&quot;&gt;{{cite news|title=Libya's Gaddafi tells govt to hand out oil money|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508|access-date=30 October 2011|date=2008-05-08|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729215929/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-gaddafi-idUKL0829452920080508 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;. 2008 йылдың мартында Каддафи илдең ғәмәлдәге административ структураһын таратыу һәм нефттән алынған килемде туранан-тура халыҡҡа бүлеү буйынса пландар тәҡдим итте. Планда оборона, эске именлек һәм сит ил эштәре министрлыҡтарынан тыш, бөтә министрлыҡтарҙың, шулай уҡ стратегик проекттарҙы тормошҡа ашырыусы департаменттарҙың эшмәкәрлеген туҡтатыу ҡаралғайны. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&amp;id=19968&amp;prog=zgp&amp;proj=zdrl,zme#news |title=Libya: Ministries Abolished |publisher=[[Carnegie Endowment for International Peace]] |access-date=2010-02-14}}&lt;/ref&gt;. Ул министрлыҡтарҙың илдең нефть килеме менән идара итә алмауын&lt;ref&gt;{{cite news|title=Gaddafi threatens to abolish government ministries|url=http://www.meed.com/sectors/economy/gaddafi-threatens-to-abolish-government-ministries/850614.article|access-date=29 October 2011|date=2008-03-03|work=MEED}}&lt;/ref&gt; һәм «ошо йылдарҙа уның хыялы менән власты һәм байлыҡты туранан-тура халыҡҡа тапшырыу булыуын» белдерҙе&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot; /&gt;.

Каддафи планы буйынса милли тауыш биреү 2009 йылда, Ливияның халыҡ комитеттары, дөйөм алғанда, илдең юғары власть органдары, уны кисектереү өсөн тауыш биргәндән һуң, үткәрелде. Дөйөм халыҡ конгресы 468 халыҡ комитетынан 64-е генә планды кисекмәҫтән тормошҡа ашырыуҙы һайлауын иғлан итте, ә 251 кеше уны тормошҡа ашырыуҙы хупланы, «әммә уны бойомға ашырыу мөмкинлеге булғанға тиклем кисектереүҙе һораны».

Хөкүмәттең ҡайһы бер юғары дәрәжәле чиновниктары был планға ҡаршы сығыш яһаны һәм, был план «инфляцияны таратып һәм капитал ҡасыуҙы дәртләндереп, дәүләт иҡтисадын юҡҡа сығарасаҡ», тип белдерҙе. Каддафи, 30 000-гә яҡын ливия динары (23 000 АҠШ доллары) йыл һайын яҡынса миллион ярлы ливия кешеһенә вәғәҙә иткән схема «ил сәскә атыр алдынан алдағы 2 йылға хаос тыуҙырыуы мөмкин», әммә «яңы форма идаралығы буйынса эксперимент яһарға ҡурҡмағыҙ» һәм «был план Ливия балалары өсөн яҡшыраҡ киләсәк тәҡдим итергә тейеш», тип таныған&lt;ref name=&quot;reuters_oil&quot;&gt;{{cite news|title=Libyan congresses delay Gaddafi's oil shareout plan|url=http://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|agency=Reuters UK}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200729170030/https://uk.reuters.com/article/libya-oil-idUKL359112620090303 |date=2020-07-29 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Libya delays Gaddafi oil plan|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2009/03/200933183343913989.html|access-date=30 October 2011|date=2009-03-03|publisher=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt;. Әммә был план мотлаҡ үтәлмәне.

=== Ливияла кеше хоҡуҡтары ===
1972 йылдың 31 майында эшселәрҙең һәм студенттарҙың забастовкаларын һәм демонстрацияларын тыйған, шулай уҡ матбуғатҡа ҡаты контроль индергән закон баҫылып сыға&lt;ref&gt;{{книга|заглавие=Новейшая история арабских стран Африки: 1917—1987|ссылка= https://archive.org/details/isbn_5020167142 |издательство= Наука |место= М.|год= 1990|страницы= [https://archive.org/details/isbn_5020167142/page/184 184]—192|isbn= 5-02-016714-2}}&lt;/ref&gt;. 2009 һәм 2011 йылдарҙа Матбуғаттың азатлыҡ индексы Ливияны Яҡын Көнсығышта һәм Төньяҡ Африкала цензураһы иң юғары булған&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |title=Freedom of the Press 2009&amp;nbsp;– Table of Global Press Freedom Rankings |publisher=[[Freedom House]] |year=2009 |format=PDF; 696 KB |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804224233/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |archive-date=2011-08-04 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520232850/http://www.freedomhouse.org/uploads/fop/2009/FreedomofthePress2009_tables.pdf |date=2009-05-20 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Freedom of the Press 2011 |url=http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |publisher=[[Freedom House]] |access-date=2011-05-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |archive-date=2011-05-15 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515162314/http://freedomhouse.org/images/File/fop/2011/FOTP2011GlobalRegionalTables.pdf |date=2011-05-15 }}&lt;/ref&gt;, 2010 йылда АҠШ-тың Freedom House ойошмаһы, азатлыҡтың иң түбәнге кимәлен аңлатҡан 7 рейтингын ҡуйып (рейтинг ни тиклем түбән — азатлыҡ шул тиклем юғарыраҡ), Ливияла матбуғат азатлығын һәм сәйәси хоҡуҡтарҙы тормошҡа ашырыу мөмкинлеген баһаланы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862|title=Libya|publisher=[[Freedom House]]|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVnjNBZ?url=http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22|archivedate=2012-10-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140302005755/http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2010/libya?page=22&amp;year=2010&amp;country=7862 |date=2014-03-02 }}&lt;/ref&gt;. Ошонан айырмалы рәүештә, БМО-ның Кеше хоҡуҡтары буйынса советының 2011 йылдың ғинуарындағы докладында, унда Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе революцияға тиклем бер ай алдан баҫылып сыҡҡан, илдә кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлдең ҡайһы бер аспекттары, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәле һәм башҡа өлкәләрҙәге хәле юғары баһаланды&lt;ref name=&quot;ohchr&quot;&gt;{{cite web|title=Report of the Working Group on the Universal Periodic Review: Libyan Arab Jamahiriya|url=http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/16session/A-HRC-16-15.pdf|work=[[Universal Periodic Review]]|publisher=United Nations|access-date=2011-10-26|date=2011-01-04}}&lt;/ref&gt;.

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе делегацияһы Ливияла кеше хоҡуҡтары тураһында доклад баҫтырып сығарған. Докладта ил, халыҡ йыйылыштары аша бөтә граждандарҙың власты тормошҡа ашырыуын гарантиялаған туранан-тура халыҡ демократияһына нигеҙләнгән, тиелә. Граждандар конгрестарҙа сәйәси, иҡтисади, социаль һәм мәҙәни мәсьәләләр буйынса үҙ фекерен белдерә ала тиелә. Бынан тыш, докладта, халыҡ үҙ фекерен белдерә алырлыҡ гәзит һәм телеканалдар кеүек мәғлүмәт платформалары бар, тип билдәләнде. Ливия властары раҫлауынса, Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһендә бер кем дә сиктән тыш ярлылыҡтан һәм аслыҡтан ғазап сикмәгән, хөкүмәт аҙ килемле кешеләргә иң кәрәкле әйберҙәр һәм аҙыҡ-түлек гарантиялаған. 2006 йылда табыштары түбән кешеләргә банктарҙа һәм компанияларҙа урынлаштырыу өсөн 30 000 долларға тиклем инвестиция портфелдәре биреү буйынса башланғыс ҡабул ителә&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |title=U.N. Human Rights Council resolution: Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya (2010) |access-date=2013-10-02 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160529133237/http://lib.ohchr.org/HRBodies/UPR/Documents/Session9/LY/A_HRC_WG.6_9_LBY_1_Libya_E.pdf |date=2016-05-29 }}&lt;/ref&gt;.

Әммә ысынбарлыҡта барыһы ла башҡаса тора, башҡаса фекерләү 1973 йылдың 75-се Законына ярашлы язалана, 1974 йылда Каддафи сәйәси партия булдырыуҙа ғәйепле һәр кем үлем язаһына тарттырыла, дәүләттә бөтә диссидент хәрәкәттәре лә тыйыла тип белдерә&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Special issue on human rights in Libya. Al-Inqad (1993)&lt;/ref&gt;. Хөкүмәт башҡа фекер йөрөтөүсе граждандарҙы, сыбыҡ менән һуҡтырыу йәки аяҡ-ҡулдарын ҡырҡыу, быны йәмәғәт телеканалдарынан күрһәтеү ысулы менән язалаға&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot;&gt;{{cite journal|url=http://www.meforum.org/878/libya-and-the-us-qadhafi-unrepentant|title=Libya and the U.S.: Qadhafi Unrepentant|journal=The Middle East Quarterly|author=Mohamed Eljahmi|year=2006|access-date=12 September 2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Ливияның махсус хеҙмәттәре бөтә донъя буйлап Ливия диссиденттарын үлтергән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|title=Overview of State-Sponsored Terrorism|publisher=permanent.access.gpo.gov|date=1997|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpBuJv?url=http://permanent.access.gpo.gov/lps14740/www.state.gov/www/global/terrorism/1997Report/sponsored.html|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mohamed Eljhami&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Staff (2002). ''The Middle East and North Africa, 2003''. Europa Publications (London). p. 758. {{ISBN|978-1-85743-132-2}}.&lt;/ref&gt;. 2004 йылда Каддафи Бөйөк Британияла 1960-сы йылдарҙан бирле йәшәгән Ливия диссидент журналисы Ашур Шәмис өсөн элеккесә 1 миллион $ вәғәҙә итә&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|title=Gadaffi still hunts «stray dogs» in UK|publisher=[[The Guardian]]|author=Martin Bright|date=2004-03-28|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVpb8fT?url=http://www.guardian.co.uk/uk/2004/mar/28/politics.libya|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;.

1970 йылдарҙа Каддафи авторы булған «Йәшел китап» күп йылдар дауамында мәктәптәрҙә лә, университеттарҙа ла идеологик белем биреүҙең төп сығанағы булған. Би-би-сиҙа бер ливия кешеһе менән интервьюға һылтанма яһап, быны сүп-сар тип атаған уҡытыусыларҙың язаланыуы хаҡында әйтелгәйне&lt;ref&gt;{{cite news|work=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13235981|title=What now for Colonel Gadaffi's Green Book?|date=29 April 2011|access-date=30 October 2011}}&lt;/ref&gt;. Шул уҡ ваҡытта китапта асыҡтан-асыҡ хөкөм ителгән һәм сикке осраҡтарҙа ғына күҙ уңында тотолған, әммә ул дәүләт тарафынан әүҙем ҡулланылған&lt;ref name=&quot;lib.ohchr.org&quot;/&gt;. Мәктәп программаһында инглиз һәм француз телдәре тыйылған булған, ә сит ил кешеләре менән сәйәси темаларға һөйләшеү өс йылға иркенән мәхрүм ителеү менән янаған&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|title=A new flag flies in the east|publisher=[[The Economist]]|date=2011-02-24|accessdate=2012-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6BhVqIK1N?url=http://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/02/libya_fragments|archivedate=2012-10-26}}&lt;/ref&gt;. Бынан тыш, Ливияла төп бербер халҡы, уларҙың милли теле һәм мәҙәниәте ҡәтғи тыйылған. Ливияла хатта берберҙәр барлығы тураһында иҫкә алыуҙар юҡҡа сығарылған, шулай итеп бөтә бербер топонимдары ла ғәрәп телендәгегә алмаштырылған, мәҫәлән, Нафус тауҙары ''Көнбайыш тауҙары'' тип үҙгәртелгән һәм бөтә ерҙә лә шуға оҡшаш нимәләр ҡабатланған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Simpson|first=John|title=Waiting game for rebels in western Libya|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14026216|access-date=18 August 2011|work=BBC News|date=5 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

2009 йылдың декабрендә Каддафи, хөкүмәт чиновниктарына Ливия тиҙҙән «яңы сәйәси осорҙо» үткәреп ебәрәсәк һәм министр кимәлендә вазифалар һәм милли именлек буйынса кәңәшсе вазифаһы (премьер-министр эквиваленты) кеүек мөһим вазифаларға ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк, тип хәбәр ителгәйне. Ғәҙел һайлауҙарҙы тәьмин итеү өсөн халыҡ-ара күҙәтеүселәр йәлеп ителәсәк, тип вәғәҙә бирҙе. Уның телмәре ығы-зығы тыуҙырыуы билдәле. Был һайлауҙарҙы 2010 йылда Жәмәһириә власы органдарына даими һайлауҙар менән бер үк ваҡытта үткәреү планлаштырылғайны, әммә улай булманы, был Ливия халҡының ышанысын бөтөрә һәм ауыр тойғо ҡалдыра &lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/wikileaks-files/libya-wikileaks/8294906/AL-QADHAFI-SUGGESTS-LIBYAN-ELECTIONS-MAY-BE-IN-THE-OFFING.html |title=Al-Qadhafi Suggests Libyan Elections May Be In The Offing |work=The Daily Telegraph|date=2011-01-31 |access-date=1 September 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;.

== Һуғышта ҡатнашыусылар ==
Ливиялағы граждандар һуғышында Муаммар Каддафи хөкүмәтенә лояллеген һаҡлаған («лоялистар») ғәскәрҙәр һәм НАТО һәм Ғәрәп Дәүләттәре Лигаһы илдәрен үҙ эсенә алған халыҡ-ара коалиция хуплаған оппозиция Күсмә Милли Совет отрядтары (ПНС, «баш күтәреүселәр») ҡатнаша. Шулай уҡ конфликтта сит ил ялсыларының төрлө төркөмдәре һәм урындағы ҡәбиләләр (Туареги, Амазига, Тубу) отрядтары ҡатнаша.

=== Төп ҡатнашыусылар ===

==== Муаммар Каддафи хөкүмәте ====
М. Каддафи хөкүмәтенә лояль көстәрҙе даими армия, ополченсыларҙың һәм ғәрәп ҡәбиләләренең хөкүмәт отрядтары, Зимбабве һәм Белоруссиянан сит ил хәрбиҙәре, шулай уҡ Көнсығыш Европа, Яҡын Көнсығыш, Ҡара Африка илдәренән һәм Советтарҙан һуңғы киңлектәге илдәрҙән ялланғандар тәшкил иткән. Бөтә был берләшмәләр  Ливия хөкүмәтенә буйһонған.

Граждандар һуғышы алдынан Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһе ҡораллы көстәренең 2000-дән ашыу танкы, 3600 бронемашинаһы, 3000-дән ашыу артиллерия орудиеһы һәм системаһы, шул иҫәптән САУ һәм РСЗО, бер нисә йөҙ хәрби самолёты, 100-ҙән ашыу вертолёты һәм башҡа ҡоралы була. Хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 76 000  кеше тәшкил итә&lt;ref&gt;[http://www.200stran.ru/war_country116.html Вооружённые силы Ливийской Арабской Джамахирии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190406225249/http://www.200stran.ru/war_country116.html |date=2019-04-06 }}&lt;/ref&gt;. Әммә, конфликт башланғас, хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең бер өлөшө баш күтәреүселәр яғына сыға. Шулай уҡ фетнәселәр ҡулына элек хөкүмәт армияһы ҡарамағында булған күп ҡорал һәм техника эләгә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/06/01/kaddafi.html Полковник остался без генералов]&lt;/ref&gt;.

Бөтә һуғыш дауамында Каддафиға тоғролоғон һаҡлап ҡалған 32-се Хәмис бригадаһы һәм Революцион һаҡ корпусы Ливия Ғәрәп Жәмәһириәһенең элиталы подразделениеһы иҫәпләнгән.

Шулай уҡ Каддафи хөкүмәтенә 40 000 кешенән торған Халыҡ милицияһы, шул иҫәптән Революция гвардияһы һәм Судан, Мысыр, Тунис, Мали һәм Чад граждандарынан торған Ислам пан-африка легионы тоғро булған. Халыҡ милицияһы, асылда, ополчение булған&lt;ref&gt;[http://www.chekist.ru/article/459 Вооружённые силы Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417192936/http://www.chekist.ru/article/459 |date=2019-04-17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=prunier45&gt;G. Prunier, ''Darfur: The Ambiguous Genocide'', p. 45&lt;/ref&gt;.

Ливияла ҡораллы конфликт башланғанға тиклем 500 Белоруссия хәрбиҙәре була, улар араһында Беларусь Республикаһының махсус операция көстәре яугирҙары һәм Белоруссия Баш разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре була&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name='РИА'&gt;[https://ria.ru/20180202/1513834267.html Источник: освобожденный из плена в Ливии белорусский военный прибыл в Минск]&lt;/ref&gt;. Хәрби күҙәтеүсе Александр Алесин белдереүенсә, контингенттың нигеҙен Белоруссия армияһының отставкалағы хәрбиҙәре тәшкил иткән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20220316143338/https://belaruspartisan.by/politic/178872/ Эксперт: В Ливии могут воевать белорусские летчики, штабисты и снайперы]&lt;/ref&gt;. Улар хәрби техниканы файҙаланыу, ремонтлау һәм модернизациялау менән шөғөлләнде, советник, снайпер вазифаларында торҙо. «Комсомольская правда» баҫмаһы хәбәр итеүенсә, белорус инструкторҙары булышлығында хөкүмәт армияһы конфликттың тәүге айҙарында НАТО-ға һәм баш күтәреүселәргә уңышлы ҡаршы тора алды. Ләкин республика властары үҙҙәренең хәрбиҙәрен һәм ялланып һуғышыусыларының низағта ҡатнашыуын кире ҡаға&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;.

&lt;!-- {{нет АИ 2|Это же издание [[1 марта]] сообщило, что в Триполи прибыла группа военных и наёмников из Зимбабве, в том числе элитное подразделение [[5-я бригада (Зимбабве)|5-я бригада]]. В статье КП говорилось о нескольких сотнях зимбабвийцев&lt;ref name=&quot;radov&quot;/&gt;{{проверить авторитетность|7|04|2019}}.|7|04|2019}} --&gt;

Ливия хөкүмәте армияһы, белорус һәм зимбабве хәрбиҙәренән тыш, Сербия, Дарфур, Рәсәй, Украина,  Кот-д’Ивуар, Либерия, Чад, Камерун, Ангола һәм башҡа илдрҙең ирекмәндәренең ярҙамына таянған&lt;ref name =&quot;Дарфур&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Россия&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=prunier45/&gt;&lt;ref&gt;[https://inosmi.ru/africa/20110222/166760135.html Ливийские демонстранты линчуют африканских наемников]&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәр ====
Ливия оппозицияһы лидерҙары сифатында йышыраҡ Ливияның Милли ҡотҡарыу фронтын етәкләүсе Ибраһим Сахад атала. Матбуғат Бөйөк Британияның Ливия оппозицияһы менән һөйләшеүҙәрҙәге «ҡыйынлыҡтар» хаҡында хәбәр итә. Оппозицияла тотош илде берләштерә алған лидер булмаған.

Оппозицияла берҙәмлек булмаған, уға революция яғына күскән исламсылар, либералдар, диссиденттар һәм хәрбиҙәр ингән&lt;ref&gt;[http://perevodika.ru/articles/17786.html Ливийская оппозиция в буквальном смысле управляет протестами из Вашингтона («Libyan opposition literally running protests from Washington»)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226232535/http://perevodika.ru/articles/17786.html |date=2011-02-26 }}//«Land Destroyer», Таиланд 23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең Ливиялағы элекке илсеһе Владимир Чамов оппозиция араһында, атап әйткәндә, [[Әл-Ҡаидә]] ойошмаһының «ислам террорсылары» барлығын күрһәткән.

Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени оппозицияға ҡарата кире ҡарашын белдерҙе, уны «марионетка» тип атаны.

Рәсәй Президентының Африкалағы махсус вәкиле Михаил Маргелов оппозиция вәкилдәре менән һөйләшеүҙәрҙән һуң «улар - лидерҙар булып торған етди һәм яуаплы кешеләр. Улар экстремистик идеялар тәҡдим итмәй, Ливияны берҙәм һәм бөтөн дәүләт булараҡ тотороҡло үҫтереү яҡлылар»&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/06/07/n_1873601.shtml Побывав в Бенгази, Маргелов заявил, что повстанцы согласны на посредничество России]//Газета.ru,07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

===== Ойошма =====
[[Файл:2011 Libyan uprising Voice of America.ogv|thumb|thumbtime=125|Ливия бойскауттары Бенгази социаль хеҙмәттәренә ярҙам итә.]]
Оппозицияла ҡатнашыусыларҙың күбеһе 1952 йылғы Конституцияны ҡабаттан ҡайтырға һәм күп партиялы демократияға күсергә саҡыра. Ихтилалға ҡушылған хәрби частар һәм күп доброволецтар Жәмәһириәнең көстәренә ҡаршы тороу һәм илдә власты баҫып алыу өсөн хәрби подразделениелар төҙөй&lt;ref&gt;{{cite web|author=Gillis, Clare Morgana| url= https://www.theatlantic.com/international/archive/2011/03/in-eastern-libya-defectors-and-volunteers-build-rebel-army/72018/ |title=In Eastern Libya, Defectors and Volunteers Build Rebel Army |date=2011-03-04 |work=The Atlantic|access-date=2011-03-12}}&lt;/ref&gt;. Тобрукта доброволецтар ҡала хакимиәтенең элекке бинаһын протест белдереүселәргә ярҙам үҙәге итеп үҙгәртә. Доброволецтар нефть экспортына булышлыҡ итеү өсөн портты, урындағы банктарҙы һәм нефть терминалдарын һаҡлаған. Уҡытыусылар һәм инженерҙар ҡорал йыйыу буйынса комитет төҙөгән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Шулай итеп, тәьминәт линияларын доброволецтар хеҙмәтләндергән. Мәҫәлән, Мисуратта кешеләр көрәшселәргә көнөнә 8000-гә тиклем пицца ташыуҙы ойошторған&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://edmontonjournal.com/news/Pizza+delivery+service+caters+Libya+front+line+rebels/5044735/story.html |title=Pizza delivery service caters to Libya's front-line rebels |work=Edmonton Journal |date=2011-07-04 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |archive-date=7 August 2011 |accessdate=2022-01-19 |archivedate=2011-08-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807191328/http://www.edmontonjournal.com/news/Pizza%2Bdelivery%2Bservice%2Bcaters%2BLibya%2Bfront%2Bline%2Brebels/5044735/story.html |date=2011-08-07 }}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙа «Ливия» тигән бойондороҡһоҙ гәзит, шулай уҡ баш күтәреүселәр раҫлаған радиостанциялар барлыҡҡа килә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12579451| title=New Media Emerge in 'Liberated' Libya|work=BBC News| date=2011-02-25| access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәрҙең ҡайһы берҙәре трайбализмға ҡаршы сығыш яһаны һәм «Трайбализмға, фракциялылыҡҡа - юҡ» лозунгылары менән жилет йөрөткән&lt;ref name=&quot;The Economist&quot;/&gt;. Ливияла йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, элек экзекуциялар өсөн ҡулланылған яфалау камераларын һәм яйланмаларын таптыҡ, тип белдергән&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/video/africa/2011/03/20113122102545671.html| title=Evidence of Libya Torture Emerges| date=2011-03-01|access-date=13 March 2011|publisher=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;.

===== Баш күтәреүселәрҙең составы ===== 
[[Файл:Bengasi court square 0824b.jpg|thumb|right|Бенгазиҙа суд майҙаны, 19 апрель, 2011 йыл. Йыйылыштар һәм демонстрацияларҙың үҙәк урынында режим ҡорбандарының фотоһүрәттәре урынлаштырылған.]]
Баш күтәреүселәр араһында уҡытыусылар, студенттар, юристар һәм нефтселәр, шулай уҡ дезертир полицейскийҙар һәм һалдаттар бар ине&lt;ref&gt;{{cite news|author=Garcia-Navarro, Lourdes|title=As Tide Turns, Rebels' Dream Of 'Free Libya' Dims|newspaper=NPR.org|url=https://www.npr.org/2011/03/16/134594253/as-tide-turns-rebels-dream-of-free-libya-dims|publisher=[[NPR]]|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Күп кенә исламсылар көнсығышта ла, шулай уҡ Ливияның көнбайышында ла  баш күтәреүселәр хәрәкәтенә ингән&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/research_reports/RR500/RR577/RAND_RR577.pdf|title=Libya After Qaddafi: Lessons and Implications for the Future|last=Chivvis|first=Christopher S|publisher=RAND}}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр төркөмдәре башлыса Мисуратанан, Зинтан һәм Дернанан булған. Бенгазиҙа «17 февраль бригадаһы» 12 төрлө бригаданан торған ҡеүәтле ислам төркөмө була. «Лвия ҡалҡаны» Мисуратта һәм Зәүиәлә урынлашҡан. Шулай уҡ Ливияның ислам хәрби төркөмө һәм «Обайда ибн Джарра бригадаһы» була, ул баш күтәреүселәрҙең баш командиры генерал Абдулх Фәтх Юнисты үлтереү өсөн яуаплы тип таныла&lt;ref&gt;{{cite news|date=30 July 2011|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14352662|access-date=28 August 2012|title=Islamist Militia 'Shot Libya Rebel Abdel Fattah Younes'|work=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

НАТО юғары баш командующийы Джеймс Ставридис белдереүенсә, разведка отчёттарында революционерҙар араһында Әл-Ҡаидә әүҙемлеге күрһәтелгән, әммә террористик төркөмдәрҙең күп булыуын раҫлау өсөн мәғлүмәт етмәй&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8414583/Libya-al-Qaeda-among-Libya-rebels-Nato-chief-fears.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title = Libya: al-Qaeda Among Libya Rebels, Nato Chief Fears|work=The Daily Telegraph |location=London |author1=Winnett, Robert |author2=Gardham, Duncan |date=29 March 2011|access-date=10 August 2011}}{{cbignore}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12901820
|title = Halt To Rebel Advance Creates Libyan Divide|work=BBC News|author=Simpson, John|date=29 March 2011|access-date=30 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи раҫлауҙарын 2008 йылда Триполи ҡалаһындағы Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт департаментына һәм Вест-Пойнттағы Хәрби академияның терроризмға ҡаршы көрәш үҙәгенә ебәрелгән «Синджар яҙмалары» исемле йәшерен телеграмма раҫлай&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda|title=Libya rebels: Gaddafi could be right about al-Qaeda|work=The Week|author=Alexander Cockburn|date=24 March 2011|access-date=9 November 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130222112011/http://www.theweek.co.uk/politics/6801/libya-rebels-gaddafi-could-be-right-about-al-qaeda |date=22 February 2013 }}&lt;/ref&gt;. 2005 йылда WikiLeaks файлында, баш күтәреүселәрҙең лидеры Әбү Суфиян Ибраһим Әхмәт Хәмәд Бен Куму Гуантанамолағы элекке тотҡон, 1998 йылда Талибтарға ҡушылған Ливия ислам хәрби төркөмө ағзаһы булған&lt;ref&gt;{{cite news|last=Watt|first=Holly|title=WikiLeaks: Guantanamo detainee is now Libyan rebel leader|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/wikileaks/8472816/WikiLeaks-Guantanamo-detainee-is-now-Libyan-rebel-leader.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=29 October 2011|work=The Daily Telegraph|date=26 April 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;.

===== Ливия республикаһының Күсмә милли советы =====
Ливия республикаһының ({{lang-ar|المجلس الوطني الانتقالي}})) Күсмә милли советы 2011 йылдың 27 февралендә Бенгазиҙа баш күтәреүселәрҙең урындағы халыҡ комитеттарының ғәҙәттән тыш ултырышында 5 мартта Ливияла власты алмаштырыу буйынса көстәрҙе берләштереү маҡсатында ойошторола, ул үҙен Ливияла берҙән-бер легитимлы власть тип иғлан итә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-idUSTRE71G0A620110228| title=World raises pressure on Libya, battles for key towns|work=Reuters |last=Golovnina|first=Maria| date=2011-02-28|access-date=25 January 2012|location=Tripoli}}&lt;/ref&gt;. Основными целями группы были координация сопротивления между городами, находящимися под контролем революционеров, и представление оппозиции всему миру&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011227175955221853.html#|title=Libya Opposition Launches Council|publisher=Al Jazeera| date=2011-02-27|access-date=13 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Бенгазиҙағы оппозиция хөкүмәте осоуһоҙ зона булдырырға һәм Жәмәһириәгә авиаудар яһарға саҡыра&lt;ref name=&quot;nzherald1&quot;&gt;{{cite news|author=Sengupta, Kim|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553|title=Why Won't You Help, Libyan Rebels Ask West|date=2011-03-11|work=The New Zealand Herald|access-date=13 March 2011}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171019223726/http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&amp;objectid=10711553 |date=2017-10-19 }}&lt;/ref&gt;. Совет үҙен Ливия Республикаһы хөкүмәте тип атай башланы, һәм мартҡа уның үҙенең веб-сайты барлыҡҡа килде&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Council's Statement |publisher=[[National Transitional Council]] |url=http://ntclibya.org/english/ |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314133238/http://ntclibya.org/english/ |archive-date=2011-03-14 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310050118/http://ntclibya.org/english/ |date=2011-03-10 }}&lt;/ref&gt;. Жәмәһириәнең элекке юстиция министры Мостафа Абдул Жәлил февралдә яңы хөкүмәттең һайлауҙарға әҙерләнеүен, уның өс айҙан һуң уҙғарылыу мөмкинлеген белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |title=Libyan Ex-Minister Wants Election |date=2011-02-27 |publisher=Sky News |access-date=2011-03-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110227071313/http://www.skynewsbusiness.com.au/world/article.aspx?id=582519&amp;vId= |archive-date=2011-02-27}}&lt;/ref&gt;. 29 мартта Күсмә милли советының (ПНС) сәйәси һәм халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты Guardian гәзитендә Ливия өсөн һигеҙ пункттан торған планы менән таныштырҙы. Улар ирекле һәм ғәҙел һайлауҙар үткәрәсәк һәм милли конституция әҙерләйәсәк, тип белдерҙе&lt;ref name=&quot;vision&quot;&gt;{{cite news |title=A Vision of a Democratic Libya|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/mar/29/vision-democratic-libya-interim-national-council|work=The Guardian|date=2011-03-29 |access-date=13 August 2011 |location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;vision2&quot;&gt;{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329|title=Libyan Rebels Pledge Free and Fair Election|date=2011-03-29|agency=Reuters India}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727071811/https://in.reuters.com/article/idINIndia-55960820110329 |date=2020-07-27 }}&lt;/ref&gt;.

===== Ихтилал символикаһы =====
[[Файл:Libyan protesters flag (observed 2011).svg|200px|thumb|left|Ливия баш күтәреүселәре файҙаланған флаг. Ливия Короллегенең флагынан һыҙаттарының киңлеге менән айырыла.]]
[[Файл:Flag of Libya (1951).svg|200px|thumb|right|Милли күсмә советы тарафынан рәсми рәүештә файҙаланылған Ливия Короллегенең флагы.]]
Баш күтәреүселәр Бенгазиҙағы үҙәк ҡала суды бинаһы өҫтөндә торған Ливия Жәмәһириәһенең флагын алып ташлай һәм 1969 йылда власҡа Каддафи килгәнгә тиклемге булған Ливия Короллегенең дәүләт флагын күтәрә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/tourism/20110221/336977438-print.html Количество российских туристов в Ливии минимально]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//«[[РИА Новости]],21.02.2011 г.»&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110221174059.shtml?print Протестующие взяли под свой контроль второй по населению город Ливии]//[[РБК]], 22.10.2011 г.&lt;/ref&gt;. Демонстранттар сит ил вәкиллектәре биналарындағы Ливия Жәмәһириәһенең йәшел флагтарын элекке монархияның ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагтарына алмаштыра башлай&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=431733&amp;tid=87353 Противники Каддафи подняли «обагренный кровью» флаг]//[[Вести (канал)|Вести]],26.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 16 мартта демонстранттар Лондондағы Ливия илселегендәге йәшел флагты ҡыҙыл-ҡара-йәшел флагҡа алмаштыра&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/16/ontotheroof/_Printed.htm Демонстранты лишили посольство Ливии в Лондоне национального флага]//[[Lenta.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Монархия символикаһының күпмелер дәрәжәлә тергеҙелеүе Ливияның һуңғы короле Киренаиканан булыуы һәм күп һанлы Сенусий суфыйҙар орденына эйә булыуы менән бәйле.

===== Каддафи вәкилдәренең Күсмә милли советы яғына сығыуы =====
{{external media
| topic     = Мальтала Ливия «Мираж»дарының фотографиялары (борт номерҙары 502 һәм 508) н
| subtopic  = 
| font-size = 
| align     = 
| clear     = 
| width     = 
| image1    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871388/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 после посадки]
| image2    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871074/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 502 на стоянке]
| image3    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1871075/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e № 508 на стоянке ночью]
| image4    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Mirage-F1ED/1876578/&amp;sid=207e18551258aaa72def6f37d5c313ad № 502 на стоянке ночью]
| image5    = [http://www.airliners.net/photo/Libya---Air/Dassault-Mirage-F1ED/1877456/&amp;sid=5a0cf6f562562c597e30e3f14805cf0e Оба самолёта на следующий день после перелёта]
}}
* Демонстрацияла ҡатнашыусыларға ҡаршы протест билдәһе итеп Ливияның Бангладеш, Бөйөк Британия, Һиндостан, Индонезия, Ҡытай, Польшалағы илселәре отставкаға китә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ҡарамағындағы Ливия вәкиле һәм илдең Юстиция Баш халыҡ комитеты секретары (министр) шулай уҡ эш иткән&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/2/21/470505.html Послы Ливии начали массово подавать в отставку]//[[Взгляд.ру|Взгляд.ru]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
* Ливияның Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы илсеһе урынбаҫары Ибраһим Даббаши был хәлде «геноцид» һәм «Ливия халҡына һуғыш иғлан итеү» тип атаны, шулай уҡ Гаагалағы Халыҡ-ара трибуналдан Каддафи енәйәттәрен тикшерә башлауҙы талап итеүен белдерҙе&lt;ref name=&quot;климов&quot;&gt;Илья Климов.[http://www.vesti.ru/doc.html?id=430647 На улицах Триполи — настоящая война]//[[Вести.ru]]&lt;/ref&gt;.
* Эске эштәр министрлығы башлығы баш күтәреүселәр яғына сыға һәм Ливия граждандарын үҙенең өлгөһөнә эйәрергә саҡыра.
* Ливияның генпрокуроры баш күтәреүселәр яғына сыға.
* 2011 йылдың 21 февралендә Мальтаға идара ителмәгән ракеталар менән ҡоралланған ике «Мираж» F1 истребитель-бомбардировщигы ултырҙы. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Ливияның ике хәрби пилоты (ике лә полковник) Бенгази баш күтәреүселәренә һөжүм итеү бойороғон үтәүҙән баш тартып, үҙ самолёттарын ҡыуып алып киткән&lt;ref name=&quot;mirages&quot;&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221 Two Libyan fighter pilots defect, fly to Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151344/https://www.reuters.com/article/2011/02/21/us-libya-protests-malta-idUSTRE71K52R20110221|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Ике лётчик та Мальтала сәйәси һыйыныу урыны һорай&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya Fears over safety of defecting military pilots’ families in Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308222950/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110305/local/fears-over-safety-of-defecting-military-pilots-families-in-libya |date=2011-03-08 }}//Times of Malta, 05 March 2011 {{V|6|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Шулай уҡ Мальтаға Ливиянан ике граждан вертолёты килә, уларҙың пассажирҙары, береһенең генә паспорты булһа ла, быраулау вышкаларында эшләүсе Франция граждандары тип таныта&lt;ref&gt;[http://gulfnews.com/news/region/libya/libyan-fighter-jets-helicopters-land-in-malta-military-1.765688 Libyan fighter jets, helicopters land in Malta: military]//Gulfnews,21 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. Мальтаның премьер-министры Лоренс Гонзи белдереүенсә, Ливия «Миражи»ҙы кире ҡайтарыуҙы үтенгән һәм хатта машиналарҙы кире алып ҡайтырға тейешле пилоттары менән Мальтаға граждандар самолётын ебәргән, әммә мальта яғы был үтенесте ҡәнәғәтләндереүҙән баш тартҡан&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227 Libyan plane brought pilots to Malta to return jets] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924151452/http://www.reuters.com/article/2011/02/27/us-libya-malta-idUSTRE71Q2HM20110227|date=2015-09-24}}//[[Reuters]],27 February 2011 {{V|5|3|2011}}&lt;/ref&gt;. «Мираж» пилоттары Ливияла власҡа Милли күсеү советы килгәнгә тиклем Мальтала ҡалды, һуңынан тыуған илдәренә әйләнеп ҡайтты&lt;ref&gt;[http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110919/local/Defecting-pilots-get-heroes-welcome.385296 Christian Peregin. Defecting pilots get heroes’ welcome] {{V|26|9|2011}}&lt;/ref&gt;.
* 1 июндә нефть сәнәғәте министры Ливия Шукри Ганем көс ҡулланыу һәм көндәлек ҡан ҡойоу менән бәйле ил хөкүмәтенән китеүен иғлан итте. Шулай уҡ ул «Ливия йәштәренең конституция дәүләте өсөн көрәшен» хуплауын белдерҙе&lt;ref&gt;[https://korrespondent.net/world/1224059-bezhavshij-ministr-neftyanoj-promyshlennosti-livii-dal-press-konferenciyu-v-rime Бежавший министр нефтяной промышленности Ливии дал пресс-конференцию в Риме]//Korrespondent.net,01/06/2011 u/&lt;/ref&gt;.
* 7 июндә Ливияның хеҙмәт министры Әмин Мәнфүр үҙенең баш күтәреүселәр яғына сығыуы хаҡында белдерҙе&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/07/defect/ Ливийский министр труда сбежал от Каддафи]//[[Lenta.ru]],07.06.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Ҡәбиләләрҙең конфликтта ҡатнашыуы ===
Ливияла этник аҙсылыҡ 10 %-тан ашыуыраҡ тәшкил итә (иҫәпләү һәм күсмә халыҡтар булыуы менән бәйле уларҙың һаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ). Нигеҙҙә, улар - бербербер ҡәбиләләре - амазигтар һәм туарегтар, шулай уҡ илдең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тубу негроид ҡәбиләһе&lt;ref name=&quot;gumilev&quot;&gt;Виталий Трофимов-Трофимов [http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 Туареги — воины-торговцы на службе Заклинателя пустыни] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111112708/http://www.gumilev-center.ru/?p=1713 |date=2012-01-11 }}//Центр Льва Гумилева [http://www.win.ru/win/6874.phtml{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия статьи]&lt;/ref&gt;.

==== Амазиги ====
Уларҙың «амазиг» тип аталыуы «азат кешеләр» тип тәржемә ителә, бербер ҡәбиләһе булып тора. Ливияла йәшәгән был ҡәбиләнең һаны 700 000 кеше, йәғни ил халҡының 10 % тәшкил итә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Nuj8zrTDdtU 27-9-2011 Amazigh Libya celebrating victory over Gaddafi in Martyr square]&lt;/ref&gt;. Туарегтарҙан айырмалы рәүештә, ултыраҡ халыҡ булып, Зувара, Гарьян, Яфран, Зинтан, Джаду һәм Налут кеүек ҙур ҡалаларҙа йәшәйҙәр. Был бербер ҡәбиләһенең милли мәҙәниәте ғәрәп ҡәбиләләренекенән айырыла, Каддафи идара иткән ваҡытта улар дискриминацияға дусар ителә. Уларҙың теле - тамазигт -  һөйләшеү һәм яҙыу тулыһынса тыйылған&lt;ref name=&quot;Libya’s Berbers&quot;&gt;[http://www.alarabiya.net/articles/2011/09/28/169162.html Libya’s Berbers demand post-revolution dues]&lt;/ref&gt;.

Бөтә донъя амазиг конгресы (Париж) хуплаған амазигтар ихтилал башланғандан алып оппозиция менән теләктәш була һәм Каддафиға ҡаршы сығыш яһай.

1 октябрҙә Бадр һәм Тиджи ҡалалары тирәһендә ғәрәп ырыуы Сиаам яугирҙары менән Налуттан бербер ополчениелары араһында ҡораллы бәрелеш тураһында билдәле булды. Ливияның Күсмә Милли советы был хәлде таныны. Артабан общиналар араһында һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/01/world/africa/libya-war/index.html Anti-Gadhafi tribes clash in two Libyan locales]&lt;/ref&gt;.

==== Туарегтар ====
Туарегтар иһә, киреһенсә, Каддафи хөкүмәтен яҡлау өсөн 2000-дән ашыу ҡәрҙәшен йәлеп иткән, сөнки ул һәр ваҡыт туарегтарҙың проблемаларына иғтибар биргән, гуманитар ярҙам күрһәткән, хәрби хеҙмәткә яллаған һәм күрше илдәрҙәге туарегтарҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлаған&lt;ref name=&quot;gumilev&quot; /&gt;. Шулай уҡ Каддафиҙың Мали һәм Нигерҙа 1970 йылдарҙағы хөкүмәткә ҡаршы туарег ихтилалдарын хуплауы, һуңыраҡ - Ливия хөкүмәте әүҙем хуплаған 100 000-дән ашыу туарегҡа күсеп ултырырға рөхсәт итеүе билдәле&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |title=Libya officer at Tuareg-Arab talks in desert town |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155627/http://www.reuters.com/article/2011/09/30/libya-talks-idUSL5E7KU1SZ20110930?rpc=401&amp;amp |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;, ә бындай мигранттар йыш ҡына катиб нигеҙен тәшкил иткән&lt;ref&gt;[http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ Орхан Джемаль. Блог очевидца. Мифы о Ливийской войне, мире и революции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809052919/http://slon.ru/blogs/orkhandjemal/post/577428/ |date=2011-08-09 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың сентябрь башында, йәнәһе лә, Ливиянан төньяҡ Нигерҙың сүл зонаһына ҡасҡан 150 мең кеше тураһында, улар араһында элек Каддафиға ялланған туарег күскенселәре лә бар тигән хәбәр килә. Күҙәтеүселәр һәм эксперттар Ливиялағы һуғыш һөҙөмтәһендә ҡоралланыу мөмкинлеге Нигер һәм Ливия менән күрше сүллек дәүләттәре аша Ислам Мәғрибе илдәрендә Әл-Ҡаидә ҡарамағына эләгеүенән ҡурҡа&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |title=Analysis — Libya’s war upsets the neighbours |access-date=2011-09-14 |archive-date=2011-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111104134133/http://uk.reuters.com/article/2011/09/14/uk-libya-neighbours-idUKTRE78D2AM20110914 |date=2011-11-04 }}&lt;/ref&gt;. 2011 йылдың сентябрендә бер нисә юғары вазифалы кешенең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең Ливия менән Нигер сиген үтеүе хаҡында мәғлүмәт килә башлай. Шулай уҡ Муаммар Каддафи Саадиҙың улы (29 сентябрҙән Интерпол эҙләй) әлеге мәлдә Нигерҙа йәшенгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/09/12/niger/ Сын Каддафи получил убежище в Нигере]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/indepth/opinion/2011/09/2011921142949286466.html Libya and the Sahel’s nightmare scenario]&lt;/ref&gt;.

==== Каддафа ====
Ливия лидеры сығышы менән һан буйынса ҙур булмаған, әммә Магарх ҡәбиләһе (Барфалланан һуң, 1 миллион самаһы кеше) ҡурсауы аҫтында булған Каддафа ҡәбиләһенән. Сирт төп ҡалаһы иҫәпләнгән Магарх ҡәбиләһе Каддафиға иң лояль һәм бер үк ваҡытта Варфалла ҡәбиләһенең конкуренты булып тора.

==== Варфалла ====
Злитен, Хомс, Зәүиә ҡалаларында, шулай уҡ Триполи, Джанзура һәм илебеҙҙең башҡа бик күп ҡалаларында өҫтөнлөк иткән Ливияның иң ҙур ҡәбиләһе (1,1 миллион кеше) Варфалла ҡәбиләһенең берҙәм лидеры юҡ, ә уның вәкилдәре урындағы общиналар тирәләй бергә туплана. Һәм, төрлө ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең яза акциялары менән оҙатылған Варфалла ҡәбиләһенең бер нисә ихтилалы&lt;ref&gt;[http://www.philly.com/philly/news/nation_world/129426733.html Libyans differ on Gadhafi’s location]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, а также о немилости правительства по отношению к городу Бени-Валид&lt;ref&gt;Paul Schemm [https://bonnercountydailybee.com/news/world/article_c3a51c2b-1efe-589c-85ff-a7314febfb2e.html Libya rebels focus on tribal city as Gadhafi haven]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//{{iw|Bonner County Daily Bee}}, 2 September 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ хөкүмәттең Бени-Вәлид ҡалаһына ҡарата ризаһыҙлығы тураһында билдәле булһа ла, 2011 йылғы граждандар һуғышы дауамында Варфалла ҡәбиләһе вәкилдәре ярайһы уҡ тотороҡло позиция биләй. Һуңғыһы власта Каддафи булған йылдарҙа бағымсылыҡ ярҙамы менән аңлатыла, улар лояллеккә һәм ярҙамға алмашҡа аҡса, машиналар, йорттар алған
&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?pageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |title=Clock ticking on Gaddafi bastion’s last stand |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180927165129/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KD1R420110913?PageNumber=2&amp;virtualBrandChannel=0 |date=2018-09-27 }}&lt;/ref&gt;.

==== Свейхтар ====
Урбанизацияланған һәм Ливияның иң яугир ҡәбиләләренең береһе - Свейхтар - Мисрата ҡалаһында йәшәй. Бени-Вәлид һәм Мисрата общиналары араһындағы мөнәсәбәттәр 1915 йылдаҙары Рамаҙан Әл-Свейхты үлтергәненән бирле сиктән тыш көсөргәнешле&lt;ref&gt;[http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi A score to settle Bani Walid, not just Gaddafi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111106114906/http://www.todayonline.com/World/EDC110902-0000909/A-score-to-settle-Bani-Walid,-not-just-Gaddafi |date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

=== Сит илдән ялланғандарҙың ер өҫтө операцияларында ҡатнашыуы ===

==== Каддафи яғында ====
Билдәле булыуынса, Каддафи үҙ армияһына ышанмаған, шуға күрә Ливия армияһына ҡаршы альтернатив ҡораллы көстәр - катибтар (йәки ғәрәп теленән тәржемә иткәндә - батальондар) - муртазактар (башлыса Чадтан килгән ялланғандар) иҫәбенә формалашҡан шәхси гвардия - ойошторолған. Һәр бер катиб менән  Каддафи  туғандарының береһе идара иткән. Әгәр армия частары ҡаланан ситтә урынлашҡан икән, катибтар һәр ваҡыт ҡала үҙәгендә урынлашҡан. Тап ошо частар хөкүмәттең таянысы булған, һәм нәҡ яллаған ғәскәр революция башланған осорҙа уҡ ҡоралһыҙ демонстранттарға ҡаршы ут асҡан&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/teleshow/here_and_now/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ Орхан Джемаль: о Ливии и войне]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/doc/1619481 Ъ-Огонек — Перестрелка вместо перестройки]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://izvestia.ru/news/493290 Повстанцы в Мисурате смеются над Каддафи — Известия]&lt;/ref&gt;.

22 февралдән һуң, Эске эштәр министрлығы башлығы Абдулла Фаттах Юныс фетнәселәр яғына күскәс, баш күтәргән Ливия халҡының төп дошмандары ялланғандар тип иғлан ителә. Ассошиэйтед Престың аноним сығанаҡтары, Бенгазиҙа бысаҡ һәм эре калибрлы ҡолалдар ҡулланған ялланғандарҙың йыртҡыслыҡтары тураһында 20 февралдә үк хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html Ливия: оппозиционеров убивают секретные иностранные наемники] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223194841/http://www.mignews.com/print/200211_151330_20624.html |date=2011-02-23 }}//MIGnews.com ,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 24 февралдә баш күтәреүселәр Бенгазиҙы контролгә алғандан һуң, «халыҡ дружиналары» яғынан Африка һәм ғәрәп илдәренең ялланғандарҙы язалауҙары тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://rg.ru/2011/02/24/haos-anons.html Бежавшие из Ливии египтяне рассказывают о зверствах наемников и бомбардировках] // «[[Российская Газета|Российская Газета»]], 24 февраля 2011 г.&lt;/ref&gt;.

25 февралдә хәбәр ителеүенсә, ялсылар Триполиҙың көнсығыш биҫтәһендәге демонстранттарҙы атып үлтерә&lt;ref&gt;[http://rus.err.ee/foreign/4f38920c-97b7-4d8e-b560-b630897a105d В Ливии наёмники открыли огонь по манифестантам]//Eesti Rahvusringhääling, 25.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Human Rights Watch Халыҡ-ара хоҡуҡ һаҡлау ойошмаһы хәбәр итеүенсә, ул ялланыусыларҙы конфликтта файҙаланыуҙарын раҫлаған бер ниндәй ҙә дәлил таба алмаған. Илдең көнсығышында ялланған тип ғәйепләнеп ҡулға алынған бер нисә йөҙ кешенең барыһы ла сит ил эшселәре йәки хөкүмәт ғәскәрҙәре һалдаттары булып сыҡҡан&lt;ref&gt;[http://www.smh.com.au/world/black-men-mistaken-for-mercenaries-20110305-1biwb.html Black men mistaken for mercenaries]&lt;/ref&gt;.

Шикле һымаҡ тойолһа ла, айырым видеоматериалдар, Ливияла ялланып һуғышыусылар булыуын дәлилләй&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=psYirCAnmCA Mercenaries in Libya]&lt;/ref&gt;. Мөхәмәт Нәббус нигеҙ һалған «Libya AlHurra» (ғәр. - «ирек») телеканалы, атап әйткәндә, Ливияла ялланып һуғышыусыларҙы  күрһәтә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=vAclhhHv43s Arab Awakening — Libya: Through the fire 14:24]&lt;/ref&gt;. Артабан Каддафи власы дошмандары тарафынан Мисрат, Бир-әл-Ганем, Триполи, Себха һәм башҡа хәрби хәрәкәттәр урындарында төшөрөлгән видеокадрҙар Африка ялсыларының Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә булыуын иҫбатлай.

Ләкин, ялланғандарҙан тыш, сит илдәрҙән кадрлы хәрбиҙәр булыуы тураһында ла хәбәр ителде. «Комсомольская правда» гәзите мәғлүмәтенә ярашлы, март аҙағында һәм апрель башында Белоруссиянан хәрби белгестәр илдең көнсығышында контрһөжүмдә хөкүмәт көстәренә булышлыҡ итте&lt;ref name=&quot;комсомольская&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;иносми2011&quot;/&gt;. Мәҫәлән, хәрәкәт иткәндә Каддафи армияһы Бреги оппозицияһын еңә һәм Аджабиға яҡынлаша. Август-сентябрҙә илдең төньяҡ-көнбайышында белорустарҙың, шул иҫәптән снайперҙарҙың булыуы тураһында мәғлүмәт алғас, НАТО,  Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Катарҙың махсус подразделениелары менән туранан-тура бәрелештәрҙә ҡатнашыуы хаҡында һүҙ ҡуҙғатылды&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]&lt;/ref&gt;. Августа Белоруссияның өс гражданы (Валерий Гардиенко, Игорь Едимичев һәм Федор Труфанов)&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}}}&lt;/ref&gt;) һәм сентябрҙә тағы берәүһе (Вячеслав Качура) хатта Триполиға баш күтәреүселәр тарафынан әсиргә алына&lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://russian.rt.com/inotv/2012-06-05/Sud-nad-russkimi-naemnikami-v Суд над русскими наемниками в Ливии разозлил Москву // RT, 5 июня 2012 г.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://m.kp.by/daily/26790.7/3823973/ Белорус, вернувшийся в ливийский плен более шести лет, вернулся в Минск // Комсомольская правда, 2 февраля 2018 года]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;РИА&quot;/&gt;) Чечен Республикаһы башлығы Рамзан Ҡадыров булышлыҡ иткән оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Белорус Республикаһы граждандарын ваҡытынан алда азат итеүгә өлгәшелде (2018). Быға тиклем ул 334-се махсус тәғәйенләнешендәге отряд штабы начальнигы була&lt;ref name='РИА' /&gt;.

==== Баш күтәреүселәр яғында ====
[[23 август]]а Мөхәмәт Каддафи Кирсан Илюмжинов менән телефон аша һөйләшкәндә, Триполиҙа уларға баш күтәреүселәр түгел, ә НАТО подразделениелары һәм ялланған һуғышсылар ҡаршы тора, тип хәбәр иткән&lt;ref&gt;[http://interfax.ru/politics/news.asp?id=204759 Старший сын Каддафи утверждает, что в Триполи воюют подразделения НАТО и наемники]&lt;/ref&gt;. Британ гәзиттәре 23 августан башлап Ливияла Айырым һауа хеҙмәтенең (SAS) граждандар һуғышында ҡатнашыуы тураһында яҙа. The Guardian ( баш күтәреүселәр һөжүменең координацияһы), Daily Telegraph&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Norton-Taylor.|publisher=''[[The Guardian]]'', 23 August 2011|title=SAS troopers help co-ordinate rebel attacks in Libya|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ1WglB?url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/23/sas-troopers-help-coordinate-rebels|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;
(координация атак повстанцев), [[Daily Telegraph]]&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Thomas Harding, Gordon Rayner and Damien McElroy.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 24 Aug 2011|title=Libya: SAS leads hunt for Gaddafi|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ2X0RE?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|accessdate=|first=|last=Richard Spencer and Ruth Sherlock.|publisher=''[[Daily Telegraph]]'', 03 Sep 2011|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|title=The hunt for Gaddafi: 'even if he is in hell, we will chase him there and fight'|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AgZ3mktQ?url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8739748/The-hunt-for-Gaddafi-even-if-he-is-in-hell-we-will-chase-him-there-and-fight.html|archivedate=2012-09-15}}&lt;/ref&gt; (Каддафины эҙәрлекләү).

26 октябрҙә Дохе ҡалаһында Ливиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан дәүләттәрҙең ҡораллы көстәре штабтары начальниктарының осрашыуында ҡораллы көстәр Генераль штабы начальнигы Катар Хамад бен Али әл-Атия Катар хәрбиҙәренең Ливияның Күсмә милли советы хәрби формированиелары яғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуын рәсми таныны, был 2011 йылдың мартында коалицияға бирелгән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы мандатына ҡаршы килә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html Росбалт. Катар признал участие своих солдат в боевых действиях в Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111030010322/http://www.rosbalt.ru/main/2011/10/26/905414.html |date=2011-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.interfax.ru/news.asp?id=213914 Интерфакс. Катар признал, что оказывал военную помощь ливийской оппозиции]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kommersant.ru/news/1803756 Коммерсант. Власти Катара признали участие в войне в Ливии на стороне ПНС]&lt;/ref&gt;.

=== Ҡорал ===

==== Каддафи ғәскәрҙәренең Скад ракетаһын ҡулланыуы ====
17 августа мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре конфликт башланғандан алып тәүге тапҡыр «Скад» ракетаһын ҡулланған. Ракета сүлгә ҡолаған, ҡорбандар юҡ, тип хәбәр ителә. Хәрби эксперттар иҫәпләүенсә, Каддафи ғәскәрҙәренең арсеналдағы 200-ҙән ашыу «Скад» ракетаһы бар&lt;ref&gt;[http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html Ливия: Силы Каддафи запустили ракету «Скад»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120131131835/http://zarubezhom.info/strany/liviya-sily-kaddafi-zapustili-raketu-skad.html |date=2012-01-31 }}&lt;/ref&gt;.

23 августа Сирт ҡалаһынан М. Каддафи ғәскәрҙәре Мисрата порты йүнәлешендә өс «Скад» ракетаһы менән атҡаны билдәле була. Зыян күреүселәр юҡ, ракеталарҙы осороу тураһында мәғлүмәтте НАТО етәкселектә раҫланы&lt;ref&gt;[http://podrobnosti.ua/accidents/2011/08/23/787222.html Силы Каддафи запустили не одну, а три ракеты «Скад» в лагерь повстанцев]&lt;/ref&gt;.

9 сентябрҙә улар альянс авиацияһының Бени-Валид районында ике «Скад» ракетаһын тотоп алыуын хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data/international/2011/September/international_September392.xml&amp;section=international&amp;col= NATO destroys two Scud missiles near Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110913142524/http://www.khaleejtimes.com/displayarticle.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FSeptember%2Finternational_September392.xml&amp;section=international&amp;col= |date=2011-09-13 }}&lt;/ref&gt;.

==== Баш күтәреүселәрҙе ҡорал менән тәьмин итеү ====
Француз хәрбиҙәре Эз-Зинтан һәм Эр-Рагуб ҡалалары тирәһендә Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан амазиг ырыуы баш күтәреүселәренә ярҙам итеү өсөн парашют ысулы менән ҡорал ырғыта. Ләкин Каддафи контрразведка сираттағы ҡорал ташлау ваҡытын һәм француз пилоттарының амазигтар менән бәйләнеш ысулдарын белә. Контрразведка француз командованиеһы менән радиоуйынға инә һәм 2011 йылдың июлендә француздар ҡоралды (граждандар өсөн ҡурҡыныс тыуҙырған пехотаға ҡаршы миналар) хөкүмәт хәрби часына ырғыта, һәм быны Ливия телевидениеһы операторҙары төшөргән. Бынан һуң Францияның Сит ил эштәре министрлығының рәсми вәкиле Бернар Валеро «Жәбәлл Нефусса таулы райондары граждандарының хәүефен иҫәпкә алып», уны ҡотҡарыу өсөн «үҙен-үҙе һаҡланыу саралары» кәрәк булғанлығын, улар «БМО Именлек советы резолюцияларына ярашлы» килтерелгәнен белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.izvestia.ru/news/493695 Ю. Кравчинский, И. Являнский, О. Шевцов. Как французы сбрасывали оружие «берберским повстанцам»]&lt;/ref&gt;. Өҫтәүенә, ҡорал поставкалау Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 1970-се резолюцияһы менән туранан-тура тыйыла.

2011 йылдың 26 октябрендә Судан президенты Ғүмәр әл-Бәшир Судан баш күтәреүселәрҙе ҡорал һәм боеприпастар менән тәьмин иткәнен таныны. Ул «Трополгә ингән отрядтарҙың ҡоралдарының һәм хәрби сараларының бер өлөшө 100 процент судандыҡы» тине&lt;ref name=autogenerated11&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |title=Sudan armed Libya’s former rebels — Reuters |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134134/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7LQ4DK20111026 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Уның һүҙҙәренсә, был Муаммар Каддафиҙың Дарфурҙа һәм Көньяҡ Суданда хөкүмәткә ҡаршы көстәргә күрһәткән ярҙамына яуап итеп эшләнгән&lt;ref name=autogenerated11 /&gt;.

== Һуғыш барышы ==

=== Протестарҙың башланыуы ===
[[Файл:Bayda protest cropped.jpg|thumb|left|Әл-Ороба урамында протестар, Байда, 13 ғинуар, 201йыл.]]
2011 йылдың 13 ғинуарынан 16 ғинуарына тиклемге осорҙа, торлаҡ йорттар төҙөлөшөндә ришүәт менән бәйле тотҡарлыҡтарға ризаһыҙлыҡ белдереп, Эл-Байдала, Дернда, Бенгазиҙа һәм башҡа ҡалаларҙа хөкүмәт төҙөп ятҡан йортто биләй башлай.Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр Байдала полиция менән бәрелешкән һәм хөкүмәт учреждениеларына һөжүм иткән&lt;ref&gt;{{cite web|title=Libyans Protest over Delayed Subsidized Housing Units |url=http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |date=2011-01-16 |work=Almasry Alyoum |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110322055904/http://www.almasryalyoum.com/en/node/297407 |archive-date=2011-03-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Libya Protest over Housing Enters Its Third Day |url=http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |author=Abdel-Baky, Mohamed |date=2011-01-16 |work=Al-Ahram |access-date=2011-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |archive-date=2011-07-19 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719061055/http://www.mesop.de/2011/01/16/libya-protest-over-housing-enters-its-third-day/ |date=2011-07-19 }}&lt;/ref&gt;. 27 ғинуарға хөкүмәт кешеләрҙе торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн 20 миллиард евронан ашыу күләмендә инвестиция фондын булдырыу менән торлаҡ тәртипһеҙлектәренә иғтибар иткән&lt;ref name=fund-reuters&gt;{{Cite news|title=Libya Sets Up $24 Bln Fund for Housing|url=https://www.reuters.com/article/libya-fund-investment-idUSLDE70Q1ZM20110127|access-date=18 March 2011|work=Reuters |date=2011-01-27|first=Souhail|last=Karam}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Weaver|first=Matthew|date=2011-01-16|url=https://www.theguardian.com/world/2011/jan/16/muammar-gaddafi-condemns-tunisia-uprising|title=Muammar Gaddafi Condemns Tunisia Uprising|work=The Guardian|access-date=13 August 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:My name is freedom DSCF0480b.jpg|thumb|right|upright|140px| Бенгазиҙа ғәрәп яҙы менән бәйләнеште сағылдырған граффити.]]
Ғинуар аҙағында Жамал әл-Хажи, яҙыусы, сәйәси күҙәтеүсе һәм бухгалтер, Тунис һәм Мысыр революциялары уңышынан илһамланып, «интернетта Ливиялағы ҙур азатлыҡҡа ярҙам итер өсөн демонстрациялар үткәрергә саҡыра». 1 февралдә полиция хеҙмәткәрҙәре уны штатта ҡулға ала, ә 3 февралдә уға үҙенең машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Әбдел хажи үҙенең көсһөҙ сәйәси инаныуҙары өсөн төрмәгә ябылғас, күреүебеҙсә, уны ҡулға алыуға сәбәпсе булған. 1 февралдә штат кейемле полиция хеҙмәткәрҙәре уны ҡулға ала, ә 3 февралдә уға машинаһы менән кемделер бәрҙергән өсөн ғәйепләү белдерелә. Amnesty International белдереүенсә әл-Хажи элек ҡулға алыныуының ысын сәбәбе, күрәһең, үҙенең көс ҡулланмаған сәйәси инаныуҙары, демонстрацияға саҡырыуы булған.&lt;ref name=&quot;AI_JamalH&quot;&gt;{{cite web|title=Libyan Writer Detained Following Protest Call|publisher=[[Amnesty International]]|date=2011-02-08|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|access-date=2011-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08|archive-date=2011-02-09|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209230029/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/libyan-writer-detained-following-protest-call-2011-02-08 |date=2011-02-09 }}&lt;/ref&gt;. Февраль башында Каддафи Жәмәһириә исеменән сәйәси активистар, журналистар һәм киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән осрашты һәм, улар, Лиыияла тыныслыҡты боҙған йәки хаос тыуҙырған осраҡта, яуаплылыҡҡа тарттырыласаҡ, тип иҫкәртте&lt;ref name=&quot;awsat&quot;/&gt;.
[[Файл:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|left|Байдалағы тәүге демонстрациялар. Полиция машинаһы 2011 йылдың 16 февралендә хәҙер Осҡон тип билдәле булған Ат-Талхи киҫелешендә янған.]]
Тәртипһеҙлектәр һәм бәрелештәр 2011 йылдың 2 февралендә башлана. Тиҙҙән ҡаршылыҡ күрһәтеүсе һәм сит ил киң мәғлүмәт саралары уларҙы Ливия  лайыҡлылыҡ революцияһы тип атай&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1215/01903659-1506283 | volume=39 | issue=1 | title=A Revolution of Dignity and Poetry | year=2012 | journal=Boundary 2 | pages=137–165 | last1 = Omri | first1 = Mohamed-Salah}}&lt;/ref&gt;. Сит ил эшселәре һәм ризаһыҙлыҡ белдергән граждандар Зәүиәнең төп майҙанында, урындағы ҡала хакимиәтенә ҡаршы протест үткәрә. Унан һуң полиция һәм Каддафи яҡлылар баҫтырған сыуалыштар башланған. Ливиялағы ихтилал иһә 15 февралдә Бенгази ҡалаһындағы ваҡиғанан башлана&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Staff|title=Libyan Police Stations Torched&amp;nbsp;– Clashes Reported Across the Country, as Security Forces and Government Supporters Confront Demonstrators|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/5wYDLZMdr?url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/02/20112167051422444.html|archivedate=2011-02-16|deadurl=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;15 Feb BEN&quot;&gt;{{cite web|author=Edwards, William|title=Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi|url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|publisher=[[France 24]]|date=2011-02-16|accessdate=2011-03-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG3YR4t?url=http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Быға юрист һәм хоҡуҡ һаҡлаусы Фәтхи Тербилде ҡулға алыу сәбәпсе булған (һуңғараҡ азат ителгән)&lt;ref name=&quot;newsru&quot; /&gt;. Ғәмәлдәрен социаль интернет-селтәрҙәр аша көйләүсе демонстранттар&lt;ref&gt;[https://news.ub.ua/ru/print/6786-v-livii-segodnya-sostoitsya-den-gneva.html В Ливии сегодня состоится «День гнева»]. // Портал «УкрБизнес», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt; урындағы хакимиәт бинаһы янына йыйылды һәм уны азат итеүҙе талап итте&lt;ref&gt;[http://ura-inform.com/ru/politics/2011/02/17/lybiadem В Ливии сегодня пройдет «День гнева»]//УРА-Информ,17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңынан кешеләр ҡала үҙәгенә йүнәлә, һәм унда низағ була. 600-гә яҡын кеше ҡатнашҡан демонстрация барышында хөкүмәттең отставкаға китеүен талап итеү яңғыраны. Протест күрһәтеүселәр яндырғыс ҡатнашмалар һәм таштар менән ҡоралланған була. Полиция халыҡҡа ҡарша күҙ йәштәрен ағыҙыусы газ, һыу пушкалары һәм резина пулялар ҡуллана&lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--[if IE 6]&gt; &lt;![endif]--&gt; |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/16/137834.html |title=Clash breaks out as Libya braces for 'day of anger' |publisher=Alarabiya.net |date=2011-02-16 |access-date=2013-10-02}}&lt;/ref&gt;. Бәрелешеүҙәр барышында 38 кеше, шул иҫәптән хәүефһеҙлек хеҙмәтенең 10 хеҙмәткәре зыян күргән&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html В результате беспорядков в Ливии погибли 4 человека] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110220205138/http://www.rosbalt.ru/2011/02/17/820311.html |date=2011-02-20 }}//Росбалт, 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Edwards|first=William |title = Violent Protests Rock Libyan City of Benghazi |url = http://www.france24.com/en/20110216-libya-violent-protests-rock-benghazi-anti-government-gaddafi-egypt-tunisia-demonstration|work=[[France 24]]|date=2011-02-16|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:A Benghazi girl holding a paper.jpg|thumb|Бенгази.  2011 йылдың 23 феврале. Ливия ырыуҙары берҙәм, тигән яҙыулы плакат тотҡан ҡыҙыҡай.]]
Демонстранттар «Әбү Сәлим» төрмәһендә үлтерелгән кешеләрҙең фотоһүрәттәрен тотоп барған: 1996 йылдың 29 июнендә, тотҡондарҙы тотоу шарттарына ҡаршы протест белдергәс, төрмәлә 1200-гә яҡын кеше атып үлтерелә. Фәтхи Тербиль һәләк булғандарҙың туғандарының рәсми вәкиле булып сығыш яһаған&lt;ref name=&quot;newsru&quot;&gt;[http://www.newsru.ru/world/16feb2011/bengazi.html Волна революций докатились до Ливии: на улицах начались драки, людей разгоняют горячей водой]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],16.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Benghazi - Flickr - Al Jazeera English (1).jpg|thumb|right|2011 йылдың 25 феврале. Бенгазиҙа Каддафиға ҡаршы сыҡҡан бер нисә йөҙ кеше.]]
Һөҙөмтәлә властар «Әбү Сәлим» төрмәһенән «Ливия көрәше ислам төркөмө»нөң 110 ағзаһын сығара&lt;ref&gt;[http://mvkursk.ru/topnews/18260.html Ливийская оппозиция проводит «День гнева» для Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111141032/http://mvkursk.ru/topnews/18260.html |date=2012-01-11 }}/ИА «Свободная волна», 17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Яҙыусы Иҙрис Әл-Месмари Әл-Джазирегә полицияның протест белдереүе тураһында интервью биргәндән һуң бер нисә сәғәт үткәс ҡулға алына&lt;ref name=erupts15Feb&gt;{{cite news| title=Libyan Police Stations Torched|date=2011-02-16|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/20112167051422444.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Бенгазиҙағы бәрелештәрҙән һуң баҫылған белдереүҙә Ливия чиновнигы, хөкүмәт «кешеләр төркөмөнә төндә йөрөргә һәм Ливия хәүефһеҙлеге менән уйнарға мөмкинлек бирмәй», тип иҫкәртте. Белдереүҙ: «Уҙған төндә кешеләрҙең ҙур булмаған төркөмдәре - 150-гә тиклем кеше - ошондай хәл тыуҙырҙы. Сит кешеләрҙең ҡайһы берҙәре был төркөмгә үтеп ингән. Улар урындағы суд процесын юҡҡа сығарырға маташҡан. Беҙ быға бөтөнләй юл ҡуймаясаҡбыҙ, һәм халыҡты, хөкүмәтте ҡолатыуға саҡырһа ла, ғәмәлдәге каналдар буйынса үҙ проблемаларын әйтеп бирергә саҡырабыҙ» тиелә&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12477275 | work=BBC News | title=Libya protests: Second city Benghazi hit by violence | date=2011-02-16}}&lt;/ref&gt;.

16 февралгә ҡарата төндә Бейидала, Зәүиәлә һәм Зинтанда Каддафи хөкүмәтен тар-мар итергә саҡырған йөҙҙәрсә кеше полиция һәм хәүефһеҙлек хеҙмәте биналарын яндыра&lt;ref name=erupts15Feb/&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/media/press/what-happened-next-the-big-stories-of-2009-6278870.html|title=What happened next? The big stories of 2011|work=The Independent|access-date=18 December 2011|date=2011-12-18|location=London}}&lt;/ref&gt;.

=== Хөкүмәттең башланғыс эшмәкәрлеге ===
Низағ алдындағы көндәрҙә Каддафи 17 февралдә үтергә тейешле хөкүмәткә ҡаршы митингыла ҡатнашырға саҡыра. Халыҡ-ара көрсөк төркөмө, был халыҡ иғтибарын үҙенән һәм Жәмәһириә сәйәси системаһынан хөкүмәт чиновниктарына күсереүгә йүнәлтелгән сәйәси манёвр булған, тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;/&gt;.

Һуңыраҡ февралдә Каддафи бунтарыусыларҙың «Әл-Ҡаидә» йоғонтоһонда булыуын, Усама Бен Ладендың һәм эсемлектәргә, таблеткаларға, һөткә, кофеға һәм Нескафеға  өҫтәлгән галлюциноген наркотиктарҙың шәхсән тәьҫирендә булыуын белдерҙе&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Millership, Peter |author2=Blair, Edmund |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-protests-gaddafi-idUSTRE71N4NI20110224 |title=Gaddafi Says Protesters Are on Hallucinogenic Drugs |date=24 February 2011 |work=Reuters|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Ben Gedalyahu, Tzvi|url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/142629| title=Yemen Blames Israel and US; Qaddafi Accuses US&amp;nbsp;– and al-Qaeda|publisher=Arutz Sheva| date=2 March 2011|access-date=18 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Каддафи һуңғараҡ шулай уҡ уның идараһына ҡаршы баш күтәреү «сит ил дәүләттәренең колониалистик заговоры» һөҙөмтәһе булыуын белдерҙе, атап әйткәндә, Францияны, Америка Ҡушма Штаттарын һәм Бөйөк Британияны нефтте контролдә тоторға һәм Ливия халҡын ҡол итергә теләүендә ғәйепләй. Ул революционерҙарҙы «тараҡандар» һәм «ҡомаҡтар» тип атай һәм, ихтилал баҫтырылғансы, отставкаға китмәҫкә һәм Ливияны таҙартырға ант бирә&lt;ref name=&quot;deserve_to_live&quot;&gt;{{cite news|author=Blomfield, Adrian| url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8342543/Libya-more-than-1000-dead.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live| title=Libya: 'More Than 1,000 Dead'| date=23 February 2011|access-date=26 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;three_scenarios&quot;&gt;{{cite news|last=Ajbaili|first=Mustapha |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/02/26/139381.html| title= Three Scenarios for End of Gaddafi: Psychologist| date=26 February 2011|access-date=11 August 2011|publisher=[[Al Arabiya]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|date=9 March 2011|url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/09/140782.html |title= Gaddafi Warns of al-Qaeda Spread 'Up to Israel' |publisher=[[Al Arabiya]]|access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

«Сыуалыштарға ҡотҡо һалған күп кешеләр ҡулға алынды. Ливия уларҙың ''Әл-Ҡаидәнеке'' икәнлеген күрһәтәсәк. Ҡайһы бер йәш баш акүтәреүселәр хаталы юлға баҫҡан. Хөкүмәт улар менән һөйләшеүгә әҙер», - тине Мальта илсеһе. Ул Ливия көнсығышында 2500-гә яҡын сит ил һуғышманының эш итеүе һәм башлыса сыуалыштар тыуҙырыуы хаҡында белдерә. «Таһрир майҙанында һәм Туниста күргәндәребеҙ асыҡ аңлашыла ине. Ләкин Ливияла башҡасараҡ»&lt;ref name=&quot;maltatoday.com.mt&quot;&gt;{{cite web|last=Balzan |first=Saviour |url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Unrest-caused-by-Al-Qaeda-insurgents-govt-right-in-using-force-Ambassador |title=– Malta's news portal |publisher=Maltatoday.com.mt |date=24 February 2011 |access-date=27 August 2013}}&lt;/ref&gt;.

Каддафи үҙен «бәҙеүән-яугир» тип атай, артабан һуғышырға һәм «ғазап сигеүсе» булып үлергә ант итә һәм үҙенең яҡлыларын өйҙәрен ташлап китергә, революционерҙарҙың «өңөнә» һөжүм итергә саҡыра. Каддафи әлегә көс ҡулланыу тураһында бойороҡ бирмәүен белдерә, әгәр башлаһа, «барыһы ла янасаҡ», тип янай. Отставкаға китеү талаптарына яуап биреп, ул, «власта халыҡ» торғанын, «церемональ вазифа» биләгәнлеген иҫкә алып, отставкаға китә алмауын белдергән&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/201122216458913596.html |title=Defiant Gaddafi Vows To Fight On|publisher=Al Jazeera|date=23 February 2011 |access-date=11 August 2011}}&lt;/ref&gt;.

=== «Асыу көнө» ===
«Асыу көнө»н ливиялылар ил эсендә лә, унан ситтә лә 17 февралгә билдәләй&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| title=Calls for Weekend Protests in Syria|date=2011-02-04|publisher=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2011/02/201122171649677912.html |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Debono|first=James|title=Libyan Opposition Declares 'Day of Rage' Against Gaddafi|work=[[Malta Today]]|url=https://www.maltatoday.com/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|access-date=10 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi|archive-date=13 February 2011|url-status=dead|accessdate=2021-10-20|archivedate=2011-02-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110213025301/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/libyan-opposition-declares-day-of-rage-against-gaddafi |date=2011-02-13 }}&lt;/ref&gt;.  Ливия оппозицияһының милли конференцияһы Каддафи хөкүмәтенә ҡаршы сығыш яһаусы бөтә төркөмдәрҙең биш йыл элек булып үткән Бенгази демонстрацияһын хәтерләп 17 февралдә сығыш яһауын һораны&lt;ref name=&quot;awsat&quot;&gt;{{cite news |last=Mahmoud |first=Khaled |title=Gaddafi Ready for Libya's 'Day of Rage' |date=2011-02-09 |work=Asharq Al-Awsat |url=http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |access-date=10 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |archive-date=23 February 2011 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223115101/http://aawsat.com/english/news.asp?section=1&amp;id=24095 |date=23 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. Протестар Тунис һәм Мысыр революциялары менән илһамландырылған&lt;ref name=&quot;awsat&quot; /&gt;. 17 февралдә Бенгази, Бевида, Эз-Зинтан, Ружбан, Аждабия һәм Дерна ҡалаларында күмәк сығыштар булды. Ливияның хәүефһеҙлек көстәре ҡаршылашыусылар төркөмөнә хәрби патрон менән ут асты&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Штаб-фатиры Женевала урынлашҡан Ливияның Human Right Solidarity хоҡуҡ һаҡлаусы ойошмаһы, шаһиттарҙың әйткәненән сығып, протест сығышының 13 ҡорбаны тураһында хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.metronews.ru/mir/livijcy-trebujut-otstavki-kadaffi/Tpokbq!rUmvObbTbUFk/ Ливийцы требуют отставки Кадаффи]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Metro International]],17.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 
Ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр яуап итеп бер нисә хөкүмәт бинаһын, шул иҫәптән полиция участкаһын яндыра&lt;ref&gt;{{cite news |title=Anti-Government Protesters Killed in Libyan Clash |url=https://www.usatoday.com/news/world/2011-02-17-libya-protests_N.htm |agency=Associated Press|work=USA Today |date=2011-02-17 |access-date=12 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url= https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022004185.html|title=Military Helicopters Reportedly Fire on Protesters in Libya|last1=Raghavan|first1=Sundarsan|last2=Fadel|first2=Leila |work=The Washington Post |date=2011-02-21|access-date=23 July 2011}}&lt;/ref&gt;.  Триполиҙа урындағы телевидение һәм радиостанция офистары талана, баш күтәреүселәр шулай уҡ именлек хеҙмәте биналарына, революция комитеттары офистарына, Эске эштәр министрлығы һәм Халыҡ залы бинаһына (Ливия парламенты бинаһы) ут төртә&lt;ref name=&quot;crisisgroup&quot;&gt;{{Cite web|title=POPULAR PROTEST IN NORTH AFRICA AND THE MIDDLE EAST (V): MAKING SENSE OF LIBYA. Middle East/North Africa Report N°107|date=2011-06-06|publisher=[[International Crisis Group]]|url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf|url-status=dead|archive-date=2011-07-11|page=4 (page 9 of PDF)}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110711043903/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/North%20Africa/107%20-%20Popular%20Protest%20in%20North%20Africa%20and%20the%20Middle%20East%20V%20-%20Making%20Sense%20of%20Libya.pdf |date=2011-07-11 }}&lt;/ref&gt;. 2006 йылда Бенгази ҡалаһында 10-дан ашыу кеше ҡорбан ителгән Италия консуллығында карикатура низағына бәйле килеп тыуған протест акцияһының биш йыллығы уңайынан Ливияла «Асыу көнө» ойошторола&lt;ref&gt;* [http://www.polit.ru/news/2006/02/18/bengazy_print.html Ливия: демонстрация в Бенгази возобновилась]{{Недоступная ссылка|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Полит.ру]],18.02.2066 г.
* [http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html В Ливии на акцию протеста вышли две тысячи человек] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120708/http://mignews.com.ua/ru/print-articles/63077.html |date=2014-04-28 }}//MIGnews.com.ua,16.02.2011 г.
* [http://www.kyivpost.ua/world/news/vo-vremya-akcij-protesta-v-livijskom-gorode-bengazi-pogibli-20-chelovek.htmlВо{{Недоступная ссылка|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Недоступная ссылка|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;nowiki&gt; время акций протеста в ливийском городе Бенгази погибли 20 человек] //Kyiv Post,18.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [http://news.israelinfo.ru/world/36179?for_printing{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}Ливия&lt;nowiki&gt;: «День гнева» против Каддафи]//Israelinfo.ru, 17.02.2011 г.&lt;/nowiki&gt;
* [https://lenta.ru/news/2011/02/16/benghazi/_Printed.htm На акцию протеста в Ливии вышли две тысячи человек]{{Недоступная ссылка|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Триполиҙа, баш ҡалала, Каддафи яҡлылар митингыһы үтә.

=== Һуғыштың беренсе осоро. Халыҡ-ара интервенция алдынан (17 февраль — 19 март 2011 йыл) ===
[[Файл:Victims of Abu Sleem massacre.JPG|thumb|250px|Демонстранттар Бенгазиҙа 1996 йылда Әбү-Сәлим төрмәһендә ризаһыҙлыҡ сығышы баҫтырылғанда һәләк булғандарҙың портреттары төшөрөлгән плакаттарҙы ҡарай ]]

=== Киренаиканың ҡалаларында тулҡынланыуҙар һәм һуғыштар (18—20 февраль) ===
[[Файл:Libyan flag above the communications tower in Al Bayda (Libya, 2011-07-17).jpg|thumb|left|Байдалағы элемтә башняһы өҫтөндә Ливия Күсмә милли советының флагы.]]

17-18 февралдән алып Бенгазиҙағы хөкүмәткә ҡаршы сыуалыштар, бында урынлашҡан Ливия армияһы частары оппозиция яғына сыҡҡанлыҡтан, ҡораллы фетнәгә әүерелә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/22/army/ Группа офицеров ливийской армии призвала к свержению Каддафи]//[[Lenta.ru]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, һуңынан улар боласылар менән бергә урындағы радиостанцияны баҫып ала һәм яндыра&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/18/821044.html В Ливии манифестанты сожгли радиостанцию]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Росбалт, 18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливияның Эске эштәр министрлығы башлығы армия генералы ''Әбдел Фәттәх Юныс'' Каддафи менән мөнәсәбәтен өҙә һәм армияны ҡаршылыҡ белдереүселәр яғына сығырға саҡыра. Һөҙөмтәлә, Ливияның ҡораллы көстәре ғәмәлдә баш күтәреүселәр яғына күскән һәм Триполи хөкүмәтенә буйһонған частарға бүленә. Йәкшәмбе, 20 февралдә, хәрбиҙәр ҡалдырған үҙәктәге хәрби база һәләк булғас, ҡала баш күтәреүселәрҙең тулы контроленә күсә&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html Оппозиция захватила военную базу в ливийском городе Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223005017/http://www.rosbalt.ru/2011/02/20/821330.html |date=2011-02-23 }}//Росбалт, 20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Авиация Бенгазиҙа фетнәселәр ҡулындағы хәрби базаға һөжүм итә. 19 февралдә шаһиттар Ливияла вертолёттар хөкүмәткә ҡаршы халыҡ төркөмөн утҡа тотоуын хәбәр итә&lt;ref&gt;{{cite news|last=Basu|first= Moni|url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/02/19/libya.protests/|title=Libyan demonstrators Say They'll Soldier on Despite Violent Crackdown|publisher=CNN|access-date=31 March 2011|date=20 February 2011}}&lt;/ref&gt;.

18 февралдә баш күтәреүселәр, полиция ҡаршылығын ҡыйратып, Әл-Байда ҡалаһын контролгә ала, хәбәр ителеүенсә, урындағы полиция һәм сыуалыштарға ҡаршы көрәш буйынса подразделениелар протест белдереүселәр яғына күсә&lt;ref name=liveblog217&gt;{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|title=Libya&amp;nbsp;– Live Blog|publisher=Al Jazeera|date=17 February 2011|access-date=10 April 2011|archive-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223072304/http://blogs.aljazeera.net/middle-east/2011/02/17/live-blog-libya|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.newsru.ru/world/18feb2011/livia_opp.html Ливийская оппозиция утверждает, что взяла под контроль город. Полиция и военные переходят на сторону демонстрантов]{{Недоступная ссылка|date=November 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}//[[Newsru]],18.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Армия Байд ҡалаһынан китә. Мысыр өлгөһөндә Ливияла 19 февралгә ҡарай төндә властар интернетты өҙгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/02/19/libya/ В Ливии отключен интернет]//[[Lenta.ru]],19.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Заголовок =Муаммар Каддафиҙың Ливия халҡына мөрәжәғәте 
| Содержание =Мин бер ҡасан да Ливия ерен ҡалдырмам, һуңғы тамсы ҡаныма тиклем һуғышасаҡмын һәм бында ата-бабаларым менән ғазап сигеп үләсәкмен… &lt;br&gt;Каддафи президент түгел, ул - революция лидеры һәм ливиялыларға дан килтергән яугир-бәҙәүи.
| Подпись = [[21 февраль]] [[2011 йыл]]&lt;ref&gt;[http://newsru.com/world/22feb2011/gaddafy.html Каддафи, чьи войска убили уже сотни демонстрантов, выступил: он &quot;умрет как мученик&quot;]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;
| Ширина = 235px
}}
[[Файл:Sirt Front-final.svg|thumb|350px|Көнсығыш фронт]]

20 февралдә халыҡ-ара берләшмәне «мәғлүмәт бомбаһы» шартлата (Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите баһаһы буйынса)&lt;ref name=&quot;kp.ru&quot;&gt;Юлия Алёхина [http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 Запад врет о бунте в Ливии, как в 2008-м о войне в Грузии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010190011/http://www.kp.ru/print/article/25644.5/808675 |date=2022-10-10 }}//[[Комсомольская правда]],28.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, уға ярашлы Ливия властары пулемёттарҙан протест демонстрацияһын ата. Әл-Жазира телеканалы хәбәр итеүенсә, Ливияның хоҡуҡ һаҡлаусыларына һылтанып, 200-гә яҡын кеше һәләк булған, 800-гә яҡыны яраланған&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;* [http://newsru.com/world/20feb2011/bengazi.html NEWSru.com: «Сущий ад» в ливийском Бенгази — войска ведут огонь по демонстрантам, до 200 погибших]//[[NEWSru.com]],20.02.2011 г.
* [http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/02/110220_libya_unrest_death.shtml?hpt=T1?print=1 В беспорядках в Ливии погибло более 200 человек]//[[BBC]] Russian,20.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Киң мәғлүмәт саралары таралыуынса, демонстранттарға ҡаршы артиллерия һәм хәрби вертолёттар файҙаланылған.&lt;ref&gt;* Nick Meo [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8335934/Libya-protests-140-massacred-as-Gaddafi-sends-in-snipers-to-crush-dissent.html Libya protests: 140 'massacred' as Gaddafi sends in snipers to crush dissent]//[[The Telegraph]],20 Feb 2011{{ref-en}}
* [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110221/local/two-libyan-fighter-jets-arrive-in-malta-two-helicopters-land Updated: Libyan fighter jets arrive in Malta]//Times of Malta,21 Feb 2011&lt;/ref&gt;. Ләкин был мәғлүмәттәр раҫланмаған&lt;ref name=&quot;volovich&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Ливия в огне: мятеж или революция?|publisher=Институт Ближнего Востока|author=Волович А.А.|date=2011-03-10|description=|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot; /&gt;.

Ваҡиғаны баһалау билдәһеҙ. Атап әйткәндә, Уганда президенты Йовери Кагут Мусевени фекеренсә, был осраҡта власты баҫып алыу маҡсатында, полиция участкаларына һәм казармаларға һөжүм иткәнлектән, фетнәселәр демонстранттар статусын юғалтҡан, һәм һәр яуаплы хөкүмәт ошондай хәлдә саралар күрергә тейеш. 
&lt;ref name=&quot;pres_ugandy&quot;&gt;Йовери Кагут Мусевени [https://vz.ru/opinions/2011/3/30/479950.print.html «Большие ошибки Каддафи»]//Взгляд,Global Public Square,30.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәсәйҙең ҡайһы бер политологтары демонстрацияларҙы атыуҙы Ливиялағы ваҡиғаларҙың ялған картинаһын булдырыу буйынса махсус ойошторолған ғәмәлдәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләй&lt;ref name=&quot;delyagin&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.iimes.ru/rus/stat/2011/10-03-11d.htm|title=Экономика ливийской войны|publisher=Телекомпания «Невский Экспресс»|author=Михаил Делягин|date=2011-03-28|description=Ливийский кризис: экономический смысл и глобальные последствия|lang=ru|accessdate=2012-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Хазин, Михаил Леонидович|Михаил Хазин]] [https://echo.msk.ru/programs/creditworthiness/759695-echo.phtml Кредит доверия]//«[[Эхо Москвы|Эхо Москвы»]],23.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:People on a tank in Benghazi1.jpg|thumb|left|Бенгази ҡалаһындағы танкта кешеләр төркөмө]]

Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәре буйынса, күренекле мосолман вәғәзсеһе шәйех Йософ әл-Ҡардауи армияны Каддафиҙы үлтерергә саҡырған: «ул үҙ халҡының ҡанын ҡойҙо, йәлләд»&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/22feb2011/killgaddafi.html Авторитетный мусульманский богослов ужесточил риторику, призвав физически устранить Каддафи]//[[NEWSru.com]],22.02.2011 г.&lt;/ref&gt;, бынан алда ул, Тунис һәм Мысыр президенттары өлгөһөндә, тыныс ҡына отставкаға китергә тәҡдим иткән&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/world/21feb2011/bogoslov.html Видный исламский богослов посоветовал Каддафи последовать примеру президентов Туниса и Египта]//[[NEWSru.com]],21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Уильям Хейг 2011 йылдың 21 февралендә Каддафиҙың Венесуэлаға ҡасыуы хаҡында ялған мәғлүмәт таратты&lt;ref&gt;[http://www.avesta.tj/index.php?newsid=7503 Каддафи бежал из Ливии, глава МИД Великобритании]//ИА «Авеста»,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Британия хөкүмәте ҡарамағында булмаған British Civilians For Peace in Libya ойошмаһы тикшереү үткәреп, полковник Муаммар Каддафи ғәскәрҙәренең илдең көнбайыш өлөшөндә тыныс халыҡҡа һөжүм итеүен иҫбатлаған дәлилдәр тапмай&lt;ref name=&quot;british_civilians&quot;&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html Правозащитники не нашли доказательств преступлений Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208030450/http://www.rosbalt.ru/main/2011/04/19/840862.html |date=2011-12-08 }}//Росбалт,19.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ливияның Швейцариялағы илсеһе Слиман Бугушиир хәбәр итеүенсә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.mail.ru/politics/7527269/ |title=сообщил |accessdate=2012-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428121601/http://news.mail.ru/politics/7527269/ |date=2014-04-28 }}&lt;/ref&gt;, хоҡуҡ һаҡлаусыларҙың октябрҙә үлтерелгән Ливия лидеры Муамар Каддафиҙың хөкүмәтен хәрби енәйәттәр һәм кешелеккә ҡаршы енәйәттәрҙә ғәйепләүҙәре аныҡ дәлилдәр менән нығытылмаған. Атап әйткәндә, 2011 йылдың яҙында Ливияның көнсығышында Каддафи хөкүмәтенең граждандарҙы үлтерә һәм көсләй алырлыҡ көстәре булмаған.

22 февралдә фетнәселәр үҙ власын Тобрук ҡалаһына тарата, сөнки Тобрук ғәскәрҙәре командующийы генерал-майор ''Сөләймән Мөхәммәт'' уға тоғро ғәскәрҙәр менән оппозиция яғына күскән, тип хәбәр иткән Катарҙың «Әл-Жәзирә» телеканалы. Ливия властары төҙөлгән сыуалыштар һәм фетнәләрҙә ғәйепләнә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/livia8013.html Оппозиция: в Ливии погибли уже 10.000 человек]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ливия властары сыуалыштар һәм фетнәләр ойоштороуҙа Әл-Ҡаидәне ғәйепләй&lt;ref&gt;[http://rian.ru/world/20110223/337917183-print.html «Аль-Каида» провозгласила исламский эмират на востоке Ливии]//РИА Новости,23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

24 февралгә бөтә Киренаика фетнәселәрҙең контроленә күсә. Ливия властары төбәк өҫтөнән контролде кире ҡайтарырға тырышыуҙы ваҡытлыса туҡтата&lt;ref&gt;[http://www.newsru.co.il/mideast/24feb2011/benrazi8004.html Бенгази празднует освобождение от власти Каддафи]//[[Newsru]],24.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. 26 февралдә фетнәселәр Бенгазиҙа илдең элекке юстиция министры ''Мостафа Мөхәммәт Әбделжәлил'' етәкселегендәге Ливияның ваҡытлыса хөкүмәтен иғлан итә&lt;ref&gt;* [http://www.fontanka.ru/2011/02/27/012/ В Ливии создано оппозиционное переходное правительство]//«Фонтанка».ru,27.02.2011 г.
* [https://radiomayak.ru/doc.html?id=226084 Оппозиция Ливии создала переходное правительство]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Радио Маяк]],27.02.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== «Триполиға марш» (2—6 март) ===
23 февралдә Бенгазиҙан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыуып сығарғандан һуң, Триполи ҡалаһы властары контролендә булмаған '''«Альхурра»''' телеканалы (''Мөхәмәт Набус'') 5000 ополченсы (дивизия) ҡатнашырға йыйынған тәүге марш анонсын бирә&lt;ref&gt;[http://newsru.co.il/mideast/23feb2011/mercen8007.html Ливийские повстанцы взяли в плен наёмников Каддафи]//[[Newsru]],23.02.2011 г.&lt;/ref&gt;. Британияның «Дейли мейл» гәзите хәбәр итеүенсә, Бөйөк Британия Оборона министрлығының үҙенең исемен әйтергә теләмәгән юғары дәрәжәле вәкиле һөйләүенсә, һөжүм башланыр алдынан (21 мартҡа тиклем өс аҙна ҡалғас, йәғни 1 мартҡа тиклем) Киренаикаға Британия Айырым һауа хеҙмәте (SAS) элита подразделениеһы яугирҙары төшөрөлгән&lt;ref&gt;* [http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html Ливийская оппозиция оттеснила войска Каддафи от Бенгази] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160817160658/http://rus.newsru.ua/world/21mar2011/bengaziu.html|date=2016-08-17}}
* Александр Хабаров [http://www.vesti.ru/doc.html?id=438319 Британский спецназ действует в Ливии уже три недели]//[[Вести.ru]], 22.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 2 мартта баш күтәреүселәр Брега нефть портына һөжүм итә. Уны алып, 3 марттағы икенсе көнөнә улар Эль-Агейлуға һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/04/further/ Повстанцы отбросили войска Каддафи на 60 километров от Бреги]//[[Lenta.ru]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

4 мартта Рәс-Лануф өсөн алыш башлана, уның барышында баш күтәреүселәр ҡаланы ала&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304 UPDATE 1-Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190908064255/https://www.reuters.com/article/2011/03/04/libya-port-idUSLDE72320420110304|date=2019-09-08}}//[[Reuters]],04.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

5 мартта баш күтәреүселәр отрядтары Сирт яғына йүнәлә. Шул уҡ көндө көнбайыштан Бин-Жавадҡа Каддафи ғәскәрҙәренең бик ныҡ ҡоралланған төркөмө килә, һуңынан ҡала өсөн ҡаты һуғыш башлана.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең беренсе  контрһөжүме (7—19 март) ===
6 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Көнсығыш фронтында контрһөжүм башлай. Уларҙың тәүге еңеүе Бин-Жавад ҡалаһын баҫып алыу була&lt;ref&gt;[http://www.ekhokavkaza.com/articleprintview/2330022.html СМИ: в Ливии в воскресенье антиправительственные силы оставили год Бин Джавад]{{Недоступная ссылка|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}//Эхо Кавказа,07.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. 8 мартта ике көндән Каддафи армияһы Рәс-Лануф нефть эшкәртеү үҙәгенә һөжүм итә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/08/flats/ ВВС Ливии разбомбили жилой дом в Рас-Лануфе]//[[Lenta.ru]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Рәс-Лануф өсөн һуғыш 4 көн дауам иткән, һәм 11 мартҡа ҡаланы Каддафи ғәскәрҙәре баҫып алған. Иртәгәһенә, 12 мартта, һөжүмде үҫтереп, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәрҙе Бреганан ҡыуып сығарған&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/level2.html?NewsID=16036440&amp;PageNum=0 Режим Каддафи, продолжая наступление на повстанцев, вновь использовал удары своей авиации]//[[ИТАР-ТАСС]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

15 мартҡа Каддафи ғәскәрҙәре Аждабийға барып етә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/15/ajdab/ Ливийское телевидение объявило о захвате Адждабии]//[[Lenta.ru]],15.03.2011 г.&lt;/ref&gt;, һәм уның өсөн һуғыш ике көнгә яҡын дауам итә. 17 марттан 18-енә ҡарай төндә Ливия хәбәрсеһе Мөхәммәт Нәббүс Аждабиә янында Эз-Зүәйтендә нефть тултырылған цистерналарҙы шартлатыу хаҡында хәбәр итте&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0&amp; |title=Live Show Fri Mar 18 2011 03:07:21 AM |accessdate=2011-11-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |archivedate=2013-01-18 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118214643/http://www.livestream.com/libya17feb/video?clipId=pla_ce06d362-d9e8-4253-9a8c-67cd9bee97e0 |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;.

Каддафи армияһының баш күтәреүселәрҙе еңеүенә артиллерия, танкылар һәм авиацияны файҙаланыу иҫәбенә өлгәшелә. Әммә миллионға яҡын кеше йәшәгән Бенгази ҡалаһында һуйыш менән янаған ваҡиғалар 18 мартҡа ҡарай төндә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы 1973 йылдың 17 мартында (Нью-Йорк ваҡыты буйынса), ер өҫтө операцияһынан башҡа, Ливияға ҡораллы интервенцияны рөхсәт иткән Резолюция-1973 ҡабул итә.

19 мартта һуғыштар баш күтәреүселәрҙең терәге - Бенгази ситендә башлана&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//[[Lenta.ru]],17.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә телеканалы хәбәрҙәренә ярашлы, иртәнсәк (урындағы ваҡыт буйынса 7:30) артиллерия ҡоралдарынан ҡалаға ут асыла. Иртәнге сәғәт 9-ҙа ҡалаға тәүге һөжүм башлана, ул көн уртаһында (урындағы ваҡыт буйынса көндөҙгө 14:30) кире ҡағыла&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;&gt;{{cite web|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|title=Libya Live Blog - March 19 &amp;#124; Al Jazeera Blogs|publisher=Blogs.aljazeera.net|date=|accessdate=2011-03-19|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320235930/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-march-19|archivedate=2011-03-20}}&lt;/ref&gt;.  Шулай уҡ баш күтәреүселәрҙең самолёты ҡала ситендә ПВО системаһы (Әл-Доллар районы) ярҙамында бәреп төшөрөлә&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045303/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AG1uMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;  пилот, полковник Мөхәммәт Мөбәрәк әл-Окайли,&lt;ref&gt;{{cite news|url = https://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html|title = Фото|publisher = The Washington Post|date = 2011-06-26|accessdate = 2011-08-23|archivedate = 2012-11-13|archiveurl = https://web.archive.org/web/20121113045334/http://www.washingtonpost.com/2011/06/26/AGQwMMmH_photo.html}}&lt;/ref&gt;, хәбәр ителеүенсә, иҫән ҡалмай&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=-nUrxp74Hgg|title=Gaddafi forces approach Benghazi|date= 2011-03-19 |publisher= [[Al Jazeera English]] |accessdate=2011-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jet&quot;&gt;{{cite web|url=https://news.sky.com/skynews/Home/World-News/Video-Libya-Explosions-Heard-In-Benghazi-Following-Warnings-From-Obama-Cameron/Article/201103315955468|title=Allied Forces Begin Military Action Against Libya|work=news.sky.com|author=Natalie Fahy|date=2011-03-19|publisher=[[Sky News]]|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG5TA7R?url=http://news.sky.com/story/843441/britain-fires-missiles-at-libyan-targets|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыш ===

{{iw|Нафуса|Горы Нафуса|en|Nafusa}} (''амазиг теленән'': Адрар-эн-Нафусен (Нафуса тауҙары), ''ғәрәпсә'': الجبل الغربي Әл-Жабал әл Гарби (Көнбайыш тауҙары)) — көнбайыштан (Тунис сигенән) Гарьян ҡалаһына тиклем 250 километрға һуҙылған Ливиялағы тау һырттары. Шулай уҡ ҡайһы берҙә ҡатнаш атама — Нафуса Көнбайыш тауҙары, йәки Жабал Нафуса (''ғәрәпсә'' 'джабал' — тау, тауҙар).

Тауҙың үҙенең атамаһы — [[Нафуса]], сығышы менән амазиг теленән, Каддафи идара иткән йылдар дауамында, '''Тамазигт''' (амазигтар теле) һәм дөйөм алғанда амазиг мәҙәниәте, Жәмәһириәлә тыйылғанлыҡтан (хатта традицион амазиг географик атамаларын тыйыуҙа ла сағылыш тапҡан), рәсми властар был тауҙарҙың атамаһын Көнбайыш тауҙары тигән атамаға алмаштырырға тырышҡан&lt;ref&gt;* [http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/ Amazigh culture reborn in Libya revolution] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716112554/http://english.libya.tv/2011/07/11/amazigh-culture-reborn-in-libya-revolution/|date=2011-07-16}} //Libya TV, 11 July 2011
* Peter Graff [http://www.msnbc.msn.com/id/43178608/ns/world_news-africa/t/berber-culture-reborn-libya-revolt/# Berber culture reborn in Libya revolt] //[[Reuters]], 12 July 2011&lt;/ref&gt;.
Ливиялағы граждандар һуғышы ваҡытында Нафуса тауҙары Каддафи ғәскәрҙәренә иң ҡаты ҡаршылыҡ күрһәткән усаҡтарының береһенә әүерелә, һәм артабан ул Триполитаниялағы хәрби хәрәкәттәр театры үҫешенә йоғонто яһай.

Каддафи идара иткән ваҡытта милли дискриминацияға дусар булған бербер халҡының урындағы амазиг общиналары Ливия лидерының дошмандарын яҡлаған Нафуса тауҙарындағы һуғыш хәрәкәттәре баштан уҡ тиерлек киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртылмай, сөнки Ливия хөкүмәте был төбәктә ҡораллы көрәш фактын таныманы, ә сит ил журналистары был районға индерелмәгән, йәки мәғлүмәт семтеп кенә бирелгән йә цензураға дусар ителгән.

1 мартта Каддафи ғәскәрҙәре штурм менән бығаса баш күтәреүселәр контроленә күскән Гарьянды ала[http://wikimapia.org/#lat=32.1725612&amp;lon=13.0351067&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2465864/ru/Гарьян Гарьян], һуңынан оппозиционерҙарҙы көнбайышҡа ҡыҫырыҡлай. Налут, Джаду, Зинтан һәм Яфран ҡалалары, шулай уҡ Кала һәм Кикле торама пункттары ғына ҡаршылыҡ үҙәктәре булып ҡала [http://wikimapia.org/#lat=31.8639999&amp;lon=11.0076141&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14684433/ru/Налут Налут], [http://wikimapia.org/#lat=31.9515796&amp;lon=12.0384407&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/9250196/ru/Джаду Джаду], [http://wikimapia.org/#lat=31.9335168&amp;lon=12.2579956&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12743996/ru/Зинтан Зинтан] и [http://wikimapia.org/#lat=32.0575544&amp;lon=12.5673294&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3562537/ru/Яфран Яфран], шулай уҡ  [http://wikimapia.org/#lat=32.0121517&amp;lon=12.6368523&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15850028/ru/Эль-Калаа Калаа] һәм [http://wikimapia.org/#lat=32.061337&amp;lon=12.6974487&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5236493/ru/Кикла Кикла] тораҡ пункттары.

3 апрелдә Налут, Зинтан һәм Яфранды Каддафи ғәскәрҙәре ҡамауға ала, ләкин юлһыҙ таулы төбәк һәм амазигтарҙың аяуһыҙ ҡаршылығы Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүмен туҡтата. Ҡалаларға электр энергияһын биреү өҙөлә.

16 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Зинтан ҡалаһына 15 танк һәм 40 бронетранспортёр ебәрҙе, һәм залп уты системалары ярҙамына таянып, уны штурмлауға тотондо&lt;ref&gt;[http://www.fontanka.ru/2011/03/16/162/ Войска Каддафи начали штурм города Зинтан]//[[Фонтанка.ru]],16.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡаланы ала алмай.

=== Һуғыштың икенсе осоро. Халыҡ-ара интервенциянан һуң (2001 йылдың 19 марты — апреле) ===
19 мартта (урындағы ваҡыт менән 16:00-ҙә) француз истребителдәре интервенция әҙерләү маҡсатында һауа разведкаһы үткәреп, Ливияның һауа киңлегенә осоп инә&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;. 16:45-тә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә берәмек бронетехникаһын юҡ итеүҙән  Ливияға интервенция башлана&lt;ref name=&quot;aljazeera1&quot;/&gt;.
[[Файл:Palmaria bengasi 1903 0612 b1.jpg|thumb|right|Француз авиацияһы Бенгази янында юҡ иткән Каддафи ғәскәрҙәренең «Пальмария» ҡоролмаларының (САУ) ҡалдыҡтары.]]

Әл-Жазира хәбәр итеүенсә, Бенгази өсөн барған һуғышта ҡаланан көнсығышҡа, баш күтәреүселәр контроле аҫтындағы башҡа ҡалаларға ҡасаҡтар ағымы башлана. Әл-Жазира британ һәм америка ҡанатлы ракеталарының Ливиялағы аэродромдарына һәм башҡа хәрби объекттарына һөжүме тураһында хәбәр итте, операция «Операция Odyssey Dawn» («Одиссея Таң») тип атала. Артабан Американың Хәрби-һауа көстәре иғтибарын ерҙәге маҡсаттарға туплай&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/libya/|title=Live Blog Libya|publisher=Al Jazeera English|date=|accessdate=2011-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG60hVg?url=http://www.aljazeera.com/indepth/spotlight/libya/|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;.

20 мартта Франция, Бөйөк Британия һәм Американың Хәрби һауа көстәре иртән (ике сәғәт дауамында) танк колоннаһына һөжүм итте. Reuters агентлығы Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы&lt;ref name=&quot;StarTribune.com&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.startribune.com/world/118322574.html|title=Gadhafi vows 'long war' after US, allies strike Libyan targets from air and sea|publisher=StarTribune.com|date=|accessdate=2011-03-20|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html|archivedate=2011-03-23}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323131112/http://www.startribune.com/world/118322574.html |date=2011-03-23 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 | work=Reuters | title=Remains of Gaddafi's force smolders near Benghazi | date=2011-03-20 | accessdate=2017-09-28 | archivedate=2011-03-22 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110322154659/http://www.reuters.com/article/2011/03/20/us-libya-east-devastation-idUSTRE72J1M820110320 |date=2011-03-22 }}&lt;/ref&gt;.  Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиҙа режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе. Агентлыҡ Франция авиацияһы тарафынан кәмендә 7 танк һәм ике берәмек БМП юҡ ителеүен раҫланы. Шул уҡ көндө Америка флоты адмиралы Майкл Мюллен, халыҡ-ара коалиция «Бенгазиға режимы һөжүмен» кире ҡаҡты, тип белдерҙе&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=BmN7rthjL0I Candy Crowley with Admiral Mike Mullen on Libya — March 20, 2011]&lt;/ref&gt;.

=== Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең икенсе һөжүме (22—28 март) ===
21-22 мартта Каддафи ғәскәрҙәре Бенгази тирә-яғынан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм 23 мартҡа яуҙар Аждабия ҡалаһына, баш күтәреүселәр терәгенән көньяҡҡа табан 150 километр алыҫлыҡта Көнсығыш Ливияға күсә. Ул ваҡытта Көнсығыш Ливияла булған «Дождь» телеканалы хәбәрсеһе Орхан Жәмал 22-23 мартта Аждабия янындағы көсөргәнешле һуғыштар тураһында хәбәр итә. Ләкин, атыу ҡоралынан тыш, баш күтәреүселәрҙең башҡа ҡоралы булмай, ә Каддафи ғәскәрҙәренең элеккесә ауыр ҡоралы була&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_tom_chto_proishodit_v_livii_8218-8218/#top 23 марта]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/boi_v_adzhdabii_8223-8223/ Бои в Адждабии]&lt;/ref&gt;.

24 мартта Аждабиянан төньяҡҡа Каддафи ғәскәрҙәренең «ҡайһы бер рейд төркөмө» булыуы хаҡында хәбәр ителгәйне. Бер үк ваҡытта Аждабия тирә-яғында һуғыштар башлана, баш күтәреүселәр сигенә. Асылда, баш күтәреүселәр хәрәкәте Каддафи яҡлылар позицияларында мөсһөҙ урын эҙләй&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojna_v_livii_prodolzhaetsya_8229-8229/ Война в Ливии продолжается]&lt;/ref&gt;.

26 мартта төндә, Орхан Жәмал хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Аждабияны һуғышһыҙ баҫып ала. Шул уҡ көндө баш күтәреүселәрҙең автоколоннаһы, ҡаршылыҡҡа осрамай Брегуға инә, ә 27 мартта ҡаршылыҡтар осратмайынса, Рас-Лануфҡа һәм Бин-Жавадҡа инә.

=== Каддафи ғәскәрҙәренең икенсе контрһөжүме (28 март—15 апрель) ===
[[Файл:Libya location map-oil &amp; gas 2011-en.svg|thumb|350px|Ливияның нефть һәм газ ятҡылыҡтары]]
28 мартта баш күтәреүселәрҙең Катар властары менән нефть экспорты тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыуы тураһында хәбәр килә&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/28/oil/ Ливийские повстанцы пообещали начать экспорт нефти]//[[Lenta.ru]],28.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. . Элек Катар ғәрәп төбәгендә Америка хәрби присутствиеһы үҙәге булып иҫәпләнә ине, сөнки Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡан булған. Мосолмандарҙы ихтилал башланыу менән ҡәҙрәфиҙе үлтерергә саҡырған мөфтөй Кардаиҙың резиденцияһы Катарҙа була.

Элек Катар, Ираҡ һуғышы осоронда Америка ғәскәрҙәре штабы тап шунда урынлашҡанлыҡтан, ғәрәп төбәгендә америка хәрбиҙәренең үҙәге булып иҫәпләнә ине. Ихтилал башланыр алдынан уҡ Катарҙа Каддафиҙы үлтерергә саҡырған мөфтөй Йософ Ҡардауиҙың резиденцияһы урынлашҡан була.

28 мартта баш күтәреүселәр Ән-Нофаллияға һуғышмайынса инә һәм Сирттан 140 саҡрым алыҫлыҡта урынлаша. Әммә еңел ҡоралланған, ә ҡайһы берҙә бөтөнләй ҡоралланмаған баш күтәреүселәр көнбайыштан һөжүм иткән Каддафи ғәскәрҙәре танкыларына һәм артиллерияһына ҡаршы тора алмаған&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]&lt;/ref&gt;. Шуға күрә 28-29 мартта улар Эн-Нофаллияны, Бин-Жавадты һәм Рас-Лануфты яуһыҙ ҡалдырҙы&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]&lt;/ref&gt;.

31 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Бреганы баҫып алыуы билдәле булды&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]&lt;/ref&gt;. Әммә баш күтәреүселәрҙең көстәре ҡаланы кире алырға маташа&lt;ref name=dpa1&gt;{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=[[Deutsche Presse-Agentur]] (via [[Monsters and Critics]])|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120904030624/http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces |date=2012-09-04 }}&lt;/ref&gt;. Баш күтәреүселәр ауыр артиллерия уты аҫтында сигенергә мәжбүр була. Һуңғараҡ лоялистарының позицияларын авиация бомбаға тота&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &amp;#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307184249/http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/ |date=2012-03-07 }}&lt;/ref&gt;. Ошо мәлдән файҙаланып, баш күтәреүселәр Брегаға инә алған, һуңынан урам һуғыштары башланған&lt;ref name=telegraph1&gt;{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=[[The Daily Telegraph]]|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}&lt;/ref&gt;. Көн аҙағына, ауыр һуғыштарҙан һуң, лоялистар Брегала үҙ контролен һаҡлап ҡала&lt;ref name=guardian1&gt;{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work = [[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date= 2011-03-31 |accessdate= 2011-04-01  | author = McGreal, Chris}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә НАТО авиацияһы яңылыш баш күтәреүселәрҙең бер нисә трофей танкын юҡ итте, һөҙөмтәлә 10-13 кеше һәләк була, тағы ла 14-22 кеше яралана. Тағы ла 5 танк зыян күрә&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = [[BBC News]] | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=2011-04-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= [[CNN]] | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=2011-05-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=[[The Denver Post]] | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=2011-04-07 }}{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&amp;ref=africa | work= [[The New York Times]] | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;.

Баш күтәреүселәрҙең баҙап ҡалғанынн файҙаланып, Каддафи ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр позицияларына яңы артиллерия һөжүме яһай, һуңынан улар Аждабияға сигенә&lt;ref&gt;[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks|date=2011-04-10}}. ''[[Standard-Examiner]]''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher = [[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&amp;sParam=45904296.story | work= [[USA Today]] | author = Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16}}&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланына Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һөжүм итә, өс һаҡсы һәләк була, тағы ла бер нисә кеше яралана&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/361857509.html Нефтяное поле Сарир подверглось удару британских ВВС]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн Каддафи режимы яуаплы, һәм беҙ уның Тобрукты нефть менән тәьмин итеүҙе өҙөргә теләүе беләбеҙ», — тип белдерҙе&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/arab_war/20110407/362078930.html НАТО заявляет, что не наносила удар по месторождению Сарир в Ливии]//[[РИА Новости]], 07.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

7 апрелдә Сарирҙың нефть яланы Бөйөк Британияның Хәрби һауа көстәре һуғыуға дусар булды, өс һаҡсыһы һәләк булды, тағы ла бер нисә кеше яраланды. Һуңғараҡ операция командующийы генерал-лейтенант Шарль Бушар: «Был атыу өсөн яуаплылыҡ Каддафи режимын ғына йөрөтә, һәм беҙ уның Тобрукка нефть алып барыуҙы өҙөргә теләүен беләбеҙ», - тип белдерҙе.

8-9 апрелдә Каддафи ғәскәрҙәре Аждабияға һөжүм иткән тураһында хәбәр ителгәйне. Әммә һуңғараҡ улар лоялистарҙың ҡалаға һөжүмен кире ҡаға алыуҙарын хәбәр итә&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

16-18 апрелдә һауа шарттарының боҙолоуы (ел 9 баллға тиклем, ҡом дауылы) хаҡында хәбәр ителә, шуға күрә НАТО авиацияы бер нисә көн дауамында Көнсығыш Ливияла хәрби операциялар башҡара алмай. Халыҡтың күпселек өлөшө эвакуацияланғанлыҡтан, ҡалала паника башланған, әммә Каддафи ғәскәрҙәре артабан Аждабияны ҡайтарырға маташмаған&lt;ref&gt;[http://jordantimes.com/index.php?news=36625 Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата һәм Әз-Зәүиә өсөн һуғыштар ===
[[Файл:Tripolitanian Front-final.svg|350px|thumb|Триполитан фронты]]
Илдең көнсығышында баш күтәреүселәрҙең уңыштары тәьҫирендә, шулай уҡ Бенгази халҡына теләктәшлек йөҙөнән демонстрациялар, һуңынан Ливияның көнбайышында ла ихтилалдар башлана. 27 февралдә баш күтәреүселәр Әз-Зәүиә&lt;ref&gt;[http://www.rian.ru/world/20110227/339716615-print.html Революционеры захватили крупный город на северо-западе Ливии]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[РИА Новости]], 27.02.2011 г.&lt;/ref&gt; һәм Мисурата&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/02/2011227105025308853.html Aljazeera: Security forces driven out of Misurata]//Aljazeera,27 February 2011&lt;/ref&gt; ҡалаларын баҫып ала. Каддафи ғәскәрҙәре Триполитанияла баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшеү өсөн бөтә көсөн туплай, был Киренаиканан нефткә бай райондар аша Триполиға сағыштырмаса уңышлы марш яһарға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=432361 Сторонники Каддафи попытались отбить у повстанцев город нефтяников]//[[Вести.ru]],01.03.2011&lt;/ref&gt;.

1-4 марттарҙа Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһы өсөн алыша&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=433517&amp;m=1&amp;photo=1 Войска Каддафи выбили мятежников из города Эз-Завия]//[[Вести.ru]],04.03.2011&lt;/ref&gt;.
[[5 марта|5]]&lt;ref name=&quot;zawia&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/05/zawia/ Силы Каддафи начали штурм центра Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;-[[11 марта]]&lt;ref&gt;[http://itar-tass.com/level2.html?NewsID=16034175&amp;PageNum=0 Ливийские власти организовали поездку иностранных журналистов в город Эз-Завия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//[[ИТАР-ТАСС]], 11.03.2011 г.&lt;/ref&gt; 5-11 мартта ҡала өсөн көсөргәнешле һуғыш дауам итә. Каддафиға йыһат иғлан иткән мосолман руханиҙары фетнә юлбашсыларының ролен үҙ өҫтөнә ала&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml Муаммару Каддафи объявили джихад] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110510142131/http://top.rbc.ru/politics/05/03/2011/554279.shtml|date=2011-05-10}} //[[РБК]], 05.03.2011 г.&lt;/ref&gt;.

17 мартта Каддафи ғәскәрҙәренең Мисурата ҡалаһын контролгә алыуы тураһында хәбәр тарала&lt;ref name=&quot;vesti.ru&quot;&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=437140 Ливийские войска взяли под контроль город Мисурату]&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, Каддафи ғәскәрҙәре Мисраттың бер өлөшөн генә контролдә тота, ҡалала урам һуғыштары дауам итә. Ҡала уртаһындағы төп киҫелештәрҙә урынлашҡан ҡом тултырылған контейнерҙар ҙур роль уйнай — Каддафи ғәскәрҙәренең танк көстәре хәрәкәте тотҡарлана, һәм улар урам алыштарында бата&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|title=Rebels repel Gaddafi assault on Misrata's east|work=[[Reuters]]|date=2011-04-08|accessdate=2020-04-29|archivedate=2019-04-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190416165522/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7370TA20110408|date=2019-04-16}}
* [http://www.fontanka.ru/2011/05/07/028/ Самолёты Каддафи уничтожили четыре нефтяных резервуара в Мисурате]//[[Фонтанка.ru]],07.05.2011 г. {{V|8|5|2011}}
* [http://www.rian.ru/arab_ly/20110508/372014092.html Ливийские повстанцы пытаются потушить пожар нефтехранилище в Мисурате]// [[РИА Новости]], 08.05.2011 г.&lt;/ref&gt;.

=== Һуғыштың өсөнсө осоро. Фронттың тотороҡланыуы (апрель—июль 2011) ===
Апрелдең икенсе яртыһында Көнсығыш фронтта сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша: Каддафи ғәскәрҙәре тотҡарлыҡ кисерә, ә Ливия оппозицияһы көстәренең  ҡоралланыуы насар була һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыу тәжрибәһе булмағанлыҡтан, Каддафиҙың ҡораллы көстәренә алышта ҡаршы тора алмай. Бындай шарттарҙа бер яҡтың да бөтә ил өҫтөнән контроль булдыра алмауын күрһәткән пата хәрби-сәйәси хәл килеп тыуа, ә Ливияның көнсығышында шартлы фронт Аждабия менән Брега араһында тотороҡлана.

Ошондай шарттарҙа яҡтарҙы һөйләшеүгә саҡырыуҙар әүҙемләшә. Атап әйткәндә, Рәсәй Сит ил эштәре министрлығы халыҡ-ара берләшмәне «көс ҡулланыуҙы һәм хәрби хәрәкәттәрҙе кисектергеһеҙ туҡтатырға, конфликтты хәл итеүҙе сәйәси-һөйләшеү йүнәлешенә күсерергә» саҡырҙы&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml МИД РФ: Военно-силовыми средствами ливийскую проблему не решить. РБК.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110410232658/http://top.rbc.ru/special/libya/08/04/2011/572877.shtml|date=2011-04-10}}//[[РБК]],08.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. Формаль яҡтан был талапҡа Көньяҡ Африка Республикаһы президенты, Каддафи хөкүмәтен хуплаған Джейкоб Зума ла ҡушыла&lt;ref&gt;[http://tvrain.ru/news/orhan_dzhemal_o_livii_i_vojne_8463-8463/ О Ливии и войне]&lt;/ref&gt;. Һуңғы хәл Күсмә Милли Советта ышанмаусанлыҡ һәм илдең баш күтәреүселәр өлөшөндә сиктән тыш асыу тыуҙыра, шуның һөҙөмтәһендә Африка союзы аралашсылығы аша алып барылған һөйләшеүҙәр туҡтап ҡала. Шулай уҡ һөйләшеү процесы яҡтарҙың ташлама яһарға теләмәүе арҡаһында уңышлы тамамланмай: баш күтәреүселәр Муамар Каддафиҙы хатта Ливияның номиналь лидеры итеп күреүҙән дә ҡәтғи баш тарта, ә Жәмәһириә лидеры үҙ вазифаһын ҡалдырыуҙан ҡырҡа баш тарта. Өҫтәүенә, М. Каддафи баш күтәреүселәрҙе «хыянатсылар, ҡомаҡтар, террорсылар һәм енәйәтселәр» менән «бер ниндәй һөйләшеү ҙә мөмкин түгел&quot; ти». Ливияның сит ил эштәре министры урынбаҫары Халед Кэйм белдереүенсә, әлеге ваҡытта Каддафи көстәренә ҡаршы көрәшеүсе баш күтәреүселәрҙең күпселеген тәшки итмәгәнлектән, Джейкоб Зумдың Ливияның Күсмә хөкүмәте менән һөйләшеүҙәре кәрәк булмаған&lt;ref&gt;[http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Fox.new, Libyan Rebels Fight With Sudanese Mercenaries Along Border] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың июленә Ливияның Күсмә Милли Советын 30 дәүләт, шул иҫәптән Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Франция, Германия, Италия, Испания, Төркиә, Катар, Тунис һәм башҡа дәүләттәр берҙән-бер законлы власть итеп таный. Уларҙың күбеһе илдең көнсығыш һәм көнбайыш өлөштәрендә (Мисрат һәм Нафуса тауҙары), баш күтәреүселәргә гуманитар һәм хәрби ярҙам күрһәтә&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20110715194702.shtml Международная контактная группа признала легитимность ливийских повстанцев]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[РБК]], 15.07.2011 [http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919105656/http://tuder.ru/actual/mezhdunarodnaya-kontaktnaya-gruppa-priznala-legitimnost-livijskix-povstancev/ |date=2011-09-19 }}&lt;/ref&gt;.

Апрель-июль айҙарында Аждабия менән Брега араһында фронтта бер аҙ тынысланыуға ҡарамаҫтан, 60 машинанан һәм 250 кешенән торған хөкүмәт ғәскәрҙәре отрядтары 28 апрелдә Ливияның сикке көньяҡ-көнсығышында Куфра оазисын баҫып ала&lt;ref&gt;[http://www.unhcr.org/refworld/docid/4e3f9dd02.html Qaddafi Loyalist Retake Strategic Oasis of Kufra]&lt;/ref&gt;.  Әммә бер ай үткәс, 2011 йылдың май аҙағы - июнь башында баш күтәреүселәр Куфра, нигеҙҙә, Каддафи ялсылары ролен үтәгән Дарфур баш күтәреүселәренән торған лоялселәрҙе ҡыҫырыҡлап сығарып, контролде кире ҡайтара&lt;ref&gt;* [http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140308232246/http://www.foxnews.com/world/2011/05/25/libyan-rebels-fight-sudanese-mercenaries-border/print |date=2014-03-08 }} //[[Fox Broadcasting Company|FOX News]], 25 May 2011 [http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126122454/http://shabablibya.org/news/libyan-rebels-clash-with-sudanese-mercenaries |date=2025-01-26 }}
* [http://www.kyivpost.com/news/world/detail/105272/print/ Libyan rebels clash with Sudanese mercenaries (updated)] // [[Kyiv Post]], 25 May 2011&lt;/ref&gt;.

7 майҙа Күсмә Милли Советта Аждабиянан 240 саҡрым көньяҡтараҡ Джалу оазисына лоялселәр ғәскәрҙәренең һөжүм итеүе тураһында белдерелә&lt;ref name=autogenerated4&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |title=Gaddafi forces attack remote oil town-rebels |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304121347/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE7460D820110507 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.  Джалу Ливияның көнсығышында мөһим нефть сығарыусы район булып тора.

2011 йылдың май-июнь айҙарында баш күтәреүселәр көстәре «район 40» кеүек билдәле Арбин районында нығына (Аждабия-Брега шоссеһы буйлап алыҫлыҡ 40 км тәшкил итә), был Аждабияны Каддафи ғәскәрҙәренең алыҫҡа атыусы артиллерияһы һөжүменән ҡотҡарырға мөмкинлек бирә&lt;ref&gt;[http://www.news24.com/printArticle.aspx?iframe&amp;aid=a95e7f32-bde9-4e17-95c4-9685b61f03dd&amp;cid=965 Libya rebels breach Brega: military]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} [http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110820211235/http://feb17.info/news/libya-rebels-breach-brega-military/ |date=2011-08-20 }} // News24, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

Франция хөкүмәте Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы резолюцияһын боҙоп, Ливияла урынлашҡан пата хәле шарттарында Триполинан көньяҡ-көнбайышҡа табан Көнбайыш тауҙары төбәгендә Ливия баш күтәреүселәрен ҡорал менән тәьмин итеү буйынса йәшерен операция уҙғарҙы. «Транспорт самолёттарынан автоматтар, пулемёттар, гранатомёттар һәм Milan танкыға ҡаршы ракета комплекстары тейәлгән контейнерҙар парашюттарҙа баш күтәреүселәрҙең позициялары өҫтөндә ташланды. Оппозициялағылар Каддафи яҡлыларҙан бөтә төбәкте тиерлек таҙартып, ҙур уңыштарға өлгәшкәс, ике урында ҙур булмаған аэродромдар йыһазландырылды, унда ғәрәп илдәренән дә ҡорал тейәлгән самолёттар төшә башланы». Шунан һуң баш күтәреүселәр Триполиға 80 километр араға яҡынлаша, шулай уҡ Зинтан ҡалаһынан көньяҡта ҙур ҡорал келәтен баҫып ала&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;&gt;[http://www.lefigaro.fr/international/2011/06/28/01003-20110628ARTFIG00704-la-france-a-parachute-des-armes-aux-rebelles-libyens.php Le Figaro «La France a parachuté des armes aux rebelles libyens»]&lt;/ref&gt;.

30 майҙа Ливияның Күсмә милли советы Facebook аша баш күтәреүселәр отрядтарын Милли азатлыҡ армияһы итеп үҙгәртеү хаҡында иғлан итә. Уның исеме баш күтәреүселәр сафында профессионализмды арттырыуға һәм дисциплинаға булышлыҡ итергә һәм әлегә ваҡытлыса булырға тейеш тиелә&lt;ref&gt;* [http://obozrevatel.com/abroad/otnyine-protiv-kaddafi-vyistupaet-natsionalnaya-osvoboditelnaya-armiya.htm Отныне против Каддафи выступает Национальная освободительная армия] // Первый информационный портал «Обозреватель», 31.05.2011 г. [http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120612134604/http://infa.kharkov.ua/otnyne-protiv-kaddafi-vystupaet-nacionalnaya-osvoboditelnaya-armiya/ |date=2012-06-12 }}
* [https://lenta.ru/news/2011/05/31/rename/ Ливийским повстанцам придумали название] // Lenta.ru, 31.05.2011 г.
* [https://www.facebook.com/libya.ntc/posts/208330075872798 National Liberation Army (NLA)]&lt;/ref&gt;.

23 июлдә АҠШ Дәүләт департаменты Алжир биләмәһенән Ливияға Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби йөк һәм техника оҙатыу тураһындағы хәбәрҙәрҙе тикшереүен хәбәр итә. &lt;ref&gt;http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110729023137/http://www.moroccoboard.com/news/5363-algeria-possible-violation-un-resolution-for-providing-weapons-to-libyas-gaddafi- |date=2011-07-29 }} Algeria May have Violated UN Resolution By Providing Weapons to Libya, US State Dept&lt;/ref&gt;.
Бынан алда баш күтәреүселәр Алжирҙы бер нисә тапҡыр Каддафи ғәскәрҙәренә хәрби ярҙам күрһәтеүҙә һәм Ливияға ялланған һуғышсыларҙы оҙатыуҙа, шулай уҡ Алжирҙың регуляр ғәскәрҙәренең сик буйы Гадамес ҡалаһын утҡа тотоуҙа ғәйепләй

=== Нефть өсөн көрәш ===
Ливияла нефть запастары 36 миллиард баррель тәшкил итә. Граждандар һуғышы башланған мәлгә (15.02.2011) Brent маркалы нефттең барреле 103,15 USD (доллар) тәшкил итһә, &lt;ref&gt;[http://news.yandex.ru/quotes/1006.html#20110129-20110226 Цены на нефть в период начала гражданской войны в Ливии]&lt;/ref&gt;, Ливияның разведкаланған нефть запастарының дөйөм хаҡы яҡынса 3,8 триллион доллар тәшкил иткән.

Ливияла газ запасы 1,2 триллион м³ тәшкил итә. 2011 йылдың 11 февраленә 1000 м³ газға хаҡ 306 USD булғанда, Ливияла тикшерелгән бөтә газ запастарының дөйөм хаҡы 370 миллиард доллар самаһы тәшкил итә.

Arabian Gulf Oil Company нефть компанияһы вәкиле 20 апрелдә Каддафи армияһы баш күтәреүселәр көстәре контролдә тотолған нефть ҡыуыу станцияһына һөжүм итә. Шаһит әйтеүенсә, һөҙөмтәлә 8 кешенең ғүмере өҙөлгән&lt;ref&gt;[http://www.gazeta.ru/news/lenta/2011/04/22/n_1805757.shtml Войска Каддафи атаковали нефтяной объект, подконтрольный оппозиции]//[[Газета.ru]],22.04.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Жәмәһириәнең мәғлүмәт агентлығы (ДЖАНА) хәбәр итеүенсә, 21 апрелдә НАТО көстәре Ливия нефть танкерын тартып алған&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/04/21/tanker/Силы НАТО захватили ливийский танкер]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}//[[Lenta.ru]], 21.04.2011 г.&lt;/ref&gt;. НАТО хәбәр итеүенсә, хәрби хеҙмәткәрҙәр, көс ҡулланмайынса, Anwaar Libya танкерын ҡарай һәм уға юлдарын дауам итергә рөхсәт итә&lt;ref&gt;[http://www.nato.int/cps/en/natolive/news_72871.htm NATO searches oil tanker Anwaar Libya]||Official site of NATO {{V|22|4|2011}}&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 7 майында баш күтәреүселәрҙең вәкиле Абдель Хавиз Гога нефть ятҡылыҡтары урынлашҡан Джаду һәм Авийла ҡалаларына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүме тураһында белдерә&lt;ref name=autogenerated4 /&gt;.

20 июндә Нафуса тауҙарындағы баш күтәреүселәр Убари нефть ятҡылығынан Рәйнә тирәһендә Эз-Зәүиәләге нефть эшкәртеү заводына ебәрелгән нефть үткәргес торбаны ябыуҙары тураһында белдерә. Һуңғараҡ был мәғлүмәтте New York Times мәғлүмәт агентлығы раҫлай&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/06/25/world/africa/25libya.html Rebels Arm Tripoli Guerrillas and Cut Resources to Capital]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 14 июлендә Ливия хөкүмәтенең рәсми вәкиле Мусса Ибраһим былай тигән: «Беҙ еребеҙ һәм нефтебеҙ өсөн үлергә, үлтерергә әҙербеҙ. Һеҙ бынан  сираттағы сенсацион баш атамағыҙҙы булдыра алаһығыҙ»&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/233374/ Телекомпания НТВ. Официальный сайт | Новости НТВ | Каддафи скорее умрет, чем сдастся]&lt;/ref&gt;. Ошоноң менән бер үк ваҡытта Ливия премьер-министры Әл-Бағдади әл-Мәхмүди ил властары Америка Ҡушма Штаттарының бомбардировкаларҙа ҡатнашыуын кисерергә һәм Америка нефть компанияларына итальяндар биләгән баҙарҙа урын тәҡдим итергә әҙер булыуын белдерә&lt;ref&gt;[https://utro.ru/articles/2011/07/14/986476.shtml Екатерина Петренко. Каддафи решил договориться]&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 21 июлендә Ливияның Күсмә Милли Советының тышҡы сәйәси подразделениеһы башлығы Мәхмүд Джебриль белдереүенсә, Каддафи ғәскәрҙәре нефть инфраструктураһы объекттарын миналаған. «Беҙ бөтә ерҙә миналар таптыҡ: хатта нефть эшкәртеү предприятиелары һәм нефть ятҡылыҡтары миналар һәм шартлатҡыстар менән тыңҡысланғайны»&lt;ref&gt;[https://www.usatoday.com/news/world/2011-07-21-libya-rebels_n.htm Libya rebels: Brega oil installations boobytrapped]&lt;/ref&gt;.

=== Мисурата өсөн алыш ===
15 майға баш күтәреүселәр Мисурата ҡалаһы үҙәген, 2011 йылдың мартынан майға тиклем М. Каддафи ғәскәрҙәре контроле аҫтында торған төп юлды, аэропортты һәм Мисурата ҡалаһының көньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөштәрен тулыһынса контролдә тота. Майҙан июлгә тиклем баш күтәреүселәр Каддафи ғәскәрҙәренең контратакаһын кире ҡаға, бер үк ваҡытта Каддафи ғәскәрҙәренең ракеталары ҡалаға төшөүен дауам итә&lt;ref&gt;[http://www.km.ru/v-mire/2011/06/11/voennaya-operatsiya-v-livii/20-chelovek-pogibli-v-rezultate-bombezhek-misuraty-voi 20 человек погибли в результате бомбежек Мисураты войсками Каддафи] //Мульти-портал KM.RU, 11.06.2011 г&lt;/ref&gt;. 13 июндә Каддафи ғәскәрҙәренең Эз-Зәүи ҡалаһын алыуы һәм хәҙер Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге биләмәне контролдә тотоуы, шулай уҡ Мисурата менән Зинтан өсөн көрәш алып барыуы хаҡында мәғлүмәттәр донъя күрҙе.

13 июндә Каддафи ғәскәрҙәре Эз-Зәүиә ҡалаһын алған һәм Аждабиянан алып Тунис сигенә тиклемге территорияны контролдә тота, шулай уҡ Мисурата һәм Зинтан өсөн һуғыша тигән мәғлүмәт тарала&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/13/rebellion/_Printed.htm Ливийские власти объявили о победе в Аль-Завии]//[[Lenta.ru]],13.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. Июнь башында сыуалыштар башлана, һәм Каддафи яҡлыларға яңынан ихтилалды баҫтырыуға ғәскәрҙәр ебәрергә тура килгән&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/06/14/best/_Printed.htm Репортаж из Ливии признали лучшим на фестивале в Монте-Карло]//[[Lenta.ru]],14.06.2011 г.&lt;/ref&gt;. 9 июлдә баш күтәреүселәр Злитен янына килеп, Злитендан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Суҡ-Әлсүләс биҫтәһен штурмлай башлай. НАТО ярҙамы менән  2 аҙна эсендә Каддафи ғәскәрҙәренең бер нисә контрһөжүмен кире ҡаға; хәбәр ителеүенсә, халыҡ Злитендың көнсығыш өлөшөн һәм Суҡ-Әлсүләс ҡасабаһын ҡалдырып китә. Июль - август айҙарында баш күтәреүселәрҙең һәм Каддафи ғәскәрҙәренең ҡала янында һөжүме һәм контратакаһы була, ләкин баш күтәреүселәр көнбайышҡа табан хәрәкәт итә алмай. Икенсе яҡтан, Каддафи көстәренең контратакаһы, баш күтәреүселәр был районда оборона позицияларын биләп өлгөргәнлектән, Злитендың көнсығышын контролгә алырға мөмкинлек бирмәй.

11 августа Мисурата баш күтәреүселәре көньяҡта упынлашҡан Таварга ҡаласығына һөжүм итергә була. Мәғлүмәт агентлыҡтары хәбәр итеүенсә, улар ошо уҡ көндө ҡала тирәләй хәүефһеҙ зона булдырыу маҡсатында, Каддафи ғәскәренең залп уты ҡоролмаларын ҡыҫырыҡлап, Таварганы контролгә ала&lt;ref&gt;[http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town Libya Rebels Push From Misrata and Attack Qaddafi-held Town] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428120606/http://www.saudinewstoday.com/article/74918__Libya+Rebels+Push+From+Misrata+and+Attack+Qaddafi-held+Town |date=2014-04-28 }} // Saudi News Today, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Мисурата революционерҙарының көньяҡ фронты отряды вәкилдәре Таварганың ҡара тәнле халҡына утыҙ көн эсендә тулыһынса ҡаланан сығыу талабын ҡуйҙы. 11 сентябрҙә британ гәзите The Telegraph Таварга революционерҙар гарнизоны офицеры Абдула әл-Моталиб Фататехтың һүҙҙәрен килтерҙе: «Уларға йыйыныр өсөн утыҙ көн ваҡыт бирҙек. Беҙ, тороп ҡалған һәр кем ҡулға алынасаҡ һәм төрмәгә ябыласаҡ, тип иҫкәрттек. Бөтәһе лә китте, һәм беҙ бер ҡасан да уларҙың ҡайтыуына юл ҡуймаясаҡбыҙ». Баҫма шулай уҡ Мисрат ополчениеһы вәкилдәренең Таварга халҡының Каддафиға лояль ғәскәрҙәр менән хеҙмәттәшлек итеүе һәм ярҙамы тураһында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр бар тигән һүҙҙәрен килтерә&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8754375/Gaddafis-ghost-town-after-the-loyalists-retreat.html Gaddafi’s ghost town after the loyalists retreat]&lt;/ref&gt;.

=== Ливияның көньяҡ ҡәбиләләренең Каддафи отрядтары менән бәрелештәре ===
Ливияла ҡотолғоһоҙ хәл (патовая ситуация) ваҡыт буйынса йәйгеһен Ливияның көньяғында, улар тураһында тәүге раҫланмаған мәғлүмәттәр июндә үк килә башлаған бәрелештәрҙең әүҙемләшеүе менән тап килде тиерлек. Ливияның көньяғы һәр ваҡыт Каддафиға лояль иҫәпләнһә лә, июндә Себханан көньяҡтараҡ йәшәгән [http://wikimapia.org/#lat=27.0351225&amp;lon=14.4277954&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи] негроид тубу ҡәбиләһенең Ливия лидеры дошмандарын хуплауы хаҡында тәүге хәбәрҙәр баҫыла. Һуңғараҡ, Нафуса тауҙары тирәһендә йәшәгән амазигтарҙың күбеһе 2011 йылдың июнендә Ливияның көньяғына Каддафи режимына ҡаршы һуғшырға юллана тигән мәғлүмәт тарала. Был мәғлүмәт төбәктә әүҙем хәрби хәрәкәттәр тамамланғандан һуң билдәле була&lt;ref name=autogenerated12&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |title=Tense reconciliation begins with Libya’s Saharan tribes |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924160444/http://www.reuters.com/article/2011/11/11/us-libya-tuareg-idUSTRE7AA54P20111111?feedType=RSS&amp;feedName=worldNews |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.

Ливияның көньяғындағы баш күтәреүселәр хәрәкәте нигеҙендә йәйен «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы ойошторола, уны Мөхәмәт Вардугу етәкләй.

17 июлдә «Сүл ҡалҡаны» бригадаһы көсө менән Ливияның көньяғындағы алыҫ урынлашҡан Катрун ҡалаһын алыуға өлгәшелгән [http://wikimapia.org/#lat=24.8939109&amp;lon=14.5960236&amp;z=11&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], әммә 20-ләрендә Каддафи ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана.

23 июлдә Каддафи Катрунға өсөнсө тапҡыр баҫып алыу һөжүме хаҡында мәғлүмәт барлыҡҡа килде, әммә Ливияның көньяғында тулы ҡеүәтле инфраструктура һәм элемтә саралары етмәү сәбәпле, мәғлүмәтте тикшереп булмай&lt;ref&gt;[http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print Libya rebels report loss of Qatrun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111151941/http://www.dailystar.com.lb/ArticlePrint.aspx?id=144449&amp;mode=print |date=2012-01-11 }}//{{iw|The Daily Star (Ливан)|The Daily Star Lebanon|en|Daily Star (Lebanon)}} 23 July 2011 [https://newsfrommiddleeast.com/?new=79846 копия]&lt;/ref&gt;. Артабан йәй дауамында Көньяҡ Ливиянан бер ниндәй ҙә яңылыҡ килмәгән тиерлек.

Июль аҙағы - август башында бригаданың эше тураһында өҙөк-йыртыҡ, раҫланмаған хәбәрҙәр килә, шуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда төбәктә барған хәл-ваҡиғаларҙы асыҡларға мөмкинлек бирмәй. Артабан уның әүҙемлеге Триполитанияла һәм Ливияның көнбайышында хәрби хәлдең үҫешенә бәйле була.

=== Нафуса тауҙары өсөн алыш ===
&lt;!-- [[23 апреля]] повстанцы сумели отбить у отрядов Каддафи городок и пропускной пункт [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин], находящийся на границе с Тунисом и взять пограничный переход Вазин под свой контроль, после чего в Тунис хлынул поток беженцев амазигов, а в обратном направлении начались поставки продуктов питания, гуманитарной помощи и вооружения повстанцам&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13156199?print=true Libya: rebels capture Wazin post on Tunisian border] // [[BBC|BBC News Africa]], 21 April 2011 [http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313125646/http://www.xfmnewscenter.com/news/news.php?cat=International&amp;title=Libya:+rebels+capture+Wazin+post+on+Tunisian+border+ |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;.

[[28 апреля]] войска Каддафи попытались отбить [http://wikimapia.org/#lat=31.9652701&amp;lon=10.6836033&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19704589/ru/Пограничный-пункт-пропуска-Вазен Вазин]. Сперва под артиллерийским огнём революционеры отступили на территорию Туниса, однако преследующие их отряды войск Каддафи пересекли границу Туниса. Население города Дехиба, находящегося в 4 км от пограничного перехода «Вазин-Дехиба», симпатизирует ливийским повстанцам, а поэтому последние, отступив от Вазина, нашли в городе убежище. Сообщается, что войска Каддафи начали обстреливать из систем залпового огня тунисский город Дехиба, в результате чего погиб местный житель. Тунисская армия вынуждена была открыть по войскам Каддафи ответный огонь, после чего они были выбиты с тунисской территории. Из-за интервенции вооружённых сил Ливии на территорию Туниса между Ливийской Джамахирией и Тунисом разгорелся международный скандал&lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.ng/article/pro-gaddafi-forces-clash-tunisian-military Pro-Gaddafi forces clash with Tunisian military] //{{iw|Daily Times of Nigeria}}, 29 April 2011&lt;/ref&gt;, а повстанцы к 29 апреля вернули под свой контроль стратегически важный пограничный переход Вазин.

Иностранные журналисты через контролируемый повстанцами пограничный пункт также смогли попасть в район гор Нафуса. Таким образом, информационная блокада региона также была снята.

[[1 июня]] отрядам повстанцев удалось взять под свой контроль находящиеся в пустыне к северу от горной гряды населённые пункты [[Каср-эль-Хадж]] и [[Шакшук]], возле которого находится электростанция. Это дало им возможность восстановить подачу электроэнергии в город [[Джаду]]. Развивая наступление, они [[2 мая]] подошли к [[Яфрану]] с севера и заняли город. [[14 июня]] повстанцы уже контролировали район Калаа и Кикла.

[[17 июня]] повстанцами одновременно были взяты под контроль населённые пункты Райна и [[Авинья]], находящиеся между Зинтаном и Яфраном.

[[28 июня]] [[Зинтанский военный совет]] заявил о рейде на юг, в военной базе [[Эль-Кааа]], находящейся в 25 км от Зинтана, в результате чего повстанцы захватили огромное количество военной техники, в том числе и 2 танка Т-55&lt;ref&gt;
* [http://www.guardian.co.uk/world/middle-east-live/2011/jun/28/libya-syria-middle-east-unrest-live Libya, Syria and Middle East unrest — Tuesday 28 June 2011] //[[The Guardian]]
* Borzou Daragahi [http://articles.latimes.com/print/2011/jun/29/world/la-fg-libya-weapons-20110629 Libyan rebels seize massive weapons depot] //[[Los Angeles Times]], 29 June 2011&lt;/ref&gt;. --&gt;

=== Һуғыштың дүртенсе осоро. Күсеү милли советы көстәренең һөжүме (июль—август 2011) ===

16 августа Мисрат фронтының көнбайыш участкаһында Злитен өсөн һуғыш дауам итә. Мисрат халҡы һүҙҙәренсә, Триполи ҡалаһы эргәһендәге Триполитан фронтында баш күтәреүселәр һөжүм иткәндән һәм Мисрат фронтының көньяҡ өлөшөндә Таварганы алғандан һуң ҡалала тағы ла тынысыраҡ булып, ҡаланың тыныс тормошҡа ҡайтыу билдәләре булған&lt;ref&gt;Chris Stephen [http://www.businessweek.com/news/2011-08-16/misrata-relaxes-as-libyan-rebels-advance-against-qaddafi-forces.html Misrata Relaxes as Libyan Rebels Advance Against Qaddafi Forces] // [[Businessweek|Bloomberg Businessweek]] 16 August 2011&lt;/ref&gt;. Раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Мисрата фронтының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге баш күтәреүселәр көньяҡ-көнбайышҡа табан [http://wikimapia.org/#lat=31.9982134&amp;lon=14.5849085&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21070421/ru/Эль-Дуфанский-перекрёсток Дуфан]&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/Misrata Твиттер]&lt;/ref&gt; Бени-Вәлидтан 55 саҡрым алыҫлыҡтағы [http://wikimapia.org/#lat=31.7719589&amp;lon=14.0432739&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида] Дуфан районына ҡарай юл ала. Шуға ҡарамаҫтан, был мәғлүмәт раҫлауға мохтаж.

17 августа баш күтәреүселәрҙең хәрби командованиеһында уларҙың разведка частары Мисратанан көньяҡҡа[http://wikimapia.org/#lat=31.6474632&amp;lon=15.2798367&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15319000/ru/Аль-Хайша Аль-Хайши], Ливияның көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайышына ҡарай 70 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Хәйшә сигенә&lt;ref&gt;[http://www.capitalfm.co.ke/news/2011/08/17/libya-rebels-see-victory-by-end-of-august/ Libya rebels see victory by end of August] //Capital News 17 August 2011&lt;/ref&gt; барып еткән тип белдерҙеләр. 19 августа ҡан ҡойошло алыштарҙан (30-ҙан ашыу һәләк булыусы) һуң баш күтәреүселәр Триполинан 140 саҡрым алыҫлыҡта Злитен ҡалаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4750121&amp;lon=14.569931&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18503966/ru/Злитен Злитен] ала. Шунан һуң улар Эль-Хомс тауына һөжүмен дауам итте.

=== Брега өсөн дүртенсе алыш ===
13 июлдә ПНС отрядтары Бөрөнөң йүнәлешендә яңы һөжүм башлай. Әммә, яңы башланған һөжүм баш күтәреүселәрҙең етерлек кимәлдә инженер һәм махсус техникаһы булмағанлыҡтан, урында миналарҙан таҙартыу ауырлаша, һөҙөмтәлә һөжүм темпы ярайһы уҡ кәмей&lt;ref&gt;[http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 Libyan rebels step up offensive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203114630/http://newstoday.com.bd/index.php?option=details&amp;news_id=33487&amp;date=2011-07-17 |date=2019-02-03 }} // NewsToday, 16 July 2011&lt;/ref&gt;.

2011 йылдың 28 июлендә асыҡланмаған шарттарҙа баш күтәреүселәр ғәскәрҙәре штабы начальнигы Абдул Фатах Юныс үлтерелә. Ул Бенгазиға Брега ҡалаһы янындағы хәрби хәрәкәттәр участкаһынан тартып алынған. Милли күсмә совет башлығы Мостафа Әбделжәлил әйтеүенсә, Юныс ағымдағы хәл тураһында мәғлүмәт бирергә тейеш ине. Күсмә милли совет башлығы белдереүенсә, Юныстың үлеме — Каддафи ялсыларының эше&lt;ref&gt;Ренат Абдуллин [https://archive.is/20120904015852/www.mk.ru/print/articles/610262-smert-predatelyam.html Смерть предателям?] // [[Московский комсомолец]], № 25706 от 30.07.2011 г.&lt;/ref&gt;. Артабан раҫланмаған мәғлүмәткә ярашлы, заказсылар, үлтереүселәрҙе асыҡлайҙар, ләкин ҡәбилә-ара низағтар башланыу ҡурҡынысы менән бәйле, исемдәре аталмай.

2011 йылдың 4 авгусында Бенгазиҙа НАТО Алжирҙан Ливияға юлланған һәм Мальтанан 16 миль алыҫлыҡта танкерҙы тотҡан. Документтар буйынса танкер тәғәйенләнгән урын төньяҡ-көнсығыш Алжир булһа ла (Аннаба ҡалаһы), судно Триполи яғына йүнәлгән була. Судно таҙартылған нефть тейәгән тип хәбәр ителә&lt;ref&gt;[http://www.gev.com/2011/08/libyan-rebels-capture-government-owned-oil-tanker/# Libyan Rebels Capture Government Owned Oil Tanker]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

11 августа — баш күтәреүселәр вәкиле Мөхәммәт әл-Раджали Associated Press мәғлүмәт агентлығына Күсмә милли советы көстәренең Бреганы алыуын белдерҙе&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi [http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gutWeSFuQX-Om-0jCDSesGYHQ0_w?docId=8a92ff6754544111a084b83f5ac53ee4 Libya rebels claim victory in key oil terminal] //[[Associated Press]], 11 August 2011 [http://shabablibya.org/news/libya-rebels-claim-victory-in-key-oil-terminal копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018|bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt;. Шуның менән бергә ул бергә һуғыштың ҡаланың нефть эшкәртеү предприятиелары урынлашҡан сәнәғәт зонаһында дауам итеүен билдәләне ул&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya Libya Live Blog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821025737/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/Libya |date=2011-08-21 }} // Al Jazeera Blogs&lt;/ref&gt;.

12 август - Ливияның дәүләт телевидениеһы ҡаланың Өсөнсө торлаҡ массивы баш күтәреүселәренең контролдә тотоу фактын раҫланы ([http://wikimapia.org/#lat=30.481891&amp;lon=19.7236347&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13965784/ru/Восточная-Брега Восточной Бреги]), ләкин Каддафи ғәскәрҙәре элеккесә Бреганың көнбайыш өлөшөн контролдә тотоуын белдерҙе[http://wikimapia.org/#lat=30.4159632&amp;lon=19.6311951&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11333354/ru/Западный-массив-Бреги западную часть Бреги]&lt;ref&gt;[http://www.almanar.com.lb/english/print.htm Libyan Rebels Seize Districts of Brega, Ban Calls for End to Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121081606/http://www.almanar.com.lb/english/print.htm |date=2012-01-21 }} //[[Аль-Манар|Al-Manar TV Lebanon]], 12 August 2011&lt;/ref&gt;.

14 августа - университет биләмәһен һәм Бөрйәнең Икенсе торлаҡ массивын баш күтәреүселәрҙең[http://wikimapia.org/#lat=30.4215144&amp;lon=19.6736383&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2062806/ru/Университетский-городок территории университета] һәм [http://wikimapia.org/#lat=30.4181837&amp;lon=19.6441984&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15798809/ru/Район-II Второго жилого массива Бреги] алыуы тураһында хәбәрҙәр баҫылды, әммә улар араһында ҙур юғалтыуҙар хаҡында ла хәбәр ителә&lt;ref&gt;* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=537813 Ливийские повстанцы и армия сражаются за Эз-Завию] // [[Вести]], 14.08.2011 г.
* [https://www.youtube.com/watch?v=jMA9mA_os6I Battle for Libya: on Brega`s frontline] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

15 августа - ПНС армияһының Бреги нефть эшкәртеү комплексы янында хөкүмәт ғәскәрҙәре менән һуғышы тураһында хәбәр ителә. Көн элгәре Каддафи ғәскәрҙәре, баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бреги портында нефть танкерын шартлата&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-15-2011-1544-0 Libyan rebels have clashed with Gaddafi’s forces around oil installations in the eastern town of Brega] // Al Jazeera Live Blog 15 August 2011 — 15:44 — Libya&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011816828512988.html Gaddafi forces 'fire scud missile'] // Al Jazeera — Africa, 16 August 2011&lt;/ref&gt;.

19 августа - ПНС армияһы отрядтары Бреганы һәм уның барлыҡ стратегик объекттарын контролгә алды, тип хәбәр итте ПНС-тың хәрби вәкиле Әхмәт Бани&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/international/article2375462.ece?css=print Eastern oil terminal Brega seized: Libyan rebels] // [[The Hindu]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

21 августа - Әл-Ғәрәбстан телеканалы хәбәр итеүенсә, Каддафи көстәре Брега һәм Сирт араһында һөйләшеүҙәр алып бара һәм баш күтәреүселәргә бирелергә әҙерлеген еткерә&lt;ref&gt;[http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 Breaking: The end of Qaddafi? Update: Qaddafi’s son captured; Update: Compound surrounded; Update: Qaddafi in Algeria? Update: Qaddafi’s son attacked — live on the air; Update: White House issues statement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140428123919/http://hotair.com/archives/2011/08/21/breaking-the-end-of-qaddafi/?print=1 |date=2014-04-28 }} //Al Arabiya&lt;/ref&gt;. Шуға ҡарамаҫтан, шунан һуң да Көнсығыш фронтында алыш дауам итә.

22 августа баш күтәреүселәр көсө тулыһынса Бреганың нефть комплексын һәм бөтә ҡаланы үҙ контроленә ала, ә Каддафи ғәскәрҙәре Бреганан 25 саҡрым алыҫлыҡтағы Бәширгә сигенә&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ggXLgJkBrzw تحرير البريقه] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

=== Бин-Жәвәд өсөн икенсе алыш ===
26 августа — әлегә раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, Каддафи ғәскәрҙәре һәм Рәс-Лануф аръяғында ПНС көстәре, Ас-Сидр порты һәм ҙур булмаған Бин-Джавад ҡалаһы араһында һуғыш яңынан башлана&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Tb0PdnxUnOM CNN: Fred Pleitgen on the Eastern Frontlines in Ras Lanuf Before Sirte] // [[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Әл-Ғәрәбстан телеканалы, баш күтәреүселәр вәкилдәренең һүҙҙәренә ҡарағанда, уларҙың ғәскәрҙәре, башта Каддафи танкылары урынлашҡан хәрби базалары менән бергә, Бин-Жәвәд ҡалаһы тирәләй стратегик мөһим позицияларҙа нығына алды, тип хәбәр итә&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [http://www.businessweek.com/news/2011-08-26/libya-urgently-needs-aid-rebels-say-as-qaddafi-calls-for-jihad.html Libya Urgently Needs Aid, Rebels Say, as Qaddafi Calls for Jihad] //[[BusinessWeek|Bloomberg Businessweek]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. 26 августа Бин-Жәвәд янында ПНС армияһы хәрәкәте Сиртҡа авиаһөжүм менән оҙатылған. Атап әйткәндә, Британияның Торнадо истребителдәре Сирттағы Каддафи бункерына ракета һөжүме яһаны, был турала Бөйөк Британияның оборона министры хәбәр итте&lt;ref&gt;[http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf UK jets bomb Gaddafi hometown bunker] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111161327/http://theindependentbd.com/international/europe/67590-uk-jets-bomb-gaddafi-hometown-bunker.pdf |date=2012-01-11 }} // The Independent, 27 August 2011&lt;/ref&gt;Шулай уҡ Reuters 27 августа Күсмә милли советы хәрби көстәре Сирттан 100 км алыҫлыҡта тора тип хәбәр итә, ПНС вәкиле Мөхәммәт Завави әйтеүенсә, тыныс халыҡ араһында ҡорбандарға юл ҡуймау маҡсатында, ҡаланың бирелеүе тураһында әлегә һөҙөмтәһеҙ һөйләшеүҙәр алып барыла&lt;ref&gt;Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1426 Reporting]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // 27 August 2011 — 12:26 GMT+3 — Libya&lt;/ref&gt;. 27 августа SkyNews һылтанып, ПНС армияһы яулаған [http://wikimapia.org/#lat=30.8087953&amp;lon=18.0686474&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14165184/ru/Бен-Джавад Бин-Джавадом]&lt;ref&gt;[http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html Libia: SkyNews, ribelli conquistano Bin Jawad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127070110/http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html |date=2024-11-27 }} //ITnews, 27 August 2011 [http://hghltd.yandex.net/yandbtm?fmode=inject&amp;url=http://www.itnews.it/news/2011/0827164504037/libia-skynews-ribelli-conquistano-bin-jawad.html&amp;text=Libia:%20SkyNews,%20ribelli%20conquistano%20Bin%20Jawad&amp;l10n=ru&amp;src=F&amp;mime=html&amp;sign=720477e99b1a350f2f3c0beaf97f0560&amp;keyno=0{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}копия в кэше]&lt;/ref&gt;. Әл-Жәзирә, шулай уҡ башҡа киң мәғлүмәт саралары был хәбәрҙе раҫлаған&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7n5-l9GIq9s Libyan rebels claim victory in Bin Jawad] //[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Robert Birsel, Richard Valdmanis, Andrew Heavens [https://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828 UPDATE 1-Libyan rebels: need over 10 days to take Sirte] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} {{Архивировано|url=https://archive.today/20120701121640/http://af.reuters.com/articlePrint?articleId=AFL5E7JS06M20110828|date=2012-07-01}} //[[Reuters|Reuters Africa]], 28 August 2011&lt;/ref&gt;.

28 августа — Әл-Жәзирә репортёрҙары хәбәр итеүенсә, баш күтәреүселәр Эн-Нофалийҙы ҡулға төшөргән, [http://wikimapia.org/#lat=30.7824742&amp;lon=17.8235149&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4290727/ru/Эн-Нофалия Эн-Нофалией] ә Каддафи ғәскәрҙәре Вади-әл-Хамар үҙәненә (Красная долина) [http://wikimapia.org/#lat=31.0108653&amp;lon=17.4610519&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19381612/ru/Красная-долина Вади-эль-Хамар (Красная долина)] — Сирт алдынан Каддафи ғәскәрҙәре оборонаһының беренсе линияһына сигенгән&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110830224402/http://mdn.mainichi.jp/mdnnews/international/news/20110830p2g00m0in093000c.html Gadhafi’s wife, 3 children flee to Algeria] //[[Майнити симбун|The Mainichi Daily News]], 30 August 2011&lt;/ref&gt;. Сообщается, что бойцы армии ПНС разбились на группы и атаковали Эн-Нофалию с востока и с юга&lt;ref&gt;* Jacky Rowland [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 Reports] {{Архивировано|url=https://archive.is/20120710030001/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-2141 |date=2012-07-10 }} // Al Jazeera Blogs, 28 August 2011 — 18:41 GMT+3 — Libya
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011829134327176660.html Libyan rebels mass for assault on Sirte] // Al Jazeera, 30 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Нафуса тауҙары өсөн һуғыштар ===
29 июль - Нафуса тауҙары баш күтәреүселәренең Налуттан төньяҡтараҡ берләшкән һөжүме башлана. Баш күтәреүселәр Газея &lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14321751?print=true Libya rebels 'capture key supply route town of Ghazaya'] // [[BBC|BBC News Africa]], 28 July 2011&lt;/ref&gt; һәм Такют ҡалаларын үҙ контроленә алды&lt;ref&gt;Chris Stephen and Lizzy Davies [http://www.guardian.co.uk/world/2011/jul/28/libyan-rebels-launch-major-offensive/print Libyan rebels launch major offensive to capture key towns] //[[The Guardian]], 28 July 2011&lt;/ref&gt;. Шулай итеп, август башында Нафуса тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ипкенендә Каддафи ғәскәрҙәре ҡулында Тижи һәм Бәдр ҡалалары ғына ҡалған.

=== Һуғыштың бишенсе осоро. Күсмә милли советының Триполитанияға һөжүме (август 2011) ===
Август башына Каддафи ғәскәрҙәренең һөжүм итеү һәләте әкренләп кәмей, быға НАТО илдәренең авиацияһы һәм флотының әүҙемлеге, шулай уҡ Жәмәһириәгә ҡаршы санкциялар булышлыҡ итә. Ливияға ҡаршы операция менән етәкселек иткән генерал Шарль Бушер, Ливия ғәскәрҙәре «һөжүмде әүҙем үҫтерә алмай», тип белдерә&lt;ref&gt;[http://www.rte.ie/news/2011/0811/libya.html NATO: Gaddafi unable to launch credible attack] //{{iw|RTÉ News||en|RTÉ News and Current Affairs}}, 11 August 2011&lt;/ref&gt;. Ливияла көстәр нисбәте үҙгәрә. Авгусҡа Триполинан, Зәүиәнән, Сормандан, шулай уҡ сит илдәрҙән үҙ теләктәре менән килгәндәр иҫәбенә баш күтәреүселәрҙең көсө лә һиҙелерлек арта. Зинтан хәрби командованиеһы составында башлыса баш күтәреүселәр яғында һуғышҡан Триполи һәм Зәүиә бригадалары төҙөлә&lt;ref&gt;Karin Laub [https://ca.news.yahoo.com/libyan-government-spokesman-denies-death-moammar-gadhafis-son-160753580.html Backed by tanks and rocket fire, Libyan rebels aim for coastal towns in push toward Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=October 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} // [[The Associated Press]] /The Canadian Press [http://www.winnipegfreepress.com/world/breakingnews/127068148.html копия]&lt;/ref&gt;.

6 августа баш күтәреүселәр Триполинан 85 саҡрым алыҫлыҡта Бир-Әл-Ганем тораҡ пунктын штурм менән ала[http://wikimapia.org/#lat=32.3142659&amp;lon=12.5693893&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17510617/ru/Бир-Ганем Бир-аль-Ганем]. Быға тиклем улар ике ай буйына ошо тораҡ пунктты алырға тырышҡан, һуңынан яҡын-тирәләге тауҙарҙа нығынған. Баш күтәреүселәр әйтеүенсә, Бир-Әл-Ганем яулап алырға уларға НАТО һауа көстәре&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-6-2011-1428 Libya rebels launch push towards Zawiyah] //Al Jazeera’s Libya Live Blog, 6 August 2011&lt;/ref&gt;, шулай уҡ күбеһе Чад ялсыларынан торған, Каддафи ғәскәрҙәренең түбән хәрби рухы булышлыҡ иткән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=_zolwV-Ki_c &amp;#91;6-8-2011&amp;#93; Mercenaries Gaddafi chadians captured in Bir Al-Ghanem]&lt;/ref&gt;. Икенсе көндө Ливия премьер-министры армияға Бир-Әл-Ганемды үҙ контроленә ҡайтарыуы, әммә, Әл-Жәзирә хәбәрселәре әйтеүенсә, һәм 7 августан һуң Бир-Әл-Ғанем баш күтәреүселәр ҡулында ҡалыуы хаҡында белдерә&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/08/20118819142699446.html Libyan rebels reshuffle leadership] //Al Jazeera, 8 August 2011&lt;/ref&gt;.

11 августа, Бир-Әл-Ганемды алғандан һуң һөжүмде үҫтереп, революционерҙар Наср ҡасабаһын[http://wikimapia.org/#lat=32.4234422&amp;lon=12.6438904&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18642108/ru/Наср Наср] ала һәм, революционерҙарҙың үҙҙәре әйтеүенсә, Эз-Зәүиәгә 25 километрға яҡынлаша&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe#.TkRZ3WMRS9I Western Libya rebels strike north towards coast] //[[Reuters]], 7 September 2011&lt;/ref&gt;.

=== Әз-Зәүиә өсөн икенсе алыш ===
19 августа Эз-Зәүиә үҙәгендә һуғыш дауам итә. Әммә ҡараңғы төшөү менән революционерҙар ҡаланың күп ҡатлы ҡунаҡханаһынан һәм үҙәк майҙанынан Каддафи ғәскәрҙәрен ҡыҫырыҡлап сығара. Авиация Триполи яғынан Эз-Зәүиәгә хәрәкәт итеүсе Каддафи отрядтары колонналарына һөжүм итә уғылыуын дауам итә&lt;ref&gt;* Karin Laub [https://news.yahoo.com/libya-rebels-close-gadhafi-seizing-key-town-223859840.html «Libya Rebels Close in on Gadhafi, Seizing Key Town»]// [[Associated Press]] (via [[Yahoo! News]]), 19 August

2011

* Alex Crawford. [https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368 «Libya: Rebels Take Martyr Square in Zawiyah»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824231127/https://news.sky.com/home/world-news/article/16053368|date=2011-08-24}}// [[Sky News]], 19 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011819145519307139.html «Libyan rebels capture city near Tripoli»]. [[Al Jazeera]], 19 August 2011&lt;/ref&gt;.

20 августа революционерҙар Эз-Зәүиәнән&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=us5mc-cyNos Battle for Libya: Latest from Az Zawiyah and Zlitan ]// [[Youtube]]&lt;/ref&gt;, 50 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Триполиға һөжүм итә башланы&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/video/idUSTRE77A2Y920110821?videoId=218515424 Libya rebels take Zawiyah] // [[Reuters]], 20 August 2011&lt;/ref&gt;.

=== Триполи өсөн алыш (20—28 августа) ===
&lt;!-- [[Файл:Battle of Tripoli.svg|thumb|350px|Боевые действия в Триполи]]
В условиях сложившейся на фронтах в Ливии патовой ситуации, французское правительство, в нарушение резолюции Совбеза ООН, провело секретную операцию по снабжению оружием ливийских революционеров, действующих в регионе Западные Горы к юго-западу от Триполи. «Контейнеры с автоматами, пулеметами, гранатометами и противотанковыми ракетными комплексами Milan поначалу сбрасывались на парашютах над позициями повстанцев с транспортных самолётов. После того, как оппозиционеры добились значительных успехов, очистив от сторонников Каддафи почти весь регион, в двух местах были оборудованы небольшие аэродромы, куда стали приземляться самолёты из арабских стран, на борту которых было все то же оружие.»&lt;ref name=&quot;Nato_rebels1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nato_rebels2&quot;/&gt;

Это способствовало перелому в ходе войны. В первой декаде августа революционеры подготовили и провели неожиданную и мощную атаку на Триполи, поддерживаемую с воздуха авиацией стран НАТО (в первую очередь США, Великобритании и Франции). По неподтверждённым данным, в наступлении могли участвовать спецподразделения Катара и Объединённых Арабских Эмиратов. Более категорично высказываются сторонники и члены семьи Каддафи, в частности, Мухаммед Каддафи заявил: «Здесь ливийских повстанцев и в помине нет»&lt;ref name=&quot;interfax_flag&quot;&gt;[http://interfax.ru/print.asp?sec=1446&amp;id=204778 Флаг повстанцев над резиденцией Каддафи]//[[Интерфакс]],23.08.2011 г&lt;/ref&gt;.

[[20 августа]] началось наступление отрядов революционеров на Джанзур, находящийся между Эз-Завией и столицей. Как в дальнейшем сообщил телеканал France 24, они при интенсивной поддержке НАТО смогли преодолеть расстояние от Эз-Завии до Триполи за 12 часов&lt;ref&gt;Matthieu Mabin [http://www.france24.com/en/20110901-reporters-libya-tripoli-brigade-taking-capital-rebels-green-square-martyrs-fighters-rebellion-gaddafi The Tripoli Brigade] //[[France 24]],01 September 2011&lt;/ref&gt;. Одновременно представитель Военного совета Мисраты Саид Али Гливан заявил, что силы 32-й бригады Хамис — самого боеспособного соединения войск Каддафи — были ценой высоких потерь революционеров (более 30 погибших) выбиты со Злитена. Также было заявлено о подготовке наступления на Зувару&lt;ref&gt;Chris Stephen, Luke Harding and Peter Beaumont [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/19/tripoli-facing-advance-libya-rebels/print Tripoli facing three-sided advance by Libyan rebels] //[[The Guardian]],19 August 2011 [https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211016064213/https://jkalternativeviewpoint.com/newsinternational.php?link=11357 |date=2021-10-16 }}&lt;/ref&gt;.

Мировую известность получил эпизод с выступлением в прямом эфире канала Libiyah TV известной и популярной в Ливии журналистки и телеведущей [[Гала аль-Мисрати]] во время осады Триполи со своим обращением к повстанцам. Размахивая пистолетом в руках, ведущая пообещала лично сражаться до последней капли крови за ливийского лидера и убить любого, кто попытается ворваться в здание телевизионного центра Триполи, или умереть самой&lt;ref&gt;[http://www.ntv.ru/novosti/271161/ Известная в Ливии журналистка и телеведущая Галя аль-Мисрати погибла в тюремной камере. Ей не простили принципиальность, неприязнь к повстанцам и любовь к Каддафи.]&lt;/ref&gt;.

[[21 августа]] силы [[Национально-освободительная армия Ливии|НОА]] из Мисураты высадились в порту Триполи. Представитель Переходного Национального Совета Ливии Абдель Хафиз Гога заявил, что «Наступило время 'Ч' и повстанцы подняли восстание в Триполи». В частности, революционеры подняли восстание в восточном пригороде Триполи — Таджуре. Произошли непродолжительные бои в Джанзуре.

[[22 августа]] стали поступать сообщения, что революционеры, не встречая особого сопротивления, вошли в Триполи, а отдельные военные подразделения, в том числе и личная гвардия Каддафи, сложили оружие&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=FWX1LicbfO0 Tripoli witness speaks to Al Jazeera]&lt;/ref&gt;. Из Эз-Завии, а также из Триполи ряд телеканалов показали видеокадры
ликования людей на улицах городов&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=zOQuQsSmxDs Sky News interpreter From Tripoli right now سكاي نيوز ]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=t1WsgTLVnSY Libyan Rebel Fighters Enter Tripoli *NEW*]//[[Youtube]]
* [https://www.youtube.com/watch?v=MJg-ICWEX3U tripoli_22-08 .mp4 ]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которые некоторые российские обозреватели и блогеры посчитали «фальшивкой»&lt;ref name=&quot;blogery&quot;&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml Блогеры: Видео из Триполи — фальшивка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111118111500/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611801.shtml |date=2011-11-18 }}//[[РБК]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Тем не менее, информация о боях в районе Баб-эль-Азизии и Сук-Альджума, продолжала поступать. «Информационной бомбой» 22 августа стали сообщения о якобы пленении двух сыновей Муаммара Каддафи — Саифа аль-Ислама Каддафи и Мухаммеда Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/44218013/ns/world_news-mideast_n_africa/#.TlF_fV0RS9I Libyan rebels enter Tripoli, arrest Gadhafi’s son] //[[NBC]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;, что впоследствии было опровергнуто&lt;ref&gt;[http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml М. Каддафи позвонил К. Илюмжинову и пообещал бороться до конца] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906160902/http://top.rbc.ru/special/libya/23/08/2011/611915.shtml |date=2014-09-06 }} //[[РБК]], 23.08. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Телеканал [[CNN]] сообщил, что революционеры в ночь на 22 августа сумели также взять под свой контроль Зелёную площадь в центре Триполи&lt;ref&gt;
* [http://www.wfmz.com/news/Gadhafi-regime-appears-on-verge-of-collapse/-/121458/420156/-/view/print/-/avgxt2z/-/index.html Rebel officials: Two of Gadhafi’s sons arrested in Tripoli]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
//{{iw|WFMZ-TV}}, 22 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=SWf-lm9tnNY Libyan Freedom Fighters Take Control Of Green Square Tripoli 22/08/2011 طرابلس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, которую они хотят переименовать в Площадь Мучеников.

Поступила первая, ещё неподтверждённая информация о боях в районе правительственного комплекса [http://wikimapia.org/#lat=32.8723607&amp;lon=13.1773496&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/13341174/Azizia-Palace Баб-эль-Азизия]&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611549 Libya conflict: Fighting rages near Gaddafi compound]&lt;/ref&gt;. В этот же день пришли сообщения о взятии повстанцами телецентра и штаб-квартиры Государственного телевидения Ливии в Триполи, после чего оно прекратил свое вещание&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/1068425-newswire/ Государственное телевидение Ливии перестало выходить в эфир] //[[Euronews]], 22.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
По состоянию на 22 августа под контролем повстанцев находилось, по разным данным, от 75 до 90 процентов Триполи&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2011/8/22/516427.html Повстанцы в Триполи захватили телецентр] //[[Взгляд.ру|Взгляд]], 22.08.2011&lt;/ref&gt;. Репортёры Аль-Джазиры сообщили об артиллерийской стрельбе вблизи Баб-эль-Азизии. Иностранные репортёры, находящиеся в гостинице Риксос в Триполи, сообщили, что вблизи гостиницы слышны выстрелы и, судя по всему, идут бои&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot;&gt;Matthew Price
[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14611043 Inside Tripoli’s Rixos hotel as rebels close in] // [[BBC|BBC News Africa]], 22 August 2011 [http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in копия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313212423/http://www.freak-search.com/en/thread/5521198/inside_tripolis_rixos_hotel_as_rebels_close_in |date=2016-03-13 }}&lt;/ref&gt;. При этом они сообщают, что семьи высокопоставленных чиновников правительства Каддафи покинули гостиницу Риксос&lt;ref name=&quot;MatthewPrice&quot; /&gt;.
В интернете появилось видео, показывающее, что Зинтанский батальон революционеров контролируют аэропорт Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=1IwgBiAmUG0 1918996174183 40238]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

Также сообщается о боях за [http://wikimapia.org/#lat=32.8999119&amp;lon=13.2854748&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига авиабазу Митига]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-22-2011-1144 Nasser report] //Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt; и район Аль-Мансур.

Аль-Джазира сообщила, что, возможно, началось восстание и в [http://wikimapia.org/#lat=32.6454459&amp;lon=14.2611122&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2274149/ru/Эль-Хомс Эль-Хомсе], находящемся между Злитеном и Триполи. В этот же день корреспондент Аль-Джазиры, направлявшийся с отрядами революционеров из Мисраты в сторону Триполи сообщил, что Эль-Хомс находится под контролем революционных сил, однако рядом со Злитеном были очаги сопротивления войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/video/africa/2011/08/20118233515276905.html Eastern rebels press onwards to Tripoli]//Al Jazeera, 22 August 2011&lt;/ref&gt;.

22 августа 2011 года телеканал SkyNews сообщил, что после входа революционеров в Триполи, цены на нефть на мировых рынках резко упали&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zYJOB3Vhdig LIBYA: Oil Prices Fall As Rebels Enter Tripoli 8/22/11]&lt;/ref&gt;.

Также, 22 августа поступила первая неподтверждённая информация, что город Зувара на побережье Средиземного моря, поднявший накануне восстание и присоединившийся к революционерам, подвергся сильному обстрелу с систем залпового огня с трёх направлений&lt;ref&gt;[https://twitter.com/#!/search/zuwarah Твиттер]&lt;/ref&gt;{{уточнить}}. В дальнейшем информация о блокаде восставшей Зувары подтвердилась. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что силы НАТО перехватили крылатую ракету, выпущенную в Сирте.

[[23 августа]] Саиф аль-Ислам Каддафи появился в гостинице Риксос и опроверг слухи о своём аресте&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/23/gaddafi-son-denies-capture/ Сын Каддафи обвиняет Запад в информационной войне]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]], 23.80.2011 г.&lt;/ref&gt;. Взять под свой контроль Баб-эль-Азизию революционеры накануне не смогли, так как сообщается, что в этом районе высокая концентрация войск Каддафи. Накануне авиация НАТО осуществила мощнейшую бомбардировку Баб-эль-Азизии, поразив как минимум 40 целей. Обозреватели предполагают, что полковник Каддафи с высокой долей вероятности может находиться именно в правительственном комплексе Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356406 Резиденция Каддафи остается неприступной] // [[Вести]],23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Обозреватели обращали внимание, что, благодаря подземным коммуникациям, которые, в частности, соединяют Баб-эль-Азизию и гостиницу Риксос, Каддафи и высокопоставленные чиновники Джамахирии, а также верные ему войска всё ещё могли передвигаться по Триполи&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=qdh4rrsNHFE Skynews: Mark Stone speaks out about his experience in Libya under hotel arrest]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщил, что революционеры находятся в 500 метрах от правительственной резиденции Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 Rebels are 500 metres only from Bab Al-Aziziyah.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825015723/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1305 |date=2011-08-25 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;. Также приходят сообщения от журналистов и репортёров, находящихся в гостинице Риксос. По их словам, в гостинице, которую власти запретили им покидать, нет света&lt;ref&gt;Jeremy W. Peters
[https://www.nytimes.com/2011/08/23/world/africa/23press.html?_r=3&amp;pagewanted=print Journalists Kept in Hotel as Battle Rages Outside] // [[The New York Times]], 22 August 2011&lt;/ref&gt;. Телеканал Аль-Джазира сообщает, что революционеры преодолели первые ворота и вошли на территорию Баб-эль-Азизии. Перед этим авиация НАТО разрушила часть стены комплекса Баб-эль-Азизия&lt;ref&gt;Zeina Khodr [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-23-2011-1801 Libyan opposition forces have entered Muammar Gaddafi’s Bab al-Aziziya compound.]//Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;, благодаря чему их отряды смогли проникнуть внутрь&lt;ref&gt;
* [https://news.sky.com/home/world-news/article/16055237 Libyan Rebels 'Enter Gaddafi’s House'] //[[Sky News]], 23 August 2011
* [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/20118234144136279.html Fighting rages at Gaddafi compound] //Al Jazeera — Africa, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Вечером 23 августа появились сообщения, что силы повстанцев после четырёх часов ожесточённых боёв сумели захватить Баб-эль-Азизию&lt;ref&gt;
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14630702 Rebels 'breach Gaddafi compound'] // [[BBC|BBC News Africa]], 23 August 2011
* Peter Graff [https://www.reuters.com/assets/print?aid=USTRE77A2Y920110823 Gaddafi to «fight to end» as rebels seize HQ] //[[Reuters]], 23 August 2011
* [https://www.youtube.com/watch?v=xInR9Kduy-c «What goes up must come down»]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.

О противоречивости и нестабильности ситуации в Ливии по состоянию на 23 августа сообщили корреспонденты Первого канала, что оставшиеся войска Каддафи не потеряли контроль над частью территории Ливии. В частности, корреспонденты не смогли пересечь границу с Ливией через пограничный пункт [http://wikimapia.org/#lat=33.1479&amp;lon=11.5692902&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир], который оставался на тот момент в руках отрядов Каддафи, и граница по-сути, была закрыта&lt;ref&gt;Максим Киселев, Григорий Емельянов [http://www.1tv.ru/news/world/183337 Картина боевых действий в столице Ливии меняется до противоположности] // [[Первый канал]], 23.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Известно также, что такие важные города, как Бени-Валид, Сирт, а также города на юге Ливии — Себха, Гадамес, Хун и Гат — оставались в руках верных Каддафи войск. Однако город [http://wikimapia.org/#lat=32.9429964&amp;lon=12.0768929&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], находящийся в 60 км к востоку от границы с Тунисом, согласно сообщениям Аль-Арабии, контролируется революционерами. Телеканал сообщает, что накануне города [http://wikimapia.org/#lat=32.9270763&amp;lon=12.0859909&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара] и [http://wikimapia.org/#lat=32.7565304&amp;lon=12.3936081&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Аджейлат] подверглись артобстрелу войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 Forces loyal to Muammar Gaddafi were shelling Zuara, a Libyan port town about 60km (40 miles) from the Tunisian borde] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120707015538/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-0026 |date=2012-07-07 }} //Al Jazeera Blogs, 23 August 2011&lt;/ref&gt;.

23 августа 2011 года посол Ливии в Объединённых Арабских Эмиратах [[Ареф Али Найед]] сообщил, что нефтепромышленный комплекс Эз-Завии пострадал незначительно, повреждения устранимы и переработка нефти возобновится в ближайшее время&lt;ref&gt;[https://news.yahoo.com/libya-rebel-aide-zawiya-refinery-not-badly-damaged-193024579.html Libya rebel aide: Zawiya refinery not badly damaged]&lt;/ref&gt;. В этот же день представитель революционеров Ахмед Бани сообщил телеканалу [http://www.alaan.tv/ Эль-Аан], что «Нефтеперерабатывающие предприятия Бреги и Рас-Лануфа освобождены» и находятся под контролем революционеров&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=wNUofRq91UY العقيد احمد باني — المتحدث الرسمي باسم المجلس العسكري]&lt;/ref&gt;.

[[24 августа]] большая наземная часть Триполи, включая правительственный комплекс Баб-эль-Азизия была под контролем революционеров, однако, как сообщают Аль-Джазира и Reuters, в городе, особенно в темное время суток, ещё слышны выстрелы, в том числе артиллерийский огонь и выстрелы снайперов&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1058 Libyans celebrate their gains, despite remaining pockets of resistance in the capital and elsewhere.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Представитель правительства Каддафи Мусса Ибрагим сообщил, что сопротивление революционерам продлится месяцы и даже годы.

«Мы превратим Ливию в вулкан с лавой под ногами у захватчиков и агентов-предателей» — заявил он по телефону. Сам Муамар Каддафи по телефону сообщил радиостанции Аль-Аруба, что находится в Ливии, но косвенно признал, что покинул Триполи. По его словам, «уход из Триполи и резиденции был тактическим манёвром», а находиться в части города, по которой авиация НАТО нанесла уже более 60 ракетных ударов, было бы бессмысленно&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/only_video.html?vid=356593 В Триполи ищут бункер Муаммара Каддафи]//[[Вести]],24.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По словам представителя повстанцев Омара Аль-Гирани, по жилым районам города было выпущено 7 ракет Град, а в районе аэропорта временами слышен миномётный огонь. Также информационное агентство Reuters сообщает о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6&gt;Missy Ryan and Ulf Laessing [https://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 Gaddafi flees Tripoli HQ ransacked by rebels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924154825/http://www.reuters.com/article/2011/08/24/us-libya-idUSTRE77A2Y920110824 |date=2015-09-24 }} //[[Reuters]],24 August 2011&lt;/ref&gt;.
Позже Аль-Джазира сообщила со ссылкой на представителя революционеров, что бои идут южнее Триполи, где, по некоторым данным, может укрываться сам полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1418 Fighting is under way in an area just south of Tripoli where Muammar Gaddafi may be hiding.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сама же Баб-эль-Азизия, а также Аль-Мансура и гостиница Риксос, по словам корреспондентов Аль-Джазиры, находится под ракетным обстрелом со стороны района Абу-Салим&lt;ref&gt;
* Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1440 Just left the Bab al-Aziziya. Sniper fire first, then rockets landed behind, in front and then 20 meters from me as I lay on the ground.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011
* [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1512 Forces loyal to Muammar Gaddafi are bombarding areas of central Tripoli including the Gaddafi compound seized by rebels a day before ]//Al
Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру появилось сообщение репортёров Аль-Джазиры, что все иностранные журналисты, находившиеся ранее в гостинице Риксос, были эвакуированы «четырьмя или пятью машинами»&lt;ref&gt;Evan Hill, [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-24-2011-1913 All foreign journalists were evacuated from the Rixos Hotel.]//Al Jazeera Blogs, 24 August 2011&lt;/ref&gt;. Сами революционеры, по словам репортёров Аль-Джазиры, используют захваченную накануне резиденцию Каддафи — Баб-эль-Азизию в качестве своего военного штаба&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=v-L9prv-CzM Rebels make steady gains in Tripoli]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Приходят сообщения об ожесточённых боях в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8512545&amp;lon=13.1907606&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим] в Триполи. Известно также, что лоялисты продолжают удерживать [http://wikimapia.org/#lat=32.8499566&amp;lon=13.2049227&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1793242/ru/Абу-Салимский-зоопарк территорию зоопарка], а их снайперы находятся в парке [http://wikimapia.org/#lat=32.8658906&amp;lon=13.1963396&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/16567502/ru/парк-Альнассер Альнассер]. Оплотом войск Каддафи в
центре Триполи считается [http://wikimapia.org/#lat=32.8623399&amp;lon=13.1978095&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=s&amp;v=9&amp;show=/5793739/ru/Пансион пансион], в котором Саиф-аль-Ислам принимал гостей. В целом, по данным революционеров, которых цитирует Аль-Джазира, в боях за Триполи на 24 августа они потеряли свыше 400 человек убитыми и 2000 раненными&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011824131527528610.html Price on Gaddafi’s head as fighting goes on ]//Al Jazeera, 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Ночью появились сообщения, что в Триполи были похищены четыре итальянских журналиста, ехавших по Триполи, а перевозивший их водитель был убит&lt;ref&gt;Martin Evans [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721601/Libya-Gaddafis-forces-rally-after-call-to-rid-Tripoli-of-traitors.html Gadhafi’s forces rally after call to rid Tripoli of 'traitors'] //[[The Daily Telegraph]] [http://www.vancouversun.com/cars/Gadhafi+forces+rally+after+call+Tripoli+traitors/5301979/story.html копия]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

24 августа 2011 года представитель Переходного Национального Совета Ливии Ахмед Джехани, отвечающий за восстановление инфраструктуры в Ливии, заявил, что Переходный Национальный Совет обещает соблюдать все ранее подписанные правительством Каддафи нефтяные контракты. «Вопрос об аннулировании каких-либо контрактов не стоит» — сообщил Ахмед Джихани&lt;ref&gt;[http://arabnews.com/economy/article493279.ece Libyan rebels to honor all oil contracts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110826041221/http://arabnews.com/economy/article493279.ece |date=2011-08-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 августа]] немного прояснилась ситуация с городом [http://wikimapia.org/#lat=32.9307504&amp;lon=12.0787811&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1024169/ru/Зувара Зувара], с которого до этого приходила противоречивая информация. По словам представителя войск революционеров полковника Абду Салема, их силы удерживают город, который находится в осаде войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтанского командования, однако те не могут их выделить, «так как все силы брошены на Триполи». По словам Абду Салема, революционеры заняли и контролируют центр Зувары, а участок побережья к западу от Зувары и до тунисской границы остаётся под контролем войск Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.theprovince.com/news/Zuwarah+comes+under+fire/5304819/story.html Zuwarah comes under fire]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }} //[[The Province]]/[[Reuters]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. Чуть позже, по некоторым данным, бой за Зувару закончился и силы революционеров сняли блокаду города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=saOefK7v8aU Battle for liberating the city Zuwarah | Euronews 25-8-2011 | مركة تحرير زوارة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. В Триполи подтвердилась информация о том, что иностранные журналисты освобождены из гостиницы Риксос&lt;ref&gt;Kareem Fahim and Rick Gladstone [https://www.nytimes.com/2011/08/25/world/africa/25libya.html?scp=1&amp;sq=Libyan%20rebels%20put%20bounty%20on%20Gadhafi&amp;st=cse Libyan rebels put bounty on Gadhafi] //[[The New York Times]], [http://www.post-gazette.com/pg/11237/1169791-82-0.stm?cmpid=nationworld.xml копия]&lt;/ref&gt;, а в саму гостиницу вошли войска революционеров; а также о похищении четырёх итальянских и ранении двух французских журналистов. Активные боевые действия, как сообщается, проходят по периметру захваченной накануне силами революционеров [http://wikimapia.org/#lat=32.871766&amp;lon=13.1744957&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13341174/ru/Баб-эль-Азизия Баб-эль-Азизии], а также в соседнем районе [http://wikimapia.org/#lat=32.8461349&amp;lon=13.1812763&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]. В район [http://wikimapia.org/#lat=32.8843444&amp;lon=13.2558632&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16732680/ru/Сук-Аль-Джумаа Сук-Альджумаа], находящийся на северо-востоке Триполи, согласно поступающей информации, прибыли подкрепления революционеров из Мисраты&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/top-news/109-world-top-news/25372-libyan-rebels-gear-for-kadhafi-knockout-punch.html Libyan rebels gear for Kadhafi knockout punch] //{{iw|Business Recorder}}&lt;/ref&gt;, которые считаются наиболее эффективными в условиях уличных боёв. Телеканал Аль-Джазира сообщает о том, что войска революционеров начали прочёсывать подземные тоннели Триполи в поисках полковника Каддафи, а также лояльных ему войск, которые могли укрыться в подземных коммуникациях&lt;ref&gt;
* [https://www.youtube.com/watch?v=vo1Pl-lkRWA AJE: Libyan Freedom Fighters explore Gaddafis bunker]//[[Youtube]]
* [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14670829 Libya: Inside Gaddafi’s underground fortress] // [[BBC|BBC News Africa]], 25 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, под Триполи не менее десятка бункеров с подземной инфраструктурой, не связанных между собой&lt;ref&gt;Максим Киселёв [http://www.1tv.ru/news/world/183500 Муамар Каддафи выступил с новым обращением к ливийцам] // [[Первый канал]], 25.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Также продолжались бои в районе Абу-Салим&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-25-2011-2027 Libyan rebels stormed Tripoli’s Abu Salim district, one of the main holdouts of forces loyal to Muammar Gaddafi in the capital, on Thursday after a NATO airstrike on a building in the area, a Reuters correspondent said.]//Al Jazeera Blogs, 25 August 2011&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Libya rebel checkpoint by VOA.jpg|thumb|350px|Контрольно-пропускной пункт повстанцев в Триполи]]

[[26 августа]] продолжилось наступление сил революционеров на юге Триполи, в районах [http://wikimapia.org/#lat=32.8466036&amp;lon=13.1784868&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5139333/ru/Абусалим Абу-Салим]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=ZaWlmd4KXgo Fierce battles rock Tripoli neighbourhood of Abu Salim]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml Libyan rebels storm Abu Salim district in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140108010024/http://english.cntv.cn/program/newsupdate/20110826/109041.shtml |date=2014-01-08 }}//[[Центральное телевидение Китая|China Central Television]], 26 August 2011&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=32.8499206&amp;lon=13.2096863&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12660299/ru/Хатба-Шаркия Хатба Шаркия], которые остаются главными очагами сопротивления сил Каддафи в столице&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183517 Ожесточенные бои в Ливии развернулись за родной город Муамара Каддафи Сирт]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, большая часть Абу-Салима уже взята под контроль сил революционеров&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/video/2011/08/26/libyan-rebels-storm-abu-salim?videoId=218719766&amp;videoChannel=117760 Libyan rebels storm Abu Salim (1:08)] //[[Reuters]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;. Атаке войск Каддафи подвергся [http://wikimapia.org/#lat=32.8987228&amp;lon=13.2919121&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/872913/ru/Аэропорт-Митига аэропорт Триполи], в котором, как сообщают источники революционеров, ракетным огнём были уничтожены как минимум 4 самолёта&lt;ref&gt;Vivian Salama and Emre Peker [https://www.bloomberg.com/news/2011-08-26/libyan-rebels-seek-aid-as-qaddafi-calls-on-muslim-clerics-to-incite-jihad.html Libyan Rebels Seek Aid as Qaddafi Invokes Jihad] //[[Bloomberg]],26 August 2011&lt;/ref&gt;. Репортёры, освобождённые накануне из гостиницы Риксос, переместились сейчас в гостиницу «Коринфия»&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/183536 В Триполи оппозиции пока так и не удалось взять под контроль всю территорию города]// [[Первый канал]], 26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.

Ночью в столицу из Бенгази перебрался Переходный Национальный Совет. В ответ на возросшие беспорядки и грабежи, представитель переходного правительства Мустафа Абдель Джалиль просит жителей Триполи прекратить мародёрство. «Вы — это те, кто претворит в жизнь все наши мечты, мы в этом уверены, прошу вас, уважайте город вокруг вас. Это ваше имущество, берегите его», — обращается официальный представитель оппозиции Мустафа Абдель Джалиль к жителям столицы&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550474&amp;cid=9 Переходный национальный совет начал работу в Триполи]//[[Вести]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. В самом городе, как передают корреспонденты Аль-Джазиры, из Абу-Салимской тюрьмы были освобождены 107 политзаключённых&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=sVgMBI8Ko_I Libyan political prisoners set free]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Вечером информагентства сообщили, что революционеры продвинулись в район [http://wikimapia.org/#lat=32.7509001&amp;lon=13.1425667&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/18628309/ru/Ямук Ямук] южнее Триполи по дороге на [http://wikimapia.org/#lat=32.6690756&amp;lon=13.1524372&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропорт-Триполи-Бенгашир аэропорт Бенгашир], где находится [http://wikimapia.org/#lat=32.7331947&amp;lon=13.1489825&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19119193/ru/Военная-база-Ямук военный лагерь Ярмук] 32-го батальона спецназначения Хамиса. Евроньюс сообщает, что, несмотря на ожесточённое сопротивление войск Хамиса, революционерам удалось прорваться на территорию склада, где было обнаружено большое количество оружия и боеприпасов&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]],26.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Параллельно приходили сообщения с западного фронта близ Тунисской границы, где, по некоторым данным, войскам революционеров удалось захватить военную базу [[Марзак-аль-Шамс]] в городе Зувара&lt;ref&gt;[https://allafrica.com/stories/201108260810.html AU Leaders to Map Way for Libya] // {{iw|AllAfrica}}, 26 August 2011&lt;/ref&gt;, а некоторые СМИ, ссылаясь на Аль-Джазиру, сообщили о боях войск Каддафи с силами армии ПНС в районе Рас-Адждира, возле самой ливийско-тунисской границы&lt;ref&gt;John Thorne [http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli Rebels focus on rebuilding Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828074247/http://www.thenational.ae/news/worldwide/africa/rebels-focus-on-rebuilding-tripoli |date=2011-08-28 }} //The National, 26 August 2011&lt;/ref&gt;.

26 августа 2011 года официальный представитель ПНС по финансам и нефти Али Тархуни сообщил, что в ближайшее время будут приниматься меры по восстановлению основной сферы ливийского экспорта — нефтедобычи. «Состояние нефтедобывающей и нефтеперерабатывающей инфраструктуры гораздо лучше, чем мы ожидали, повреждения минимальны. Конечно, есть полностью разрушенные сооружения, но в целом ущерб составляет не более 10 процентов. За две недели мы планируем выйти на экспорт 500—600 тысяч баррелей в сутки», — заявил он&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=550122 Ливия начинает восстанавливать экономику]&lt;/ref&gt;.

[[27 августа]] появились сообщения, что войскам революционеров удалось взять под свой контроль главный пограничный переход на границе Ливии с Тунисом — [http://wikimapia.org/#lat=33.1484749&amp;lon=11.568861&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1023889/ru/МАПП-Рас-Эль-Джадир Рас-Адждир]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nyHgLktDRFo Zuwara FF liberate Tunisian border | 25-8-2011 | تحرير الحدود مع تونس]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;, что открывает путь для поставок гуманитарной помощи в Триполи, который сейчас испытывает нехватку продуктов питания и медикаментов&lt;ref&gt;
* Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-0808 Rebels took control of the Ras Jdir border post on Libya’s frontier with Tunisia on Friday after clashes with soldiers loyal to Muammar Gaddafi]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011
* [http://www.1tv.ru/news/world/183596 Муамар Каддафи, возможно, находится в Алжире] //[[Первый канал]], 27.08.2011 г.
* [http://www.vesti.ru/doc.html?id=551054 Ливийские повстанцы захватили КПП на границе с Тунисом]//[[Вести]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;.
В Триполи сопротивление революционерам с центральной части города переместилось на его южные окраины. Бои ведутся в районе [http://wikimapia.org/#lat=32.6687143&amp;lon=13.1395626&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/78154/ru/Международный-Аэропор%D1%8%202-Триполи-Бенгашир Южного аэропорта]&lt;ref&gt;* [http://www.tribune-chronicle.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5030 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out] //{{iw|Tribune Chronicle}}, 27 August 2011
* [http://www.advertiser-tribune.com/page/content.detail/id/145418/Tripoli-calmer-as-Gadhafi-s-men-pushed-out-.html?isap=1&amp;nav=5017 Tripoli calmer as Gadhafi’s men pushed out]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //Advertiser-Tribune, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, который, по некоторым данным, уже находится под контролем революционеров&lt;ref&gt;[http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 Revolutionaries Take Control of Tripoli International Airport] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828232634/http://www.tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=6773 |date=2011-08-28 }} //The Tripoli Post, 27 August 2011&lt;/ref&gt;. Аль-Джазира сообщает об установлении ими контроля и над южным пригородом Триполи Саллахаддин, находящемся между столицей и Международным аэропортом&lt;ref&gt;Evan Hill [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-27-2011-1508 Al Jazeera’s Evan Hill sent us a picture of children in the Salaheddin neighbourhood on the southern outskirts of Tripoli looking through a box looted from a nearby criminal investigations office. Rebels overran the district on Friday en route to a battle at the Khamis Brigade barracks. The box contained telephones. The children also looted sneakers.]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;, а также пригородом Триполи, известным как
[http://wikimapia.org/#lat=32.6848252&amp;lon=13.1762981&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/12327876/ru/Каср-Ибн-Гашир Каср-ибн-Гашир]&lt;ref&gt;Hadeel Al-Shalchi, Paul Schemm [http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-rebels-claim-victory-south-of-Tripoli-2140557.php «Tripoli Faces Severe Shortages of Food, Fuel»]. [[Associated Press]] (via ''[[Seattle Post-Intelligencer]]''), 27 August 2011.&lt;/ref&gt;. Район Абу Салим, в котором накануне шли ожесточённые бои, как передаёт телеканал EuroNews, сейчас контролируется войсками революционеров&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ Ливия: 19-летнюю девушку заставляли убивать] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111203035755/http://ru.euronews.net/2011/08/27/gaddafi-fighter-recounts-her-nightmare-war/ |date=2011-12-03 }} //[[Euronews]], 27.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Сообщается, что центр
Триполи постепенно возвращается к мирной жизни, однако испытывается острый дефицит продовольствия и медикаментов&lt;ref&gt;Evan Hill [http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011826153127184768.html People of Tripoli pick up the pieces]//Al Jazeera Blogs, 27 August 2011&lt;/ref&gt;.

[[28 августа]] корреспонденты Аль-Джазиры сообщили, что на западе Ливии пограничный с Тунисом пункт Рас-Адждир и прилегающие к нему районы Ливии, в основном под контролем сил революционеров, а очаги сопротивления войск Каддафи остаются только возле города [http://wikimapia.org/#lat=32.7568192&amp;lon=12.3692322&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10756813/ru/Эль-Аджейлат Эль-Аджейлат]&lt;ref&gt;Sue Turton [http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-aug-28-2011-1724 Just back from the main Tunisian border crossing now in rebel hands. Small pocket of Gaddafi fighters left in that region near Al Ajaylat]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;. По некоторым данным, в Тунис после открытия КПП Рас-Адждир хлынул поток беженцев из Ливии, а Триполи находится под контролем сил Переходного Национального Совета. В столице, по словам очевидцев, уже стреляют значительно реже, одновременно цены на продукты резко подскочили&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=552204&amp;cid=9 Ливийцы бегут в Тунис] //
[[Вести]], 28.08.2011 г.&lt;/ref&gt;, испытывается острая нехватка воды&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/08/2011828132830309850.html Libya fighters surge towards Gaddafi hometown]//Al Jazeera Blogs, 28 August 2011&lt;/ref&gt;.
После взятия революционными силами Триполи бои в западной части страны перекинулись на восточную часть Триполитании, где Бени-Валид до сих пор оставался под контролем отрядов Каддафи, а с [http://wikimapia.org/#lat=32.5866698&amp;lon=14.0384674&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5834583/ru/Мсаллата Мсаллаты] и [http://wikimapia.org/#lat=32.4385106&amp;lon=13.6478519&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/988014/ru/Тархуна Тархуны] приходила противоречивая информация: по некоторым данным, Тархуна уже перешла под контроль сил революционеров, наступавших со стороны Мисраты&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=6EnKusO9o88 كتيبة الأوفياء لثوار ترهونة المنضمين من مختلف المدن يحررون مدينتهم وسط فرحة الأهالي أغسطس2011]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;. Отдельные видео косвенно говорят о том, что силы оппозиции смогли овладеть и последним оплотом войск Каддафи в горах Нафуса — [http://wikimapia.org/#lat=32.0483884&amp;lon=12.8885078&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14697761/ru/Эль-Ассабаа Ассабаа], который находится между Гарьяном и Яфраном, и куда отступили отряды Каддафи после потери Гарьяна&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=b5vJMxpnPbs ثوار مدينة الاصابعة]//[[Youtube]]&lt;/ref&gt;.
Тем не менее, продолжают поступать многочисленные сообщения, в том числе и спекулятивные, о периодических атаках отрядов Каддафи на южные районы Триполи. Так, российская газета «Аргументы.ру», сообщила о якобы взятии силами [[Бригада Хамиса|32-й бригады спецназначения Хамис]] в ночь на 4 сентября южных районов Триполи и нескольких диверсионных операциях в столице Ливии (якобы была взорвана гостиница «Аль Фатех», в которой жили представители революционеров из Мисураты; а в районе города Завия якобы было атаковано и понесло серьёзные потери подразделение английского спецназа SAS)&lt;ref&gt;Александр Григорьев [http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 Спецназ сил Каддафи провел успешную операцию в ливийской столице] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122152748/http://news.argumenti.ru/world/2011/09/123194 |date=2011-11-22 }} // [[Аргументы недели]], 04.09. 2011 г.&lt;/ref&gt;. Но никакого подтверждения эта информация не получила, а по состоянию на 7 сентября батальоны «бригады Хамиса» были значительно (на 150—180 километров) оттеснены от Триполи в юго-восточном направлении. [[11 сентября]] Председатель Переходного Национального Совета Ливии Мустафа Абдель Джалиль впервые после начала вооружённого конфликта в Ливии прибыл в Триполи&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |title=Лидер Переходного национального совета Ливии Джалиль прибыл в Триполи |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203055303/http://tribuna.com.ua/news/284382.htm |date=2019-02-03 }}&lt;/ref&gt;, а несколькими днями ранее — [[9 сентября]] — в столице была полностью возобновлена подача питьевой воды населению&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n259063 Almost 90 % of Tripoli now has water: NTC]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |title=В Триполи восстановлено водоснабжение |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |archivedate=2016-03-04 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110151/http://russian.cntv.cn/program/news_ru/20110908/103015.shtml |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.

За время боёв за Триполи войска ПНС потеряли убитыми как минимум 1700 человек. О потерях войск Каддафи данных нет, однако известно, что всего 32-я бригада спецназначения «Хамис» с начала конфликта потеряла не менее 9 тыс. человек убитыми&lt;ref&gt;[http://www.miamiherald.com/2011/09/08/2395937/libyan-estimate-at-least-30000.html Libyan estimate: At least 30,000 died in the war]&lt;/ref&gt;.

По данным британской газеты [[Daily Telegraph]] ключевую роль во взятии Триполи сыграли не ливийские повстанцы, а британская SAS, бойцы которой были одеты как обычные сторонники ПНС и имели такое же оружие&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8721291/Libya-SAS-leads-hunt-for-Gaddafi.html Libya: SAS leads hunt for Gaddafi]&lt;/ref&gt;.

Результатом взятия войсками ПНС Триполи стала потеря войсками Каддафи и правительством Джамахирии контроля над ситуацией в Триполитании (в дальнейшем ряд членов правительства Джамахирии были задержаны, часть бывших чиновников бежала), фактическое признание мировым сообществом легитимности власти Переходного Национального Совета, закреплённой признанием новой власти
Ливии Советом Безопасности ООН 17 сентября 2011 года&lt;ref&gt;[https://poslezavtra.com.ua/oon-priznala-perexodnoj-sovet-livii-i-oslabila-sankcii-protiv-etoj-strany/ ООН признала Переходной совет Ливии и ослабила санкции против этой страны]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; предоставлением представителю новой власти Ливии (Переходного Национального Совета) места члена в Совете Безопасности ООН. Формально это значит, что Организация Объединённых Наций больше не признаёт правительство Муаммара Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/main/2011/09/17/891071.html МИД РФ приветствует создание Миссии ООН по поддержке в Ливии]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Триполи ҡолағандан һуң хәл (сентябрь 2011) ===
&lt;!-- После падения Триполи войска Муаммара Каддафи отступили из города в юго-восточном направлении. Несмотря на значительные потери и утрату контроля над столицей, сторонники Каддафи сохранили контроль над частью территории Ливии, включая города Бени-Валид, Сирт и Себху. Западнее Триполи одним из очагов сопротивления лоялистов остался район вокруг города [http://wikimapia.org/#lat=32.8304138&amp;lon=12.0899391&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/2501955/ru/Аль-Джамиль Джамиль]. Несмотря на то, что сам город перешёл под контроль революционеров ещё 27 августа&lt;ref&gt;[http://bighaber.com/haber/libya-rebels-take-prime-ministers-hometown-1094254.html Libya rebels take prime minister’s hometown]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;, на всем протяжении трассы к тунисской границе сохранялись очаги сопротивления&lt;ref&gt;[http://www.1tv.ru/news/world/184289 В Триполи найдены документы о том, что западные спецслужбы сотрудничали с Каддафи]&lt;/ref&gt;.

В отличие от Триполи, где, как показал ход событий, наступавшим силам оппозиционеров жители Триполи отнеслись достаточно лояльно,
[http://wikimapia.org/#lat=31.1947417&amp;lon=16.5732193&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/8840546/ru/Сирт Сирт], родной город Каддафи, всегда считался его оплотом, в который в своё время он вкладывал огромные финансовые средства. Косвенно о презрении по отношению к вооружённой борьбе против правительства Каддафи свидетельствовали события 28 марта, когда вступившим накануне в Бин-Джавад и Эн-Нофаллию повстанцам и начавшим отступление после огня подошедших правительственных сил, местное население также оказывало сопротивление. После битвы за Триполи, где повстанцы за неделю сумели взять под свой контроль столицу, одновременно очистив от войск Каддафи путь к границе с Тунисом, бои переместились к юго-востоку от столицы, а именно — к городам Бени-Валид и Сирт.

После 27 августа стало понятно, что Сирт остаётся одним из немногих городов, которые ещё способны оказать сопротивление наступающим отрядами ПНС. С другой стороны, отрядам ПНС, завладевшим к концу августа всем побережьем Триполитании и Киренаики, контроль над Сиртом нужен был для объединения и восстановления сухопутного сообщения в Ливии, так как Сирт и прилегающие к нему районы разделяют эти две крупнейшие исторически сложившиеся области государства. К тому же, именно Сирт назывался тем местом, где, по мнению некоторых обозревателей, ещё мог скрываться Каддафи, либо его приближенные или родственники, о чём косвенно могло свидетельствовать то яростное сопротивление, с которым столкнулись наступавшие с запада и с востока войска ПНС&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/26/euronews-on-the-frontline-in-tripoli/ Репортаж под пулями: эксклюзив «евроньюс»]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} //[[Euronews]]&lt;/ref&gt;. К тому же контроль над городом, являющимся родным для М. Каддафи, носит символическое значение, а потому установление контроля над ним для ПНС является принципиальным. Известно также, что в западной части Сирта проживает значительное количество переселенцев из Мисраты, а в восточной — переселенцев из Бенгази и восточной Ливии&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irRTISnrCLA Anti-Gaddafi Forces Advance Into Sirte]&lt;/ref&gt;.

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валид] — считается оплотом племени Варфалла, крупнейшего племени Ливии.

В начале сентября 2011 года на одно из первых мест выходит общинно-племенной фактор в ведении боевых действий между сторонами в центральной части Ливии. Поэтому, начиная с сентября 2011 года, наступающим в центральном регионе, особенно чувствительном к племенной динамике, силам недавно сформированной революционерами Национально-освободительной армии и представителям Переходного Национального Совета, приходится чередовать наступательные операции с переговорами не только с представителями войск Каддафи, но и с племенными вождями. Территория, где находится город Бени-Валид, имеет очень сложный рельеф, пересечена множеством глубоких балок, что делает взятие города крайне сложным, а также даёт явное преимущество обороняющейся
стороне&lt;ref name=autogenerated2&gt;[https://archive.is/20130105155607/au.news.yahoo.com/world/a/-/world/10232321/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.--&gt;

=== Тархуна өсөн алыш ===
&lt;!-- [[28 августа]] между Тархуной и Бени-Валидом произошёл бой между отступающими от Триполи силами верных Каддафи и отрядами бывших повстанцев, в результате чего, по неподтверждённым на тот момент данным, погиб Хамис Каддафи — командующий 32-й бригады спецназначения и, по мнению некоторых обозревателей, самый кровавый сын полковника
Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/08/30/libya.war/index.html International community moves to avert humanitarian crisis in Tripoli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305051827/http://www.printthis.clickability.com/pt/cpt?expire=&amp;title=International+community+moves+to+avert+humanitarian+crisis+in+Tripoli+-+CNN.com&amp;urlID=459409092&amp;action=cpt&amp;partnerID=212106&amp;fb=Y&amp;url=http%3A%2F%2Fedition.cnn.com%2F2011%2FWORLD%2Fafrica%2F08%2F30%2Flibya.war%2Findex.html |date=2016-03-05 }}//[[CNN]], 31 August 2011&lt;/ref&gt;. Информацию проверить не представлялось возможным, что дало отдельным СМИ повод для многочисленных спекуляций как на тему гибели Хамиса Каддафи, так и о самих боевых
действиях&lt;ref&gt;[http://www.segodnia.ru/pda.php?pgid=2&amp;rzdl=53&amp;elmid=14621 Хамис Каддафи: Не ждали?]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}//Информационно-аналитическое издание Сегодня.ру, 01.09.2011 г&lt;/ref&gt;. Позже, 17 октября 2011 года телеканал «Аррай», известный своей поддержкой М. Каддафи, подтвердил гибель Хамиса во время битвы за Тархуну&lt;ref name=&quot;montrealgazette.com&quot;/&gt;.

[[29 августа]] к западу от Сирта, как сообщается, отряды ПНС, дислоцировавшиеся в Мисрате, достигли окраин [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;lon=14.0542603&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3921400/ru/Бени-Валид Бени-Валида]&lt;ref&gt;Chris Stephen and Julian Borger [http://www.guardian.co.uk/world/2011/aug/26/libya-rebels-prepare-attack-sirte Libyan rebels prepare to attack Sirte after Nato raids]//[[Guardian]], 26 August 2011&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Рәс-Лануфҡа һөжүме ===
&lt;!-- 12 сентября 2011 года телеканал Аль-Джазира со ссылкой на агентство Reuters сообщил, что войска Каддафи атаковали нефтяной комплекс возле [[Рас-Лануф]]а, находящийся в 20 километрах от жилых районов города&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1225 Mon, 12 Sep 2011, 10:25 GMT+3 — Libya]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Как сообщается, 17 человек погибло&lt;ref&gt;[https://zeenews.india.com/news/world/gaddafi-loyalists-kill-17-at-libya-oil-refinery_731202.html Gaddafi loyalists kill 17 at Libya oil refinery]&lt;/ref&gt;. Как позже выяснилось, диверсионная группа двигалась с юга (со стороны Тзеллы) по дороге, не используемой новыми ливийскими властями&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1400 Mon, 12 Sep 2011, 12:00 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Сама атака пришлась на въезд, но сам комплекс повреждения не получил. Данное событие совпало по времени с возобновлением добычи нефти компанией [[«Arabian Gulf Oil Company»]] ([[Agoco]]), которая, как сообщается, возобновляет добычу нефти на месторождении [http://wikimapia.org/#lat=27.6736469&amp;lon=22.5034332&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19357557/ru/Сарир Сарир]. По словам представителя компании [[Agoco]] [[Абдель Джалиля Маюфа]], «планируется запустить очистительный завод в Сарифе, а уже во вторник в терминал Тобрука поступит первая партия нефти. Текущая мощность — 50000 баррелей в день»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |title=Live Libyan Unrest: Gaddafi forces attacked front gate of oil refinery outside Ras Lanuf, killing 15 guards and injuring two |accessdate=2011-09-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107195409/http://feb17.info/news/live-libyan-unrest-september-12-2011/ |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

Фадл-Аллах Харун, командующий войсками ПНС в этом районе, заявил, что [[12 сентября]] лоялисты атаковали гавань [[Рас-Лануф]]а. Он сказал, что в перестрелке они убили 10 лояльных Каддафи солдат, после чего лоялисты отступили. Работники рафинировочного завода рассказали, что 14 или 15 грузовиков, которые перевозили бойцов Каддафи, приехали с запада, возможно, из твердыни каддафистов [[Сирт]]а. Лояльные [[Каддафи]] войска атаковали рафинировочный завод, на котором находились 60 работников. О потерях со стороны атакующих не сообщалось&lt;ref&gt;[http://news.nationalpost.com/2011/09/12/gaddafi-forces-kill-15-at-libyan-oil-refinery/ Gaddafi forces kill 15 at Libyan oil refinery]&lt;/ref&gt;. К заводу прибыли солдаты [[Национальный переходный совет Ливии|ПНС]], после чего начался ожесточённый бой с применением ракет, но сам завод почти не пострадал&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-12-2011-1722 Mon, 12 Sep 2011, 14:22 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Представитель ПНС заявил, что в бою они потеряли от 15 до 17 солдат&lt;ref&gt;[https://www.nytimes.com/2011/09/13/world/africa/13libya.html In Flash of Resilience, Qaddafi Loyalists Attack Oil Refinery]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренең Гадамесҡа һөжүме ===
&lt;!-- 
[[25 сентября]] утром поступила первая неподтверждённая информация об атаке войск Каддафи (предположительно — [[Туареги|туарегов]]) на [[Гадамес]], который с конца августа находился под контролем ПНС. По неподтверждённым данным, погибло по крайней мере 17 человек. В середине дня информация была подтверждена Переходным Национальным Советом. По словам военного представителя ПНС Ахмеда Бани, «эти боевики атаковали… Гадамес. По имеющейся у нас информации, эти группы связаны с Хамисом Каддафи». По его словам, подошедшие подкрепления их армии отбили атаку на город&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |title=Libyan NTC says repulsed pro-Gaddafi attack in south |access-date=2020-04-29 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180116135357/https://af.reuters.com/article/commoditiesNews/idAFL5E7KP0EN20110925 |date=2018-01-16 }}&lt;/ref&gt;. Позже представитель Совета Гадамеса сообщил, что погибших 8 (ранее сообщалось о 15 погибших), подтвердив, что атака на город была отбита. С какой стороны была произведена атака (со стороны соседнего Алжира или с пустыни) не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=150716&amp;date=2011-09-26 Gaddafi forces attack Ghadames oasis, five killed]&lt;/ref&gt;, однако внешнеполитическое ведомство ПНС Ливии потребовал объяснений от алжирской стороны в связи с инцидентом&lt;ref&gt;[http://www.guardian.co.uk/world/2011/sep/25/libya-siege-sirte-gaddafi-stronghold Libyan government seeks Algerian answers over cross-border attack]&lt;/ref&gt;
 --&gt;
=== Каддафи ғәскәрҙәренә ультиматум ===
&lt;!-- 
[[30 августа]] Переходный Национальный Совет Ливии выдвинул сторонникам Каддафи, находящимся в Сирте и Бени-Валиде, ультиматум о сдаче до [[10 сентября]]&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ Повстанцы предъявили ультиматум сторонникам Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110911071206/http://ru.euronews.net/2011/08/30/ultimatum-for-pro-gaddafi-forces-to-surrender/ |date=2011-09-11 }}//[[Euronews]], 30.08.2011 г.&lt;/ref&gt;. Ультиматум действовал до [[8 сентября]], когда войска лоялистов, находящиеся в Бени-Валиде открыли артиллерийский огонь по окрестностям города&lt;ref&gt;[http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html Gadhafi loyalists fire rockets from desert bastion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111060706/http://www.azfamily.com/news/world/129435463.html |date=2012-01-11 }}&lt;/ref&gt;, после чего вновь начались боевые действия.
 --&gt;
=== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең Ливияның көньяғына һөжүме  ===
&lt;!-- Ещё 27 августа агентство Reuters сообщало о боевых действиях на юге Ливии, в [http://wikimapia.org/#lat=27.0406269&amp;lon=14.4279671&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхе]&lt;ref name=autogenerated6 /&gt;, однако тогда эта информация проверена быть не могла.

[[9 сентября]], после окончания боёв в западной части страны, военное командование сил ПНС отправило автоколонну (100—150 машин) на юг Ливии, в направлении Себхи&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/revolutionary-forces-advance-on-most-remote-gaddafi-desert-town/ Revolutionary forces advance on most remote Gaddafi-held desert town]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=pxRrAV5Y3z4&amp;amp تقرير سي ان ان عن إستعدادات الثوار لتحرير سبها 13-9-2011]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] отряды революционеров (500 человек) после боя овладели
[http://wikimapia.org/#lat=27.6527416&amp;lon=14.2727852&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4853332/ru/Авиабаза-Брак военным аэродромом возле города Брак (Дирак)] в 90 километрах севернее [http://wikimapia.org/#lat=27.0400153&amp;lon=14.4447041&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1839517/ru/Себха Себхи]&lt;ref&gt;[http://www.ghananewslink.com/?id=16589 Libya fighters issue deadline to civilians in Gadhafi stronghold]&lt;/ref&gt;. Как сообщается, приблизительно 70 солдат Каддафи отступили в направлении [[Себха|Себхи]]&lt;ref&gt;[http://www.theindychannel.com/news/29179753/detail.html Libya Fighters Issue Deadline To Civilians In Gadhafi Stronghold]{{Недоступная ссылка|date=Октябрь 2017 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[17 сентября|17]]—[[18 сентября]] сообщалось, что войска ПНС сумели захватить город [http://wikimapia.org/#lat=27.5463283&amp;lon=14.2707253&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/15834864/ru/Брак Брак], а также посёлки [http://wikimapia.org/#lat=27.5769926&amp;lon=14.3557835&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/4853043/ru/Гира Гира], [http://wikimapia.org/#lat=27.5596071&amp;lon=14.4521713&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/11257924/ru/Ашукида Ашукида], [http://wikimapia.org/#lat=27.3703191&amp;lon=14.9229527&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/9332306/ru/Эз-Зиген Эз-Зиген], [http://wikimapia.org/#lat=27.2701178&amp;lon=14.8886204&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21534012/ru/Самну Самну] и [http://wikimapia.org/#lat=27.2131137&amp;lon=14.6305275&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/8542389/ru/Таманхинт Таманхинт], некоторые из которых были взяты в результате переговоров с местными общинами.
 --&gt;
=== Себха өсөн алыш ===
&lt;!-- [[19 сентября]] появились сообщения, что войска ПНС, подошедшие с восточной стороны к Себхе, захватили [http://wikimapia.org/#lat=27.0056847&amp;lon=14.4814396&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/18255898/ru/Аэропорт-Себха аэропорт], [http://wikimapia.org/#lat=27.0100578&amp;lon=14.4550359&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/4858029/ru/Крепость-Себха крепость] и [http://wikimapia.org/#lat=27.0420029&amp;lon=14.4380093&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/21550051/ru/Аль-Маншия район Маншия] в южной части Себхи.

[[20 сентября]] войска ПНС продолжали вести бои по взятию Себхи. Представитель «Бригады Щита пустыни» (бригада войск ПНС в южной Ливии) [[Мухаммед Вардугу]] сообщил, что был взят в плен глава разведки правительства Каддафи района Эль-Хофра (район городов Хун, Уэддан и Сокна) генерал [[Бельгасим Эль-Абаадж]], который, по словам Вардугу, ответственный за многие преступления в Эль-Хофре&quot;. Также, по словам Вардугу, около 300 наёмников армии Каддафи бежали с Себхи&lt;ref&gt;[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. Однако канал CNN, репортёры которого проделали путь вместе с войсками ПНС в Себху и показали видеокадры оттуда, говорят, что бои за Себху, как и за остальные населённые пункты, занятые войсками ПНС на юге Ливии ранее, были незначительными. Наибольшее сопротивление было встречено в районе Эль-Маншия накануне, где под снайперским огнём погибло несколько солдат ПНС. Корреспондент CNN сообщил, что ему неизвестно, контролируют ли войска ПНС весь город&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/09/20/world/africa/libya-sabha/ Government forces enter Libya’s Sabha, to cheers]&lt;/ref&gt;.

Вечером 20 сентября командующий войсками ПНС [[Башир Альхваз]] сообщил, что за время краткосрочных боёв за Себху потери армии ПНС составили 3 человека убитыми, потери войск Каддафи составили 19 человек убитыми. Также он подтвердил, что войска ПНС контролируют большую часть города, заявив, что для взятия под полный контроль южных границ Ливии понадобится неделя&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[21 сентября]] представитель Переходного Национального Совета Ливии в Себхе Абдельмаджид Сеиф Эннаср сообщил, что войска ПНС «полностью контролируют Себху, и все, включая [тех, кто был] за Каддафи, сейчас на стороне революции». Также он добавил, что сопротивление Переходному Национальному Совету в Себхе было незначительным&lt;ref&gt;[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 January 2012 }}&lt;/ref&gt;. Позже, со ссылкой на командование войск южного фронта, источники сообщили, что из 300 отступивших солдат Каддафи, 150 было взято в плен&lt;ref&gt;[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=2011-09-22 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] МАГАТЭ (Международное Агентство по Атомной энергии ООН) сообщило, что войска ПНС Ливии нашли вблизи Себхи военный объект, где, как впоследствии выяснилось, находятся радиоактивные материалы&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922 |title=Raw uranium stored near Libya’s Sabha — IAEA |access-date=2020-04-29 |archive-date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928112407/https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KM4TQ20110922?sp=true |date=2012-09-28 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Жуфра өсөн алыш ===
&lt;!-- 
[[22 сентября]] представитель командования войск армии ПНС в Мисрате [[Фатхи Башага]] сообщил, что под контролем их войск находится весь регион [[Джуфра]] (регион Джуфра включает в себя города: [http://wikimapia.org/#lat=29.1646036&amp;lon=16.1448383&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20253460/ru/Уаддан Уаддан], [http://wikimapia.org/#lat=29.1228484&amp;lon=15.9415913&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19797593/ru/Хун Хун] и [http://wikimapia.org/#lat=29.0679485&amp;lon=15.7840061&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/6341412/ru/Сокна Сокна])&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/2011922152622700880.html Libya’s NTC captures three southern towns]&lt;/ref&gt;. По его словам, в Джуфре был склад химического оружия, который был взят под контроль ПНС&lt;ref&gt;[http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/# Libya: NTC Say They Control Gaddafi’s Desert Outposts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927032301/http://www.thisdaylive.com/articles/libya-ntc-say-they-control-gaddafi-s-desert-outposts/99028/ |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;. Города района Джуфра (Уаддан, Хун и Сокна) находятся на юге Ливии, между Сиртом и Себхой (примерно 250 километров южнее Сирта и примерно в таком же расстоянии к северу от Себхи)&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=29.1281718&amp;lon=16.0180664&amp;z=8&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

Также 22 сентября командование НАТО сообщило, что в Ливии остаётся три очага сопротивления войск Каддафи, упоминая при этом помимо Бени-Валида и Сирта, город [http://wikimapia.org/#lat=27.8128126&amp;lon=16.388855&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21285565/ru/Эль-Фукаха Фукаха] в провинции Джуфра&lt;ref&gt;[https://m.news24.com/citypress/International/News/Pro-Gaddafi-forces-still-a-threat-says-Nato-20110922 Pro-Gaddafi forces still a threat, says Nato]&lt;/ref&gt;. Однако представитель оставшейся в нескольких городах Ливии группировки войск Каддафи Мусса Ибрагим, связавшийся с сирийским телеканалом «Аррай» с неизвестного местоположения, заявил о продолжении борьбы с «агентами и предателями», назвав среди подконтрольных войскам Каддафи городам помимо Сирта и Бени-Валида, также оазис Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== Family car destroyed as it flees Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925071430/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=NTE5OTA3NzAyMQ== |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;. Однако данное заявление идёт вразрез с сообщениями ряда информагентств, ссылающихся на Переходный Национальный Совет, о контроле ПНС над оазисом Джуфра&lt;ref&gt;[http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html Residents flee Gaddafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110925012900/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_world/view/1155200/1/.html |date=2011-09-25 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://nsnbc.wordpress.com/2011/09/23/blacks-in-libya-still-targeted-by-anti-ghaddafi-forces-killings-beatings-abuse/ Blacks in Libya Still Targeted by anti-Ghaddafi Forces: killings, beatings, abuse]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Көньяҡ Фессан ҡалалары өсөн һуғыштар ===
&lt;!-- 
[[20 сентября]] стало известно, что после непродолжительных боёв накануне боевые действия перенеслись на города [http://wikimapia.org/#lat=26.4364543&amp;lon=14.2509842&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7391719/ru/Годдва Годдва] и [http://wikimapia.org/#lat=25.9222316&amp;lon=14.440155&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/5143550/ru/Траган Траган], к югу от Себхи, где, как сообщил Мухаммед Вардугу, силы ПНС также «развивали успех»&lt;ref&gt;[http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory Libya’s NTC claims vital Sabha victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107193252/http://www.interaksyon.com/article/13564/libyas-ntc-claims-vital-sabha-victory |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;.

[[22 сентября]] представитель Переходного Совета [[Хуни Джафра Мустафа]] сообщил, что помимо Себхи, они контролируют [http://wikimapia.org/#lat=25.9154382&amp;lon=13.9165878&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10399838/ru/Мурзук Мурзук], [http://wikimapia.org/#lat=24.9116608&amp;lon=14.527359&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/7561939/ru/Катрун Катрун], [http://wikimapia.org/#lat=26.5848429&amp;lon=12.8025055&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14832073/ru/Убари Убари], а также ряд других небольших населённых пунктов и пограничные [[Нигер]]ом и [[Чад]]ом, районы (в общей сложности 90 % южной Ливии)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |title=تقرير اخباري: الجنوب الليبي «يتحرر» ويطلب مساعدات و&quot;نصيبا عادلا&quot; بالحكومة المقبلة |accessdate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |archivedate=2014-01-07 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107204009/http://arabic1.people.com.cn/31662/7602945.html |date=2014-01-07 }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, 22 сентября не подконтрольной ПНС на юге страны оставалась только территория на крайнем юго-западе Ливии (города [http://wikimapia.org/#lat=25.7770156&amp;lon=10.558548&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20258195/ru/Серделес Сарделес], [http://wikimapia.org/#lat=25.493798&amp;lon=11.6231919&amp;z=8&amp;l=0&amp;m=b&amp;show=/10186368/Tahala Тахала])

Другой важный город в центральной части Ливии — [http://wikimapia.org/#lat=31.7722508&amp;show=/13649642/ru/Гат Гат] и [http://wikimapia.org/#lat=24.8795846&amp;lon=10.1887894&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/10186311/ru/Эль-Бирка Эль-Бирка] возле границы с Алжиром), находящаяся в значительном удалении (от 300 до 450 километров) от уже занятых армией ПНС городов&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=26.460738&amp;lon=12.3843384&amp;z=9&amp;l=1&amp;m=b Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] появилась информация, что боевые действия перекинулись на район города [Гат] на крайнем юго-западе Ливии (на границе с Алжиром), подробностей не сообщалось&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8787721/Dumped-in-the-desert-...-Gaddafis-yellowcake-stockpile.html Dumped in the desert … Gaddafi’s yellowcake stockpile]&lt;/ref&gt;., однако в дальнейшем она не подтвердилась. Ранее командующий Мухаммед Вардугу сообщал, что захваченный в Себхе генерал войск Каддафи Бельгасим эль-Абадж сообщил, якобы он разговаривал с полковником Каддафи, который, по его словам, находился в районе города [[Гат (муниципалитет)|Гат]] «с группой наёмников из [[Нигер]]а и [[Чад]]а, знающих дороги в пустыне»&lt;ref&gt;[http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm NTC forces assault Kadhafi hometown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927182737/http://en.news.maktoob.com/20090001087272/NTC_forces_assault_Kadhafi_hometown/Article.htm |date=2011-09-27 }}&lt;/ref&gt;

[[28 сентября]] группа журналистов (в том числе и репортёры BBC) добрались до [[Убари]], где представители ПНС сообщили, что город является форпостом сил ПНС, дальше которого наступление ещё не велось. Таким образом, 28 сентября Гат ещё не был под контролем сил ПНС&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15097314 Rebels fighters hunt in the desert for Colonel Gaddafi]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Һуғыштың етенсе осоро. Бени-Вәлид һәм Сирт (сентябрь—октябрь 2011) ===
&lt;!-- До 10 сентября действовал ультиматум, согласно которому войскам Каддафи, «во избежание дальнейшего кровопролития», предлагалось сдать города Сирт и Бени-Валид без боя. Однако, отсутствие особого влияния старейшин на лояльные Каддафи войска в городе, свели на нет попытки представителей Переходного Национального Совета Ливии. События 9 сентября полностью перечеркнули дальнейшие перспективы подобных переговоров.

=== Бени-Вәлид өсөн алыш ===
[[9 сентября]] на [[Восточном фронте]], согласно сообщениям Аль-Джазиры и SkyNews, в район Красной Долины, занятой Национальной армией накануне, обрушились артиллерийские
снаряды&lt;ref name=autogenerated10&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-1427 Friday, September 9, 2011 — 14:27 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;, по некоторым данным, между Красной Долиной и посёлком
[http://wikimapia.org/#lat=31.0510957&amp;lon=17.2785759&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b Харва], завязался бой.
Возле [[Бени-Валида]] также завязались бои между вооружёнными сторонниками Каддафи и частями ПНС По словам командующего отрядами повстанцев, накануне ночью правительственные войска под прикрытием
огня ракетами Град, попытались прорваться через позиции сил ПНС в направлении Триполи в 30 километрах от Бени-Валида, однако были
отброшены&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/09/clashes-reported-outside-bani-walid/ Clashes reported outside Bani Walid]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Позже Абдулла Кеншил, представитель Переходного Национального Совета,
сообщил, что, хотя наступление в пятницу не планировалось (срок окончания ультиматума войскам Каддафи в Сирте и Бени-Валиде, согласно заявлениям представителей ПНС, заканчивался в субботу, 10 сентября), его пришлось предпринять&lt;ref&gt;[http://audioboo.fm/boos/464820 Sue Torton update on Fighting inside Bani Walid #Libya]{{Недоступная ссылка|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;.
Вечером 9 сентября появились сообщения, что войска ПНС, контратакуя противника, пошли в наступление и к вечеру вошли в городскую черту Бени-Валида, продвинувшись на 1 километр вглубь города, где завязались
уличные бои&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid Libyan fighters enter Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118213832/http://shabablibya.org/news/libyan-fighters-enter-bani-walid |date=2013-01-18 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-9-2011-2059 Friday, September 9, 2011 — 18:59 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Абдулла Кеншил сообщил, что войска, лояльные ПНС, вошли в Бени-Валид с севера, юга и востока, продвинувшись 1,5-2 километра от рынка в сторону центра
города&lt;ref&gt;[http://www.publicbroadcasting.net/netradio/news.newsmain/article/0/0/1850558/World/Fighters.enter.Bani.Walid.battles.erupt.near.Sirte Fighters enter Bani Walid; battles erupt near Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (10—15 сентябрь) ====
&lt;!-- [[10 сентября]] продолжались ожесточённые бои в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=MfK23SPRNsg Libya Fighters Battle for Gafhafi Stronghold]&lt;/ref&gt;. Представители Переходного Национального Совета сообщили, что они недооценили количество лояльных Каддафи войск в городе (около 1000, хотя ранее предполагалось, что Бени-Валид обороняет не более 150 солдат)&lt;ref name=autogenerated2 /&gt;, по их словам, получает подтверждение информация, что Саиф аль-Ислам Каддафи находится в Бени-Валиде. Накануне, войдя в город, отряды бывших повстанцев встретили ожесточённое сопротивление и отступили, ожидая подкрепления&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ У города Бани-Валид: штурм или не штурм?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110923193329/http://ru.euronews.net/2011/09/10/final-battle-underway-for-key-gaddafi-bastion/ |date=2011-09-23 }}&lt;/ref&gt;, а авиация НАТО нанесла серию ударов (не меньше пяти) по позициям войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-10-2011-1350 Saturday, September 10, 2011 — 13:50 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;. Поступает информация о значительном количестве снайперов (в частности, в районе [http://wikimapia.org/#lat=31.8475239&amp;lon=14.0849018&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21375597/ru/Вади-Динар Вади-Динар])&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12 as Qaddafi strongholds receive assaults |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, а также артиллерии войск Каддафи в Бени-Валиде&lt;ref&gt;[http://www.msnbc.msn.com/id/41960775/ns/world_news-europe/t/libya-fighters-assault-gaddafi-held-bani-walid/#.Tmud2OxmRjk Libya fighters assault Gaddafi-held Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] ночью, как сообщается, сохраняющие верность Каддафи войска нанесли удар артиллерией и реактивными установками «Град» по окрестностям Бени-Валида после того, как войска ПНС отступили накануне и проводили перегруппировку в нескольких километрах от города&lt;ref&gt;[http://m.timeslive.co.za/?i=3692/0/0&amp;artId=4162883&amp;showonly=1 Gaddafi defenders stall advance on Libyan town]&lt;/ref&gt;. Наступавшая со стороны Мисраты (Вади-Малдум), [[Бригада Халбус]], по словам командующего Западным фронтом Национальной армии Халеда Абдуллы Салема, вошла в город и заняла позиции в 10 километрах от центра Бани-Валида. Также командующий сообщил, что войскам Национальной армии в городе противостоят отступившая [[32-я бригада спецназначения Хамис]], члены тайной полиции [[«Легион Тория»]], а также наёмники с суданского [[Дарфур (регион)|Дарфура]]&lt;ref&gt;[http://www.businessweek.com/news/2011-09-11/libyan-opposition-advances-on-sirte-during-bani-walid-impasse.html Libyan Opposition Advances on Sirte During Bani Walid Impasse]&lt;/ref&gt;.
Вечером 11 сентября Аль-Джазира со ссылкой на военное командование новых властей Ливии, сообщила, что под контроль сил ПНС был взят северный въезд в город&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=mW6EN3-qqfk Aljazeera: Update on Bani Walid, Sebha, Gaddafi’s Ext. Int. Chief and NTC 19.00GMT 11/9/2011]&lt;/ref&gt;, закрепившись на окраинах Бени-Валида&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4p37hJDJu30 صور حصرية لأخبار الان من على مشارف بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[12 сентября]] информагентства сообщили о потоке беженцев с Бени-Валида, в котором, по словам покидающих город жителей, ощущается нехватка топлива и продуктов питания, а также идут ожесточённые бои&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |title=Families evacuate Bani Walid {{!}} Video {{!}} Reuters.com |access-date=2011-09-12 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304200723/http://uk.reuters.com/video/2011/09/12/families-evacuate-bani-walid?videoId=221435944&amp;videoChannel=75 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;. По словам очевидцев, войска подконтрольные ПНС встречают серьёзное сопротивление, однако смогли закрепиться на северо-западных окрестностях Бени-Валида, уличные бои продолжались&lt;ref&gt;[https://news.sky.com/home/world-news/article/16067783 Residents Flee Fighting In Libyan Town]&lt;/ref&gt;.

[[13 сентября]] представители Переходного Национального Совета Ливии сообщили, что с учётом потока беженцев в последние дни, жителям Бени-Валида даётся ещё 2 дня чтоб покинуть город, переехав в более безопасное место, прежде чем боевые действия вновь активизируются. Подобные сообщения на Бени-Валид транслировала радиостанция, находящаяся в
Тархуне&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |title=NTC tells civilians to leave Bani Walid |access-date=2011-09-13 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428122438/http://www.news24.com/Africa/News/NTC-tells-civilians-to-leave-Bani-Walid-20110913 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Таким образом, учитывая ожесточённое сопротивление в Бени-Валиде, а также большое число оставшихся в городе мирных жителей, сторонники новой власти Ливии в лице ПНС решили приостановить активные боевые действия в городе на несколько дней&lt;ref&gt;[https://www.thestar.com/news/article/1052832 Residents of besieged Gadhafi town given two days to leave]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] в [[Бени-Валид]]е было относительное затишье, которым воспользовались местные жители для бегства из города в виду угроз дальнейших вспышек боевых
действий&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town/ Новое видео из Бани-Валида] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208081910/http://ru.euronews.net/2011/09/14/libyan-s-flee-fierce-fighting-in-desert-town |date=2011-12-08 }}&lt;/ref&gt;.

[[15 сентября]] в районе Бени-Валида особой военной активности не наблюдалось, войска Национальной армии продолжали перегруппировку, а лояльные Каддафи войска в Бени-Валиде, по словам местных жителей, покидавших город, заняли снайперские и пулемётные позиции внутри и на крышах «жилых домов и школ». Покидавшие город жители Бени-Валида обеспокоены выжидающей позицией Переходного Национального Совета. Так, по словам некоторых местных жителей, многие семьи в Бени-Валиде находятся «в ловушке» и не в состоянии покинуть город, ситуация в котором ухудшается с каждым днём&lt;ref&gt;[http://english.libya.tv/2011/09/15/beni-walid-residents-waiting-for-ntc-forces-to-attack/ Beni Walid residents waiting for NTC forces to attack]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (16—25 сентябрь) ====
&lt;!-- [[16 сентября]] появилась информация о начале нового штурма Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT&amp;CTIME=2011-09-16-05-50-50 Libyan fighters in fierce push on Gadhafi bastion]&lt;/ref&gt;, в результате которого, как сообщило агентство Reuters, войскам Национальной армии удалось захватить «долину, ведущую к центру
города»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libyan NTC forces close in on centre of pro-Gaddafi town |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304205201/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KG11120110916?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;.
В дальнейшем сообщалось, что этот штурм также успехом не увенчался.

[[21 сентября]] военный представитель ПНС Ахмед Бани признал, что войска новой власти столкнулись с географическими трудностями у города Бени-Валид, который расположен «между горами», а также с большим количеством снайперов и артиллерии дальнего радиуса действия. Однако Ахмед Бани добавил, что город «на 100 % окружён»&lt;ref&gt;[http://www1.chinadaily.com.cn/xinhua/2011-09-21/content_3850774.html Roundup: NTC still faces strong military resistance despite int’l recognition]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

[[24 сентября]] сообщалось, что многие добровольцы, воевавшие на стороне ПНС Ливии под Бени-Валидом, ввиду патовой ситуации и неспособности взять город в течение нескольких недель, покидали место боевых действий. По словам бойцов, они поражены тем масштабом сопротивления, с которым столкнулись, а также недовольны неорганизованностью в рядах добровольцев&lt;ref&gt;[http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 Libyans with no leadership quit Bani Walid front] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110930070322/http://www.taiwannews.com.tw/etn/news_content.php?id=1716811 |date=2011-09-30 }}&lt;/ref&gt;.

[[25 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что во время возобновившихся боёв за Бени-Валид погибло 30 бойцов новой ливийской власти&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-25-2011-1305 Sun, 25 Sep 2011, 11:05 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (26 сентябрь—3 октябрь) ====
&lt;!--[[26 сентября]] стало известно, что после ночного артобстрела позиций войск Каддафи в городе, части Национальной армии начали новую атаку на город, уже с участием танков и зенитных орудий. Сообщается об ожесточённом сопротивлении, для подавления которого войска новой ливийской власти задействовали артиллерию. Однако, по словам командующего Мухаммеда Эль-Седдика, командование Национальной армии воздерживалось от применения пехоты на этом этапе операции. По его словам, «пехота будет участвовать позднее. Заключительное сражение будет в течение следующих двух дней»&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/22574/World/Region/NTC-forces-pound-Gaddafi-fighters-in-Bani-Walid-re.aspx NTC forces pound Gaddafi fighters in Bani Walid redoubt]&lt;/ref&gt;.

[[28 сентября]] Аль-Джазира сообщила, что из-за ракетного обстрела возле Бени-Валида погибли 11 бойцов Национальной армии, в том числе и один из старших командующих — [[Дау эль-Шахин эль-Джадак]], на машину которого пришёлся удар. Сам Дау аль-Шахин аль Джадак, как сообщается, был родом с Бени-Валида. Полевой командир войск ПНС, капитан Валида Хаймедж сообщил, что наступление на город было фактически остановлено. По его словам, «ракетные и артиллерийские удары не прекращаются. Мы ведём ответный огонь, но не вводим в бой пехоту. Мы ждём подкреплений из Триполи и Эз-Завии». Также командующий сообщил о низкой эффективности авиации НАТО, которая наносит удары по ракетным установкам, однако те появляются в других местах&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-28-2011-1456 Wed, 28 Sep 2011, 12:56 GMT+3]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Бени-Вәлидте штурмлау (4—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[4 октября]] один из командующих войск новой власти — [[Адель Беньюр]] — заявил, что по имеющейся у него информации, большинство жителей, а также часть лояльных Каддафи войск, покинули Бени-Валид, укрывшись за его пределами, что, по его словам, «облегчит… атаку на город в течение ближайших двух дней»&lt;ref&gt;[http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid Gaddafi directing defence of Bani Walid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111006204658/http://shabablibya.org/news/gaddafi-directing-defence-of-bani-walid |date=2011-10-06 }}&lt;/ref&gt;.

До этого предпринимались неоднократные безрезультатные попытки штурма города, которые прекратились после ощутимых потерь, понесённых наступавшими сторонниками новой ливийской власти. С конца сентября возле города было относительное затишье, активных боевых действий не велось.

[[9 октября]] командующий войсками временного ливийского правительства [[Юнис Мусса]] сообщил, что в ходе начавшегося наступления на Бени-Валид накануне, у лояльных Каддафи войск был отбит [http://wikimapia.org/#lat=31.7346642&amp;lon=13.9583015&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17109643/ru/Аэропорт-Бени-Валида аэропорт Бени-Валида], и бои продолжались в 1 километре от центра города&lt;ref&gt;[http://www.focus-fen.net/index.php?id=n261311 Libya NTC forces say they control Bani Walid airport]&lt;/ref&gt;.

Однако [[10 октября]] сообщается о контратаке войск Каддафи в Бени-Валиде, в результате которой силы ПНС потеряли 17 бойцов и вынуждены были отступить с территории аэропорта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |title=17 NTC fighters killed in Libya’s Bani Walid |accessdate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310085420/http://www.muscatdaily.com/Archive/Gcc/17-NTC-fighters-killed-in-Libya-s-Bani-Walid |date=2016-03-10 }}&lt;/ref&gt;.

[[11 октября]] стало известно, что войска временного ливийского правительства накануне овладели посёлком [http://wikimapia.org/#lat=31.4433097&amp;lon=13.9483452&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14332655/ru/Эль-Шамих Эль-Шамих] в 35 километрах южнее Бени-Валида, тем самым открыв путь к городу с южной стороны&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.com/liveblog/libya-oct-11-2011-0745 Tue, 11 Oct 2011, 05:45 GMT+3]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. Силы Переходного ливийского правительства установили пропускной пункт в Шамихе, через который район Бени-Валида покидают беженцы. Для них в районе посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3961396&amp;lon=13.3110523&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14144399/ru/Несема Несма] был создан лагерь&lt;ref&gt;[http://www.brecorder.com/world/africa/31323-anti-kadhafi-fighters-seize-sirte-police-hq-.html Anti-Kadhafi fighters seize Sirte police HQ]&lt;/ref&gt;. 11-12 сентября сторонники Переходного правительства появились на южных окрестностях Бени-Валида и заняли район [http://wikimapia.org/#lat=31.7347555&amp;lon=14.0086842&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11305070/ru/Сакания Сакания] на юге города&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=9h__PmX8ANU ثوار الزاوية يتجهون من الزاوية إلى بني وليد]&lt;/ref&gt;.

[[15 октября]] несмотря на заявления представителей Переходного правительства о приостановке наступления на Бени-Валид до взятия Сирта&lt;ref&gt;[http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html Libya: NTC, pro-Kadhafi soldiers clash in the battle for Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111207090616/http://www.afriquejet.com/news-from-libya-2011101525131.html |date=2011-12-07 }}&lt;/ref&gt;, стали поступать сообщения о наступлении гражданских батальонов из Мисраты в восточной части Бени-Валида, где, по некоторым данным, сторонники Переходного правительства овладели Районом 1&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=uPFi4dufTZY تقرير عامر لافي من بن وليد، اليسبت الساعه 14:39 15/10/2011]&lt;/ref&gt;. Командование сил нового правительства заявило о контроле своих сил над [http://wikimapia.org/#lat=31.7365257&amp;lon=14.0324163&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116891/ru/Промзона промзоной], районами [http://wikimapia.org/#lat=31.7570538&amp;lon=14.0317082&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17116877/ru/Больница-Бени-Валида больницы], [http://wikimapia.org/#lat=31.7472237&amp;lon=14.0169561&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/11506899/ru/Рынок&amp;search=market рынка], где, тем не менее, ещё могли находиться снайперские позиции&lt;ref&gt;[http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm Libyan NTC slows down in Sirte, advances in Bani Walid] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111017194454/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2011-10/16/c_131193592.htm |date=2011-10-17 }}&lt;/ref&gt;.

[[16 октября]], по словам представителя исполнительного кризисного комитета переходного ливийского правительства Али Деки, под контролем новой власти находились центральная и северная части города. Под контролем войск Каддафи находился район [http://wikimapia.org/#lat=31.7379126&amp;lon=13.9973974&amp;z=15&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/15506964/ru/Дахра Дахра] на юге Бени-Валида&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/10/16/world/africa/libya-war// Libyan leaders claim new areas in Bani Walid]&lt;/ref&gt;.

[[17 октября]] Рейтерс со ссылкой на полковника Абдуллу Накера сообщило о полном взятии Бени-Валида правительственными войсками Национального переходного совета. Позже корреспонденты Reuters, побывавшие в Бени-Валиде и не обнаружившие войск Каддафи в городе, подтвердили взятие города силами Переходного ливийского правительства&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |title=WRAPUP 4-NTC forces celebrate capture of Gaddafi bastion Bani Walid |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151002104000/http://www.reuters.com/article/2011/10/17/libya-idUSL5E7LH3NI20111017 |date=2015-10-02 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Сирт өсөн алыш ===

==== Сирт йүнәлешендәге һуғыштар (8—14 сентябрь) ====
&lt;!-- [[8 сентября|8]]-[[10 сентября]] войскам ПНС удалось взять [http://wikimapia.org/#lat=31.0076285&amp;lon=17.4669743&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/19153031/ru/Устье-Вади-Аль-Ахмар Красную Долину (Вади-эль-Хаммар)] в 90 км восточнее Сирта, где завязались позиционные бои&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5vgUscfccmM Fighters bring battle to Libya’s Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 сентября]] силы Западной группировки войск ПНС продолжили наступление на Сирт, после чего заняли посёлки [http://wikimapia.org/#lat=31.3612595&amp;lon=15.2454185&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Эль-Геддахия]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |title=Infighting between Libyan rebels kills 12; Qaddafi’s spy chief arrested |accessdate=2011-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912172544/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/11/166380.html |archivedate=2011-09-12 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt; и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк], [http://wikimapia.org/#lat=31.4014877&amp;lon=15.6947422&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/17697650/ru/Буэйрат-аль-Хасун Буэйрат-аль-Хасун] и [http://wikimapia.org/#lat=31.3708602&amp;lon=15.571146&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14700289/ru/Эль-Вашк Эль-Вашк]&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=eNYPp_nfzGE الثوار يسيطرون على منطقتي الوشكه وبويرات الحسون]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wikimapia.org/#lat=31.3885198&amp;lon=15.7358551&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;gz=0;155765533;312039923;9558106;0;5877686;281865;5005646;422766;1524353;1900959;0;1672343 Wikimapia — Let’s describe the whole world!]&lt;/ref&gt;. В этот же день на Восточном фронте войска ПНС подошли к посёлку [http://wikimapia.org/#lat=31.0532281&amp;lon=17)02489&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/14915308/ru/Храва Харава]&lt;ref&gt;[http://www.cortezjournal.com/article/20110911/API/1109110541/Official:-Gadhafi's-son-al-Saadi-flees-to-Niger Libyan fighters battle in key loyalist town]&lt;/ref&gt;.

[[14 сентября]] Западный фронт войск ПНС из-за отсутствия снабжения и серьёзных потерь вынужден был отступить до посёлка [http://wikimapia.org/#lat=31.3765028&amp;lon=15.3630066&amp;z=12&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/3747064/ru/Эль-Геддахия Геддахия] западнее Сирта.
 --&gt;
==== Беренсе штурм яһарға маташыу (15—18 сентябрь) ====
&lt;!--[[Файл:2011 Battle of Sirte.svg|thumb|350px|Сирт өсөн алыш]]
[[15 сентября]] войска ПНС (отряд «Тувар Мисрата», то есть «революционеры Мисураты») вышли к западным окраинам Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |title=Libya interim govt says on outskirts of Sirte |access-date=2020-04-29 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304202733/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E7KF35L20110915?rpc=401&amp;feedType=RSS&amp;feedName=libyaNews&amp;rpc=401 |date=2016-03-04 }}&lt;/ref&gt;, пересекли мост [http://wikimapia.org/#lat=31.2032352&amp;lon=16.5442944&amp;z=18&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21500289/ru/мост-Эль-Гарбият Эль-Гарбият] и с ходу предприняли штурм города&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |title=Libya’s revolutionary fighters enter Qaddafi hometown Sirte, fight his loyalists |accessdate=2011-09-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110916020434/http://english.alarabiya.net/articles/2011/09/15/167046.html |archivedate=2011-09-16 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Осажденные войска Каддафи оказали ожесточенное сопротивление&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0920 Fri, 16 Sep 2011, 07:20 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |title=11 Anti-Khdhafi Fighters Killed in Battle for Sirte |accessdate=2011-09-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |archivedate=2015-09-23 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923172431/http://www.antarajatim.com/lihat/berita/71715/11-anti-khdhafi-fighters-killed-in-battle-for-sirte |date=2015-09-23 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего штурм провалился&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-16-2011-0846 Fri, 16 Sep 2011, 06:46 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.vesti.ru/doc.html?id=571857&amp;cid=9 Штурм Сирта: противоречивые сведения]&lt;/ref&gt;. Тем не менее, войска ПНС сумели закрепиться на западных окраинах Сирта.

[[17 сентября]] на восточном фронте отряды ПНС сумели овладеть поселком Харава&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-17-2011-2114 Sat, 17 Sep 2011, 19:14 GMT+3 — Libya]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Икенсе штурм яһарға маташыу (19—23 сентябрь) ====
&lt;!-- [[19 сентября]] войска Западного фронта ПНС предприняли вторую попытку штурма Сирта, не давшую значительных результатов&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |title=Mon, 19 Sep 2011, 02:39 GMT+3 |access-date=2011-09-19 |archive-date=2012-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120107021203/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-19-2011-0539 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://modernghana.com/news/351765/1/anti-khadhafi-forces-admit-losses-in-sirte-offensiv.html Anti-Kadhafi forces admit losses in Sirte offensive]&lt;/ref&gt;. Войска Восточного фронта ПНС захватили посёлок [http://wikimapia.org/#lat=31.1114462&amp;lon=17.1488857&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/20254075/ru/Эс-Султан Эс-Султан] в 50 км восточнее Сирта&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |title=Libyan fighters inch toward Sirte |accessdate=2011-09-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140428120416/http://m.iol.co.za/article/view/s/81/a/104060 |archivedate=2014-04-28 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;. Ближе к вечеру войска ПНС достигли восточного въезда в Сирт&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-20-2011-1048 Tue, 20 Sep 2011, 10:48 GMT+3]&lt;/ref&gt;, но были вынуждены отступить вследствие отсутствия боеприпасов и снабжения.

[[23 сентября]] войска Восточного фронта ПНС повторно взяли под свой контроль восточный въезд в Сирт&lt;ref&gt;[https://archive.is/20120714165820/news.ninemsn.com.au/article.aspx?id=8351352 NTC troops probe Gaddafi hometown]&lt;/ref&gt;, после чего продвинулись на запад ещё на 10 километров&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278 Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Өсөнсө штурм яһарға маташыу (24—30 сентябрь) ====
&lt;!-- [[24 сентября|24]]-[[25 сентября]] войска Западного фронта ПНС возобновили штурм Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15047278? Libyan troops 'clash with pro-Gaddafi forces' in Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/09/201192444319839381.html Libyan fighters ready for final Sirte assault]&lt;/ref&gt;, в результате чего захватили район [http://wikimapia.org/#lat=31.2078464&amp;lon=16.5522981&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21611952/ru/Заафран Заафран] в 1 км от центра города&lt;ref&gt;[http://www.newszilla.eu/2011/09/libyans-fight-for-control-of-gaddafi.html Libyans fight for control of Gaddafi stronghold Sirte]{{Недоступная ссылка|date=Июль 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.thedailystar.net/newDesign/latest_news.php?nid=32535 NTC forces enter Sirte]&lt;/ref&gt;. Однако, из-за высоких потерь войска ПНС были вынуждены отступить из центра города&lt;ref&gt;[http://www.twitvid.com/YPPWW NTC Fighters retreat to the outskirt of #Sirte #Libya 09.00GMT 25/9/11] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112000619/http://www.twitvid.com/YPPWW |date=2012-01-12 }}&lt;/ref&gt;.

[[26 сентября]] войска Восточного фронта ПНС вошли в восточные пригороды Сирта&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-26-2011-1210 Mon, 26 Sep 2011, 10:10 GMT+3]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=E9yVOMGLi7U Ajazeera: Street By Street Battle on-going in Sirte 16.15GMT 26/9/2011]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0e74g28wUAo Aljazeera Update: FF now consolidating positions on East Sirte 17.15GMT 29/9/2011]&lt;/ref&gt;, где завязались уличные бои.

[[27 сентября]] войска Восточного фронта ПНС захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.2097734&amp;lon=16.6311121&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/16587046/ru/Сиртский-коммерческий-порт порт Сирта]&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-27-2011-0949 Tue, 27 Sep 2011, 07:49 GMT+3]&lt;/ref&gt;. В этот же день из-за контратак войск Каддафи отрядам ПНС пришлось отступить из комплекса Угадугу.

[[28 сентября]] войска Западного фронта ПНС с южного направления захватили [http://wikimapia.org/#lat=31.0707267&amp;lon=16.6113281&amp;z=13&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/1220892/ru/Аэропорт-Гардабия аэропорт Сирта]&lt;ref&gt;[http://aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011928134252487233.html Libyan fighters 'capture' Sirte airport]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |title=Wed, 28 Sep 2011, 22:47 GMT+3 |access-date=2011-09-28 |archive-date=2012-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120103112431/http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-29-2011-0047 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;, который ранее использовался силами Каддафи как позиция для ракетного и артиллерийского обстрела наступавших&lt;ref&gt;[https://ca.reuters.com/article/topNews/idCAL5E7KT4YC20110929 Civilians flee Sirte battle, fighting hampers aid: U.N.]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Күсмә милли совет ғәскәрҙәренең берләшеүе (1—6 октябрь) ====
&lt;!-- [[1 октября|1]]-[[3 октября]] войска Восточного фронта ПНС соединились с западной группировкой, после чего продолжили наступление на Сирт с южного направления. Плацдармом для наступления стал район [http://wikimapia.org/#lat=31.156794&amp;lon=16.6127443&amp;z=16&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/13358737/ru/Сиртское-кольцо «Сиртского кольца»], находящийся на пересечении южных и восточных дорог от города. Войскам ПНС удалось отсечь группировку войск Каддафи в районе Каср-абу-Хади&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=4orSWl2hcO8 NTC fighters 'seal off' Gaddafi’s hometown]&lt;/ref&gt; от основных сил и полностью окружить город. Также войска ПНС захватили штаб батальона Саади Каддафи. После ожесточенных боев войска ПНС взяли под свой контроль район [http://wikimapia.org/#lat=31.0683006&amp;lon=16.6673756&amp;z=14&amp;l=1&amp;m=b&amp;v=1&amp;show=/19369961/ru/Каср-Абу-Хади Каср-абу-Хади]&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/23259/World/Region/Gaddafi-birthplace-Abu-Hadi-overrun.aspx Gaddafi birthplace Abu Hadi overrun]&lt;/ref&gt;, где родился полковник Каддафи&lt;ref&gt;[http://thedailynewsegypt.com/region/libya-eyes-symbolic-coup-in-qaddafi-birthplace.html Libya eyes symbolic coup in Qaddafi birthplace]&lt;/ref&gt;.

[[4 октября|4]]-[[5 октября]] в Сирте продолжились уличные бои, постепенно перемещавшиеся ближе к центру города&lt;ref&gt;[http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte Libyan government forces push into centre of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007190653/http://www.trust.org/alertnet/news/libyan-government-forces-push-into-centre-of-sirte |date=2011-10-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte/ Родной город Каддафи почти взят] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120126072804/http://ru.euronews.net/2011/10/05/libyan-govt-forces-claim-to-control-half-of-sirte |date=2012-01-26 }}&lt;/ref&gt;.

[[6 октября]] войска Каддафи предприняли контратаку&lt;ref&gt;[http://www.lexpress.fr/actualites/1/actualite/libye-les-combats-s-intensifient-dans-les-rues-de-syrte_1037695.html Libye: les combats s’intensifient dans les rues de Syrte]&lt;/ref&gt;, которая была отбита войсками ПНС. В этот же день войска ПНС заняли [http://wikimapia.org/#lat=31.2113241&amp;lon=16.6228724&amp;z=17&amp;l=1&amp;m=b&amp;show=/21765073/ru/Гостиница-эль-Кардрбия гостиницу эль-Гардабия], боевые действия переместились в район домов возле побережья&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |title=Sniper fire holds up push into Gaddafi’s hometown |access-date=2017-09-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |deadlink=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924155743/http://www.reuters.com/article/2011/10/06/us-libya-idUSL5E7KT4YC20111006 |date=2015-09-24 }}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
==== Ҡаланың үҙәк өлөшөндәге һуғыштар (7—17 октябрь) ====
&lt;!-- [[7 октября|7]]—[[10 октября]] войска ПНС предприняли крупное наступление на город&lt;ref&gt;[http://blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-oct-7-2011-1112 Fri, 7 Oct 2011, 09:12 GMT+3]&lt;/ref&gt;, в ходе которого овладели конференц-центром Угадугу, территорией университета Сирта&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15229351 Libya NTC fight Gaddafi forces in streets of Sirte]&lt;/ref&gt; и больницей Ибн-Сина. Также были захвачены районы Сабамия и Эль-Гиза&lt;ref&gt;[http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/10/2011109123523772491.html Libyan fighters push further into Sirte]&lt;/ref&gt;.

[[11 октября|11]]—[[13 октября]] продолжились бои в основной части города, которые закончились отступлением отрядов ПНС под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.itar-tass.com/c219/246760.html Под интенсивным обстрелом вооружённых сил Каддафи подразделения революционеров отступили из районов Сирта]&lt;/ref&gt;.

[[14 октября|14]]—[[17 октября]] войска ПНС предприняли новую атаку, начались бои в районах Аль-Доллар и Район № 2. Перед наступлением командование ПНС усилило свою группировку в Сирте танками&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |title=Libya government brings more tanks to smash Sirte resistance |accessdate=2011-10-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190203125137/http://www.localwireless.com/wap/news/text.jsp?carrier=google&amp;sid=73&amp;nid=1818425659&amp;cid=309&amp;scid=-1&amp;title=National+News&amp;ith=9 |archivedate=2019-02-03 |deadlink=yes }}&lt;/ref&gt;.
--&gt;
==== Сирт ҡалаһына штурмдың тамамланыуы (18—20 октябрь) ====
&lt;!-- [[18 октября|18]]—[[19 октября]] войска ПНС предприняли решительное наступление на остававшиеся под контролем войск Каддафи районы Сирта&lt;ref&gt;[http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 Fierce battle under way to crush last Gadhafi holdout] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118052641/http://www2.canada.com/nanaimodailynews/news/story.html?id=5573023 |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;, в результате чего они заняли район Аль-Доллар&lt;ref&gt;[http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 Al Qathafi Diehards in Sirte Keep Declaration of Normalcy in Abeyance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020015050/http://tripolipost.com/articledetail.asp?c=1&amp;i=7127 |date=2011-10-20 }}&lt;/ref&gt;.

[[20 октября]] состоялся штурм последних подконтрольных войскам Каддафи участков города&lt;ref&gt;[http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022040504/http://www.huffingtonpost.com/huff-wires/20111020/ml-libya/ |date=2011-10-22 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://rt.com/news/gaddafi-stronghold-sirte-captured-271/ Gaddafi stronghold Sirte reportedly captured]&lt;/ref&gt;. Продолжилась зачистка местности&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111021004046/http://www.seattlepi.com/news/article/Libyan-fighters-capture-Gadhafi-hometown-of-Sirte-2227520.php#photo-1683086 Libyan fighters capture Gadhafi hometown of Sirte]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/10/2011102092329271942.html Gaddafi’s hometown of Sirte 'falls' to NTC]&lt;/ref&gt;, в результате которой был захвачен, а затем [[Убийство Муаммара Каддафи|зверски убит Муаммар Каддафи]], а позже расстрелян его сын Муттазим&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=nY0rBMfFZNc فديو مقتل المعتصم ابن القذافي Video killed Gaddafi’s son Mutasim]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html Gaddafi Killed!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118085726/http://news.africanseer.com/african-news/153964-gaddafi-killed.html |date=2012-01-18 }}&lt;/ref&gt;. Некоторые сторонники Каддафи из обычных граждан, оставшиеся в городе, сообщили, что женщины и дети были убиты в результате перекрёстного огня или обстрела со стороны революционных сил. Поступали также сообщения о преследованиях и кражах со стороны революционеров; однако революционная армия заявила, что оставит безоружных гражданских лиц на произвол судьбы, и разрешила городским семьям доступ к продуктам питания и медицинской помощи&lt;ref name=&quot;telegraph_sirte&quot;&gt;{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Gaddafi loyalists stranded as battle for Sirte rages|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8802302/Gaddafi-loyalists-stranded-as-battle-for-Sirte-rages.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=28 October 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=2 October 2011|location=London}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. После гибели Каддафи и взятия Сирта, [[Ливийская джамахирия]] прекратила своё существование ознаменовав победу ПНС&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|work=The Washington Post|date=20 October 2011|access-date=20 October 2011|title=Libyan prime minister confirms Gaddafi killed as Sirte is overrun|first=Craig|last=Whitlock|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021232033/http://www.washingtonpost.com/world/middle_east/gaddafis-home-town-overrun-conflicting-reports-on-his-fate/2011/10/20/gIQAMwTB0L_story.html?hpid=z1|archive-date=21 October 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Халыҡ-ара реакция ==
&lt;!-- 
После начала беспорядков большинство стран провели эвакуацию своих граждан с территории Ливии&lt;ref&gt;[http://www.mk.ru/politics/news/2011/02/21/567326-rzhd-evakuiruet-sotrudnikov-iz-livii.html РЖД эвакуирует сотрудников из Ливии]//Московский комсомолец,21.02.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;[Китай завершил эвакуацию из Ливии более 35 тыс. своих граждан]&lt;/nowiki&gt;//[[РИА Новости]], 03.03.2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html Deutsche Kriegsschiffe sollen bei Ausreise aus Libyen helfen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110301021908/http://www.dw-world.de/dw/function/0,,83389_cid_14872257,00.html |date=2011-03-01 }}//Deutsche Welle,24.02.2011{{ref-de}}&lt;/ref&gt;.

В ходе конфликта большинство членов ООН выступило против правительства Каддафи, призывая его уйти в отставку и передать всю власть Переходному Национальному Совету Ливии. Значительная часть мирового сообщества&lt;ref&gt;[https://lenta.ru/news/2011/03/22/calltoend/ Lenta.ru: В мире: Китай призвал свернуть военную операцию против Каддафи]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=7tjxRTaOGcw Выступление министра иностранных дел РФ Сергея Лаврова по Ливии]&lt;/ref&gt; выступила за невмешательство во внутренние дела Ливии и скорейшее начало мирных переговоров. Однако, страны блока НАТО и некоторые государства Ближнего Востока (т. н. «Коалиция») предпочли вмешаться в ливийский конфликт и выступили за введение «бесполётной зоны» на большей территории Ливии. В результате голосования в ООН была принята «Резолюция Совета Безопасности ООН 1973» и одобрено введение «бесполётной зоны», что также позволило странам коалиции наносить удары с воздуха по войскам правительства Каддафи и проводить ограниченные наземные операции.

На протяжении всего конфликта некоторые страны делали попытки мирного урегулирования конфликта&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/5997102/ Мира в Ливии будет искать российский спецпредставитель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112030149/http://news.mail.ru/politics/5997102/ |date=2012-01-12 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;DIAA HADID [http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AZPHG&amp;SECTION=HOME&amp;TEMPLATE=DEFAULT South African president: Gadhafi ready for truce]//[[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]],30 May 2011&lt;/ref&gt;. Муаммар Каддафи даже соглашался уйти в отставку на определённых условиях&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 Каддафи согласился уйти в отставку на своих условиях] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110602092913/http://news.mail.ru/politics/6004820/?frommail=1 |date=2011-06-02 }}//Новости@Mail.ru, 27 Мая 2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603075248/http://www.radiovesti.ru/articles/2011-05-31/fm/2764 |date=2011-06-03 }}//Радиостанция «[[Вести ФМ]]», 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://news.mail.ru/politics/6013899/ Каддафи хочет перемирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823221539/http://news.mail.ru/politics/6013899/ |date=2011-08-23 }}//Новости@Mail.ru, 31 мая 2011 г.&lt;/ref&gt;, которые, однако, не устроили страны коалиции.

Введение санкций против Каддафи&lt;ref&gt;[http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html Япония одобрила санкции против Каддафи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309201125/http://www.rosbalt.ru/2011/03/08/826261.html |date=2011-03-09 }}//[[Росбалт]],08.03.2011 г.&lt;/ref&gt; и иностранное вмешательство в ход гражданской войны в Ливии сыграло ключевую роль в победе сторонников ПНС&lt;ref&gt;[https://expert.ru/expert/2012/31/krovavaya-vesna-v-pustyine/ Кровавая весна в пустыне // «Эксперт» № 30-31 (813) /30 июл 2012]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәғлүмәти һуғыш ==
=== Цензура ===
&lt;!-- Дочерняя компания Bull разработала программное обеспечение под названием Eagle, которое позволяло правительству Каддафи отслеживать интернет-трафик и которое было внедрено в Ливии в 2008 году с усовершенствованным функционированием в 2010 году&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lefigaro.fr/international/2011/09/01/01003-20110901ARTFIG00412-comment-j-ai-mis-8-millions-de-libyens-sur-ecoute.php |title=Comment j'ai mis 8 millions de libyens sur écoute|work=Le Figaro |location=France |access-date=11 September 2011|date=September 2011}}&lt;/ref&gt;. Правительство Каддафи отключило все интернет-коммуникации в Ливии и арестовывали ливийцев, которые давали телефонные интервью СМИ&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Ackerman |first=Spencer |url=https://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110223190740/http://www.wired.co.uk/news/archive/2011-02/22/libya-gaddafi-bombs-protestors |url-status=dead |archive-date=23 February 2011 |title=Desperate Gaddafi Bombs Protesters, Blocks Internet |date=22 February 2011 |magazine=[[Wired UK]] |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hrw.org/en/news/2011/02/20/libya-governments-should-demand-end-unlawful-killings |title=Libya: Governments Should Demand End to Unlawful Killings|date=20 February 2011 |publisher=[[Human Rights Watch]]|access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;. Ливийские власти запретили международным журналистам вести репортажи из Ливии, кроме как по приглашению правительства Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|last=Williams|first=Jon |url=https://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2011/02/reporting_from_libya.html |title=The Editors: The Difficulty of Reporting from Inside Libya |work=BBC News|date=19 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2011/02/20/3143581.htm |title=Libya Fights Protesters with Snipers, Grenades|work=ABC News|date=20 February 2011 |access-date=26 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |title=Libya Witness: 'It's Time for Revolt. We Are Free' |work=Euronews |date=23 February 2011 |access-date=26 March 2011 |archive-date=28 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228073450/http://www.euronews.net/2011/02/23/libya-witness-its-time-for-revolt-we-are-free/ |date=28 February 2011 }}&lt;/ref&gt;. 21 февраля, газета [[The New York Times]] сообщила, что Каддафи пытался пресечь утечку информации из Ливии&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;/&gt;. Несколько жителей сообщали, что сотовая связь была отключена, и даже стационарная телефонная связь была спорадической&lt;ref name=&quot;The New York Times&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2011/02/22/world/africa/22libya.html|title=Qaddafi's Grip Falters as His Forces Take On Protesters |date=21 February 2011 |work=The New York Times |first1=David D. |last1=Kirkpatrick |first2=Mona |last2=El-Naggar}}&lt;/ref&gt;. Однако каждый день новые кадры, снятые камерами мобильных телефонов, попадали на [[YouTube]] и в международные СМИ. Журналисты и так называемые «исследователи в области прав человека» ежедневно звонили сотням гражданских лиц на территории, контролируемой правительством.

В городе Мисурата лидеры мятежников ввели ограничения в отношении иностранных средств массовой информации. Журналистам не разрешили выехать в деревню Дафния, и их вернули обратно на контрольно-пропускные пункты, удерживаемые мятежниками. Журналисты могли пользоваться только официально утверждёнными переводчиками&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110623114804/http://www.bloomberg.com/news/2011-06-22/rebel-leaders-in-libya-s-misrata-curb-press-freedoms-as-casualties-mount.html | url-status=dead | archive-date=23 June 2011 | work=Bloomberg | first=Chris | last=Stephen | title=Rebel Leaders in Libya's Misrata Curb Press Freedoms as Casualties Mount | date=22 June 2011}}&lt;/ref&gt;.

Международные журналисты, пытавшиеся освещать события, подверглись нападениям со стороны сил Каддафи. Съёмочная группа британской службы [[Би-би-си]] была избита, поставлена к стене солдатами Каддафи, которые затем произвели выстрелы над головами журналистов, смеясь над ними после этого&lt;ref&gt;{{cite news |last=Spencer|first=Richard|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8372139/Libya-BBC-crew-beaten-and-given-mock-executions.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=BBC Crew Beaten and Given Mock Executions|date=9 March 2011|work=The Daily Telegraph |location=London |access-date=27 March 2011}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;. Журналист, работающий в британской леволиберальной газете [[The Guardian]], и ещё один бразильский журналист были задержаны. Журналист [[Аль-Джазира|Аль-Джазиры]] Али Хасан аль-Джабер был убит и, по–видимому, стал преднамеренной мишенью&lt;ref&gt;{{cite web|publisher = [[Amnesty International]]|url = https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|title = Killing of Al Jazeera Journalist Condemned|date = 13 March 2011|access-date = 27 March 2011|archive-date = 17 February 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13|url-status = dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150217120928/http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/killing-al-jazeera-journalist-condemned-2011-03-13 |date=17 February 2015 }}&lt;/ref&gt;. Солдаты Каддафи неделю держали в плену четырёх журналистов [[The New York Times]] – Линси Аддарио, Энтони Шадида, Стивена Фаррелла и Тайлера Хикса&lt;ref&gt;[http://edition.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/01/libya.ac360.missing.journalists/index.html Freed journalists await word on missing driver, reflect on Libyan captivity]. CNN. 2 April 2011&lt;/ref&gt;. Гражданин Ливии журналист Мохаммед Наббус был застрелен в голову солдатами Каддафи вскоре после разоблачения ложных сообщений правительства Каддафи, связанных с объявлением о прекращении огня&lt;ref name=&quot;автоссылка3&quot;&gt;{{cite news|last = Wells |first = Matt|url = https://www.theguardian.com/world/blog/2011/mar/19/mohammad-nabbous-killed-libya|title = Mohammad Nabbous, face of citizen journalism in Libya, is killed|work=The Guardian|access-date=19 March 2011|date=19 March 2011|location=London}}&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
=== Халыҡ-ара киң мәғлүмәт саралары ===
&lt;!-- После начала революции ливийским студентам, обучающимся в США, якобы звонили из посольства Ливии, инструктируя их присоединиться к митингам в поддержку Каддафи угрожая в противном случае лишить их стипендий, даваемых правительством. Посол Каддафи опроверг эти сообщения&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/02/2011217184949502493.html| title=Libyans in US Allege Coercion| publisher=Al Jazeera|last=Hill|first=Evan| date=17 February 2011|access-date=27 March 2011}}&lt;/ref&gt;.

Помощники Каддафи также организовывали экскурсии для иностранных журналистов в Триполи. Корреспондент [[The Economist]] в Триполи отмечал: «Картина, представленная режимом, часто быстро разваливается. Гробы на похоронах иногда оказывались пустыми. Места взрывов перерабатываются. Раненый семилетний ребёнок в больнице стал жертвой автокатастрофы, согласно записке, тайно переданной медсестрой. Журналисты, которые указывают на такое вопиющее искажение фактов, подвергаются нападкам в коридорах отеля»&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.economist.com/blogs/newsbook/2011/07/reporting-libya | title=Reporting from Libya – Close your window |newspaper=The Economist | date=1 July 2011}}&lt;/ref&gt;.

Британская газета [[The Guardian]] описала Джамахирию как «Северную Корею с пальмами». Журналистам не разрешалось никуда ходить или с кем-либо разговаривать без разрешения официальных лиц Джамахирии, которые всегда следовали за ними. Журналисты, которые не освещали события так, как предписывали официальные лица Джамахирии, сталкивались с проблемами и внезапными депортациями&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/13/foreign-journalists-rixos-hotel-tripoli | title=No freedom for foreign press at Tripoli's Rixos hotel |work=The Guardian |location=London | date=14 April 2011| first=Harriet | last=Sherwood}}&lt;/ref&gt;.

В июне 2011 года [[Amnesty International]] раскритиковала «освещение в западных СМИ», которое «с самого начала представляло очень односторонний взгляд на логику событий, изображая протестное движение как исключительно мирное и неоднократно предполагая, что силы безопасности Джамахирии необъяснимо убивали безоружных демонстрантов, которые не представляли угрозы национальной безопасности»&lt;ref name=&quot;AmnestyRape&quot;/&gt;. На протяжении всего конфликта из Ливии поступала противоречивая информация, в том числе некоторые западные СМИ к примеру такие как [[The Guardian]], [[CNN]] и [[The New York Times]], основываясь на данных телекомпаний [[Аль-Джазира]] и [[Аль-Арабия]], значительно нагнетали обстановку в Ливии и выдавали за реальность ложные факты&lt;ref&gt;[http://ru.euronews.net/newswires/762951-newswire/ ITAR-TASS, 25/02 17:57 CET]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vz.ru/opinions/2011/3/9/474295.print.html «Постановка в стиле Голливуда»]//[[Взгляд.ru]],09.03.2011 г.&lt;/ref&gt;. Некоторые обозреватели считают, что в Ливии впервые были применены в мировом масштабе технологии информационной войны&lt;ref&gt;Гумер Исаев [http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii Информационная война против Ливии] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110306140810/http://meast.ru/article/informatsionnaya-voina-protiv-livii |date=2011-03-06 }}//Санкт-Петербургский центр изучения современного Ближнего Восток&lt;/ref&gt;.

Также необъективную информацию предоставлял британский телеканал [[Би-би-си]]. Так, по словам руководителя службы новостей Хелен Боуден объективности освещения помешали слишком тесные связи с «повстанцами». Также часто использовалась неподтверждённая информация&lt;ref&gt;[http://ria.ru/media/20120626/685071054.html Эмоции помешали Би-би-си объективно освещать «арабскую весну» — СМИ]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Эҙемтәләре ==
Ливиялағы Граждандар һуғышы Ғәрәп яҙы барышында ҡорбандар һаны буйынса өсөнсө иң ҙур (Сүриәләге һәм Йемендәге һуғыштарҙан һуң) конфликт була. 2011 йылдың август аҙағына ҡарата һәләк булыусылар һаны 50 мең кешегә етте&lt;ref name=&quot;автоссылка4&quot; /&gt;.

Һуғыш ил иҡтисадына, тәү сиратта уның тышҡы сауҙаһына көслө һөжүм яһай. Мәҫәлән, Ливияның Европа союзы менән тауар әйләнеше 2011 йылда 2010 йыл кимәленең өстән бер өлөшөн тиерлек (ул ваҡытта ул 35 миллиард доллар самаһы ине) тәшкил иткән&lt;ref name=autogenerated7&gt;Эль С. Современное состояние торговых отношений между Ливией и Европейским Союзом // Современные проблемы науки и образования. — 2014. — № 3. — С. 358&lt;/ref&gt;. Әммә 2012 йылда уҡ Европа союзы менән тауар әйләнеше 2010 йыл кимәленән артҡан&lt;ref name=autogenerated7 /&gt;.
&lt;!-- 
Несмотря на поражение сторонников Каддафи, захват его последних городов и смерть, [[Каддафи, Саиф аль-Ислам|Саиф аль-Ислам]], сын и преемник Каддафи, продолжал скрываться в южном регионе Ливии до своего пленения в середине ноября. Кроме того, некоторые лоялистские силы перешли границу [[Нигер]]а, хотя попытки побега переростали в насилие, когда их обнаруживали нигерийские войска.

Последствием свержения в 2011 году Муаммара Каддафи стал кризис в [[Мали]], когда на малийскую территорию хлынули беженцы из племен [[Туарегское восстание (2012—2013)|туарегов]]. Заняв северную часть Мали, они провозгласили там независимое государство [[Азавад]]. Позднее туарегов с подконтрольных территорий вытеснили экстремисты.

Спорадические столкновения между силами ПНС и бывшими лоялистами также продолжались по всей Ливии с низкой интенсивностью. 23 ноября 2011 года в столкновениях в [[Бани-Валид]]е были убиты семь человек, пятеро из них из числа революционных сил и один сторонник Каддафи&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|title=Fresh clashes in Libya's Bani Walid; U.N. says 7,000 held in militia prisons|date=23 November 2011|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|agency=Agence France-Presse|location=Bani Walid and Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104002523/http://english.alarabiya.net/articles/2011/11/23/178863.html|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Боевые действия вспыхнули 3 января 2012 года в здании, которое при правительстве Каддафи использовалось в качестве штаб-квартиры разведки&lt;ref name=alarabiya0301&gt;{{cite news|url=http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|title=Abdul Jalil appoints head of Libyan armed forces, warns of civil war|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|publisher=Al Arabiya|location=Tripoli|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103233900/http://english.alarabiya.net/articles/2012/01/03/186215.html|archive-date=3 January 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Абдул Джалиль, председатель ПНС, предупредил ливийцев, что страна может скатиться к новой гражданской войне, если они прибегнут к силе для урегулирования своих споров&lt;ref name=alarabiya0301/&gt;. Сообщалось, что в результате этих событий пять человек погибли и по меньшей мере пять получили ранения&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-16395533|work=BBC|date=3 January 2012|access-date=3 January 2012|title=Deadly clash of militias in Libyan capital Tripoli}}&lt;/ref&gt;.

Также 3 января правительство Ливии назначило отставного генерала из Мисураты Юселя аль-Манкуоша главой вооружённых сил страны&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cunningham|first=Erin|title=Will new army chief end the bloodshed in Libya?|url=http://www.globalpost.com/dispatches/globalpost-blogs/the-casbah/libya-appoints-head-new-army|access-date=6 January 2012|newspaper=GlobalPost|date=4 January 2012}}&lt;/ref&gt;.

23 января Бани-Валид был захвачен боевиками местных племён из-за неспособности ПНС сотрудничать с ними&lt;ref name=norevolt&gt;{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124|url-status=dead|archive-date=30 April 2012|title=UPDATE 1-Anger, chaos but no revolt after Libya violence|date=24 January 2012|access-date=24 January 2012|agency=Reuters Africa|location=Bani Walid|first=Oliver|last=Holmes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120430035735/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFL5E8CO2HB20120124 |date=30 April 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Сообщалось, что местные силы применяли тяжёлое вооружение и насчитывали 100–150 человек&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;. Восемь бойцов ПНС были убиты и по меньшей мере 25 ранены, остальные бежали из города&lt;ref name=norevolt/&gt;. Также сообщалось о столкновениях в Бенгази и Триполи&lt;ref name=aljazeera2401/&gt;.

ПНС функционировал в качестве временного законодательного органа в течение переходного периода. В начале мая 2012 года он принял свои самые радикальные меры на сегодняшний день, предоставив иммунитет бывшим революционерам за действия, совершённые во время гражданской войны, и приказав, чтобы все задержанные, обвиняемые в борьбе на стороне Каддафи, были преданы суду или освобождены к 12 июля 2012 года. ПНС также принял Закон № 37, запрещающий публикацию «пропаганды», критикующею революцию, ставящей под сомнение авторитет руководящих органов Ливии или восхваляющей Муаммара Каддафи, его семью, его правительство или идеи Зелёной книги&lt;ref name=&quot;immunity&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.alarabiya.net/articles/2012/05/03/211978.html|publisher=Al Arabiya|title=Libya grants immunity to 'revolutionaries'|date=3 May 2012|access-date=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;.

Отчёт [[The Independent]] за сентябрь 2013 года показывает, что Ливия погрузилась в худший политический и экономический кризис со времён поражения Каддафи. Добыча нефти почти полностью прекратилась, и правительство передало контроль над значительными районами страны ополченцам, в то время как насилие усилилось по всей стране&lt;ref name=&quot;TheIndepenedentLawlessness&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/special-report-we-all-thought-libya-had-moved-on--it-has-but-into-lawlessness-and-ruin-8797041.html|title=Special report: We all thought Libya had moved on – it has, but into lawlessness and ruin|date=3 September 2013|access-date=12 September 2013|location=London|work=The Independent|first=Patrick|last=Cockburn}}&lt;/ref&gt;. К маю 2014 года конфликты между несколькими группировками в Ливии переросли во [[Гражданская война в Ливии (2014—2020)|вторую гражданскую войну]].
 --&gt;

== Хәрби енәйәттәр ==
&lt;!-- 
В начале войны в Ливии 26 февраля 2011 [[Совет Безопасности ООН]] принял резолюцию 1970, в которой было сказано: СБ ООН постанавляет передать вопрос о ситуации в Ливийской Арабской Джамахирии в период с 15 февраля 2011 года на рассмотрение Прокурора Международного уголовного суда. 16 мая прокуратура [[Международный уголовный суд|МУС]] потребовала санкции на арест Муаммара Каддафи по обвинению в преступлениях против человечности. 27 июня Международный уголовный суд выдал ордер на арест Муаммара Каддафи, Сейфа аль-Ислама и главы разведслужбы страны Абдуллы ас-Сенусси по обвинению в наборе наёмников и нападениях на участников антиправительственных демонстраций и других преступлениях&lt;ref&gt;[http://www.ria.ru/arab_ly/20110627/394013421.html МУС выдал ордер на арест Муамара Каддафи | РИА Новости]&lt;/ref&gt;.

В докладе, который был подготовлен авторитетной международной правозащитной организацией Human Rights Watch, базирующейся в Нью-Йорке, говорится, что расправа над лидером Ливийской Джамахирии Муаммаром Каддафи и его окружением, устроенная 20 октября 2011 года, представляет собой военное преступление.

По словам её экспертов, собранные ими новые данные указывают на «очевидную казнь» без суда и следствия боевиками «базирующихся в Мисурате вооружённых группировок» не только Муаммара Каддафи и его сына Мутассима, но и «десятков пленников» из числа тех, кто находился в окружении прежнего ливийского руководителя в последний день его жизни. Мятежники &quot;казнили по меньшей мере 66 пленников в находящейся поблизости гостинице «Махари». Полученная Human Rights Watch информация указывает на то, что Мутассим Каддафи, раненный при первоначальном боестолкновении автоколонны отца и повстанцев, был доставлен живым из Сирта в Мисурату, где его вскоре убили. Сам истекавший кровью Муаммар Каддафи был зверски избит. Кроме того, его кололи штыком, свидетельствует организация, ссылаясь на видеозаписи, сделанные самими мятежниками на камеры мобильных телефонов.

В соответствии с изложенными в докладе сведениями, 22 октября 2011 года сотрудники Human Rights Watch обнаружили в гостинице «Махари» останки не менее 53 человек, причём у многих из погибших руки были связаны за спиной&lt;ref&gt;[https://vz.ru/news/2012/10/18/603075.html Взгляд. HRW: Убийство Каддафи — не расследованное военное преступление. 18 октября 2012, 05:41]&lt;/ref&gt;.
 --&gt;
== Мәҙәни йоғонтоһо ==
&lt;!-- {{Quote box|width=|bgcolor=#c6dbf7|align=right|title = Аль-Суал (Вопрос)&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;|&lt;poem&gt;
Муаммар: Ты никогда не служил людям
Муаммар: Тебе лучше сдаться
Исповедоваться. Ты не можешь убежать
Наша месть настигнет тебя
Как поезд с рёвом проносится сквозь стену
Мы утопим тебя.
&lt;/poem&gt;}}

[[Рэп]], [[хип-хоп]] и [[традиционная музыка]], наряду с другими жанрами, сыграли большую роль в поощрении инакомыслия против правительства Каддафи. Музыка контролировалась, а несогласные деятели культуры арестовывались или подвергнуты пыткам в странах, где произошла [[арабская весна]], включая Ливию&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;. Музыка обеспечила важную платформу для общения между демонстрантами. Это помогло создать моральную поддержку и поощряло дух восстания против правительств&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.freemuse.org/sw41490.asp|title=Hip-hop is a soundtrack to the North African revolt|date=2011-04-20|work=Free Muse – Freedom of Musical Expression|publisher=Freemuse, Copenhagen, Denmark|access-date=2011-08-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp|archive-date=2011-09-26}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926200332/http://www.freemuse.org/sw41490.asp |date=2011-09-26 }}&lt;/ref&gt;.
Анонимный хип-хоп-исполнитель по имени Ибн Табит дал голос «лишённым гражданских прав ливийцам, ищущим ненасильственный способ выразить свою политическую позицию»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;&gt;{{cite news|last=Lane|first=Nadia|date=2011-03-30|url=http://ireport.cnn.com/docs/DOC-582738|title=Libyan Rap Fuels Rebellion|publisher=CNN|access-date=16 August 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |title=Ibn Thabit: The Beat Behind Libya's Revolution |date=2011-08-08 |publisher=Aslan Media |access-date=2011-08-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110909082334/http://www.aslanmedia.com/music/306-music-artist-profile/3065-ibn-thabit-the-beat-behind-libyas-revolution |archive-date=2011-09-09}}&lt;/ref&gt;. На своем веб-сайте Ибн Табит сказал, что он «нападает на Каддафи своей музыкой с 2008 года», когда он опубликовал свою первую песню в интернете под названием «Муаммар — трус»&lt;ref name=&quot;Lane 30 March 2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |archive-url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |url-status=dead |archive-date=2012-09-18 |title=Top Five Arab Spring Hip-Hop Songs |publisher=NPR |date=2011-06-22 |work=The New Significance (webzine) |access-date=2011-08-13 }} {{Webarchive|url=https://archive.today/20120918083916/http://www.thenewsignificance.com/2011/06/22/top-five-arab-spring-hip-hop-songs/ |date=2012-09-18 }}&lt;/ref&gt;. Текст песни «Аль-Суал», выпущенный Ибн Табитом на YouTube 27 января 2011 года, за несколько недель до начала беспорядков в Ливии, свидетельствует о настроениях повстанцев&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.

Некоторые группы, такие как рок-группа из Бенгази под названием «Парни из подполья», использовали метафоры, чтобы скрыть осуждение властей. Группа выпустила песню незадолго до восстания под названием «Как всегда говорит мой отец», чтобы высмеять автократического вымышленного мужчину-главу семьи, который был завуалированной ссылкой на Каддафи&lt;ref name=&quot;FreeMuse 20042011&quot;/&gt;.
--&gt;
== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
{{Навигация}}
* Ливияға интервенция
* [[Ғәрәп яҙы]]
* [[Тәрбил Фәтхи]]

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр|30em|refs}}
&lt;ref name=&quot;vandewalle_124&quot;&gt;{{cite book | last=Vandewalle | first=Dirk J. | title=A history of modern Libya | location=Cambridge| publisher=Cambridge University Press | year=2006 | isbn=0-521-85048-7| url=https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand | url-access=registration | access-date=26 August 2011 | page=[https://archive.org/details/historyofmodernl0000vand/page/124 124]}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;guardian-2011-08-24&quot;&gt;{{cite news|title=Street fighting rages in Tripoli as Gaddafi loyalists fight rearguard action|url=https://www.theguardian.com/world/2011/aug/24/fighting-tripoli-gaddafi-libya|access-date=25 August 2011|newspaper=The Guardian|date=2011-08-25|first1=Martin|last1=Chulov|first2=Luke|last2=Harding|first3=Julian|last3=Borger|location=London}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;tut.by&quot;&gt;[https://news.tut.by/politics/216932.html Летало ли белорусское оружие в Ливию и Кот-д'Ивуар?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181130125052/https://news.tut.by/politics/216932.html |date=2018-11-30 }} — TUT.BY, 2 марта 2011&lt;/ref&gt;
}}

== Әҙәбиәт ==
* Шугалей М. А., Бурикова И. С., Суханов О. В., [[Юрьев, Александр Иванович|Юрьев А. И.]] [https://shugalei-film.com/wp-content/themes/shugaley/doc/doklad.pdf Триполи как социальный лифт для ИГИЛ (террористическая организация)] / Коллективная монография по результатам исследований Максима Шугалея / Под науч. ред. проф. А. И. Юрьева. — СПб, 2020. — 115 с.
* {{нп3|Форте, Максимилиан|Forte M. C.||Maximilian Forte}} Slouching Towards Sirte: NATO’s War on Libya and Africa. Montreal: Baraka Books, 2012. — 352 p. ISBN 978-1-926824-52-9.

== Һылтанмалар ==
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372155 Мятеж в пустыне] // [[Известия]], 09.03.2011
* Снегирёв Ю. [https://iz.ru/news/372213 Война в песочнице] // [[Известия]], 10.03.2011
* [https://echo.msk.ru/programs/svoi-glaza/758807-echo/ Своими глазами. Бунтующая Ливия.] // «[[Эхо Москвы]]», 20.03.2011
* Жәмал О., Сайченко М. [https://web.archive.org/web/20130419211857/http://izvestia.ru/story/191 Ливийский дневник]
* Силантьев П. [http://www.ng.ru/world/2011-06-23/7_livia.html Война в Ливии — тяжкая ноша для НАТО] // [[Независимая газета]], 23.06.2011
* [https://web.archive.org/web/20150908092552/http://fototelegraf.ru/?tag=%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D1%8F-2011-%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9 Фоторепортажи о восстании в Ливии]
* [https://m.kp.by/daily/25664/825870/ «На стороне Каддафи воюют белорусские партизане»]{{Недоступная ссылка|date=января 2022 |bot=InternetArchiveBot }} // [[Комсомольская правда]], 06.04.2011 {{Wayback|https://www.kp.ru/daily/25664/825870/}}
* Передача «Права человека. Взгляд в мир» с Евгением Новиковым (Белоруссия) [https://www.youtube.com/watch?v=OcgbYX30lFA Ливия: истинные причины войны] (видео)
{{Тышҡы һылтанмалар}}
{{Волнения в арабском мире (2010—2011)}}

[[Категория:Зимбабвелағы һуғыштар]]
[[Категория:Ливияла Граждандар һуғышы| ]]
[[Категория:Ливияның сәйәсәте]]
[[Категория:2011 йылдың феврале]]
[[Категория:Ливияла 2011 йыл]]
[[Категория:2011 йыл конфликттары]]
[[Категория:XXI быуат һуғыштары]]
[[Категория:Википедия:Статьи с нерабочими ссылками]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hnx04ckng1r43ca7350xh1xq5zm0fas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ниса (ҡала)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187901</id>
    <revision>
      <id>1301582</id>
      <parentid>1207552</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T03:29:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9037" sha1="9k3uo19mkadt3ehyaque7on6w3abq1p" xml:space="preserve">{{Ук}}'''Ниса''', '''Нәса''' йәки '''Неса''' ({{Lang-tk|Gadymy Nusaý}}, перс. نسا‎, {{Lang-grc|Νισαία}}, шулай уҡ '''Парфавнис'''; {{lang-ru|Ниса́,Наса́, Неса́}}) -   емереклектәре ''Бәғер'' ауылы эргәһендә урынлашҡан боронғо ҡала, [[Төркмәнстан]]дың баш ҡалаһы [[Ашхабад|Ашхабадтан]] көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта. Ике  ҡаласыҡтан тора — [[Парфия|Парфияның]] үҙәндәге ҡалаһы '''''Яңы Ниса''''', һәм ҡалҡыулыҡтағы батша ҡәлғәһе '''''Иҫке Ниса''''' .

== Этимологияһы ==

«Ниса» этимологияһының бер нисә версияһы бар. Тарихсы  [[Әбү Сәғед әс-Сәмәни]]  (XII б.) иҫәпләүенсә, был атама ғәрәп телендәге «ниса»нан (ҡатын-ҡыҙ) килеп сыҡҡан, сөнки тап ҡатын-ҡыҙҙар, йәнәһе, [[ғәрәптәр]]ҙең был ҡалаға һөжүмен кире ҡаҡҡан. Тикшереүселәр фекеренсә, «ниса» «ултыраҡ ауыл төрө» йәки «йәшәргә ултырған урын» тигәнде аңлата.
[[Файл:Khong-e_Azhdar_Darafsh_(24).JPG|мини|слева|Ҡая рельефында Парфия батшаһы Митридат I һүрәте, Хузестан провинцияһы,  Иран]]
== Тарихы ==
Ниса урынында кеше эшмәкәрлегенең иң тәүге эҙҙәре б.э.т. IV-II меңдәргә ҡарай. Беҙҙең эраға тиклем I меңенсе йылдарға тиклем бында ярайһы уҡ ҙур ултыраҡ ауыл булған.

Риүәйәт буйынса, [[Дарий I|Дарий I Гистасп]]  заманында (б.э.т.VI быуат) ауыл сик ҡәлғәһе була, ул төньяҡтан баҫып ингән һуғышсан күсмә халыҡтарға юлды тотҡарлай.

Ниса Парфяның үҙәк хакимиәтенең тәүге үҙәге булараҡ һүрәтләнә. Ҡалаға Арсак I нигеҙ һалған (б.э.т. 250 йылда идара иткән) тип һанайҙар. Нисалағы замокты төҙөүҙең аныҡ маҡсаты билдәһеҙ булһа ла, ул некрополь итеп файҙаланылған тип фараз ителә.

Ниса ҡалаһында археологтарҙың ҡаҙыныу эштәре мөһим биналар, ҡәберлектәр һәм ҡорамдар, яҙма документтар һәм таланылған хазинаханалар тапҡан. Фарсы сюжеттары йәки классик мифологик күренештәр менән биҙәп фил һөйәктәренән эшләнгән күп һанлы ритондар һәм тәңкәләр, шулай уҡ бик күп эллинистик сәнғәт әҫәрҙәре табыла.

Һуңғараҡ Парфиянан Митридат I (б.э.т. 171 й. - б.э.т. 138 й.) Нисаның исемен Митридаткиртҡа (« Митридат замогы»)  үҙгәртә. 

Ул  I быуаттың тәүге сирегендә ер тетрәүҙән һуң тулыһынса емерелә. 


== Мәҙәни-тарихи әһәмиәте ==
2007 йылда Парфия ҡәлғәһе емереклектәреЮНЕСКО-ның Бөтә Донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә &lt;ref name=&quot;un&quot;&gt;{{Cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1242|title=Parthian Fortresses of Nisa|lang=en|website=UNESCO World Heritage Centre|publisher=United Nations|date=2019|accessdate=2019-06-03|archive-date=2017-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705215551/http://whc.unesco.org/en/list/1242|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

== Галереяһы ==
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Parthian Fortresses of Nisa-130388.jpg|Ниса диуары күренеш
Parthian Fortresses of Nisa-130390.jpg|Ниса ҡапҡаһы күренеше
Parthian Fortresses of Nisa-130389.jpg|Ниса емереклектәренең ауыш күренеше
Parthian Fortresses of Nisa-130391.jpg|Ниса емереклектәре күренеше
&lt;/gallery&gt;

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

* {{Китап|автор=[[Пугаченкова, Галина Анатольевна]]|заглавие=Ниса : Краткий путеводитель|ссылка=https://archive.nyu.edu/bitstream/2451/40017/1/isawdca_000183.pdf|ответственный=М-во культуры Туркм. ССР. Отд. охраны памятников культуры|место=Ашхабад|издательство=Туркменгосиздат|год=1958|страниц=30}}
* {{Мәҡәлә|автор=[[Бартольд В. В.]]|заглавие=Историко-географический обзор Ирана|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место=М.|год=1971|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|том=VII: Работы по исторической географии и истории Ирана|страницы=}}
* {{Мәҡәлә|автор=Бартольд В. В.|заглавие=К истории орошения Туркестана|автор издания=Бартольд В. В.|издание=Сочинения|место=М.|год=1965|издательство=Наука|том=III: Работы по исторической географии|страницы=}}
* ''Массон В. М.'' Культурогенез древней Центральной Азии. — СПб.: Изд-во [[Санкт-Петербург дәүләт университеты|СПбГУ]], 2006.
* {{Китап|автор=[[Массон, Михаил Евгеньевич|Массон М. Е.]], Пугаченкова Г. А.|заглавие=Парфянские ритоны Нисы. Альбом иллюстраций|ссылка=http://www.google.ru/books?id=VkDV_cUi-mAC&amp;lpg=PP1&amp;hl=ru&amp;pg=PP30#v=onepage&amp;q&amp;f=false|место=М.|издательство=Издательство [[Академия наук СССР|АН СССР]]|год=1956|страницы=}}
* ''Массон В. М.'' Старая Ниса — резиденция парфянских царей / АН СССР. ИА; ООПИК Туркм. — Л: Наука, 1985 — 12 с: ил.
* {{Мәҡәлә|заглавие=Ниса|издание=Советская историческая энциклопедия|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|ссылка=http://www.runivers.ru/bookreader/book10469/#page/120/mode/1up|год=1967|том=10|страницы=235-236}}
* ''Ставиский Б. Я.'' Искусство Средней Азии. Древний период. VI в. до н. э. — VIII в. н. э. — М.: Искусство, 1974.
* ''Brentjes B.'' Mittelasien, Koehler und Amelang, Leipzig 1977.
* ''Lippolis C.'' Nisa-Mitradatkert: l’edificio a nord della Sala Rotonda. Rapporto preliminare delle campagne di scavo 2000—2001 // Parthic 4 (2002), 47-62.

== Һылтанмалар ==
* {{БСЭ3|заглавие=Ниса}}
* ''С. Атаева.'' [https://web.archive.org/web/20111001005738/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1185528060 Тайны древней туркменской столицы Нисы]
* [http://www.votpusk.ru/news.asp?msg=170653 Парфянская крепость Ниса включена в реестр всемирного наследия ЮНЕСКО]{{Недоступная ссылка|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{cite web
 |author      = Invernizzi A.
 |url         = http://www.iranicaonline.org/articles/nisa
 |title       = Nisa
 |work        = [[Encyclopædia Iranica]]
 |accessdate  = 09-09-2012
 |lang        = en
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6BVqMthSD?url=http://www.iranicaonline.org/articles/nisa
 |archivedate = 2012-10-18
 |deadlink    = no
}}
* [http://turkmenistan.gov.tm/?id=3456 Старая Ниса: путеводитель по древности]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527105805/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3456 |date=2015-05-27 }}
[[Категория:Алфавит буйынса тораҡ пункттары]]
[[Категория:Элекке баш ҡалалар]]
[[Категория:Азияның юҡҡа сыҡҡан ҡалалары]]
[[Категория:Ашхабад]]
[[Категория:Төркмәнстан тарихы]]
[[Категория:Ебәк юлы ҡалалары]]</text>
      <sha1>9k3uo19mkadt3ehyaque7on6w3abq1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манас (эпос)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188584</id>
    <revision>
      <id>1301547</id>
      <parentid>1228644</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47765" sha1="eph4i3zpavtapsxjphnpvreusurlls4" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Манác''' ([[Ҡырғыҙҙар|(ҡырғ]]. Манас) — [[ҡырғыҙ]] халҡының героик эпосы һәм уның төп геройының исеме. «Манас» эпосы [[ЮНЕСКО]]-ның матди булмаған мәҙәни мираҫы хазиналары исемлегенә, шулай уҡ донъялағы иң күләмле эпос булараҡ [[Гиннесстың рекордтар китабы]]на индерелгән.

Эпостың барлыҡҡа килеүен традиция легендар дәүергә килтерә, ерләүҙә батырҙың ҡаһарманлығын данлаған арҡаҙашы Уулу Ыраманды эпостың беренсе башҡарыусы тип атай. Халыҡ араһында йәшәп килгән һыҡтау йырҙарын легендар йыраусы Токтогул бер эпосҡа берләштерә. XX быуаттың беренсе яртыһында ҡырғыҙҙар уның 500 йыл элек йәшәгәненә ышана&lt;ref&gt;Мусаев С. М. Киргизский народный эпос «Манас». // Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 427&lt;/ref&gt;.

== Төҙөлөшө һәм сәсәндәре ==
[[Файл:Манас_1.png|альт=|мини|Ҡырғыҙстандың юғары дәүләт наградаһында Манас һүрәте « Манас» Ордены]]
Эпос 3 өлөштән тора, асылда «Манас», «Семетей», «Сейтек». Эпостың төп йөкмәткеһен Манас батырлыҡтары тәшкил итә.

Классик тип Һағымбай Орозбакова (1867—1930)&lt;ref&gt;изложение см.: Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 444—457&lt;/ref&gt; һәм Саякбай Ҡаралаев (1911—1971)&lt;ref&gt;изложение части о Манасе см.: Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 457—467&lt;/ref&gt; версиялары һанала . 1920 йылдарҙа Һагымбайҙан Манас тураһында өлөшләтә генә (яҡынса 19 мең юл) яҙып алалар, Саякбайҙан бөтә трилогия яҙып алына (937 мең юл)&lt;ref&gt;500 553 стиха согласно К. Райхлу (Тюркский эпос. М., 2008. С. 76); также называется цифра в 416 744 строки (Примечания А. А. Петросян в кн.: Героический эпос народов СССР. Т. 2. М., 1975. С. 562)&lt;/ref&gt;.

Бынан тыш, тикшеренеүселәр Манас тураһындағы хикәйәттәрҙең Тоголока Молдо (1860—1942), Молдобасан Мосолманҡолов (1884—1961), Шапак Юрмендеев (1858—1956), Бағыш Сазанов (1818—1918), Ибраһим Абдырахманов (1888—1960), Мәмбәт Чокморов (1846—1932)&lt;ref&gt;см.: Мирбадалева А. С., Кидайш-Покровская Н. В., Мусаев С. М. Обзор записей вариантов эпоса «Манас». // Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 443—491&lt;/ref&gt; эшләгән яҙмалалар иң әһәмиәтле, тип иҫәпләй.

Иң билдәлеләре [[Ҡырғыҙ теле|ҡырғыҙ]] сәсәне [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы]]нан Жусуп (Йосоп) Мамай (1918—2014) — уның версияһы эпостың 8 киҫәген 200 мең юлды алып тора һәм 18 томда [[Өрөмсө|Өрөмсөлә]] (1984—2007)&lt;ref&gt;''Райхл К.'' Тюркский эпос. М., 1995. С. 78; см. ''Lang Ying''. The Bard Jusup Mamay // Oral Tradition (16). 2001. P. 222—239.&lt;/ref&gt; һуңынан тулыһынса [[Ҡырғыҙстан]]да 2014—2018 йылдарҙа баҫылып сыға&lt;ref&gt;Жусуп Мамай жана кыргыз элинин манасчылык салты: Кытайлык залкар кыргыз манасчысы Жусуп Мамайдын (1918—2014) элесине арналган III эл аралык илимий-тажрыйбалык жыйын. Жалал-АбатМУ. 22-24.05.2016. Баяндамалар жана макалалар жыйнагы / Жооптуу ред. Т. К. Чоротегин. — Бишкек: MaxPrint басмасы, 2016. — 396+iv б., сүрөт. — «Тарых жана мурас» түрмөгү. ISBN 978-9967-12-567-4. &lt;/ref&gt;.

Эпостар күләмен сағыштырып баһалау өсөн шиғри үлсәмде күҙ уңында тотоу мөһим: «Манас» башлыса 7 һәм 8 ҡатмарлы силлабик шиғырҙар менән ижад ителгән, ләкин Орозбаков Сагымбай вариантында рифмаға яҡын 4, 5 һәм 6 ҡатмарлы шиғырҙар осрай, ә Саякбай Ҡаралаев вариантында тағы ла 9 -ҙан алып 12-гә тиклем ҡатмарлы юлдар осрай&lt;ref&gt;Мусаев С. М. Киргизский народный эпос «Манас». // Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 440&lt;/ref&gt;.

== Эпос тарихы ==
Традиция легендар дәүергә эпостың барлыҡҡа килеүен килтерә һәм Манастың арҡаҙашы Ырсын Ыраманды беренсе башҡарыусыһы тип атай, геройҙы ерләгәндә уның ҡаһарманлығын данлаған. Халыҡ араһында йәшәп киткән йыр-һыҡтауҙар айырым бер эпосҡа легендар йырсы Тоҡтағол берләштергән. Быуаттың тәүге яртыһындағы ҡырғыҙҙар уның 500 йыл йәшәгәненә ышанған. Традицияларҙа башҡа сәсәндәр ҙә билдәле, шулай уҡ XIX быуаттың әҫәрҙәре яҙылмаған күп кенә манассы исемдәре лә бар.&lt;ref&gt;Мусаев С. М. Киргизский народный эпос «Манас». // Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 427&lt;/ref&gt;

Е. М. Мелетинский әйтеүенсә, &quot;Манас&quot;тағы эпик ваҡыт мифик түгел (Себер төрки халыҡтарының күп эпик хикәйәттәренән айырмалы рәүештә), ә тарихи&lt;ref&gt;''Мелетинский Е. М.'' Происхождение героического эпоса. М., 1963. С. 369&lt;/ref&gt;.

Хәҙерге ғалимдар эпостың барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында берҙәм фекергә килмәгән, ләкин ҡайһы берҙәре, тарих башлыса XV—XVI быуаттарҙағы ваҡиғалар тураһында бәйән итә, тип фаразлай. Эпоста телгә алынған күп кенә этнонимдар ''нойғот, ҡатаған, думара, жедигер, казак, үзбәк, аяҡ'' ҡырғыҙҙар тарихының Моголистан дәүләте осорона ҡарай.. Ойрат-ҡырғыҙ үҙ-ара килешеп эш итеүе, ҡырғыҙҙарҙың Алтайҙа булыуы, Алтай һәм Тяньшан ҡырғыҙҙарының берләшеүе. Урта Азия хакимдары менән бәрелештәр эпостың сюжет һыҙығына ауаздаш&lt;ref&gt;{{Мәҡәлә|ссылка=http://www.eposmanas.ru/Beyshenaliev/|автор=Т.О. Бейшеналиев|заглавие=Китайские и монгольские исторические сочинения о потомках Ачай-тайчжи|год=1995|место=Бишкек|издание=Эпос «Манас» как историко-этнографический источник. Тезисы международного научного симпозиума, посвященного 1000-летию эпоса «Манас»|страницы=11—13|archivedate=2021-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514050143/http://eposmanas.ru/Beyshenaliev/}}&lt;/ref&gt;.

[[Жирмунский Виктор Максимович|В. М. Жирмун]] әҫәрҙең тарихи фоны, дөйөм алғанда, XV—XVIII быуат шарттарына тап килә, тип фаразлай, ләкин унда боронғо күҙаллауҙар ҙа бар&lt;ref&gt;Манас. Кн. 1. М., 1984. С. 430; ''Мелетинский Е. М.'' Киргизский эпос о Манасе // История всемирной литературы. Т. 3. М., 1985. С. 583&lt;/ref&gt;. Уның нигеҙе IX быуат ҡырғыҙҙары тарихы менән бәйле, тигән фараздар барлыҡҡа килә.

Эпос тураһында тәүге телгә алыуҙар [[XVI быуат]]та. була. Маджму әт-Тәүәрих әҫәрҙәрендә Манас Туҡтамыш һәм Анка-торе (Енге-торе) менән бергә булған тарихи шәхес булараҡ һүрәтләнә . Маджму әт-Тәүарих мәғлүмәттәре нигеҙендә, инглиз тарихсыһы Артур Томас Хатто эпостың XVIII быуатта йыйылыуы ихтимал тигән фараз әйтә&quot;&lt;ref&gt;Akiner, Shirin &amp; Sims-Williams, Nicholas. Languages and Scripts of Central Asia. 1997, School of Oriental and African Studies, University of London. p. 99, p. 104&lt;/ref&gt;.

== Йөкмәткеһе һәм сюжеты ==
Нуғой хан үлгәндән һуң ҡырғыҙҙарҙың элекке дошмандары ''ҡытайҙар һәм ҡалмаҡтар''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://kghistory.akipress.org/unews/un_post:8379|title=К вопросу отождествления Манаса с Угечи-кашка|author=Кыргыйбек Молдожунусов|website=AKIpress|access-date=2022-11-24}}&lt;/ref&gt; , вариҫтарының ҡыйыуһыҙлығы менән файҙаланып, ҡырғыҙҙарҙың ерҙәрен баҫып ала һәм уларҙы Ала-Тоонан ҡыҫырыҡлап сығара. Нуғай вариҫтары алыҫ яҡтарға ҡыуыла. Ҡалғандары илбаҫарҙарҙың аяуһыҙ иҙеүенә эләгә. Нуғайҙың кесе улы Жакып [[Алтай тауҙары|Алтайға]] ҡыуыла, һәм күп йылдар Алтай ҡалмаҡтарына хеҙмәт итергә мәжбүр була . Игенселек менән шөғөлләнеп, алтын рудниктарында эшләп, байып китә.. Оло йәштә Жакып иҫәпһеҙ-һанһыҙ мал хужаһы була, ләкин яҙмыш уға бер вариҫ та бүләк итмәй, шул йәнен өтә. Ул бик ҡайғыра һәм алланың мәрхәмәте өсөн доға ҡыла, изге урындарға бара, ҡорбандар килтерә. Ғәжәп төш күргәндән һуң, өлкән ҡатыны ауырға ҡала, туғыҙ ай үткәс, малай таба. Шул көндө Жакыптың өйөрөндә бер ҡолон тыуа, .Жакып ҡолондо яңы тыуған улына ниәтләй, шатлыҡтан ҙур мәжлес ойоштора, [[Хызыр (персонаж)|Хизрә]] кәңәше буйынса малайға Манас исеме ҡуша.. Бала саҡтан Манаста ғәҙәти булмаған сифаттар күренә. Ул бөтә тиҫтерҙәренән ғәҙәттән тыш физик көс, шаянлыҡ һәм йомартлыҡ менән айырылып тора. Даны тирә-яҡҡа тарала. Алтайҙа йәшәүсе ҡалмаҡтар үҙҙәренең ханы Эсенға буйһонмаусы ҡырғыҙҙарҙың батыры бар, ир ҡорона еткәнсе, уны әсирлеккә алып, юҡ итергә кәрәк, тигән хәбәрҙе еткерергә ашыға. Эснен хан сауҙагәр булып кейенгән шымсыларын ҡырғыҙҙарға ебәрә, Манасты әсирлеккә алырға ҡуша. Улар йәш батырҙы «ордо» менән уйнағанда тап килтерә һәм ҡулға алырға тырыша. Манас тиҫтерҙәре менән бергә шымсыларҙың үҙҙәрен ҡулға ала һәм каруандың бөтә әйберҙәрен ябай кешеләргә таратып бирә.


Ҡырғыҙҙарға ҡаршы батыр Нескар етәкселегендәге күп меңлек ғәскәр юллана. Бөтә күрше халыҡтарҙы һәм ҡәбиләләрҙе берләштереп, Манас Нескараға ҡаршы сыға һәм еңеү яулай. Йәш батырҙың ҡаҙаныштарын баһалап, унда үҙҙәренең яҡлаусыһын күреп, бик күп ҡырғыҙ ырыуҙары, шулай уҡ күрше монгол һәм ҡалмаҡ ҡәбиләләре уның етәкселегендә берләшергә ҡарар итә. Манас хан итеп һайлана.

Манас уйғырҙар менән тигеҙ булмаған алышта ҡатнаша һәм еңеү яулай. Был алышта уға ҡатағандар ханы Ҡошой баһалап бөткөһөҙ ярҙам күрһәтә. Еңелгән уйғыр хакимдарының береһе Ҡайыпдан Манасҡа үҙенең ҡыҙы Караберкты кәләш итеп бирә, ҡыҙ үҙе батырҙың ҡатыны булыу теләген белдергән була.

Ҡошой тәҡдиме буйынса Манас халыҡҡа ҡырғыҙҙарға ҡаршы торған Ала-Тоо баҫып алған тыуған ерҙәрен ҡайтарып бирергә була. Ғәскәр йыйып, һуғышҡа инә һәм еңеүгә өлгәшә. Ҡырғыҙҙар Алтайҙан боронғо ерҙәренә күсенергә ҡарар итә. Манас ырыуы менән изге ҡара Азирет тауҙары янында урынлаша.

Ҡырғыҙҙарҙың элекке дошманы-хан ''ҡытаев'' Алооке, ҡырғыҙҙарҙың ҡайтыуын туҡтатырға ҡарар итә һәм походҡа әҙерләнә башлай. Манас был хаҡта белеп ҡалғас, ашығыс рәүештә үҙенең ҡырҡ дружинниктары-чоро менән походҡа сыға. Ул дошман ғәскәрен еңел генә тарата һәм Алооке хан ставкаһын яулай. Баһадир Манастың тәүәккәллеген һәм батырлығын күреп, Алооке ҡырғыҙҙар менән солох төҙөргә ҡарар итә һәм, буйһоноу билдәһе итеп, улын Боокены Манасҡа бирә.

Был ваҡытта көньяҡ сиктәрҙә ҡырғыҙ ырыуҙарының калча (памирсыларҙы шулай атағандар) ханы Шоорук менән бер-береһенә ҡаршы тороуы көсәйә. Ғәскәр йыйып, Манас һуғыш башлай. Еңелгән Шоорук ҡырғыҙҙар менән дипломатик никах килешеүе төҙөй, ҡыҙын Аҡылайҙы Манасҡа кейәүгә биреп, уның менән ҡырҡ хеҙмәтсеһен ебәрә.
[[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_069.jpg|слева|мини|161x161пкс]]
Эпостың айырым сюжет тармағы Алмамбет батырҙың тарихы тураһында бәйән итә. Ул тыуғандан алып Манасҡа килгәнгә тиклемге ваҡиғаларҙы үҙ эсенә ала. Алмамбеттың атаһы Соорондук Ҡытайҙың ҙур полководецтарының береһе була. Оҙаҡ ваҡыт балаһыҙ була, һәм, оло йәшкә еткәс, ниһайәт, уллы була. Алмамбет бала саҡтан фәнгә өйрәнә, тылсым һәм сихыр оҫталығын үҙләштерә, « Аждаһа тәғлимәте» мәктәбендә уҡый, (ҡырғыҙ. « Ажыдаардын окуусу») уның менән бергә абруйлы ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән балалар ҙа уҡый. Тик улар араһында иң яҡшы уҡыусы булып сыға, ә һуңғараҡ ҡыйыу яугир булып китә. Аҡыллылыҡ, намыҫлылыҡ, ҡыйыулыҡ уны данлыҡлы итә. Йәш сағында Алмамбет, Ҡытай армияһының бөтә ғәскәрҙәрен етәкләЙ, атаһының вариҫы була. Бер ваҡыт һунар ваҡытында ҡаҙаҡ ханы Кёкчёны осрата, ул Алмамбетты яҡтылыҡҡа саҡыра һәм сихырҙы ҡалдырырға өндәй. Өйгә ҡайтҡас, Алмамбет туғандарын яңы дингә өндәй. Ата-әсәһе лә, туғандары уны тыңларға теләмәй. Соорондук «ата-бабалар диненән» баш тартҡан улын ҡулға алырға бойора. Туғандарынан ҡасып, Алмамбет Кёкчё янында һыйыныу урыны таба. Алмамбеттың йомартлығы, аҡыллылығы һәм ғәҙеллеге Кёкчёның дан-шөһрәтен нығытыуға булышлыҡ итә. Ләкин Кёкчё хан егеттәре үҙ хакимының яңы ышаныслы кешеһенә көнләшеп ҡарай. Улар Алмамбәт менән Кёкчё хандың хәләл ефете Акерчектың яҡынлығы хаҡында ялған хәбәр тарата. Алмамбәт, яла яғыуҙы күтәрә алмай, Кёкчёны ташлап китә.

Батырҙы осраҡлы рәүештә һунарға ҡырҡ егете менән сыҡҡан Манас осрата. Алмамбет тураһында Манас күптән ишетеп белә, шуға күрә уны хөрмәт менән ҡаршылай, уның хөрмәтенә мәжлес ойоштора. Манас менән Алмамбет бер туғандай булып китәләр.

Манас Аҡылай менән Караберкҡа өйләнгәс, солох төҙөү өсөн, батыр атаһы Жакыптан ҡатынын эҙләп табыуын һорай. Оҙаҡ эҙләгәндән һуң Жакып Тимер ханға [[Бохара]]ға килә, хандың ҡыҙы Санира уға оҡшай. Жакып ҡыҙҙы яусылай, бай йолом-ҡалым түләй. Манас бөтә ҡағиҙәләр буйынса Санира-биганы ҡатынлыҡҡа ала. Ҡырғыҙҙар Манастың ҡатынын Ҡаныҡай исеме менән атайҙар, был &quot;ханға кейәүгә сыҡҡан&quot;тигәнде аңлата. Манастың ҡырҡ егете Ҡаныҡай менән бергә килгән ҡырҡ ҡыҙға өйләнә. Алмамбет ҡырағай тау хайуандарын ҡурсалаусы Аруук ҡыҙына өйләнә.
[[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_064.jpg|слева|мини|159x159пкс]]
Манас тураһында белеп ҡалғас, уға алыҫ төньяҡта һөргөндә булған туғандары ҡайтырға ҡарар итә. Улар — өлкән ағаһы Жакыпа-Усендың балалары, оҙаҡ йылдар сит халыҡ араһында йәшәй, ҡалмаҡтарҙан ҡатын алғандар, ата-бабаларының ғөрөф-ғәҙәттәрен онотҡандар. Ҡалмаҡтар араһында уларҙы көҙҡамандар тип йөрөтәләр.

Шул ваҡытта Манас Ҡошойға ярҙамға барырға мәжбүр була. Афған ханы Төлкө , Ҡошой юҡлығынан файҙаланып, ҡаған һәм тәиттәргә һөжүм итә һәм хандың улын үлтерә.

Әммә кесе ҡустыһы Төлкө, Акун, ҡан ҡойоштан ҡотолорға ҡарар итә һәм ҡырғыҙҙар менән афғандар араһында тоҡанған талашты яйға һала. Төлкө ғәйебен таный, Ҡошойҙоң улын үлтергән өсөн аҡса түләй һәм тәхетте Акунға бирә. Манас менән Акун үҙ-ара дуҫлыҡ һәм, әгәр ҡыҙ һәм малай тыуһа, уларҙы йәрәштереү тураһында килешеү төҙөйҙәр. Бынан тыш Бокмурун, Кокетай хандың улы, ҡалмаҡ Панусты ҡыуғандан һуң, Ташкентта хакимлыҡ итә. Ул Төлкөнөң Канышай исемле ҡыҙын ҡатынлыҡҡа алыу теләген белдерә. Манас ҡушыуы буйынса, Баҡай Төлкөгә ҡыҙына яусы булып бара һәм бөтә тейешле йолаларҙы башҡара.

Манас булмаған саҡта көҙҡамандар килә. Ҡаныҡай иренең туғандарын шатланып ҡаршы ала, уларҙы хужалыҡ алып барыу өсөн бөтә кәрәкле нәмәләрҙе йола буйынса бүләк итә. Походтан ҡайтҡан Манас туғандары хөрмәтенә мәжлес ойоштора. Уларға ер, мал һәм төрлө кәрәк-яраҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, көҙҡамандар Манасҡа ҡаршы заговор ойоштора. Улар Манасты ағыуларға, тәхеткә ултырырға һәм бөтә мөлкәтенә хужа булырға ҡарар итә. Көҙҡамандар батырҙы үҙенең дружинаһы менән ҡунаҡҡа саҡырыу өсөн уңайлы ваҡыт таба. Манас шатланып саҡырыуҙы ҡабул итә. Батырҙың һәм уның дружинниктарының ризығына ағыу һалалар. Иҫән ҡалған Манас һәм дружинниктары үҙ еренә әйләнеп ҡайта. Көҙҡамандар уңышһыҙлыҡта ғәйеплеләрҙе эҙләй, улар араһында бәхәс тоҡана, улар үҙ-ара бысаҡлашып һәләк була&lt;ref&gt;''Эпос «Манас».'' Мифы и легенды Кыргызстана. Устное народное творчество&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_070.jpg|слева|мини|159x159пкс]]
Данлы хан Кокетай, оло йәшкә етеп, яҡты донъяны ташлап китә. Үлер алдынан хан ерләү һәм иҫкә алыу йолаларын башҡарыу буйынса һәм халыҡҡа өгөт-нәсихәт бирә:

&quot;Мин төйлөгән тәрбиәләп, унан һунарсы ҡош яһаным. Төрлө ҡәбилә кешеләрен бергә туплап, уларҙан берҙәм халыҡ эшләнем. Мин киткәндән һуң, ҡошҡа кәмһетеп ҡарамағыҙ, тәү сиратта тайышҡан кешеләрҙе яңынан ысҡындырмағыҙ, берәҙәктәр яңынан таралмаһын: уларҙы көтөгөҙ һәм тотоғоҙ.

Мин булмағанда: йәйәүлеләргә — аттар йөрөү өсөн кәрәк, яланғастарға — яурыныңдан кафтаныңды сис. Манасҡа барығыҙ, минең төп васыятнәмәм унда. Йәйен, ҡышын [[ҡымыҙ]] ярлылар өсөн йылға булып аҡһын. Һау-сәләмәт һәм бәхетле булығыҙ, халҡым! &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://shoqan.kz/completed/works_kukotay-khan/|title=Смерть Кокетай-хана и его поминки|author=Валиханов Ч.|website=Shoqan - Труды|access-date=2021-03-25|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922010353/https://shoqan.kz/completed/works_kukotay-khan/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Манас тризлы Кокетай идаралығын ҡулына ала. Сараға алыҫ илдәрҙән бик күп ҡунаҡтар килә. Кокетай улы Бокмурун төрлө ярыштарҙа еңеүселәргә бай бүләктәр бирә. Ҡайһы бер ҡырғыҙ аҡһаҡалдары һәм айырым ырыу хандары Манастың тризна барышы менән үҙе генә идара итеүенә ризаһыҙлыҡ белдерә. Улар кәңәш йыя һәм үҙ талаптарын асыҡтан-асыҡ белдерергә ҡарар итә. Әммә заговорсыларҙы Кошой ҡарт тынысландыра. Ул күп һанлы ҡунаҡтар алдында ғауға ҡуптармаҫҡа, тип өгөтләй һәм тризнанан һуң Манасты буйһондорорға вәғәҙәләй.


Бер йылдан һуң заговорсылар Кошойҙан уларҙың илселегенә Манасҡа етәкселек итеүен һәм уларға «тиҫкәре» хакимды вазифаһынан бушатырға ярҙам итеүҙе талап итә. Ҡошой оло йәштә булыуына һылтанып, заговорсыларға баш тарта. Шунда улар Манасҡа ҡырғыҙ ырыуҙарының күренекле башлыҡтарының ҡунаҡ булараҡ килергә йыйыныуы тураһында хәбәр ебәрергә уйлай. Уларҙың маҡсаты Манасҡа күп һанлы төркөм менән килеп, уны ҡунаҡсыллыҡ йолаһында ниндәй ҙә булһа хата ебәрергә мәжбүр итеү, талаш тыуҙырыу һәм һуңынан хан титулынан баш тартыу талабын ҡуйыуға ҡайтып ҡала.

Манас абруйлы ҡунаҡтарҙы уларҙың күп һанлы свиталары менән ҡабул итергә ризалығын белдерә. Килгән ҡунаҡтарҙы ҡырҡ дружинник ҡаршы ала һәм уларҙың барыһын да тирмәләре һәм аилдары буйлап урынлаштыра. Дружинниктарҙың берҙәмлеген күреп Һәм Манас власының ҡаҡшамаҫ булыуына инанып, ырыу башлыҡтары уңайһыҙ хәлгә ҡалғандарын аңлай. Манастың уларҙың ни өсөн килеүе һорауына бер кем дә аныҡ ҡына яуап бирергә баҙнат итмәй. Шул саҡта Манас уларға ҡырғыҙҙарға ҡаршы әҙерләнеүсе поход хаҡында хәбәр еткерелеүе хаҡында хәбәр итә.

Элекке еңелеүҙәре өсөн асыуын йәшергән ҡалмаҡ ханы Конурбай, ҡырғыҙҙарҙы ҡабаттан үҙенә буйһондороу өсөн, күп меңлек ғәскәр йыя. Манас ҡырғыҙ хандарын дошманды баҫып алырға һәм походҡа үҙҙәре сығырға, уның территорияһындағы дошманды берләшкән көстәр менән ҡыйратырға һәм ҡырғыҙҙарҙы яулап алырға тырышыуҙы туҡтатырға саҡыра. Ырыу башлыҡтары Манастың тәҡдимен ҡабул итергә мәжбүр була. Баҡай бөйөк поход осоронда бөтә ҡырғыҙҙарҙың ханы итеп һайлана, ә Алмамбет ҡырғыҙ ғәскәренең төп полководецы була. Уларҙы дошмандың баш ҡалаһы Бейджинға алып бара.

[[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_065.jpg|слева|мини|159x159пкс]]
Оҙон һәм ауыр юл үтеп, ҡырғыҙ ғәскәре дошман сигенә етә. Ғәскәрен ялда ҡалдырып, Алмамбәт, Һырғаҡ һәм Манас разведкаға китә. Дошмандың күп һанлы территорияһына үтеп инеп, уларҙың өйөрҙәрен ҡыуып алып китәләр. Дошман ғәскәрҙәре ҡарымтасыларҙы эҙәрлекләй. Һуғыш башлана, ҡырғыҙҙар күп меңлек дошман ғәскәрен ҡыйратыуға һәм таратыуға өлгәшә. Манас эпосына ярашлы, Бейджинды үҙенең ғәскәре менән баҫып ала һәм алты ай хакимлыҡ итә. Ҡытай-ҡалмаҡтар уларға яһаҡ түләй һәм солох яһау теләген белдерә. Манас Конурбайҙы һәм башҡа вельможаларҙы ғәфү итергә ҡарар итә. Ләкин Конурбай еңелеү менән килешә алмай һәм ҡырғыҙ батырҙарын иң яҡшы батырҙарын Алмамбетты, Субаҡты Һәм Һырғаҡты үлтерә. Манастың хәрби ставкаһына йәшерен үтеп, Конурбай батырҙы, ҡоралһыҙ саҡта, иртәнге [[намаҙ]] уҡығанда, арҡаһына һөңгө ҡаҙай, үлемесле яралай. Манас яранан төҙәлә алмай вафат була. Ҡаныҡай Манасты кумбезҙә (мавзолей) ерләй. Трилогияның беренсе өлөшөнөң фажиғәле тамамланыуы ысынбарлыҡҡа тап килә. Манастың үлер алдынан яҙған васыятында ырыу-ҡәбилә ығы-зығылары, Манас менән берләшкән ҡырғыҙ халҡының көсһөҙләнеүе тураһында әйтелә. Манастың улы Семетейҙың тыуыуы киләсәктә атаһының еңелеүе өсөн үс алыуҙы алдан билдәләй. Шул рәүешле атайҙарының ҡаһарманлығын ҡабатлаған һәм сит ил баҫҡынсыларын еңеүгә ирешкән Манас улы Семетейҙың һәм уның көрәштәштәренең тормошон, батырлыҡтарын һүрәтләүгә арналған икенсе, идея һәм сюжет йәһәтенән бәйле поэма барлыҡҡа килә.

Манас үлгәндән һуң ҡырҡ көн дә үтмәй, Жаҡып Ҡаныҡайҙы Манастың бер туғанына кейәүгә бирелеүен талап итә башлай.

Манас урынына уның ҡустыһы Кобеш килә, Ул Ҡаныкайҙы ҡыҫырыҡлай башлай һәм сабыйы Семетейҙы юҡ итергә тырыша. Ҡаныкай сабыйы менән туғандарына ҡасырға мәжбүр була. Семетей үҫеп еткәнсе, үҙенең сығышын белмәй. Ун алты йәше тулғас, Манастың улы икәнен белә һәм үҙ халҡына ҡайтырға теләй. Ул Таласҡа, атаһының ставкаһы булған ергә ҡайта. Манастың дошмандары, улар араһында ағалы-ҡустылы Абыҡ һәм Кобеш, шулай уҡ уға хыянат иткән дружинниктар Семетей ҡулынан һәләк була. Батыр Айсурәккә өйләнә, тыуғанға тиклем уҡ уның менән, атаһы вәғәҙәһе буйынса, йәрәшелгән була. Ул дошман территорияһына һөжүм итә һәм бергә-бер алышта Конурбайҙы үлтерә, атаһының үлеме өсөн үс ала. Семетейға уның дружиннигы Канчоро, Субактың улы, хыянат итә. Кыястан үлемесле яраланғас, Семетей ҡапыл юҡ була. Уның тоғро көрәштәше Кулчоро әсирлеккә эләгә, ә Айчурек дошман табышына әүерелә. УЛ Семетейҙан бала көтә, ләкин быны бер кем дә белмәй.
[[Файл:Stamp_of_Kyrgyzstan_065.jpg|слева|мини|159x159пкс]]
«Манас» тың өсөнсө өлөшө — &quot;Сейтек &quot; эске дошмандарға ҡаршы көрәш тураһында эпик хикәйәләүгә арналған. Ул Сейтек батыры, Манастың ейәне, тураһында бәйән итә һәм алдағы өлөштәрҙең логик дауамы булып тора. Был йәһәттән халыҡтың берҙәмлеген һаҡлау, тышҡы һәм эске дошмандарҙан ҡотолоу һәм тыныс тормошҡа ирешеү теләге менән бәйле шул уҡ идея нигеҙе бар. «Сейтек» эпосының сюжет нигеҙен түбәндәге ваҡиғалар тәшкил итә: Сейтектың үҙ сығышы тураһында белмәгәне, атаһының дошмандары яғында тәрбиәләнеүе, Сейтектың сығышының серен асыу, дошмандарҙы ҡыуыу һәм Семетейҙың үҙ халҡына ҡайтыуы, халыҡтың берләшеүе һәм тыныс тормош башланыуы. Семетей Һәм Сейтек образдарында Манас тураһындағы легендаларҙы уның вариҫтарының батырҙарса тормошонда һаҡларға тырышыу сағыла.

== Манасты өйрәнеү ==
Манас ғилеме ({{Lang-ky|Манастаануу}}) — ҡырғыҙҙарҙы өйрәнеү фәне составында тикшеренеүҙәрҙең айырым йүнәлеше, ул Манастың ғилми тикшеренеүҙәре менән шөғөлләнә. Был ғилми йүнәлеш вәкилдәре Манас белгестәре тип атала. Эпосты фәнни яҡтан тикшереү С. Вәлиханов һәм В.Радлов тарафынан [[XIX быуат|XIX быуатыңт]] икенсе яртыһында башлана. Ч. Вәлиханов һәм [[Радлов Василий Васильевич|В. Радлов]]. Вәлиханов 1856 йылда эпизодтарҙың береһен («Кёкётё буйынса хәтирәләр») яҙып ала һәм өлөшләтә рус теленә тәржемә итә.

2014 йылда Сағымбай Орозбаков вариантындағы академик баҫмала 20 йыл дауам иткән «Манас» эпосының 9 томлығы өҫтөндә монументаль эш тамамлана. Ҡырғыҙ республикаһының милли фәндәр академияһы баҫтырып сығарған баҫмаға бөйөк ҡырғыҙ геройы тормошонан 183 мең юл ингән. Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, тикшеренеүсе-манас белгесе Һамар Мусаев китаптар тексы өҫтөндә эшләй; шулай уҡ аңлатмалар өҫтөндә күренекле манас белгестәре Кенеш Ҡырбашев, Эсенаалы Абдылдаев һәм Райкул Сарыпбековтар эшләй.
Төп үҙәге — Милли Манас ғилеме һәм художество мәҙәниәте үҙәге (директоры — Аҡмәтәлиев, Абдылдажан Амантурович).

== Эпостың 1000 йыллығы ==
Поэманың рус теленә тәүге тәржемәһен совет шағиры Лев Пеньковский ижад итә.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Пеньковский Лев Минаевич|url=http://bigencyklopedia.ru/57292|work=[[Большая советская энциклопедия]]|accessdate=2021-12-22|archive-date=2021-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211009180921/http://bigencyklopedia.ru/57292|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;

== Йоғонтоһо ==
[[Файл:20_som_1994_rev.jpg|справа|мини| Таластағы манас кумбезы (кәшәнәһе) 20-сомлы купюрала]]
1994 йылда [[БМО-ның Генераль Ассамблеяһы|Берләшкән милләттәр ойошмаһының генераль Ассамблеяһы]] «Манас» эпосының 1000 йыллығын байрам итеү тураһында резолюция ҡабул итә. Байрам 1995 йылда үткәрелгән. Төп тантаналар Таласта уҙа.. Юбилей уңайынан «Манас-1000» иҫтәлекле алтын ордены һәм иҫтәлекле алтын миҙал булдырыла.

== Йоғонтоһо ==

=== Филателияла ===
&lt;gallery widths=&quot;200&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Почта маркалары&quot; class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:Stamp of Kyrgyzstan 010.jpg|&lt;small&gt;Ҡырғыҙстандың почта маркаһы&lt;/small&gt;
Файл:The Soviet Union 1990 CPA 6202 stamp with label (Manas, Kyrgyz epic poem. Warrior with saber leading battle. T. Gertsen).jpg|&lt;small&gt;СССР почта маркаһы&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;

=== Һәйкәлдәр ===
{{колонки|2}}
* Бишкәктә Манас һәйкәле: филармония бинаһы алдында һәм «Ала Тоо» үҙәк майҙанында һәйкәлдәр.
* Ҡырғыҙстандан ситтә беренсе Манас һәйкәле [[Мәскәү|Мәскәүҙә]] [[24 февраль]] [[2012 йыл]]да асыла, Дуҫлыҡ паркында урынлашҡан&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://comment.kg/news/item/12864-pamjatnik-manasu-otkryli-v-moskve.html|title=Памятник Манасу открыли в Москве|accessdate=2012-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120626082111/http://www.comment.kg/news/item/12864-pamjatnik-manasu-otkryli-v-moskve.html|archivedate=2012-06-26|deadlink=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626082111/http://www.comment.kg/news/item/12864-pamjatnik-manasu-otkryli-v-moskve.html |date=2012-06-26 }}&lt;/ref&gt;.
* «Айколь Манас» монументаль комплексы [[Ош (Ҡырғыҙстан ҡалаһы)|Ошта]]. 2013 йылдың майында асыла&lt;ref&gt;[https://archive.is/20130618032940/fergana.akipress.org/news:209633/ Монументальный комплекс «Айколь Манас» в Оше]&lt;/ref&gt;
* Узгендә. 2011 йылдың декабрендә асыла
* Баткенда «Манас Ордо» һәйкәле 1987 ылда. асыла
* Истанбулдағы һәйкәл (Төркиә). 2017 йылдың 9 авгусында асыла.
* Мемориаль комплекс Манас Ордо Талас өлкәһендә.
* ''Синьцзян-Уйғыр автономиялы районы'' (Ҡытай). 2019 йылда асылған.
{{конец|колонки}}

=== Эпос хөрмәтенә аталған ===
* [[«Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университеты|« Манас» университеты]] — Бишкәк ҡалаһындағы университеттың исеме [http://www.manas.edu.kg/ рәсми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119025424/http://manas.edu.kg/ |date=2013-11-19 }}
{{колонки|2}}
* Манас — Бишкәк халыҡ-ара аэропорты .
* Манас районы Талас өлкәһендә.
* Манас-Бишкәк биҫтәһендәге ауыл.
* Манас — Бишкәктәге кинотеатр.
* Манас — Ҡара-Балта ҡалаһында стадион.
* Астероидт (3349) Манас (совет астрономы Николай Степанович Черных 1979 йылда аса.)
* «Манас» ордены — [[Ҡырғыҙстан|Ҡырғыҙстандың]]. юғары наградаһы.
* Манас — Абдылас Малдыбаев композитор яҙған опера .
* Манас — [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙағы]].күл.
* Манас — [[Алтай Республикаһы|Таулы Алтайҙағы]] күл.
* Манас — [[Алматы|Алма-Атала]].урам.
* Манас — [[Бишкәк|Бишкәктә]] һәм Ҡыҙыл Әдер ауылында, Жалал-абад ҡалаһында урам.
{{конец|колонки}}

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы]]

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Әҙәбиәт ==
Эпос эпизодтары тәржемәләре:

* ''Мамай Жүсүп''. Манас. Т.1-18. Өрөмсө, 1984—1995.

* Манас. Ҡырғыҙ эпосі. Бөйөк поход. М., 1946.
* Манас. Ҡырғыҙ халыҡ эпосынан эпизодтар. М., 1960.
* Категория: ҡырғыҙстан героик эпосы. / А. С. Мирбадалева, Н. В. Кидайш-Покровская Пер. 4 книга. (&quot;Ссср халыҡтары Эпосы &quot;серияһы — «Евразия халыҡтары Эпосы». М.: Фән. 1984—1995.
* казакша: Манас. Ҡырғыҙ халҡындың батырлығы дастандар. 1-2 китап. Алматы, 1961—1962.
* украина: Манас. Ҡырғыҙ халк эпоси. Миртемир терж. Ҡыт. 1. Таш., 1964.
* немец телендә: Manas der Hochnerzige. Kirgisiche Heldenepos. B., 1974.
* венгр телендә: Manasz. Kirgiz Hösének. Budapest, 1979.
* The Memorial Feast for Kökötöy-Khan, A. T. Hatto, Oxford University Press. 1977.
* Manas. Translated by Walter May. Rarity, Bishkek, 2004. ISBN 9967-424-17-6

Тикшеренеүҙәр:

* Манас: энциклопедия. 2 томда Бишкәк, 1995. (ҡырғыҙ телендә.
* Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас &quot; героик эпосы. М., 1961. Йыйынтыҡтағы мәҡәләләр:
** С. 15-84. ''Әуәзов М.'' Ҡырғыҙ халҡының героик &quot;Манас&quot;поэмаһы.
** С. 85-196. ''Жирмунский В. М.'' &quot;Манас &quot; эпосын өйрәнеүгә индереү.
** С. 197—234. ''Богданова М.'' Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас&quot;героик эпосы үҙенсәлектәре тураһында.
** С. 235—256. ''Берков П. Н.'' Алтай эпосы һәм «Манас».
** С. 282—297. ''Юнысалиев Б. М.'' &quot;Манас &quot; эпосының йыйылма вариантын булдырыу тәжрибәһе тураһында.
* «Манас» — ҡырғыҙ халҡының героик эпосы. М., 1968. Йыйынтыҡтағы мәҡәләләр:
** С. 148—176. ''Бернштам А. Н.'' Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас &quot; эпосы барлыҡҡа килгән дәүер. &quot;Манас &quot; атамаһының килеп сығышы.
** С. 212—231. ''Юнысалиев Б. М.'' Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас « героик эпосы.
* ''Керимжанова Б.'' „Семетей“ һәм» Сейтек&quot;. Фрунзе, 1961.
* ''Мусаев С.'' &quot;Манас&quot;Эпосы. Фәнни-популяр очерк. Фрунзе, 1979.
* ''Ҡытырбаева Р. З.'' &quot;Манас&quot;эпосының генезисы. Фрунзе, 1980.
* ''Ҡытырбаева Р. З.'' Манасчиҙың сәсәнлек оҫталығы. Фрунзе, 1984.
* ''Ҡытырбаева Р. З.'' &quot;Манас&quot;Эпосы. Генезис, поэтика, сәсәнлек. Бишкәк, 1996.
* Spirited Performance. The Manas Epic and Society in Kyrgyzstan. N. van der Heide, Amsterdam, 2008.

Компаративсылар:

* ''Боура С. М.'' Героик шиғриәт. / Пер. ингл. М., 2002. С. 143—147, 477—479, 485—487, 650—651 һ. б. китаптың урындары
* ''Мелетинский Е. М.'' Героик эпостың килеп сығышы. М., 1963. (2-се баҫма. 2004). С. 366—375
* ''Путилов Б. Н.'' Эпик сәсәнлек. М., 1997. С. 48-51.
* ''Райхл К.'' Төрки эпосы. / Пер. ингл. М., Көнсығыш. әҙәби., 2008. С. 76-80, 88.

== Һылтанмалар ==
* [http://www.eposmanas.ru Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас &quot; эпосы. Эпик трилогияның сәсмә һәм шиғри варианттары, эпостың ҡырғыҙ телендәге тексы]
* ''Б.&amp;amp;nbsp;М.&amp;amp;nbsp;Йоносәлиев''. [http://literatura.kg/articles/?aid=809 Ҡырғыҙҙарҙың &quot;Манас &quot; героик эпосы. Официальный сайт группы « New live»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=cAKt48ogNt0&amp;feature=related «Манас» эпосы Саякбай Каралаев башҡарыуында]
* [http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1371634440 Ибрай К. Жусуп Мамай-ҡытай Шеңжанынан һуңғы бөйөк ҡырғыҙ сәсәне-манасчы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171020033322/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1371634440 |date=2017-10-20 }}
* [http://lib.maupfib.kg/wp-content/uploads/b1876.pdf Молдобаев И. Б. «Манас» — ҡырғыҙҙарҙың тарихи-мәҙәни ҡомартҡыһы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920131223/http://lib.maupfib.kg/wp-content/uploads/b1876.pdf |date=2021-09-20 }}
[[Категория:Кешелектең ауыҙ-тел һәм матди булмаған мираҫ ҡомартҡылары]]
[[Категория:Эпик әҫәрҙәр]]
[[Категория:Ҡырғыҙ мәҙәниәте]]
[[Категория:Алфавит буйынса китаптар]]
[[Категория:Эпос]]
[[Категория:Мифология]]</text>
      <sha1>eph4i3zpavtapsxjphnpvreusurlls4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡыҙыл машина</title>
    <ns>0</ns>
    <id>191909</id>
    <revision>
      <id>1301598</id>
      <parentid>1240478</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T09:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <comment>/* Шулай уҡ ҡарағыҙ */</comment>
      <origin>1301598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5415" sha1="fd42e5i1pmh3d5qs68rnmw456nr7xji" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ҡыҙыл машина»''' — [[шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]ның ҡушаматы

Тәүге тапҡыр «Ҡыҙыл машина» тураһында 1970-се йылдарҙа, ике «[[Шайбалы хоккей|хоккей]]» континентында СССР йыйылма командаһы уңышлы сығыш яһағас, һөйләй башлайҙар. Был һүҙҙәр америка матбуғатында барлыҡҡа килә, был [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]] уйынсылары араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра: береһенә лә уларҙы [[робот]]тар менән сағыштырыу оҡшамай.

СССР йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» ҡушаматы тәүге тапҡыр [[Канада]]ның «Toronto Daily Star» гәзитенең 1971 йылдың 23 мартындағы һанында баҫма рәүешендә ҡулланылған булырға тейеш&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/2770863.html|title=«Красную машину» придумали задолго до Тихонова и Ротенберга. Кто создал этот бренд и что он означает?|author=Станислав Гридасов|website=Sports.ru|date=05.08.2020 г.|publisher=Цифровое спортивное издательство &quot;Tribuna Digital&quot;|access-date=2020-08-07|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805161944/https://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/2770863.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1980 йылда олимпия алды турнирында еңелеүгә аңлатма биреп, АҠШ капитаны Майк Эрузионе былай ти: «Улар роботтар кеүек ине. Гол индергәндә, хатта йылмайманылар ҙа. Мин уларҙың йылмайғанын бер ҡасан да күрмәнем һымаҡ тойолдо».

Команданың башҡа уйынсылары совет йыйылма командаһының оҫталығына һоҡланыуын билдәләй.

== Хәҙерге заман ҡулланылышы ==
[[Файл:Vladimir_Putin_meets_with_Russian_sportsmen_–_participants_of_the_XXIII_Olympic_winter_games_13.jpg|мини|290x290пкс|&lt;center&gt;[[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы менән Кореялағы Олимпия уйындарында. Ғинуар [[2018 йыл]] &lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
Һуңғы ваҡытта Рәсәйҙә хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» фразаһы йышыраҡ ҡулланыла, атап әйткәндә, 1993 йылда Германияла, 2008 йылда Канадала, 2009 йылда Швейцарияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/2009/05/a_2985107.shtml|title=«Красная машина» начинает разгоняться|publisher=«[[Газета.ру]]»|date=11.05.09|access-date=2009-05-12|archive-date=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100406080214/http://www.gazeta.ru/sport/2009/05/a_2985107.shtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2012 йылда Финляндияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/sports_planet/327607.html|title=«Красная машина» в действии! — Спортивная Планета — Блог — Трибуна|access-date=2012-05-20|archive-date=2014-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140526011231/http://www.sports.ru/tribuna/blogs/sports_planet/327607.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2014 йылда Белоруссияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/hockey/1020885434.html|title=Владислав Третьяк: &quot;На ЧМ-2014 болельщики увидели тот советский хоккей, «красную машину» — Хоккей — Sports.ru|access-date=2014-06-22|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601030321/http://www.sports.ru/hockey/1020885434.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм 2018 йылда [[Пхёнчхан]]да Олимпия уйындарында еңеү яулаған чемпиондар йыйылма командаһы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]
* Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
* Боҙҙағы мөғжизә

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Рәсәйҙә шайбалы хоккей}}
[[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]
[[Категория:СССР-ҙа хоккей]]
[[Категория:Хоккей]]</text>
      <sha1>fd42e5i1pmh3d5qs68rnmw456nr7xji</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301599</id>
      <parentid>1301598</parentid>
      <timestamp>2026-08-02T09:35:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Вәхит</username>
        <id>24644</id>
      </contributor>
      <origin>1301599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="la51lsuom6phntdo6qrtj8wffaaf44h" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''«Ҡыҙыл машина»''' — [[шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]ның ҡушаматы

Тәүге тапҡыр «Ҡыҙыл машина» тураһында 1970-се йылдарҙа, ике «[[Шайбалы хоккей|хоккей]]» континентында СССР йыйылма командаһы уңышлы сығыш яһағас, һөйләй башлайҙар. Был һүҙҙәр америка матбуғатында барлыҡҡа килә, был [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы|СССР йыйылма командаһы]] уйынсылары араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра: береһенә лә уларҙы [[робот]]тар менән сағыштырыу оҡшамай.

СССР йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» ҡушаматы тәүге тапҡыр [[Канада]]ның «Toronto Daily Star» гәзитенең 1971 йылдың 23 мартындағы һанында баҫма рәүешендә ҡулланылған булырға тейеш&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/2770863.html|title=«Красную машину» придумали задолго до Тихонова и Ротенберга. Кто создал этот бренд и что он означает?|author=Станислав Гридасов|website=Sports.ru|date=05.08.2020 г.|publisher=Цифровое спортивное издательство &quot;Tribuna Digital&quot;|access-date=2020-08-07|archive-date=2020-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805161944/https://www.sports.ru/tribuna/blogs/prosport/2770863.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

1980 йылда олимпия алды турнирында еңелеүгә аңлатма биреп, [[Шайбалы хоккей буйынса АҠШ йыйылма командаһы|АҠШ]] капитаны Майк Эрузионе былай ти: «Улар роботтар кеүек ине. Гол индергәндә, хатта йылмайманылар ҙа. Мин уларҙың йылмайғанын бер ҡасан да күрмәнем һымаҡ тойолдо».

Команданың башҡа уйынсылары совет йыйылма командаһының оҫталығына һоҡланыуын билдәләй.

== Хәҙерге заман ҡулланылышы ==
[[Файл:Vladimir_Putin_meets_with_Russian_sportsmen_–_participants_of_the_XXIII_Olympic_winter_games_13.jpg|мини|290x290пкс|&lt;center&gt;[[Рәсәй Президенты]] [[Путин Владимир Владимирович|Владимир Путин]] 2018 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы менән Кореялағы Олимпия уйындарында. Ғинуар [[2018 йыл]] &lt;center&gt;&lt;/center&gt;&lt;/center&gt;]]
Һуңғы ваҡытта Рәсәйҙә хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» фразаһы йышыраҡ ҡулланыла, атап әйткәндә, 1993 йылда Германияла, 2008 йылда Канадала, 2009 йылда Швейцарияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/sport/2009/05/a_2985107.shtml|title=«Красная машина» начинает разгоняться|publisher=«[[Газета.ру]]»|date=11.05.09|access-date=2009-05-12|archive-date=2010-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20100406080214/http://www.gazeta.ru/sport/2009/05/a_2985107.shtml|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2012 йылда Финляндияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/tribuna/blogs/sports_planet/327607.html|title=«Красная машина» в действии! — Спортивная Планета — Блог — Трибуна|access-date=2012-05-20|archive-date=2014-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140526011231/http://www.sports.ru/tribuna/blogs/sports_planet/327607.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;, 2014 йылда Белоруссияла&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sports.ru/hockey/1020885434.html|title=Владислав Третьяк: &quot;На ЧМ-2014 болельщики увидели тот советский хоккей, «красную машину» — Хоккей — Sports.ru|access-date=2014-06-22|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601030321/http://www.sports.ru/hockey/1020885434.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt; һәм 2018 йылда [[Пхёнчхан]]да Олимпия уйындарында еңеү яулаған чемпиондар йыйылма командаһы.

== Шулай уҡ ҡарағыҙ ==
* [[Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]
* Шайбалы хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы
* Боҙҙағы мөғжизә

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}
{{Рәсәйҙә шайбалы хоккей}}
[[Категория:Хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһы]]
[[Категория:Шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы]]
[[Категория:СССР-ҙа хоккей]]
[[Категория:Хоккей]]</text>
      <sha1>la51lsuom6phntdo6qrtj8wffaaf44h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мьянма тарихы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192945</id>
    <revision>
      <id>1301570</id>
      <parentid>1286882</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T22:04:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53515" sha1="jisivep9nif6td4rk0wctlzn1ymob4e" xml:space="preserve">{{История Мьянмы}}
{{Ук}}
'''[[Мьянма]]''' т'''арихы'''  (Бирма) б. э. т. яҡынса III мең йыллыҡтан алып күҙәтелә. Был территорияла төрлө халыҡтар йәшәгән, уларҙың иң боронғоһо — мондар. IX быуатта бирмандар көньяҡ-көнбайыш [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайҙан]] [[Иравади]] йылғаһы үҙәненә күсеп килгән һәм бер ни тиклем ваҡыттан һуң халыҡтың күпселеген тәшкил итә башлай.

Бирма тарихы күрше илдәр — [[Һиндостан]], [[Бангладеш]], [[Лаос]] һәм [[Таиланд|Таиландтың]] тарихтары менән тығыҙ бәйле,.

== Боронғо осор ==
Хәҙерге мьянма халҡының ата-бабалары ҡытайҙарға «көнбайыш цяндар» булараҡ билдәле була. [[Хань (династия)|Хань]] династияһы осоронда улар хәҙерге Ланчжоу районында йәшәй. Ҡытай экспансияһынан ҡасып, улар  Тибеттың төньяҡ-көнсығышына сигенә, ә унан уларҙың көньяҡҡа табан миграцияһы башлана. Сычуаньға килгәс, улар Нанчжао вассалдары булып китә. VII быуатта үҙҙәрен «мьянма» тип атаған көнбайыш цяндар Наньчжао дәүләте составына ингән халыҡтарҙың береһе булараҡ билдәле. Улар Шрикшетра дәүләтен тар-мар иткән Наньчжао армияһы, һуңынан монамиҙар менән һуғышҡан пью халҡы составына инә.

Мьянмаларҙың урта Бирмалағы тәүге тораҡ пункттары [[Чаусхе|Чауше]] үҙәнендә урынлаша. Йылъяҙмаларҙа тәүге ун бер ''каруиндың'' (ырыу биләмәләре) исемдәре һаҡланған; тағы ла һигеҙ ''каруин'' [[Иравади|Иравадиға]] яҡыныраҡ урынлаша. Мьянма халҡы унда элек йәшәгән пьюларҙың ирригация системаһын мираҫ итеп ала; моғайын, шул уҡ ваҡытта пьюлар менән мьянмаларҙың үҙ-ара ассимиляция процесы башланғандыр. «Пью» атамаһы XI быуаттың иртә мьянма яҙмаларында ғына осрай, унда пьюлар мьянма халҡы менән бер рәттән ҡулланыла; һуңынан был халыҡтың атамаһы эҙһеҙ юғала. Ассимиляция дауам иткән быуат ярым ваҡыт Мьянма тарихында документаль теркәлмәгән, өҫтәүенә Иравади үҙәнендә археологик ҡомартҡылар ҡалдырылмаған осор булып тора.

== Мон ==
Археологик мәғлүмәттәр буйынса, был райондарҙа кеше 11&amp;nbsp;000 йыл элек йәшәгән, әммә беренсе цивилизация мондар цивилизацияһы тип таныла. Мондар был төбәккә яҡынса б. э. т. 3000 йылдар тирәһендә килә, уларҙың беренсе Суварнабхуми короллегенә нигеҙ Татон порт янында б. э. т. 300 йыл элек һалынған, тип фараз ителә. Телдән телгә һөйләп ҡалдырылған тарихы мондарҙың [[Буддизм|буддизм менән]] б. э. т. III быуатта уҡ бәйле булыуы тураһында һөйләй. Әммә тап б. э. т. II быуатта уларға [[Ашока|Ашок]] короленән илселәр һәм монахтар килә. Мондарҙың күп кенә китаптары һәм йылъяҙмалары һуғыштар ваҡытында юҡҡа сыға.

Мон цивилизацияһы үҙендә һинд һәм будда мәҙәниәтен берләштерә. IX быуат уртаһына мондар Бирманың көньяғында өҫтөнлөк итә. XXI быуаттарҙа Түбәнге Бирмала мон ҡалалары федерацияһы Хантавади, йәки  уларҙың иң ҙуры булған Татон етәкселегендә ''Раманнадес'' барлыҡҡа килә.

== Пью ==
[[Пью (ҡала-дәүләттәр)|Пьюлар]] б.э. т. I быуатта Бирмаға килә һәм Ҡытай менән Һиндостан араһындағы сауҙа юлдарында бер нисә короллек төҙөй. Ҡытай сығанаҡтары, пьюларҙың тораҡ пункттарын тыныс һәм кешелекле булған 18 короллек контролдә тота, тип яҙа. Пью короллектәрендә  Тхеравад буддизмы өҫтөнлөк итә. Пьюлар бер ҡасан да берҙәм империяға берләшмәй, тиҫтәнән ашыу ҡала-дәүләт төҙөй.

832 йылда Нанчжао дәүләтенең көньяҡ ҡытай провинцияһы Юньнанда урынлашҡан тай ғәскәре, пьюларҙың[[Иравади]] йылғаһының һыубаҫар туғайҙарында хужалыҡ эштәрен алып барған иң ҙур Шрикшетра батшалығын ҡыйрата.

== Паган короллеге ==
[[Файл:Old_Bagan,_Myanmar,_Bagan_plains_at_sunset.jpg|мини|350x350пкс|Батшалыҡтың баш ҡалаһы [[Паган]] пагодалары]]
Ҡытай йылъяҙмаларында, [[Паган]] ҡалаһына нигеҙ 850 йылда һалынған, тип иҫәпләнә: уларҙың мәғлүмәттәре буйынса, кенәз Пьинбу был ҡаланы диуар менән уратып ала. Башта Паган Наньчжао төҙөгән һәм яугирҙар һәм уларҙың ғаиләләре йәшәгән ҡәлғәләрҙең береһе булғандыр. Әкренләп Иравади ярында ятҡан Пагандың әһәмиәте арта барғандыр. X быуат уртаһында уҡ кенәз Сорахан Паган янындағы Туран тауында будда ғибәҙәтханаһы төҙөй, өҫтәүенә ул Паган хакимы тип атала; был мәғлүмәттәр йылъяҙмаларҙан ғына түгел, ә унда һаҡланып ҡалған яҙыуҙан да билдәле. Йылъяҙмалар һәм яҙыуҙар Паганда тәхет өсөн башланған көрәш тураһында мәғлүмәт бирә, уны яулау мьянма халҡы өҫтөнән хакимлыҡ итеү өсөн мөһим була.

964 йылда кенәз Сорахан ҡолатыла; мьянма йылъяҙмалары уның ҡолатылыуын буддизмдан баш тартыуы һәм был аҙымын йылан Наг статуяһы төҙөп ҡуйыу менән билдәләүе менән бәйләй. Артабанғы тиҫтә йылдар дауамында Паганда власть өсөн ике ғаилә көрәшә, шуға күрә мираҫ һәр ваҡыт һарай түңкәрелештәре менән оҙатыла.

1044 йылда [[Паган]] тәхетенә беренсе бирма короле Аноратха ултыра. Был ваҡытта Бирмала [[Индуизм|һинд дине]] һәм урыны менән Махаяндар буддизмы хакимлыҡ итә. Татонда идара итеүсе мон дәүләте короле Раманнадеса Мануха будда монахын (Тхеравада тәғлимәттәре) бирма короленә ебәрә.

Миссия ҙур уңышҡа өлгәшә. Иман килтереп, батша Аноратха король Мануханан изге ҡомартҡылар һәм будда текстарын килтереүен талап итә. , үҙенең бирма коллегаһының ҡараштарының тәрән булыуына шикләнеп, король Мануха ҡомартҡыларҙы тапшырыуҙан баш тарта. Яуап итеп, Аноратха көтөлмәгән хәрби поход ойоштора,  Татон үҙәҙе Раманнадесаны тар-мар итә һәм Паганға мөмкин булғандың барыһын да алып сыға, шул иҫәптән Трипитаканың 32 йыйынтығын тулыһынса, бөтә изге ҡомартҡыларҙы. Шулай уҡ бөтә монахтарҙы алып китә һәм король Мануханы әсирлеккә ала — бөтәһе 30 мең кеше әсир итеп алына. Шулай итеп, яңы дингә эйә булып, король Аноратха күп һанлы алтын пагодалар, ғибәҙәтханалар, ступалар һәм монастырҙар төҙөүгә тотона. Паган Тхераваданың донъя үҙәгенә әүерелә, уға меңәрләгән хажиҙар ағыла. Король Мануха һәм күп һанлы әсирҙәр нәҫелдән килгән ғибәҙәтхана ҡолдарына әйләндерелә (улар әле лә ғибәҙәтханаларҙы йыйыштырыу һәм тотоу менән мәшғүл).

XIII быуат уртаһында, төньяҡтан килгән монголдарҙан ҡурҡып, Пагандың һуңғы батшаһы нығытмалар төҙөүгә төҙөлөш материалдарын алыу өсөн ғибәҙәтханаларҙы емерә башлай. Ығы-зығы башлана һәм халыҡ ҡаланан ҡаса. Монголдар [[Паган]] ҡалаһын ғәмәлдә бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ тиерлек баҫып ала.

== [[Таунгу (династия)|Таунгу]] династияһы ==
XVI быуатта Бирма территорияһында яңы дәүләт — [[Таунгу (династия)|Таунгу]] барлыҡҡа килә. Яңы династия [[Паган]] ҡолатылғандан һуң хасил булған феодаль тарҡаулыҡҡа нөктә ҡуя, һәм тайҙарҙың Сиам дәүләтен яулап ала. Әммә 1600 йылда тайҙар бирма хакимлығынан азат ителә, ә 1752 йылда дәүләт йәшәүҙән туҡтай.

== Конбаун ==
1757 йылда мон короле Тала бирма короле Маха Дхаммаязды һәм уның ғаиләһен әсирлеккә ала. Бирма һәм мондарҙың күп йыллыҡ дошманлығын иҫтә тотоп, король Тала алты әсирҙе, король ҡаны ергә теймәһен өсөн, бәрхәт тоҡтарға һалып, язаларға ҡарар итә. Язалау тураһындағы хәбәр бөтә илде ҡурҡыуға һала. Бер айҙан һуң дәүләт короле Шуэбо Алаунпая Пегунытар-мар итә, Тала короле үлтерелә, ә Бөтә Бирма берләштерелә.

1760 йылда король Алаунпая Сиамдың баш ҡалаһы Аютияға һөжүм итә. Ул пушканан үҙе атырға ҡарар итә. Әммә пушка шартлай һәм король, ауыр яраланып, ике көндән вафат була. Уның король тәхетенә ултырған улы Схинбюшин 7 йылдан Таиландтың баш ҡалаһы Аютияны баҫып ала һәм бөтә ҡоролмаларҙы, ғибәҙәтханаларҙы һәм пагодаларҙы юҡ итеп, аяуһыҙ рәүештә ҡаланы юҡҡа сыға. Бирма халҡы [[Таиланд|Таиландта]], төплөнеп ҡала алмай, һәм ете айҙан һуң Тхонбуриҙа үҙен король тип иғлан иткән Прая бирма ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм тиҙҙән [[Таиланд|Таиландты]] берләштерә.

== Британия колонизацияһы (1824-1941) ==
Инглиздәр, дипломатик интригалар менән хәрби операцияларҙы берләштереп, тәүҙә Мон һәм Аракан батшалыҡтарын, ә һуңынан Түбәнге Бирманы үҙ ҡулына ала. Король Миндонға диңгеҙҙән айырылып торған, баш ҡалаһы Мандалай булған сағыштырмаса бәләкәй короллек ҡала, ул бик аҡыллы хаким булып сыға һәм британ йоғонтоһона уңышлы ҡаршы тора ала. Әммә улының, Мандалайҙың һуңғы короле Тибо Мин үҙен аҡылһыҙ һәм аяуһыҙ хаким итеп күрһәтә. Уға астрологтар баш ҡаланы күсерергә тәҡдим итә, әммә ул ырымдарға буйһоноп, Мандалай ҡалаһын «нығытыу» өсөн кеше ҡорбандары тураһында указдар сығара. Ҡулға алыуҙар башлана, һәм Мандалаяла дөйөм паника башлана. Халыҡ ҡаланан ҡаса, ә сит ил дәүләттәр, беренсе сиратта Британия, үҙ подданныйҙарының ғүмере өсөн хәүефләнеп, Тибо Минға ультиматум ҡуя. Инглиздарға яуап итеп, ҡалала ҡулға алыуҙар туҡтатыла, әммә 100 ҡулға алынғанды йәшерен рәүештә тереләй күмеп ҡуялар. Иленең күп өлөшөн оккупациялаған Британияға ҡаршы торорға тырышып, король Тибо Франция менән [[Лаос|Лаостан]] Мандалайға тиклем тимер юл төҙөү һәм [[Иравади|Иравадиҙа]] берлектәге хәрби флот булдырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Инглиздәр Бирмала француз йоғонтоһона ҡаршы торорға ҡарар итә һәм, эске тотороҡһоҙлоҡтан файҙаланып,  1885 йылда Мандалайға еңел генә баҫып ала. Ә Тибо Миндың ҡот осҡос хакимлығына асыуланған халыҡ уларҙы шатланып ҡаршы ала.

== Бирма Япония протектораты аҫтында  (1942—1945) ==
[[Файл:Japanese_troops_in_Burma.jpg|справа|мини|Япония һалдаттары Бирмала Шветальяун ғибәҙәтханаһында ергә йығылған Будда статуяһы алдында, Пегу]]
[[Икенсе донъя һуғышы]] йылдарында [[Япония|Япония,]] Ҡытайҙы тәьминәттән айырырға тырышып, [[Һинд-Ҡытай|Һинд-Ҡытайҙы]] оккупациялай. Әммә 1939 йылдың ғинуарында [[Мьянма|Бирма]] аша Ҡытайҙы тәьмин итеү буйынса [[Янгон|Рангундан]]  [[Чунцин|Чунцинға]] Мандалай, Лашо, Баошань һәм Кунмин аша яңы юл асыла, һәм [[Ҡытай Халыҡ Республикаһы|Ҡытайға]] тиҫтәләрсә мең тонна ҡорал кәрәк-яраҡтары оҙатыла. Япондар Бирманың милли төркөмдәре араһында ярҙам табып, Бирмаға баҫып инә һәм [[1942 йыл|1942 йылдың 2 майында]] Мандалайҙы ала. 

Япон оккупацияһы аяуһыҙ була, һәм уларҙың хакимлығын халыҡ хупламай. 1943 йылдың 1 авгусында Япония номиналь рәүештә Бирманың бойондороҡһоҙлоғон «Бирма Дәүләте» исеме аҫтында таный. Марионетка хөкүмәте ойошторола, уға Ба Мо етәкселек итә. 

Әммә күп кенә бирмандар япондарҙың уларға ысын бойондороҡһоҙлоҡ бирергә теләүенә шикләнә. Ике йыл япон оккупацияһынан һуң, Японияның ауыр еңелеүҙәре фонында, Бирмала был кәйеф көсәйә. 1944 йылдың авгусында Аун Сан, буласаҡ оппозиция лидерының һәм дәүләт советницаһының атаһы [[Аун Сан Су Чжи]], һәм башҡа милләтселәр башлыҡтары ойошма төҙөй Халыҡ азатлығы антифашистик лигаһы. 1945 йылдың 27 марты Бирманың милли армияһы япондарға ҡаршы дөйөм милли ихтилал күтәрә. 1945 йылдың майына союздаштар япондарҙы Бирманан ҡыуып сығара.

== Бойондороҡһоҙ Бирма ==
[[Мьянма]] ете милли өлкәнән (штаттарҙан) ([[Мон (штат)|Мон]], [[Карен (штат)|Карен]], [[Кайя (штат)|Кайя]], [[Шан (штат)|Шан]], [[Качин (штат)|Качин]], [[Чин (штат)|Чин]] һәм [[Аракан (штат)|Аракан]]) һәм ете провинциянан (административ округтар) тора. Ғәмәлдә, бер генә штат та үҙәк хөкүмәтте танымай, һәм уларҙың күпселеге 1948 йылда бойондороҡһоҙ Бирма  дәүләтенә нигеҙ һалыныу мәленән алып граждандар һуғышы алып бара. Әммә бөтә штаттар менән дә һуғышты туҡтатыу тураһында шартлы килешеүҙәр төҙөлә. Хөкүмәт ғәскәрҙәре төп юлдарҙы, штаттарҙың баш ҡалаларын  һәм бөтә ҡалалаларҙы контролдә тотоуына ҡарамаҫтан, ҡоралланған боласыларҙың ярайһы уҡ яҡшы ҡоралланған армиялары булғанлыҡтан, хөкүмәт ғәскәрҙәре күп һанлы [[партизан|партизандарҙы]] еңә алмай.

1947 йылдың йәйендә инглиздар тарафынан буласаҡ хөкүмәткә власты тапшырыу осоронда милли азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе [[Аун Сан]] үҙенең сәйәси дошмандары тарафынан үлтерелә, шунлыҡтан власты яңы төҙөлгән хөкүмәткә тапшырыу кисектереп торола. Илдән киткән саҡтарында инглиздар, [[Карен (штат)|Карен]], [[Шан (штат)|Шан]] и [[Кайя (штат)|Кайя]] дәүләттәренә бойондороҡһоҙлоҡ биреүҙе вәғәҙә итеп, туҡтауһыҙ граждандар һуғышының дауам итеүен ҡалдырып китә. Өҫтәүенә Бирманың төньяғында Ҡытайҙан [[Мао Цзэдун]] ҡыҫырыҡлап сығарылған [[Гоминьдан]]тың ҡораллы көстәре һәм Ҡытай тарафынан ҡоралландырылған һәм, нигеҙҙә, опиум баҫыуҙары өсөн [[Гоминьдан]]ға ҡаршы һуғышҡан Бирма коммунистар партияһы армияһы хәрби хәрәкәттәр алып бара. Көнбайыштан Бирманы бик үк тыныс булмаған Һиндостан штаттары, көнсығыштан Тайланд коммунистар партияһы партизандары хәрәкәт иткән урман массивтары, бик үк тыныс булмаған Бангладеш үҙенең туҡтауһыҙ ҡасаҡтары менән уратып ала.

[[У Ну]] хөкүмәте эске ыҙғышты туҡтата алмай; һуғышҡа тиклемге осор менән сағыштырғанда нефть сығарыу бик түбән кимәлдә була. Совет сәйәси комментаторы С. А. Симакин яҙғанса, бындай шарттарҙа генерал [[Не Вин]] командалығындағы армия ғына илдә тәртип урынлаштырыусы һәм илдең берлеген һаҡлап ҡала алыусы берҙән-бер көс була. Улар, [[1962 йыл]]дың мартында власты үҙ ҡулдарына алып, Революция советын һәм Бирма социалистик партияһын булдыра һәм партияның программаһын халыҡҡа еткерә. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә элекке дәүләт аппараты бөтөрөлә, сит ил һәм урындағы шәхси милек националләштерелә,  шулай уҡ бөтә тышҡы сауҙа, дәүләт секторы социалистик иҡтисадтың нигеҙе тип иғлан ителә. [[1974 йыл]]дан Бирма Бирман Социалистическая Республика Союзы тип атала башлай.	
{{also|Бирмала 1962 йылдағы түңкәрелеш|Бирманың социализмға табан юлы}}

Үҫештең һайланған курсы тауар етешмәүенә һәм карточка системаһына килтерә. Ил халыҡ-ара изоляцияға дусар ителә, үҙҙәрендә барған культура революцияһы арҡаһында, Ҡытай Бирмаға ниндәй ҙә булһа ярҙам күрһәтә алмай, ә [[Советский Союз|Советтар Союзы]] һәм социалистик лагерҙың уға оҡшарға тырышҡан илдәре менән Бирма аралашырға теләмәй. Боласыл союздаш республикалар ныҡлап аяҡҡа баҫа башлай, сөнки уларҙа шәхси милек һәм ирекле сауҙа үҫешә, ҡайһы бер штаттар, туранан-тура Таиданд менән сауҙа итеп, байый башлай.

Күрше илдәр менән сағыштырғанда Бирманың иҡтисады артта ҡала, иҡтисади үҫеш халыҡ һанының артыуынан артта ҡала&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zen.yandex.ru/media/id/5c2bb5cbea039800abdc8fd6/birma-kak-opium-pobedil-socializm-chast-i-5d139d4104ea7a00af9be700 |title=Е.Трифонов. Бирма: как опиум победил социализм. Часть I. |access-date=2019-07-23 |archive-date=2019-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190723073203/https://zen.yandex.ru/media/id/5c2bb5cbea039800abdc8fd6/birma-kak-opium-pobedil-socializm-chast-i-5d139d4104ea7a00af9be700 |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

1987 йылда дәүләт секретары [[Сейн Лвин]] хаҡы 25, 35 һәм 75 [[кьят]] ҡиммәтендәге ҡағыҙ аҡсаларҙы юҡҡа сығарыу тураһында иғлан итә, ғәмәлдә әйләнештән ил дә булған аҡсаларҙың 80 проценты &quot;алып ташлана&quot; (сағыштырыу өсөн [[СССР-ҙа 1991 йылғы  аҡса реформаһын]] ҡарағыҙ). Акция халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Студенттар хөкүмәт чиновниктарының машиналарын һәм виллаларын ҡыйратыу өсөн [[Янгон]] урамдарына сыға, шунлыҡтан бөтә университеттар һәм колледждар ябыла (университеттарҙың ҡайһы берҙәре әле лә ябылған килеш тора). Күпләп ҡулға алыу алымы ҡулланылыуға ҡарамаҫтан, студенттар тынысланмай. Ә [[1988]] йылдың 8 [[август|авгусында]] Янгондың үҙәгендә ғәскәр көсө менән студенттар демонстрацияһы баҫтырыла (был бола мәлендә 3000-дән ашыу кеше һәләк була). 1988 йылдың йәй айҙарында төрлө ҡалаларҙа ойошторолған демонстрацияларҙы һәм забастовкаларҙы ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыу һөҙөмтәһендә ҡорбандар бик күп була. 1988 йылдың июлендә социалистик партияның сираттан тыш съезында Не Вин отставкаға сығарыла, [[Сейн Лвин]] илдең һәм партияның яңы етәксеһе итеп тәғәйенләнә, әммә халыҡ араһында ризаһыҙлыҡтың тынмауы арҡаһында, яңы етәксе 17 көндән һуң үҙ посынан баш тартырға мәжбүр була. Партия Үҙәк Комитетының 19 авгусындағы ғәҙәттән тыш пленумында [[Маун Маун] партия үҙәк комитетының яңы рәйесе һәм ил башлығы итеп һайлана. 18 сентябрҙә хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власть башында генерал [[Со Маунг]] торған [[SLORC]] комитетына күсә.
{{also|Восстание 8888}}
1989 йылдың 18 июнендә хөкүмәт колониаль дәүерҙән ҡалған күп кенә географик исемдәрҙе алмаштырыу тураһында иғлан итә. Атап әйткәндә, илдең рәсми атамаһы Мьянму, баш ҡала Янгон тип үҙгәртелә. Тик [[Великобритания]] һәм тағы ла бер нисә ил был үҙгәрештәр менән ризалашмай.

== Хәҙерге Мьянма ==
Хәрби диктатура арҡаһында ил Көнбайыш өсөн ябыҡ була. Иҡтисадтың дәүләт көйләүенең һәм социализмдың ҙур өлөшө менән үҙәкләшеүе етди үҙгәрештәргә килтерә. Хәҙерге Мьянманың ҡайһы бер характеристикалары:
* Хәрби власть крәҫтиән балаларына монастырҙарҙа мәжбүри башланғыс белем биреүҙе ойоштороуға өлгәшә. Балаларҙы уҡытыу монахтарға дәүләт эше булараҡ йөкмәтелә.Ҡайһы бер монастырҙар эргәһендә информатика, инглиз теле һәм физика уҡытыу буйынса белем биреү үҙәктәре булдырылған. 
* Ай һайын хәрбиләштерелгән күсмә госпитальдәр бөтә ауылдар буйлап йөрөп сыға, балаларға прививкалар яһала, пациенттарҙың сәләмәтлеге тикшерелә, талап ителгәндә дауалау сараһы күрелә.
* Илдә археологик ҡаҙыныу эштәре башҡарыла һәм милли архитектура ҡомартҡылары тергеҙелә, элек быларҙың береһе лә булмай. Хөкүмәт, [[Янгон]]да  [[Пагода Шведагон|Шведагон пагодаһын]] тергеҙеп, унда реставрация эштәрен алып бара.
* Илдә туристар секторы үҫешә, туристарҙы күберәк ылыҡтырыу өсөн «Мьянма йылдары» байрамы ойошторола. Әммә донъя йәмәғәтселеге был байрамды һанға һуҡмай, шуға ла туристар ағымы артмай.
* Генералитет будда әҙәбе нормаларын хуплай. Илдә порноиндустрия тыйылған һәм «енси-хеҙмәттәр» селтәре юҡ. Бирмала [[СПИД]] эпидемияһы ла күҙәтелмәй. Мьянмала буддизмда гонаһ тип танылған эскелек һәм наркомания бик түбән кимәлдә. Тәмәке тартыу тик ҡатын-ҡыҙҙар араһында ғына таралған, улар үҙҙәрендә етештерелгән сигараларҙы тарта. 2012 йылға тиклем наркотик һатҡан йәки ҡулланған өсөн үлем язаһы бирелгән була.
* Илдә [[интернет]] ҡына түгел, ә эске телефон элемтәһе лә әллә үҫешмәгән. Инфраструктура һәм интернет торошо буйынса Мьянма [[Лаос]]у, [[Таиланд]]у, [[Индия|Индии]], [[Камбоджа|Камбоджеларҙан]] байтаҡҡа артта ҡалған. Нефть һәм газ сығарылыуға ҡарамаҫтан, илдә автомобиль селтәре әллә ни үҫешмәгән, шулай уҡ транспорт сараһы булараҡ үгеҙҙәр ҙә файҙаланыла.

1989 йылдың майында яңы һайлауҙар тәғәйенләнә, улар 1990 йылдың 27 майында үтә. Уларҙа Аун Сандың ҡыҙы [[Аун Сан Су Чжи]], етәкселегендәге  оппозицион Демократия өсөн милли лига (НЛД) парламенттағы 492 урындың 392–һен ала, ә хәрбиҙәр мәнфәғәттәрен яҡлаған Милли берҙәмлек партияһы 6 мандатҡа ғына эйә була. Хәрбиҙәр һөҙөмтәләрҙе танымай һәм иректә ҡалған НЛД лидерҙары [[Чжи Маунг|Чжи Маунга]] һәм [[Чит Хаинг|Чит Хайингты]] ҡулға ала (Башҡа лидерҙар, Аун Сан Су Чжи Һәм Не Виндың элекке көрәштәше отставкалағы генерал Тин У элеккесә төрмөлә була).

1997 йыл аҙағында Мьянма [[Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре берләшмәһе|АСЕАН-]]&lt;nowiki/&gt;ға ҡабул ителә.

2005 йылдың 6 ноябрендә Мьянманың баш ҡалаһы Янгондан махсус рәүештә төҙөлгән [[Нейпьидо|Нейпидо]] ҡалаһына күсерелә.

Яғыулыҡҡа хаҡтарҙың ҡырҡа күтәрелеүенән һуң 2007 йылдың август-сентябрендә [[Янгон]] &lt;nowiki/&gt;да сыуалыштар башлана. Аҙаҡ ул «шафран революцияһы» тип атала. Тәртипһеҙлектәрҙе будда монахтарының тыныс сығышы тыуҙыра, бола хакимлыҡ итеүсе ҡоролоштоң сәйәси протестары серияһына әүерелә&lt;ref&gt;[http://vimeo.com/8193397 «Бирманский видео-репортёр» (2008) on Vimeo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100530100514/http://vimeo.com/8193397 |date=2010-05-30 }}&lt;/ref&gt;.

2008 йылдың майында Мьянмаға Наргис циклоны ябырыла, һәм ул ил тарихында иң һәләкәтле тәбиғәт афәте була. Стихия һөҙөмтәһендә йөҙ меңдән ашыу кеше һәләк була.

[[Файл:Aung San Suu Kyi speaking to supporters at National League for Democracy (NLD) headquarter.jpg|thumb|250px|[[Аун Сан Су Чжи]] 2010 йылдың 14 ноябрендә [[Национальная лига за демократию|НЛД]] яҡлылар алдында сығыш яһай.]]
2010 йылда илдә 1990-сы йылдарҙан алып беренсе тапҡыр [[Парламентские выборы в Мьянме (2010)|парламент һайлауҙары]] үткәрелә. Аун Сан Су Чжи өйҙә һаҡ аҫтында тотоуҙан азат ителә.

2011 йылда Мьянмала [[:en:2011–15 Myanmar political reforms|сәйәси реформалар]] башлана һәм Мьянманың Көнбайыш илдәре менән мөнәсәбәттәрен яйға һалыу тенденцияһы билдәләнә. 2011 йылдың декабрендә Мьянмаға АҠШ-тың дәүләт секретары Хиллари Клинтон килә, ә бер йылдан һуң Барак Обама АҠШ-тың Мьянма еренә аяҡ баҫҡан тәүге президенты була. 2012 йылдың 1 ғинуарынан [[Евросоюз]]дың Мьянма етәкселегенә ҡарата ҡулланылған виза санкциялары юҡҡа сығарыла.

2012 йылдың 1 апрелендә Мьянмала парламенттың 46 мандаты өсөн өҫтәлмә һайлауҙар үткәрелә. 43 округта депутаттар һайлана, Аун Сан Су Чжи етәкләгән НЛД партияһы ағзалары 41 мандат алыуға өлгәшә, бер мандат — етәксе партия ағзаһында, тағы ла бер мандат — Шан халҡының демократик партияһы ағзаһында.

[[Парламентские выборы в Мьянме (2015)|2015 йылдағы парламентҡа дөйөм һайлауҙар]] НЛД өсөн бик уңышлы тамамлана, ул парламентта күпселекте тәшкил итә һәм 2016 йылдың мартында [[Тхин Чжо]]ҙы яңы президент итеп һайлай.

=== Рохинджаларҙы эҙәрлекләү ===
{{главная|Преследование рохинджа в Мьянме (2016—2017)}}
[[File:Aerial_view_of_a_burned_Rohingya_village_in_Rakhine_state,_Myanmar_-_September_2017.JPG|thumb|Рохинджаларҙың яндырылған ауылы]]
Хәҙерге Мьянмалағы иң киҫкен проблемаларҙың береһе —  [[Ракхайн]] штатындағы этно-дини конфликт — донъя йәмәғәтселегендә борсолоу тыуҙыра. Хөкүмәт  [[рохинджаларҙы]] штаттың төп халҡы тип таныуҙан баш тарта, шул нигеҙҙә уларға гражданлыҡ статусын бирмәй. Һөҙөмтәлә улар күпләп илде ташлап китергә мәжбүр.

=== 2021 йылдағы хәрби түңкәрелеш ===
{{main|Военный переворот в Мьянме (2021)|Мьянмалағы хәрби түңкәрелешкә ҡарата протестар (2021)}}
2021 йылдың 1 февралендә, яңы саҡырылыш парлоаментының тәүге сессияһын асыуҙан бер нисә сәғәт алда илдә хәрби түңкәрелеш була. [[Мьянма президенты]] [[Вин Мьин]] һәм етәксе НЛД (Демократияя өсөн милли лига) партияһы лидеры, дәүләт кәңәшсеһе һәм сит илдәр министрлығы башлығы [[Аун Сан Су Чжи]] ябыла. Түңкәрелеште ғәмәлгә ашырған хәрбиҙәр [[Вице-президент Мьянмы|вице-президент]] [[Мьин Шве|Мьина Шве]]ны президент вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләй, ә дәүләт власы тулыһынса Мьянма Ҡораллы көстәренең баш командующийы  генерал [[Мин Аун Хлайн|Мин Аун Хлайну]]ға йөкмәтелә. Бер йылға илгә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20210201/perevorot-1595426293.html|title=СМИ: совершившие переворот в Мьянме военные назначили врио президента|website=РИА Новости|date=20210201T0549|accessdate=2021-02-01|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201052040/https://ria.ru/20210201/perevorot-1595426293.html|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|accessdate=2021-02-01|website=BBC News Русская служба|title=В Мьянме произошел военный переворот. Задержана лидер страны Аун Сан Су Чжи|url=https://www.bbc.com/russian/news-55882379|archivedate=2021-02-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201045052/https://www.bbc.com/russian/news-55882379}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/02/01/myanma/|title=В Мьянме задержали президента и начали военный переворот|website=lenta.ru|accessdate=2021-02-01|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201034839/https://lenta.ru/news/2021/02/01/myanma/|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

Хәрбиҙәрҙың 2020 йылдың 8 ноябрендә булып үткән парламент һайлауҙарына риза булмауҙары түңкәрелешкә алып килә, сөнки хәрбиҙәр хуплаған партия түбәнге палатала ни бары 26 урын, үрге палата 7 урын ала. Һөҙөмтәләр иғлан ителгәс тә хәрбиҙәр һайлауҙарҙың фальсификацияланыуы тураһында белдерә&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ntv.ru/novosti/2505882/?fb|title=В Мьянме отрубили Интернет, мобильную и телефонную связь|author=ntv.ru|website=НТВ|accessdate=2021-02-01|archive-date=2021-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205133137/https://www.ntv.ru/novosti/2505882/?fb|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Protesters_participate_in_an_anti-military_rally.jpg|мини|2021 йылдың 9 февралендә Янгон үҙәгендә хәрби түңкәрелешкә ҡаршы митинг]]
2021 йылдың 2 февралендә медицина работниктары һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре бөтә ил буйынса, шул иҫәптән илдең баш ҡалаһы [[Нейпьидо]]ла хәрби түңкәрелешкә ҡаршы йүнәлтелгән гражданлыҡ ризаһыҙлығын белдереү буйынса милли хәрәкәтте башлап ебәрә&lt;ref&gt;[www.mmtimes.com/news/nay-pyi-taw-mandalay-healthcare-staff-join-civil-disobedience-campaign.html Nay Pyi Taw, Mandalay healthcare staff to join &quot;Civil Disobedience Campaign&quot;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html |title=Myanmar Medics Prepare Civil Disobedience Against Military Rule |access-date=2021-02-20 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131324/https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-medics-prepare-civil-disobedience-military-rule.html |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. Группа кампании в Facebook, получившая название «Движение гражданского неповиновения», привлекла более 200 000 последователей с момента её первоначального запуска 2 февраля 2021 года&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/teachers-students-join-anti-coup-campaign-as-hospital-staff-stop-work/ |title=Teachers, students join anti-coup campaign as hospital staff stop work |access-date=2021-02-20 |archive-date=2021-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210219062245/https://www.frontiermyanmar.net/en/teachers-students-join-anti-coup-campaign-as-hospital-staff-stop-work/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/ |title=After coup, medical workers spearhead civil disobedience campaign |access-date=2021-02-20 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131438/https://www.frontiermyanmar.net/en/after-coup-medical-workers-spearhead-civil-disobedience-campaign/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

Тиҫтәләгән дәүләт хәстәханалары һәм учреждениеларының медицина работниктары 2021 йылдың 3 февраленән забастовка иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |title=Myanmar doctors stop work to protest coup as UN considers response |access-date=2021-02-20 |archive-date=2021-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203131358/https://www.afr.com/world/asia/myanmar-doctors-stop-work-to-protest-coup-as-un-considers-response-20210203-p56z7z |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

20 февралдә [[Мандалай|Мандалайҙа]] Мьянма полицияһы демонстрацияны ҡыуыу маҡсатында ата торған ҡорал ҡуллана, һөҙөмтәлә НЛД яҡлы 2 кеше һәләк була, тағы ла 20 демонстрат яралана&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/two-killed-in-myanmars-mandalay-city-in-bloodiest-day-of-protests-idUSKBN2AK048?rpc=401&amp; |title=Two killed in Mandalay city in bloodiest day of Myanmar protests {{!}} Reuters&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt; |access-date=2021-02-20 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502193845/https://www.reuters.com/article/us-myanmar-politics/two-killed-in-myanmars-mandalay-city-in-bloodiest-day-of-protests-idUSKBN2AK048?rpc=401&amp; |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

16 апрелдә демократик блок сәйәсмәне {{нп4|Мин Ко Наин|Мин Ко Наин||Min Ko Naing}} етәксе вазифалар биләгән этник аҙсылыҡ вәкилдәре менән берлектә [[Правительство национального единства Мьянмы|Милли берҙәмлек хөкүмәтен]] ойоштороуҙары тураһында иғлан итә һәм, алып ташланған лидерҙар Аун Сан Су Чжи һәм Вин Мьиндың вазифаларының һаҡланыуы тураһында һәм [[качины|качин]] һәм [[карены|карен]] аҙсылыҡтары ағзаларына яңы параллель хөкүмәттә иң юғары өҫтөнлөк биреләсәк, тип белдерә. Шул уҡ белдереүендә Мин Ко Наин халыҡ-ара йәмәғәтселектең хәрби хөкүмәтте [[хунта|хунта]] тип атауын үтенә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece |title=Aung San Suu Kyi supporters unveil Myanmar ‘national unity government’ |access-date=2021-12-30 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416161137/https://www.ft.com/content/65d18000-f728-441e-8197-d637ac73cece |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government |title=Opponents of Myanmar's junta set up national unity government |access-date=2021-12-30 |archive-date=2021-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509175927/https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210416-opponents-of-myanmar-s-junta-set-up-national-unity-government |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

5 майҙа Милли берлек хөкүмәте үҙе яҡлыларҙы хәрби хунта һөжүменән яҡлау өсөн һәм Союздың Федераль Армияһын булдырыуға табан тәүге аҙым сифатында хәрби ҡанат — [[Народные силы обороны (Мьянма)|Оборонаның халыҡ көстәренең]] (НСО) булдырылыуы тураһында иғлан итә&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/ |title=Can Myanmar’s New ‘People’s Defense Force’ Succeed? |access-date=2021-12-30 |archive-date=2021-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509135933/https://thediplomat.com/2021/05/can-myanmars-new-peoples-defense-force-succeed/ |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;. [[Гражданская война в Мьянме|Илдә граждандар һуғышы]] яңынан башлана. Мьянма хәрбиҙәре, ҡалаларҙы артиллерия утына тотоп, халыҡҡа ҡаршы сыға, һөҙөмтәлә 2022 йыл башына 1500-гә яҡын кеше һәләк була. Ауылдарға тоҫҡап атылған 20 авиаударҙан һуң 2022 йыл башына 32000 кеше илдән ҡаса һәм 776000 кеше илдең башҡа өлкәләренә күсеүҙе хәстәрләй&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.industriall-union.org/ru/myanma-god-spustya-posle-perevorota |title=Мьянма: год спустя после переворота |access-date=2022-10-25 |archive-date=2022-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025132218/https://www.industriall-union.org/ru/myanma-god-spustya-posle-perevorota |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
{{Иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==

=== Сит телдәрҙә ===

* Bertil Lintner: Burma in Revolt — Opium and Insurgency since 1948 (1988) (ISBN 974-7100-78-9).
* Roland Bless: Divide et impera? Britische Minderheitenpolitik in Burma 1917—1948 (1990) (ISBN 3-515-05654-8).
* Alan Clemens: Der Weg der Freiheit. Aung San Suu Kyi — Friedensnobelpreisträgerin. Gespräche (1997).
* Klemens Ludwig: Birma. Aktuelle Länderkunde (1997) (ISBN 3-406-39870-7).
* Shelby Tucker: Among Insurgents — Walking through Burma (2000) (ISBN 0-00-712705-7).
* Ma Thanegi: Pilgerreise in Myanmar (2002) (ISBN 3-293-20289-6).
* Rolf Opalka: Burma im Griff der Militärjunta in Blockierte Demokratien in der Dritten Welt Hrsg: Gunter Schubert, Reiner Tetzlaff (1998) (ISBN 3-8100-2011-7).
* Martin Smith: BURMA Insurgency And The Politics Of Ethicity (1991) (ISBN 0-86232-868-3).

=== Урыҫ телендә ===

* Аун Сан. ''Бирма ҡаршы сыға'' (мәҡәләләр һәм телмәрҙәр)/ {{М.}} 1965
* Козлова М. Г. ''Инглиз баҫып алыуы алдынан Бирма'' / {{М.}} 1962
* Козлова М. Г. ''Инглиздәрҙең Бирманы яулап алыуы'' / {{М.}} 1972
* Л.Н. Журавлева ''Бирма халҡының партизан көрәше 188596'' / Һарытау, 1967
* Васильев В. Ф. ''Бирма тарихы очерктары 18851947'' / {{М.}} 1962
* Васильев В. Ф. ''Бирма яңы сиктәрҙә'' / {{М.}} 1969
* Шнайдер С. С. ''Бирма. Иҡтисади-географик очерк'' / {{М.}} 1951
* ''Бирма союзы'' / {{М.}} 1958
* Кауфман А. С. ''Эшсе синыф һәм Бирмала милли-азатлыҡ хәрәкәте'' / {{М.}} 1961
* ''Көньяҡ-Көнсығыш Азия илдәренең тарихынан'' / {{М.}} 1968
* Азовский И. П. ''Бирма иҡтисадында дәүләт секторы (1948-1962)''/ {{М.}} 1965
* Макарова С. М. ''Бирма: сәнәғәттә капитализмды үҫтереү'' М.
* Васильев И. В. ''Бирма: иҡтисад һәм тышҡы сауҙа'' / {{М.}} 1964
* Климко Г.Н. ''Бойондороҡһоҙ Бирманың аграр проблемалары'' / {{М.}} 1964
* Шарап Түгел. ''Бирма яңы юлда'' / {{М.}} 1965 («социализмға Бирма юлы»декларацияһы менән)
* ''Азия илдәренең иҡтисади үҫеш пландары-программалары'' / {{М.}} 1966
* Можейко И., Седов Л., Тюрин в. тәре һәм мушкет менән. / {{М.}} 1966
* Можайко Һәм. ''Иравади ярында 5000 ғибәҙәтхана'' / {{М.}} 1967
* Гаврилов Ю.Н. ''Бирмала бойондороҡһоҙлоҡ һәм прогрессив үҙгәртеп ҡороуҙар өсөн көрәш'' / {{М.}} 1970
* Кауфман А. С. ''Бирма: идеология һәм сәйәсәт'' / {{М.}} 1971
* ''Социалистик Республика Конституцияһы Бирма Союзы'' / {{М.}} 1976
* Такин Чин Маун ''Бирманың сәйәси тормошо тураһында яҙмалар. 1962—1971'' / {{М.}} 1976
* Симония А. А. ''Бирманың тышҡы иҡтисади бәйләнеше. 1962-76'' / {{М.}} 1979
* Васильев А. Ф. ''Бирманың эшсе синыфы'' / {{М.}} 1979
* Васильев В. Ф. ''Бирма тарихы очерктары 18851947'' / {{М.}} 1982
* ''Бирма'' / {{М.}} 1982
* Симония А.А. Мьянма: баҙар иҡтисадына күсеү (19882011). / {{М.}} Рәсәй фәндәр АКАДЕМИЯҺЫНЫҢ көнсығыш ғилеме институты 2012 й. 224 б.
* Васильев в.Ф. Мьянма/Бирма Тарихы ХХ быуат. / {{М.}} 2010.

== Һылтанмалар ==

* [http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2315.htm Паган дәүләте / КӨНСЫҒЫШ Тарихынан ИВАН]
* [http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2520.htm МЬЯНМА XIVXV быуаттарҙа./ КӨНСЫҒЫШ Тарихынан ИВАН]
* [http://gumilevica.kulichki.net/HE2/he2212.htm МЬЯНМА ТЕРРИТОРИЯҺЫНДАҒЫ ТӘҮГЕ ДӘҮЛӘТТӘР (IVXII быуаттар).) КӨНСЫҒЫШ Тарихынан ИВАН]
* [http://www.strannik.de/travel/burma.htm Будда СССР Бирма тарихы һәм дине очергы һәм сәйәхәт тураһында хикәйә 1998] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226062420/http://www.strannik.de/travel/burma.htm |date=2005-12-26 }}
* [https://web.archive.org/web/20070929102853/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Suedostasien/XIX/Politik_evr_derzav/281-300/293.htm Бирма тарихы һәм инглиз-бирман мөнәсәбәттәре күҙәтеүенән 1805 йыл]
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3134123.stm BBC News 'Protests mark Burma anniversary']
* [https://web.archive.org/web/20061230063721/http://www2.soros.org/burma/Voices88/index.html Soros 'Voices of '88']
* [https://web.archive.org/web/20070506221540/http://netipr.org/xpage.php?page=four8 Collection of Articles and Audio from 1988]
* [http://hpj.asj-oa.am/100/1/58-1(268).pdf Бирманың сит ил эштәре министрының әрмән католикосы Геворг IV ГӘ хаты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305183222/http://hpj.asj-oa.am/100/1/58-1(268).pdf |date=2016-03-05 }}
[[Категория:Мьянма тарихы]]</text>
      <sha1>jisivep9nif6td4rk0wctlzn1ymob4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195017</id>
    <revision>
      <id>1301553</id>
      <parentid>1299004</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-42603-51</username>
        <id>48520</id>
      </contributor>
      <comment>/* Голы */</comment>
      <origin>1301553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46405" sha1="a74p0c5rp2xymx1svpu9eiwwx8tk1bf" xml:space="preserve">{{Сборная страны по футболу
| название = {{Флаг Бразилии}} Бразилия
| логотип = Brazilian Football Confederation Logo.svg
| прозвище = ''Һары-йәшелдәр'' ({{lang-pt|Verde-Amarela}})&lt;br&gt;''Һайланма'' ({{lang-pt|Seleção}})&lt;br&gt;''Биш тапҡыр чемпион'' ({{lang-pt|Pentacampeões}})
| конфедерация = [[КОНМЕБОЛ]]
| федерация = [[Бразилия футбол конфедерациһы]]
| тренер = 
| менеджер = 
| капитан = [[Каземиро]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.manutd.com/en/news/detail/casemiro-confirmed-as-brazil-captain |title=CASEMIRO CONFIRMED AS BRAZIL CAPTAIN |website=manutd.com |publisher=ФК «[[Манчестер Юнайтед]]» |access-date=2023-03-25 |language=en |archive-date=2023-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324214750/https://www.manutd.com/en/news/detail/casemiro-confirmed-as-brazil-captain |deadlink=no }}&lt;/ref&gt;
| наибольшее кол-во игр = [[Кафу]] (142)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;
| лучший бомбардир = [[Неймар]] (79)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;
| стадион = 
| ФИФА max = 1 &lt;small&gt;(160 тапҡыр)&lt;/small&gt;
| ФИФА min = 22 &lt;small&gt;(июнь 2013)&lt;/small&gt;
| код ФИФА = BRA
| pattern_la1 = _bra22h
| pattern_b1 = _bra22h
| pattern_ra1 = _bra22h
| pattern_sh1 = _bra22h
| pattern_so1 = _bra22hl
| leftarm1 = FFCC00
| body1 = FFCC00
| rightarm1 = FFCC00
| shorts1 = 003CFF
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _bra22a
| pattern_b2 = _bra22a
| pattern_ra2 = _bra22a
| pattern_sh2 = _bra22a
| pattern_so2 = _bra22al
| leftarm2 = 0000FF
| body2 = 0000FF
| rightarm2 = 0000FF
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 0000FF
| первая игра = {{Флаг|Аргентина|1812}} [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]] 3:0 Бразилия {{Флаг Бразилии (1889-1960)}}&lt;br&gt;([[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]]; 20 август 1914)
| победа = {{Флаг Бразилии (1889-1960)}} Бразилия 14:0 [[Футбол буйынса Никарагуа йыйылма командаһы|Никарагуа]] {{Флаг|Никарагуа}}&lt;br&gt;([[Мехико]], [[Мексика]]; 17 октябрь, 1975)
| поражение =
* {{Флаг|Уругвай}} [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] 6:0 Бразилия {{Флаг Бразилии (1889-1960)}}&lt;br&gt;([[Винья-дель-Мар]], [[Чили]]; 18 сентябрь, 1920)
* {{Флаг|Бразилия}} Бразилия [[Футбольный матч Бразилия — Германия (2014)|1:7]] [[Футбол буйынса Германия йыйылма командаһы|Германия]] {{Флаг Германии}}&lt;br&gt;([[Белу-Оризонти]], [[Бразилия]]; 8 июль, 2014)
| чемпионат мира = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаттары]]
| участий ЧМ = 22
| первый ЧМ = [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]
| достижения ЧМ = [[Файл:Gold medal world centered.svg|16px]] Чемпиондар [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]], [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]
| региональный чемпионат = [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]]
| участий РЧ = 33
| первый РЧ = [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]
| достижения РЧ = [[Файл:Gold medal southamerica.svg|16px]] Чемпион [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|1919]], [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|1922]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1949|1949]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|1997]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|2007]], [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|2019]]
| медали = {{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты|ФИФА-ның донъя Кубогы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|Франция 1938]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|Бразилия 1950]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|Швеция 1958]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|Чили 1962]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|Мексика 1970]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|Аргентина 1978]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|АҠШ 1994]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|Франция 1998]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|Япония/Корея Республикаһы 2002]]}}
{{турнир|[[Конфедерациялар Кубогы|ФИФА конфедерациялары Кубогы]]}}
{{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 1997|Сәғүд Ғәрәбстаны 1997]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Конфедерациялар Кубогы 1999|Мексика 1999]]}}
{{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2005|Германия 2005]]}}
{{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2009|КАР 2009]]}}
{{медаль|Алтын|[[Конфедерациялар Кубогы 2013|Бразилия 2013]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|Аргентина 1916]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1917|Уругвай 1917]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|Бразилия 1919]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|Чили 1920]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|Аргентина 1921]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|Бразилия 1922]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|Аргентина 1925]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|Аргентина 1937]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|Уругвай 1942]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|Чили 1945]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|Аргентина 1946]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1949|Бразилия 1949]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1953|Перу 1953]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|Перу 1957]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Аргентина)|Аргентина 1959]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959 (Эквадор)|Эквадор 1959]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1975|1975]]}}
{{медаль|Бронза|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1979|1979]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|Бразилия 1989]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|Чили 1991]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|Уругвай 1995]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|Боливия 1997]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|Парагвай 1999]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|Перу 2004]]}}
{{медаль|Алтын|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|Венесуэла 2007]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|Бразилия 2019]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|Бразилия 2021]]}}
{{турнир|[[КОНКАКАФ-тың алтын кубогы|КОНКАКАФ-тың алтын кубогы]]}}
{{медаль|Көмөш|[[КОНКАКАФ-тың алтын кубогы 1996|АҠШ 1996]]}}
{{медаль|Бронза|[[КОНКАКАФ-тың алтын кубогы 1998|АҠШ 1998]]}}
{{медаль|Көмөш|[[КОНКАКАФ-тың алтын кубогы 2003|США/Мексика 2003]]}}
{{турнир|[[Футбол буйынса донъя чемпиондары алтын кубогы|Донъя чемпиондары алтын кубогы]]}}
{{медаль|Көмөш|[[Футбол буйынса донъя чемпиондары алтын кубогы|Уругвай 1980/81]]}}
}}
'''Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы''' ({{lang-pt|Seleção Brasileira de Futebol}}) — халыҡ-ара [[футбол]] ярыштарында [[Бразилия]] исеменән сығыш яһаусы команда. Етәксе органы — Бразилия футбол конфедерацияһы. Бразилия футбол конфедерацияһы 1923 йылдан ФИФА һәм 1916 йылдан КОНМЕБОЛ ағзаһы булып тора.

Бразилия — бөтә донъя чемпионаттарында ҡатнашҡан берҙән-бер команда. Улар өс төрлө континентта һәм донъяның өс мөйөшөндә лә ([[Америка]], [[Европа]] һәм [[Азия]]; [[Төньяҡ Америка]], [[Көньяҡ Америка]] һәм [[Евразия]]) беренсе булып титул яулай. Шулай уҡ команда дүрт тапҡыр Конфедерациялар кубогын яулай, был рекорд булып тора. Бынан тыш, бразилиялылар континенттағы иң абруйлы команда турниры булған Америка Кубогында 9 еңеү яулай. Был күрһәткес буйынса улар континентта [[Футбол буйынса Уругвай йыйылма командаһы|Уругвай]] һәм [[Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы|Аргентина]]нан ғына ҡалыша.

Бразилия йыйылма командаһының ҡушаматы — «Селесао» ([[Португал теле|порт]]. ''A Seleção''). Ул «Һайланғандар» тигәнде аңлата. 2002 йылдан, донъя чемпионатында бишенсе тапҡыр еңгәндән һуң, уларҙы «Пентакампеондар» ([[Португал теле|порт]]. Pentacampeões) биш тапҡыр чемпион тип атайҙар.

Кафу йыйылма команда өсөн иң күп уйнаусы,142 гол индерә; иң яҡшы бомбардир — [[Неймар]] (79 гол)&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|title=Brazil - Record International Players|publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation|RSSSF]]|accessdate=2013-07-03|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HtBrYhi5?url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/braz-recintlp.html|archivedate=2013-07-05|deadlink=no}}&lt;/ref&gt;.

2022 йылдың 6 октябренә ҡарата йыйылма команда ФИФА рейтингында 1-се урынды биләй&lt;ref&gt;[https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/men?dateId=id14177 FIFA World Rankings]&lt;/ref&gt;.

== Тарихы ==

=== XX быуат ===
Футбол буйынса Бразилия йыйылма командаһы 1914 йылда ойошторола һәм Англияның «Эксетер Сити» клубына ҡаршы уйында 2:0 иҫәбе менән еңә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, матч 3:3 иҫәбе менән тамамлана). Әммә донъя сәхнәһендә урындағы футбол федерациялары етәкселәренең килешмәүсәнлеге арҡаһында ҙур еңеүҙәр яулай алмай.

1930 һәм 1934 йылдарҙағы чемпионаттарҙа Бразилия беренсе этаптан уҡ төшөп ҡала. 1938 йылда команда һиҙелерлек алға китеш күрһәтә һәм ышаныслы рәүештә чемпионаттың бронза миҙалын яулай.

[[Икенсе донъя һуғышы|Һуғыштан һуң]] командала үҙгәрештәр үткәрелә һәм 1949 йылда Америка Кубогын яулай.

1958 йылда Швеция чемпионатында Бразилия донъя чемпионы була. Командала [[Пеле]], [[Гарринча]], Вава һәм футбол тарихына ингән башҡа бик күп уйынсылар ҡатнаша. Был чемпионаттың асышы — ун ете йәшлек Пеле, уны күптәр әле лә «футбол короле» тип атай.

== Уңыштары ==

=== [[Футбол буйынса донъя чемпионаты|Донъя чемпионаты]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл
!Раунд
!Туп
!Еңеү
!Тигеҙ иҫәп*
!Еңелеү
!Индергән туп
!Үткәргән туп
|-
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1930|1930]]||Төркөм этабы||2||1||0||1||5||2
|-
|{{Флаг|Королевство Италия}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1934|1934]]||1/8 финал||1||0||0||1||1||3
|-bgcolor=peru
|{{Флаг Франции (1794—1958)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1938|1938]]||3-сө урын||5||3||1||1||14||11
|-bgcolor=silver
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии (1889-1960)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1950|1950]]||2-се урын||6||4||1||1||22||6
|-
|{{Флаг Швейцарии}} [[Чемпионат мира по футболу 1954|1954]]||Сирекфинал||3||1||1||1||8||5
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Швеции}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1958|1958]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''Чемпион'''||6||5||1||0||16||4
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1962|1962]]||6||5||1||0||14||5
|-
|{{Флаг Англии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1966|1966]]||Төркөм этабы||3||1||0||2||4||6
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1970|1970]]||'''Чемпион'''||6||6||0||0||19||7
|-
|-bgcolor=beige
|{{Флаг ФРГ}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1974|1974]]||4-се урын||7||3||2||2||6||4
|-bgcolor=peru
|{{Флаг Аргентины (1812-1985)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1978|1978]]||3-сө урын||7||4||3||0||10||3
|-
|{{Флаг Испании}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1982|1982]]||Икенсе төркөм этабы||5||4||0||1||15||6
|-
|{{Флаг Мексики}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1986|1986]]||Сирекфинал||5||4||1||0||10||1
|-
|{{Флаг Италии (1946—2003)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1990|1990]]||1/8 финал||4||3||0||1||4||2
|-bgcolor=gold
|{{Флаг США}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1994|1994]]||'''Чемпион'''||7||5||2||0||11||3
|-bgcolor=silver
|{{Флаг Франции (1976—2020)}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 1998|1998]]||2-се урын||7||4||1||2||14||10
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Республики Корея (1997—2011)}}{{Флаг Японии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2002|2002]]||'''Чемпион'''||7||7||0||0||18||4
|-
|{{Флаг Германии}} [[Чемпионат мира по футболу 2006|2006]]|| rowspan=&quot;2&quot; |Сирекфинал||5||4||0||1||10||2
|-
|{{Флаг ЮАР}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2010|2010]]||5||3||1||1||9||4
|-
|-bgcolor=beige
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2014|2014]]||4-се урын||7||3||2||[[Футбольный матч Бразилия — Германия (2014)|2]]||11||14
|-
|{{флаг России}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2018|2018]]||Сирекфинал||5||3||1||1||8||3
|-
|{{флаг Катара}} [[Футбол буйынса донъя чемпионаты 2022|2022]]||Сирекфинал||5||3||1||1||8||3
|-
|'''Бөтәһе'''||22/22||114||76||18||18||229||105
|}

: ''*Тигеҙ иҫәпкә шулай уҡ пенальти серияһы менән тамамланған плей-офф матчтары ла инә..''

=== [[Футбол буйынса донъя чемпиондарының Алтын кубогы|Донъя чемпиондарының Алтын кубогы]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл
!Раунд
!Туптар
!Еңеү
!Тигеҙ иҫәп
!Еңелеү
!Индергән туп
!Үткәргән туп
|-bgcolor=silver
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса донъя чемпиондарының Алтын кубогы|1980/1981]]||2-се урын||3||1||1||1||6||4
|-
|'''Бөтәһе'''||1/1||3||1||1||1||6||4
|}

=== [[Футбол буйынса Америка Кубогы|Америка Кубогы]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл*
!Раунд
!Урын
!Уйын
!Еңеү
!Тигеҙ иҫәп
!Еңелеү
!Туп айырмаһы
|-
|- bgcolor=#CFAA88
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1916|1916]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3-сө урын'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3'''||3||0||2||1||3-4
|- bgcolor=#CFAA88
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Төньяҡ Америка чемпионаты 1917|1917]]||3||2||0||1||5-3
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1919|1919]]||'''Чемпион'''||'''1'''||3||2||1||0||11-3
|- bgcolor=#CFAA88
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1920|1920]]||'''3-сө урын'''||'''3'''||3||1||0||2||1-8
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1921|1921]]||'''2-се урын'''||'''2'''||3||1||0||2||4-3
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1922|1922]]||'''Чемпион'''||'''1'''||4||1||3||0||4-2
|-
|-bgcolor=beige
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1923|1923]]||4-е место||4||3||0||0||3||2-5
|-
||{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1924|1924]]||Ҡатнашмай||-||-||-||-||-||-
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1925|1925]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2-се урын'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2'''||4||2||1||1||11-9
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1937|1937]]||5||4||0||1||17-9
|-
|{{Флаг Перу (1825—1950)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1939|1939]]|| rowspan=&quot;2&quot; |Ҡатнашмай|| rowspan=&quot;2&quot; |-|| rowspan=&quot;2&quot; |-|| rowspan=&quot;2&quot; |-|| rowspan=&quot;2&quot; |-|| rowspan=&quot;2&quot; |-|| rowspan=&quot;2&quot; |-
|-
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1941|1941]]
|- bgcolor=#CFAA88
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1942|1942]]||'''3-сө урын'''||'''3'''||6||3||1||2||15-7
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1945|1945]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2-се урын'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2'''||6||5||0||1||19-5
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1946|1946]]||5||3||1||1||13-7
|-
|{{Флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1947|1947]]||Ҡатнашмай||-||-||-||-||-||-
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{флаг Бразилии (1889—1960)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1949|1949]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||6||0||1||39-7
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1953|1953]]||'''2-се урын'''||'''2'''||6||4||0||2||15-6
|-
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1955|1955]]||Ҡатнашмай||-||-||-||-||-||-
|-
|-bgcolor=beige
||{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1956|1956]]||4-се урын||4||5||2||2||1||4-5
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Перу}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1957|1957]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2-се урын'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''2'''||6||4||0||2||23-9
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959|1959]]||6||4||2||0||17-7
|- bgcolor=#CFAA88
|{{Флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1959|1959]]||'''3-сө урын'''||'''3'''||4||2||0||2||7-10
|-
|-bgcolor=beige
||{{Флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1963|1963]]||4-се урын||4||6||2||1||3||12-13
|-
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпионаты 1967|1967]]||Ҡатнашмай||-||-||-||-||-||-
|- bgcolor=#CFAA88
|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1975|1975]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3-сө урын'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''3'''||6||5||0||1||16-4
|- bgcolor=#CFAA88
|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1979|1979]]||6||2||2||2||10-9
|-bgcolor=#C0C0C0
|[[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]||'''2-се урын'''||'''2'''||8||2||4||2||8-4
|-
|{{Флаг Аргентины (1812—1985)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1983|1983]]||Төркөм этабы||5||2||1||0||1||5-4
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии (1968—1992)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1989|1989]]||'''Чемпион'''||'''1'''||7||5||2||0||11-1
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1991|1991]]||'''2-се урын'''||'''2'''||7||4||1||2||12-8
|-
|{{Флаг Эквадора (1900—2009)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1993|1993]]||Сирекфинал||5||4||1||2||1||6-4
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Уругвая}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1995|1995]]||'''2-се урын'''||'''2'''||6||4||2||0||10-3
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Боливии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1997|1997]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''Чемпион'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''1'''||6||6||0||0||22-3
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Парагвая (1990—2013)}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 1999|1999]]||6||6||0||0||17-2
|-
|{{Флаг Колумбии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2001|2001]]||Сирекфинал||6||4||2||0||2||5-4
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Перу}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2004|2004]]|| rowspan=&quot;2&quot; |'''Чемпион'''|| rowspan=&quot;2&quot; |'''1'''||6||3||2||1||13-6
|-bgcolor=gold
|{{Флаг Венесуэлы}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2007|2007]]||6||4||1||1||15-5
|-
|{{Флаг Аргентины}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2011|2011]]|| rowspan=&quot;2&quot; |Сирекфинал|| rowspan=&quot;2&quot; |8||4||1||3||0||6-4
|-
|{{флаг Чили}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2015|2015]]||4||2||0||2||5-4
|-
|{{флаг США}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2016|2016]]||Төркөм этабы||9||3||1||1||1||7-2
|-bgcolor=gold
|style=&quot;border: 3px solid red&quot;|{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2019|2019]]||'''Чемпион'''||'''1'''||6||4||2||0||15-5
|-bgcolor=#C0C0C0
|{{Флаг Бразилии}} [[Футбол буйынса Америка Кубогы 2021|2021]]||'''2-се урын'''||'''2'''||7||5||1||1||12-3
|-
|'''Бөтәһе'''||'''9 титул'''||'''33/43'''||'''177'''||'''101'''||'''34'''||'''42'''||'''395-190'''
|-
: ''*Йыйылма команда 1926 йылдан алып 1935 йылға тиклем турнирҙа ҡатнашмай.''
|}

=== [[Олимпия уйындарында футбол|Олимпия уйындары]] ===
* Чемпион — 2016, 2020
* Көмөш призёр — 1984, 1988, 2012
* Өсөнсө урын — 1996, 2008

=== [[Конфедерациялар Кубогы]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл
!Раунд
!Урын
!Уйын
!Еңеү
!Тигеҙ иҫәп
!Еңелеү
!Туп айырмаһы
|- bgcolor=gold
|{{флаг Саудовской Аравии}} [[Конфедерациялар Кубогы 1997|1997]]||'''Чемпион'''||1||5||4||1||0||14-2
|- bgcolor=silver
|{{флаг Мексики}} [[Конфедерациялар Кубогы 1999|1999]]||'''2-се урын'''||2||5||4||0||1||18-5
|-
|-bgcolor=beige
|{{флаг Японии}}{{флаг Республики Корея (1997—2011)}} [[Конфедерациялар Кубогы 2001|2001]]||4-се урын||4||5||1||2||2||3-3
|-
|{{флаг Франции (1976—2020)}} [[Конфедерациялар Кубогы 2003|2003]]||Төркөм этабы||5||3||1||1||1||3-3
|- bgcolor=gold
|{{флаг Германии}} [[Конфедерациялар Кубогы 2005|2005]]|| rowspan=&quot;3&quot; |'''Чемпион'''|| rowspan=&quot;3&quot; |1||5||3||1||1||12-6
|- bgcolor=gold
|{{флаг ЮАР}} [[Конфедерациялар Кубогы 2009|2009]]||5||5||0||0||14-5
|- bgcolor=gold
|{{флаг Бразилии}} [[Конфедерациялар Кубогы 2013|2013]]||5||5||0||0||14-3
|-
|{{флаг России}} [[Конфедерациялар Кубогы 2017|2017]]||''Квалификациянан үтмәй''
|0
|0
|0
|0
|0
|0-0
|-
|{{флаг Катара}} [[Конфедерациялар Кубогы 2021|2021]]||''Квалификациялана, ләкин турнир үткәрелмәй''
|0
|0
|0
|0
|0
|0-0
|-
|'''Бөтәһе'''||'''4 титула'''||'''7/8'''||'''33'''||'''23'''||'''5'''||'''5'''||'''78-27'''
|}

=== [[КОНКАКАФ-тың Алтын кубогы]] ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!Йыл
!Раунд
!Урын
!Уйын
!Еңеү
!Тигеҙ иҫәп
!Еңелеү
!Туп айырмаһы
|- bgcolor=silver
||{{флаг США}} [[КОНКАКАФ-тың Алтын кубогы 1996|1996]]||'''2-се урын'''||2||4||3||0||1||10-3
|- bgcolor=#CFAA88
||{{флаг США}} [[КОНКАКАФ-тың Алтын кубогы 1998|1998]]||'''3-сө урын'''||3||5||2||2||1||6-2
|- bgcolor=silver
|{{флаг США}}{{флаг Мексики}} [[КОНКАКАФ-тың Алтын кубогы 2003|2003]]||'''2-се урын'''||2||5||3||0||2||6-4
|-
|'''Бөтәһе'''||'''-'''||'''3/11'''||'''14'''||'''8'''||'''2'''||'''4'''||'''22-9'''
|}

== Рекордсмендары ==
{{обновлено|2023-09-09}}

=== Матчтар ===
[[Файл:Exposição Brasil, um país, um mundo - Cafu (cropped).jpg|180px|мини|справа|Защитник [[Кафу]] — Бразилия йыйылма командаһы өсөн иң күп матч уйнаусыы (142 уйын)]]
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!
! Футболсы
! Матчтар
! Голдар
! width=140px| &lt;small&gt;Беренсе матч&lt;/small&gt;
! width=140px| &lt;small&gt;Һуңғы матч&lt;/small&gt;
|-
| 1
| align=left| [[Кафу]]
| 142 || 5 || 12 сентябрь 1990 || 1 июль 2006
|-
| 2
| align=left| '''[[Алвес Дани|Дани Алвес]]'''
| 126 || 8 || 10 октябрь 2006 || ''5 декабрь 2022''
|-
| 3
| align=left| '''[[Неймар]]'''
| 125 || 79 || 10 август 2010 || ''8 сентябрь 2023''
|-
| 4
| align=left| [[Роберто Карлос]]
| 125 || 11 || 26 февраль 1992 || 1 июль 2006
|-
| 5
| align=left| '''[[Силва Тиагу (Бразилия футболисы)|Тиагу Силва]]'''
| 113 || 7 || 12 октябрь 2008 || ''9 декабрь 2022''
|-
| 6
| align=left| [[Лусио]]
| 105 || 4 || 15 ноябрь 2000 || 5 сентябрь 2011
|-
| 7
| align=left| [[Таффарел Клаудио|Клаудио Таффарел]]
| 101 || 0 || 7 июль 1988 || 12 июль 1998
|-
| 8
| align=left| [[Робиньо]]
| 100 || 28 || 13 июль 2003 || 25 ғинуар 2017
|-
| rowspan=2|9
| align=left| [[Сантос Джалма|Джалма Сантос]]
| 98 || 3 || 10 апрель 1952 || 9 июня 1968
|-
| align=left| [[Роналдо]]
| 98 || 62 || 23 март 1994 || 7 июнь 2011
|}
Источник&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;

=== Голы ===
{| class=&quot;wikitable&quot; cellpadding=&quot;3&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|-
!
! Футболсы
! Карьера
! Голдар
! Матчтар
! Уртаса
|-
| 1
| align=left | '''[[Неймар]]'''
| 2010—2026
| 79 || 125 || 0,63
|-
| 2
| align=left| [[Пеле]]
| 1957—1971
| 77 || 92 || 0,84
|-
| 3
| align=left | [[Роналдо]]
| 1994—2011
| 62 || 98 || 0,63
|-
| 4
|align=left| [[Ромарио]]
| 1987—2005
| 55 || 70 || 0,79
|-
| 5
| align=left| [[Зико]]
| 1976—1989
| 48 || 71 || 0,68
|-
| 6
| align=left| [[Бебето]]
| 1985—1998
| 39 || 75 || 0,52
|-
| 7
| align=&quot;left&quot;| [[Ривалдо]]
| 1993—2003
| 35 || 74 || 0,47
|-
| rowspan=2|8
| align=&quot;left&quot;| [[Жаирзиньо]]
| 1964—1982
| 33 || 81 || 0,41
|-
| align=&quot;left&quot;| [[Роналдиньо]]
| 1999—2013
| 33 || 97 || 0,34
|-
| rowspan=2|10
| align=&quot;left&quot;| [[Адемир]]
| 1945—1953
| 32 || 39 || 0,82
|-
| align=&quot;left&quot;| [[Тостао]]
| 1966—1972
| 32 || 54 || 0,59
|}
Сығанаҡ&lt;ref name=&quot;StatRSSSF&quot; /&gt;

== Форма ==

=== Домашняя ===
{| width=&quot;100%&quot;
|-
|{{Футбольная форма|pattern_la=_green_hoops|pattern_b=_vneck_transparent|pattern_ra=_green_hoops|pattern_so=_3_stripes_blue|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=000000|название=1899 — 1914}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_blue_hoops|pattern_b=_vneck_transparent|pattern_ra=_blue_hoops|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=000000|title=1914 — 1917|pattern_so=_2_stripes_white}}
|
{{Футбольная форма |
  pattern_la =  _green_stripes|
  pattern_b  =  _greenstripes|
  pattern_ra =  _green_stripes|
  leftarm  = FFcc00 |
  body     = FFcc00|
  rightarm    = FFcc00 |
  shorts     = FFFFFF |
  socks      = FFFFFF |
  title      = 1917
}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_vneck_transparent|pattern_so=_2_stripes_white|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=1917}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_vneck_transparent|leftarm=FF0000|body=FF0000|rightarm=FF0000|shorts=ffffff|socks=000000|название=1917}}
|
{{Футбольная форма |
  pattern_la =  _yellow_hoops|
  pattern_b  =  _greenhorizontal|
  pattern_ra =  _yellow_hoops|
  leftarm  = ffffff |
  body     = ffffff|
  rightarm    = ffffff |
  shorts     = ffffff |
  socks      = ffffff |
  title      = 1918 — 1919
}}
|
{{Футбольная форма |
  pattern_la = _blueborder|
  pattern_b  = _bluecollar_2|
  pattern_ra =  _blueborder|
  leftarm  = ffffff |
  body     = ffffff |
  rightarm    = ffffff |
  shorts     = 0000ff |
  socks      = 000000 |
  title      = 1919 — 1938
|pattern_so = _brasil1930
}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_blueborder|pattern_b=_bluecollar_2|pattern_ra=_blueborder|pattern_so=_3_stripes_blue|leftarm=ffffff|body=ffffff|rightarm=ffffff|shorts=ffffff|socks=ffffff|название=1945 — 1950}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_greenborder|pattern_b=_greencollar|pattern_ra=_greenborder|pattern_sh=_white_stripes|pattern_so=_brasil1954|leftarm=FDE910|body=FDE910|rightarm=FDE910|shorts=0047AB|socks=FFFFFF|название=1954 — 1974}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_ adidasbrasil2|pattern_b=_ adidasbrasil|pattern_ra=_ adidasbrasil1|pattern_sh=_adidaswhite|pattern_so=_brasil 1978|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=0047AB|socks=FFFFFF|название=1978}}
|-
|{{Футбольная форма|pattern_la=_greenborder|pattern_b=_collargreen|pattern_ra=_greenborder|pattern_sh=_white_border|pattern_so=_brasil1954|leftarm=FFcc00|body=FFcc00|rightarm=FFcc00|shorts=0000ff|socks=ffffff|название=1986 — 1990}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra98|pattern_b=_brasil1998|pattern_ra=_bra98|pattern_sh=_yellow_stripes|pattern_so=_3_stripes_green|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=228B22|socks=FFFFFF|название=1988}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazil1994|pattern_b=_brazil1994WC|pattern_ra=_brazil1994|pattern_so=_brazil1994|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=003399|socks=FFFFFF|название=1994}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazil1994|pattern_b=_brazil1994|pattern_ra=_brazil1994|pattern_so=_brazil1994|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=003399|socks=FFFFFF|название=1994 — 1997}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_green_shoulders|pattern_b=_bra96h|pattern_ra=_green_shoulders|pattern_sh=_colchester0809h|leftarm=FFDD00|body=FFDD00|rightarm=FFDD00|shorts=0000FF|socks=0000FF|название=1997}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra98|pattern_b=_brasil1998|pattern_ra=_bra98|pattern_sh=_white_stripes|pattern_so=_brasil1998|leftarm=FFFF00|body=FFFF00|rightarm=FFFF00|shorts=0047AB|socks=FFFFFF|название=1998 — 2000}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_greenborder|pattern_b=_greencollar|pattern_ra=_greenborder|leftarm=FFDD00|body=FFDD00|rightarm=FFDD00|shorts=0000BF|socks=FFFFFF|название=2000 — 2002}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazilh0204|pattern_b=_brazilh0204|pattern_ra=_brazilh0204|pattern_sh=_white_stripes|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=003399|socks=FFFFFF|название=2002 — 2004}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=|pattern_b=_bra04h|pattern_ra=_bra04h|pattern_sh=_bra04h|pattern_so=_porto0809|leftarm=FFDD00|body=FFFFFF|rightarm=FFDD00|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2004 — 2006}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_BRA_H_06|pattern_b=_brah06|pattern_ra=_BRA_H_06|pattern_sh=_white stripes|leftarm=FFDA00|body=FFDA00|rightarm=FFDA00|shorts=004FA3|socks=FFFFFF|название=2006 — 2007}}
|-
|{{Футбольная форма|pattern_la=_goldgreenborder|pattern_b=_bra08h|pattern_ra=_goldgreenborder|pattern_so=_BRAhome0710|leftarm=FFD630|body=FFD630|rightarm=FFD630|shorts=24249b|socks=FFFFFF|название=2007 — 2010}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra11h|leftarm=FFDD00|body=FFDD00|rightarm=FFDD00|shorts=0000BB|socks=FFFFFF|название=2011 — 2012}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra12h|pattern_b=_bra12h|pattern_ra=_bra12h|pattern_sh=_whitesides|leftarm=FFDF00|body=FFDF00|rightarm=FFDF00|shorts=0000bb|socks=FFFFFF|название=2012 — 2013}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra13h|pattern_b=_bra13h|pattern_ra=_bra13h|pattern_sh=_bra13h|pattern_so=_bra10h|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000BB|socks=FFFFFF|название=2013 — 2014}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazil1415h|pattern_b=_brazil1415h|pattern_ra=_brazil1415h|pattern_sh=_white stripes|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2014 — 2016}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra16h|pattern_b=_bra16h|pattern_ra=_bra16h|pattern_sh=_white_stripes|pattern_so=_bra16h|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2016 — 2018}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra18h|pattern_b=_bra18h|pattern_ra=_bra18h|pattern_sh=_bra18h|pattern_so=_bra18h|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2018 — 2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra19h|pattern_b=_bra19h|pattern_ra=_bra19h|pattern_sh=_bra18h|pattern_so=_bra18h|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2019 — 2020}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra20h|pattern_b=_bra20h|pattern_ra=_bra20h|pattern_sh=_bra20h|pattern_so=_bra20h|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|название=2020 — 2022}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra22h|pattern_b=_bra22h|pattern_ra=_bra22h|pattern_sh=_bra22h|pattern_so=_bra22hl|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=003CFF|socks=FFFFFF|название=2022 —}}
|}

=== Гостевая ===
{|
|{{Футбольная форма|pattern_b=_vneck_transparent|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=0000ff|socks=0000ff|название=1938 — 1948}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_whitecollar|pattern_ra=_whiteborder|pattern_sh=_white_border|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=0000ff|socks=0000ff|название=1949 — 1953}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_vneck_transparent|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=ffffff|socks=0000ff|название=1958}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazil1994away|pattern_b=_brazil1994away|pattern_ra=_brazil1994away|pattern_so=_bra94a|leftarm=0033CC|body=0033CC|rightarm=0033CC|shorts=FFFFFF|socks=0000ff|название=1995}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_whiteshoulders|pattern_b=_bra96a|pattern_ra=_whiteshoulders|pattern_sh=_colchester0809t|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=0000FF|название=1997}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra02a|pattern_sh=_blue_stripes|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|название=2002 — 2004}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra04a|pattern_ra=_bra04a|pattern_sh=_bra04a|pattern_so=_whitehorizontal|leftarm=0000ff|body=FFFFFF|rightarm=FFDD00|shorts=0000FF|socks=0000ff|название=2004 — 2006}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_thin white border|pattern_b=_roundcollarwhite|pattern_ra=_thin white border|pattern_sh=_blue line|pattern_so=_whitetopline|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=FFFFFF|socks=0000ff|название=2006 — 2007}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra08a|pattern_b=_bra08a|pattern_ra=_bra08a|pattern_so=_yellowline|leftarm=24249b|body=24249b|rightarm=24249b|shorts=FFFFFF|socks=24249b|название=2008  — 2010}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra10a|pattern_b=_bra10a|pattern_ra=_bra10a|pattern_sh=_bra10a|pattern_so=_bra10a|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=0000BF|название=2010 — 2011}}
|-
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra11a|leftarm=0060BF|body=0060BF|rightarm=0060BF|shorts=FFFFFF|socks=0060BF|название=2011 — 2012}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra12a|pattern_b=_bra12a|pattern_ra=_bra12a|pattern_sh=_bra13a|socks=0000bb|название=2012 — 2013}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra13a|pattern_b=_bra13a|pattern_ra=_bra13a|pattern_sh=_bra13a|leftarm=FFCC00|body=FFCC00|rightarm=FFCC00|shorts=0000BB|socks=0000BB|название=2013 — 2014}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_brazil1415a|pattern_b=_brazil1415a|pattern_ra=_brazil1415a|pattern_sh=_brazil1415a|shorts=FFFFFF|socks=0000FF|название=2014 — 2016}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra16a|pattern_b=_bra16a|pattern_ra=_bra16a|pattern_sh=_blue_stripes|pattern_so=_long_bra16a|leftarm=1845BD|body=1845BD|rightarm=1845BD|shorts=FFFFFF|socks=1845BD|название=2016 — 2018}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra18a|pattern_b=_bra18a|pattern_ra=_bra18a|pattern_sh=_bra18a|pattern_so=_bra18a|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=003CFF|название=2018 — 2019}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra19t|pattern_b=_bra19t|pattern_ra=_bra19t|pattern_so=_bra19t|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000FF|socks=001456|название=2019 — 2020}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra20a|pattern_b=_bra20a|pattern_ra=_bra20a|pattern_sh=_bra19aw|pattern_so=_nikeyellow|leftarm=003CFF|body=003CFF|rightarm=003CFF|shorts=FFFFFF|socks=003CFF|название=2020 — 2022}}
|{{Футбольная форма|pattern_la=_bra22a|pattern_b=_bra22a|pattern_ra=_bra22a|pattern_sh=_bra22a|pattern_so=_bra22al|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=0000FF|название=2022 —}}
|
|}

=== Ҡапҡасы формаһы ===
{|
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra20g1|leftarm=000000|body=000000|rightarm=000000|shorts=000000|socks=000000}}
|{{Футбольная форма|pattern_b=_bra20g2|pattern_sh=_black_stripes|leftarm=0EDC6A|body=0EDC6A|rightarm=0EDC6A|shorts=0EDC6A|socks=0EDC6A}}
|}

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Әҙәбиәт ==
* Великие сборные: Бразилия. Приложение к еженедельнику «[[Футбол (еженедельник)|Футбол]]». Выпуск № 4 (40). 2009 год

== Һылтанмалар ==
{{Навигация}}
* {{Официальный сайт}}
* [https://www.v-brazil.com/culture/sports/world-cup/ Бразилия на чемпионатах мира]{{ref-en}}
* [https://torcida.com.ru/ Сборная Бразилии по футболу]

{{Внешние ссылки}}
{{Чемпионы мира по футболу}}
{{Футбол буйынса Олимпия уйындары чемпиондары}}
{{Победители Кубка Конфедераций по футболу}}

[[Категория:Футбол буйынса Көньяҡ Америка чемпиондары]]
[[Категория:Футбол буйынса донъя чемпионаттары еңеүселәре]]
[[Категория:Алфавит буйынса футбол командалары]]</text>
      <sha1>a74p0c5rp2xymx1svpu9eiwwx8tk1bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маскарпоне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198218</id>
    <revision>
      <id>1301555</id>
      <parentid>1300304</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4946" sha1="janq2c310ccr7r1sixsn3yam7pxt2lf" xml:space="preserve">{{Сыр|название=Маскарпоне|Оригинальное название=mascarpone|Изображение=[[Файл:Tiramisu.jpg|250px|Тирамису, маскарпондан десерт]]|Страна происхождения={{ITA}}|Город, регион=[[Ломбардия]] һ.б.|Молоко=[[Һөт|һыйыр һөтө]] йәки буйвол һөтө|Текстура=крем һымаҡ|Викисклад=Category:Mascarpone}}'''Маскарпоне''' ({{Lang-it|mascarpone}})  — итальян аҡ майлы сыр. Ломбардия төбәгенән килеп сыҡҡан.. Беренсе тапҡыр XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында [[Милан|Миландан]] көньяҡ-көнбайыштараҡ Лоди һәм Аббиатеграссо ҡалалары араһындағы районда эшләнгән тип иҫәпләнә. Чизкейк, тирамису һәм башҡа десерттарҙы әҙерләгәндә йыш ҡулланыла.

Маскарпоне етештереүҙә май миҡдары 25 % булған [[ҡаймаҡ]] һыу ваннаһында 75-90 °C тиклем йылытыла һәм һөт аҡһымының коагуляция  процесын башлау өсөн тартар (вино) кислотаһы, лимон һуты йәки аҡ уксус өҫтәлә. Коагуляцияны тамамлау өсөн ҡыҫҡа ваҡыт йылытҡандан һуң, продуктты һыуыталар һәм сыворотканы алып ташлау өсөн, һалҡын урында аҫылынып торған туҡыма тоҡсайҙарҙа үҙ-үҙен пресслауға дусар итәләр.

Маскарпоне ҡоро ҡалдыҡта яҡынса 75 % май бар, крем һымаҡ консистенциялы, шуға күрә [[Десерт|десерттар]] өсөн бик яҡшы. Маскарпоне нигеҙендә әҙерләнгән иң билдәле десерт — тирамису. Шулай уҡ ҡайһы берҙә сыр бутербродтар өсөн май урынына ҡулланыла.

== Ҡулланылышы ==
Ломбардияның төрлө ризыҡтарында ҡулланыла һәм төбәктә милли ризыҡ тип һанала&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/905960849|автор=Veronelli, Luigi.|заглавие=Food of North Italy : authentic recipes from Piedmont and Lombardy|ответственный=|год=2002|издание=|место=Singapore|издательство=Periplus|страницы=31|страниц=(120 pages)|isbn=1-4629-0976-0, 978-1-4629-0976-6}}&lt;/ref&gt;. Был тирамисуның&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/921930596|автор=Atherton, Jason.|заглавие=Social sweets|ответственный=|год=|издание=|место=London|издательство=|страницы=87|страниц=253 pages|isbn=978-1-4729-0556-7, 1-4729-0556-3}}&lt;/ref&gt; төп ингредиенттарының береһе булып тора, ҡайһы берҙә ризоттоның тәмен тултырыу өсөн Пармезан сыры йәки май урынына йәки уның менән бергә ҡулланыла&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/299234504|автор=Blumenthal, Heston.|заглавие=Further adventures in search of perfection : reinventing kitchen classics|ответственный=|год=2007|издание=|место=London|издательство=Bloomsbury|страницы=140|страниц=319 pages|isbn=978-0-7475-9405-5, 0-7475-9405-8}}&lt;/ref&gt;. Маскарпоне шулай уҡ чизкейк рецептына инә&lt;ref&gt;{{Китап|ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/764453402|автор=Fairchild, Barbara, 1951-|заглавие=Bon appétit desserts : the cookbook for all things sweet and wonderful|ответственный=|год=2010|издание=|место=Kansas City, Mo.|издательство=Andrews McMeel Pub|страницы=191|страниц=|isbn=978-1-4494-0200-6, 1-4494-0200-3}}&lt;/ref&gt;.

== Иҫкәрмәләр ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== Һылтанмалар ==

* [http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mascarpone Маскарпоне сайтында cheese.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100717200828/http://www.cheese.com/Description.asp?Name=Mascarpone |date=2010-07-17 }}{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20070409120439/http://biology.clc.uc.edu/fankhauser/Cheese/mascarpone.HTM Маскарпоне сырын әҙерләү технологияһы]{{Ref-en}}
[[Категория:Итальян сырҙары]]
[[Категория:Алфавит буйынса ашамлыҡтар]]</text>
      <sha1>janq2c310ccr7r1sixsn3yam7pxt2lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Йылдар буйынса вафат булғандар исемлеге</title>
    <ns>0</ns>
    <id>198297</id>
    <revision>
      <id>1301530</id>
      <parentid>1274313</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T13:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Elvis3939</username>
        <id>48517</id>
      </contributor>
      <origin>1301530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36733" sha1="9nehd80ykqypb5eegdqnf1oo2i81kqw" xml:space="preserve">Был исемлек донъя йәмәғәтселегендә билдәле булған һәм булған кешеләрҙең үлеме исемлеген тәшкил итә.
{| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; style=&quot;clear: {{{clear|right}}}; margin-bottom: .5em; float: right; padding: .5em 0 .8em 1.4em; background: none; width: {{{width|{{{1|auto}}}}}};&quot; {{#if:{{{limit|}}}|class=&quot;toclimit-{{{limit}}}&quot;}}
| __TOC__
|}

== 2031==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2031 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2031 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2031 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2031 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2031 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2031 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2031 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2031 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2031 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2031 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2031 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2031 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2030==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2030 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2030 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2030 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2030 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2030 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2030 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2030 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2030 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2030 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2030 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2030 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2030 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2029==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2029 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2029 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2029 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2029 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2029 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2029 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2029 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2029 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2029 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2029 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2029 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2029 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2028==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2028 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2028 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2028 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2028 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2028 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2028 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2028 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2028 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2028 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2028 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2028 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2028 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2027==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2027 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2027 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2027 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2027 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2027 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2027 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2027 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2027 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2027 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2027 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2027 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2027 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2026==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2026 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2026 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2026 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2026 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2026 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2026 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2026 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2026 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2026 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2026 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2026 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2026 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2025==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2025 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2025 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2025 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2025 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2025 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2025 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2025 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2025 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2025 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2025 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2025 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2025 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2024==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2024 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2024 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2024 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2024 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2024 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2024 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2024 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2024 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2024 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2024 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2024 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2024 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2023==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2023 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2023 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2023 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2023 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2023 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2023 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2023 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2023 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2023 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2023 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2023 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2023 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2022==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2022 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2022 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2022 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2022 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2022 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2022 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2022 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2022 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2022 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2022 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2022 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2022 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2021==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2021 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2021 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2021 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2021 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2021 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2021 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2021 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2021 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2021 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2021 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2021 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2021 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]}}

== 2020 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2020 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2020 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2020 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2020 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2020 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2020 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2020 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2020 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2020 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2020 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2020 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2020 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2019 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2019 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2019 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2019 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2019 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2019 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2019 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2019 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2019 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2019 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2019 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2019 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2019 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}

== 2018 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2018 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2018 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2018 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2018 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2018 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2018 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2018 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2018 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2018 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2018 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2018 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2018 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2017 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2017 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2017 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2017 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2017 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2017 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2017 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2017 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2017 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2017 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2017 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2017 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2017 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2016 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2016 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2016 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2016 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2016 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2016 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2016 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2016 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2016 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2016 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2016 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2016 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2016 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2015 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2015 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2015 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2015 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2015 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2015 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2015 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2015 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2015 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2015 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2015 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2015 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2015 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2014 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2014 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2014 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2014 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2014 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2014 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2014 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2014 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2014 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2014 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2014 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2014 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2014 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2013 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2013 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2013 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2013 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2013 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2013 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2013 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2013 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2013 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2013 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2013 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2013 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2013 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2012 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2012 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2012 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2012 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2012 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2012 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2012 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2012 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2012 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2012 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2012 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2012 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2012 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2011 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2011 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2011 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2011 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2011 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2011 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2011 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2011 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2011 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2011 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2011 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2011 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2011 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2010 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2010 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2010 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2010 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2010 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2010 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2010 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2010 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2010 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2010 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2010 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2010 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2010 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2009 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2009 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2009 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2009 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2009 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2009 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2009 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2009 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2009 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2009 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2009 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2009 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2009 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2008 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2008 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2008 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2008 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2008 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2008 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2008 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2008 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2008 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2008 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2008 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2008 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2008 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2007 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2007 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2007 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2007 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2007 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2007 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2007 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2007 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2007 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2007 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2007 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2007 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2007 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2006 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2006 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2006 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2006 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2006 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2006 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2006 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2006 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2006 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2006 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2006 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2006 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2006 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2005 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2005 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2005 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2005 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2005 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2005 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2005 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2005 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2005 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2005 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2005 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2005 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2005 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2004 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2004 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2004 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2004 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2004 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2004 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2004 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2004 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2004 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2004 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2004 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2004 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2004 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2003 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2003 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2003 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2003 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2003 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2003 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2003 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2003 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2003 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2003 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2003 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2003 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2003 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2002 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2002 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2002 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2002 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2002 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2002 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2002 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2002 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2002 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2002 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2002 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2002 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2002 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2001 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2001 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2001 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2001 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2001 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2001 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2001 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2001 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2001 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2001 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2001 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2001 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2001 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 2000 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[2000 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[2000 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[2000 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[2000 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[2000 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[2000 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[2000 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[2000 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[2000 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[2000 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[2000 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[2000 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 1999 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[1999 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[1999 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[1999 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[1999 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[1999 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[1999 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[1999 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[1999 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[1999 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[1999 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[1999 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[1999 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}
== 1998 ==
{{columns-list|colwidth=14em|
* [[1998 йылдың ғинуарында вафат булғандар|Ғинуар]]
* [[1998 йылдың февралендә вафат булғандар|Февраль]]
* [[1998 йылдың мартында вафат булғандар|Март]]
* [[1998 йылдың апрелендә вафат булғандар|Апрель]]
* [[1998 йылдың майында вафат булғандар|Май]]
* [[1998 йылдың июнендә вафат булғандар|Июнь]]
* [[1998 йылдың июлендә вафат булғандар|Июль]]
* [[1998 йылдың авгусында вафат булғандар|Август]]
* [[1998 йылдың сентябрендә вафат булғандар|Сентябрь]]
* [[1998 йылдың октябрендә вафат булғандар|Октябрь]]
* [[1998 йылдың ноябрендә вафат булғандар|Ноябрь]]
* [[1998 йылдың декабрендә вафат булғандар|Декабрь]]
}}{{Ай һәм йыл буйынса вафат булғандар}}</text>
      <sha1>9nehd80ykqypb5eegdqnf1oo2i81kqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мансур Хеҡмәт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201170</id>
    <revision>
      <id>1301548</id>
      <parentid>1298155</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>31336</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>1301548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5660" sha1="6yl2ozr5x9gtvrqmnehqcf35yyxxyhl" xml:space="preserve">{{Ук}}
'''Мансур Хеҡмәт''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}} ысын исеме һәм фамилияһы — '''Жубин Разани''' ({{lang-fa|ژوبین رازانی}}); [[4 июня|4 июнь]] [[1951]], [[Тәһран]] — [[4 июль]] [[2002]], [[Лондон]], [[Бөйөк Британия]]) — [[Иран]] [[Сәйәсәт|сәйәсмәне]], [[Марксизм|марксист]], революционер, теоретик, һәм Ирандың [[Коммунизм|эшселәр коммунистик]] хәрәкәте етәксеһе.

== Биографияһы ==
[[Файл:Grave_of_Mansoor_Hekmat_in_Highgate.jpg|справа|мини|267x267пкс|Лондондың Хайгейт зыяратында М.Хеҡмәттең ҡәбере]]
Ул Шираз университетының иҡтисад факультетын тамамлай. Студент йылдарында ул [[Карл Маркс|Карл]] [[Карл Маркс|Маркстың]] ижады менән мауыға. Марксизмда ул донъяла булған ғәҙелһеҙлек һәм аяуһыҙлыҡтың дөрөҫлөгө тураһындағы фундаменталь һорауҙарға яуап таба һәм уны үҙгәртеү юлдарын аса. Йәш Разани тәрән һәм компромиссһыҙ гуманизм һәм азатлыҡҡа мөхәббәт, Маркстың [[Капитализм|капитализмға]] радикаль тәнҡит ҡараштары менән бергә, революционер Мансур Хеҡмәтте формалаштыра.

1973 йылда [[Лондон]]ға Биркбек колледжында марксистик теория буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡларға китә. Ул дин, либерализм һәм реформизмды ғына түгел, ә үҙе күргән коммунизмдың боҙолған варианттарын, шул иҫәптән Рәсәй һәм Ҡытай коммунизмын, партизандар һуғышын, социал-демократияны, троцкизмды һәм һул яҡтағы милләтселекте лә тәнҡитләүсегә әйләнә. Был үҙгәртелгән ағымдарҙан айырмалы рәүештә, марксизмға уның гуманизмын һәм радикализмын ҡайтарыуына дәғүә итә

1978 йылдың аҙағында ул «Коммунистик боевиктар союзы» төркөмөн ойоштора, уның менән бергә [[шаһ]] [[Мөхәммәт Риза Пәһләүи|Мөхәммәт Реза Пәһләүигә]] ҡаршы протест акцияларында ҡатнаша. Иран һулдарының күбеһенән айырмалы рәүештә, ул Юғары етәксе аятолла [[Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи|Хөмәйнигә]] буйһоноуҙан баш тарта. Ул «прогрессив милли буржуазия мифын» фашлай.

1979 йылда [[Иранда Ислам революцияһы]]нан һуң революцион [[Марксизм|марксистик]] хәрәкәткә нигеҙ һалыусылар араһында була. Хөкүмәттең сәйәси оппозицияны эҙәрлекләүе арта барыу сәбәпле, Хеҡмәт Иран Курдистанына ҡаса, унда уның «Коммунистик боевиктар союзы» тәүҙә маоистик курд төркөмө «Комала» менән берләшә. Был берләшеү аша, 1983 йылда, Хеҡмәт Иран Коммунистик партияһына нигеҙ һалыусыларҙан булып китә, ул [[Иранда Ислам революцияһы|ислам режимына]] ҡаршы көрәш алып бара. 1989 йылға тиклем партияны етәкләй.

1991 йылда бүленгәндән һуң, ул һәм уның яҡлылар Ирандың коммунистар партияһын ҡалдыра һәм [[Рабоче-коммунистическая партия Ирана|Ирандың эшселәр коммунистик партияһын]] төҙөй, 2002 йылда үлеменә тиклем етәкселек итә.

Ул Бөйөк Британиялағы дауаханала яман шештән вафат була һәм Карл Маркс ҡәбере янындағы Хайгейт зыяратында ерләнә.

== Һылтанмалар ==
* [https://www.marxists.org/archive/hekmat-mansoor/index.htm Труды Мансура Хекмата] (англ.)
* [http://www.m-hekmat.com/ru/1840ru.html Интервью Радио Hambastegi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260526160846/http://www.m-hekmat.com/ru/1840ru.html |date=2026-05-26 }}
[[Категория:Яман шештән үлгәндәр]]
[[Категория:Алфавит буйынса шәхестәр]]
[[Категория:Википедия:Статьи со ссылками на элементы Викиданных без русской подписи]]
[[Категория:Лондонда вафат булғандар]]
[[Категория:2002 йылда вафат булғандар]]
[[Категория:4 июлдә вафат булғандар]]
[[Категория:1951 йылда тыуғандар]]
[[Категория:4 июндә тыуғандар]]</text>
      <sha1>6yl2ozr5x9gtvrqmnehqcf35yyxxyhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡатнашыусы:Shirshikay</title>
    <ns>2</ns>
    <id>201381</id>
    <revision>
      <id>1301544</id>
      <timestamp>2026-08-01T16:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: {{Babel|ba-N|ru-4|tt-3|en-2}}</comment>
      <origin>1301544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="hs9vqpults0skwu0jcnvz46pud6e054" xml:space="preserve">{{Babel|ba-N|ru-4|tt-3|en-2}}</text>
      <sha1>hs9vqpults0skwu0jcnvz46pud6e054</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301545</id>
      <parentid>1301544</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T16:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1301545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35" sha1="2xalyp02akmoca9y83hzof439z5t604" xml:space="preserve">{{#babel:ba-N|ru-4|tt-3|kk-2|en-2}}</text>
      <sha1>2xalyp02akmoca9y83hzof439z5t604</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301550</id>
      <parentid>1301545</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T17:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Shirshikay</username>
        <id>48080</id>
      </contributor>
      <origin>1301550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="px6o2fnzs1s6mw5zha7r0i5p725jzbv" xml:space="preserve">{{userbox|border-c=#99B3FF|id-c=#99B3FF|id-fc=black|id-s=12|id=Им|info-c=#E0E8FF|info-s=9|info=Был ҡатнашыусыға '''Шыршыҡай/Şyrşyqay''' тип өндәшергә мөмкин.}}

{{#babel:ba-N|ru-4|tt-3|kk-2|en-2}}

{{Userbox/Ҡатнашыусы Башҡортостандан}}


{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
! Бүлектең теле !! Код !! Тәрәнлек күрһәткесе
|-

| [[Башҡорт теле|Башҡортса]] || [https://ba.wikipedia.org/ ba] || {{Depth|ba}}
|-

| [[Татар теле|Татарса]] || [https://tt.wikipedia.org/ tt] || {{Depth|tt}}
|-

| [[Ҡаҙаҡ теле|Ҡаҙаҡса]] || [https://kk.wikipedia.org/ kk] || {{Depth|kk}}
|-

| [[Сыуаш теле|Сыуашса]] || [https://cv.wikipedia.org/ cv] || {{Depth|cv}}
|-

| [[Ҡараҡалпаҡ теле|Ҡараҡалпаҡса]] || [https://kaa.wikipedia.org/ kaa] || {{Depth|kaa}}
|-

| [[Нуғай теле|Нуғайса]] || [https://nog.wikipedia.org/ nog] || {{Depth|nog}}
|-

| [[Урыҫ теле|Урыҫса]] || [https://ru.wikipedia.org/ ru] || {{Depth|ru}}
|-

| [[Төрөк теле|Төрөксә]] || [https://tr.wikipedia.org/ tr] || {{Depth|tr}}
|-

| [[Ҡырғыҙ теле|Ҡырғыҙса]] || [https://ky.wikipedia.org/ ky] || {{Depth|ky}}
|-

| [[Саха теле|Сахалы]] || [https://sah.wikipedia.org/ sah] || {{Depth|sah}}
|-

| [[Ҡумыҡ теле|Ҡумыҡса]] || [https://kum.wikipedia.org/ kum] || {{Depth|kum}}
|-

| [[Ҡырым татарҙары теле|Ҡырым татарса]] || [https://crh.wikipedia.org/ crh] || {{Depth|crh}}
|-

| [[Тыва теле|Тываса]] || [https://tyv.wikipedia.org/ tyv] || {{Depth|tyv}}
|-

| [[Ҡарасай-балҡар теле|Ҡарасай-балҡарса]] || [https://krc.wikipedia.org/ krc] || {{Depth|krc}}
|}</text>
      <sha1>px6o2fnzs1s6mw5zha7r0i5p725jzbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Иванюта Андрей Иванович</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201382</id>
    <revision>
      <id>1301559</id>
      <timestamp>2026-08-01T18:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>яңы мәҡәлә</comment>
      <origin>1301559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4917" sha1="s2w4bwvsnn0vdwfctldx3bqmt2r95kn" xml:space="preserve">'''Иванюта Андрей Иванович''' ([[2 август]] [[1966 йыл]]) — юрист, эске эштәр, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры, 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2020—2024 йылдарҙа Белорет районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
Андрей Иванович Иванюта 1966 йылдың 2 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.

Юғары белемле. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын, Смоленск физик культура, спорт һәм туризм дәүләт академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге приборҙар эшләү заводында электр үлсәүҙәрен йыйыу буйынса өйрәнсек булып башлай. 1984—1987 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе, 1991—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Октябрь районының «Вейдер» спорт клубы директоры була.

1992—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр органдарында эшләй, хеҙмәтен СОБР командиры урынбаҫары вазифаһында тамамлай. Запастағы милиция подполковнигы.

2008 йылдан «Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының туризм бүлеге начальнигы, 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Дим районының «Орион» балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыу һәм йәмәғәт институттары менән хеҙмәттәшлек итеү бүлегенең баш консультанты.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры.

2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2020 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығы. 2024 йылдың 27 декабрендә вазифаһынан китеүе тураһында иғлан иә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
• Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы
• «Батырлыҡ өсөн» һәм башҡа миҙалдар

== Ғаиләһе ==
• Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rus.team/people/ivanyuta-andrej-ivanovich Российское информационное агентство Рустим. Иванюта Андрей Иванович]
* [https://bashkortostan.er.ru/person/cd4687c3-2f75-46bc-9854-ae8cb38580cd Официальный сайт партии «Единая Россия». Лица Партии. Иванюта Андрей Иванович]

[[Категория:Юристар]]
[[Категория:Башҡортостан министрҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]</text>
      <sha1>s2w4bwvsnn0vdwfctldx3bqmt2r95kn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301560</id>
      <parentid>1301559</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T18:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <origin>1301560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4936" sha1="2e8w3dbfack282v414ma81niblj00lc" xml:space="preserve">{{Персона}}
'''Иванюта Андрей Иванович''' ([[2 август]] [[1966 йыл]]) — юрист, эске эштәр, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры, 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2020—2024 йылдарҙа Белорет районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
Андрей Иванович Иванюта 1966 йылдың 2 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.

Юғары белемле. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын, Смоленск физик культура, спорт һәм туризм дәүләт академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге приборҙар эшләү заводында электр үлсәүҙәрен йыйыу буйынса өйрәнсек булып башлай. 1984—1987 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе, 1991—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Октябрь районының «Вейдер» спорт клубы директоры була.

1992—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр органдарында эшләй, хеҙмәтен СОБР командиры урынбаҫары вазифаһында тамамлай. Запастағы милиция подполковнигы.

2008 йылдан «Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының туризм бүлеге начальнигы, 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Дим районының «Орион» балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыу һәм йәмәғәт институттары менән хеҙмәттәшлек итеү бүлегенең баш консультанты.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры.

2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2020 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығы. 2024 йылдың 27 декабрендә вазифаһынан китеүе тураһында иғлан иә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
• Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы
• «Батырлыҡ өсөн» һәм башҡа миҙалдар

== Ғаиләһе ==
• Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rus.team/people/ivanyuta-andrej-ivanovich Российское информационное агентство Рустим. Иванюта Андрей Иванович]
* [https://bashkortostan.er.ru/person/cd4687c3-2f75-46bc-9854-ae8cb38580cd Официальный сайт партии «Единая Россия». Лица Партии. Иванюта Андрей Иванович]

[[Категория:Юристар]]
[[Категория:Башҡортостан министрҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]</text>
      <sha1>2e8w3dbfack282v414ma81niblj00lc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301562</id>
      <parentid>1301560</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>иллюстрация</comment>
      <origin>1301562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5008" sha1="pzv4tm9h7ubrvywqj01xj4qqyayxz2r" xml:space="preserve">[[Файл:Иванюта Андрей Иванович.jpg|280px|thumb|upright]]
{{УК}}
'''Иванюта Андрей Иванович''' ([[2 август]] [[1966 йыл]]) — юрист, эске эштәр, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры, 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, 2020—2024 йылдарҙа Белорет районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
Андрей Иванович Иванюта 1966 йылдың 2 авгусында Өфө ҡалаһында тыуған.

Юғары белемле. Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын, Смоленск физик культура, спорт һәм туризм дәүләт академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге приборҙар эшләү заводында электр үлсәүҙәрен йыйыу буйынса өйрәнсек булып башлай. 1984—1987 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе, 1991—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Октябрь районының «Вейдер» спорт клубы директоры була.

1992—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр органдарында эшләй, хеҙмәтен СОБР командиры урынбаҫары вазифаһында тамамлай. Запастағы милиция подполковнигы.

2008 йылдан «Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының туризм бүлеге начальнигы, 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Дим районының «Орион» балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыу һәм йәмәғәт институттары менән хеҙмәттәшлек итеү бүлегенең баш консультанты.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры.

2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2020 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығы. 2024 йылдың 27 декабрендә вазифаһынан китеүе тураһында иғлан иә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
• Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы
• «Батырлыҡ өсөн» һәм башҡа миҙалдар

== Ғаиләһе ==
• Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rus.team/people/ivanyuta-andrej-ivanovich Российское информационное агентство Рустим. Иванюта Андрей Иванович]
* [https://bashkortostan.er.ru/person/cd4687c3-2f75-46bc-9854-ae8cb38580cd Официальный сайт партии «Единая Россия». Лица Партии. Иванюта Андрей Иванович]

[[Категория:Юристар]]
[[Категория:Башҡортостан министрҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]</text>
      <sha1>pzv4tm9h7ubrvywqj01xj4qqyayxz2r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1301563</id>
      <parentid>1301562</parentid>
      <timestamp>2026-08-01T19:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>күренеште төҙәтеү</comment>
      <origin>1301563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5049" sha1="tl13sgn4dapwkqqhki7vy7vdvcmotr0" xml:space="preserve">[[Файл:Иванюта Андрей Иванович.jpg|280px|thumb|upright]]
{{УК}}
'''Иванюта Андрей Иванович''' ([[2 август]] [[1966 йыл]]) — [[хоҡуҡ|юрист]], эске эштәр, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2012 йылдан [[Башҡортостан Республикаһы]]ның йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры, 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш [[Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай]] депутаты, 2020—2024 йылдарҙа [[Белорет районы]] хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе.

== Биографияһы ==
Андрей Иванович Иванюта 1966 йылдың 2 авгусында [[Өфө ҡалаһы]]нда тыуған.

Юғары белемле. [[Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институты]]н, [[Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы]]н, Смоленск физик культура, спорт һәм туризм дәүләт академияһын тамамлаған.

Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1984 йылда Өфөнөң В. И. Ленин исемендәге приборҙар эшләү заводында электр үлсәүҙәрен йыйыу буйынса өйрәнсек булып башлай. 1984—1987 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғас, Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһендә радиоэлектрон аппаратура көйләүсеһе, 1991—1992 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Октябрь районының «Вейдер» спорт клубы директоры була.

1992—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының эске эштәр органдарында эшләй, хеҙмәтен СОБР командиры урынбаҫары вазифаһында тамамлай. Запастағы милиция подполковнигы.

2008 йылдан «Башҡортостан Республикаһының спорт саралары идаралығы» төбәк йәмәғәт ойошмаһының туризм бүлеге начальнигы, 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Дим районының «Орион» балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең милли сәйәсәтте тормошҡа ашырыу һәм йәмәғәт институттары менән хеҙмәттәшлек итеү бүлегенең баш консультанты.

2012 йылдан Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры.

2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.

2020 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығы. 2024 йылдың 27 декабрендә вазифаһынан китеүе тураһында иғлан итә.

== Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре ==
• Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышы Федерация Советының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы
• Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы
• «Батырлыҡ өсөн» һәм башҡа миҙалдар

== Ғаиләһе ==
• Өйләнгән, ике улы һәм ҡыҙы бар. 

== Иҫкәрмәләр ==
{{иҫкәрмәләр}}

== Һылтанмалар ==
* [https://rus.team/people/ivanyuta-andrej-ivanovich Российское информационное агентство Рустим. Иванюта Андрей Иванович]
* [https://bashkortostan.er.ru/person/cd4687c3-2f75-46bc-9854-ae8cb38580cd Официальный сайт партии «Единая Россия». Лица Партии. Иванюта Андрей Иванович]

[[Категория:Юристар]]
[[Категория:Башҡортостан министрҙары]]
[[Категория:Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзалары]]</text>
      <sha1>tl13sgn4dapwkqqhki7vy7vdvcmotr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Иванюта Андрей Иванович.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>201383</id>
    <revision>
      <id>1301561</id>
      <timestamp>2026-08-01T18:51:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Телсе</username>
        <id>41238</id>
      </contributor>
      <comment>{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама    = Иванюта Андрей Иванович
 |сығанаҡ       = https://alrf-rb.ru/поздравляем-с-днем-рождения-андрея-ив/
 |автор         = 
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Иванюта Андрей Иванович
| маҡсат         = иллюстрация
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа          = 
}}</comment>
      <origin>1301561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="ntadtfbsu7wjg3jqar2khd3r2fyoer4" xml:space="preserve">== Ҡыҫҡа аңлатма ==
{{Ирекһеҙ файл
 |тасуирлама    = Иванюта Андрей Иванович
 |сығанаҡ       = https://alrf-rb.ru/поздравляем-с-днем-рождения-андрея-ив/
 |автор         = 
}}
{{Ирекһеҙ файл/НҠИ
| мәҡәлә         = Иванюта Андрей Иванович
| маҡсат         = иллюстрация
| алышыусанлылыҡ = 
| башҡа          = 
}}</text>
      <sha1>ntadtfbsu7wjg3jqar2khd3r2fyoer4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-02</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201384</id>
    <revision>
      <id>1301564</id>
      <timestamp>2026-08-01T19:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Kruger National Park (ZA), Giraffe -- 2024 -- 0431.jpg</comment>
      <origin>1301564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="48dusgm9m5sq46fm1tjt9fchwfd5pky" xml:space="preserve">Kruger National Park (ZA), Giraffe -- 2024 -- 0431.jpg</text>
      <sha1>48dusgm9m5sq46fm1tjt9fchwfd5pky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ҡалып:Potd/2026-08-03</title>
    <ns>10</ns>
    <id>201385</id>
    <revision>
      <id>1301596</id>
      <timestamp>2026-08-02T09:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Frhdkazan</username>
        <id>2112</id>
      </contributor>
      <comment>Яңы бит: Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg</comment>
      <origin>1301596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="brccwts5oart6xriumyk4ac32m1lh1d" xml:space="preserve">Cervus elaphus Luc Viatour 2.jpg</text>
      <sha1>brccwts5oart6xriumyk4ac32m1lh1d</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>